Skip to main content

Full text of "Historia universalis gentium : statistico-geographico, politico critica : quam in usum auditorum"

See other formats


). 



university of 

connecticut 

libraries 




hbl, stx 



j D 20.N3 

Wisjoria universalis gentium : 



3 T1S3 DDSDSbME 1 



.-»>' 



^t: 








'Y/^YY^ 



J.m\%\m% e Coimfflms € ^^^ 

< //////': (///^///'f/ . (y//t/rfy///fj ( <///f//'("////?M r.^^y / /// // //'//fyre/y f' /y 
(/////. (^/vY.r ff //////> / ///'fr////'//f//f^ cy/'/r/y//^f///^/e/ r fKy /7/^ . «•fci^i' 



x|IIS T ORI A 

UNIVERSALIS GENTIUM/ 

STATISTIGO - GEOGRAPHICO -POLITICO - CRITICA 
Q U A ]M 

IN USUM AUDITORUM 

CONCINNAVIT 

P A U L U S ^ A G Y, 

AA. lili. ET PHILOS. DOCT. ALMAE AC CELEBER. 
UNIVERSITATIS PESTIENSIS FACUIiTATIS PHIUOSO- 
PHICAE COMMEMBRUM. IN REGlA SCIENT. ACADE- 
MIA M. VARADIENSI HISTORIAE UNIVERSAT-IS GEN- 
TIUM, ET PRAGMATICAE REGNI HUNGARIAE PRO- 
FESSOR R. PUBL. ORD. AC BIBLIOTHECAE ACADE- 
MIAE CUSTOS. 



T O M U S III. 

COJNTINENS HISTORIAM HISPANORUM, PORTUGAL- 
LORUM, GALLORUM SEU FRANCORUM , BRITAN- 
NORUM SEU ANGLORUM, DANORUM , SVECORUM, 
HELVETIORUM , BELGARUM , BORUSSORUM , POLO- 
NORUM , RUSSORUM, TURCORUM, ET HUNGARORUM, 
ALIARUMQUE GENTJUM CUM HIS NEXUM HA- 
BENTIUM; INDE AB EARUM ORIGINE , USQUE AD 
NOSTRAM AETATEM. 



B U D A E, 

TYP1SI1EGL\E SCIEIMT. UNIVERSITATIS HUNGARICAE 1825- 



Admittitar ad imprimendum 

Antonius Nagym. p, 

Gremialis ad Excelsum Cons. Reg. Locumte. 
Librorum Censor et Revisor. 

Budae 22. Septembris 1825. 



ILLUSTRISSIMO 

AC 

REVERENDISSIMO 

DOMINO DOMINO 

E COMITIBUS 

LADISLAO CSAKY 

DE KERES2TSZEG. 

PERPETUO 

TERRAE SCEPUSIENSIS 

ET 

I. COMITATUS NOMINIS EJUSDEM 

COMITL 

CONSECRATO 

EPISCOPO TINNINIENSI 

PRAEPOSITO S. CRUCISDE ASZOD 
CATHEDRALIS ECCLESIAE M. VARADIENSIS 
LATINI RITUS 

PRAEPOSITO MAJORI 

E T 

C A N O N I C b. 

PIAE ANTIQUITATIS CULTORl CELEBERRIMO, MECAENATI 
SUO MUNIFICENTISSIMO GRATIOSISSIMO. 



ILLUSTRISSIME COMES 

E T 

EPISCOPE! 



I 



nter publicos plausus Beneficium illo- 
rum 5 quae in me et Auditores meos per 
TE ILLUSTRISSIME COMES coUata 
sunt memor! juste expostularunt hoc 
qualecunque grati adversum TE animi 
monumentum ut exstaret perenne. En 
Muneris instar Facta Populorum in 
hoc Tertio Historiae Universalis Gentium 
Tomo 5 pia mente Honoribus TUIS dico 
atque consecro! in quo varios bumanae 
sortis casus ^ stupendas Gentium vicissi- 
tudines 5 Eventus etiam optimorum Con- 
siliorum minus felices cernere est ; Hia 
morbos Reipublicae lustrare , Arcana Im- 
periorum ingredi, item Consilia Princi- 
pum, Bella summorum Regum, ortum 
et occasum Populorum, cruentaque Ec- 

cle- 



clesiae Christianae incunabula iiiispice- 
cere, hincque assurgere licet ad Summi 
Numinis admirabilem Providentiam , qua 
Imperia et Regna de Gente ad Gentem 
ob Impietatem 5 Injustitiam, Avaritiamet 
Libidinem transferendo gubernat , pro- 
vide exemplum Gentibus relinquens: quid 
imitari , quid fugere , quid mirari debe- 
ant! Igitur non tam Historiam qualem- 
cunque , sed realem Optimi et Justi Ho- 
minis Institutionem in Sacratas ILLU- 
STRITATIS TUAE Manus ofFero! ex 
cujus lectione omnis discedet melior et 
prudentior, deligetque quos velit et pos- 
sit continuo imitari sapienter. 

Jam talis Salutaris Institutionis 
TUUM Fronti praefixum Nomen quis le- 
get? quin Laudes et omnium Vota exae- 
quent , Eloquentiaeque vires exhau- 
riant ! Nec immerito : defluxit enim in TE 
haud interrupta serie sanguis Heroum 
purissimus , ut si cetera, quibus TE emi- 
minere suspicimus ornamenta abessent ; 

so- 



sola nascendi conditione abunde Magnus 
videare ( Nam si Gentis TUAE originem 
querere licet? interprimos Scjthiae Du- 
ces AKUSIUM invenire est. Si ad nu- 
merum Gloriosorum Facinorum , quibus 
Majores TUI inclaruerunt? annos nume- 
rare oportet. Si Prosapiae TUAE inve- 
stigemus incunabula?autnecesseest cre- 
dere CSAKIOS nunquam fuisse parvos , 
aut fateri praeter IUustre Antiquitatis Do- 
cumentum niliil ibi reperire ! omni enim 
tempore Alii Belli artibus eminuerunt; 
Alii Senatorias Togas, et Sellas Curules, 
Infulas Alii Sacras in Prosapiae suaePrae- 
rogativas diviso inter se se splendore 
ostentabant. Quid vero! si Eorum ineun- 
dus esset numerus , qui ferrum et Victo- 
riam inter Tartarorum Turcarumque ju- 
gulos circumtulerunt ? Nomina integri 
exercitus conscripta esse viderentur! Quae 
immortalia facinora , etsi inter Patrii 
duntaxat Regni limites gesta fuerint, to- 
to orbe tamen vulgata 5 omriium auribus 
VESTRUM Nomen , omnium Mentibus 

in 



incredibilem virtutis existimationem Ma- 
gnificis verbis jara olim insinuabat. Quid 
amplius? sicut Virtutum , ita Dignitatum 
omnium Domicilium Splendidisssimum 
Familiam TUAM jure dixero ! indeenim 
Hungaria Palatinos, Arae Antistites, 
Ecclesia Romana Cardinales, Regna Pro- 
ceres, Curiae Patres, Clau5tra Praesules 
Militares Arenae Duces , Literae vero 
Cultores atque Fautores omni aevo dele- 
gerunt ; Quos diversi Hungariae Reges 
omni tempore vel sibi a Consiliis esse vo- 
luerunt , vel in Sanctiorem etiam Sena- 
tum adlegerunt; aut Legionibus , Urbi- 
bus 5 Arcibus , imo et Comitatibus Prae- 
sides Jure Haereditario Perpetuos esse 
jusserunt: Qualesvivos etiam numingen- 
ti laetitiae sensu coram plures conspici- 
mus 5 atque ut Superi diu Superstites tam 
Praeclara bellicae virtutis Exempla ve- 
lint vovemus! 

Satis io^itur exliibui Gentilitiorum In- 
signium CSAKIANORUM Decoia , brevi 

ca- 



Calamo hic insinuata potius quam con- 
scripta haud esse futurorum praesagia , 
sed praeclareActorum totidem Testimo- 
nia atque Argumenta , prout Caput Sa- 
raceni , ferocientis instar Equi absectum 
in scuto Sigilli clare testatur. Tu vero 
ILLUSTRISSIME COMES sanguinem a 
Majoribus haustum amplius adhuc pro- 
priis illustrasti Virtutibus, ideo dum TU 
opellae huic meae Animum benigniorem 
indulseris, nonnisi Majorum TUORUM 
Decora aspicies , in quibus tamen TUA 
mirabuntur alii , atque illorum in TE au- 
cta praedicabunt : tantum tamen abest , 
ut vel hac ratione merita TUA po digni- 
tate me exornaturum sperem , ut etiam 
majorem inmodum verear , ne inferiori 
longe scribendi genere labem potius ad- 
spergam ! 

Inde enim ab ineunte aetate TUA , 
amoenissimam vitae partem in assequen- 
dis honestarumArtium scientiis , rerum- 
queDivinarum intelligentiaDomi etForis 

ma- 



magnis successibus conthino impendisti, 
Utque Altissimo litares Sacrificium ^ mox 
pulcherrima contentione, undique TE 
Theologicarum scientiarum Praefectum 
Posonii expetebantj unde ad amplissi- 
mae Urbis Pestiensis Parochiam Pasto- 
rali zelo administrandam evocatus, bre- 
vi post Curam Animarum pluribus annis 
in K^mend obiisti ; unde mox in Sacrum 
Posoniensium 5 dein verojam anno 1792. 
Varadiensium Canonicorum Collegium 
fueris cooptatus ; ubi dum summo studio 
ac diligentia concrediti TIBIMuneris par- 
tes plene ac Cumulate explevisses, ex- 
celsus tamen animus et flagrans Charitas, 
ac effusa ad benefaciendum voluntas, an- 
gustis his limitibus contineri minime po- 
tuit 5 sed omnibus ut omnia fierent , TE 
promovendae proximi TUI saluti totum 
devovisti. Quis enimprocurandarum ani- 
marum studium , Rebgionis tutandae am- 
plificandaeque conatum , promovendae 
item pietatis solertiam in Antistite quo- 
dam desideret? quam TU in Alma Dioe- 

ce- 



cesi Magno Varadiensiper Duodecimet 
amplius annos vidua in Ecclesia Vicari- 
ali Dignitate ornatus praesetulisti i prout 
pietatis TUAE Documentafirmiore Cha- 
ractere marmori, Aris, Templisque inscri- 
pserunt. Insuper quis eorumnumerum in- 
eat 5 quos ad Sanctiora signa vocatos , 
derelictas lachrymantes viduas , langve- 
scentes orphanos , esurientes pauperes , 
parentibus orbatos scholares 5 TUA Mu- 
nificentia clam hodiedum alis. Invitasti 
dudum ante populum exemplo TUO ut 
frequentes ad Aras Cultores adessent, 
quibus ipse Aras 5 ipse Domicilia Religio- 
sis aeque ac femininis injuria temporum 
desolata velut alter Fundator fere exci- 
tasti ; moribus una TUIS necessitatem al- 
teram, signanter Monialibus Posoniensi- 
bus et Varadiensibus pie vivendi impo- 
suisti, ne scilicetFundatoribus suis dissi- 
miles essent. Similiter florens Museum 
Nationale Hungaricum TUAM ILLU- 
STRISSIME COMES adomnem aeterni- 

ta- 



tatem serls posteris annunciabit Munifi- 
centiam! Pro quibus eximiisfactiSjServet 
TE DEUS salutarem Ecclesiae, Faustum 
Populo, Fortunatum Patriae, Auspicatum 
Regno ! Superi TE velint sospitem diu- 
que valentem, ut in tempore oportuno 
gratiam iuvenias ; sic voveo Magno Va- 
radini die 2 Septembris iSsB. 



ILLVSTRITATIS TUAE 



humilllmus ac devotissimus 
Cliens 

Paulus Nagy, 

Professor Historiarum P, O» 
P^aradinends^ 



D. D. PRAENUMERANTES 



111. ac Reverendissimus D, Jesich. Joannes Bapt. Ep. 

Segniensis , S. C. R. et A. M. Consiliarius. 
111. ac Reverendissimus D. Tarkovics Georgius primus 

Episcopus G, Cath. Eperjesiensis. 
111. ac Reverendissimus D. Laicsak Franciscus. Episc. 

Rosnaviensis 3. Exemp. 
Excellentissimus Comes. Erdodi Joannes. Supremus Co- 

mes Comitatus Varasdiensis. 

Rdissimus. D. Csak Franciscus. Abb. etCan. Varad. 

— Tagen Joan. Nep. Can. Varadiensis. 

— Delinger Joannes. Can. M. Varad. 

— Czar Stanislaus Can. Modrusiensis 

— Toljnn Laurentius Can. Modrusiensis. 

— Merzljak Nicolaus Can. Modrus. et Prof. 

— Mudrovach Nicodemus Can. Modrus Prof 

— Paracz Vincentius Can.Segniensis et Rect. 

— Panchich Georg.Praepositus ADiac.Corbav. 
Orosz Mich, Can. Albensis et Prof. 2 Ex. 

— ^ajky Georgius PraepositusEors. Vesprera. 

— Horvath Joannes Can, Vesprem. 

— Szmodiss. Joanues Can. Vespremiensis 

— Laszkahier Antonius Can. Vesprem. Hoiior. 

— Manuilovich Max. Abb. Claustri Oppoven. 

— Kukovich Jos. Ep. Diacovar. Can. a Lutere 

— I3orbola Nic. Can. Honor. et Prof. juris. 
— ^ IMohiar Petrus. Paroch. ]\L Varadien, 

A, R. D. Katnich Stanislaus Paroch. Cziquenicensis. 

— Czar Nicolaus Paroch. Delnicensis. 

— CimiotiiAnton.Seminarii Segnien. stud. Praef, 

— Rigo Basilius O. Min, Guardianus Kanlensis. 

— Felicr Anton. Paroch. Osdolensis. 2. Exempl, 

— Sprelzciibart Joan.Prof Theol. Vesprem. 
Turcsanyi Carolus Prof. Hisl, Tyrn. 27. Ex. 

— Markl. Jgnatius III. Ep. Vesperm. Ceremon, 
— ' Hajos Josep, Sud. Piof. Vespremiensis. 

Ne- 



A. R. P. Nemeth Anton Cap. Veszprem. Gappellanus. 

— Hornyik Joseph. Dioccs. Veszprem. 

— Kaszszay Georg. Paroch. Varadien. Ruthenicus . 

— Eltes Alexander e. Scho]. Piis. Bisztri. Rector. 

— PopovicsBasihus Phil; Doct. Ep.Eper. Secre. 

— LaczkoJoan. Bibhothecarius Eperjesiensis Ep. 

— Lieb Ignatius Paroch. Ujlakien. Dioec, Strig. 

— Haan Joan. Paroch. Visnovien. Dioe. Nitrien. 

— Vozarik Joan. Prof. PJiilos. Nitriensis. 

— Suba Joan. Castolna Miticen. Coop. 2. exempl. 

— Sculteti Joan. Prof. Hist. Szathmarien. 2. ex. 

— Sipos losep. Prof. Theol. M. Varadiensis. 

— Radimeczky Andreas III. Ep. Varad. Secret. 

— Harcsarik Georg. Prof. Theol. Varadiensis. 

— Marton Stephan. Prof. Theol. Varadiensis 

— ^ Fejes losephus Seminarii Varad. Vice Rector, 

— Huzli Carolus sedis Consist. Varad, Notarius. 

— Hamvay Carolus 111. Ep. Varad. Ceremon. 

— Kubiczer Franc. Lycei Szegedien. Direct. 2. ex. 

— Erdelyi los. Paroch. Csabensis. Dioec. Varad. 

— Gergulits loan. Par. LTjvarosien.Dioec. Agr« 

— Nemeczky Stephanus Cooperator Tyrnav. 

— Oravecz Martinus Paroch. Czeroviensis 

— Hulyak loseph. Cooperator Sassinien, 2. ex. 

— Reisz loan. Paroch. Lehotensis Dioec. Neosol. 

— Mifsits Stephanus Paroch. Muslen. et Assess. 

— Klinkovits Ipseph. Cooperator Muslensis. 

— Magotsi Stephanus Ord. S. Fran. Provincialis 

Gyongyosiensis XI. exemplaria. 

— DudasFranc. O. S. Franc. Gyongyon. Prof. H. 

— Czevapovich Greg. O. S. Franc. Guard, Vien. 

— Picher loan. Dioces. Csanadiensis Presbyter. 

— Gyokich Simon Cooperator in Vinkovcze. 

— Petreczky Pet. Phiae et Tlieol. Doct; Ungxa, 

— Likovits loan. I. Gram. Prof. Ungvar. Presbyt. 

— Ungvary loseph. Arch. etBibliot Ep. Ungvar. 

— Toho Stephanus. Ep. Rosnav. Secre. 3. ex. 
Bibliotheca Kovatsiana Eperjesiensis. 

R. P. Korosi Franc. O. Min. Prof. Kantensis. 

— Konrath Conradus O. M. Concionator Kantens. 

— Majertsik Camill. Conv. Eperjes. Lector. 

— Benda Protasius il. Hum. Prof. Eperjes. 



R. P» Kiraly loseph. I. Hura. ProF. Epcrjcs. 

— Kisso Steph. IV. Gram. Prof. Eperjes. 

— Cziriaky Donatus III, Gram. Prof. Eperjes. 

— Hranek Sabinus Vicarius Conv, Eper. 

— Matzekloseph. Prof. Radnen. Capistran. Prov. 

— Veidhotfer Aloys. O. S. Franc. Concion. Tyrnav. 
Sp. D. Verner Aiois. Judex INob. Bihariens. Varad. 

— ^ Krajtsovics Adamus Prof. IMatheseos. Varad. 

— Ambrus Mich. Exc. Cons. Hung. Concipisla. 
^ Kultsdr Steph. Ephem. Hung. Pest. Redactor. 

— Horvath Joseph. I. Direct. Stud. Varad. Actuar. 

— Racz Georg. Caalis. Rationista Varadiensis. 

— Kristianovics Alois. Vice Regens Conv. Zagrab. 

— Nagy Lad. de Perecseny. Jud. Nob. Aradiensis. 

— Szoke Stephanus I. C. Arad. ord. Notarius. 

— Kopold Emeric, Geometra. M. Karolini. 

— Tarrodi Ludovicus Fiscalis in V^eszprem. 

— Jofejf Joannes Rationista. 

— Bujanovics Vincentius de Ag Telek. Assessor. 

— Podhajeczky Petrus Fiscal. etComp. Fam. Plen. 

— Urban Ignat. L. R. Civit. Eperjes. Capitaneus. 

— Bohatsek Andr. Geom. Ep. Varadiensis. 

— Dullovacz Franc. Tab. Ban. Prot. et Assessor. 

— Farkas Alex. I. Cottus. Posegani Fisc. Ord. 

— Klemenits Petrus Prof. Zagr. et Advocat. 

— Susich Lad. Prof. Hist. Zagrab. et Assessor. 

— Palugyai Lud. de Bodafalu II. C. Assessor. 

— Morocz Stephanus Provisor Ludasiens. 

— Thamar Emericus Prov. Torok Sz. Miklos. 

— Mariasevich Bartholom. Cam. Castell. et Asses. 

— Gorupp Joan. Dominii. Jaszka Frumentarius. 

— Degen Joannes Physicae Adjunc. Pest. Univ. 
D. Inkey Alex. IL a. Phil. Zagrab. 

— Simonyi Samuel II. a. Phil. Jaurini. 

— Lukacs Carolus. II. a. Phil. Jaurini. 

Sp. D. Jedliczka Joannes Prov. Cam. Butyinensis. 

— Strahler Joseph L. R. Civit. Coraar. Ord. Not. 

— Petrovich Joseph. I. Tab. Regiae ProtocoJ. Pest. 

— Sziderics Frid. C. R= Bell. Cancell. Adj. Budae. 

— Deilimanics Gab. II. C. Asses. Eszekini. 

— Kovesdi Franc. Regius Fiscaiis Pestini. 
D. Mora Matthias II. a. Jurista Pestini. 

— : Kauliczy C^onstaiit. Bibliopoia Neopiantensis. 



t), Vajda Paul. Bibliop, Cassov. X. exempl. 

— Schvaiger Andreas. Bihliop. Posoii. XK. exeinpl. 

R. D. Tihanyi Joannes TheoJ. II. Anni. 

— JVelirebetzky Geor. — — — 

— Kovary Basilius • — - — • — 

— Rudnay Alexander Theol. I. Anni. 

— Miskoltzy Martinus Philos. 11. anni. 

— Papp Franciscus — . — — 

— Zaklukal Joannes — ■ — — 

— iSehesteny Ludov. Philos. I. anni. 
• — Donay Joannes — — — 

— Stadlcr Petrus — — — 

— Koziitsek Josephus — — — 

— Specz Josephus — — — 

— Markus Josephus — — — 

— Menyhart Franc. — — — 

— Palkovits Joseph. — — — 

— Czvajna Joseph, — — — 

— Holecz Petrus — — — 

— Viszaver Ignatius — — — 

— Kolotsanyi Joseph. — — - — 

— Szabo Josephus — — — 

— Pekarovits Joannes — — — 

— Hogenbuch Steph — — — 

D. D.PolyanszkyLudov. — PasztCarol. — Koszanovics 
Athan. — Tokodi Steph. — Jakab Theod. — Ne- 
methi Petrus. — Pusztay Lud. — Uherek Joann. 
Szilvay Ludovicus. — Hengelmiiller Michael. — 
Hengelmuller Carol. — Grivalszky Joseph. — 
LTnschult Anton. — HofFman Maiir. ■ — Bochinszky 
Joan. — Azari Andreas. — Juhaszovics Georg. — 
Jugovics Franc. — Schrader Carol. — Ziman Pau- 
lus. — Lukats Stephanus. — Szabo Joau. — Hor- 
za Steph. — Iszak Joann. — Laurdn Josephus. — 
Huth Carol. — Sngho Jos. — Papp Ladislaus. — 
Novak Joan. — Risovszky Joan. — Rosvan Con- 
stant. — Simonovics Joann. — Philipp Antonius. 
Papp Georgius. — Piber Pius. — Vulkdn Nico- 
Jursinszky Josej^hus. M. Varadini. 



PARS TERTIA 

HISTORIA 

UNIV£RSALIS GENTIUM. 

C a p u t I. 

Exhibens Historiam Hispanorum. 

§. l.i^tatistico Geographica notio. Hispania 
nobilissima Europae regio ab Hispano rege , 
vel juxta alios ab Hispali urbe ( hodie Sevil- 
lam vocant, sicdicta; quam veteres Graeci lbe~ 
riam a fluvio Ibero ^ et Hesperiam \ocarunt; 
alii Paniam a Pane ^ alii Ispaniam S. Paulus 
Apost. vero Spaniam a) dicit. Hispaniam cin- 
git ab oriente mare Mediterraneum , ab occi- 
a dcn- 

a) Epist* ad Rom. c. 15. 24. 28. 



2 Hi st o ri a 

denleOceanus Atlanticus, a meridie fretumHer- 
culeum , a septemtrione Oceanus Cantabricus et 
Pjrenaei montes, quibus a Galiia separatur. Lon- 
gitudo 200. latitudo maxima 140. latitudo mi- 
nimaGO milliarium Hispanicorum, circuitumve- 
ro 600. milliarium statuunt : subest medio quar- 
ti , totique quinto , parti etiam sexti climatis , 
est que optima ad res omnes temperies ; Roma- 
nis jam olim multum laudata ab incolarummul- 
titudine, et fortitudine , a proyentuum vini, 
mellis, olei, frugum omnium abundantia, ab 
equorum praestantia, et metailorum divitiis, a 
coeli salubritate per omnes provincias aequali , 
aere sereno nullis paludium nebulis infecto. a) 
Munsterus auteai dicit. b) Aurum, argentum, 
ferrum bonum, et probatum nuUibi in tanta co- 
pia, ut in Hispania est inventum , non enim ef- 
foditur solum aurum, sed et flumina praeser- 
tlmTagus, cum intumescunt ex pluvia produ- 
cunt auream arenam ; unde antiqui Scriptores 
testatum reliquerunt, eam auri, argenti , cupri, 
stanni, plumbi, ferri, omniumque metallorum 
fodinis abundare, nec non argenti vivi , et salis 
uberrimam esse. Inventa olim erant hlc frag- 
menta auri depurati, magnitudine diraidiae librae. 
Sunt quoque diversis in locis calidi et frigidi 
fontes, ad diversos morbos curandos efficaciam 

mi- 



a) Justin. L. 4i, c. 1« Strabo. L. 1. Geograph. Jo- 
seph. Flav. L^ 2. de jDell. Jud. Pomponius MeJa. 
L. 3. b) Sehastianus Munsterub. L. '2^ Cosmograph, 



Hi spanorum. 3 

mlrabilem habentes. Nocentibiis anlmalibus non 
abundat. Quod autetn quaedam in Hispania lo- 
ca incultasint, causam statuunt primam ferlilita- 
tem, omniumque rerum abundantiam , ut plebei 
homines fere ex fructibus silvestribus , melle et 
herbis laute vivere possint, unde ad agricultu- 
ram non magnopere coguntur. Secundo quod. 
armorum usu magis quaniAratro, et studio ex- 
excolendae terrae afficiantur; Hispani enim tam 
amantes bellorum semper fuisse leguntur, utbel- 
lum quam otium mallent, et dum externus lio- 
stis deesset , inter se decertarent, relicta femi- 
nis rei familiaris et agrorum cura ; hinc bella- 
trix armisque nobilis Hispania passim vocaba- 
fur , quae prius a Romanis obsessa erat , quam 
se ipsam cognovisset \ unde paulo post magnam 
a bellica fortitudine gloriam adepti , praeter 
alias provincias, novum occiduum orbem, nempe 
Americam imperio suo adjecerunt. Laborum fa- 
mis et sitis tolerantissimi , in stratagematibus 
cauti , corpore veloces, hostem facile sequuntur; 
ad Literarum studia etiam aptissimi , Herculem 
cum Musis conjungunt. Tributum non prius 
exteris solverunt, quam Augusto Imperatori, 
qui dum vario marte omnem Hispaniam perdo- 
muisset , universam in tres Provincias divisit 
Saeticam , Lusitanicam , et Tarraconensem et 
singulis attributi erant conventus. Prius in ci- 
teriorem^ et ulteriorem dividebatur. Tardius 
autem plane in sex provincias fuisse divisam le- 
gimus, nempe praeter priores tres, in Char^, 

a 2 tha- 



4 Hi st or ia 

thaginensem GaUciam , et Tingitanam, Mauro- 
riiin autem tempore plurima regna erant in Hi- 
spania , quae posteriores in V. diviserunt nem- 
pe : Castellae , Aragonum , PortugalUae , Gra- 
natae et Navarrae. Novissima autem distribu- 
lione in tria regna totum Imperium dividltur 
uti jlragoniae^ Castiliae^ et Portugalliae, Sub re- 
gno ylragoniae comprehenduntur praeter Ara-- 
goniam , Catalonia , Valentia , Minorica , Ma- 
jorica. In regno Castiliae sunt: Biscaia^ Leon. 
Asturia , Galaecia , Estremadura , Andalusia , 
Granata , Murcia , utraque Castilia cum insu- 
lis Canariis. Ad Regnum Portugalliae pertinet 
Algarbia liodie etiam Brazilia in America. In 
toto regno fere innumerae sunt urbes , quarum 
praecipuae sunt: Madritum , Hispalis seu Se- 
villa , Lisabona , Tarraco , Granata , Pampe- 
lona y Valencia , Barcino , Legio seu Leon , S. 
Lucar , Corduba , Nebrissa , Compostella , To- 
letum y Salamantica^ Complutum , Pintia , Cae- 
5«r Augusta seu Saragossa etc. Hispania multis 
irrigatur fluviis , praecipui sunt. Iberus , Z)«- 
r«/« , Minius Tagus auriferis arenis copiosus a) 
Anas seu Guadiana etc. Sunt qui 150 numerant, 
etin iis pontes 700. inter quosnobilissimi, Sego- 
viae et Alcantarae sunt. Lacus complures pla- 
ne admirabiles , sic lacus prope Bejaram oppi- 
dura, futuram pluviam, turbinemque magno aeris 

so- 

a) Solinus in Polyhislore, et Isidorus L. 13. Ety- 
molog. ۥ 21. 



Hi sp anor uim 6 

sonitu pronunciat. Hispaniae sinus celeberrimi 
sunt tres, omnes ad mare Mediterraneum com- 
mercio oportunissimi uti : Sucronensis^ Illicita- 
nus^ et J^irgitanus, Inter montes Pyrenaeus prin- 
cipem obtinet locum Hispanos ab Gallis divi- 
dens , caeteri enim montes ejus partes sunt. In- 
numera sunt publica et privata aedificia , plu- 
rima magnifica templa , Abbatiae , Coenobia , 
Monasteria , in ultimo etiam pago duo, tria. Sunt 
etiam publica Xenodocliia, et nosocomia , multa 
Regum conspicua palatia , Magnatum et Equi- 
tum pulcherrimae aedes. In universam Hispa- 
niam jam olim varii populi pervenerunt, JPli- 
nius ct) tradit Iheros ^ Persas ^ Phoenices^ Cel- 
tas et Poenos ^ Hispaniarum regnum referente 
Nauclero et aliis h) a Juhal ortum habuit : is 
namque ex Armenia egressus, primus Hispa- 
nlarum Regnum obtinuit , ubi et sedem consti- 
tuit , quae primo a Juhal Japheti fib'o Iheriae 
iiomen accepit; quod regnum deinCeltici; Tur- 
duli, Turdetani , Celtiberi , Vascones, Varduli, 
Cantabri , Astures et Carpetani incolebant. c) 
Poslea vero Saraceni , Arabes , Gotlii , Vandali 
etc. Qui omnes populi jam olim Reges suos ha- 
bebant. HodieHispanorum rex nascitur, non eli- 
gitur, coronatur tamen et juramentum dat atque 

acci- 



a) Etymol. L. 3. c.l. h) Strabo.L» 4« Geographiae. c)Pli- 
nius. L. 4, c. 2l. LudovicusNonius indescriptio- 
ne Hispaniae quae accuratissima est. y\ntverpiae 
1607. 8. 



6 Hi sto r ia 

accipit. Filii regis Tnfantes aj3pellantur , et pri- 
mogenitiis patri succedit, qui Princeps AsLu- 
riae dicitur. Rex licet supremam potestatem lia- 
beat, niliil lamen decernit nisi ex XII. Tirorum 
consilio , qui primores regni Senatum Regium 
constituunt. Sunt et alia officia publica , quae per 
Cortes seu Comitia diriguntur. Ducum , Mar- 
cliionum , et Comitum ingens est numerus , nam 
primarii Duces circiter sunt XXIII. quorum 
annuus proventus est a 40. ad 100. ducatorum 
millia, imo B iix Infantasgi 120 millia, Dux ve- 
ro Medinae- Sidoniae 150. millia ducatorum ha- 
bet. Marchiones sunt circiter 40. qui majore ex- 
parte annue percipiunt a 10, ad 60. millia Du- 
catorum. Comites recensentur circiter 80. qui- 
bus annuus reditus est a 10. ad 25. millia duca- 
torum; inter quos principem locum obtinet ^o- 
naventi ^ yJlvae ^ Mirandae^ etOroposae. Porro 
numerum Vicecomitum , Baronum , Gubernato- 
rum , Praefectorum , Magnorum Magistrorum , 
Equitum variorum ordinum longum foret enar- 
rare : inter vigentes hodie etiam ordines prima- 
tum tenet I. Ordo Equestris Aurei Velleris toto 
orbe celeberrimus , a Philippo duce Burgundiae 
occasione nuptiarum cum Elisabetha filia Joan- 
nis Lusitaniae regis Brugis in |honorem S. An- 
dreae institutus; incrementa tamen sua Regibus 
Imperatoribusque , quibus et claruit, et hodie 
claret, debet. Burgundicos hos honores, cum 
Burgundiae Belgiique provinciis, Maximilia- 
nus L Romanorum Impe. adlecta sibi in matri- 

mp- 



Hi sp anor um. 7 

monium Maria Caroli Aadacis unica filia hae- 
rede, iii Austriara intulit. Translalus hic ordo 
subindea Carolo V. in Hispaniam quoque, dum 
Romanam Hispanicamque Monarchiam inter 
Ferdinandum fratrem et Philippumi^wxvix^vsv- 
deret : coepit hic ordo 1430. II. Ordo Equestris 
S. Jacobi de Spatha , dictus Compostelanus , in 
memoriam relatae miraculosae de Mauris a Ra- 
miro Rege ope S. Jacobi aibo equo exercitum 
divinitus praecedentis, victoriae, 2i Ferdinando 
11. Aragonum Rege institutus , a Coelestino III. 
Font. vero approbatus circa a. 1198. vel juxta 
alios 1175. III. Ordo Equitum Calatravensium 
contra Mauros et Barbaros primum a Raimun" 
do Cisterciensium Abbate Toleti institutus, inde 
a Sanctio IV. Toletanorum rege Calatravam in- 
ductus, legibus Cisterciensium regitur, a tribus 
Pontificibus confirmatus , summi Principes ges- 
serunt ; demum Ferdinandus Rex Catholicus, an- 
nuente Innocentio VIII. Pont. sibi et successori- 
bus eam dignitatem propriam afTecit; coepitor- 
do 1158. IV. Ordo Equestris Alcantarrae a duo- 
bus fratribus illustribus Svero Fernandez et 
Gomesio fundamenta accepit 1156. contra Msu- 
ros catholico regno deturbandos , initio ordo S. 
Juliani de Pyrario appellatus, dein permixtus 
ordini Calatravensium, subinde restitutus 14 il. 
Summa dignitas a Carolo V. perpetua est regi- 
bus Hispaniae , leges accepit a Cisterciensi sacra 
familia. Porro olim florentes, sed hodie exstin- 
cti ordines equestres erant : Equites Liliiy coe- 

pit 



8 Historia 

pit 1035. ordo Equitum B. Mariae de Merce- 
de Redernptionis Captivorum^ coeplt 1218. or- 
clo Equestris S. Salvatoris Gallis et Hispanls mi- 
lltibus communis , inclaruit 1117. Ordo Equitum 
Bindae sive fasciae rubrae florem juventutis no- 
bilitatis complectens, coepit 1420. Ordo Eque- 
stris Montesiae ex bustis Equitum Templario- 
rum surrexit in regno Valentiae a. 1518. Ordo 
Equitum Columhae el rationis coepit 1389. Or- 
do Equitum S. Mariae Lilii in honorem B. 
Mariae Virg. coepit 1403. Ordo Equitum Squam- 
mae coepit 1420. Ordo Equitum a Cruce Bur- 
gnndica a Carolo F". Imp. auspicium sumpsit 
1535. sed brevi evanuit. Quod Hierarcliiam 
Ecclesiasticam attinet et scientiarum culturam 
suis in paragrapliis videbimus ; ceterum teste 
Aenea Sylvio Hispania optimis terris comparan- 
da , non Imperatores tantum et Reges Romae 
atque Italiae dare solita est, sed Cardinales etiam 
ac Pontifices maximos , quorum vita emendatis- 
sima et doctrina admirabilis fuit , qui bonas [li- 
teras et veram religionem non modo conserva- 
runt et propugnarunt , sed ipsum quoque Ro- 
manum Imperium pristino splendori et gloriae 
restituerunt. Verbo Hispania larga manu confi- 
nalibus suis aliisque remotioribus populis infi- 
nitas merces tum apud se natas, tum aliundead- 
veotas subministrat, uti : sericum , celeberrima- 
rum ovium sericeas lanas, omnis generis pannos, 
sal , saccliarum , mel , mala medica , citrea , 
granata, olivas conditas, uvas, ficus, pruna 

passa 



Hispanorum. 9 

passa , amygdala : anisum , coriandrum, oryzam , 
crocum, oleum , ceram, alumen, minlum, pur- 
puram, fructus conditos, alabastrum, gossypium, 
gemmas , pretlososque lapides et aromata , ab 
Indis aliisque accepta , pro quibus grata commu- 
tatione accipiunt eas merces ab Europaeis, Afri- 
canis, Asiaticis et Americanis, quas natura ipsis 
denegavit. a) 

J. 2. Status Rellgionis et Consvetudinis Hi- 
spanorum. Religionem post diluvium primus in 
Hispaniam intulisse creditur Tubal Noachi ex 
Japheto nepos ; b) quae religio qualis erat in- 
certa est. Verum postquam Phoenices aliique 
Asiae et Graeciae populi, quiet Saguntumcon^ 
diderunt, optimorum metallorum gratia frequen- 
tes in Hispaniam navigaTissent, Asiaticaet Grae- 
canica scelera, uti et ritus certo intulerunt ; an- 
tiquos enim Hispanos Junonem coluisse docet 
templum Junonis^ quod Ftolomaeus ad fretum 
Herculeum posuit; quam sententiam iff^/« c)sic 
confirmat : Tum Castellum Ebora in littore et 
procul a littore Asta colonia : extra Junonis 

ara 

d) Praeter Pomponium Melam , Solinum , Strabo- 
neni,Plinium, vide Geographicum Hispaniae statum 
ap. Ludov. Nonium, Hispaniae seu populorum, 
urbium , Insularum ac fluminum descriptionem 
Antverpiae 4607. 8. Martinum Zeitlerum, quiscri- 
psit Itinerarium Hispaniae et Lusitaniae Amstelo** 
* dami 1656. i2. et Paulum Merulam in Cosmo- 
graphiae parte Altera Amstelodami d636. alios- 
que recentiores. b) Strabo, L. 4. Gcographiae. 
c) Pomp. Mela L. 3. c. 4. 



10 Historia. 

ara , templumque est. Veneris quoque templiiin 
ultra Pyrenaeos montes admare Balcaricum fuis- 
se scriptores prodiderunt. Singulare tamen et 
proprium Hispanorum Numen erat Deus Endo- 
velUcuSy cui sacratas inscriptiones ex Grutero ex- 
hibet Reines : Deo Endovelico. Praestantissimi^ 
et Praesentissimi. Numinis, etc. Endovelico sa- 
crum etc. Endovelico pro salute. Vivienniae, Ve- 
nustae. etc. Endobolico, Sic etiam Phoenices ex 
Africa in Hispaniam transeuntes urbem Gades 
( Cadix ) posuerunt , ibique fanum a) Herculi 
sumtuosum cum sacris magnificis Phoenicum ri- 
tu peragendis instituerunt, quod tempkim sicut 
priscis, ita recentioribus etiam seculis (ad Dio- 
dori aetatem) adnostramusque aetatem, in sum- 
ma \eneratione habitum fuit. Hinc Gadiani 
etiam hodie memoriam Herculis sacram habent 
in Philippi V. neoelecti regis numo, in cujus 
antica legitur: Philippi V. D. G. Hispan. Et Ind. 
Rex MDCC. In postica vero Hercules, caput et 
dorsum et pudenda tectus, exuviis leoninis,sinistro 
pede insistit clavae , domatque duabus manibus 
duo leones , in quorum medio stat cum hac 
inscriptione: Hercules. Fundator: Gadis. Domi- 
natorque. Ceterum antiqua haec gens uti Chri- 
stianam Philosophiam , ita etveram Christi reli- 

quam 



a) Diodorus. L. .0. c. 20. Meld. L. 3, c. ^. Arrianus 
L. 2. de exped. Alexandri M. p 126, idem de 
bell. Hispanico p. 425. Macrohius. Saturn. L. i. 
c. 20. 



jHi sp anoru m! 1 1 

glonem ab ipsis Apostolis didicit, nam quod eam 
S. Jacobus in Hispania docuerit, clarius est, 
quam ut probare oporteat: imo quod ipse S. 
Paiilus Apostolus ibidem docuerit in sua Epi- 
tola ad Romanos , a) in Hispaniam se profectu- 
rum affirmat. Praeterea quod Apostoli Roma in 
Hispaniam miserint Torquatum , Isefontem, Ce- 
cilium Eufrasium et alios , "venerabilis JBeda et 
Usuardus \n Martjrologio probant. Quod S. 
Petrus Apostolus Episcopos in Hispanias mitte- 
re praeceperit , qui eos Christianam religionem 
docerent , scribit Clemens , b) unde S. Hiero- 
nymus Hispanicarum Eccleslarum honorificam 
facit mentionem. Tertullianus vero ad Judaeos 
scribens dicit: in omnibus Hispaniarum termi- 
nis suo tempore Christum fuisse annunciatum ; 
quae rellgio licet ibi egregie constitisset, Gothi 
tamen eam haeresi Arriana misere corruperunt; 
deinde Agareni et Saraceni jam labefactatam pla- 
ne oppressissent , nisi Carolus M» et successive 
potentissimi Hispaniarum reges Religionis ve- 
rae defensionem et patrocinium viriliter susce- 
pissent , qui expulsis , inde haereticis et Paganis, 
per Dei gratiam eam restituerunt ; unde Hispa- 
niarum Reges Catholici appellantur, qui revera 
eam contra pertinaces adversarios fortiter con- 
servant, et in universam fere Africam mariti- 



a) Ad Rom. c. 15. Epiphanius haeresi» 27» S. Hie- 
romyn. in cap. 3. Epist. ad Epheseos* b) Epist^i, 
ad Jacobum fratrera Domini» 



1 2 II i s t o r i a. 



mam, imo et Americam maximo zelo introdu- 
cunt. Nullaque existit i^egio, ubi tanta esset Re- 
ligionis unitas , quod imprimis acceptum ferunt 
Inquisitionis Triubnali ^ ad cujus solum nomen 
trepidahatur. Hinc administratio Ecclesiae Hi- 
spaniae est talis: antiquis temporibus Primatum 
Hispaniae , tenuit Hispalensis Ecclesia, dein To- 
letana usque ad fatale Hispaniae excidium, nam 
dum Toletum Barbari in suam potestatem rede- 
gissent, Bracariensis Arclii Episcopatus eam di- 
gnitatem obtinuit ; sed postmodum recuperato 
Toleto , quum Toletanus amissam dignitatem re- 
peteret, Braccarensis vero acquisitam retineret, 
exorta contentione in hunc fere diem sub judice 
lis est. a) Qui autem sub Romanis et Gothis 
fuerint Praesules docet Vasaeus. h) Cum autem 
Hispania e manibus barbarorum erepta fuisset , 
antiqui Episcopatus sedibus suis sunt restituti , 
et nonnulii recenter fundati: hinc hodie Hispa- 
nia VH. Archi Episcopos habet, quibus circi- 
ter XL. Episcopi sufFraganei subsunt; Primus 
est Toletanus Castellae Cancellarius, cui post 
Regem aut regiam prolem nullus seu dignitate 
seu opum affluentia comparatur, sufFraganei sunt: 
Burgensis seu Auritanus , Cunquensis , Oxo~ 
mensis , Cordubensis , Jaenensis , Palentinensis , 
et Segoviensis. \L Hlspalensis suffraganeos ha- 
buit olim 11. nunc tantum 3. uti Malacitanum 
Caditanum^ et Canariensem. HI. Compostella- 

nus 



d) Decretaliuni. L» 1. h) Vasaeus. in Chronico siio 
G. 20. 



// i s p a n o r u m. 1 3 

nus seu ollm Iriensis, cui subsunt: Coriensis ^ 
Flacentlnus^ ^staricensis^ Gamorensis^ Salman- 
censis , Orecensis , Tujensis , Facensis , Minclo- 
rniensis, IV. Granatensi cui subsunt Almeriae 
et Guadixensis. V. Valentinus cui suffragantur 
Carthaginensis , Origuelle , Segobiensis et Ba- 
learium Majoris VI. Taraconensis, cuisubsunt: 
lllerdensis , Tortosanus^ Herluae^ Barcinonen- 
sisy Gerundensis TJrgellensis ^ et Viquensis VII. 
Caesar Augustanus cui sufFragantur : Fampilo- 
nensis , Calagurritanus , Oscensis^ et Balhasti- 
ensis. His omnibus uti et Abbatiis et Monaste- 
riis quanti sunt annui reditus, curiose notant 
scriptores. a) Ad statum Ecclesiasticum perti- 
bant etiam fidei Incpiisitores in Saracenos, Mau- 
ros et Judaeos primum instituti , dein vires 
suas et auctoritatem extendere coeperunt in 
omnes quibus alieniores mentes ab Ecclesia Ro- 
mana observabant, ab istorum \ oluntate depen- 
debat saUis et \ita omnium Hispanorum; qui 
etiam politica sua agendi ratione multa cen- 
tena millia hominum e medio sustulerunt, 
aut in perpetuos carceres occultos detru- 
serunt ; quorum barbariem tandem felicissi- 
ma nostra aetas a. 1822. non sine magna san- 
guinis efFusione detersit et abolevit simpliciter. 
Veterum Hispanorum mores erant crudi , in 

amo- 

a) Damianus a Goes in Hispania Episcopatus , ordi- 
nes Equestres familias describit. Coloniae, 1602. 
in 8. Marinei Siculi. L. 22. de rebus Hispaniae 
niemorahilihus etc. 



14 Hi s t o r i a 

amorem foemlnarum efFusi , passlm uiiam capli- 
vam plurlbus Tiris ementes, habilabant in cavis 
petris , specubus elTosis. Aureis et Argenteis 
numis non utebantur : jam parvuli discebant ja- 
culari. Hispanis natura calida est, color subob- 
scurus, cui juvando faeminaeminio utuntur, su- 
perstitione cunctos superant , adulationes et am- 
plos titulos amant , animi sensus simulando ce- 
lant , gravitatem servant. Faemlnae non adeo 
sunt foecundae , vino plurimum abslinent ; apud 
exteros alter alterum laudat, extollit , justitiae 
cultores maximi , jus aequaliter omnibus admi- 
nistratur , lati ocinia pauca committuntur : ma- 
gna semper moliuntur ; ubi duo, aut plurescon- 
veniunt de republica, gravissimisque rebus dis- 
serere amant; pulchris et commodis utuntur ve- 
stibus etc. 

§. 5. Status Politicus et Formu Regiminis 
Hispaniae, Missis antiquissimis Hispaniae regi- 
bus , rebusque ab iis domi militiaeque gestis , 
brevibus Historiam Hispanorum quod ad statum 
Politicum in quatuor Epoclias dividimus , prima 
complectetur statum antiquum sub Carthaginen- 
sibus et Romanis. Secunda sub Gothis, Tertia 
sub Saracenis. Quarta sub Monarchis. I. In Sta- 
tu antiquo Hispaniae divisa fuit in varias par- 
vas respublicas, quare etiam continuis aliorum 
populorum insultibus exposita , saepe funestissi- 
me devastata in predam aliarum gentiumcessit; 
ex his primarii erant Celtae qui cum Iberis con- 
juncti 5 mox sibi et regioni Celtiberiae nomen 

de- 



Hl sp an or u m 1 5 

d^deriint» Quum autem In Hispania longe la- 
teque dominarenturCarthaginenses aliique Afri- 
cae populi potiorem Hispaniae partem subigen- 
les, primi Romanos in se concitarunt, a qui- 
bus victricibus armis victi et expulsi , totam 
Hispaniam amittentes , in provinciam redacta 
est. Hoc tempore Romani a. u. c. 560. uni- 
versam Hispaniam in tres Provincias diviserunt 
uti : Baeticam , Lusitanicam et Tarraconen- 
sem , quibus proprios conventus attribuerunt : 
«) et quidem Baeticae erant quatuor : Cadi- 
tanus , Cordubensis , Astigitanus et Hispalen^ 
sis. Lustitania habuit tres, Emeritensem ^ Ta~ 
censem , et Scalabitanum* Tarraconensis vero 
habuitseptem: uti Tarraconensem^ Carthaginen- 
sem^ Caesar Augustanum^ Cluniensem^ Asturum^ 
Lucensemy et Bracarensem^ a quo tempore muta- 
tislicetnon parum rebus, nobilissimae Hispania- 
rum provinciae Romanis Consulibus paruerunt 
usque ad a Ch. 394. seu Theodosii] M. mortem, 
qua aetate plures Germanicae originis populi , 
Gothi , Vandali, Svevi, Alani, imo et Hunni 
emigrantes, in perniciem Romanorum excu- 
babant: quia e Stilicone in Gallias evocati , 
ruinam Imperii Romani Occidentis accelera- 
runt. b ) Gothi enim Pyrenaeos transgressi 
Hispaniam Romanis ereptam , deinceps permul- 

tos 



a) Plinius, L« 3. Strabo» L. 3. b) Isidorus. in 
chron. Gothor. et in Historia Svevorum. Jornan- 
des. c. 44. de reb. Goth. 



16 Historia 

tos annos obtinuerunt , sub quibus II. Status 
Hispaniae talis erat: Gothici regni conditor 
erat Alaricus , cujus Imperium dein maxime 
floruit sub Reccaredo Rege; verum sensim 
Gothis a majorum virtute deflectentibus , et ad 
mollitiem delapsis , res Gothorum sub P^itvia 
rege inclinari coepit ; sub Roderico vero plane 
exstinctum est; sub eo enim Saraceni Africae 
littora incolentes, Hispaniam variis irruptio- 
nibus fatigatam , cum valida manu agressi , Re- 
ge Roderico caeso , totam Hispaniam subju- 
gantes , linem Imperio Gothico posuerunt , a) 
quod fere 300. annis inconcussum stabat us- 
que an. Ch. 714. Hinc Status HI. Hispaniae 
sub Saracenis considerandus est, Cum Sara- 
ceni Hispaniam magno fervore occupassent , 
Gothorum reliquiae in regiones ad Pyrenaeos- 
sitas se recipientes , repulsis viriliter Saracenis, 
priscam possessionem in Asturia et Biscaja re- 
tinuerunt, duce Pelagio qui primus Asturiae 
rex erat ; successive autem alias etiam Hispa-^ 
niae Urbes et regiones Saracenis ereptas in 
unum regnum et familiam conjunxit Sanctius 
Major Rex Navarrae, Arragoniae et Castel- 
lae ; quo facto de evertendo imperio Saraceno- 
rum seu Maurorum nec quidem dubitatum 
erat: Verum brevi post Sanctii mortem, dum 
regnum inter ejus quatuor filios divideretur , 
gravissima seditione et internis bellis cuncti a- 

gita- 



a) Roder. Tolelanus» L. 6. c. 31» '62. 



Hispanorum. 17 

agitabantur Christiani Principes, donec tota Hi- 
spania in duo majora vegna fuisset redacta , 
nempe regnum Castiliae et Arragoniae ^ quo 
tempore Regum potestas jure Comitiorum quae 
Cortes vocabantur constricta fuit , uti et variis 
ordinum privilegiis , v. g. jure emigrandi. Or- 
dines autem constituerunt Praelati , Nobiles , 
Equitum Ordines, et legati Civitatum. In Arra- 
gonia praecipuus Maglstratus vocabatur Justi- 
tiarius Magnus , qui erat vindex legum , et in 
eligendo rege magnae auctoritatis. Quo in Sta- 
tu AlpJionsus Rex leges a majoribus suis in. 
Hispaniis latas, cum variae admodum et con- 
fusae essent, per Doctissimos Viros in certum 
Ordinem redegit , et septem integris libris 
quam commodissime digessit. d) Porro haec 
Hispaniarum divisio in duo dicta regna duravit 
usque ad 1469. Quo Ferdinandus Catholicus 
rex Arragoniae matrimonio junctus erat cum 
Isahella Castiliae principe , quo felicissimo con- 
nubio , omnes Hispaniae provinciae Christia- 
nae in unam Ferdinandi familiam coaluerunt. 
Unde lY. Hispaniae Status evasit talis: Fer- 
dinandus enim auctus potentia et regnis , $e 
Regem Hispaniae vocari jussit ; Veteres autem 
Regum Castellae , Legionis , et Arragoniae ti- 
tuli sensim exoleverunt. Quibus in circum stan- 

f^ tiis 



a) Antoiiius Panormitanus. L. 1. de gest. Alphonsi 
Regis. c. 5. Volaterrands. Didacus Couaruviaf, 
praclicdrum quaestiouum. c. o^ 



18 H i st o r L a 

tiis FercUiiandus Jura Majestaticii ad se traxit, 
Bona regni ollnci per lleges donata, aat vendita 
recipiendo; dignitateni Magni Magistri triuni 
celeberrimorum Ordinum Equestrium ad se 
transferendo , Civitates cum Proceribus et no- 
hilibus ob antiqua prlvilegia contendentes fo- 
vendo. A quo tempore Regum successio noii 
electiva , sed hereditaria ad prlmogenitos per- 
tinet: coronatur tamen rex , et luramentum di- 
cit de servandis regni constitutionibus , prout 
a populo accipit fidelitatis juramentum. Jlegum 
filii Infitntes Hispaniaruni vocantur, inter quos 
primogenitus omnium procerum et populorum 
jurejurando rex vivo patre designatur, et Hi- 
spaniarum seu Asturiae Princeps dicitur. Quam- 
Tis autem suprema sit in omnes et omnia Re- 
gis potestas, niliil tamen fere decernit sine XII. 
Virorum consilio , qui Senatum Regium con- 
stituunt : ibi enim graviora negotia ventilata 
terminantur , et dein in Secretiore consessu di- 
scutiuntur, quem consessum constituunt ipse 
Rex , Dictator Legionensis , Praeses , et tertia 
Consilii regii pars. Negotia quae ad Indiarum 
gubernationem pertinent, tractantur in Senatu 
Indico ^ qui constat ex Praeside et 12. Consi- 
liariis. Bellica negotia in Senatu BelUco tra- 
ctantur, quem statuunt 12» Viri Senatus regii, 
item Dictatores Legionensis, etCastellanus. Sunt 
praeterea tres Juris Praefecturae , quas Aadi- 
ejitias vel Cancellarias vocant , una in Casti- 
lia, alia in Granata > tertia in Galaetia est, ubi- 

que 



H Ispanorum, l^ 

que Praeses et 12. Senatores siiiit: a quibus 
appellatio fit ad senatuiu Regium. Est etiatn 
Thesaurarlas Castellanus qui sub se liabet qua- 
tuor Quaestores ^ qui pecunias regni tractantj 
et de eis rationes reddunt. Ceterum mortuo 
Carolo II, sine liaerede, magna controversia 
de jure successionis Hispanicae orta fuit , in- 
ter Ludovicum XI P^, Galliae regem , et Leo- 
poldujn Germaniae Imperatorem, qui Philippi 
IK, Hispaniae regis filias in connubio tenentes, 
de jure successionis Hispanicae disceptare sta- 
tuerunt; quo bello durante Hispania ad semel 
duos Reges liabuit, nempe Philippum F. Prin- 
cipem Andegavensem cuius regia sedes erat Ma^ 
dritum. Carolus HI. Hungariae rex , et hoc 
nomine VI. Imperator Germaniae , Leopoldi al~ 
ter filius Regiam sedem habuit Barcellonae us- 
que 1711. quo anno Imperator electus , tan- 
dem contentionibus finem imposueruunt pace 
Ultrajectina 1714. vi cujus Philippus f^. Re- 
gnum Hispaniae et Americam retinuit. Carolus 
/^/. Imperator vero provincias antea Hispaniae 
subjectas acquisivit , uti Belgium Hispanicum, 
Regnum Neapolitanum, Sardiniam, et Ducatuni 
Mediolanensem. Ceterum excitata a Gallis re- 
volutio non parum interturbabat etiam Hispa- 
niae statum , nam Napoleonis artibus in regia 
familia Hispanica excitatae contentiones opor- 
tunam occasionem praebuerunt Regiam fami- 
liam throno deturbandi , et fratrem suum Jose- 
phum Hispaniae regem jure haereditario con- 

h 2 stitu- 



20 Histori 



a 



stituendi ; unde cum familiae Borbonicae amicl 
solium Hispaniae eversum esse cernerent , for- 
titer resistentes , arma Napoleonis ex Gallia in 
Hispaniam exciverunt , qui etiam cum formi- 
dabili exercitu 1808. Madritum veniens, fra- 
trem in solio stabilivit , Tribunal Tnquisionis , 
sustulit, ordinum religiosorum Monasteria com- 
plura 5 uti et nobilium privilegia abolevit. Cu- 
jus fortuna ubi mutata fuisset, Ferdinandus VII. 
Throno restitutus , quoniam diversas factiones 
de forma regiminis inter se dimicantes inveni- 
ret, propositas sibi ab Ordinibus Hispaniae 
conditiones ratas liabuit: tres enim vigebant 
de forma regiminis factiones. I. Regem plena 
potestate praeditum uti antea erat, habere voiuit. 
II. Regem Constitutionibus circumscriptum es- 
se volebat. III. Rempublicam inducere inten- 
debat sub directione Cortes, et hi duo postre- 
mi Liherales ^ primi vero Roalistae vocantur. 
Tota tamen haec factio Ilispanica suppressa po- 
tius, quam extincta est viribus Gallorum ; Fei^-- 
dinandus enim VII. post multas etiam vicissitu- 
dines foederatis Principibus solio paterno re- 
stitutus est, 

§. 4. Status Belli et Memoria Princi-- 
pum Virorum in Hispania, Antiquissimi Hi- 
spani bellum quam otium amabant adeo , ut si 
extraneus deesset , doml hostem quaesiverint ; 
feminae enim res domesticas agrorumque cul- 
turas administrabant , ipsi armis et rapinis ser- 

vientes 



Hlspano rum. 21 

vientes praecipuam ferri curam habebant, a) 
unde Livius scrlpsit; Clarissima viris et armis 
Ilispania , quae si vires suas cognovisset, facile 
in imperium evasisset. Interim tamen incerta 
sunt omnia ea , quae de antiquis Hispaniae re- 
gibus , ab iis domi militiaeque gestis passim 
scribuntur. Dlcunt enim primum regem Hispa- 
norum fulsse Tuhal^ cui sufficiuntur : Iberus , 
Jubalda , Brygus , Tagus, Baetus et alii , qiii 
an reges, vel nomina solum fluviorum erant 
dubium est. Certlora censentur ea , quae a 
Cartliaginensibus , Romanis , Gotliis, Vandalis , 
Alanls, Svevis, et Saracenis memoriae consi- 
gnarunt Scriptores , qui partim soll rerum in- 
spectores , partim fidelissima aliorum relatione 
cognoverunt; quorum testimonia brevibus enu- 
merabo: Quum in Hispania Carthaginenses seu 
Poeni aliique Africae populi late domlnarentur , 
primi contra eos a Populo Eomano missi sunt 
cum exercitu Cornelii Scipiones beHl secundi 
Punlci initio , qui etiam septimo beiH anno cae- 
si sunty dein submissus Cornelius Scipio Afri- 
canus , qui multa ibi prospere gerens primus 
ibi provinciam fecit. l)emum Coecilius Metel- 
lus cum Cartliaglnensium ducibus Asdrubale 
et Magone a. n. 542. ad Urbem Baetulani An- 
dalusiae fortlter pugnans , iis ex tota Hispania 
pulsis, amicitiam cum Syphace Massjlorum re- 



a) Justinus L. 44. c. 3. Rodericus Sanctius. Hisf. 
Hispaniar. part» 1, c. 4. 



22 Hi storia 

ge iniens , ohtentaTn iam Hispaniam amplius 
iirmavit; et brevi rebellantes Hispaniae popii- 
los ad deditionem compulit. Post hiinc Lentu- 
lus Hispaniam obtinuit, a. u. 559, post tres an- 
nos duo novi Praetores missi in Citeriorem et 
ulteriorem Hispaniam, ubi quum continuo gli- 
sceret bellum, varias victorias ipse Cai^o re- 
portavit; XXX. enim et ultra triumphi me- 
morantur: Stipendium tamen primo sub Ju- 
gnsto solvere coeperunt. a) Sub Vespasiano et 
Domitiano Hispania fuit divisa in Baeticam , 
Lusitanicam et Tarraconensem provincias, //«- 
drianus vero in Sex partitus est, qui natione 
Hispanus erat, una cum Trajano Imperatore , 
a quo tempore Hispania per varios Romano- 
rum Legatos regebatur , usque ad Theodosii 
et Honorii aetatem ; quo tempore VandaH, Sve- 
vi, et Alani ab Stilicone in Gallias evocati, cum 
Rheno adjacentes provincias jam barbarorum 
iramanitate devastassent, ab Gothis quos Hono- 
rius miserat tantisper repressi, Pyrenaeos tran- 
seuntes , Hispaniam Romanis ereptam , multis 
annis tenuerunt. Nunc Gothi Galliam incolen- 
tes, a Francis bello petiti, in Yandalos arma 
verterunt; Sic Gothi e Galliis ejecti, mox 
Svevis ad internecionem coesis , Vandalos , 
et Alanos ex Hispaniis ejecerunt; qui Van- 
dali recte a JBonifacio in Africam invitati, 
tbtam Hispaniam Gothis reliquerunt , qui pul- 



a) Roderius Ximcnes, Roderfous Sanclius, et Joan- 
nes Mariana Celeberrimi. PJin. L. 3, S( raho. L. 3, 



IIl sp a Jt o ru ni, 2 3 

sls inde praesidibus Romanls, regniiin sibi con- 
diderunt, sub rege Alarico a Ch. 507. quod 
sub Reccaredo florens, tandem post ducentos 
et ampUus annos sub Roderico ( * exstinctum 
est ad a. 714. per Saracenos , qui alias Mauri 
dicebantur , qui subacta Hispania , rera Gotlii- 
cam in piura regna distraxerunt. Bello super- 
stites quum in Austrum , Cantabrorum et Gal- 
laecorum montibus semet munivissent, paula- 
tim amissas regiones urbes et castella recupe- 
rarunt, et Saracenorum res utcunque contra- 
xerunt; sic Saracenorum regna erant: Cordu- 
ba, ( ubi summus Califatus fuit ) Toletum , 
Granata, Valentia, Murcia, Christicmorum vero 
Asturia , Legionense, ex cujus parte Portugal- 
lia enata est, a. 1159. ( cujus primus rex Al- 
phonsus VIII. erat ) Castilia , Navarra , Arra- 
gonia , Suprarbia , etc : Postremo cum Sarace- 
norum res in Baetica bellis civilibus concuteren- 
tur , sensim Christiani amissas provincias re- 
cuperarunt , et duo regna magna uti Castiliae 
et Arragoniae constituerunt , quae divisio us- 
que ad Ferdinandum Catholicum permansit , 
qui duo illa regna per nuptias Isahellae con- 
jungens, deinceps se unicuni Hispaniarum re- 
gem vocari jussit a. 1479. Causae decrementi 
potentiae Saracenicae erant I. Dissenslones in- 
ter ipsos Mauros ortae, et bella civilia. H. 

Quia 

*) Seriem Regum Hispanorinn prout Gothi oc- 
cuparunt, sequentem damus: I. Gothi Reges Ariani» 
Initium Gothorura regno dedit quidem Alaidphus^ 



2 4 m st o ri a 

Qula Mauri a bellica majorum virtute multum 
degenerarunt, neglectis enim armis , sese pe- 
nitus studiis dederunt, inter quos Averroes ce- 
leberrimus libros Aristotells antea ignotos Ara- 
bice reddidit, et commentariis illustravit. Hac 
aetate compku^es civitates in Hispania condi- 
derunt , quae Arabica nomina in hunc usque 
diem retinent; imo et hodierna lingva Hispani- 
ca non parum de lingva Arabica retinet. 

Regis ALarici affinls, qui reliota Italia Hispaniam pe- 
tiit 415. et partem occupans , suis reliquif. Sigeri- 
cus, 7« raens, Vallia an. 13. — 42!). Sub,^ quo 
Vandali fugati , eL Alemannorum reliquiae deletae 
simt. Theodoredus usque 4.')1. Thorisniundus, — 4.52. 
Theodoricus. — 567. Evaricus. 483. Alaricus — 507, 
qui Romanos ex universa Hispania expellens regnum 
co nd id i t . Geselaricus 511, Amalaricus — 5 o 1 , 'I Vi eu- 
diselus — 549. multi subdilorum, insidiis aut ailiclis 
criminibus pcr eum sublati sunt ut eorum uxoribus 
abuteretur: quare Hispali inter prandendum obtrun- 
catus est. Agila — 554. Athanagildus 568. Romanos 
auxiliares in Hispaniam vocavit. Liuha — 573. Lieo-- 
vigildus — 586, qui Corduba capla, integro Gothorum 
regno cum Galha Narbonensi potitus^ regnum insu- 
per Cantabriae et Arragoniae adjecit. Fiav. liecca- 
redus — 601. fidem Catholicam amplexus est, a quo 
descendentes Castellae rcges usque ad mauros, Fla^ 
-vii cognomentum acceperunt. Liuha IL. — 603. 
Viltericus — 610. qui Liuham trucidaverat ipse quo- 
que a. 7. dum Saguntiam Romanis adjecisset , a suis 
inter Epulas, occisus, successorcm accepit Gundoma^ 
rum — ^i*).» Sisihutus — 622. qui Judaeos Christia- 
nismum suscipere coegit , et Francis quasdan provin- 
cias ademit. Huic filius Reccaredus successit , qui 
sexto raense desiit. Suintilla et Ricijnerus — 531. 
sohis tolam Hispaniam obtinuit , liinc non solum 

Prin- 



Hispanorum. 25 

Princeps sed et Pater pauperum dictus, mox tamen 
a Sisennado 636. dejectus , post quem Chintilla — 
640. et Tulga regnavit, — 642. Chindasuindus — 
649. Ricisuindus — Q72, quo mortuo Vamha nobilis 
rusticus ab aratro ad sceptrum vocatus , Jegatis repo- 
suit : quando hic baculus (stimulus erat quo boves 
agebat ) germinahit jrondes et fructum , tunc ego 
Vester rex ero l quo rairaculo petito confirmatus , 
sceptruni acceptavit: et HiLdericum Comitem , item 
Paulum ducem suum aemulos vicit, Astutes et Va- 
scones domuit; 270. naves Saracenis eripuit et com- 
bussit, tandeni 680. ab Ervigio q^ui post eum re- 
gnum obtinuit , veneno siiblatus est. Ervigius — 
^W . post quem Egica gener regnavit — 701. qui Ju- 
daeos omnes quod regno insidias struxissent, bonis 
lisco addictis, in servitutem redigens, eorum filios 
septem annos egressos Christianis tradidit. Cujus fi- 
lius Vitiza libidinibus inquinatissimus lege permisit 
ut sacerdotes concubinas alere possint; simulque cru- 
delis, demum suorum rebellionem veritus, murosur- 
bium demtis tribus dejici curavit , quo facto sara- 
cenis amplissiraam paravit viam ,• ob quae scelera 
oculis privatus est. 711. Rodericus a Saraccnis seu 
Mauris Africanis post varios conilictus cruentissimo 
proelio victus , ex utraque enim parte septies centena 
millia virorum caesa fuisse dicuntur, qua pugna ipse 
Rex , omnisque nobilitas Gothorum cecidit ,• Hispa- 
nia tota a Barbaris subjugata praeter Astures et Can- 
tabros. a) 714. Post fatale excidium Hispaniae, Pe^ 
lagius ex rcgio Gothorum sangvine , ad Asturiorura 
montes profugieus, ad amissam libertatem revindi- 
caudam residuos Gothos excitavit, quorum viribus 20, 
milha hostiura profligans , novum Asturiae regnura 
condidit ad a. 717. regnavit usque 737. Garsia au- 

tem 



a) Roderic. Toletan. L. 3. c. J7. P. Aemilian. Li- 
psius in Mon. L. 1. c. h, Vasaeus in Chron. Cal- 
yisius. in Chronol. 



26 V Ilistoria 

tem GotJius ^ynsa mhe Saracenis erepta , funda- 
meiita regni Suprarbiensis posuit 724, Pelagio suc- 
cessit iiliiis Favila , ei vero post bieiniium Jlphon- 
sus /. 73y. geiier Felagii qui Saracenorum vires noii 
parum conterens Christianismum reduxit , Cafholici 
cognomen meruit, a) Huius filius Froila Saraceno- 
runi principem Jozephum m Gallaeeiae finibus prae- 
lio fudtt, cui substitutus Abderamen qui se Regem 
Cordubae scripsit. Froilam vero iralev Aurelius 768, 
vita et regno spoliavit. Garsiae successit filius Gar- 
sias m regno Suprarbiensi. Cum vero Arragonenses 
duce Azare jugura Saracenicum excussissent, yJLphon^ 
sus Silo tutore mortuo 783. a Maurogato patruo 
regno exutus , liic Mauris annuum tributum puella- 
rum pendit, usque an. 78*^. Cui successit filius Fe^ 
remundus ab Hissemo Abderamenis successore vi- 
ctus, AlphonsQ II, Casf.o regnum tradidit, qui dum 
Saracenis pactum tributum, /;) nempe praeter servos 
et nobiies, etiam Centum Virgines dare riollet, ex- 
orto inde beilo , Saracenos capta ULyssibona^ caesis- 
que 70, millibus superavit; cumque Hissemo. ALlia- 
ca^ successisset, iiunc quoque Alphonsus insigni clade 
afficit, cui raortuo 842. siiQcessil lianimirus, qui pu- 
gna Calvijana, ()0. miilia Saracenorum prostravit ; 
postea Hispaniae rerapublicara ad meliorem statum 
perduxit; conjuratis veniani concessit inquieus : dono 
z>obis vitam , experiarque an vincarn beneficiis , 
quos minis et terroribus flectere non potui, longe 
pejoris fortunae erat c) Sanctius Suprarbieusis rex , 
quia a Mauris victus trucidatus, regnum Navarrae 
ac Suprarbiae amisit. Interim Ranimiri filius 850. 
Ordorius regnum obtinens dum Toletanos adversus 
Mahometem detenderet , magna detriraenta accepit^ 
d) Cuius successor, 866. ALphonsus M, plurima mil- 

lia 



a) Vasaeus. in Cron Hispaniae. b) Aemilian. L. 3. 
Rliegino L. 2, Calvis. \n Chron. c ) Roderu. Tole- 
tan. Vasaeus Aimoinus L. 5. cC) iideili et Polydor. 5. 



Hi sp anor ii m, 2 7 

lia Saracenorum prostravit; (juo regiiaiitc usque 910. 
prirnus rex Arragoniae et Panipeloniae factus est 
Aharca. Tandem Alplionsus a filio Garsia nefarie 
regno depositus. Garsiae post triennium mortuo 
successit frater Ordonius 913. contra Saracenos felix , 
nam prope Castellam 70, millia trucidavit, d) et Al- 
mansorem in fugam conjecit ^ 923« Sedem Ovefo 
Legioneiii transtulit, unde etiam Rex Legionensis die- 
tus est : sed sicut ipse Saracenos ex Gallaecia ejecit , 
ita etiam Cantahriae partem amisit, Successit deiii 
Froila IL — 9^5. Alphonsus If^. ad 9i^8. cjui dum 
se Monachiim vovisset, mox a Ranimere fratre vi 
in Monasterium detrusus est. Ranimirus vero 80» 
milliura Saracenorum caede imperium illustrans , fi- 
lium suum Ordonium 950, successorem reliquit , qui 
toto quinquennio fratris sui Sanctii seditionibus agi- 
tatus , regnuum eidem redere debuit, sed et hic mul- 
tum vexatus, demum venenato pomo sublatus est , 
%1 , relicto filio Ranimero III, interquae Alliaca 
Saracenorum rex , multa bona comiti Castellae ade- 
mit, Vcrum Raminirus quum se insolentius gereret, 
a Statibus regni depositus 985. et Veremundus ejus 
frater rex creatus , quem licet ad Suracenos victuni 
fugasset, inopinate tamen ex vita decedens , ei thro- 
num concessit. Quo tempore Saracenis mortuo Al- 
liaca. dominabatur Hissem ^ cujus tutor Almansor ^ 
Spatio 2^. annorura [-y^. expeditiones in Christianos 
suscepisse dicitur» Exorta enim civili dissensione , 
regnum Legioneuse et Gallaeciae Saraceni occupan- 
tes , tandem alii evigilantes , feliciter Almansorcm 
trucidatis 70» millibus profligarunt et amissa recupe- 
rarunt» Veremundum m regimine excepit Alphonsus 
f\ subquo AimaiLsor Asturam obsedit, Barcinonem 
et Legionem expugnavit , Compostellam vero incen- 
dens campanas asportavit» Demum Veremundo III, 
1037» Ferdinanclus M. succedens, Legionis et Castel- 

lae 



a) Mariana iu Historia Hispaniae. Vasaeus in chron, 



28 Hi storl a 

iae regna primus possecJit, Saraceni vero dissidiis 
agitabantur, quibiis magudm Portugalliae partem adi- 
mens , Imperaloris nomen usurpare coepit , monitus 
tamen a Pontitie illud deposuit. Post Fei^dinandum 
i 065. filius Sonctius Fortis CasteJlae , Alphonsus 
Legionis, Garsias Gallaeciae Rex factus , imo post 
mortem Hanemiri etiam Arragonia cessit Sanctio ^ 
qui his non contentus, devictis fratribus suis , eo- 
rum quoque regna occupavit , insuper Alphonsum 
coenobio, et Garsiam carceri inclusit; cumcjue so- 
roribus etiam partes ipsarum eripere meditaretur, ex 
insidiis interfecLus est 107^. Qua occasione AlpJion-' 
,ms regnum recipiens , mox Toletum Saracenis eri- 
puit, et sedem suam eo transtulit. Alphonso VI, 
niortuo, filia ejus Urraca nupsit ALphonso Arrago- 
nio , qui Legionis et Vasconum regnum conjunxit , 
iiltimumque Regem Maurorum occidit. Inter quae 
Henrico comite Portugalliae defuncto , omnes Por- 
tugalli filium ejus Alphonsum in regem coronarunt 
113i). atque hic Alphonsus est primus Lusitaniae seu 
Portugalhae rex ab exercitu etiam creatus , cujus ele- 
ctio ab Alexandro III, quoque Pontifice 117^ con- 
firmabatur: ac proin m eo factum est initium Regni 
Portugalhae : qui revera magnus pugnator, trigesies 
cum Mauris pugnasse scribitur, et quinque regulo- 
rura signis potitus , inde etiani ia insignibus ejus 
regni ^ quinque scutulae sunt ; Ulyssibonam etiam 
per socios recepit,* inter haec Ranimiro Gasteilae rex 
Alphonsus aliquot urbes eripiens , jussu Pontificis 
Imperator proclamatur; Ranimirus autem laborum 
pertaesus , regnum cum filio suo Maimundo comiti 
Rercinonensi tradens , ipse in coenobium concessit. 
Post tantas rerura mutationes in Hispania Alphonso 
successit Sanctius III. 4157. et huic post annum qua- 
drimulus filius Alphonsus ^ cui ne Ferdinandus pa- 
truus regnum eriperet, ab Ahulensihus fidelitatis 8a- 
cramentura exigit.* quos ideo titulo Fidelium hono- 
ravit : postea Toletum recuperans , Concham XJrht^n 
recepit. Alphonsus Castellanus Sanctio Vasconiam adi- 

mens , 



/// sp a no r u iiu 2 9 

mens, brevi a Marocensi rege j4hen Jozepho ^ occj- 
sis 50. millibus liomimmi victus omnem JBaelicam 
amisit; qiiam Mauri usque ad Caroli V. avum te- 
nueruut. Taudem Alphonsus hic et Petrus Arra- 
goniae regcs cum Aben Jozepho inita pace , regem 
Vasconum et Legionis graviter oppugnantes , ejus re- 
gnum subjugatum inter se diviserunt. Post Ferdi- 
nandum 4i^62. praefuit Alphonsus sapiens ob insi- 
gnem eruditionem sic dictus, Carlhaginem, Silvam 
uliasque Urbes a Mauris recepit , tandem ad Cordu- 
bain cum Saracenis male pugnans, a filio Sanclio If^, 
regno exutus est 4284» cui post novem annos suc- 
cessit Ferdinandus qui duos fratres innocentes de 
altissima rupe praecipites dari curavit. A/phonsus XI, 
classem Lusitanorum vicit , sed et ipse a Mauris tan- 
ta clade profljgatus est ut Tariphae obsidionem sol- 
veret. Siraihter ejus fillus Petrus Crudelis I3o0, 
succedens a Mauris victus, regem Granatae interce- 
ptum trucidavit uti et Blamam uxorem; qua cru- 
dehtate m odium cunctorum veniens, ab Henrico 
fi*atre notho victus regno exutus et securi percussus 
est; quo tempore in Arragonia Petrus praefuit. In 
Castellae regno Joannes qui Henrico successerat, 
dum Lustitaniam ad se pertrahere moliretur victus 
est , Mauris tamen multa terra marique ademit; quo 
tempore agente Martino regna Arragonia, Siciha et Sar- 
dinia conjuncta sunt. Ceterum mortuo Jonnne 1464. ejus 
filius Henricus IV» in regno Castellae a subditis ex- 
auctoratus, demum ea lege receptus, ut sororem suam 
Isabellam haeredem scriberet, quam duxit Ferdi- 
nandus Arragonius, qui etiam mortuo Henrico mox 
jure L^xorio in regno successit 1474. qui Arragoniara, 
J.egionem, et Castellam conjungens novae regiminis 
formae nempe Monarchice fundamentum posuit, un- 
de celeberrijiia Hispanorum Epocha incipit, a) 

Mo- 



a) Joannes Mariana de rebus Hispaniae. Roderi- 
cus Ximenes. Rodericus Toletaaus* Itcm Hi- 



30 •/// sto r i ci 

Monarchiae Hispanorum 

/. Ferdlncmdus Ccitholicas primum rex 
Arragoniae , dein inito cam Isabella malrimo- 
nio, primus Monarcha totius Hispaniae factus, 
potentiae Hispaniae fundamentum posuit adeo , 
ut reliquae Europae plane invidiam moveret. 
Arragoniam et Castellam junxit; ex IsaheUa 
natam unicam filiam Johannam Philippo Au- 
striaco elocavit, ex qua natus Carolas qui et 
Imperator hoc nomine V. haeres Hispaniae 
evasit. Ferdinandas rebus in Hispania ordinatis, 
quum nondum Mauri Hispania expulsi essent, 
mox contra Granadenses Mauros expeditionera 
adornavit 1481. expugnatisque eorum regioni- 
hus ipsam Granadam Maurorum metropolim, 
ad eas redegit angustias , ut Boabdiles ultimus 
saracenorum rex deditionem facere cogeretur j 
quo facto Maurorum regnura quod in Hispania 
700. annos steterat a ) eversura est. Praeterea 
Ferdinandas in Africa Pagiam urbera expu- 
gnavit , in Numidia IVip o li /n cepit ^ Vasconum 
recfem fuefavit: Joanni Lcd)retano reenura Na- 
varrae aderait ;quod Pontificem bello lacesse- 
ret, bello Italico regnura quoque Neapolita- 

nura 



spanicarum omnium Historlarum Speculum. Vi- 
ennae 1631. in 1. Petrus Mallhaei. Hist. Henri- 
ci IV\ L. 1. Philip» Comiriaeus de bell» Neapo- 
litano. 

a ) Mariana. dc reK Hisyaii. Thuan. L. 1. p. 5. c. 



Hi sp anorum. 31 

iiurn occupavit. Instilult Incjidsttlonetn Ill^ 
spanicam 1478. contra Mauros et Judaeos, qui 
per simulationem sacra Cluistianorum amplexi, 
denuo oculte acl antiquam impietatem relabe- 
i^entur; quae Inquisitio successive horrendum 
tribunal evasit. Eo regnante Christophorns 
Columhus Genuensis Astronomus et Geogra- 
phus acutissimus , de novo quodam orbe disse- 
rens 5 a plerisque Principibus pro fulili habi- 
lus , apud Ferdinandum tamen aliquid fidei na- 
ctus 5 ejus auspiciis et sumptibus navigationem 
instituit 1492. qui inter maxima pericula no- 
vas insulas invenit et Hispaniolam nominavit 
barbaris ipsis mirantibus ; novum hunc orb^em 
Ferdinandus cum Joanne Lusitano divisit ita , 
ut Joannes acciperet Insulas per Columhum in- 
ventas, ipse vero partes illas per jlmericum 
Vesputiam detectas, quae ab inventore Ame^ 
rica dicta est, alias vero India occidentalis. 
1494. Porro per Petrum Alvarum in\enit Bra~ 
siliam. Promontorium Bonae spei ^ item Peru- 
viani , ubi unica argenti fodina Patoziensis sin- 
gulis diebus supra 50. mille Philippicum dare 
dicitur; quibus adhuc et Fretum Magellanicum 
adjecit; «) quae omnia opibus Hispanicis ma- 
xiraum incrementum praebuit. Quibus curis 
intentus Ferdinandus ^ tantas suas ditiones ne- 
poti suo Carolo adhuc juveni sub tutela Xiine- 

nii 



a) Benzo. L. l.c. 5« Pelrus Maffaeus. L. 2. Josephus 
Acosta. de nat. nov, crbis L» 4. 



52 lli st o r i a 

nii Cardiiialis relinquens , ipse exacto 42. an- 
noriim regimine obiit 1516. 

II. Caj^olus /. Ferdinandi CathoUci ex fi- 
lia nepos, fuit in Europa potentissimus rex , 
et etiam Germaniae Imperator nomine Caroli 
K. qui maximam vitae partem in peregrina- 
tione et beilis consumpsit; qui ob nimiam po- 
tentiam toti Europae formidabilis esse coepit ; 
nam praeter Hispaniam, Americam, et liaere- 
ditario jure acceptas 17. Belgicas et Burgun- 
dicas provincias , etiam Imperatoria dignitas 
1519. ei delata est, cui nascenti potentiae mox 
egregie se opposuit Franciscus I. Galliae Rex, 
sed quum Papiam et Mediolanum obsideret , 
commisso decretorio proelio victus et ipse Fran- 
ciscus in Hispaniam a) captivus 1522. abdu- 
ctus, nonnisi durissimis conditionibus liberta- 
tem recuperavit ea lege: ut Ducatum Burgun- 
diae victori Carolo traderet, Flandriae et Ar- 
taeQae, omnique juri quod in Mediolanum et 
Neapolim liaberet renunciaret, et filios suos ob- 
sides daret. Ceterum libertati restitutus, socie- 
tate cum Anglis ^ Venetis, Helvetiis et Floren- 
tinis inita, arma resumens, aequioribus condi- 
tionibus 1529. pacem obtinuit. Cum que du- 
rantibus his beliis Gallicis , Romanum Ponti- 
ficem Clementeni VII, conatibus adversari in- 
telligeret , Romam cum exercitu profectus , ur- 
Le direpta, Pontificem in Arce S. Angeli ob- 

sessum 



a) vide iti Rom. Germ. Imperio, 



Hi sp an oru m, 53 

sessum ad deditionem coegit. a) Inde Princi- 
pes Protestantes oppressurus, Joannem Frlde- 
ricum et Philippum Magnanimum una cum 
foederatis profligavit ; verum cum novo Saxo- 
niae Electore Mauritio versa fortuna pugnans, 
in angustias redactus, pacem sacram Pjotestan- 
libus dare cogebatur. Nec feliciora bella cum 
Henrico II, Galliae rege gessit. Verum in In- 
dia Occidentali feliciter Imperii fines dilatabat 
licet maxima Hispanorum crudelitate; nam e\. 
tribus millionibus quos sola Hispaniola luibe- 
bat , vix tercenti restabant. 6) Aliae vero Insu- 
lae uti : Cuha , S, Joannis , Jamay(^ae , Luca- 
jae et aliae, plane habitatoribus vacuae cerne- 
bantur; affirmant enim scriptores , inde ^ pri- 
mo Hispanorum ingressu , spatio 4o. annorum 
vdtra XII. milliones periisse. Unde Insulae 
Cuhae Dynasta Cacycus dum palo alligatus ex- 
cruciaretur, Monaclio qui morienti aderat re- 
posuisse dicitur : se coelum petere nolle sed po- 
tius inferos , ne eadem ilU cum hac crudeli 
gente ^ mansio communis esset. Tandem CVz- 
rolus dum Hispaniam cum adnexis regnis et 
provinciis in fdium Philippum transtulisset et 
imperio valedixisset, in monasterio mortuus est 
1558. 



IIL 



a) Thiian. L. 1. Hist. ^. 1". seq, b) BarlliolQm. 
Casaus. Ep. in Nar. Crudel. Hispan. Indiae. Tliuan* 
L. 16. 17. Sleidan. L. 'U. 



34 Hi st ori a 

III. Pliilippus IL Motiarcliiam Hispanicam 
ad summum potentiae fastigium evexit, nam 
mortuo 1579. Henrico Cardinali Lusitaniae re- 
ge , mox ab Hispanis Lusitania subacta est , 
quo facto Philippus utriusque Indae possessio- 
nem, unde totius orbis divitiae manabant , ob- 
tinuit ; quas tamen Hispanorum opes et poten- 
tias , brevi Belgarum rebellio adeo contrivit , 
ut merito fBelgium vorago Indicarum divitia- 
rum per 70. fere annos exstiterit; atque haec 
rebellio erat origo Belgii foederati. Offensus 
erat Rex etiam Pontifici , quod ei jus regni 
Neapolitani conferre nollet , ^deo etiam per yll-- 
banum ducem Campaniam vastans Romam quo- 
que obsedit; qua etiam potituru§ erat nisi trans- 
actio intervenisset j a) In Meninga insulaTur- 
cis infeliciter restitit; hinc cum Gallis pacem 
iniens , Belgium sorori Margarethae ducissae 
Parmensi regendum commisit adjuncto ei Con- 
siliario Antonio Perennoto Cardinali Granvel- 
lano. Minus feliciter bellavit etiam cum An- 
glis, nam Classis quae invincibilis dicebatur nec 
parem ea aetate habuit , licet per plures annos 
contra Elisabetham Angliae reginam instructis- 
sima esset, tamen partim ab Anglis et Belgis , 
partim iteratis procellis deleta est; cujus invin- 
cibilis Classis interitum dum inaudivisset , sum- 
ma animi tranquillitate et excelso animo in 

haec 



a) Thuan. L. 13. — 25. Pctrus Svaris.in Hist. Conc. 
Trident» L, 5. 



H Isp anoru n%. 35 



haec eriipit verba : quis cura ventis fluctibus- 
que eos pugnare jussit: quibus bellis agitatus 
adeo aerarium exhausit, ut licet antea ditissi- 
mus in Europa Princeps fuerit , tamen raoriens 
quinque mille miilionura aureorum debita re^ 
liquerit. 1598. 

IV. Philippus III, Jure haereditario re- 

gnum et belkim Belgicum obtinens, paterna in- 

felicitate prosecutus est, quibus belli laboribus 

defessus , sumptibusque exhaustus, tandem cum 

foederati Belgii provinciis pacem in 12. annos 

fecit , 1609. Omne commercium inlndias, ex- 

ceptis Hispaniset Lusitanis prohibuit d) Nonies 

centena millia Maurorum ex provinciis Hispa- 

nicis ejecit, imo ex consilio principis de Ler~ 

ma aliorumque Ministrorum , terras eorum in 

solitudinera redegit; erant hi omnes a Mauris 

descendentes nomine qiiidem Christiani, nou 

tamen vere religionem Christianam proiiteri 

credebantur. His actis Philippus III, mortuus 

est 1621. b) 

V. Philippus IJ^. initio statim bellura cum 
Batavis et Belgis foederatis tanto apparatu re- 
novavit, utusque an. 1648. protraheretur ; quo 
anno cum Batavis , pax Monasterii inita est ea 
lege : ut septem provinciae Belgii foederati , 
sui juris et liberae deinceps haberentur 5 atque 
haec est origo Reipublicae Hollandicae , quae 

c 2 etiara 



a) Thuan. L. 126. 132. 138. h) MMutc Pennafiel 
de genealogia Philippi III. edit. 16U. 



56 Histuria 

etlam hodle ob divitias et potentiam , hiter 
piimarios Europae status numeiatur «) Hinc 
])Otentia Hispanorumin deterius mutari coepit; 
nam Olivarii comitis fastu, a cujus nutu et gu- 
bernio Hispania plurimum pendebet, offensi Ca- 
talaunii et Lusitani , tantam seditionem move- 
runt, ut Catalaunii nonnisi undecim 'annorum 
spatio componi, Lusitani vero adliibita etiam vi 
nunquam subigi potuerunt , a quo tempore sub 
propriis regibus Lusitania seu Portugallia floret. 
Infeliciter etiam cum Gallis bellum gestum est^ 
nam vi pacis in montibus Pyrenaeis sancitae, 
multa florentissima Belgiioppida, una cum Rusci- 
nonensi comitatu Gallis cesserunt. Inter quas 
curas Philippus IV. mortuus est 1665. 

VI. Carolus IL Philippi IV. filius, cum non- 
nisi quinque annos natus esset , ejus loco maler 
Maria Anna Austriaca, Leopoldi 1, Imperatoris 
soror regnum administravit ; qui materna cura 
educatus etiam dum adolevisset imbecillis Prin- 
cepsevasit, continuisque bellis ac factionibus^) 
agitatus , frustra deficientes jam antea Lusitanos 
ad obsequium revocare studuit , cumque ma- 
gnam belli jacturam secum revolvisset , tandem 
1669. Lusitaniam , regnum sui juris esse decla- 
ravit. Contra Gallos etiam quoties armasumpsit, 

toties 



a) Oliverius Vredi-. ubi ostendilur jus Philippi IV. 
Joann. Jacob. Chilfletius - Vindiciae Hispanicae. 
Anlverpiae J646. ^) Georg. de Abusson. de suc- 
oessione Hispanica contra Gallos. Parisiis i6i)I^. 



III s p anor uin. 37 

toties succubit, ditlssimasque Belgii civitates 
amittere debuit. Hinc Carolo //. regnante Hi- 
spania nimis debilitata, post ejus mortem, quo- 
niamsine haerede 1700. decessisset,exquisitissi- 
marum calamitatum theatrum Hispania evasit. 
Nam mortuo Carolo H. sine haerede , mox cruen- 
tissimum bellum erupit inter Ludovicum XIY. 
Galliae regem et Leopolduni I. Germaniae Tm- 
peratorem de jure successionis Hispaniae, a) 
Quoniam enim Philippus IP^, Rex Hispaniae 
duas filias suas habens , natu majorem Mariam 
Theresiam Galliae regi Ludovico^ minorem vero 
filiam Margaretham Theresiam Leopoldo Ger- 
maniae Imperatori elocavisset; hinc utraque Do- 
mus, de jure successionis Hispaniae viriliter di- 
sceptare statuit , et cum alter alteri cedere nol- 
let, durante etiam lite , Hispania eodem tempo- 
re duos reges maxima etiam sangvinis eiTusione 
sinu suo tenuit , nempe Philippum V. Prlncipem 
Andegavensem, cuius sedes Madritum erat; et 
Carolum III Archiducem Austriae Leopoldi 
Imperatoris alterum (ilium , cujus sedes erat 
Barcellona usque a. 1711. quo anno Carolus 

post 



d) Uh'icus Obrechtus. Excerpta Historica et Jnridl- 
ca , de natura successionis Hispaniae in Monar- 
chiam Hispaniae, 1700. in 4. Joan, Franc. Bud- 
deus. dissert. de testamentissuramorum Imperan- 
tium. Speciatim Caroli If. Hispaniae regis. Halae 
1701. in 4. Jus Austriacura in Monarchiara Hi- 
spanicam assertum, prodivit Viennae. 1702, in 8. 
recusum Jenae 1703, 



58 Historia 

post obitum fratris sui Josephi /. Imp. electus 
fuit Germaniae Imperator nomine Ccu^oii VI, 
quo facto tandem diuturnum bellum , quo rara 
aetas cruentius vidit, pace Ultrajectina 1714. fi- 
nitum est ea lege : ut Phillppus V. retineat Hi- 
spaniam, et i\mericam; aliae Ycroprovinciae an- 
tea Hispanorum imperio subjectae, uti Belgium 
Hispanicum, Regnum Neapolitanum, Sardiniam, 
et Ducatum Mediolanensem Domus Austriaca 
obtineat. 

VII. Philippus V, Princeps Andegavensis e 
Domo Bourbouica post grave et diuturnum 
cruentumque beilum cum Domo Austriaca de 
successionegestum, tandemvi pacis Ultrajecten- 
.<fi5 Regnum Hispaniae obtinuit, quo non conten- 
tus mox Siciliae et Sardiniae regnum devastan- 
do subigens , breveadmodum imperiumibi exer- 
cere potuit , nam pugna navali ad Sjracusas pro- 
fligatus , pace Vindobonensi 1725. intra suos 
limites se retrahere debuit; qui durante lioc 
bello coronam Hispaniae deponens 1724. in fi- 
]ium suum Ludovicum /. Principem Asturiae 
transtulit, sed is octavo imperii mense quum 
mortuus esset , ipse P/z//i/7/7z/5 gubernacula susce- 
pit : quia post varia funestissima bellacumGer- 
manis, Italis , aliisque Europae gentibusde suc- 
cessione Austriaca infeliciter gesserat , obiit 1 746. 

Vni. Ferdinandus II, Philippi V. e prima 
uxore secundus filius , bellum Italicum pro suc- 
cessione Austriaca continuans, tandem pace 
ylquisgranensi 1746. felicem linem assecutus 

est. 



Hispanorum, 39 

est, obtinuit enim Parmam , Placentiam, et 
Guastallam in Italia. Post quae, curas suas ad 
ornandam percolendamque suam Hispaniam con- 
vertens , industriam civium varias officinas et 
fabricas erigendo promovit, qua via sine aggra- 
vio civium , aut auctione tributorum, exhau- 
stum antea aerarium locupletavit ; qui alias li- 
cet pacis studiosissimus esset, militiam tamen 
magno numero in continua exercitatione aluit; 
classemquemultiplicavit, inter quas reipublicae 
curas mortuus est 1759. 

IX. Carolus III, Phillppi V, filius minor 
jiatu , ac proin Ferdinandi II, frater , antea Rex 
Neapolitanus , Siciliam obtinuit, quo rerum in 
statu conventio Aquisgranensis observari debuis- 
set ita: ut in locum Caroli III electi Hispa- 
niae regis , Philippus Parmensis dux suum du- 
catum Domui Austriacae cedendo , Rex Neapo- 
litanus eligeretur; interim quum neque Neapo- 
litani neque Hispani in hanc conventionem con- 
sentire voluissent , Carolus III. sine morafdium 
suum Ferdinandum utriusque Siciliae Regem co- 
ronari jussit, quo factonepoliticum aequilibrium 
inter Principes turbaretur lege sanxit, ut Sici- 
Jiarum regnum deinceps continuo sit distinct um 
ab Hispania , suisque Regibus , legibus et con- 
stitutionibus utatur : Philippus vero jure haerc- 
ditario Ducatum Parmensem retineat : quamcon- 
stitutionem Domus Austriaca quoque bello Bo- 
russico graviter implicita ratihabuit. Domesti- 
cam seditionem , ob inducendam Gallorum con- 

sve- 



40 lli^ t o ri a 

svetndinem , et vivendi , .igendi et sentiendi ra- 
tionem , quam jara ejus praedecessores dudum 
anlielabant , nunc infausto Ministri Squillace 
consilio efFectui mancipatam ; cum non exigua 
civium caede 1766. comes Aranda suppressit ; 
cujus melioribus consiliis dein Carolus in con- 
foederatione Gallorum,!)enum Americanum contra 
Britannos liaud infeliciter gessit , nam licet Gi- 
hraltariam gravissima etiam triennali obsidione 
expugnare non valuisset , tamen ibi Floridam , 
in Europa vero Minoream Ans^is eripuit, 1785. 
pace etiam P^^ersatiensi dein stabiiitam. Quibus 
curis confectus Carolus a. 1788. mortuus est. 
X. Carolus IV. patri Carolo succedens, mox 
Gallicum bellum experiri debuit ideo, quod foe- 
deratis Pilnitziensihus ipse etiam accessisse cre- 
deretur ; qui etiam 1795. valido cum exeixMtu 
bellum laetissimis initiis prosecutus, arcem Bel- 
legarde occupans, Perpinianam urbem obsedit , 
unde tamen sequente anno ob ducum perfidiam 
exercitum reducere debuit, quo facto Galli Na^ 
varram et Catalauniam ferro devastantes , com- 
missis variis pugnis, tantum terrorem Hispanis 
incusserunt , ut C«ro///5 ob infidelitatem ducum, 
exortamque, imo jam grassatam in visceribus 
regni, imprimis Gadihus rebellionem , spem fe- 
licioris belli seponens, amicam potiuscum Gal- 
lis pacem Basileae 1795. inivit, vigore cujus 
occupatas a Gallis provincias recuperavit, sed 
insnlam Domingo Galliscedere debuit: quaede- 
siderata pax quoniam duce Alcuida fuisset 

pro- 



H i sp anorum^ 41 

prociirata, ideo Princeps Prtc/s nominari coepit, 
et primus Minister creatus est ; cujus consilio 
Rex omnes fidei suspectos, dignitatibus etofficiis 
civilibus aeque ac militaribus decedere jussit ; 
arces limitaneas firmavit, classem auxit, aerari- 
cum publicum per civilem bonorum Ecclesiasti- 
carum administrationem locupletavit. Ceterum 
haec pax Basiliensis novo bello Anglico occasio- 
nem dedit, 1796. quod etiam in confoederatione 
Gallorum infeliciter gessit ; nam comraercium Hi- 
spanorum erat per Anglos impeditum , exercitus 
maritimus victus , Minorca occupata , et Caclix 
omni commeatu interclusa ; quibus in adjunctis 
etiam Russi audaciam sumentes, varias deprae- 
dationes exercuerunt. Portugalli etiam limitum 
causa infesti, tandem 1801. pace Badajocensi 
compositi sunt , qua Gordiana limes regni pone- 
batur , Olivensa vero cum suis ditionibus Hi- 
spanis concessa est. Ceterum quum novum bel- 
lum Anglos inter et Gallos 1804. erupisset, Hi- 
spani cum Gallis societatem ineuntes, sequente 
anno maximo navali proelio ad Trafalgar com- 
misso , foederati magna clade profligati sunl. 
Longe tamen majora mala sequebantur ex Gal- 
lorum exercitu, qui per Hispaniam ad subju- 
gandam Portugalliam transiens; Hispanos, arti- 
bus Napoleonis ad seditionem concitabat adeo : 
ut Carolns IV. coronam fdio suo Ferdinando 
tradere cogeretur, et 'ipse ^lcuida Minister ofli- 
cio amoveretur. Quo facto Napoleon dudum 
praeconceptum suum planum, nempe Bourho^ 

nicani 



42 Ilistoria 

nicam familiam solio amovendi , et fratrem su* 
um Joseplium iii soliura Hispanlcum provehen- 
di, effectui mancipare conabatur ; qui dum iion- 
nullos suae voluntati adversari intelligeret, ipse 
cum valida militum manu 1808. Hispaniam in- 
gressus Madritum occupans , novis institutis 
Hispaniam moderandam statuit ; et quidem 
eximia Nobilium privilegia , Tribunal In- 
quisitionis , et Religiosorum pleraque monaste- 
ria abolevit, Duces Provinciarum instituit ; qui 
post Napoleonis discessumcruentissimis caedibus 
cum populo decertabant. Ad malorum cumulum. 
accesserunt , Americanarum provinciarum defe- 
ctiones , et pestis ex flava febri invalescens, quae 
multa millia Iiominum absumsit. A quibus in- 
testinis factionibus tandem Hispanos tantisperre- 
levavit virtus celeberrimi Anglorum ducis 
TFellingtonis ^ qui praesldiarios in HispaniaGal- 
los variis cladibus attritos, 1815. ex tota Hi- 
spania exegit , Napoleonem vero alioquin a foe- 
deratis principibus fati^atum compulit ad re- 
stituendum legitimum Hispaniae Regem Ferdi- 
nandum: qui etiam antequam solium conscen- 
disset, omnes conditiones slbi abOrdinibuspro- 
positas ratas habuit; factiones tamen tripplices de 
forma regiminis inter se acriter decertantes sup- 
primere non potuit , imo 1822. in apertum bel- 
lum sub nomine Liberalium et Roalistarum 
erumpentes, patriam funestissimis caedibus, Re- 
giam vero familiam maximis periculis involve-' 

runt; 



Hi sp anoriim, 43 

runt; quoriim conatus , victrlx Gallicus exercl- 
tus fortissimo ac celeberrloio duce An^ouleme 
Principe, ( qui liodie solium Gallicum subnomi- 
ne Caroll X. Regis feliciter conscendit ) utcunque 
subvertit, et legitimum Regem Ferdlnanduni 
VII. throno repositum amplius firmavit. 

J. 5. Status Literarum et Arbium in Hi- 
apania. Sicut Religionem , ita etiam Literas pri- 
mus post diluvium in Hispaniam intulisse credi- 
tur. Tuhal Noachi nepos , de quibus Strabo a) 
sic disserit : eos Hispaniae populos qui Beticam 
sive Turdetaniam incolunt, reliquos sapientia 
excellere , memorandaeque vetustatis monumen- 
ta Iiabere, poemata quoque et leges versibus con- 
scriptas a sex annorum millibus , idque ipsos ex 
suis annalibus referre, Quod ipsum Annius afFii - 
mat liis: Pliilosophiam et Literas in Hispania 
fuisse septingentos fere annosantequara in Grae- 
ciam pervenirent. Idem Annius dicit : h) Juhel- 
da convertitur in Latinum^ magus deificae volu- 
ptatis , id est Theologus Philosophusque , qui 
primus Theologiam et sacra auxlt. Veteres ergo 
Hispani in tranquillo otio ut plurimum philoso- 
phabantur, et sub praestantissimo Magistratu , 
de natura Deorum, Ratione naturae et virtu- 
tibus , eruditi homines statis diebus publice dis- 
serebant, ut mulieres etiam interessent. Verum 

post- 

d) Strabo. L. 4. Geographiae, Nauclerus. S. Hiero- 
nymus partim in Genesim , partim in Ezerhie- 
lem Prophetam. h) Ludovicus \'\\e9 ad cap. i). 
Jj» S. Augustinide civit. Dei. 



44 Illstorla 

postquam Plioenices aliique Asiae et Graeciae 
populi optimorum metallorum a)gratia frequen^ 
tes in Hispaniam navigabant, simul et Asiatica 
scelera irruebant , Jiberales vero arles iit antea 
cultae , ita fere exstinctae sunt, quia literis per- 
paucis continebantur , secl auditione magna ex: 
parte tradebantur , quod ipsum etiam Gellliis h) 
judicare videtur. Sed postquam sub Romanis 
alma pace perfrui poterant, mox bonae etiam 
artes reviviscere coeperunt. Eo enim tempore 
Hispaniam maximis ingeniisabundavisse scripto- 
res tradunt: nam quantum Seneca^ Fablus Quin- 
tiUanus , Justinus Historicus , Paulus OrosiuSy 
Pomponius Mela , Averrois , Avicenna , Colu- 
mella , Higinus Sedulius Raimundus Lullus , 
Jtasis , Fulgentius , *S'. Laurentius , Fincentius , 
Dominicus , Isidorus , Vives , et alii rem Lite- 
rariam et religionem promoverint, nemo est 
qui ignoret. Ceterum licet indefessa istorum Vi- 
rorum industria culturam Hispanorum clare 
ostendant; tamen successive Gothorum , Aga- 
renorum et Saracenorum tyrannide et furore de- 
nuo funditus perierunt adeo : ut tenuis admo- 
dum veterum temporum notitia Graecis latinis- 
que literis consignata superesset. Panormitanus 
a) enim testatur: quod Alphonsus Rex Hispa- 
iios summo labore ad studia literarum revoca- 

ve- 

a) Hieronymus. Praefat. L. 2. in Epist. ad Galat. 
h) Gellius. Noctium Atticarum. L. 49, c. 9. r) 
Antonius Panormitanus, L. 1. de gest. Alphousi 



/// sp ano r ii m. 45 

vent , a quibiis iam quingentos ferre annos sic 
abliorruerant, ut qui Literis operam darent , 
propemodum ignominia notarentur. a) Quare 
^lphonms pulcherrimas exstruxit scliolas, et 
omniumLiterarumatqueartium doctissimos Pro- 
fessores ex universo christiano orbe magnis sti- 
pendiis evocavit ; pauperioremque juventutera 
liberaliter institui curavlt , imo phu imos Ro- 
mam atque Lutetiam , ut absoluti Philosophi et 
perfecti oratorrs evaderent, mittebat. Postremo 
ut ipsa quoque plebs erudlretur , Senecae et 
aliorum Philosophorum libros in Hispanicum ser- 
monem verti curavit. Insuper singularis eorum 
Patronus fuit qui Theologiae operam darent , 
quorum et praelectionibus ipse frequenter inter- 
erat. Cujus institutione et Successorum , cele- 
berrimae exstiterunt in Hispania Academiae , 
quas florentissimas fuisse, Doctissimorum viro- 
lum in omni artium genere superioribus etiam 
seculis editi libri manifeste probant. Celebrio- 
res igitur Academiae erant: Caesar Augustana 
in Arragonia. Complutensis Castellae exstructa 
1517. Composteliana in Gallicia. Gandiana in 
regno Valentiae. Granatensis, Hispalensis anti- 
quissima Universitas , ex qua celeberrimi viri 
prodiveruntj hic enim Sjlvester 11. Pontifex 

fuit 



a) Antonius Panormitanus L. 1. c. ^. refert.* cum 
audiret Alphonsus quemdam Hispaniae regem 
dixisse : non decere Principcm scire Literas , re- 
spondit .* eam bovis, non hominis vocem fuisse. 



46 Ilistoria 

fuit erudltus; Avicenna Medicus, Leander j Do- 
ctissimus /s/<f«r^/5Hispalensi9 hic floruerunt, ex- 
stitit hic etiam celebris Bibliotheca. a) Acade- 
miae Ileridensis ^ cujus et JuUus Caesar memi- 
nit. b) Majoricana seu Lulliana. Onnedensis 
in Cantabria. Oscana quam Sertorius exscita- 
vit referente Plutarcho ante adventum Christi. 
Ossunensis \n regno Granatae. Salmanticensis 
Castellae. Segvensana Castellae* Toletana. Va-^ 
lentina jam florens 1470. etc. Ex quibus Doctis- 
simi viri, raaximique nominis scriptores prodi- 
verunt. Signanter GeographicumHispaniae sta- 
stum illustrarunt: Ludovicus Nonius Antver- 
piae 1607. in 8. Martinus Zeilerus Amsteloda- 
mi 1656. 12. Paulus Merula Amstelodami 1656. 
12. ContariniPdiYmis. 1691. 12. Germanice prodi- 
vit Lipsiae 1694. Joan, MaJcle Frankfurti 1667. 
12. Joan. And. Bosius, Helmstadtii 1702. 4. 
Adolphus Occo Heidelbergae 1596. fol. — Ad 
Historiam faciuntpraecipue: Hispaniae illustra- 
tae Tomi duo , ex Bibliotheca Roberti Beli. 
Francofurti 1579. fol. postea Frarcofurti. 1605. 
fol. Continentur iisdem Marii Aretii Chrono- 
graphia. Joann. Margarini Paralipomenon Hi- 
spaniae Libri 10. Roderici Sanctii Historiae 4. 
partes. Alphonsi a Carthagena Anacephalaeosis. 
Marinaei Siculi Lib. 22. Franc. Taraphae Li- 
ber. Joan. Vasaei Chronicon. Laurentii Vallae 

L. 



a) Joan. SixtUR. L. 2. Bibliothecae Sanctac. 6) ller- 
dam vocat. L. 1. de bello Civili. 



II i sp an or u m. 4 7 

L. 0. Aelll Antonini decades duae. Alvari Gu- 
metii Lib. 8. et aliorum. Tomus III. Ilispauiae 
I/lust ratae prodiit Francofurti 1603. fol. in quo 
continentur Indices rerum ab Arragoniae rei];i- 
bus gestarum. Gaufredi Malaterrae Lib. 4. Ale~ 
xandri Coelesini. Lib. 4. Bernhardi Gomesii et 
Hieronymi Blancae Commentarii , Genealogiae 
Tabulae. etc. Inter Scriptores prae ceteris aesti- 
mandi sunt : Rodericus Ximenes , Rodericus 
Sanctius , et Joannes Mariana. Sunt etiam 
alii Scriptores Hispaniae , uti Antonius Bri- 
gnous. Florian. a Campo. Ludov. Lopetz. 
Bernard. Justinianus. Petrus Bomhinus. Clau- 
dius. Clemens, Stephan. Garizay. Michael du 
Kerdier. Prae aliis aestimandus Don Diego Saa~ 
vedra Taxardo. Sunt eliam qui particu- 
larem Hispaniae Historiam scripserunt uti : 
Caspar Scioppius. Hieron. Surita. Lucius Me- 
rinaeus. Franc. Diegus. Petrus Marca. Jaco- 
bus Bracellus. Carolus Ferrardus. Gregorius Lae- 
tus. Antonius de Corduba. Didacus Mendoza. 
etc. Cerrera Turianus quos omnes in Latinum 
sermonem transtulit jPa-^tzc/^cz^s GuillimannusYxi- 
burgi 1608. 12. Statum Politicum Hispaniae 
scripserunt: Camillus Robellus. Georgius Lo- 
petz. Jacohus Mainoldus. Praestantissimus Joan- 
nes Valdesius. Joan. de Laet. Thomas Campa- 
nella. Ludovicus Molina. Eritus Puteanus^ Da- 
mianus a Goes. De Jure successionis Hispaniae 
scripserunt : Anonymus Gallorum. Georgius de 
Ahusson. Ulricus Ohrechtus.Joan. Franc. Bud- 
deus etc. etc. Ca- 



48 Hi stor ia 



a 



u t n. 



Exhibens Historiam Portugallorum , ab «.11 39. 
usque ad nostram aetatem. 

§. l.f^tatistico Geographica notio Portugal- 
liae, Portugallia olim Lusitania fuit vocata a 
Luso Liberi filio, cujus regio fuit. Marcianus 
tamen putat Lusitaniam a fluvio cognomine qui 
nunc Tagus est. Portugallia autem appellari coe- 
pit a Portu Gallorum^ vel juxta alios a Portu 
Cale, Ceterum Portugallia ab Occasu et Meridie 
Atlanticum Oceanum respicit, cujus ambilus 
censetur 880. milliarium. In liac regione 
optima aeris temperies , coeli serenitas et uber- 
tas est ; abundat vino 5 oleo 5 malisaureis, citreis, 
amygdalis, melle, cera; Incolae ex agris suis 
tantum frumenti colligunt, quantumipsis ad vi- 
tam sufTicit; ex Gallia tamen et Germania non 
parum frumenti advehitur. PJurima alit pecora, 
equos veloces. Portugallia inde ab immemoriali 
tempore, sub Hispaniae nomine veniebat, pri- 

mum 



Po r t u g allo r u m. 49 

niLiin auteni regni inltium. sumit ab an. CIi. 
1159. quo anno Alphonsus antea Dux , relata 
de Maurls victorla , ab exercitu Regis titulum 
accepit. Ab Iioc tempore tres praecipuae Periodi 
in Historia Portugalliae notantur: I. periodus 
comprehendit statuni regni sub propriis Regi- 
bus ex familia Alphonsi immediate per lineam 
masculinam ortis. 11. sub Imperlo Hispanlae sub 
tribus Philippis. HL Sub proprils iterum Regi- 
bus e Domo Brabantica. Sub Alphonso HI. ac- 
cessit Portugalliae etiam regnum Algarbiae titu- 
lo uxorio. Sub Emanuele vero Rege Brasilla in 
America detecta , cum amplisslmo commercio 
eliam Lusitanis cessit, sub quo ad summum fe- 
licltalis gradum evecta fult Portugallla , cujus 
Metropolis est Ulyssipona seu Lisabona Iiabens 
emporium nobilissimum dlvitiis affluens , mer- 
cium peregrinarum celebre ; portas urbis 38. 
Turres murorum 77. Paroeciae 2b. et 
complura Monacliorum Claustra habet; allae 
urbes sunt Evora., Eegia, Caetobriga ^ Casca- 
lae., Bethleem , Leiria , Tomar^ Guarda^ Ceice, 
Coimbra , Viseo , Ponte J^ouga , Braga etc. Fiu- 
mina sunt : Anas seu Guadiana^ Tagus.^ Mon- 
degus , Durius , Minius^ portus Setubal celebra- 
tur; ^^072^65 pauci plerumque nemorlbus consi- 
ti, in Silvis Principes venari solent. Sunt hic et 
Academiae. GeneratimPortugallisuntfortes, ve- 
loces , aglles , laboris patientissimi, de se et re- 
bus suis magnifice sentiunt, reinavalis peritissi- 
mi, commerclis ditisslmi. — Regnum Algarbiae 

d nO' 



60 H ia t or ia 

nomen ab Arablbus accepit, significat enim cam- 
piimuberem: urbes liabet Balsam, Ossonoham^ 
IjacobricajLagosetc.BiSLsiVnx Metropolim habet 
72^0 de Janeiro, ubi liodie coronae Princeps habi- 
tat. d) 

§. 2. Status Religionis et Consvetudinis 
Portugallorum. Portugalli eandemcum Hispanis 
religionem initio statim habuisse videntur; Bar- 
baro tamen in statu Lusitani immolaverunt Mar- 
ti hircos 5 equos , et captivos homines; quin et 
abscissas captivorum hominum dextras Diis olTe- 
rebant; Sacrificiis dediti viscera perspicere , et 
contrectantes ventura conjectare, ex intestinis 
captivorum hominum divinare; hecatombas 
quoque ritu Graecanico facere solebant. h) 
Insuper Justinus tradit c) Lusitanos Durio amni 
vicinos spartano ritu degere , duobus utentes , 
imgventis, ad calefaciendum ignitis utuntur la- 
pidibus, et frigidaaqua lavantur: unicusillis est 
cibus sed mundus et simplex. Montani glande 
Tescuntur , quam siccatam frangunt et panes in- 
de conficiunt ; pro oleo butjrum usurpant, se- 
dentes coenant; convivia inter consangvineosce- 
lebrantes. Destinatos neci lapidibus obruunt, 
aegrotos vetusto Aegyptiorum ritu in plateis de- 
PO- 

a) Statum Geographiciim Portugalliae tradil Pelrus 
du Val. Parisiis 1664. in 15. Antonius de Vasco- 
nellis. Antverpiae. 1621. 4. Nicolaus Oliveira. h\ 
Strabo L. 3. Macrob, in Saturn« L. 1. c. L^). c) 
.lustin. L. 44. c. 2. Andreas Resendi. antiquilalum 
Lusitanicarum Tomi. 4. Coloniae. 1600. 



Fo rt ug a llorum. 51 

poiiunt, ut qui eo morbi genere tentati fuerunt, 
eos comnionere valeant. Veram Religionem Chri- 
sti ab ipsis Apostolis una cum Hlspanis assuni- 
serunt, eamque in hodiernum usque diem ma- 
gna morum integritate profitentur ; suntque in 
interamni PortugalHa ut scribit Vasaeus , prae- 
ter Ecclesiam Bracarensem Metropolitanain et 
Portugallensem Cathedralem , atque alias quin- 
que coilegiatas , plusquam centum triginta Mo- 
nasteria , quorum pleraque reditus habent am- 
pllssimos, praeterea plus minus 1460. Paroecia- 
les; nam ad solam Bracarensem Ecclesiam, o- 
ctlngentae Ecclesiae parochiales pertinere cen- 
sentur : unde numerus , et religlonis antiquitas 
faclle agnoscitur ; huc pertinent etiam complura 
Xenodochia, nosocomia, et orphanotrophia. 

§. 5. Status Politicus et forma Regimi- 
nis Purtugallorum, Primum Regum Lusita- 
norum Progenitorem Annales commemorant 
Ilenricum Ducem Lotharingiae et Comitem 
Liburgicum, Yirum omnibus animi et corpo- 
ris dotibus magnum , et manufortem: qui lari- 
bus in Hispaniam translatis, ibidem contra Mau- 
ros viriliter pugnans , brevi titulo remunera- 
tionis , duxit Theresiam filiam notham Alphow- 
si VI. Castellae et Legionis Regis, accepta in 
dotem ea Gallaeciae Lusitaniaeque parte, quae 
nunc Purtugallia est ; quam ipse sua virtute ex 
Saracenorum et Maurorum servitute vindicave- 
rat ; ea tamen lege , ut ipse Henricus in fidu- 
ciaria Regis clientela esset. Defuncto autem 

d 2 Hen^ 



52 Illstoria 

Henrico circa an. 11] 2. Palri successit Alphoii^ 
suSj qui initio se ducem PortugalUae appellans, 
tandem insigni victoria contra Ismarium et alios 
quatuor Saracenorum et Maurorum reges po- 
titus a. 1139. ab exercitu Regis titulum acce- 
pit: in cujus \ictoriae perenne monimentum, 
scuta minora quinque in insignia Portugalliae 
transtulit in memoriam vexillorum quinque 
Regum. Ab hoc igitur AlpJionso I. existit se- 
ries Regum Lusitaniae, quorum successiones tres 
Epochas in Historia Portugalliae constituunt ; 
prout nempe I. Status regni consideratur sub 
regibus ab jllphonso Jegitime descendentibus. 
vel. 11. Sub Imperio Hispaniae: vel HI. pro- 
ut sub Regibus e Dorao Bragantica ortis sub- 
sunt. Itaque 1. sub Alphonsinis regibus , sta- 
tus Lusilanorum a ) opibus et potentia mire 
crevit, praesertim sub Joanne II. et Emanu- 
ele ^ quum ad navigationem Indiae orientalis 
via esset patefacta, et Lusitani maxima com- 
mercia specierum aromaticaruni ad se trahere 
coepissent. Antea enim omnes Indiae merces per 
mare rubrum et Aegyptum transpositae erant 
Alexandriam et hinc Yenetias. Yerum postquara 
Joannes II, rex misisset exploralores , ut ad 
promontorium Bonae spei Africae oras accu- 

ra- 



a) Joan. Bapt. Birago. Hist. Portugalliac. LiigdiiiH 
1646. successiones et regura mutationes^ staluiii- 
que Politicum scribit. Ilem Joan. Bapt. Laniber- 
tinus iii Tliedtio Begum Bru-\elli6 1620. iol. 



Po rtug a llor u in. 5 5 

ralius pervestigarent , mox navigatio in Indi- 
am Orientalem exerceri , et a successore ejus 
Emanuele amplius perfici coepit. «) Sic ad o- 
ram Calecuti primus advenit 1497. Vasco de 
Gama , post quem mox missus est Dux Alhu- 
querquius ^ qui Imperium Portugallorum longe 
lateque extendit, postquam celeberrimas ibi ur- 
bes , uti Ormuzium , Malacam , Cochinum et 
Goam mascule expugnasset, quo facto ad invi- 
diam plane vicinorum populorumet Principum, 
amplissimas Asiae et Africae merces Portugallia 
velut jure proprio sibi asseruit; hinc frementes 
quasi Aegyptiorum Sultani, et furibundi Ye- 
iieti, exquisitissimis etiam machinationibus fe- 
licem Portugallorum successum impedire cona- 
bantur , sed incassum: nam Petrus Alvarus sub 
Emanuele plane ipsam Brasiliam in America 
inveniens, Portugallorum potentia ad summum fe- 
licitatis fastigium evecta est. Iii lioc felicitatis 
cursu tandem a. i578. mortuo sine haerede 
Henrico Cardinali , atrox exorta fuit contentio 
de successione, b) quo in convulso rerum statu 
Hispaniae Rex Philippus II. sine mora misso 
in Portugalliam valido exercitu duce Alhaao 
brevi totum regnum occupavit , sub cujus difli- 

cil- 



a) Emanuelis vitam scripsit Hieron.Osorlus. Colo- 
niae 15J)7. iw 4. b) Jus successionis praetende- 
bant Philippus IF» Rex Hispaniae. Joannes Bra- 
ganlinus , et AnLonius NoLhus. vide ap, Michao- 
lcm ab Aguirre de successione regni Portugalliae. 
VeneLiis J599. in 4. item Hieron. Connestagius 
Venetiis 1642. 



54: Hi sto r ia 

cilHmo Imperio gravissime pressi non modo ju- 
gum Hispanorum ferre debebant , sed insuper 
etiam Belgas in se concitarunt cum maximo re- 
rum suarum detrimento; Belgae enim observan- 
tes omne a Philippo II. Portugallis interdictum 
esse commercium , mox soli maritimas expedi- 
tiones in orientem susceperunt ; quo facto cum 
irreperabili damno omne commercium Indicum 
ad Batavos transivit , ubi in hunc usque diem, 
cum magna gentium invidia floret. Quo in II. 
statu PortugalU jugum Hispanorum tolerarunt 
62. annis, nempe ab anno 1578. usque ad an. 
1640. quo regnum avitumtandem obtinuit Dux 
Bragantiae Joannes IV. sub quo Tertius Sta~ 
tus Formae Regiminis incipit in Portugallia 
ab an. 1640. a quo Bragantica Domus coro- 
nam tenet in Portugallia a) in hunc usque di- 
em. Sub quibus regibus licet Portugaliia inter 
Europae regna minima censenda sit, divitiis ta- 
men et opibus nulli cedit; quantas enim opes, 
commercia per Indiam Orientalem , Brasillam 
et alia Africae loca exercendo sibi compararunt, 
vel ex eo patet: quod mortuo Joanne IV. post 
sumtuosum etiam et diuturnum bellum cum Hi- 
spanis gestum , tamen in aerario 56. milliones 

relin- 



a) Jura Braganlica defendit Caramuel de Lobko- 
vilz , in Joaniie Brdgantino. Lovanii 1642. in 4. 
Ilem Anton de Soiisa in Lusilania liberata. Lon- 
dini i^\:b, fol. Flavius Velascus Goveanus, pro 
Jure Joaniiis IV. Olyssiponae. 1615. fob 



Po rtug a llo rum, 55 

relinquere potuit: quodrarum aut simlle exeai' 
plum vix in Historiis legere est. 

§. 4. Status Belll et Memoria Princlpwn 
virorum in Portugallia, Sicut Hispania ita et 
Portugallia , victo et occisso ultimo Gothorum 
Rege Roderico , durum Saracenorum seu Mau- 
rorum jugum sat diu gemendo subire de- 
buit; donec tandem felicissimo eventu Al- 
phonso VL E-egi Castiliae ac Legionis bel- 
lum adversus Mauros cruentissimum paranti , 
auxilio venisset ex Galliastrenuus Princeps Hen^ 
ricus Dux Lotharingiae , quem egregia virtute 
et simlli fortuna pugnantem contra Saracenos, re- 
muneraturus yllphonsus suam filiam notham 
Theresiam eidem in uxorem dedit , et dotis loco 
quidquid terrarum tunc Christiani in Portugal- 
lia tenuerunt contulit ea lege ; ut fiduciario 
jure sub clientela Hispanorum esset ; interim 
Henricus hic 1112. moriens , ei successit filius 
Adolphus I. qui se initio Ducem Portugalliae 
appellavit : sedpostquam a. 1139. ingenti proe- 
lio Mauros in carapo Orichiensi superavisset , 
insigni victoria contra quinque Maurorum Ee- 
ges , eorumque signis potitus, Rex ab exercitu 
salutabatur , quo novo titulo et regno ornatus, 
mox complura oppida , imo ipsam metropolim 
Ulyssiponam per socios sacrae militiae Mauris 
ademit, scutaque minora quinque in Insignia 
Portugalliae transtuiit in perennem memoriam 
vexillorum quinque Regibus ademtorum. Hic 
post felicia sua bella, novitium suum regnum, 

mul- 



56 Hi st or i a 

multls praeclarissimls instltutis firmatum flo- 

rens reddidit , cui demum 1185. mortuo suc- 

cesserunt recta fere llnea sequentes : Sanctiiis 

L usque a. 1212. Alphonsus 11. usque 1225, 

Sanctius II. usque 12 i8. Alphonsus III. us- 

que 1279. Dionysius conjux S. EUsahe- 

thae usque 1525. qui adeo llberalis fuit, ut 

Petro Arragonio mutuam pecuniam petenti, de- 

negaret quidem mutuum, sed dupplum dona- 

ret. Hulc successit ^i^:>/^o//sz^5 //^. usque i357. 

Petrus. 1567. Ferdinandus 1584. Joannes I. 

1454. Eduardus 1458. Alphonsus V. 1481. /c»- 

annes II. 1495. qui Portugallis \Iam ad navl- 

gationem Indiae orientalis patefecit, et merca- 

turam auxit. a) Emanuel usciwe 1521. qui fuit 

magnus scientiarum et artium fautor; quo re- 

gnante in America detecta fuit Erasilia, cujus 

auspiciis anij^lissima etlam conimercla totius A- 

slae PorUigalli sibi asseruerunt. b ) Colonias in 

Insulas Moluccas deduxerunt: in India cruentis- 

simis bellis varias provinclas occupantes, Civi- 

lates amplissimis praesidiis muniverunt/ Brasi- 

liam vero exquisitisslmis studiis excolere coe- 

perunt. Emanueli successit 1521. ejus filius 

Joannes IIL qui florentisslmum alias regnum , 

ad- 



a) ViUun Joaiinis H. scrlpsiL Garcias Resendiiis. E-- 
horae 1551. et AugusLin. Manuel Vascoiicellus. 
MadriLi. 1639. m 4, b) Celeberrimi Regis Eiiia- 
nuclis yitam scripsit Hieronymus Orosius. CoJon iae 
1597. iii 4. Damianus a Gocs. Lisbonae. d()29. 
lul. 



Tortugalloruin, Wl 

adjecto ellam Camhaye regno ad Gangem, am- 
plificavit, Religionem Cliristianam introductisso- 
cietatis Jesu Patribus amplius propagavit, ad 
quorum auctoritatem tuendam , eorum ex con- 
silio introduxit OfTicium Inquisitionis : qui cu- 
ris confectus , nepotem suum Sebastianwn tri- 
um annorum puerum successorem relinquens 
mortuus est. 1557. Hic sub tutela i^e/zWci Car- 
dinalis educatus , juxta principia sibi instillata 
omnes suos conatus ad debilitandam Maurorum 
potentlam, et Fidei Catholicae propagationem con- 
vertit; qui tamen in expedltione contra Muley 
Molucco Maroccanorum Ducem suscepta, ma- 
gna clade victus a) obiit 1578. Cui sine liaere- 
de mortuo successit Henricus Cardinalls aetate 
provectus • sub eo consultationes sunt liabltaede 
successore, ipse in Joannem Bragantlae ducem, 
qui Catharinam Eduardi £vdiiv\s fillam matrimo- 
nio tenuerat propendebat ; ^ Antonio vero fra- 
trls filio abliorrebat; demum a Jesuitls inductus 
ad Philippum Castellae ex Isahella scrore na- 
tum mentem flexit. ^) Inter haec dum 17. men- 
ses regnasset, k. 1580. decessit aetatis 68. et 
regnum non tam legltimo successori adjudican- 
duin , quam potentiori occupandum reliquit. 

An- 



Vitam Sebastiani scripslt. Josephus Texerae, ejiis 
vero bellum Africanum descripsit Cyrus Sponto- 
luis iLalice. Bononiae. 1601. in 4. Antonius de 
Sanroman. Valladolidi. 1603» in 4.. 6 ) l'huanus. 
L. Hist. ();). 69. et 7.5. Joannes Lambertinus. h\ 
Thealro Regum. Bruxeliis J620. fol» 



58 Historia 

Aatoniiis qulJera populi favore regniim sibi ar- 
rlpiens , a Philippo per Albanum ducem bis "vi- 
ctus et pulsus est : quo composito, mox Bragantiae 
duci OfticiumMagistri Equitum confirmavit , sic 
regnum ad se translatum firmare volens, omnibus 
veniam erratorum concessit , exceptis sacris per- 
sonis , quibus nimium exacerbatus , nunquam 
ignoscere voluit; quippe libertate cunctis eos 
occidendi facta; constatgue ad bis mille ex sa- 
cro ordine ferro et alio modo periisse, 500. 
Franciscani incarcerati, ex numero procerum 
28. ex nobilitate 50. ex communi vero numero 
300. supplicio afFecti sunt causa successionis ; 
qui sic importuna Albani ducis crudelitate to- 
tam Portugalliam in potestatem suam redegit : 
Angliam quoque subacturus erat, ct) nisi cias- 
sem vi procellarum amisisset : tandem morbo 
pediculari exstinctus est, 1598. postquam fdio 
suo Philippo imperandi praecepta dedisset, b) 
inter quae liaec dicit : ut Belgicas provincias 
conciliaret , plus in iis acl imperii securitatem 
praesicUi esse , cpiam in Italia , Polonia , Sve- 
cia 5 JDania ac Scotia. Scotorum regem egen- 
tem esse : Danum externorum opibus ditescere^ 
Sveciam dissidiis laborare : et procul ad Septem- 
trionem ab Hispania positam : In Polonia 
proceres Regibus authoritate praepollere ; Ita-^ 
liam licet opulentam ^ longe a mari oceano ab- 

csse , 



a) Thijanus. L. 75. et 89. b) Pelrus Mathei . iri Hi- 
stor. Henr. 4. Thuan. L. 120. 



To rtugallo rum, 59 

efise , et varia Princlpum in ea irtgenia , vario^ 
sensfts esse, Igitiir Philippo I, successit filius 
PhiUppus II, qui Rex Hispanlarum hoc nomine 
tertius erat ; qui Pseudo Sehastianum Portugal- 
liam ad seditionem commovere studentem , Flo- 
rentiae captum ad triremes damnavit : In Indi- 
as omne commercium exceptis Hispanis et Lu- 
sitanis proliibuit: et successit illi 1621. Philip- 
pus III. sub quo Hispanorum jugum tandem 
Portugalli post 60. et amplius annos excusse- 
runt , pertaesi enim Portugalli diuturnam et di- 
ram servitutem, Regem sibi elegerunt Joarmem 
IF', anno 1640. in cujus verba magno consen- 
su jurarunt etiam in India : de quo casu egre- 
gie commentatus est Sousa a) et Flavius P^ela- 
scus b) pro jure Joannis IV. Portugalliae regis 
juste consalutati; prout dilucide patet ex Pane- 
gyri apologetica c)pro Lusitania vindicata a ser-^ 
vitute injusta , ab jugo iniquo , a tyrannide 
immani Castellae , jure , virtute , opera Joan^ 
nis IV. justi regis^ anno captivitatis sexagesi- 
mo, Igitur Portugalli Joannem IV. ducem Bra- 
gantinum jure haereditario eligentes, ex eadem 
farailia in hodiernum usque diem reges suos vr- 
nerantur; quo tempore quoniam Hispania cum 
Gallis, Batavis et rebellantibus Catalaunis bello 

gra- 



a) Iii Lusitaiiia liberata Londini 1G49. fol. h) Fla^ 
vius Velascus Goveanus , pro Jure Joannis IV. 
scripsit adversus Hispaniae regem Oiyssiponae 
1645. fol. c) Parisiis. 1611. in 4. 



GO Tlistoria 

gravisslmodistlnerentur; '^eoelecinsJoannes rex 
satis temporls liabebat ad res sibi firmandas. 
Interim in India orientali omnia quae possede- 
rant Portugalli amissa sunt adeo : ut niliil prae- 
Goani in llttore Cuncan maneret. Hlnc pacem 
cum Hollandis facere debuerunt : atque sic post 
diuturnum et sumtuosissimura bellum Hispani- 
cum, regnum Portugalliae legibus salutaribus 
lirmatiuii, una cum aerario 56. millionibus lo- 
cupletato 5 lilio suo Alphonso VI. reliquit an. 
1656. Alphonso VI, regnante tandem diutur- 
mim bellum Hispanos inter et Portugallos ge- 
sum an. 1668. inita pace terminabatur , qua 
etiam omni in Portugalliam juri renunciarunt 
Reges Hispaniae. Verum bello isto feliciter ter- 
minato yllphonsus relicta virtute paterna, in 
crudelitatem versus , brevi ob eam a Satibus 
regni depositus, sceptrum ad fratrem ejus Fe~ 
trum II. transtulerunt , qui commercium cum 
vicinis stabilivit, Brasiliam quam diligentissime 
una cum ibi repertis fodinis excobiit , ac per 
50. annos pacifice regnans, mortuus est a. 1706. 
Cui successit filius Joannes V. quo regnante stu- 
dia bonarum artium in Portugallia caput attoU 
lere coeperunt ; qui prudentia et industria sua 
aerarium augendo, miUtes quoque expeditiores 
reddidit. Domui Austriacae promptum auxilium 
in causa successionisHispanicae Caro/o praebuit ; 
ac pace UJtrajectina ab Hispanis obtinuit Co- 
Joniam S. Sacramenti^ a Gallis vero regionem 
ad Amazonum fluvium sitam. 1715. Ob studi- 

um 



Po rtugalLoru m. 6 1 

inn aiiipliricaiiclaerieligionlsCatliolicae, a Roma- 
110 VouuCice -Benedicto X//^. sibi et SLiccessorilnis 
iiovum Titulum FldellssmiRegls oht\nu\t. Mortu- 
us est. 1750. Cuisuccessitfilius/o^f^T^/z/^s/. Ema- 
nuel^ qui inde ab initio imperii sui tempore prae- 
clara regiarum virtutum documenta praebuit : 
publicos reditus auxit .• rei militari augendae , 
lilerisque promovendis egregiam operam nava- 
vit. Sub eo ingens terrae motus in tota fere 
Europa et Africa tristissima vestigia reliquit , 
nam ipsam metropolim Lisahonam ipsis calen- 
dis Psovembris 1755. funditus fere delevit, ubi 
15. millia liominum obruta fuisse dicuntur. In 
administrando regno imprimis Consilio Ministri 
Sebastiani Carvalho seu Marcliionis Ponibal u- 
sus , superfluas vineas exscindi et in agros con- 
verti jussit, Officlnas et fabricas pro cultura la- 
narum , bombycum et vitrorum erexit, et oc- 
cupaliones civibus procuravit; privllegla Cleri 
et Nobilium minuit; ob quae in odium proce- 
rum incidens , initae conjurationi duce Aveiro 
occasionem dedit; sed Prudenlissimus hic Prin- 
ceps detecta feliciter conspiratione , quam ad- 
versus vitam et regnum ejus inierant quidam 
Procerum , poenam de sontibus 1758. severis- 
sime sumslt. Cum vero nefarli huius consilii 
authores censerentur esse Jesuitae eorum ordi- 
nem in tota Portugallia sufTerens eos regno ex- 
])urit; cujus exemplum alii etiam Principes Ca- 
tholici in Europa imilati sunt. Ceterum Portu- 
galli quum adversus Anglos arma sumere de- 

tre- 



62 Ilistorla 

trectasseiit 5 mox Hispanos et Gallos liostes ex- 
periri debebant ad a. 1762. quorum tamen lio- 
stilitatibus niliil de suis amiserunt: inter quaS 
curas Josephus I mortuus est 1777. Cui succes- 
sit Filia Maria Francisca quae marito suo Te^ 
tro regium titulum concedens , in consortium 
regni assumsit, Pomhal ministrum de crudeli- 
tate con\ictum dignitate amovit, capti\os ob 
politica sentimenta libertali restituit; injustas 
constitutiones antea latas abolevit, cum Hispa- 
nis et Americanis societatem commercii firma- 
"vit. Mortuo interim Petro marito 1786. de- 
incepssola rempublicam gubernavit usque 1796. 
quo in amentiam incidens , quoniam guber- 
nando regno minus idonea videretur, consen- 
su Procerumabrogata ejus dignitate ; filium ejus 
Josephujfi II. plena potestate regem constitue- 
runt; qui jam vivente matre Regentis nomine 
praefuit : in confoederatione Anglorum a ariis 
liostilitatibus a Gallis et Hispanis lacessitus, 
tandem pace Badajocensi conquievit^ Hispanis 
OUvensam cedendo; Gallis vero pace Maclri- 
tensi 1801. Guianae partem ofFerendo. Yerum 
erumpente novo bello inter Gallos et Anglos, 
quum juxta ^dimxm. Napoleonis portus suos An- 
glis claudere noluisset, mox Napoleon 1807. 
duce Junot Portugalliam ferro vastatam in su- 
am redegit potestatem ; quo in periculo familia 
Begia se in Brasiliam recepit; Angli tamen ut 
Portugallorum foederati duce IJ^^ellingtone ad 
Finieirani commissa pugna, iibi Gallos profli- 



Portug allorum. 65 

cavissent , ad pacem Zz5<r/5o7za6 ineundam , Por- 
lui^alllamque deserendam coegerunt. Ubi neqoe 
Massena jussu Napoleonis Portugalliam post duos 
annos direvastans, felicior fuit: nam a TVelling- 
tone velitationibus lacessitus, commeatu interclu- 
sus ac 1811. ad Hodericopolim mas^na. clade vi- 
ctus , exercltum duci Marmont committens , 
praetextu infirmitatis in Galiiam remeavit. In- 
terim quamvisrelictus Gallicus exercitus ex Por- 
tugallia 5 cum magna rerum suarum jactura fuis- 
set ejectus, Regia tamen familia in Brasilia man- 
sit, ubi Josephus 11. abundantem lianc omnibus 
naturae rebus regionem, omnibus artibus in liunc 
usque diem ad majorem culturae gradum pro- 
movere intendit; Brasiiiam regni titulo ornavit, 
cui etiam Regis nomine , inde a morte matris 
nempe 1816. cum maxima felicitate praeest. 
Juxta congressum Viennensem Olivensam ab Hi- 
spanis, Gujanae vero partem a Gallis recupera- 
vit, tamquam jure ab antiquo ad se perlinen- 
tem. Hujus Josephi II. filius Tetrus cle Alcan- 
tara Regius coronae Princeps Portugalliae, Bra- 
siliae et AJgarbiae , successor tlironi , matrimo- 
nio sibi copulavit, Augustissimi Imperatoris Au- 
striae et Hungariae regis Francisci I, filiam Leo~ 
poldinam 1817. 6. INovemb. habitat in Ilio de 
Janeiro. — Recentissime autem nempe an. J825. 
die 5. Julii Don Miguel Portugalliae Regius Prin- 
ceps, more maximorum Principum , peregrinatio-^ 
nes iniens, Hungariam quoqueperlustrare cupiens, 

Pesti- 



64 II i s t r l a 

Pestinum venit, iibi inspectis quam diligenlisslme 
cunctis institutis ; acl celeberrimas Hungariae 
])artes Montanas iter assumsit. 

§. 5. Status Literarum et Artiutn. Anti- 
quissimum Lusitaniae statum quoad artes et Li- 
teras expendere debemus in Historia Hispano- 
rum, prout cum illa olim variis calamitatibus 
agitabatur. Ab eo autem tempore, quo Portu- 
gallia seorsim a propriis regibus moderari coepit, 
cuncti fere Principes , eo conatus direxerunt, ut 
subditorum felicitatem mascule promoverent , 
quam felicitatem plurimum a cultura pendere 
scientes , summo zelo artes et scientias adhibitis 
omnibus mediis promoverunt, artifices et opi- 
fices privilegiis excolendo , ofiicinas et fabricas 
]>ro cultura diversorum objectorum erigendo , 
s( Iiolas publicas ponendo : sic Joanuis II. P\.egis 
Portugalliae numificentia exstructa fuit in Lusi- 
tania Academia Conimhricensis ^ de qua Jaco- 
bus Payua jlndradus ad Sehastianum Regem 
sic lo])uitur : Conimbricensis et loci natura amoe- 
uissima et omni literarum genere clarissima Aca- 
demia est, in qua i]3se ab ineunte aetate litera- 
rum studiis incubui. Alia Academia est Ehu~ 
rensis ab Henrico Cardinali exstructa ; de qua 
idem Jacohus disserit: Quod si Academiarum 
gloria magis Literarum et virtutum s])lendore, 
quam antiquitate constat, haec certe ]3aulo ante 
constituta cum antiquissimis et celeberrimis jure 
rerlare ])oterit: salis enim in illa ])raesefert spe- 

ciaieu 



F ortiig allorunu 65 

cimen integritatis , prudentiae, pietatis, fidei et 
religionis. etc. Joannes V. etiam ut summus li- 
terarum fautor , pro excolendo studio Historico 
peculiarem fundavit Academiam 1750. Ex liis 
itaque successive celel^errimi prodiverunt viri , 
qui Patrlam suam institutionibus, aut scriptis 
etiam suls utilissimis ornarunt : Sic staturn Por- 
tugalliae 6^<?oo-r«/7/zic^/77zposterisreliquerunt: Pe- 
trus du Val^ editio Parisina 1664. J2. Anto- 
nius de J^asconcelUs descriptio Lusitaniae Ant- 
verpiae 1621. 4. Nicolaus Oliveira. Martinus 
Zeilerius Amstelodami. 1656. Joannes Birago. 
Legion. 1 646. 4. Andreas Resendi, Didacus 
Mendetz de Vasconcellos, Damianus Goes. Ebo- 
rae 1554. 4. Statum vero Historicum descri- 
pserunt : Joannes Bapt. Birago. Lugduni 1646. 
8. Joan. JLambe/^tinus BvuxeWis. 1620. Antonius 
de Sousa LiOw^wA 1645. Emanuel Constantinus 
Romae 1601. 4. Theodorus Gothofredus. Pari- 
siis 1612. 4. Jerenuas Gihleti. Bononiae 1647. 
4. Gafxias Resendi Ehorae, ISSi. fo\. Augusti- 
nus Manuel f^asconcellus. Madriti. 1659. Ilie- 
ronymus Orosius Coloniae 1597. 4. Michael ab 
^^w/rre Venetiis 1599. 4. Caranmelde Lobkovics 
Lovanii. 1642. 4. Flavius Valascus Goveanus 
Parisiis 1641. 4. Damianus a Goes Lisabonae. 
1629. fol. Josephus Texerae. Cyrus Spontonus 
Bononiae. 1601. ^. Antonius de Sanroman Y aX- 
ladolidi. 1603. 4. Cajetanus Passarelli Lugdu- 
ni 1684. Ludovicus de Menezes Lisabonae 
1689. fol. Franciscus Machado Olyssiponae 

e 1651. 



66 Historia 

1651. 4. Fremoiidus ct Ablancojirt. SlaliimPo- 
liticum vero descripseriint : Heiiriciis Coccelus 
Francofurti 1693. 4. Joan, de Laet. Liigduni 
Batavorum 1642. et recentiores. 



C A P U T m. 



Exhibens Historiam Gallicam tribus praecipuis 
EpocJiis. I. Epocha continet statwn regni 
anticjuissimum. 11. Epocha statuni regni 
sub Romanis ^ quae incipit a Julio Cae- 
sare , usque irruptionem Francorum , seu 
Honorium Imperatorem, III. continet sta- 
tum regni ^ sub Regibus Francorum y us- 
que ad no>stram aetatem, 

§. 1. k3tatistico Geographica notio Galliae an- 
tiquae et novae. Gallia olim Galatia dicla quod 
lacteos seu albi coloris liomines produxerit; — 
vel a Galata Herculis lilia, juxta alios vero Cel- 
togalatia j a) unde etiam Graeci generaliler 

Gal- 



a) Ptolomaeus. L. 2. 



Galloruni et Francorum, 67 

Gallos Celtas et Galatas vocarunt. Gallia jam 
olim ex multis proyinciis coaJiiit , cujus incolae 
erant diversi et numerosi , Diodorus enim ait : 
«) Galliammultae gentes, non aeque tamenom- 
nes populosae incolunt ; maximae inter has CC. 
virorum millia , minimae 50. millia continent, 
et qui interlora supra Massyliam tenent , et 
qui circum Alpes , ac cis Pyrenaeos habitant , 
hos Celtas nominant. Wmz Celtae Germaniae, 
Hispaniae , Italiae et Britanniae prisci habitato- 
res intelligi possunt. Galloium Pater fuit Dis^ 
prout etiam soli se ab eo prognatos praedicant. 
^) Limites ^ Galliam a Germania Ehenus , ab 
Hispania Pjrenaei montes, ab Anglia Mare Bri- 
tannicum, ab Italia Alpes separant, intelllgendo 
Transalpinam , nam Cisalpina Italiae pars est. 
Regio foecunda frumento , pabulo, vino, fru- 
giferis arboribus , alioque proventu abundans , 
populosa , salubris , et noxio animalium genere 
minime frequens , c) Camata olim dicta , quod 
Galli coniam studiosius alerent. Dividebatur 
olim Gallia in Belgicam ^ Celticam vel Lugdu- 
nensem^ et Aquitaniam. Ordines honoratiores 
erant olim duo, uti Druidum et Equitum^ ter- 
tium ordinem nempe Mercatorium in Gallia 

e 2 alio- 



a) Diodor. L. 5. c. 25. et 32. h) Julius Cacsar. L. 
6. de bell. Gallico. Bochart. in Cariaan. L» 1. c. 
•12. Diespier seu JupiLer inlerprelalur. c) Pom- 
pon. Mela L. 3. c. Ahraham. Ortelius. Antver- 
piae. 1.591. fol* Philippus Labbeus. inPharo an- 
tiquae GaUiae. 1644. 12. 



68 Hlstoria 

alioquin ob oportuna flumina antiquissimum ^ 
certe sine justa causa omisit Juliiis Caesar. Plebs 
nuUum ordinem constituit , sed servorum loco 
habebatur ; nulli enim adhibebatur consilio, sed 
aut aere alieno , aut magnitudine tributorum , 
aut injuria potentiorum premebatur : tardius 
tamen et plebs in numerum ordinum relata est. 
Gallia in plures respublicas erat divisa , quan- 
do Julius Caesar expeditionem in Gallias su- 
scepit, unde sequitur penes nobiliores quosdam 
fuisse regionum dominium et regimen, quod 
amplius dein inclaruit sub Francis , qui cum 
religione Cliristiana etiam varias cerimonias cre- 
andorum ordinum sensim introduxere. Erant 
enim varii tituli Nobilium , uti Dux , Comes , 
Baro 5 Tribunus Militaris quem Banderheer vo- 
cant ; Eques auratus seu Chevalier y item No- 
bilis scutatus seu un Escuyer^ qui insignia qui- 
dem nobilitatis gestat , sed ordinis dignitatem 
publicam necdum est assecutus. Comitum tres 
sunt gradus , in primo Vicomte sunt , id est 
Princeps Comes qui apud Ducem suam digni- 
tate et privilegiis caeteris praestat, quam liodie 
nonnulli Bm^ggravium dicunt. In secundo gra- 
du est Provincialis comes Landgrave. In tertio 
Marchio Marhgrave ^ atque juxta hos nobilita- 
tis gradus , cujusque Dominium dlgnoscitur. 
Porro ab ima nobilitate possunt ad alios gra- 
dus pervenirey et quidem sequenti modo ac or- 
dine.- Eques Auratus^we Chevalier ^ ex scula- 
to nobili creatur , si arma secutus pkuibus proe- 

liis 

4 



GaUoruin et Francorum. 69 

liis interfuerit , haLueritque Konestam subsisten- 
tiam; secus ad ordinis dignitatem conservandam 
etiam reditus tali assignantur : Dux supplican- 
tem ter gladio ferit dicens : Ego te facio Ecjui- 
tem Chevalier in nomine Dei et S, Georgii , 
ad fideliter conservandam fidem^ justitiamy Ec- 
clesiam^ viduas et pupillos. • — Tribunus Mi- 
litaris creatur ex Equite aurato si diu militans, 
liabeat tantum redituum, ut 50. nobiles id est 
unam Bendam stipendio alere possit. Baro cre- 
ari potest ex Equite aurato, aut etiam scutato 
nobili , si in suis dominiis quatuor Castellanias 
possideat, et jam bellicam artem profitebatur. 
Comites sunt triplicis ordinis : uti Comes limi- 
taneus ^ seu Marchio creari potest si duas aut 
tres Baronias in uno ducatu possideat , a suo 
duce. Comes Provincialis Landgrave^ creari pot- 
est, si quatuor Baronias habeat. Vicomte seu 
Princeps Comes si quinque Baronias teneat. Dux 
ex Comite creari potest , si in regna in quo co- 
ronandus est quatuor principales comitatus pos- 
sideat , et in quollbet liorum habeat quatuor 
Baronias sibi clientela obstrictos: coronatur au- 
tem a Rege vel Imperatore cui subjectus est, 
Galero margaritis et gemmis exornato in praeci- 
pua sua Urbe. — Rex crearl potest si quatuor 
Ducatus sibi subjectos habeat, et in singulis qua- 
tuor civitates ipse possideat, habeatque Archi- 
episcopatum , et sub eo decem provincias Epi- 
scopales; quibus dignitatibus ornatus Regiam 
dignitatem assumere potest. Ceterum haec re- 

gis 



70 Hi stori 



a 



gis eligendi lex recentior esse videtiir ; nam ple- 
raeque nationes vagae plures reges secuui ad- 
ducebant, quorum regia dignitas non ab am- 
pla terrarum possessione , verum potius ex vi- 
ribus, aut multitudine populi adducti metieba- 
tur. Duces etiam non ante an. 569. eli^eban- 
tur; imo Paulus Emilius refert: Duces Comi- 
tesque principio ab regibus ea lege gentibus 
civitatibusque praefectos fuisse, ut pro utilitate 
dimitterentur , aut mutarentur ; ut liodie apud 
Milites iieri assolet. Circa tempora Ottonis /. 
jam quisque Princeps pro sua ambitione aut 
potentia ad majorem aut plane regiam dignita- 
tem adspirabat. Sic enim ex uno Lotharingiae 
regno , quod Lotharii Ludovici Pii filii erat, 
paulopost plura enata sunt regna , uti Transju- 
ranae Burgundiae regnum, Provinciae regnum, 
quod postea Arelatense fuit appellatum; unde 
Trevirensis Elector Archi Cancellarius Galliae 
dicitur; Regman Lotharingiae olim Astrasiae 
dictum. Otto 11, Lotharingiae regnum abolito 
regni nomine in novos ducatus et Comitatus di- 
visit. Atque ex his quivis poterit nobilitatis 
distinctos gradus et dignitatum differentias no- 
scere. Ceterum Pranci Gallias pacifice obtinen- 
tes s\x\i Pharamundo ve^Qj Monarchicum tamen 
Imperium sub Clodovaeo fundarunt, qui etiam 
primus Christi nomen professus est ; a quo tem- 
pore Galli continuo Reges suos venerantur Mar- 
tis studio flagrantes. — Celebriores Galliae flu- 
\ii sunt : Mosa y Scaldis ^ Sequana^ Ligeris j 

Ga^ 



Gallorum et Francorum, 71 

Garumna^ Rhodanus velocissimus , et inter ma- 
ximos Europae amnes conputatus ; navigabiles 
excipit Tarnim^ Oldum^ Duranium. Ad ma- 
re Mediteri aneum Gallicus sinus dupplex , ma- 
jor et minor : item portus Staliocanus , Vin- 
dana , Brivates. Montes Galliae celebrant Scri- 
ptores Cebennam , f^ogesum , Juram , et mon- 
tem S. Claudii. Silvas quoque celeberrimas 
jam Caesar adnota\it. Opera publica liinc inde 
complura visuntur, uti Abbatiae, Coenobia, Mo- 
nasteria, Xenodocliia , Nosocomia et Orphano- 
trophia , diversa regum Palatia , Magnatum et 
Equitum aedes splendidissimae. Incolebant an- 
tiquitus Hedui , Ambiani, Andegavi , Armoni , 
Alverni, Ausci, Bellovaei, Bituriges, Cadurci, 
Carnutes , CuriosoUtae , Diablintes, Eburovices, 
Gabali , Helvii, Singones , Mandubii, Morini , 
Nannetes , Parisii , Petricorii, Pictones, Ptedo- 
nes , Remii, Rutlieni, Santones, Seguslani, Sen- 
nones, Sequani , Suessionenses, Tarbellici , To- 
losates, Tricasses, Turones, Vadicasses, Vasates, 
VeIotasses,Veneti, Veromandui, Vocantii, Volcae , 
Bructeri, Chamavi, Catti, Cimmerii etc. Hodie 
dividitur Gallia in 12. Praefecturas Generales 
iiempe in Insulam Franciae , Aurelianensem , 
Lugdunensem^ Britanniam minorem ^ Norman- 
niam , Ficardiam , Aquitaniam., Langvedociam^ 
Provinciam , Delphinatum , Burgundiajn , et 
Campaniam. In quibus praecipuae Urbes sunt 
Parissi seii Lutetia ^ regni caput et orbis facile 
princeps, nuraerat 40. milledomos, 40. Paro- 

cliias , 



72 Ilistoria 

cliias, 45. Monachorura , et Sanctimonialinm 
Coenobia 40. Prioratus 80. Xenodocliia. 50. nu^ 
merus incolarum ad 800. millia assurgit. Praeter 
CJniversitatem Caroli M. quinquaginta Litera- 
torum collegia sunt: aliae urbes sunt Versalia , 
Fontaine Bleau ; Noviodunum, Laudunum, Au^ 
relianum , Caesarodunum seu Turones , Ango- 
lueme , Pictavia , Lugdunum , Alvernia , Nan- 
netes, Rennes, Brestia, Rotliomagus, Portus gra- 
tiae, Caroloburgum, Burdegalam, Santonia, Pe- 
rigord ; Tolosa, Foix , Albiga , Carcasso, Aquae 
Sextiae , Arelate, Massilia, Avenio , Gratiano- 
polis, Vienna ad Rhodanum fluvium, Valentia, 
Dijon , Augustodunum , Matisco, Antlsiodorum, 
Reims ubi Franciae reges inaugurantur, Tricas- 
sae seu Troyes, Catalaunum. etc* Qiiocl religio- 
jiem attinet jam olim Gallia admodum dedita 
fuit Rellgionibus, a) maxime tamen coluerunt 
Mercurium, Successive una ciun Francissub Clo- 
dovaeo Francorum rege Religionem Catliolicam 
assumserunt , postmodum per reformationem 
multum labefactatam ; liodie tamen juxta Edi- 
ctum Nannetense per Galliam Religio Romana 
dominatur. — Ratio gubernandi Monarchica 
est Regiae dignitatis, ubi de lege salica Rex na- 
scitur non eligitur. Paribus jus est Reges in pos- 
sessionem raittendi. Quod culturam concernit 
complures sunt Academiae et Bibliothecae ra- 
rissimis libris refertae. Quoad inores pleraque 

Gal^ 



a) Jiilius Caesar L, 7. de bell. Gall. 



Gallorum et Francorinn. "3 

Gallia duasres industriosissime perseqiiitur^ nem- 

pe rem Militarem et argute loqui. Olim Bar- 

barorum, liodie cultissimorum populorum more 

utuntur. Opificia, Arlificia , Manufacturas et 

Fabricas in maximo sradu exercent ; Commer- 

~. . . . -1 

cmm vero cum remotissimis etiam gentibus ma- 

gno cum reipublicae emolumento fovent. 

§. 2. Status Religionis et Consvetudinis Gal- 

liae antiquae et novae, Gallorum gentem jam 

olim admodum deditam fuisse religionibus, Ju- 

lius Caesar testatur : a ) liinc plurimi morbis 

affecti aut periculis versantes , pro victlmis ho- 

mines immolarunt aut se immolaturos voverunt ; 

credentes pro vita hominis, vitam liominis dari 

debere; nequeDeorum jmmortalium Numen ali- 

ter placari posse : b ) qui ad talia sacrificia ad- 

ministris Druidihus utebantur , qui alias etiam 

Philosophi digebantur, quorum auctoritas plane 

divina aestimabatur , agentes non de sacrificiis 

modo, sed de omnibus controversiis publicis et 

privatis , de pace et bello decernentes , poenas 

quoque et proemia decreverunt : lii in scientiis 

etiam liumanis praecellentes palam disputarunt 

de mundi magnitudine, de rerum natura, de 

Deorvm vi et potestete; c) liinc magnus ad eos 

ado- 



a) Juliiis Caesar. L, 7. de bell. Gall. h) Caesar. 
L. 6. de bell. Gall. Pompon. Mela L. 3. c. i\ 
Minutius. Fel. p. 35. c) Caesar. L. 6\ de bell. Gall. 
Diodorus Sioulus. L« 6. c. 31. Mela. L. 3. c. 2. 
Strabo. L. 4. p. 358. Bonavenlura. Castillionaeus. 
Bere^onii. L591. 8. Aegidius Lacharius. Claronionti, 
\Q7\ 



74 Hlstoria 

aclolescentium namerus disciplinae causa concur- 
rere solebat. His passini Bardl rebus poeticis 
studentes adjungebantur, a) qui etiam instru- 
mentis, aliorum laudes aut vituperia decantabant. 
Porro utebantur etiam Vatihus qui ex victima- 
rum extis futura praedixerunt. Maximum De- 
orum coluerunt Mercurium , plurima simuiacra 
ei ponentes ; quoniam eum crediderint fuisse 
omnium artium inventorem , viarum Ducem , 
maximumque influxum habere ad quaestus pe- 
cuniae et mercaturas. Post Iiunc coluerunt Apol- 
linem^ Martem, Jovem^ et 3Iiiierv(im ; de qui- 
Lus eandem cum aliis gentibus liabebant opi- 
nionem ; uti Apollinem morbos depellere ; Mi- 
neruam operum initia tradidisse ; Martem\i^- 
la gerere ; /02/^772 Imperium coeleste tenere. Por- 
ro teste Lactantio h) Galli etiam Hesum atque 
Teutatem liumano cruore placabant. Haec de 
moribus sacris priscis sufficiat : in Profanis au- 
tem ritibus et consvetudinibus observarunt se- 
quentia: ad Conciiium semper armati proces- 
serunt , in consiliis tamen capiendis erant mo- 
biles, rebus potissimum novis studentes. Cia- 
more alios exceperunt aut tradiderunt. Pueros 
suos nisi quum adolevissent , ut munus militiae 
sustinere possint , palam ad conspectuni patris 
venire non patiebantur. Viri in uxores uti et 
in liberos vitae necisque Iiabebant potestatem. 

a) 



a) Diodor. Siciilus. L. 5. c. 31. h) Lactantius L. 
1. c. n. Boch.Til. L. j. c. 42. 



Gallorum et Francorum. 75 

a) Mulieres speciosae , et roLore viris similes, 
foeciindae , bonae educatrices et pariendo feli- 
ces exstiterunt. Aurum viri pariter et feminae 
ad ornatum usurpabant ; Iiinc armilias circa ma- 
num juncturas , uti et crassos torques ex puro 
auro circa collum gestabant , ut et liodie fieri 
assolet. Tunicas portant variis colorlbus imbu- 
tas et floribus conspersas , iteni caligas braccas 
nomintas. Sedendo in terra et non in sedibus 
manducabant , sed super luporum et canum 
pellibus, quibus ministrabant juniores. Gene- 
ratim vini ad ebrietatem amatores ; liospites 
laeto corde ad convivia invitantes. Inter epu- 
las tamen rixosi et ad certamen proni , vitae 
plane jacturam niliili facientes. Funera celebra- 
runt magnifica et sumtuosa ; imo animalia et 
servi ab iis dilecti, justis funebribus confectis 
una cremabantur : cumque opinio jam dudum 
invaluisset, quod animae liominum sint immor- 
tales et in aliud corpus transeuntes, liinc in fu- 
neratione mortuorum , Epistolas propingvis in- 
scriptas in rogum conjecerunt, b) ut a defun- 
ctis legerentur. Hanc barbaram et gentilem 
consvetudinem retinuerunt, donec principiis Ee- 
ligionis Cliristianae imbuti ; cultiores mitiores- 
que mores adoptassent. In Gallia ante adven- 
tum Francorum, jam magnonumero erant Chri- 
stiani , quae tamen religio amplius firmata et 

pro- 



a) Caesar. L. 6» debell. Gall. Diodor. Sicul L. 5. 
b) Diodor» Sic. L» 5. c. 28. 



76 /// stu r la 

propagata fuit per Clodovaeum seu Ludovicnm 
M. qui cum magna Francorum multitudine, 
postquam de potentissimis hostibus Alemannis 
invocato Christi nomine celebrem reportasset 
victoriam , Religionem Christianam assumsit , 
qiiae assumta Christi religio longe potentiorem 
effecit a) ipsum Clodovaeum , nam deinceps 
omnes Christianos quorum magnus erat nu- 
merus , sibi addictos obsequentissimosque ha- 
huit; cujus et successorum suorum pietate 
amplissimae Ecclesiae et Fundationes posi- 
tae sunt: unde hodie quoad statum Ecclesi- 
asticum in Gallia sunt XII. Archi-Episcopatus, 
uti I. Lugdunensis Primas Regni Galliae , II. 
Aquensis. II I. Viennensis. lY. Remensis. V. Nar- 
Lonensis. YI. Tolosanus. VII. Burdigalensis. VIII. 
Auxitanus. IX. Bituricensis. X. Turonensis. XI. 
Rotomagensis. XII. Senensis, quibus in diver- 
sis Praefecturis complures subsunt Episcopi. Ex 
statu Ecclesiastico inter 12. Patres sunt sex , ex 
quibus tres />^^ce5 appellantpr uti 72^/77^/2525 Ar- 
chiepiscopus , Laudunensis ^t Lingonensis Epi- 
scopi. Alii vero tres Comites titulantur uti Ca- 
talaunensis , Noviomagensis et Bellovaiensis 
Episcopi. In hoc statu Ecclesiastico , non raro 
pro consvetudine Galliaeetiam homines plebeii, 
virtute ac eruditione praestantes, amplissimos 

etiam 



a) Carolus le Cointe. Annal» Ecclesiastici Francor, 
et Jacob. Sirmondiis Parisiis 1639. fol. 3. vol. Pe- 
trus de Marca, de Jiberlafe Ecclesiae Gallicanae. 
Paiisiis 1669, ful. Iteni PiUcanus. et Boinusov. 



Gallorum et Francorwm 



H"? 



eliam iii Ecclesra et Regiio consequimtur hono- 
reSjUti Cardiiialatum, \el plane aliquando Pon- 
tiflcatum , quae sane res ad virtutem ac litera- 
rum studia homines inflammare potest. Ecclesia 
Komana in Gallia multum fuit labefactata per 
Religionem Reformatam, quae initio statim 
existentiae suae totam fere Galliam inundaverat 
adeo : ut aequilibrium quasi essetquoddam inter 
Hugonnottos, et Catholicos. Yerum sub Ludo-- 
vtco XIII. Rege , Hugonottorum vires nimium 
erantdebilitatae. TandemsubZwf/oz/ico XIY. re- 
vocato Edicto Nannettensi , ex Gallia Hugo- 
notti adeo exterminabantur , ut sola Religio Ro- 
mana dominaretur : quae demum per Revolu- 
tionem Gallicam circa 1790. multum passafuit; 
cuius tristissimum statum, immortalis memoriae 
Napoleon ( dein Rex et Imperator) qua Coxisul 
adhuc pristinae dignitati ac reverentiaesua aucto- 
ritate restuit; quod prudens, pium, et politicum 
factum, inter maxima ejus meritacenseri potest. 
Nam impii et depravati quidam in Gallia facti- 
onem concitantes , sub nomine Nationis, Thro- 
num et Religionem variis molitionibus evertere 
statuerunt; ad quod plurimum contulisse vide- 
batur speciosa libertas preli, unde impii in te- 
meritatem prolapsi , editis variis libris, Re- 
ligionem Christianam ignominiose et petulanter 
traduxerunt; imo etiam legibus latis omne Re- 
ligionis Christianae exercitium prohibuerunt; 
Templa, vasa sacra, thesaurosEccIesiarum etfa- 
cultates Cleri, commune Nationis bonum esse 

decre- 



78 II i storia 

decreverunt : iiilerim impius ille furor nec liic 
adhuc destitit; sed plane ut omnis Cliristianae 
Religionis memoria e cordibus Iiominiim evelle- 
retur; omnia Ecclesiaeinstituta et ritus sustule- 
runt, ipsosque anni dies sacros, inductis novis 
profanis nominibus nominandos statuerunt, et 
dissentientes praesertim Sacerdotes variis suppli- 
ciis affecerunt. Cujusmodi impietates postquam 
infaustisinitiis aliorum quoque Principum regna 
et Imperia pervasissent; Principibus ipsis con- 
sultum fore videbatur ad civium tranquillitatem 
conservandam , et Reb*gionem Cliristianum ma- 
iiutenendam, ut inter se foedus Cliristianum ini- 
rent. Ceterum ipse etiam Napoleon 1802. cum 
Plo VII. Romano Pontifice tandem feliciter con- 
cordata iniens, pro sua qua pollebat apud na- 
tionem Gallicam auctoritate et potentia effecit , 
edictum promulgando : ut deinceps omnes Cliri- 
stianam reb*gionem projfiterentur , Episcoporum 
Auctoritas et jurisdictio plenarie restitueretur; 
et rerum Divinarum administratio per influxum 
Pontiliciae potestatis ordinaretur : quibus et 
aliis prudentissimis ordinationibus, Ecclesiae et 
Religionis damna iniquitate temporum et inju- 
ria hominum illata , sensim Napoleon feliciter 
reparavit. 

§. 5. Status Politicus et Forma Regijjiinis 
Galllae Antiquae et Novae. Antiquissima Gal- 
lorum facta , ad seram posteritatem quam diutis- 
sime conservarunt nobilissima Bardoruni car- 
inina , ex quibus patet Gallicam gentem inter 

bel- 



Gallorum et Francoriim. 79 

bellicoslssimas totius oibis gentes primatam te- 
iiuisse : a) ad quam dignitatem servandam ne- 
cessario etiam politiae statum optimum consti- 
tuere conantes, Monarcliiam Regalem elegerunt; 
naturaliter propensi , ut unum excellenti digni- 
tate plus revereantur etmetuantliomines : quam 
certum numerum delectorum qui gradu et di- 
gnitate essent pares ; ne vero tjrannidi locus 
esset 5 regis potestatem certis legibus et conditio- 
nibus constrictam esse statuerunt. Yerum pri- 
maevam hanc popidi felicitatem , sensim ea res 
corrupit , quod oberratos e vulgo liomines in 
servitutem redigendo opes suas augere studue- 
rint, quo facto fiebat: ut nobilium factiones bi- 
fariam discederent, alia servitutis, alia liberta- 
tis titulo amicitiam foventes. Hinc I. Status 
Galliae antequam a Romanis in provinciam re- 
digeretur per Julium Caesarem is fuit: ut ne- 
que universa Gallia unius imperio regeretur, 
neque singulae civitates sive in populi , sive in 
optimatum potestate essent : sed ita divisa fuit , 
iit pleraeque civitates quae liberae dicebantur 
optimatum consilio regerentur; reliquae autem 
Reges liaberent. Omnes tamen eandem consti- 
tutionem tenebant, nempe certo anni tempore 
pubbca comitia celebrarunt, in quo ea quae ad uni- 
versam rempublicam pertinere videbantur con- 

stitu-« 

a) Antonius Goselini* in Hist. Gallorum. VeteriNn. 
Cadomi 1637. Gaudeiitius Merula de Gallorunian- 
tiquilate. Lugduni 1638. m 8. Andreas duCiiesne 
Francofurti I58i. in 8* 



80 Hlstoria 

stitiierunt. Hujusmodi civitates ^ a) vel potius 
ut ex Caesare intelligitur eraiit Regiones 64. 
quae lingva , moribus, institutis et Magistrati- 
bus iisdem utebantur. — Reges vel Regulos Gal- 
li eosappellabant, qui in perpetuum regium im- 
perium licet exiguis finibus obtinebant ; quos de- 
mumsussessive Duces, Comites, et Marchiones no- 
minarunt. Magistratus autem Clvitatum ad tem- 
pus tantum erat. Unde haud difiicile erat tanto 
viro seu Jalio Caesari cujus armis nulla gens 
resistere potuit, gentem in plures respublicas 
divisam , perpetuisque dissidiis ac bellis intestinis 
debllitatam subigere. II. Statiis Galliae sab Ro- 
manis talis fuit : postquam a Romanis in pro- 
vinciae formam redacta fuisset, eodem modo re- 
ges ipsorum ex virtute et nobilitate populi suf- 
fragiis constltuti sunt, qui omnes una cum sub- 
jectisGallis clientelari jurequingentos fere annos 
sub Imperio Romanorum acquieverunt a Cae- 
saris aetate usque ad Honorium Occidentis Im- 
peratorem , quo Imperium gubernaHte , tota 
Gallia prius Barbarorum [ incursionibus fatiga- 
ta, demum in potestatem eorum devenit. Hujus- 
modi barbari erant sequentes Germanicae origi- 
nis populi uti : Bructeri ^ Chamavi , Catti^ Cim- 
merii , Sicambri , Frisii , Salii et Angrivarii 
inter Albim et Rlienum habitantes sed Romano 

ci) Trithem ius. Joan. de origine Francor. Moguntiae 
1515. in8. Claudius Molinaeus Genevae 1590. fol. 
INicoIaus Vignerius. de silu et orig. Francorum. 
et Joan. RichaYdi* Parisiis. 1631. 8. 



Gdllorwn et Frcuicorum, 81 

populo infensi , saepe Rhenum transgressi Gal- 
liam Eomanam inundarunt; seque /^/a/icos seu 
Liberos vocarunt, eo quod Romanis servire , 
seque illis subdere continuo recusaverint , qui 
hac occasione subactae regioni Galliae nomen 
suum imponentes Franciam vocarunt, et iu 
hodierna Gallia potentissimum regnum funda- 
runt^ quod nomen et hodie retinet. Atque hic 
incipit III. Status Galliae sub Regibus Fran- 
corum , quorum primus rex licet Fharamundas 
fuerit in Gallia, initium tamen regni Francici 
in Gallia passim Merovaeo tribuitur, a cujus 
etiam nomine subsequentes ejus famillae dicti 
sunt Reges Merovinci. Itaque inde ab initio re- 
gni Francici usque ad praesens tempus effluxe- 
runt anni Mille quandringenti : quod ingens 
temporis spatium in V. Epochas commodissime 
dividitur , quum totidem Regum diversae fami- 
liae ibi regnaverint ; nempe Merovingica ^ Ca^ 
rolingica , Capetingica , Valesicma et Borboni- 
ca: et quidem I. Epocha vegni Francici incipit 
a Pharcununclo usque ad Carolum M. seu ab an- 
no Ch. 424. usque an. Ch. 761. II. Epocha Ca- 
rolingicct incipit a Carolo M. Pipini filio , et de- 
sinit in Ludovico Ignavo, seu ab an. 761. usque 
an. 987. Epocha III. Capetingica incipit ab Hu- 
gone Capeto ^ et desinit in Carolo lY. seu aban, 
987. usque annum 1528. Epocha IV. Falesiancu 
incipit a Philippo Valesio et finitur in HenricO 
III. seu ab anno 1529. usque annum 1588. Epo- 

/ cha 



85 Histqr ig, 

cha V. Borboniva incipit ab Henrica IV. ad no- 
stra usque tempora seu Carolum X. 

Status Galliae sub Regibus Merovirigicis 
multum de sua existimatione amisit; post Clo- 
dovaeum enim statim a paterna Francorum vir- 
tute degenerare coeperunt Reges tantopere , ut 
penes Praefectos Praetorii ; quos Majores Do- 
mus vocabant , tota regni et regis potestas esset : 
qui ad Gubernationem regni primum a. Ch. ^%^. 
infaustis consiliis adliibebantur iis temporumad- 
junctis, quibus ipsi Reges otio, mollitiei et vo^ 
luptatibus dediti rebus praeesse nollent aut non 
valerent. Nam Pipinus^ Carolus Martellus et 
Pipinus Junior Major Domus, omnem Imperii cu- 
ram ad se tralientes , debilium Regum Protecto- 
res erant ; hinc Pipinus Junior ad eam perve- 
nit audaciam ut Childericum IIL monasterio in- 
cluderet , Regiam vero dignitatem ad se trans- 
ferret; quo facto in Francorum regno Mero- 
vingica stirps esse desiit a. 761. Et quia Pipi- 
ni iilius Carolus M. debenatis multis gentibus 
fama increbescere coepisset tanta, ut a populo 
Romano , et Pontifice Leone III. Imperator Ro- 
manorum a. 800. declararetur : tantus Imperii 
Romani occidentis restaurator , postquam Impe- 
rium Francicum ad summum fastigium perdu- 
xisset potentissimus Monarcha evadens , impe- 
rium tantum jure haereditario in successores fa- 
iniliae suae transcripsit. Verum post obitum Lu~ 
dovici Pii vastum hocce Francorum Imperium 
intcr tres cjus filios divisum fuit ita : ut Lotha- 

rius 



Gallorum et Prancorum, 85 

rius Imperatoriam dignitatem cum ItaKa, Bur- 
j^undia et Austrasia retineret ; Ludovlcus alter 
filius totam Germaniam obtineret, Carolus Cal- 
vus vero minimus filius Regnura Franciae acci- 
peret. Atque liaec inexspectata Imperii divisio 
causa evasit maximarum insequentium turba- 
rum , quibus funestissimis caedibus agitari coe- 
pit Francicum Imperium ; a quo demum Impe- 
ratoT^ia dignitas ad Germaniam translata fuit: 
inio ipsa etlam Regia Francorum dignitasjnov- 
tuo in carcere Ludovico Ignavo ultimo e Caro- 
lingica stirpe Rege , ad novam familiam Cape- 
tingicam , ab Hugone Capeto sic dictam trans- 
lata est 5 a 987. quae familia jure haereditario 
ad posteros Regiam dignitatem transmisit usque 
ad Carolum IV. qui erat ultimus de stirpe Ca- 
petana : post cujus obitum funestissimarum cae- 
dium theatrum evasit Gallia ; nam de obtinen- 
do regno Francico acerrime inter se decerta- 
bant Philippus J^alesius , Philippi Pulchri ex 
fratre nepos , item Eduardus III. Angliae Rex, 
itidem Philippi Pulchri ex filia nepos. Ille Phi^ 
lippus Valesius juxta legem salicam jus suc- 
cessionis ad se pertrahere nitebatur, qua secun- 
dum malam nonnullorum interpretationem s^e- 
xus sequior a successione excludebatur ( ubi 
tamen lex salica non de regia successione, imo nec 
de feudis, sed de pri vato tantum patrimonio,in spe- 
cie de allodiis constituta fuitAuctoreiSa/a^r/5^0 uno 
e proceribus regni , a cujus i\om\ne salica lex Ai- 
cla est. ) Hic nempe Eduardus III. propinquio- 

/ 2 rem 



84 II i s t o r i a 

rem cognalionem pio se allegabat. Interim du- 
rante lite, Proceres Franciae calamitates |)ertae- 
si , unanimi voto PhiUppum Valesiuni llegem 
elegerunt, cujus successores deinceps lleges /^7^- 
lesiani appellabantur , ex qua Familia Sceptrum 
Francicum tenuerunt usque Henricuni 111. seu 
annum 1588. cum quo perfidia Monaclii unius 
exstincta est stirps Yalesiana : et successit Do- 
mus Borbonica, quae in Praefectura Lugdunensi 
ortum debet, ex qua Domo descendens etlam 
liodiernus Galliae ViexCaj^olus X, rara prudentia et 
felici confoederatione Principum Franciam rao- 
deratur. Hi omnes Reges Optimatum autliorlta- 
te , penes quos omni aetate erat jus Ileges con- 
stituendi, publicumque gentis concilium cele- 
brandi , optimo jure eligebantur ; filiis tamen 
regum , et iis qui de mortui regis stirpe essent, 
propter nobilem yirtutem , praerogativam et re- 
\erentiam reliquerunt, ut eos quasi liaeredita- 
rie aliis pari virtute praeferrentj ita tamen ut 
regis defuncti iilii 24. anni.s minorennes essent ; 
adeoque legitimae aetatis principes creare pos- 
sent, cujus rei complura adsunt exerapla. Si 
autem populus filio regis praeterito alium eli- 
geret ; filio tali ad suam dignitatem tuendam res 
propriaeseu patrimoniales concedebantur. Aliae 
vero res quae regni et reipublicaeerant, uti et 
res Fisci attribuebantur novo electo Ilegi. Se- 
cundo observatum illud semper fuit , ut filiae 
regum a successione removerentur ( sed non le- 
ge salica) iis neglectis, eonim cognatis, autex- 

teris 



Gallorwn et Francorum. 85 

teris per Proceres regnum deferreretur. Haec de 
llegibus tamquam summo Reipubllcae capite. d) 
Antequam autem de Regis electione , Reip. con 
ventu , et ratione gubernationis aliquid disse- 
ramus, agendum erit de Membris Regni , quae 
regem constituendi aut abrogandi potestatem 
liabuerunt, ut magis elucescat harmonia illa,qua 
Regnum hoc a Majoribus sapienter erat consti- 
tutum inde a Francorum initiis. 

Praecipui Status in Gallia sunt IV. penes 
quos legitima gentis comilia omnibus tempori- 
bus erant, nempe O/r/a Ecclesiastlcus ^ Nobili- 
tas , Populus et Vulgus. Hi singuli pro sua con- 
ditione suashabent leges , quibus utuntur. Ordi- 
nem Ecclesiasticum constituunt Praelati;ad quam 
dignitatem pro Galliae consvetudine possunt elu- 
ctari etiam homines plebei virtute et eruditione 
praestantes, unice ex reverentia Religionis. Nobi- 
litas seu Equestris Ordo maximis fruitur privile- 
giis, nullum tributumsolvit, armatis licet ipsis esse 
in quocunque loco, muita habent vitaepraesidia,* 
et si regem sectari velint , habent quo se honeste 
alant ; plurima sunt aulae officia quae solis nobili- 
bus tribuuntur : pro quibus annua stipendia tra- 

a) Claudius Sesellius. de Rep. Gallorura» Francofur- 
ti 1608. Franciscus Hottomannus, in Franco Gallia, 
qua Parlanieiitum supra regem esse contendit; cui 
respondit Antonijis Malharellus.Francofurti 1665. 
in 8. Joan. de Laet. de Galloruni regis Dominio, 
Lugduni Batavorum. 162^. Stephan. Forcatulus 
de Gallorum Imperio. Parisiis 1580. in 8. Joann^ 
Limnaeus. in notitia regni Franciac. Avgento- 
rati 1651. 



86 Hi storia 

liant. Tertlus ordo est Populi quo pertinent 
Mercatores y qui eomajoremquaestum exercent, 
quod ipsis tuto per Galliam negotiari liceat ; 
tum quod nobilesnullam mercaturam exerceant: 
his conferuntur quaesturae et rationes aerariales, 
item ofTicia ad commercium pertinentia;ex his fiunt 
admniistri juris, advocati, causarum procuratores, 
scribaeetc. adquemordinem etiam alterius ordi- 
nis student pervenire ob emolumentum. In 
quarto ordine est vulgus seu qui agros colunt 
et omnis generis artificia tractant; et hi ne ple- 
na fruantur libertate, aut nimium sint divites , 
\el in armis exercitati , non est consultum , quo- 
niam servitutis conditionem omni temporeomnes 
odissent , facile arma caperent et potentiores op- 
primerent; ceterum et hi statum suum deplora- 
re non possunt, quia etiam illis jus aequabili- 
ter administratur , utuntur enim ea libertate, ut 
sua virtute et industria ad reipublicae officia ad- 
hibeantur, et ad primum ac tertium ordinem 
emergere possint, non vero ad secundum seu no- 
bilitatem nisi singulari regis beneficio, quod ta- 
jnen Rex impertiri solet pro exhibitis in pa- 
triam praestantissimis virtutibus. Quod certo pru- 
dens institutum est, ut homines premiis excitati 
virtute contendant ad gradum nobilitatis elucta- 
ri , quoniam viam patefactam esse noscant ; hinc 
saepe ex humili loco ad summum fastigium vi- 
demus bene de republica meritos pervenire. Ex 
his igitur regni ordinibus solet quotannis calen- 
dis Maji publicum Concilium Parlamentum di-^ 

ctun^ 



Gallorum et Francorum, 87 

ctura celebrari de majoribus regni negotils; cui 
rex: in aureo tribunali sedens praeerat, et ei 
primum regni Principes et Regni Magistratus ; 
tum in inferiori Parlaraento legati Civitatum quos 
Deputatos appellant, subsidebant Hujus Parla^ 
menti auctoritas omni aevo summa fuit : ubi 
potissimum agere solebant de creandovel abro- 
gando rege, de pace , bello, legibus publicis , 
de honoribus, Praefecturis , procuratoribus 
Reipublicae; de assignandis proventibus filiis 
defuncti regis, et fiiiarum dote stabilienda, de 
criminibus Principum , aliisque extraordinariis 
sumtibus Regum , uti templis aedificandis aut 
fundandis Monasteriis: quod Parlamentum alias 
etiam Placitum solebatnuncupari. Hic porro eli- 
gebantur Praefecti reip. qui temporibus Mero- 
vingicorum xe^m Majores Domus seu d) Ma^ 
gistri Palatii nominabantur : qui dura successi- 
ve ob imbecillitatem Regum , plane regiam po- 
testatem habuissent, saepe cum temeritate ipsura 
regnura occuparunt et usurparunt ; qui deraum 
omnia civilia et bellica negotia in manibus ha- 
bentes, ob inertiam regura eo libertatis vene- 
runt ; ut plane Pipinus Major Domus post rela- 
tas splendidasde Saxonibus victorias, oblatara Re- 
gii nominis occupandi facuUatera haud repudia- 

ret. 

rt) Robertiis Gagvinus. Annal. rer. Gallicarutn. Fran* 
cofurtil580. fol. Paul. Aemilius Hist. L. 2. etCon- 
tinuator Arnoldus Fcrrono. dc reb. Gallicis. Lu- 
tctiae. 1566. fn]. Joan. Scrraei. Inventariura. Ro- 
thomagi. 1660, 



88 Historia 

ret. Haec Praefectorum summa potentia inltium 
accepit sub Clotharico II. clrca annum Ch. 588. 
De Pipini Potestate «) et sublimatione Trite- 
mius sic disserit ; Proceres in unum convenien- 
tes super abrogatione regis Childerici inutilis , 
placuitque omnibus ut Regem Childericum nul- 
lam peritiam regnandi liabentem deponerent, 
et Pipinum penes quem summa autlioritas ma- 
nebat in regem sublimarent Quo casu Pipinus 
Zachariae Pontificis consensum expetens , re- 
gnum obtinuit. A cujus aetate Majores domus 
cessaruntesse, et Palatiilocum obtinuisse viden- 
tur Comites stahuli seu Connestahlii ^ qui ean- 
dem fere habuisse videntur potestatem, quam 
apud Romanos Magistri Equitum , apud Ger- 
manos Mareschalli ^ quales hodie quatuor sunt, 
ad quos lites miliCares deferuntur. Idem Pipinus 
Parlamentum instituisse fertur. ^) Temporibus 
dein Mugonis Capeti instituti sunt Pares 
Pranciae , ex duplici causa ut quldam putant : 
e) quum enim Hugo remoto legitimo hae- 

rede 



a) Iti appendice Huiiibaldi ap. Joaa. Tritemniuni de 
orig. Francor. Moguntiae. 1515. Marsilius Pa- 
tavinus de Translatione Imperii Capite 6, 6) 
Bernhardus de la lloche , de Parlamentis Galliae , 
edit. Burdegalensis 1617. fol. PeLrus Pallior , de 
Parlamento Burguniico cum liguris insignium, Di- 
vionae 1619. fol» c) Claudius Auchetus , de ori- 
gine dignitatum et Magistratiium Franciae, Pari- 
siis 1600. in 8. Vincentius Lupanus , de Magistrati- 
bus et Praefecturis Francorum Fraiicoforti 1596. foU 



Gallorum et Francorum. 89 

rede regnum occupavisset , Proceres novo 
quodam lionere sibi devinciendos statuit , ut 
inaugurationi seu investiturae ejus praeessent , 
imperiique insignibus eura solenniter exorna- 
rent , ( insignia Galliae alii apes, alii scarabaeos, 
alii Jilia vel simile quid statuunt: a) sed diver- 
sae sunt opiniones. ) Secundo ut siquis e Fran- 
ciae Principum numero criminis aiicujus reus 
fieret, judicium de Iiis deinceps Pares exercerent ; 
quoniam antea de similibus publica Comitia de- 
cernebant. Jam hac Parium institutione Hugo 
dignitates regni quae antea temporariae erant 
uti Ducatuset Comitatus^ deinceps perpetuas red- 
didit ; ob quae tristissima bella erant exorta , 
uti contra Ludovicum XI. proceres assiduis ple- 
bis quaerimoniis et expostulationibus incitati de- 
creverunt. Parium numerus non semper fuit 
aequalis, nempe duodecim virorum, sed jam 
minutus, jam auctus, prout regibus commodum 
videbatur , lionoris et beneficii loco liunc Ma- 
gistratum deferre. Alii Collegium duodecimvi- 
rorum seu Parium velut post regem pari essent 
dignitate, a Carolo M. institutum esse dicunt : 
quibus solis jus est sacrandi Reges et in regni 

pos- 

Julius Caesar Bulengerus , de officiis regni Galliac , 
Lugduni 1618. fol. item le Feron, et Mirauinont. 
d) Joan. Jacob. Chiffletius in Lilio Francico , et in 
Anastasi Childerici , prodiit Antverpiae 1650. in 
4. apes esse probavit, sed huic contrarium docuit 
Joannes Ferrandus m Epinicion pro aureis Fran- 
ciae liliis , Lugduni 1663. iu 4. 



90 Ilistoria 

possessionem miltendl ; horiim sex Laici sunl , 
sex autein Ecclesiastici ; ex laicis sunt tres Du- 
ces uti : Burgundits , Normannus , Aquitanus. 
Comites laici itidem tres uti : Flander ^ Cam- 
panus , et Tolosus. Ex Ecclesiasticis itidera tres 
Duces uti : Reniensis Arcliiepiscopus , Lauda-' 
nensis , et Lingonensis Episcopi ; item tres Co- 
mites uti Catalaunensis , Noviomagensis , et 
JBellovacensis Episcopi. — Erant porro etiani 
aliae dignitates Aulicae jam olim ad splendorem 
et Majestatem Aulae Regiae erectae , uti Con- 
nestablius^ Ammiralius^ Cancellarius ^ Quae^ 
stor Generalis Pranciae^ Consiliarii Regii, Ca- 
merarii ^ et alii ministri ac oflficiales. 

Quoad Justitiae adniinistrationem obser- 
vamus usque ad Capetingicorum regum tem- 
pora paucas m Gallia viguisse lites , quoniam 
adhuc Ludovicus Divus ad an. 1250. solus 
controversias dijudicabat; hoc ipsum etiam Ca^ 
rolus M. fecisse manifestum est , cujus lex in 
Capitulari Francorum talis exstat: Hoc missi 
nostri notum faciant Comitibus et populo^ quod 
nos in omni septimana unum diem ad causas 
audiendas sedere volumus — Hi Missi vocaban-. 
tur alias Commissarii qui mittebantur ad pro- 
vincias perlustrandas. Verum crescente sensim 
morum pravitate et litium multitudine, etiam 
alia tribunalia erigi debebant, sic Philippi Pul- 
chri aetate ad an. 1292. tria Judicia sunt con- 
stituta uti Magnae Camerae ^ Inquisitionum et 
Postulatorumy quibus dein Pranciscus I. ad an, 

1521. 



Gcdlorum et Franconim. 91 

1521. quartam Cameram adjecit cuin 20. Con- 
siliariis, imo idem anno 1515. aiiud etiam Ju- 
dicium cum 20. Consiliariis instituit , quorum 
tamen conventus perpetuus non fuit, solum ad 
mandatum Regis. — Porro existunt hodie etiam 
in Gallia septem ordinaria Juridica Parlamen- 
ta uti Parisiense , Tolosanum , Rotomagense y 
Burdigalense , Aquense , Gratianopolitanum , 
quae prae ceteris curiis amplissimam jurisdictio- 
nem habent; cognoscunt enim singula de om- 
nibus causis, quorum sententiis standum est , 
non enim ab illis licet appellare : Parisiense ta- 
men illud prae ceteris habet, quod aliquando 
ipsi etiam Reges ad id venire soleant , dum de 
maximis rebus decernere vellent. Parlamentum 
etiam Universale fixam suam sedem Parisils 
habet , quod alias Magnum Consilium vocatur , 
quod circa regni negotia occupari solet. Est 
etiam secretum Consilium, ubi omnia beneficia, 
Litterae et mandata regia signantur, aliorum 
Principum et Legatorum Literae reseranturp 
Aliud est iterum Consilium Financiarum quod 
totius regni thesauri curam habet. «) Ex qui- 
bus omnibus patet Regum Francorum potesta- 
tem continuo fuisse limitatam, primus fuit Lu- 
dovicus XI, qui viam ad absolutum Dominium 

pate- 

a) Siipra cftati. Item David de Solemne. Haye, J632, 
fol. Jacob. Ribier. Parisiis. 1629. m 4, Fraricisciis 
Lancius , de Sanctis Francorura Cancellariis in 
genere. Parisiis. 1634» in. 4. Franciscus de Ches^ 
>ie. P<u'iis. 1680. 



92 Hi storia 

patefecit, infimoruin hominuin opera in rebus 
etiam gravissimis uteiis , nam non raro etiam 
tonsores in legationes plane expedivit; succes- 
sive autem Proceres Galliae opera imprimis 
Cardinalium TZ/c/^e/// et vl/a^ari/zHn eum statum 
redacti sunt, ut res et negotia fere omnia ab 
arbitrio Regum dependerent ; quibus quam plu- 
rimi non contenti nefaria temeritate eo sensim 
delapsi sunt, ut clandestinis coitionibus primum, 
dein palam in exstirpationemDomus Borbonicae 
conspirarent, Regiamque dignitatem sublato Lu- 
dovico XF^L abrogarent una cum classe Nobi- 
lium j in qua primum Ordinem tenuerunt Prin- 
cipes e regio sangvine orti, uti Domus Aurelia- 
nensis y Borhonica^ Condeorum et Conciorum. 
SecundwiL locum tenuerunt Pares seu praecipui 
Comites et Duces, quorum numerus jam ad 55. 
assurrexit, quos sequebantur alii Marcliiones et 
Barones. Tertium locum tenuerunt Equites, 
Quartum locum tenuerunt ceteri Nohiles. Ex liis 
plerique minus contenti Nationis jura laesa esse 
praetendentes, omnium cruentissimam Revolutio- 
nem induxerunt , et sublata Regia potestate , 
quum aliquamdiu Anarchica forma saeviisset , 
liempuhlicam liheram iniverunt; ubi dum Ma- 
jestatem penes populum esse dicerent, insperate 
populus in Tyrannidem Roherspierri incidit : qua 
profligata , OUgarchiam induxerunt sub quin- 
que Directoribus; qua brevi sublata, Regimen 
Consulare instituerunt , ubi Consul perpetuus 
velut Dictator , mature Dominalum arripiens, 

eum 



Gallorum et Francoriim, 95 

eum titulo novo Lnperatorls proprio arbitrio 
tamdia exercuit , donec alli Europae Principes 
potentissima confoederatione inita, consenLiente 
etiara senatuGallicOj Familiam Borbonicam, re- 
vocarent, solioque paterno restituerent : a quo 
tempore Galli in Monarchia temperata per 
novam Constitutionem in desiderata tranquillita- 
te existunt. 

§. 4. Status BelU et memoria Principum 
Virorum in GalUa, Antiqui Galli inter beUlco- 
sissimas totius orbis gentes numerabantur , qui 
Graeciam magnamque Asiae partem pervagati , 
demum illam Asiae partem consederunt , quae 
ab eorum nomine dicta fuit Galatia seu Gallo- 
Graecia : erant enim alacres et ad arma proni; 
quibusarma erantscuta adstaturam hominis por- 
recta , a) et proprio insigni variegata ; quidam 
aeneas bestiarum imagines tam ad defensionem 
quam ad ornatum affabre factas praeferentes , 
capita muniverunt aeneis galeis, quibus vel cor- 
nua affixa, vel avium quadrupedumque facies 
expressas habuerunt; utebantur et barbaricis 
tubis , quae inflatae horridum et bellico terrori 
convenientem mugitum ediderunt; Thoraces in- 
duebantferreos et hamatos; alii pugnabant etiam 
nudi , pro ensibus gesserunt spathas oblongas ex 
catenis ferreis in dextro femore oblique depen^ 
dentes ; hastas seu lanceas praeferebant ; quibus 
instructi terrori erant cimctis Asiaticis ; de qut^ 

rum 



a) Diodorus Sicul. L. 5. c. 28. et 30« 



94 Hi^tohid 

iLiin bellica virtute Strabo haec dicit : tJiiiver- 
8>a natio Martis studio flagrans, animo est stre- 
uuo et celeri ad conserenda proelia: alioquin 
mente candida et simplici, et ab improbis moribus 
abhorrente ; itaque injuria lacessiti, conferti coe- 
iint in certamine aperte, nulloque periculi ad- 
eundi respeCtu. Tantis igitur virtutibus prae- 
diti , etiam ad Apollinem Pjtliium et oraculum 
orbis vexandum ac spoliandum profecti sunt. 
Italiam quoque saepius infestarunt ; Romam ce- 
perunt et incenderunt: Capitolium obsederunt, 
plurimasque Italiae urbes condiderunt uti Me- 
diolanum , Comura , Brixiam , Veronam , Ber- 
gomum , Tridentum , Vicentiam etc. hinc solum 
ad Gallorum nomen jam summopere trepidantes 
Bomani plane lege saxenint : ut Sacerdotes im- 
munes essent a militia, nisi bellis Gallicis. Quo- 
rum tamen a) potentiam Jiilius Caesar adeo 
fregit, ut intestinis factionibus fatigatos Gallos 
tandem in Provinciam Romanam redegerit : 
quorum sub Imperio conquievit Gallia usque 
ad ^o/zoWw/Tz Occidentis Imperatorem: quo re- 
gnante in barbarorum venit potestatem, inter 
quos praecipui erant Franci qui etiam regioni 
nomen suum imponentes , deinceps Franciam 
vocarunt: quam Nomenclationem etiam hodie 
retinent. Horum Francorum prima Epocha 5) 
in- 

a) Jalius Caesar. de bello Gallico h ) Primam Fran- 
corum regum lineam faciunt Scriptores , quos m 
corpore suo Historiae congcssit Freherus Mar- 
quardus: uti Gregorii Turoneusis o^era. ct Frede- 
^dXii Chronicon. 



Gallurum et F^dncorum, 95 

i^cipit a Pharamundo primo Franciae rege, qaem 
Franci communi consensu Regem appeliarunt , 
quo ductu licet in Galliam irrupissent regnante 
Honorib sub eo taraen aut successore Clodione 
nunquam Franci sedes fixerunt in Gallia; un^ 
de initium regni Francici in Gallia verius 
Merovaeo debetur^, a cujus nomine etiam suc- 
cessores ejus Reges Merovingici vocantur. Me- 
ravaeus successit Chdio Pharamundi filio ut 
ejus affinis a. 449. qui Galliae ditiones arapli-r 
avit , cum Valentiniano Imperatore foedus 
contra Hunnos inivit , et cum Attila in Cam^ 
pis Catalaunicis fortiter dimicavit. a) Ei suc^ 
cessit filius Childericus^i^b^. quem Avitus a\mm 
Gernianiam primam secundae conjungere cona- 
retur repressit ; dein ob tributa et Jibidines 
suis invisus, in exilium pulsus, et Aegidius 
civis Romanus ad Ligerim Praefectus Rex sa- 
iutalus est; quem tamen post octo annos astu 
Vindomari ChiMericus regno depulit ; et regno 
i-^estitutus ex conjuge Bassina fiiium Clodovae-^ 
um suscepit. Roraanis ademit Coloniara, Mogun- 
tiura, Vormatiam , Spirara , Argentoratum , 
oranemque regionem ad Rhenum. Successit ei 
filius Clodovaeus seu Ludovicus I. a. 482. qui 
ex Chlotilda conjuge quatuor superstites filios 
reliquit , Theodoricum ^oX^n^sAnm. ^ Clodomirum 
Aurelianensium , Clotarium Suessionum, et 
Childebertum Parisiorum reges. Hic Clodovae- 

us 



a) Paul. Acmilianus. in Hist. L. 1. 



96 Hisloria 

us inter Meroviiigicos reges celebei rimus, ejeclis 
undique Romanorum praesidiis , imo victo et 
occiso eorum duce Syagrio totum Galliae re- 
gnum a. 485. adeptus est: a) mox ab uxo- 
re ad Christianismum incitatus , tandem cum 
Alemannis gravissimo proelio congressus b) vo- 
vit se Cliristianum futurum si victor evaderet j 
qui etiam caeso Alemannorum rege, in fidei ru- 
dimentis institutus a Kedasto et a Remigio ba- 
ptisatus est a. 486. atque liic primus Christia- 
norum sacra amplexus , de cujus baptismo re- 
fertur divinitus demissam esse auream ampul- 
lam Rhemensem oleo Sacro, quo hodierni Fian- 
ciae reges unguntur, repletam. Ceterum post 
haec Gundehaldwn Burgundum pugna superans 
ad tributum pendendum coegit. Alaricum Go- 
thum in campo Vogladensi vicit; et Tolossani 
expugnans , Regni sedem Parisiis constituit 507. 
Successit ei filius Childebertus c) 511. bellis fra- 
ternis diu vexatus, regni fines in Hispania late 
protulit, Caesar Augustanam tamen obsidionem 
solvere debuit: tandem viribus fractus a. 560. 
imperii 49. mortuus, regnum fratri suo Clo- 

ta- 



a) Henric. Gutberl. m Chronol. Isidorus iii Chron, 
Hadrianus Valeslus Annal. rer. Francicarum Pa- 
risiis 1646, fol. Andreas Sylvius in Synopsi Hi- 
storiaeMerovingicaeDuaci» 163'5. vol. 2. b) Grc- 
gorius Turonensis. Hist. L. 2. Aimoinus. L. 1. 
c. 22. Isidor. ia Chron. e) Gregor. Turonensis. 
L. 3. Paul Aemilian. L. 2. 



Gallorwn et Francorum, 97 

tario Suessioniim regi reliqiiit, lilc Clotariiis fiH- 
um suum Chramninn lebellem captum «) cum 
uxore et filiabus in tuguriolo igne combussit, et 
cum solus duobus tanlum annis imperium Fran- 
cicum rexisset , illud quatuor fillis uti Chere-^ 
herto , Chilperico , Guntramo , et Sigeberto re- 
liquit. Ex his Cherehertus qui primus regum 
Francorum latine sci\it, famosus in justitia et 
impudicitia , nam ob rejectam legitimam uxo- 
rem Tgobertam^et ^wciWdLe Merosfledae cor\s\e\\\- 
dinem a S. Germano Parisiensi Episcopoexcom- 
munlcatus, nono imperii anno obiit : et succes- 
sit ei frater Chilpericus similibus Titlis conta- 
minatus brevi a fratribus regno spoliatus, li- 
cet illud recuperaverit, brevi tamen dum ex 
venatione rediisset, trucidatus est. a. 584. Cui 
successit secundus filius Clotarius quatuor men- 
ses natus , cujus mater Fr e deg undi s xmWXixii vlr- 
tute praedita femina, eo conamina sua feliciter 
converlit, ut sub ejus tutela imperium incon- 
cussum conservaretur , imo exorto bello civili 
quod Childebertus movit necem patris et insi- 
dias suas in Fredegunde vindicaturus, sed ta- 
men a femina quae ipsa proelio intererat, tur- 
piter victus 30. millla amisit. Clotharius inte- 
rim imperio solus potitus, mox a fratribus 
Theodeherto et Theodorico instinctu aviae Bru- 
nechildis cruentissimo dupplici proelio b) vi- 
ctus, postquam etiam aulae vitia ejecisset , tan- 

g dem 

a) Grejror. Turonensis L. 4. c. If. 50, h) Paul. 
Aemilian. L* 3. 



98 Hi s t or ia 

dem tota Francla potltus , Brunechild m factlo- 
sam alloquln mullerem, quod decem Reges jam 
occldlsset, cursu equorum ferocium discerpi jus- 
slt : a) Pipinum Carolomanni filium prlmo du- 
cem Brabantiae , deln aulae Praefectum Major 
domus dictum creavit, et Dagohertum filium 
successorem relinquens exspira\it. 629. Dago- 
bertus 12. annos natus Metensis Episcopi Arnul- 
phi tutelae traditus, ubi adolevisset in libidi- 
nem effusus , ut immoderatos sumtus fer- 
re posset, maximis tributis populum aflllxit; 
eique successit Clodovaeus II. filius 12. annos 
natus , a singulari in omnes benignitate clarus , 
ut imbecillls exigua pollebat auctoritate , quam 
Grimoaldus Major domus, alilque proceres ad 
se trahentes , imperlum turbidum evasit: cui 
successit 660. fdius imbecillior Clotarius III, 
quem quarto post annoexceplt frater Theodori- 
cusy qui ab Ebroino Majore domus detonsus pri- 
mo regiminis anno ad monasterium detrusus 
est : ejusque sollum Childericus II. obtinens 
quum octo annis regnasset , a Badilone viro 
allas nobili quem virgls caedi curaverat, una 
cum praegnante uxore trucidatus est; qua oc- 
casione Theodoricus ad regnum revocatus , im- 
becilli animo imperium gubernare coepit, quo 
regnante tanta evasit jE'<6/'o;72/auctoritas ut ipsos 
Magnates morte puniret, Theodoricum vero di- 
gnitate Regali denuo exueret; cui successit fi- 

lius 



a) Paul. Acmilian. ct Sigebert. in Chron* 



Gallorum et Francorum, 99 

liLis Clodovaeus III. ciijus inhabilitate Plpimis 
CaroU MarteUl pater omnein potestatem ad se 
traxit. Ei post quatuor annos sufFectus est fra- 
ter Childehertus 694. qui per 17. annos Gal- 
liam sine fructu moderans , filium Dagobertum 
II successorem liabuit 711. qui per 5. annos 
Regem personatum tantum egit, quem Chilpe- 
ricus frater ex coenobio extractus excepit 715. 
sub quo Carohts MarteUus Palatii dignitatem 
invasit ; qui Chilperico mortuo , Theodoricum 
Dagoberti filium Regem substituit; quo 755. 
mortuo , Interregnum septem annorum seque- 
batur , quibus Carolus MarteUus assumto Ducis 
titulo, supremam authoritatem exercuit, et mor- 
tuus duos filios reliquit Pipinwn et Caroloman- 
num^ hic in coenobium abivit, Pipinus vero al- 
tiorapetens; dum septimointerregni anno Chil- 
dericus III. titulotenus tantura esset rex ultimus 
regum Merovingicorum, «) P//^z/2z/5 Palatii Prae- 
fectus seu Major domus, stupiditatem Childeri-* 
ci praetexens , a Pontifice Regium titulum po- 
g 2 stu- 



a) Rhegjno. L. 2. Freherus Marquardus in Corpo- 
re suo Historiae Francicae ubi opera sunt Gre- 
gorii Turonensis ct Fredegarii. Item. de Mero- 
vingicis regibus , vide Hadriani Valesii Annales 
rer. Francicarum. Parisiis 1616. Andreae Sylvii. 
Sj^nopsin Historiae ^Merovingicae. Duaci» 16o3, 
Andreae du Ghesne scriptores rer» Francicarum. 
Jenae J703« m 8. Godofredi Henschenii. Dissert. 
de tribus Dagobertis. Antverpiae 1655. Jean. Sa- 
varon Lugduni. 162^. Le Fevre ChanLereau. Ea- 
risiis. \^i7^ m 4. 



100 Historia 

stulavit ; ad qiiod ZacJiaTnasV ouli^ex inox Fran- 
cos a Sacramento Childerico dicto solvens, Cliil- 
dericum tamquam ignavum in Monaclium tondi 
curavit, regno exuit , ei Pipinum Regem salu- 
tavit 752. 

Secunda Stirps Regum Francorum 
Carolingica. 

I. Pipinus Caroli Martelli filius , secundae 
Begum Francorum familiae initium fecit, «) 
postquam Francorum consensu et Pontificis au- 
thoritate regium titulumsumsisset; 752. qui Par- 
lamentum instituens, Saxones saepius devicit, 
et Italiam profectus Aistulphum Longobardo- 
rum resem Ecclesiae Romanae multis modis 
infestum coerucit. Cui mortuo 768. successe- 
runt duo filii Carolus et Carolomannus liic 
post triennium obiit ; II. Carolus vero Longobar- 
dorum regnum in Italia evertens et Hispaniae 
partem imperio adjiciens, varia concilia in uti- 
litatem Ecclesiae Romanae congregavit et se 
Ecclesiae vindicem exliibuit; Saxones et Ger- 
manos variis poeliis attrivit, Radhodum a Cliri- 
stianismo alienum Frisia depulit. Italia sibi 
vindicata mox Modoetiae corona ferrea redi- 
miri voluit , Pipinum filium regem Italiae po- 

suit , 



a) Aimoiiuis L. 4. c. 61. AnnaLFukl. an. Ib^^ Frc- 
her. in Corpore Hist. Franc» p. 163. 



Gallorum et Francoi^um, 101 

siilt , turbas llomae ob Pontificein composuit , 
Grimoaldum Beneventamim perterruit , Sara- 
cenos in Hispania victos religionem Cliristia- 
nam suscipere coegit , Thassilonem Bavariae 
ducem Desiderii soceri sui causa rebellem , 
in coenobium una eum fiiiis detrusit ; 
cum Avaribus quorum regnum evertit , se- 
ptem annis feliciter bellavit; Slavos Germa- 
niam vastantes devicit, ob quas res praeclare 
gestas Magni nomen obtinens , a JLeone III. 
Pontifice 800. Augnstus proclamatus , aurea 
corona coronatus , seditiosos cives Romanos 
500. capite punivit; Imperium Occidentaie du- 
dum coilapsum restauravit, de Imperii limiti- 
bus cum Nicephoro Imperatore convenit ut 
Veneti liberi essent ; qui postquam Imperium 
Francicum ad summum fastigium a) perduxis- 
set, ut potentissimus MonarcUa et Literarum 
Mecenas obiit Aquisgrani 814, aetatis 72. re- 
gni Francici 45. Imperii 14. — III. Ludo- 
vicus Pius filius Caroli M, Imperium paternum 
obtinens, mox a liliis impie exagitari coepit, 
sub quo inclinari coepit res Francica , nam ob 
moUitiem contemtus , a propriis vero filiis in 
vincula et monasterium detrusus, sed brevi 
in regnum restitutus , tandem in conventu Aquis- 

gra- 



a) Egiiihardiis, iu vita Caroli IVL el Monachus Eu- 
golisuiensis iu vita Caroli M. Aimoiims L» 1. c, 
()9, KruMzius iii ^axoii. L. 2, c, 4. — i)0. Aveii- 
tiu. Annal. Bojoi\ L. 3. 



102 Hi s t ori a 

granensi Christianissiinus a])pellatus , exactis 
potentiae suae 26. annis obiit an. 840. aetatis 
64. Post cujus obitLini vastum Francorum Im- 
perium divisum fuit inter tres ejus filios ita, 
ut Lotharius Imperii dignitatem , Italiam , 
Burgundiam et Austrasiam , Ludovicus Germani- 
am, et Carohis Caluus Franciam obtineat: quae 
divisio maximarum turbarum origo exstitit. 
IV. Carolus Calvus ^ Ludovici Pii lilius impe- 
rium obtinens , mox beilo fratris excipiebatur , 
sed pugna ad Fontinatam\\\\dim comissa contra 
Lothariwn fratrem victor evasit; «) quo in 
praelio tantum Francici sagvinis fusum est, quan- 
tum hactenus fusum non erat, post liaec 875. 
coronam fratris Lotharii quam obtinu- 
erat, non diu tenere potuit, nam brevi 877. 
veneno opera Medici Judaei sublatus est. Cui 
successit Y. Ludovicus 11. Balbus in regnum 
sed non in Imperium , cui post tres annos mor- 
tuo successerunt filii VI. Ludovicus et VII. Ca- 
rolomannus^ qui fraternis dissidiis intenti us- 
que annum 885. mortui sunt, quo anno Re- 
gnum Francorum obtinuit VIII. Carolus Cras-^ 
sus qui Ijcet regnum Longobardicum occupas- 
set, ^) Germaniae partem mire turbatam sibi 
subjecisset, et Hugoneni Tyrannum oppressis- 
set , bella tamen contra Northmannos adeo in- 
feliciter gessit , ut iis Neustriam possidendam 

daret ; 

a) Rhegiiio. ad an. ^lb. Aimoiii. L. 5. c. 32 -— 3.5. 
h) Ideni. c 40. Rheirino an. 881. 



Gallojmm et Francorum, 103 

daret ; quare eum plurimi Germaniae populi 
deserentes , regnum et Imperlura deserere co- 
actus ad Ariiulphum Bavariae Regem profugit 
888. qua occasione IX Odo , lloberti Franco- 
rum ducis fiUus llex Fr&nciae electus est , 
quem Carohis simplex ubi adolevisset regno 
depellere volens , celebrem de Normannis ad 
montem Falconium reportavit victoriam 889. 
cui demum decimo regni anno successit , X. 
CaroluB simplex in quo Caroli M, posteritas 
jam nimium labescebat , cujus imbecillitate usi 
Normanni jugum excutere tentarunt, qui pace 
compositi denuorebellarunt ; Carolus a suis desti- 
tutus et 925. ad Augustam Suessionum victus 
una Gum XI, Roherto la^xii invasore , bic in 
proelio interiit, Carolus vero Simplex tardius 
929. ex moerore animi contabuit. In cujus 
tanta ignavia , interea an. 923. XII Rudolphus 
dux Burgundiae Rex Francorum salutatus est; 
qui licet JNortmannos debellaverit , nimis ta- 
men factionibusdistentus auctoritatem suara ful- 
cire non potuit , quo g56. mortuo, Ludovicus 
Transmarinus Caroli simplicis fdius, qui pa- 
tre de regno deturbato in Angliam se recepe- 
rat , nunc ad regnum Franciae recuperandum 
revocatus , mox Herhertum Comitem , qui pa- 
trem ejus captivum tenuerat, strangulari cura- 
vit , quare ab Hagone Parisiorum comite ca- 
ptus , sed per Ottonem regno restitutus , illud 
non majore feiicitate quam patei^ administravit 

19. 



104 Hi s t o r i a 

19. annis. Cul sucossit filius XIV. Lotharius qui 
duiu fratri suo Carolo Lotharinglam eripere 
conaretur , ab Ottone repressus est, qua occa- 
sione Hugo Capetus Dux Franciae salutatus 
fuit. Lothario vero anno imperii 32. mortuo 
successit filius 986. Ludovlcus ultimus e Caroli 
M. stirpe Rex Francorum , qui altero regni 
anno a conjuge sua Blancka\Qnen.o sublatus est : 
a) cui quidem mox Carolus patruus succede- 
re voluit, sed Franci eo quod Germanis addi- 
ctior videretur , Regnum detulerunt Hugoni 
Capeto y unde coorto bello civili , Carolus ad 
Laudunum pugna victus , dein proditione Asce- 
lini Episcopi captus , et ad mortem usque per 
Hugonein detentus est, cui quidem in Lotlia- 
ringia successit filius Otto, Ac proin dum Re- 
gnum Francicum ad tertiam stirpem regnantem 
Capetingicam translatum erat, Stirps Car o-^ 
lingica non fuisset exstincta. 

Tertia stirpsReguin Francorum Cape- 
tingica. 

L Hugo Capetus y cujus pater Hugo 3Ia- 
gnus decrescente familia Caroli M, maximam 

poten- 

a) Paul. Aemlian. L. 3. et 4» Dc Carolingicis regi- 
bus et Imperatoribus , vidimus scriptores supra 
sub Romano Germanico Imperio. Huc faciunt 
Petri Pithoei Annales Francorum. Itera Annales 
llegumFrancor. Pipini , Caroli M. et Ludovici Pii. 
Coloniae 1662. m 12. Adelmi Benedictini x\nnales 
Francor. Regum. Hanoniae 1613. fol. 



Gallorum et FrancoritJn. 105 

potentiam acquirebat , qui licet per Ottonem 
M. magnam cladem acceperat, tamen an. 958. 
moriens reliquit successorera a) Hugoaem Ca- 
petum^ qui 987. communi Francorum consensu 
Rex electus , novam regum Francorum Famili- 
am feliciter inchoavit; quae per tercentos et 
amplius annos Regnum obtinuit : Carolum Lo- 
tharingiae principem debellans , deinceps tran- 
quillo regno per 9. annos usus est. Cui an. 996. 
successit lilius II. Robertus princeps alias reli- 
giosus et literatus, a Sylvestro 11. Pontifice 
tamen sacris interdictus quod Bertham conso- 
brinam jam viduam uxorem duxisset; qua dein 
repudiata Constantiam a summa pietase com- 
mendatam duxit, ex qua Henricum et Roher- 
tum filios suscepit, qui de regno acerbe inter 
se decertarunt , quoniam illum pater , hunc ve- 
ro mater ad solium promovere voiuisset. Hinc 
sopitis tandem turbis. III. Henricus patri sub- 
rogatus est. an. 1055. qui Oclonem Campa- 
num rebellantem ad officium revocavit ; PhiUp- 
pum lilium Remis se vivo in regem inungi 
curavit, eique Balduinum Flandriae comitem 
tutorem assignavit, et 28. regiminis anno obiit. 
IV. Philippus I. ob repudiatara uxorem Ber^ 

tham 



a) WiLtechiiidus. L. 3» Paul. Aemilian. L. 3. de 
gest. Fraiicor. Kranzius. L. 3. c» 23. Saxoii. Ro- 
Bert. Gagvinus , de gest, Francor. L. 5. De Hu- 
gonis genere vide Jacobum GhilHetium. Vindicias. 
Hispau. c, 1. et Blondelkim. 



106 Historia 

tJiam aL Ur hano Pontifice fult excommunica- 
tus, sed biennio post cum Ecclesia reconcilla- 
tus ; eo regnante in concilio Claromontano a- 
gente imprimis Urhaao Pontifice tessera data 
Deus vnlt ! prinium bellum sacrum decretum 
est in terram sanctam , et diuturno Imperii an • 
no 48. obiit; cui 1108. successit Y. Ludoviciis 
VI. crassus dictus , qui ubi adolevisset Regiam 
potestatem augendam, nobilium vero minuen- 
dam statuit , colonis liberam migrationem per- 
mittendo, et clvitates liberas instituendo; unde 
adversus suos bellum pro libertate Ordinis Ec- 
clesiastici gessit j cum Henrico Anglo ob Nor- 
manniam graviter pugnans et Normannos et 
Anglos profligavit: demum 29. regni anno mor-* 
tuus est, cui 1157. successit alter filius ^l, Lu- 
dovicus YIL qui Leonoram uxorem delicils cor- 
ruptam ob adulterii suspicionem dimisit, quam 
dein Henricus Andegavensis duxit, quae dotem 
a Rege repetendo tristissimum bellum concitavit : 
Rex hic a Theohaldo etiam Comite graves inju- 
rias et populationes ferre debuit, donec Theo- 
baldi filiam Adelam matrimonio sibi junxisset, 
ex qua suscepit filium Fhilippum Augustum ; 
cujus nativitatls tempore , per quietem visus 
est videre fiUum ex se natum calicem humano 
sangvine Procerihus miscere. Ceterum ejus 
regno graves turbas dedit etiam Anacletus 
Antipapa; demum an. 44. imperii mortuus est; 
cui 1180. successit VII. Philippus Augustus y 
juvenis 16. annos natus eximia virtutissuaespe- 

cimi- 



Gallorwn et Francorum, 107 

clmina edidit ; nam Judaeos sacra Cliristiana as- 
sumere detrectantes exilio multavit ; dein cum 
Richardo Angliae rege expeditionem in Terram 
Sanctam adornavit, sed ob graves dissensiones 
inter utrumque regem exortas, Fhilippus brevi 
reversus , mox plurimas provincias quas x\ngli 
in Francia possidebant invadens , easdem d) 
etiam ditioni suaesubjecit: similiter etcumlm- 
peratore Ottone IP^, ad Flandriae oppidum Bo- 
vinium pugnans, insignem victoriam de eo re~ 
portavit. Uxorem suam Canuti Daniaeregis so- 
rorem repudiavit quidem , sed vi Sjnodorum 
denuo recipere cogebatur : quoniam autem An~ 
gliae regem continuo regno excutere niteretur, 
ideo stabilem militiam instltuit : qui demum ad 
a. 1223. moriens Sexagena millia aureorum 
Brenno legavit ad bellum sacrum susciplendum. 
VIIT. Ludovicus VIII. patri succedens mox An- 
glis Rupellam omnemque in Gallla regionem ad- 
emit, contra Albigenses , quos Raimundus lHo- 
losanus Comes fovebat bellum gessit , sed peste 
infestatus plus quam 22. millia ex exercitu praeter 
alios maximos viros amisit, imo ipse etiam rex 
eadem peste exstinctus est 1226. Cui eodem an- 
no successit IX. Ludovicus IX. Sanctus , sub 
tutela matris Blanchae , quae prudentissime fi- 
lium in omnibus salutaris doctrinae prlncipiis 
educavit , regnumque utiliter administravit; cu- 

jus 

a) Paul. Aemilian, L» 6\ et 7. €rantzius. L. 7. c. 
35. Papir. Masson. L. 3. Hist. MaUhias Parisien- 
sis i\\ Joaniie et Henrico. 



108 Historia 

jus filias adaltior zelo propagandae religionis 
ardeus , infelicem expeditionem in Terram san- 
ctam. sascepit; nam licet Z)a/7z/a^a//z expugnave- 
rit ; et initio etiam Saracenos superaverit ; ve- 
rum postea victus , et Roberto fratre suo 
jam interfecto, ipse etiam cumfratribus suis Ca- 
rolo et Alphoiiso captivus abductus est ; unde li- 
Leratus postcjuam Tlieobaldum Campaniae Co- 
mitem cum sociis in ordinem redegisset , mox 
cum Angliaerege pacem de Francicis ditionibus 
iniens , aliam sumsit expeditionem in Palaesti- 
nam, qui in Africam transiens Carthagiiiem 
subegit , Tanetanum regem lO. mililum caede 
profligavit, sed ubi Tunetum obsideret , saeva 
peste vexatus , maximam exercitus partem amit- 
tens , ipse in reditu iiorrendis procellis agitatus, 
et peste extinctus 1270. denium in numerum 
Sanctorum relatus est. Cui in resjno successit 
filius X. Phlllppus 111. Audax , mortuo Menri-- 
co rege Navarrae mox fiiiam ejus Johannam ^i-- 
lio suo Phillppo in uxorem ducens, eidem filio 
Navarrae regnum acquisivit ; sed Gaiii eo re- 
gnante tristes P^esperas SicuUcas in Sicilia 1282, 
seu clades passi sunt. a) Interim dum Arrago- 
niam Carolo Valesio fratri a Pontidce adjudi- 
catam revindicare vellet , Petrum Arragonium 
regem memorabiii pugna ad Gerundam vicitet 
letlialiter vulneravit ; cumque Pictonum et To- 

losa- 

a) Die 30. ]\Iartii. feria 2. Paschatis accidit. Johnn, 
de l^rochyta iinpulsore testatur 'rhoinas FazcHus, 
Dec. 2. L. o. c. L Gorcius vSabell. Kriuead. 9. L. 7. 



Galloriim et Francorwn. 109 

losanum comitatus regno suo adjecisset , ex bel- 
lo reversus decessit , postquam regnasset annos 
15. Cui successit 1285. filius. XI. PhillppuslY. 
Pidcher y qui contra Arragonium infeliciter pu- 
gnavit; diuturnabellacum Anglis, eorumque foe- 
deratis Flandris gessit , a) dein Angloreconcilia- 
tus Aquitaniam restltuit, sed Flandriam Vldone 
duce rursus capto occupavit , a cujus filiis dein 
magna clade victus est; nam 700. aurea Calca- 
ria caesorum Gallorum a Flandris in signum vi- 
ctoriae suspensa sunt, ceterum et Flandri 
denuo non minori clade ad Fanum Odomari ^ 
Arriam et Tornacum profligati erant. Posthaec 
Lutetiae fere a plebe obsessus erat ob corruplam 
monetam , tumultuantes tamen feliciter compo - 
suit. Dein adulteros uxorum filiorum suorum , 
verendis avulsis suspendi curavit. Cum Bonifa- 
cio VIII. Pontifice gravissimis dissidiiscollucta- 
tus demum sacris interdictus est quod sacram 
militiam detrectasset. Tandem consentieiite Pon- 
tifice Templariorum ordinem equestrem delevit, 
et mortuus est a. 1315. cui successit XII. Lu-' 
dovicusX. filius, Hutinus dXcXw^^ jam antea Na- 
varrorum rex creatus erat , quo eodem anno si- 
ne liberis mortuo acris contentio enala est de 
successione; ceterum tamen mox ei successit fra- 
ter XIII. Philippus Longus qui Judaeos ex Fran- 
cia expulit: eique mortuo successit 1522. frater 

XIY. 



a) Paul. /Vemllian. L. 8. Polydor. L. \.7 ^ itcm An- 
uales Flandriae. et Bayerlink in Theatro» 



110 Historla 

XIV. Carolus IV. Pulcher dictiis, qui Anglos 
tam felici bello contrivit, ut in Franciam pacem 
suppllciter oraturi venire cogerentur. Hic ulti- 
mus de stirpe Capetingica Francorum rex sine 
haerede decessit an. 1328. post cujus obitumfu- 
nestissimarum caedium theatrum evasit Gallia ; a) 
de regno enim obtinendo acerrime contendebant 
Phillppus Valesius et Eduardus lll. Rex An- 
gliae: quibus durantibus excluso rege Angliae, 
successor datus est Philippus Valesius, 



Quarta stirps Regum Francorum Va- 
lesiana, 

I. PhiUppus IV. Valesius 1528. consensii 
Francorum Regnum obtinens , illud jure liae- 
reditario ad suam familiam transcripsit, aemu- 
lum suum Eduardum III, Anglum ; gravissimis 
bellis afflixit, a quo tamen praelio ad oppidum 
Crecii \n Picardia commisso , exigua manu ma- 

ena 



a) rilstoriam Familiae Capeiingicae literis consigna- 
runt.- Malthias Zampanus, de orig. Hugonis Ca- 
peti. Parisiis \i)^\, Adrianus Jordaniis» Parisiis 
1679, Francorum Hisloriae ab a. 900« — \2o^, 
ex Bihliotlieca Petri Pitheoei. Francofurti 159(). 
ubi complures scriptores continentur, uti Glahri, 
Helgaldi, Rigoldi, Armorici, Brajae , Nangiaconis. 
Dein Gulielrn. Brilo, Joinville, Menardus, Gahriel , 
Autevil , Varillasius , et fratrcs PuLeani. 



Gallorum et Francorum, 111 

gna clade affectus est , postea tamen Caletum 
expiignavit; bellum Iioc centum integros annos 
duravit, ex quo Philippus rediens, jura Eccle- 
siastico tuendo, nomen CathoUci meruit : au- 
xitque regnum Delphinatu , nam Humhertus 
Delpliinatus princeps monasterium ingressurus , 
Delphinatum ea lege Philippo donavitjUtmajores 
i-egum filii successores throni ., Domini Principa- 
tus sint et Delphini vocentur ; r/) cumque noa 
modicum salis vectigal PhiUppus Francis impo- 
suisset, ab Eduardo aemulo suo non sine joco 
Author Legis Salicae dictus est. Philippus mor- 
tuus est 1350. et successit el filius 

II. Joannes , qui hello adversus Anglos 
gesto , patre infortunatior fuit, nam in Aquita- 
nia ad Pictavium victus et captus in Angliam 
abductus , 7. millia caesa , 1700. nobiles occu- 
buerunt, ipse vero durissima pactione postquam 
Anglis Aquitaniam totam tradidisset , et tricies 
centena millia aureorum solvisset, libertatem re- 
cuperavit. Sic infelix rex mortuus est a. 1564. 
cui successit filius. 

III. Carolus F. Sapiens Literarum et Li- 
teratorum eximius cultor, qui dum patris avi- 
que exemplis didicisset invictos esse Anglos, om- 
nem eorum impetum consilio potius quam armis 
frangere studuit; quod planum ipsi adeo felici- 
ter successit , ut pulsis ex tota Gallia Anglis,, 
nihil deinceps ibi praeter Caletum possiderent; 



d) P. Aemiliam» L. 9, Frossardus. L, 1. 



112 Ilistorla 

a) unde Rex Angliae dicere solitus est : nullum 
sciri hostem qui illo minus armaretur, et plus 
negotii facesseret: qui mortuus est 1580. cui 
successit Filiolus 

IV. Carolus VI, Sub tutela ])atrui P///- 
Uppi Burgundi bellum Flandricum feliciter qui- 
dem gessit ; nunquam tamen Iristior erat Galliae 
facies ; nam quum Rex per intervalla deliraret , 
Proceres Galliae de administratione regni inter 
se acerbe contendebant; qua occasione beilico- 
sissimus Angliae rex Henricus V, uti volens , 
magno impetu Galliam invasit, et magna Gal- 
liae parte subjugata , Carolum VI» ad eas du- 
rissimas pacis conditiones coegit, ut excluso Del- 
phino coronae principe , tutela regni Galliae cum 
spe successionis ad Eegem Angliae transferre- 
retur. Interim Carolus BeneclLctwnVowi\{\(iem?i\i 
unione alienum in Arragoniam exturbavit , et 
Annatas ex regno exportari inhibuit. h) Ca- 
rolo VI, mortuo, filius successit , 1422. 

V. Carolus VII. initio statimamissis plu- 
rimis civitatibus, passim a suis per ludibrium 
Rex Biturigum fuit vocatus , quod potissimum 
ea in urbe commoraretur ; imo quod et Anglo- 
rum rex Henricus VI Parisiis jam Galliae rex 
crearetur; igitur et regnum recuperaret, cum 
Anglis vario marte bellavit; cumque nulla spes 
Carolo recuperandi regni affulgeret, puella quae- 

dam 



a) Frossardiis L. 2, P. Acmilian. L. 10. h) idem. 
ibid. Calvisius m Chronol. 



Galloj^um et Francorum. 115 

dam nomine Johanna Lothai ingica, ( juxta alios 
Aurelianensis ) de improviso regi apparuit di- 
cens: se divinitus missam venire ut obsessam 
urbem Aureliam liberaret, et eum Regem co- 
ronaret, quae licet vana promissio esset, utrum- 
que tamen perfecit ; cujus rei fama vulgata, mi- 
raculo quasi attoniti Angli, jam vel ad nomen 
Pnellae trepidabant ; qiiae reipsa postquam diu 
flagellum Anglorum fuisset , tandem capta , et 
artis Magicae accusata combusta est. Post cu- 
jus obitum, Anglos semel subito terrore corre- 
j)tos, et sub minorenni regesinistris casibus tur- 
batos, tanta clade Carolus affecit, ut eos ex. 
toto regno depelleret, et Aquitaniam eis eripe- 
ret, qua occasione Carolus Lutetias veniens San- 
ctionem Pragmaticam publicari curavit, et JLu- 
dovicum filium rebellem licet in Burgundiam 
fugasset, ei tamen 1461. mortuo successit. a) 

VIIL Ludovicus XL Princeps subdolus sed 
prudens , contra quem Proceres regni associato 
sibi Carolo Burgundo belkim publicum move- 
runt , quorum tamen consilia prudentia sua dis- 
sipavit, omnibus quaequae peterent abunde tri- 
buendo; distractos ita a se invicem , dein sin- 
gulos est agressus. Contra potentiam vero Ca- 
roli Burgundi munivit se Angliae Regis Mini- 
stris annua stipendia solvendo, ut regem An- 
gliae ab invadenda Gallia continerent, utque 

h eos 



a) P. Aemilian. L. 10. Polydor. L. 23. Phil. Comi- 
naeus. L. 1. — 4. 



1 14 Hi s t orla 

eos iii obseqiiio teneret , Chirograplia in fidem 
accepti stipendii sibi dari postulavit. Quo facto 
tutus, primus e Franciae regibus viam stravit 
ad absolutum dominium, quoniam antea regum 
potestas iiimium esset circumscripta ; in quem 
linem , contemtis proceribus^ vilissimorum lio- 
minum consilio, in rebus etiam maximi momen- 
li usus est. Mortem ad stuporem metuit , hinc 
quoties Medico in mentem veniebat mortem 
ipsi minari , toties iram ejus pecunia placavit, 
praeler menstruum stipendium X. mille aureo- 
ruQi : tamen mortuus est 1483. successorem fi- 
lium relinquens 

IX. Carolum VITI. quem pater latine scire 
vetuerat praeter ilkid unum; Qui nescit simu- 
lare , nescit regnare. Hic regnum Neapolita- 
num jure sibi deberi praetendens , valida 
expeditione adornata , brevi totam Italiam in- 
undavit, qiii terrorem suorum et Helvetiorum 
insolitis armis tantum Italis incussit ; ut hi Gal- 
los et Helvetios inhonestos hostes dicerent, ut- 
pote qui contra jus gentium in Italia receptum, 
tantam hominum caedem edidissent; verum contra 
formidinem Caroli VIII. pkires Principes con- 
spirantes, regnum Neapoiitanum vi raptum , 
pari facHitate receperunt. «) Hinc domum re- 
versus , amisso prius trienni fibo , mortuus est 

1498. 



a) Paul. Jovius L. ?. — 1. Phil. Cominaeus de htll 
Neapol. L» 1, — 5. 



Gallorum et Francurum. 115 

1498. hoc dicto : Spero me nihil facturum de- 
inceps quo Deum offendam. 

X. Ludovicus XII. Dux Aurelianensis suc- 
cessit, qui ut regnum Neapolitanum revindica- 
ret, junctis cum Hispanis viribus, Fridericum 
IMeapoli deturbans, ejus regnum cum Hispanis 
divisit , quum tamen divisio inaequalis esset , 
Hispani mox exturbatis inde Gallis a) totum 
sibi vindicarunt : qua vice Carolus Rex perfi- 
dum Ludovicum Sfortiam cepit una cum Me- 
diolano 5 sed inde quoque pulsus est a conspi- 
rantibus Europae Principibus, qui jam invidis 
cernebant oculis Gallorum in Italia progres- 
sum. Postea Yenetos afflixit. Julium II. Ponti- 
ficem virum bellicosissimum , caede decem rail- 
lium repressit; sed et ipse ab Helvetiis , magna 
clade atFectus est, cujus causam Thuanus b) re- 
fert. Ceterum Ludovicus X.IL ob Clementiam 
et Justitiam Pater Patriae vocatus obiit 1515. 

XI. Franciscus I. Valesius proximus Lu- 
dovici XII. agnatus, initio statim cum exerci- 
tu in Italiam profectus , obvios sibi invictos 
Helvetios vicit, Ducatum Mediolanensem rece- 
pit , Maximilianum Sfortiam captivum abdu- 
xit : perpetua gessit bella cum Carolo V. Ger- 
maniae Imperatore , a quo etiam in proelio Ti- 

h 2 cinensi 



a) Paul. Jovius L. 2. — 4. Phil. Cominaeus debell, 
Neapol* L. !♦ — 5. Mariana de reb» Hispan. 
b) Thuanus. Hist. L. \. p. 11. a» edit. Genuen, 
et L. 5. p. 12. 



116 Hi sto r ia 

cinensi vivus captus et in Hispaniam abductas, 
durissimis conditionibus liberatus , nam Flan- 
driam , Artesiam et Tornacum item Lucembur- 
gum amisit, vicies centena millia aureorura Cae- 
sari solvit; nihilominus tamen conatus Impera- 
toris obviam eundo nimium impedivit ne ae- 
quilibrium turbaretur. a) obiit a. 1547. ut 
Princeps Literarum summus fautor, cui literae 
humaniores multum debent , ejus enim muni- 
ficentia undique exquisiti erant celeberrimi vi- 
ri ; et scholae publicae Lutetiae sunt insti- 
tutae. 

XII. Henricus II, Franclsci I. filius bello 
Smalcaldico clarus , cum Principibus Germa- 
niae adversus Carolum V. Imp. infesto agmine 
in Germaniam profectus praecipuas Imperii li- 
mitaneas urbes Metas 2\dlum et Ferodunum b) 
occupavit, ad quas recipiendas Imperator 100. 
millia militum incassum convertit ^ nam Fran- 
cisco Guisio duce Metenses fortiter se defen- 
derunt. Yerum Henricus adversus Hispanos mi- 
nus feliciter pugnavit, nam ad Fanum S, Qidn- 

tini 



a) Guiciardus Franciscus L. 17. Thuanus. L, 1. et 
3. Petrus Matthaeus in Historia Franciae» Pari- 
siis. 16{5l, Martin. Bellay. Hist. rer. Gallicar. sub 
Francisco I. et Henrico II, Francoforti 1571. 
Frani» Dolettus. Lugduni 1543. b) Thuanus iw 
libris Historiarum sui temporis ab an. 1543. us- 
que 1607. libris 138. Guilielmus Paradini , de mo- 
tibus Galliae. Lugduni 1558. Joan. Serranus de 
statu Religioms et Reipub. Galliae Genevae. ib72. 



Gallorum et Francorum. 117 

tlni profligatus pacem iniie debuit; post haec 
l^revi ex accepto in Hastiludiis Yulnere mor- 
tuus est 1559. Sub eo exorta sunt gravia bella 
civilia causa religionis, ob teneram filiorum ejus 
aetatem , et viduae ejus regnandi cupiditatem, 
nec non Principum Guisiorum potentiam, qui- 
bus se opposuerunt Principes Borbonii ^ Con- 
deiis , Rex Navarrae Antonius et dux Momo- 
rantius ^ qui omnes specioso religionis titulo re- 
gnum alTectabant. 

XIII. Franciscus IT. sedecim annos natus, 
quum potissimum consiliis Guisiorum re^eretuvj 
Mater vero Catharina Medicea ad regiam po- 
tentiam sustentandam Hugonottos ( seu Prote- 
stantes qui pro Capetingicis Principibus sta- 
bant) persequeretur, gravissimls bellis civilibus 
ansam praebuerunt , quibus Gallia vehementer 
erat convulsa duce Ludovico Condaeo ; verum 
conjuratione Hugonottorum et nobilltatis ma- 
ture detecta , foederati justo supplicio affecti 
sant, Condaeus etiam et Antonius Navarrae- 
us frater in custodiam dati, interfici debuissent; 
nisi subita mors Francisci regis intervenisset , 
qui in turbido rerum statu sine haerede deces- 
sit 1560 «), cui successit frater 

Xiy. Carolus IX. cujus tutelam suscepil 
Mater Catharina Medicea ea lege consensu 
Statuum ; ut ob debilem regis aetatem Vicarius 
esset Navarraeus^ Mater vero Gubernatrix. Ini- 

tio 



a ) Thuanus. L. 23. 21. 24. 2G. 



118 Hi s t o ri a 

tio statim regiminis anno 1561. liabitum fuit 
Colloquiiim Possiacenujn inter Theologos Ro- 
nianos et Reformatos , praesente rege , regina , 
Cardinalibus, Principibus et Senatu , ubi de 
Religionis praecipuis articulis acerbe erat dispu- 
tatum. Colloquium hoc secuta sunt funestissi- 
ma quinque bellacivilia, et celeberrima proelia 
erant commissa ad Rotomagum et Druidum 
urbem ; «) ubi ex utraqueparte ultra octo mil- 
lia occubuerunt et victoria penes Hugonottos 
mansit. Verum post iteratas etiam pacificatio- 
nes , et cruentissimas caedes, quum observassent 
Catholici, Hugonottos armis expugnari non pos- 
se , eo consilia Contulerunt; ut quum plurimi 
Hugonottorum Proceres ad celebrandas nuptias 
Henrici Borhonii Navarrae regis cum Marga- 
retha Caroli IX. sorore, Lutetiani invitati 
comparuissent 5 1572. die S. Bartholomaei ^ 
dum signum pro matutinis precibus daretur, 
omnes praesentes Hugonottos immaniter truci- 
darunt , initium caedis a Co///z/o Amirali factum 
est; Parisiorum exemplum mox reliquae etiam 
Civitates imitatae sunt tanto furore ; ut per 
septem dies 50. millia hominum caesa fuisse di- 
canlur. Caedes haec insperata Parisiensis, dein 
dicta fuit Laniena S. Bartholomaei , vel Nu- 
ptiae Pa7'isienses : ubi praecipui Reformatorum 
erant trucidati excepto Henrico Navarraeo et 
Concleo qui mox religionem Catholicam professi 

mor- 



a) Thuariua* L. 33. 34. 



Gallorum et Francorum, 119 

mortem evaserinit : unde funestissima nova bel- 
la enata sunt; quibus duiantibus Carolus IX. 
nioituus est: sub cujus regiminenon deerant in 
aula vitia , luxus, et pravi mores. a) 

XV. Ileiirlcus III, deserto regno Polo- 
iiiae, fratri succedens, regnuni Francicum b) 
factionibusscissum invenit: ac proin et ille sicu- 
ti fratres domesticis aeque ac externisj tumul- 
tibus nuper a malecontentis sew politicls conci- 
tatis agitabatiir; potissimum ideo quod ipse vo- 
luptatibus deditus , omnem reipublicae curam 
in matrem Catharinam Mediceam transtulisset ; 
ex quibus initiis moxnova in llegem factio ena- 
ta est, specioso religionis t i tu lo Po/^V/c/ cum Pro- 
testantibus foedus ineuntes , Franciscum Alen- 
zoneum Regis fratrem ad suas partes tralientes, 
jus suffragii etiam in Senatu sibi praetendebant 
Ilinc Catliolxi bellum renovantes societatem in- 
ter se iniverunt sub nomine Ligae Sanctae^ cu- 
jus auctor imt Henricus Guisius, Haec liga tar- 
dius Parisina dicta , et Hispanorum opibus ful- 
ta adeo formidabilis evasit , ut rex sibi Henri- 
ricum Borhonium Navarrae Regem conciliare , 

et 



a) Thuaniis. L. 57. Erneslus Waremundus \xi Hi- 
storia Lanieuae Parisiensis. Ediburgi. 1573. in8. 
Joaunis Gypriani dispulalio de statu et motibus 
Galliae, laniena. Lipsiae l(>7i. Richardus Dinothus 
de bello civili Gallico causa religionis» Basileae 
1586\ in 1. h) Thuanus L. 58. usque 9G. Phi- 
lip. Huracult de Cheverny. Parisiis. 1636. Franc, 
Hottomannus. Coloone. 1566. 



120 Historia 

et Hugonottorum signa sequi cogeretur; quo* 
runi auxilio dum Parisios , quae in potestale 
Guisiorum et ligae sanctae erat, fortiter ob- 
sideret; Henricas ILL a Monaclio Dominicano 
Jacoho Clemente in castriscultro transfixus obiit 
1588. cum quo slir ps P^alesiana exslincta est. 



Quinta Francorum stirps Borbonica. 

T. Henricus IV, Navarrae rex qui in nu- 
ptiis Parisiensibus sponsus erat, a Proceribus 
rex proclamatus diu adversantem sibi Guisio- 
rum factionem ferre debuit ideo quod Henri- 
cus Reformatam religionem profiteretur ; quare 
Carolum Borboneum Cardinalem sub nomine 
Caroli X, regem salutarunt Guisiani^ hinc ad 
arma denuo ventum et intestinum belkim re- 
novatum est , in quo rebellantes ad eas angu- 
stias redegit , ut exterorum auxilia petere coge- 
rentur. Hinc postmultas caedes quumrex obser- 
vasset, quod tantis factionibus non aliter finis pro- 
curari possit, quam si is rejectis Hugonottorum 
Sacris, dominantemReligionem Catliolicam pro- 
fiteretur, quo facto ab omnibus Rex pronun- 
ciatus coronam Franciae in Familiam Borbonio- 
rum intulit, omnemque ligam sanctam seu con- 
jurationem sustulit ; a quo tempore Gallorum 
potenlia ad tantum fastigium pervenit, ut bre- 
vi universae Europae invidiam moveret. Reli- 
gionis Reformatae liberum exercitium permisit 

ildicto 



Gallorum et Francorum. 121 

Edicto Nannetensi. Jesiiltas qal factioni Hispa- 
iiicae militabant, ob detectam in caput Regis 
conjurationem ex toto regno expulit , quos ta- 
men ad intercessionem Clementis Pontlficis ex 
exilio decennali, multum resistente Parlamen- 
to revocavit. Bellum cum Hispanis gestura d) 
post triennium finitum , et Caletuni Henrico re- 
stitiilum est. Margaretham Valesiam ob sterl- 
litatem consensu Pontificis dimittens Mariam 
Mediceani duxlt. Conjuratlonem in se inltam 
authore Bironio Marescallo dissipavit , et de 
primipills poenas dedlt. Postea e toto orbe 
Christiano unam rempublicam formare medita- 
batur , sed nefaria pessiml hominis Francisci 
Ravalliac manu Interemtus est 1610. regni 21. 
successor ejus constitutus 

11. Ladovicus XHI. novennis succedens , 
interea reglmen Reginae matri commlssum est , 
qui dum adolevisset consilio Cardlnalis Riche- 
lii Mlnistri sui absolutum dominium in Gal- 
liam introduxit , Gallorumque potentiamad invi- 
diam auxit. Hispanos in Italia navall proelio 
ad Geniiam vicit, Hispanorum fastum depres- 
sit , Hugonottorum viies attrivit, varia fortalitia 
destruxit, munitisslmam urbem Rupellani slu- 
penda obsidione expugnavit. In Germania bel- 

lo 



a) Thuanus. L. 110 — 132» Ludovic. Lucius. Hist. 
Jesuv. L. 4, c, 3. Lanzius in oiat. p. 323. Jul. 
Caesar. Bulinger m Hist. Petrus Malhei. in Hist. 
Henrici IV» 



122 Hlstoria 

lo tricennali clarus, Caesareanos ad Buquenum 
reportatls signis superavit. Brisacum post plu- 
rium menslum obsidionem , ubi obsessi prae fa- 
me jam cadavera et proprios fdios ederent sub- 
egit ; per f^inariensem et Longevilium duces 
praeclaras victorias reportavit. Tandem mor- 
tuus est 1643. successorem relinquens filium 
suum. a) 

III. Ludovicus XIY. quinque annos natus 
patri succedens , initio ejus mater Anna Austri- 
aca regnum gubernavit ; sed dum adolevisset 
consilo Cardinalis Mazarini Ministri Gailorum 
rempublicam feliclter adminlstrandam suscepit , 
Husfonottos revocato Najmetensi edlcto ex to- 

o 

ta Gallia exegit ; qtio facto Hugonotti in va- 
rias Europae regiones se receperunt. Artes et 
scientiae llegis favore ad maximum culturae 
gradum in Gailia pervenerunt ; multisque aliis 
suis institutis praeclarissimis regnum ornans y 
oi'bem summa nominis celebritate replevit j 
qui ob eximia beliica facta , relatasque egregi- 
as victorlas , Magni nomen merult; tandem 
septvaglnta fere annos feliciter regnans, deces- 
sit 1715. b) 

IV. 



a) iScipioii Dnpleix. Hist. Liidovici XIII. edidit. 
Parisiis 163 7. Baptisla Legrain. Parisiis 1619. Ca- 
roliis Bernard. Claudius Aialingre. Parisiis 161o. 
Barlholoni. Grainondus Amstelodanii 1653. Michael 
le Vassor. Amslelodaini. 1700. Joan. Labardaei. 
dc rebus. Galhcis Parisiis 1671. h) Beniamin. 
Priolus. Parisiis 16G'J. Dii Ljnik'1. fasLos Ludovi- 



Gallorum et Prancorum, 125 

IV^. Ludoviciis XV. pronepos Ludovlci 
XIV. juvenis qninque annos natus, regni ad- 
ministrationem Philippo AureUanensi tradidit; 
quo permittente non levem strepitum excita- 
runt in Gallia lites QuesnelUanae ^ successive 
autem graviores turbas movit Constitutio Apo- 
stolica Bulla Unigenitus dicta , a Pontifice Cle 
mente promulgata , unde controversia Tlieolo- 
gicaerat excitata. Rexhic ubi adolevisset, 1725. 
regiam potestatem exercere coepit, sed brevi 
regni gubernium Cardinali Fleury Ministro 
praestantissimo committens , moderate et pru- 
denter omnem reip. partem illustravit, Lotlia- 
ringiam obtinuit, sed contra domum Austria- 
cam pro evertenda sanctione Pragmatica minus 
feliciter cum Maria Theresia ^mQ^ndiyxi: nihilque 
ad Pihenum , quam pace Aquisgranensi tranquil- 
litatem regno procuravit. Qui dum variis re- 
gni negotiis occuparetur a Sicario quodam Ro~ 
berto d! Amiens cultro venenato confbssus, sed 
mox extracto cultro, brevi feliciter sanitati fu- 
it restitutus. Postea bellum cum Britannis cau- 
sa limitum provinciarum Americanarum impro- 
spere gessit , nam acceptis terra marique cla- 
dibus, tandem pace Versaliensi 1765. totam 
Canadam, et partem Lovisianae Anglls relin- 
quere cogebatur. Cum Borussis aeque minus 

feli- 



ceunos edldit Parisii.s 1691» Franc. Meiietrier. Pa- 
ri.siis. 1689» ful. Cijroli delallue» tracLatiis de vi- 
cloriis. l\irisiis. 1667. 



124 Historia 

feliciter pugnavit , Corsicam taraen fugato du- 
ce PaoU in suam potestatem redegit. Sed do- 
mi 1770. intestinis seditionibus ansam prae- 
buit, dum tributa et vectigalia gravia suis im- 
posuisset; liinc cum suis Ministris in odium 
populi venit, praesertim quum omnia negotia 
magis assentatorum consilio quam suo tractaret, 
unde publicis votis taediosum proclamarunt ejus 
imperium, qui mortuus est 1774. 

y. Ludovicus XVI. prioris nepos , ut regiam 
obtinuit potestatem , mox exquisitis studiis populi 
favorem demereri voluit; ideo tributa imminuit, 
commerium iiberum permisit, Ministros populo 
invisos amovendo, et antiquos suis officiis repo- 
nendo,Aulae luxum temperando,pul>licumaerari- 
um instaurandum decrevit : verum ex alia parte 
magna vis pecuniae ad restaurandam classem et 
bellum Americanis inferendum convertebatur ; 
1778. quod bellum magna virium contentione 
in America et Europa gerebatur in confoede- 
ratione Anglorum , qua tempestate dudum de- 
siderata Anglorum potentia est liumiliata, Gal- 
lica vero classis illustrior effecta, fructum bel- 
li reportarunt insulam S. Luciae et Tahago ^ 
ut pace Fersaliensi 1785. conventum est , vi 
cujus Coloniae Angliae liberam rempublicam 
coustituerunt. Yerum liaec sperata Gallorum 
potentia non erat diuturna etiam cum foedere 
Belgarum; nam enormia illa debita , quibus Gal- 
lia erat obruta , nec quidera Anglorum et Sve- 
corum Mercantilis amica societas juvare pote- 

lat; 



Gallorum et Frcmcorum. 125 

rat ; hinc freqentes Ministrorum mutationes , 
gr.'i\ia tributa imposita pulabantur esse apta 
media ad restaurandum aerariura; interim au- 
tem postquam Aerarii Praefectus Necker arca- 
i7um aulae raanifestavisset , patuit publica de- 
bita quovis anno augeri 60. millionibus Libra- 
rum : quibus rebus reparandis optimi quique 
remedia quaerentes , imprimis contendebant 
communia talia mala , communibus Comitioruni 
sufFragiis fore curanda ; sed. quia Comitiorum 
celebratione Rex dominatum suum subvertr^n- 
dum putaret , diu rekictabatur ; qui demum 
gravissimas in provinciis seditiones observans 
1789. Comitia f^ersallls celebrari indulsit, cu- 
jus tristissima erant consectaria: nam ad illa 
Generalia nationis comitia, communibus populi 
suffragiis electi erant Ablegati e Proceribus et 
Nobiiibus 500. ex Ciero 500. cx civibus 600. 
qui de regni negotiis jus haberent deliberandi. 
Interim hi in praemeditatas dudum factiones ini- 
tio statim dilapsi , maximis seditionibus ansam 
praebuerunt , licet tranquillitatis procurandae 
causa 50. miliia militum circa Yersaliam fuis- 
sent ordinata ; quam optimam politicam ordina- 
tionem Phillppus dux Aurelianensis eam in par- 
tem interpretari coepit, quasi rex urbem ever- 
tere statuisset; hinc mox exorta gravissima se- 
ditione , cuncti regem criminabantur quasi nul- 
lo boni publici sensu tangeretur, eum subito 
libertate et regia dignitate privarunt; quoniam 
omnis militia praeter Praetorianos , factiosis ad- 

hae- 



126 III s t or i a 

haesisset. Ilac tempestate Natio, Rege in cu- 
stodiam dato, Conventum ISI ationalejn seu Se^ 
natuni ex mille ducentls ilris constituit ; penes 
qnem summa potestas de republica disponen- 
di esset , cujus consilio omnis nobilitas sublata, 
et civilis aequalitas decreta fuit, 1790. Sequen- 
te anno Nova Constitutio e fuga revocati regis 
subscriptione roborata , novis tumultibus occa- 
sionem dedit: nam post magnam Nobilium et 
Praetorianorum caedem , ipsum regem duram 
in custodiam conjecerunt, et postquam Impe- 
ratoris Francisci II. item Borussorum copiae 
frustra in Cataloniam regis detenti causa ex- 
peditae Galliam deseruissent ; mox Regem in 
Judicium populi tractum , proditionis patriae 
reum declarantes 1795. die 21. Januarii sup- 
plicio vulgo Gilotin nna cum Antonia Regina 
afTecerunt ; cujus filius Ludovicus X.f^II. sub 
populari educatione post 'duos annos scelere 
aliorum extinetus est: qua impia tempestate 
frater caesi Regis Ludovicus XVIII. patriam 
clara deserens , Regis Galliae nomen assumsit. 
Caedem Regis exceperunt cruentissima belia 
interna et externa; Nationalis enim Conventus 
in factiones scissus; constitutionibus ferendis in- 
tentus , graves factiones uti Terroristarum et 
Roberspierii produxit ; quorum crudelitates tan- 
tisper oppresserunt Moderatistae seu tertia fa- 
ctio 1794:. qui lianc regiminis formam statue- 
runt: ut potestas leges ferendi sit penes dup- 
]>Ucem Senatum nempe Juniorem qui ex 500. 

et 



Galloruin et Francorum. J27 

et senlorem qui ex 250. viris constarent ; po- 
testas yero executiva peues quinque viros esset, 
qui Directores vocarentur. 

Post Iiaec cruentissima bella gerenda erant 
Gallis terra et mari contra Austriacos , Borus- 
sos 5 Germanos j Anglos, Hollandos, Hispanos , 
Portugallos , Sardinienses, Neapolitanos , Floren- 
tinos aliosque ; qui omnes variis agminibus et 
vils in Galiiam Irumpentes , quaquaversum Gal- 
liam funestissimis caedibus impleverunt ; Galli- 
rasque provincias liinc inde sui juris fecerunt. 
V^rum Galli Regiae dignitatis inimici , incre- 
dibili constantia parique crudelitate occupatam 
Galliam Iiostibus eripuerunt ; novamque llem- 
publicam legibus propriisadeo firmarunt; ut Bo- 
russi , HoUandi, Hassus , Hispani et Florentini 
pacem cum Republica Gallica 1795. iniverint; 
ceteri vero continuato bellofortunam Gallorum 
nulla ratione impedire poterantj vel maxime 
tunc, dum exercitui Italico Bonaparte fuisset 
Dux renunciatus , qui incredibili audacia Sar- 
dos et Austriacos tripplici praelio superans, Rem- 
publicam constituit, et occupatis provinciis etiam 
Reipublicae formam imposuit. Pari felicitate 
etiam alii Gallorum duces Moreau et Jourdan 
Germaniae principes ad pacem coegerunt. An- 
gli tantisper feliciores , nonnullas Gallis insulas 
eripuerunt. Felici Gallorum successu territus 
ipse Ponlifex Plus YI. pacem cum Gallis 1797. 
inivit. Postea Bonaparte novo cum exercitu ne- 

mine 



128 Ilistoria 

mine fere resislente Austriacas ditiones ingres- 
siis 5 Tergestum, Forojulitim , Carinthiae et 
Stiriaepartem usqueGraecium occupavit, cujus 
potestati etiam Venetae se subjecerunt; tandem 
pax cum Austria eo anno in Campo Formio con- 
fecta est. Hinc Bonaparte a 1798. in Aegjptum 
missus, feliciter Melitam, Alexandriam, Cairum 
et totam Aegjptumsubjugavit , inde in Syriam 
profectus undique hostilitates exercendo , Tur- 
carum Imperatorem adeo commovit , ut in 
confoederatione Russorum , qui jam antea arma 
cum Anglis et Neapolitanis junxerant , bellum 
omnium cruentissimum Galliae denunciaret ; sed 
fortuna ubique Gallis favente, licet Nelson Angliae 
rei Praefectus Gallicam classem ad Alexandriam 
profligavisset ; ad Rhenumtamen Galli uti Vaadt- 
landiam , ditionem Romanam Pontificum , Gene- 
vam , Hollandiam , Neapolim aliasque Civitates 
jn Rempublicam commutarunt, unde interEu- 
ropae Principes novum foedus contra Galios coa • 
luit. Hinc 

Rellum II. cum Austriacis et foederatis 
erupit , soluto enim congressu Rastadiensi 
Russi duce Suvai^ow cum Austriacis conjurcti , 
post plures victorias, tandem in Helvelia Si Mas- 
sena magna clade attriti se retrahere cogeban- 
tur. Inter haec Bonaparte elusis in Aegvpto ho- 
stibus domum reversus, Dictatoriam potestatem 
evertens , ipse primus Consul electus quietem 
internam restituit. Scd mox partem exercitus 

ipse 



Gallorum et Francorum. 129 

ipse, aliam Tero Moreau contra Austriam ad- 
ornavit, ac Alpes feliciter transiens , 1800. Au- 
striacos memorabili proelio ad Marengo tanta 
clade attrivit , ut ad inducias petendas animum 
flexerint ; imo dum Moreau etiam Viennam ob- 
sidere vellet, mox Franclscus Imperator a. 
1801.die9. Febr. i^dicem Lunaevillae ^ Angli ve- 
ro sequente anno Augustae Keramanduorum 
concluserunt. Post quas celebres victorias Bo~ 
naparte magnam auctoritatem obtinens , Reipu- 
blicae Italicae novam formam dictavit. Religio- 
nis negotium in ordinem redegit, et cum Pon- 
tifice tractans concordata promulgavit. Legio- 
nem Jionoris in virtutis bellicae praemium insti- 
tuit. Qua ratione crescente Gallorum potentia, 
brevi dissensiones cum exteris Principibus re- 
novatae sunt, omnium primo cum Anglis, qui 
non prius se i^e/^Va/Tzdimissurosdicebant, quam 
Galli Hollandiam, Itallam , Helvetiam suis re- 
stituerunty Sardiniaeque regisatisfacerent. Hinc 
confoederationes cum Russis et Austriacis con- 
tra Gallos sequebantur, imprimis quum de Prin- 
cipatibus occupatis libere disponeret 5 et 1804. 
Galilae Imperator proclamaretur ; in quem aPon- 
tifice Pio /T/. unctus, ipse sibi Parisiis coro- 
nam imposuit, sequente vero anno Italiae rex 
Mediolani coronatus est. Ceterum Bonaparte 
Napoleon ad bellum paratus, mox exercituni 
contra Austriacos eduxit tanta celeritate, ut exer- 
citum Austriacum duce MacJcio et Carolo Ar- 
chiduce deditionem facere compelleret, sic ne- 

i mine 



130 Hi s t o ri a 

mine obsistente Austriam ingressus , yiennam 
cepit , inde in MoraYiam veniens , llussos foede- 
ratos cruenta pugna ad AusterUtz superavit, 
ubi induciae conciliatae sunt, et quum copiae 
Russicae dimissae essent, Pax Fosoniensis secu- 
ta est. Qua pace confecta plerosque Principes 
qui confoederationis contra se initae participes 
erant, dignitate amovit, quorum Principatus 
dein suis cognatis, Ministris etducibusin proe- 
mium contulit ; sic Josephum fratrem utrius- 
que Siciliae regem jure haereditario creavit. 
L/udovicum alterum fratrem, Regem Hollandiae 
nominavit; AfTinis Joachimus Murat Ducatum 
Cliviae et Montium accepit; alios vero Germa- 
niae Principes ad Foedus Tlhenanum ineun- 
dum compulit, cujus Protector ipse Napoleon 
erat. Reluctantes Borussos una cum sociis Rus- 
sis ad Jenam 1806. debellans , sequente anno 
pace Tilsitensi^ Borussiae Bex Vilhelmus III. 
regiones inter Albim et Bhenum sitas amisit , 
ubi Napoleon regnum Yestphaliae erigens, tertio 
fratri suo Hieronymo tradidit. Item ex parte 
Poloniae Ducatum Varsaviensem Saxoniae regi 
dedit , quem Napoleon constituit. Galhae vero 
varias provincias adpinxit. Edictum contra An- 
glos promulgavit , vigore cujus omnem com- 
mercii nexum sustulit. De Portugallia dividen- 
da tractatum inivit cum Hispaniae rege Carolo 
IV. quo periculo cognito, mox Begia familia 
se in Brasiliam recepit ; hinc non tantum Por- 
tugalliam sed et Pontificis ditionesGalli occupa- 

runt. 



Gallorum et Francorum. 131 

runt. Dein concitatis in Regia familia Hispani- 
ca dissensionibus , occasionem arripuit fratrem 
suum Josephum Hispaniae regem constituendi , 
cui in regno Neapolitano successorem dedit 
Affinem Murat 1808. Familia regia Borhonica 
ex Hispania iu Galliam fuit abducta, cujus ami- 
ci in Hispania non contenti, majoribus viribus 
sedati sunt, qui etiam in congressu Erfurtensi 
niliil obtinere poterant. Sic crescente Napoleo- 
nis potentia, a cujus nutu et arbitrlo jam vita 
et sors Regum et Principum pendebat; Austria 
ne quondam ab ejus potentia pendere cogatur 
mature evigilare coepit; liinc collectus exercitus 
in finibus Bavariae jam excubans 1809. brevi 
Napoleonis arma experiri debult , liic enim com- 
missis proeliis ad Tann , Landshutum^ EckmUhl^ 
el Ratisbonam^ victricibus armis ultro profectus 
ipsam Viennam cepit, Pontificem omnibus bonis 
exuit ; hinc ad Aspern ab advenientibus copiis 
Hungaricis magna clade profligatus , brevi ad 
IV^agramum victor , copias Austriacas ad Znoy-^ 
mam repulit; quo in periculo pax Kiennae in- 
eunda erat, vi cujus non modo Italiae et Germa- 
niae multas provincias, sed etiam Istriam, Ter- 
gestum , partem Croatiae et Galliciae , Austriaco 
Imperio ademit. 

Durantibus bls fortunae vicissitudinibus, An- 
gli duce WelUjigtone interim Hollandiam occu- 
pantes , Gallorum vires in se converterunt adeo: 
ut Gallibrevi omnes regionesinter mareseptem- 
trionale et Baltliicum sitas sui juris facerent, et 
i 2 com- 



132 Hi stor i a 

commerclum omne Anglis proliiberent. Imo post- 
quam 18 lo. Ndpoleon matrimonlo sibi junxis- 
set Mariam Ludovicam Francisci Imperatoris 
filiam, foeclus inivit cum Austria et Borussia ad 
evertendam Anglorum potentiam , cui plano 
quum Russi adversarentur, mox Gallorum Ti- 
res contra Russos sunt versae , et felicissimis \i- 
ctoriis ad Mohilev , Drissam , PolocJci , Ostrov- 
nam , Smolensh^ et Mosaisk reportatis , ad Mo- 
scuam usque pervenit ; quam a Russis incensam, 
adveniente extraordinario lijemis rigore dese- 
rens, magna hominum et equorum jactura Pa- 
risios remeavit, et ad beUum instaurandum 
maximbs apparatus instituit. Interim Russi Ini- 
to cum Borussis foedere, in Germaniam irru- 
erunt; et post multas datas et acceptas cla- 
des 181 5. induciae sunt conciliatae , ut ar- 
bitro Francisco Imperatore de pace perpetua 
tractaretur Pragae; sed quum Galli omnes 
conditiones rejecissent, mox ipse Franciscus 
Imp, Russo et Borusso accessit, quibus pro 
libertate revindicanda cuncti Europae Princlpes 
arma sua contulerunt; quorum copiis fatigatus 
iVapo/eo72 exercitum domum reduxit; ubl brevi 
accepto 5oo. millium exercitu, seaccurrentibus 
foederatis opposult; sed mutata fortuna fere 
ubique victus; dum conditlonemsibi propositam 
(ut Galiia antlquis suls liniitibus restituatur ) non 
acceptaret , bellum extremis viribus contlnuavit; 
sed foederati vlrlbus superiores ipsos Parisios 
ceperunt; qua vice agentlbus foederatls ex de- 
creto Senatus , Imperio renunciure debult , et re- 



Gallorum et Francoi^um. 135 

tento Imperatoris tltulo in Elham Insiilam rele- 
gatus est Uxori ejus Mariae Ludovicae Parma, 
Placentia et Guastalla Principatus in Italia sunt 
assignati. Ludovicus XVIII. vero ex Anglia ad 
possidendum re£;num revocatas; foedus curaaliis 
Principibus inivit, et antiqui limites Galiiae con- 
stituti sunt. Interlm dum foederati post tristis- 
sima sangvinolenta hella de pace toti Europae 
restituenda, iteni de Imperiorum et regnorum 
juribus f^iennae Austriae decernerent, Napo- 
leon ex Elha esressus , Imperium Gallicum con- 
sentientibus Gallis resumsit; sed brevi a Foede- 
ratis decretorio proelio ad T^aterloo victus, dum 
in Americam transire voluisset , ab Anglis in- 
terceptus, et judicio Foederatorum qua capti- 
vus in Insulam S, Helenae translatus estl815. 
Ludovicus^^YW. denuo tlirono restitutus, vigo- 
re pacis Parisiensis GaHla arctioribus limitibus 
circumscripta evasit, in expensas belli 700. mil- 
liones Francorum solvere, 150. millia foedera- 
torum Militum per quinque annos ad Galliae se- 
curitatem ibidem reiictos intertenere debent. 
Ceterum Ludovico XVIII. ex podagrae malo 
1824. mortuo, in tbrono Galliae successit CVz- 
rolus X. in quo spes Galliae denuo reflorescit, 
tanta est enim Galiiae potentia ob numerum in- 
colarum et provinciarum , ob magnos aulae Re- 
giae reditus, ob artificum praestantiam et com- 
niercii florem , reiquemilitaris in ista gente exi- 
miam peritiam , ut licet recentissimis et cruen- 
tissimis bellis res Gallorum nimiumafflictaefue- 

rint; 



154 Hi s t or ia 

rint; brevi tamen vires et nominis famam recu- 
perare aliisque negotium facessere possint. 

§. 5. Status Literarum et Artium , in Gal~ 
lia. Primas literas post diluvium cum religione 
in Galliam importarunt Noachi et Japheto ne- 
potes ; tandem publica Gymnasia et scholas Sar- 
ron introduxisse putatur , unde divinarum et 
humanarum literarum Professores Samothei , et 
Sarronidae olim vocabantur : ci) idem cum Drui- 
dibus, Rector eorum erat unus , summam inter 
eos habens auctoritatem , quo mortuo si quis 
in reliquis excellit dignitate, succedit. Privilegia 
eorum erant: tributa cum reliquis non solvere, 
militiae vacationem, rerumque omnium habent 
immunitatem ; quibus excitati praeraiis , sua 
sponte multi in disciplinam convenerunt , et a 
parentibus mittebantur , vicenosque annos in di- 
sciplina permanserunt, neque doctrinam suam 
literis comprehenderunt. h^ Druidarum Doctri- 
nam dirae immanitatis apud Gallos Augustus 
interdixit penitusque abolevit. c) Musicam vero 
et Poesim primus in Galliam intulisse creditur 
JBardus Poetae organis vekiti lyra cantabant, 
qui tanti apud eos fuerunt, ut extructa acie 
exercitus eductis ensibus, mox conjectis jaculis 
propinquant non solum amici sed et hostes, et 
a pugna conquiescunt ; hinc exemplum capere 
possumus, quod apud agrestiores etiam Barba- 

ros i 



a) Diodor. Sicul. L. Q.b) Pliiiius L. 16. Hist. Natu- 
ralis. c) Strabo L, 4. Geographiae. 



Gallorum et Francorum. 135 

ros , ira cessit sapientiae , et Mars reverehatur 
Musas. Pauliitim Italorutn et Graecorura di- 
sciplinae venerunt in Galliam , quas ipsi pro sua 
industria mirifice elaborarunt. a) Yeterum Gal- 
lorum Theologlam, Doctrinam et mores accura- 
tissime omnium describit Caesar h) dicens : Na- 
tio Gallorum admodum dedita religionibus , ob 
quam causam , qui sunt aflfecti gravibus mor- 
bis , aut periculis , pro victimis liomines immo- 
lant 5 aut se immolaturos vovent. Veram Cliri- 
stianam Doctrinam ipsi Apostoli intulerunt Paw- 
lus ^ PhilippuSy imo et Lucas Evangelista. Ipsum 
autem regnum ad fidem Christi conversura est 
an. Ch. 499. sub Clodovaeo. c) Quod Jurispru- 
dentia jara apud veteres Galios viguerit Cae- 
sar sicrefert: ^)Quae civitates commodiussuara 
rempublicam administrare existimantur, habent 
legibus sancitum ; si quis quid de Rep. a fini- 
bus rumore aut fama acceperit, ad Magistratum 
deferat, neque cum alio communicet. Cum vero 
Gallia in provinciam f uisset redacta , omnia sta- 
tim jura et leges commutatas esse dicit Straho. 
e) De publicis scholis autera Cornelius Tacitus 
haec reliquit: veteres Gailos ^ugustoduni ^ quae 
nobllissima urbs Heduorum erat, studiis libera- 
libus operam dedisse. Sed hanc Ratavicae cujus- 

dam 



d) Caesar. L. 7. Gommentariorum. h) Gaesar L. ff. 
comment. c) Socrates. L. 7. c. 30. Ado Viennen- 
sis in Chronicis, Gregorius Turonensis, L. 2. 
Paul. Aemilian. L. 1. Hist. d) Caesar. L. 6, de bell. 
Gallico. e) L. 4. Geograph. 



136 H i st o r i a 

dam rebellionis latrocinio eversam , Constanti- 
us Imperator Constantini M. pater instauravit, 
tantamque scholam^ quae non moclo auditorio- 
rum ruina , sed et morte Rectoris atque Magi- 
strorum conciderat , attollere laboravlt. Menia- 
nae etiam scliolae condam pulclierrimo opere, 
etstudiorum frequentiacelebreset illustres erant, 
in quibus Doctrinae et Eloquentiae studia flo- 
ruerunt, uti etiam Massiliae et Treviri. Con- 
stantii Imp. etiam incredibilis fuit erga juven- 
tutem Galliarum solicitudo ; qui Magistros de 
reipublicae juribus , in sexcentis millibus numum 
accipere jussit. Gratianus Imperator autem ad 
Antoniiim Galliae Praefectum rescripsit : ut in 
singulis Galliae metropolibus excitarentur ale- 
renturque studia Litcrarum, egregiique earum 
Professores praeflcerentur , quibus annonae li- 
beraliter praeberentur. a) Tandem Carolus M. 
Galloruni jus in ordinem redigi et Legumlibros 
conscribi jussit; nani vetus Jus Romanorum an- 
tea per Longobardos et Francos obliteratum 
erat. Deinde ad aliarum quoque artium studia 
permovenda accessit, earumque Professores egre- 
gie coluit, magnis muneribus affecit , praeser- 
tim sacrarum literarum doctores ; ^) tanto igi- 
tur Literarum amore accensus Carolus M. Alcui- 
ni praeceptoris sui Consilio Parisiensem Acade- 

miam 



a) De verbo ad vcrhiim referuntur iri Codice Theo- 
dosiano. b) Egiiiliardiis. Urspergeiisis. Vinceritius 
Nauclcrus , cL alii. 



Gallorum et Francorwu. 157 

rniam an. 791. erexlt, quo ex. Romana Acade- 
mia nobilissimos scriptores evocavit , a) liinc 
licet ante Carohun M. Parisiis artes et scientiae 
corruptae floriiisse videantur, is tamen veram 
Academiae formam introducens , author fuit ut 
pura Philosopliia ad propagandam Religionem 
Christianam traderetur , ideo hic semper magnus 
studiosorum concursus erat, veterumque Athe- 
niensium et Romanorum gloriam haec Acade- 
mia superatura vldebatur. Hic , Robertus Lu- 
dovici regis frater an. 1255. amplissimum illud 
Collegium Sorbonicum instituit, unde tot prae- 
stantes Theologi 5 et orbisclarissima lumina pro- 
diverunt. Joanna Regina. a. i286. CoUegium 
Navarrae erexit , qnod a sequentibus Regibus 
varia privilegiaaccepit. Franciscus F^alesius^ex 
ad constituendam Rempublicam conversus, Do- 
ctissimos Hebraicarum et Graecarum literarura, 
Mathematicarumque artium Professores honestis 
stipendiis instituit ; unde eum Patrem Literarum 
appeilarunt : scholarum Inspectionem Rectoribus 
commiserunt Reges ; de quorum officiis Innocen-- 
//?<55 Pontifex decrevit.* ut Rectorcum Procura- 
toribus ter in hebdomada , ( sub poena excom- 
municationis ) uti die Lunae , Mercurii , et Ve- 
neris , hora secunda pomeridiana , cum aliis ad 
Academiae salutem pertinentibus de rebus Aca- 
demiae, studiosorumque moribus inquirat. Quam 
legeni sanctam utinam et hodiesuperiores scho- 

la- 



cC) Vincenlius HisLor. L. 21. 



138 Hi st oria 

larum Directores in conscienlia observarent, aut 

observare stringerentur , vehementer optandmn 

foret! Erant praeterea in Gallia aliae etiam Aca- 

demiae erectae sequentes : uti Andegavensis ubi 

celeberrimus Franciscus Balduinus magnis prae- 

miis docuit. Avenionensis florentissima dum Pon- 

tifices ibi liabitarent, ubi Paulus CastreJisis et 

Alciatus magno splendore docuerunt. Aurelia- 

nensis a Philippo Pulchro Rege erecta 1312. 

olim a Jurisprudentiae studio celeberrima , ubi 

Adolphus Eicholtz floruit. Bituricensis ubi 

Alciatus et Rebujfus insignes Jurisconsulti do- 

cuerunt. Burdegalensis in Aquitania. Cadonen- 

sis in Normandia, quam Henricus V. Angliae 

rex 1418. fundavit. jDo/a/za<? in Burgundia 1484. 

floruit. Lugdunensis \dim. an. 850. celebris aDo- 

ctissimis Professoribus, uti Nicolao Laoniceno^ 

Joanne Gersone , Jodoco Badio , Petro Toleto^ 

et Bartholomaeo Argenterio Medicis. — Mon- 

tispessulana. 1196. exstructa , olim Jurispruden- 

tiae, tardius Medicinae studiis florentissima. Ni- 

mecensis seu Nantes in Gallia Narbonensi. Picta- 

viensis quae alium post Parisiensium obtinuit lo- 

cum. Rhenensis in Campania a Carolo Guisio 

Arclii-Episcopo et duce loci instituta. Tolosana 

post Parisiensem mox instituta, a petulantiis stu- 

diosorum celebris. Canturcensis Massiliensis 

jam temporibus Julii Caesaris florens a Graecis 

orta , GratianopoUtana , T^alentina , ex quibus 

omnibus innumeri docti viri Tlieologi, Juris- 

consulti , Medici , Pliilosophi , Historici, aliique 

exi- 



Galloruj7i et Francorum, 159 

exivernnt, quos nnnc ennmerare lectuiis tae- 
dium concliiarem. Dolendum quod florentissi- 
mae Galliae Academiae superioribus annis tam 
misere fuerint per male contentosturbatae adeo : 
ut in illis non modo religio , sed etiam sapien- 
tiae studia, publicaque lionestas fere intercide- 
rit. Nunc tamen sub sapientissimo Caroli X. re- 
gimine tantisper respirare et reflorescere inci- 
piunt. Nobilitas enim Gallica maxima diligentia 
Literarum , omnemque artium studia persequi- 
tur. BihUothecae etiam variae existunt impri- 
mis Parisiis , Regiae Majestatis et S. Victoris 
ut alias praeteream optimis et rarissimis editis 
et manuscriptis libris refertae. 



C A P U T IV. 



Exhibens Historiam Britannorum seu Anglo- 
rum , inde ab eorum origine , usque in prae- 
sens tempus. 

$. l.k^tatistico Geographica notio Britanniae» 
Britannia omnes illas insulas quae inter Hispa- 
niam et Germaniam ac Galliae vicinitatem sunt, 
suo nomine complectitur. Britannia nominaba- 

tur 



140 Ilistoria 

batur ab incoHs, qiiosGraeci Brith seii Briton 
id est Picti^ seii colorati ; Tania vero regionem 
significat , liinc Britanniam dixerunt seu regio- 
nem coloratorum. Limites ejus prout Romanis 
innotuerunt sunt in orientem terrae Germaniae, 
in occidentem Hispaniae , in meridiem Galliae, 
ad Septemtrionem nullae sunt terrae , sed vasta 
maria. Regio sat plana, ingens et foecunda, lacus 
et praegrandia flumina habet ; qui autem mor- 
tales initio coluerint, indigenae vel advecti,in- 
compertum est; si ex corporum liabitu argumen- 
tum sumamus , tunc a variis gentibus uti Ger- 
manis, Hispanis , Iberis et Gallis originem du- 
cere videbuntiir , quibus in Britanniam successi- 
ve via patuit. a) Hominum infinita est multitudo , 
et' celeberrima aedificia , Gallicis similia ; peco- 
rum magnus numerus, imprimis generosissimi 
equi, utebantur aereo , aut ferreo numo : cre- 
scit et plumbum album, undique vastissimo et 
apertissimo Oceano circumfunditur. Inter omnes 
insulas , duae alias magnitudine praeceHunt, 
Albion sub qua Anglia et Scotia conlinentur ; 
et Hibernia^ olim Albion sola Britanniae nomen 
tenuit , quam vario modo diviserunt, uti Bri- 
tanniam magnam et parvam postea superiorem 
et inferiorem. Dein in tres partes.* uti in Ma- 
ximam Caesariensem , Britanniam primam , et 
Britanniam secundam. Sub dominatu autem 

Ro- 



fi) Tacitus in Agric. c. 10. Mela. L» 3. c. 6. Plinius 
L. 4. 0. 1() Caesar. L. 5. dc bell. Gall. 



Britannorum seu Anglorum. 141 

Romanoriim in quinqiie partes, nempe praeter 
tres priores in Valentiam et Flaviam Caesari- 
ensem. Postea in duo regna , uti AngUam et 
Scotiam , quae duo regna dum sub Jacobo I. 
unita essent, tota insula Magna Britannia ap~ 
pellatur, hodie etiam Hihernia huc pertinet. 
Igitur Britannia olim in plures provincias et 
respublicas erat discerpta ; prout in plerisque 
orbis regionibus notatur. De his tribus princi- 
palibus Britanniae partibus singillatim brevibus 
haec sunt notanda : 

I. Hihernia est una Britanniae insula, olim 
Ivernia a) dicta , tractu littorum oblonga, ab 
ortu Britanniam habet, a qua mari Hibernico 
tantum unius diei navigatione distat ; ab occi- 
dente vastum oceanum ; a Septemtrione Islan- 
diam , et ab austro Hispaniam. Hic aer salu- 
berrimus, coelum tamen ad maturanda semina 
iniquum, quod enim ver gignit, aestas nutrit, 
vix in messe pluvialis aquositas colligi permit- 
tit. Verum adeo luxuriosa herbis non laetis 
modo sed etiam dulcibus , ut si exigua diei par- 
te pecora se impleant, et nisi pabulo pro- 
hibeantur diutius pasta dissiliant. Pecorum mul- 
titudo imprimis ovium et equorum , incolarum 
opes faciunt : nullum hic reptile, nullus serpens 
habitat ; apum tanta multitudo, ut in arborum 
etiam truncis reperiantur : ferarum quoque 

omnia 



o) Pompon. Mek. L. 3. c. t>. Strabo. L. 4. Pliti. L. 
4. c. 16. 



142 Histo ria 

omnia genera. Regio haec condam miiltos ha- 
buit regulos, hodie sub Anglorum regimine per 
Dominum deputatum administratur ; venit in 
dominiura Angloruni circa a. 1175. quo Rode- 
WW6' Connaciae rex, se regem universae Hiber 
niae nominavit , ex cujus factione ortum dein 
est, ut alii reguli sponte, ahi jure armorum se Hen" 
rico //.Anglorum Regi subjecerint; a quo tempore 
usque Henricum VIII, Domini Hiberniae voca- 
bantur, qui primus a proceribusRexHiberniaefu- 
it salutatus, quoniam multis nomen Domini invi- 
sum videretur. Hibernia in quinqueprovincias di- 
viditur, uti in Lageniam^ Connaciam^ Ultoniam^ 
Momoniam et Mediam^ quae provinciae alia terri- 
toria minora in se complectuntur, incolebantque 
olim varii populi uti : Voluntii^ Darni^ Robogdii , 
Erni etc. Praecipuae urbes sunt : Dublinia metro- 
polis et regia sedes ; TVatterfordiay Limmbdcum^ 
Corcagia^ Armacum etalia. Flumina vero sunt 
Avenlifius , BoandnSy Bajina^ Linnus^ Moadus. 
Archi - Episcopatus quatuor: Dublinensis s\m\j\ 
Primas Hiberniae, Armachiensis , Cassiliensis 
et Toamensis ^ maximas vitae commoditates in 
Mercatura habent. Hodie Hiberniae incolae 
omnes Religionem Romano Catholicam profiten- 
tur , ob cujus religionisodium ab Anglls quibus 
subsunt, omnibus juribus Civitatis privati, mi- 
seram sortem habent in proprlo etiam regno, 
nam ad nulla munia publica admiltuntur majora. 
H. Scotia olim Albania vel Britannia par~ 
ra dicta, eam undique ambiunt Oceanus et Ma- 

rc 



Britannorum seu Anglorum. 145 

re Germanicum. Terra magna ex parte sul- 
phurea est et Tiscosa, habet aurum , argentum 
etiam vivum , ferrum, plumbum et cuprum ma- 
gna copia ; pascua optima, omnisque generis ar- 
menta. Scotorum res dum ad Pictos in Britan- 
niam venissent, ab Anglis impeditae non sta- 
tim adoleverunt ; sed tunc , dum Picti et An- 
gli Danorum incursionibus et intestinis malis 
fatigati fuissent, Scoti superiores Eritanniae Se- 
ptemtrionalem partem Scotiam dixerunt: qui 
erant strenui milites, frigoris et aestus patien- 
tissimi. Metropolis urbs est Edinhurgum Regia 
sedes. Bervicum^ Dumbarum^ Dalnethum^ Ha- 
dinam , Letham^ Lemnuchum, etc : plurimi sunt 
montes , maximus est Grampius , qui Scotiam 
intersecat; multi etiam lacus, paludes et fluvii. 
Dividitur populus in tres ordines, nempe Ec- 
clesiasticum , Nobilitatem , et Plebem, In statu 
Ecclesiastico sunt duo Archi - Episcopi , uti S, 
Andreae qui est Primas Scotiae , cui subsunt o- 
cto Episcopatus uti Dulkendensis , Aberdonien- 
sis , Moraviensis , Dumblanensis , Erechinensis , 
Rossensis, Cathanensis et Orchadensis. Archi- 
Episcopus vero Glasgoensis tres sub se habet , 
nempe Candidaecasensem , Lismoriensem et So- 
dorensem. In Ordine Nobilitatis primum locum 
hahuit Rex , ejusque filii , nam Major Princeps 
Scotiae vocabatur , Rex debuit occasione coro- 
nationis sancte promittere , se leges , ritus, ve- 
teraque Majorum instituta observaturum : dein 
sequnturDuces,Comites et Nobiles, qui MiLords 
vocabantur , hos excipiunt Ecpdtcs Aurati et 



144 Historia 

Barones qui Lords dicuntur; dein sequuntur 
qui nullo titulo sunt ornati sed a nobilibus pa- 
rentibus sunt nati, qui Gentlemen appellantur, 
quales sunt Comitum et aliorum dictorum fra- 
tres aut filii natu minores, qui nullam liaere- 
ditatis partem obtinent; quoniam ea jure Sco- 
tico conservandarum familiarum gratia , ad pri- 
mogenitos pertinet. Plebei autem sunt cives pri- 
marii divites , qui magistratu \n urbibus fun- 
guntur 5 item mercatores et opifices , qui a ve- 
ctigalibus aliisque oneribus sunt immunes; qui 
ex singulis civitatibus tres vel quatuor depu- 
tatos mittere solebant ad ordinum consultatio- 
nem. Leges municipales latine scriptas continet 
liber , qui titulum habet Regia Majestas : aliis 
legum libris Scotica lingva scribuntur Comitio- 
rum acta. Magistratus sunt diversi , summus 
est Regni Procurator qui in defectu Regis pro- 
vincias gubernabat. Est Senatus Edinburgi Per- 
petuus 5 cujus Praeses est Ecclesiasticus. Qui 
capitis judicio praeest vocatur Blagnus Justi- 
tiarius; qui rei nauticae Admiralius; qui castris 
ordinandis Marescallus^ qui vero aliis delictis vin- 
dicandis ipYSiec^lConnestabilis vocatur; sunt in pro- 
vinciis etiam Vice-Comites, quorum auctoritas in 
rebus civilibas maxima est. Civitates habent suos 
Praefectos et Magistratus , qui cives in officio 
continent, et privilegiatuentur ; liinc Scotorum 
respublica ob legum Sanctitatem et Magistratuum 
auctoritatem florens , summam meretur laudem. 
Sunt liic plures Ducatus, Comitatus, et Vice-Co- 

mites 



Britannorum et Angloruifi, 145 

mitatus, qui variis privileglis ornati sunt, uti 
et Universitates duae, nempe S. ylndreae et A^ 
berdoniensis ^ quibus additur Glasgoensis et jE- 
dinburgensis. Generatim Scotia alia est Meridio- 
nalis, alia Semptemtrionalis. 

lll. ^/z§-//a Insulae Albionispars Meridiona- 
lis a Latinis AngUa dicitur, quod nomen an ab An- 
gria regione, vel ab Engloen oppido, vel ab En- 
geland id est Anglorum terra, ab Egberto Saxo- 
num occidentalium rege primum ostensa fuit, otio- 
sa est disputatio. Ceterum Angli et Saxones qui 
Britanniam occuparunt erant Germaniae popuii ; 
liujus regionis pars orientalis Engeland sexx An- 
glia-j pars vero occidentalis/^a///a ab Anglis nomi- 
natur; cujus fines sunt ad semptemtrionem flu- 
vius Tueda: ad meridiem Gallia et Oceanus 
Eritannicus ; ad occasum Hibernia; ad ortum 
Oceanus Germanicus : hic coelum est crassum, in 
quo facile nubes et venti generantur, terra foe- 
cunda non tantum optimum frumentum , sed 
etiam omnis generis materiam producit praeter 
abietem; Rosmarino plane ad sepes utuntur; 
Iiabet exigua copia etiam aurum, argentum, cu- 
prum et ferrum ; Stannum vero optimum in 
abundantia effoditur. Oves vellerum tenuitate 
nobiles, omni animalium genere abundat, dem- 
tis asinis , mulis , Camelis et Elephantis : Mo- 
lossi praestantissimi. In Britannia Romani fere 
500. annos imperarunt a Julio Caesare ad Theo- 
dosium Juniorem , cujus aetate Romani milites 
ad Galliam defendendam evocati, mox Picti et 

k Scoti 



146 Ilistoria 

Scoti eam terram invaserunt, quorum impetum 
Britanni ulterius sustinere non valentes, belli- 
cosos Saxones ex Germania evocarunt , qui sive 
terrae fertilitate capti , sive Pictorum amlcitla 
permoti , foedus cum Pictis contra Britannos in- 
euntes, brevi profligatis hospitibus, terram eo- 
rum sibi appropriarunt; et Heptarchiam sive 
semptem regna constituerunt , uti Regnum Can- 
tianum , Sussexiae^ Saxonum occidentalium^ Es- 
sexiae ^ Northumbriae ^ et Merciae sive An- 
glorum orientalium ; quae regiia distinctis prin- 
cipibus parebant usque ad Egbertum Saxonum 
occidentalium regem, qui alios in potestatem 
suam redigens ^ non Britanniae sed Angliae rex 
vocari voluit. Tota Anglia in 39. Comitatus di- 
yiditur, Comitatus vero in Centurias et Decu- 
rias ; in his Comitatibus difficilioribus tempori- 
Lus nequid respublica detrimenti capiat , Prae- 
fectus Regius quem Lieut inant yocdinl^ consti- 
tuitur; singulis vero annis ex incolis nobilis 
quidam praeficitur, quem Vicecomitem seu 
Schrijfe id est Praepositum comitatus vocant , 
cujus officium est publicas pecunias suae provin- 
ciae conquirere, mulctas colligere et aerario in- 
ferre ; Judicibus praesto adesse, eorum mandata 
exequi , de facto cognoscere , et ad Judices re- 
ferre; (nam apud Anglos Judices juris tantum 
et non facti sunt Judices , ) damnatos ad sup- 
plicium ducere et de minoribus causis cogno- 
scere ; de majoribus enim cognoscunt Justitia^ 
rii , quos Itinerantes et Justitiarios ad ylssisas 
vocant, qui singulis annis comitatus bis circum- 



Britannorum et Anglorum. 147 

eiint, causas cognoscunt et de incarceratis sen- 
tentiam de lege dicunt. Anglla complures haJjet 
urbes, inter quas excellunt : Londlniim^ Ebo^ 
racum ^ Cantuaria , Bristolia , Glocestria, Sa- 
lopia , Vigornia , Bathonia , Cantahrigia^ Oxo- 
niu7n, Nordvicus ^ Zandvicus. etc. Fiuvii nrae- 
cijDui : Tamesis ., Humhriis ., Trenta ^ Ousa et 
Sabrina. Portus sunt hi : Davernus^ Muntsbay. 
Volemuih , Torbay , Southantonensis. etc. An- 
gliae reges olim supremum habebant imperium, 
nec inve.9tituram ab alio quovisacceperunt ; cujus 
subditi cives alii erantEcclesiastici alii laici,et hi 
vel nobiles vel plebeji dicebantur : Nobiles alii 
erant Majores uti Duces , Marchiones, Comites , 
Barones, seuZ/Orc? dicti,qui ex hisalii hoc titulo 
jure haereditario gaudent; vel virtutis gratia a Re- 
ge exornantur. Principes Regum filii vocantur , 
quamvis hoc titulo olim plures ornati erant. 
Successor throni vocatur Trinceps Valliae. — 
Nobiles minores sunt Equites aurati , Armiijeri, 
et Generosi qui vulgo Gentlemen vocantur. Ci- 
ves sive Burgesses in suis Civitatibus publicis 
funguntur muneribus , et in Parlamentis locum 
habent. Ingenui sunt Legales homines. Opifices 
sunt qui mercede operam locant. Duo sunt Ar- 
chiepiscopatus uti Cantuariensis qui et Primas 
est, et Eboracensis quibus subsunt 25. Episco- 
pi. Tribunalia sunt triplicja raajora ; uti Eccle- 
siastica , Temporalia , et unum Mixtum quod 
Parlamentum vocant: et hoc repraesentat An- 
gliae corpus. Temporalia judicia sunt dupplicia : 

k 2 Juris 



148 Historia 

j£/r/s videlicet et Aequi, Scholas coinplures nu- 
merat, quae Viros doctos et omnium Scientia- 
rum peritissimos producunt; Angli enim non 
infelici ingenio sunt praediti, ab Italis fere ni- 
hil sive corporum habitu , sive moribus discre- 
pant : Victus potissimum in carne consistit, Ce- 
reviseam sapidam conficiunt; gratissimum tamen 
potum Theam Punts habent. Vestitu fere Gal- 
lico utuntur. in Anglia sunt celeberrimae Fa- 
bricae panni et aliarum rerum , quibus et di- 
versis manufacturis commercium utilissimum 
cum universo orbe exercent ; utque merces 
distrahere , et occupationes civibus procurare 
valeant; fere cum variis gentibus continuum bel- 
lum gerere debent , aut alias gentes ad bellan- 
dum permovent, utin turbidis genlium circum- 
stantiis suas merces exponant ; aut per commu- 
tationem rerum necessariarum , suas commodi- 
tates, luxum et utilitates expleant. Efferun- 
tur autem ex Insula aurum , argentum , fer- 
rum 5 pelles, mancipia, Canes Venatici , Equi; 
et dum diversi generis mercimonia, uti eburnea 
vasa, forfices, monilia, vel ex electro aut vitro 
exportant vel important, gravia vectigalia to- 
lerant. Imo Bochart a) Phoenices Stannum et 
plumbum e Britannia avexisse demonstrat. 

J. 2. Status ReUgionis et Consvetudinis in 
Britannia. Vetustissimos Britannos cum Gallis 
cummunes Deos et communia sacra habuisse 

Cae- 



a) Bochart in Canaan. L» 1. c. 3!?. 



Britannorum et Anglorum, 149 

Caesar sic docet: a) Druidum disciplina in 
Britannia reperta, atque inde in Galliam tran- 
slata esse existimatur. Sirabo b ) autem affirmat: 
in insuia Britanniae proxima Cereri et Proser- 
pinae fieri Sacrificia Samotliracibus similia , 
cujus Antistltes in perpetua virginitate novem 
esse tradunt et Barrigenas vocant; putabant- 
que eos singulari ingenio fuisse praeditos ; ma- 
ria ac ventos concitare carminibus , seque in 
quae velint animalia vertere, sanare insanabi- 
lia , et futura scire. c ) Ceterum post bellum 
Trojanum probabilius etiam Graecorum Philo- 
sophia eo pervenire potuit, Cum vero Julius 
Caesar a. U. C. 593. seu ante natum Christum 
60. anno, Romano imperio Britanniam subje- 
cisset, absque dubio vetus Romanorum Theolo- 
gia, Ritus et Cerimoniae simul erant introdu- 
ctae; praesertim quum sub Claudio Imperatore 
rebellassent , denuo jussa Romanorum facere 
compellerentur. d) Verum quuin Doctrina a 
superstitionibus ^ev Jesum Christum fuit repur- 
gala, hic quoque ab ipsis Apostolis promulgata 
est ; nam ut Nicephorus testatur e ) Simon Ze- 
lotes Evangelii doctrinam etiam ad occidenta- 
lem oceanum , insulasque Britannlcas perferebat. 
Anglicarum rerum etiam scriptores tradunt : f) 

quod 

a) Julius Caesar. L. 6. Comment. h) Strabo. L. 
4. c) Pompon. Mela. L. 3. c. 6. d) Beda. L. 
1. 0. 2. et 3. Hist. Anglorum. e) Nicephorus 
Calixtus. L. 1. Hist. Eccles» c. 40. /) Beda. L. 
1, Hist. Anglorum. c. 4. 



150 Historia 

quod Philippus Apostolus duodecim discipulos 
iu Britanniam Evangelii docendi gratia anno 
Doraini 56. mlserit, quorum Praefectus fuit Jo- 
seph ab Aromathia nobills ille Decurio qui 
Christum a Pilato crucifixum Hierosolymis se- 
pelivit. Porro Venerahilis Beda alt: Marcus 
Antonius J^erus anno clomini 156, regnum cum 
yiurelio Commodo fratre suscepit , quorum tem- 
poribus cum Eleutherius vir sanctus Pontijica^ 
tui Romanae Bcclesiae praeesset , misit ad eum 
Lucius Britannorum rex epistolam , obsecrans 
ut per ejus mandatum Christianus efficeretur ; 
et mox effectum piae postulationis consecutus 
est ; susceptamque fidem Brittanni usque in 
tempora Diocletiani Principis inviolatam in- 
tegrarnque ^ quieta pace servabant : ubi agente 
Lucio Rege plures suut baptisati , et Episcopa- 
tus fundati. Diocletiani aulem imperio , gra- 
\issima Christianorum persecutio instituta est , 
pliuimique in Britanqia trucidati fuerunt, ac 
Christlana fides maxima ex parte oppressa est , 
donec Gregorius nomine et re Magnus eam 
resLiscitasset; ut patet ex ejusdem Gregorii Pon^ 
tificis Literis ad Theodericum et Theodebertum 
Francorum regibus datis. a) Idem Gregorius 
summus Ecclesiae Pontifex prope annum 600, 
a Christi natalibiis sub Rege Ethdberto et ejus 
uxore Christianissima Berta missis ad id nego- 
tium Augustino et Mileto Monachis religioqis 

Christi- 

a\ Gregorius. IMagn. L. 5. Epist, ^^, 59» 



Britannorum et Anglorum. 151 

Cliristianae dogmata conatu maximo Anglorum 
gentem edocendam , hortatu et praedicatione il- 
lustrandam curavit. a) In hac vero Christi 
Doctrina perstitit Britannia usque ad Viclefii 
tempora, qui alias Professor Sacrae Paginae 
fastu et scientia tumens, abundante suo sensu 
Ecclesiam puriorem reddere ut dicebat coepit: 
cujus tamen doctrina mox fuit damnata , et ip- 
se regno pulsus. Veliementer ergo deplorandum 
est 5 quod florentissimum hoece regnum , Reli- 
gionem Christianam dudum acceptam et ma- 
gna pietate conservatam , successive per sic di- 
ctam reformationem amiserit. Certum quidem 
nullam gentem a Pontificibus Homanis ita fuisse 
oppressam , nam Angliae et Hiberniae regna a 
Joanne Rege erant resignata in inanus Roma- 
ni Pontificis cum jure proprietatis et clientelae 
an. 1213 unde Anglorum proceres commoti , 
regnum detulerunt Ludovico Juniori Philippi 
Augusti filio ; neque de erant alii etiam Prm- 
cipes , qui Ecclesiae ac regni jura mascule tu- 
ebantur, impositumque annuum tributum sim- 
pliciter denegarunt; b) Henricus enim VIII. 
jugum sedis Romanae penitus excussit, c) viam- 
que ad Reformationem munlvit licet initio ip- 

se 



a) Didacus Cuverravias in praefafcione libri practi- 
carum quaestionum. h) Math. Paris. p. 204. — 
W, Knyghton. p. 2415. Joan. Trivetti Chron. 
ap. Acher. T. 3. p 183. du Mont. T. 1. P. 4. p. 
138. c) Math. Paris. p. m. Chron. Trivelti. 
p, 193. 



152 Hl s t o ri a 

se rex adversus Lutherum In favorem Ponti fi- 
cis Romani scribens titulum Defensoris Fidei 
obtinuit , mox tamen ab Ecclesia Romana de- 
ficiens , se supremum Caput Ecclesiae Anglicanae 
salutari jussit, eo quod a Pontlfice ob divortium 
excommunicatus esset a) Catharinam dimitten- 
do , ac Annam Boleniam matrimonio sibi jun- 
gendo , et ex ea natam EUsahetham haeredem 
regni nominando , 1534. Hinc novum sibi sj- 
stema Religionis fabricavit non quidem ad ever- 
tenda fidei dogmata , sed unice ut abolita Pon- 
tificis potestate, supremum sibi in sacris im- 
perium vindicaret ; quare ordinum regni decre- 
to , auctoritatem Pontificiam per regnum abro- 
gavit, eique Irlbutum annuum denegavit, Mo- 
naclios ejecit, et eorum coenobia in lupanaria 
convertit; reluctantes sibi proceres etEpiscopos, 
uti Thomam Morum Regnl Cancellarium, /o- 
annem Fischerum Roffensem Episcopum 1555. 
capitis supplicio affecit. Interim pro conser- 
vanda Ecclesiae Anglicanae integritate Henrico 
Regi mortuo successit Maria post impuberem 
Eduardum fratrem , quae Philippo Hispania- 
rum Principi nupta , Romana Sacra , pontificis- 
que auctoritatem restituit. Verum ea mortua 
facile EUsabetha ejus successor perfecit , ut 
, , prae- 

a) Thuan. L. 4. p. 23» Snrpius. p. 11, seq. Burnet. 
L. 2. p. 189. seq. Sleidan. L. 9. p. 99. seg. du 
Mont. T. 4. P. 2. p. d38. secf. Hume. f. 3. p. 
203. — 214. Chytraeu.s. p. 3.'')3. Rapin Thoyras, 
T. 5. p. 32(). seq. 



Britannorum et Anglorum, 155 

praetensa Reformatio amplius in Anglia invale- 
sceret , d) penitusque Romana Sacra aboleret : 
liinc plurimi evaserunt qui in religionis puri- 
tate perseverare viderique volebant ; receptam 
in Ecciesia Anglicana disciplinam Liturgicam 
et Episcoporum auctoritatem in quaestionem 
vocabant, seque ad Genevensis Ecclesiae prae- 
sciptum conformare cupiebant; a quibus Pu- 
rltanorum nomen ortum est, qui sectatores in 
Scotia et Anglia hodiedum obtinent. Hinc ju- 
ste, verum stabilitae reformationis initium in 
Anglia a temporibus Elisabethae deduci potest. 
Cujus successor Jacobus I. Stuart Scotiae rex. 
amplius jam in ipso ingressu nocuit Ecclesiae 
Romanae, qui publicum decretum de Ecclesi^ 
asticis Romanae Ecclesiae tota Britannia pellen- 
dis fecit: neque prius Londinum cum pompa 
ingredi voluit , quam edictum executioni dai. 
retur: quo ex fundamento Londini Synodu5 
Nationalis celebrata est, in qua post receptam 
Eclesiae Ramanae reformatam Sectam , asserta est 
R,egis suprema auctoritas in Ecclesiam Anglica- 
nam; conventus Catholicorum mhibiti, eorum- 
que Jura civitatis annihilata in hodiernum us- 
que diem; modus Liturgiae publicae et Litaniae 
usus praescriptus ; quotannis caenae trinae per- 
ceptio praescripta addita genuum flexione ; su- 
perpelliceorum usus in Ministris confirmatur ; 

cru- 

a) Cliylraeus. p. b\L Thiian. L. 21. p. 670. Bur- 
net/T. 2. L. 3. p. 638. seq. Sarpius. L. 5. p. 479. 
Hnme. T. 4. p. :!. seq. Rapin. T. 6. p. 450.— 158. 



154 II l s t o r i a 

criicis Cerimonia in baptismate certis caulioni- 
Liis retinetur; jejunia quatuor temporum con- 
firmantur; consvetudo ministros ordinandi , par- 
vuloscatecliisandi et confirmandi retinetur; ban- 
norumque promulgatio ante nuptias praescribi- 
tur : ob quas Jacobi Regis constitutiones atrox 
conspiratio in caput ejus et familiae conflata est, 
(quae pulveraria dicitur eo, quod quidam Ca- 
tholici inferiorem partem aedis IVestmonaste^ 
riensis , iibi comitia regni celebrari solebant , 
pulvere nitrato complentes, Regem cum utroque 
Parlamentoe medio toliere statuerint,) sed con- 
juratione mature detecta , mox Rex Jesuitas et 
Monaclios e toto regno proscripsit a) a. 1605. 
Post hane repentinam Reipublicae et Ecclesiae 
convulsionem , variae dissensiones, imo bella ci- 
vilia erant enata : nampost haec nullaorbis Chri • 
stiani pars ad plures aut absurdiores in religio- 
ne opiniones delapsa est ac Anglia; praecipuae 
tamen sectae sunt Episcopalium , Presbjteria- 
norum , Puritanorum, et Independentium. ^) 
Hic hodie Catholici nullo jure Publico gaudent 
ex 

a) Thiianus. L. 135. Draxus in Tuba extrenia. b) 
De Ecclesia Anglicana vide Richardi Smithei Flo- 

. rum Historiae Eccl, Gentis Anglorum Libros se- 
ptem. Parisiis , 1651» foJ. Richardum Brougton. 
Londini 16*51. Thomam Fullerum. Londini 1655. 
Hieronymum Harpsfeldum, Duaci 1722. Jacobum 
Llsserium de antiquitatibus. Dublini. 1639. Ho- 
norium Reggium. Georgium Hornium. Fran. Go- 
dviuum. Henricum Benthemium. Thomam Demp- 
sterum. Joannem Spootsvood» Wilhelmus Loydi- 
us. elc. 



Britannorum et Anglorum. 155 

ex odio religlonis , quod ab omni justo liuma- 
nitatis sensu , in tam politico et culto gentium 
seculo vere abludit. 

§. 5. Status Politicus et Forma Regiminis 
JBritanniae. Nulla fere gens tantis vicissitudini' 
bus erat exposita atque Britannia , unde Status 
ejus complures constituit Epochas , quales nos 
commoditatis gratia IV. Statuimus , I. exhibe- 
bit Statum Britanniae ante et sub Bomanis. IL 
sub Saxonibus. III. sub Normannis. IV. sub u- 
triusque Insulae Monarchis. Igitur L in anti- 
quissimo statu considerata Britannia, more alia- 
rum barbai^arum iifentium fuit in varias mino- 
res Respublicas divisa; singularibusregulis sub- 
ordinata , primum sub Julio Caesare Romano- 
rum potentian^ et vires experta, et post felicia 
aliquot proelia Caesare a) Romam reverso, ite- 
rum Juri suo reddita e.st , usque ad Domina- 
tum CLaudii Imperatoris, qui victricibus armis 
majorem Insulae partem Romano Imperio sub- 
jecit: ht) cujus dominatu quadringentos dein an- 
nos feliciter moderabantur , donec Romani mi- 
lites ex Britannia revocati , imperii sui limites 
tueri debuissent, eo autem tempore quo Bri- 
tanni Romanis paruerunt, tota regio adaccura- 
tiorem gubernationem divisa fuit vario modo , 
demum in tres regiones , uti Britanniam pri^ 

mam 



a) Caesar L. 4, et 6. de bell Gall. Tacitus in Vita 
Agricolae o. 13. b) Britamiica expeditio. a. Gh. 
43, Svctoniusc. 17. Dio Cassius. L* 60. 



156 Ilisto^ia 

mam^ secundam^ et Caesariensem. ^ contra fre- 
quentes vero Scotorum et Pictorum incursio- 
nes per transversani insulam murus ductus. Ce- 
ierum praesidio Romanorum nudata Britannia 
mox a Scotis et Pictis lacerari coepit ; quorum 
viribus resistendo impares Britanni ; Anglosa- 
xones a bellicis virtutibus spectatos auxilii gra- 
tia in Britanniam evocarunt ; qui brevi expul- 
sis inde Scotis , fertilitate et amoenitate terrae 
capti, ipsis Britannis quibus auxilio venerant 
jugum imponentes , pro feliciori regimine ibi- 
dem Ileptarchiam seu septem regna constitue- 
runt , quorum primum fuit Regnum Cantium^ 
dein Sussexia , Eastanglia , fVestsexia , Nor- 
thumhria , Eastsexia , et Mercia, Quae regna 
successive in Conventus seu Comitatus Shyres 
dividebantur : quales sub Ethelredo Regea. Cli. 
1016. numerabantur tantum 52» dein sub Gu- 
lielmo I 56. postea ^res additi , et hodie etiam 
59. Comitatus habet : a) quibus accedunt 15. in 
Vallia , quorum Eduardi 1. temporibus sex 
erant; reliquos Parlamentaria auctoritate con^' 
stituit Henricus III Ceterum dicta semptem 
regna procedente tempoie mutua bella gerebant, 
donec omnia in potestatem Egberti Saxonum 
occidentalium Regis venirent, quae coadunata 
iila regna deinceps AngUae nomine veniunt, 
nam Egbertus una cum i30Steris non jam Bri- 

tan- 



a) Quos Comitalus Angliae cum nonnulis insulis , 
Mercafor Sex Tabulis expressos exhibet 



Brltannorum et ^^lnglorunu 157 

tanniae sed Angliae Rex fuit vocatiis. Atque 
talis erat II. Status Britanniae sub Saxonibus , 
dum Dani primum Angliam circa 1000. an- 
num sub Svenone Barbae Furcatae^ dein suj> 
Canuto M. invaserunt, et totam Britanniam im- 
perio Danorum subjecerunt; ultimus regum Da- 
niae , quibus iVngli paruerunt fuit Harde Ca- 
nutus ; post cujus obitum Eduardus Confessor 
ex antiqua Saxonicorum regumstirpe ortus An- 
gliam obtinuit, successorem relinquens Haral- 
dum-j qui nono regni mensea JVilhelmo Concjue- 
store Normanniae duce pugna victus occideba- 
tur, in quo extincta stirpe Saxonica, Regnum 
Angliae ad Normannicam Familiam transivit: 
a quo tempore incipit III. Status Britanniae 
sub Normannis ^ Epocham constituit annorum 
537. inde a Wilhelmi Conquestoris initiis, an. 
1066. usque ad obitum Reginae Elisabethae 
1603. quo temporis spatio Reges Normannici , 
in quinque classes , prout ex totidem Domibus 
eligebantur, optime distingvuntur; quarum 1. 
Reges Familiae Normannicae, II. Reges Domus 
Andegavensis, III. Reges Domus Lancanstrien- 
sis. IV. Reges Domus Eboracensis. V. Reges 
Domus Tudor ensis com^XecUtnv. Ex quibus quod 
ad formam Regiminis attinet: primi R^eges e 
gente Normannorum satis absoluta regnarunt 
potestate , sed procedente tempore adeo labe- 
factata est potenlia Regia , ut tempore Joannis 
regisAnglia in manu Romani Pontificis esset Fi- 
duciaria clientela. Hoc in tertio statu originem 

sum- 



158 Hl st o ri d 

sumsit Parlamentum , ciijus hodie raaxiina est 
in rebus publicls auctoritas : quam formam in- 
duxisse passim Henricum I. asserunt , qui pri- 
ma vice ad Comitia etiamcivesconvocavit, quo- 
niam ad ejus aetatem nonnisi Episcopi et nobi^ 
les adhiberentur 5 unde origo est divisionis Par- 
lamenti in Superius et Inferius ^ sub idem fere 
tempus 5 hisque ex causis primo : quod amor 
libertatis ad ipsos plane cives penetraverit; se- 
cundo quia sicut Principes nobilium et civium 
juribus , ita etiam nobiles et Cives suorum Prin- 
cipum juribusdetrahebant; ad quodmalum abo- 
lendum et deinceps impediendum , duo Cele- 
bria Decreta sunt edita nempe Charta Liber- 
tatum et Carta Magna^ in quibus constitutio- 
nes, jura et immunitates Gentis Anglicae con- 
tinentur ; illam Henricus L edidit, a. 1155. 
qua restitutis privilegiisNationem sibi devinxit; 
Hanc Joannes L an. 1216» qua exortam sedi- 
tionem composuit. — IV. Status Britanniae 
jjgitur sub utriusque Insulae Monarchis , qui 
incipit ab initio regiminis Jacobi L Stuarti^ et 
progreditur usque in praesens tempus ; quo 
temporis spatio Monarchae, qui gentem Angli- 
cam moderabantur distingvuntur in tres classes, 
prout ex totidem Familiis eligebantur ; quarum 
I. Monarchas Domus Stuartensis. IL Domus 
u4rausionensis. III. Domus Hannoveranae com- 
plectitur, sub quibus in Forma Regiminis no- 
tatu dignum est; quod Regia potestas circum- 
scripta sit legibus adeo : ut Rex nec legem fer- 

re. 



I^rltamioriini et Anglorum, 159 

i^e 5 nec tributum indic ere possit al sque con- 
sensu Parlamenti , quod Parlcnnentnm conslat 
ex trilius Angliae ordinihus, uti Episcopis, No- 
bilibus et Plebejis, hi enim totius Angliae cor- 
pus repraesentant. Indicitur Parlamentum yjro 
arbitrio Eegis , summamque et sanctam autho- 
ritatem habet in legibus ferendis, confirmandis, 
antiquandis , interpretandis, et in omnibus quae 
ad Reipublicae salutem spectant. Dividitur in 
Domum Superiorem^ et Inferiorem , illius mem- 
bra sunt Episcopi et primores Regni : hujus ve- 
ro Civitatum et Comitatuum Delegati , utraque 
domus de Reipublicae negotiis deliberat , sed 
omnis deliberatio invigorosa est , donec Regis 
auctoritate confirmetur. Quoad Justitiae cele- 
brationem, alia sunt tribunalia Ecclesiatica, alia 
temporalia, alia mi\ta id est Parlamentum. Fo- 
ra Temporalia sunt dupplicia , Juris nempe et 
Aequi — Fora Juris sunt Bancus Regius , Cu- 
ria Camerae Stellatae ; Bancus comniunis; Scac- 
carium y Curia TFardorum et Liberationum ; 
yldmiralii j Assisae ^ et alia minora. Bancus 
Regius dicitur quod Rex ipse in eo praesideat , 
et coronae placita tractet, Camera Stellata seu 
Curia Consilii Regii , in qua tractantur Crimi- 
nalia , perjuria , imposturae , dolus malus. etc. 
Bancus Communis quia communia placita inter 
subdilos , ex jure Anglico , quod commune vo- 
cant , in hoc disceptantur. Scaccarium a tabu- 
la quadrangulari ad quam assidebant nomen ac- 
cepit : in eo omnes causae audiuntur quae ad 

Fi- 



160 Hidtoria 

Fjsciim pertinent. Curia JVardorum a pupillis, 
quorum causas tractat, nomen liabet. Curia 
AdmiraUi res Maritimas tractat. Assisae in quo^ 
libet Comitatu bis per annum celebrantur, in 
quibus duo Assisarum Justitiarii deputati cum 
pacis justitiariis de criminalibus aeque ac civili- 
bus cognoscunt. — Fora aequitatis sunt Can" 
cellaria , Curia Requestarum , seu Concilla in 
limitibus Walliae , ubi causae pauperum et Re- 
giorum famulorum audiuntur. Fora Ecclesiasti- 
ca parecipua sunt Symnlus, seu convocatio Cleri 
semper simul cum Parlamento liabetur. Ceterum 
penes talia etiam tribunalia, nulla est regio tur- 
liarum feracior ac Britannia, quae tamen turbae 
non naturae vitiis, sed sectarum multitudini, et 
ocultis Principum Regiorum molitionibus tri- 
buendae sunt. De infinitis sectislongum foretdis- 
serere; duae tamensectae politicae sunt famo- 
sissimae, videlicet Torys et TFighs ^ quarum 
unaquaeque in alias sectas subdividitur; illa 
Regum Jura , haec ordinum jura continuo de- 
fendit: in utraque sunt Moderatiores ^ et Rigi- 
dioreft , Rigidiores Torys absolutum Regum Do- 
minium inducere conantur : Moderatiores qui- 
dem jura regia defendunt; iis tamen limites sta- 
tuunt. Rigidiores TVighs omnem regiam pote- 
statem abolendam dicunt, Moderatiores vero ae- 
quilibrium Reges inter etOrdines perpetuo ser- 
vare student: et hi praecipuum Regni et Regis 
robur constituunt. In Anglia conspicuus ordo 
est Teriscelidis sive S. Georgii , sed an ob de- 

victos 



Brltannorum et Aii<rlorunu Kji 



Q 



viclos Gallos, vcl inter cliorcas ortum Iiabucrit, 
iii amhl£;uo est ; iiistitulus ?ih Eduardo 1550. \el 
juxla alios 15^6. AUer ordoEquitum est a Bal,- 
Jieo seu trlum Coronarum , ab Ilenrico ll^, sic 
dictus, ideo quod piiusquam in hunc ordinem 
canditati reciperentur , balneo ablui debuerint; 
desiit quidem Iiic ordo, sed a Geor^io T. denno 
in vltam revocatus est. 1725. Exstincti autem 
sunt in Anglia et Scotia ordines hi, u(i S. An- 
dreae , seu Cardici et Rutae. Oi-do SS. Se- 
jyulchri Salvatoris ^ coepit 1164. ab I/enrico 
17. Item Ordo ab Agno Dei^ a Joanne Bono 
Scotiae Rci^e institutus. a ) 

§. 4. Status Belli et Memoria Princlpiini 
virorum in Britannia. In statu antiquissimo Brl- 
tanni in gerendis bellis erant immanes, bel'a 
contrahentes et sese frequenter infestantes ; ma- 
ximae imperitandi cupidine, studioque ea j)ro- 
latandl quaepossidebant. Parebant regibus, siic- 
cessive per Principes faclionibus et studiis di- 
strahebantur, nequesexumin Imperio discerne- 
bant; dimlcabantque non equitatu modo et pe- 
dite, verum et bigis et curribus, quos Covinos 
vocabant , quorum falcatis axibus utebantur. //) 
JuUus Caesar subacta maxima GalliariUTi parlr, 
primus a continente in Britanniam copias tr< - 
/ du- 

ci) De l^Iitico Statu Angliae vide Thomam Smilh. 
de republ. et adtnini.sl ral iune Anglorum. lalinea 
Joanne Budeno reddila. Lugdinii Bal.ivonim j6'i . 
Joachim» Hageniejerinm. Camdenu.i-. b\ Pomijou 
Mela L. 3. c. 6. Tacit. e. 11. • 



162 Historia 

duxit, eamque c) feliclbus proellis subjugavit, 
quo taraen inde reverso, Brltannla denuo sui ju— 
ris facta est : usque ad Imperium Claudii Im- 
peratoris, qui majorem insulae partem Roma- 
nis subjecit ; quo imperante f^oadica generis re- 
gii feminaduce, universi bellum sumserunt, d) 
a quo tempore variis turbis agitati inclarescere 
coeperunt, licet a Claudio in dedltionem fue- 
rint recepti, saepe tamen novis rebellionibus 
Romanos vexarunt, qui an. Ch. 50. Camalodu- 
num ( Colcestria ) veteranorum coloniam eo ad- 
duxerunt, ut Caractdtum ducem rebellionls ca- 
ptum Romam mitterent. Verum nunquam gra- 
vius damnum a Britannis acceperunt Romani , 
quam a. 61. nam gens nimiis exactionibus et 
avaritla *Se//eca^ afflicta , per Voadicam Iceno- 
rum regis viduam excitata , Camalodumim ex- 
cidit, Romanorum vero et Sociorum ad 70. mil- 
lia trucidavit; a) quam quidem cladem brevi 
Svetonius Paullinus vindicabat. Foadicam cru- 
ento proeb'o superans, sed tamen beUum denuo 
a. 78. recruduit , quo tempore Julius Agricola 
in Britanniam missus , dilTicili bello rebelles fre- 
git, totamque insulam cum vicinis reglonibusan- 

tea 



^)Caesar. L. 4. et 5. de bell. Gall. Tacit. in vita 
Agricolae. c. 13. h) Tacit, \\\ vita Agric. c. 15. 
lf>. Svetonius in Claudio. c. 17. Dio C.JssiusL. 60. 
Tacit. L. 12. Anual. c. SS.secj. c) Tacit. L. 14. 
Annal. c. 31. et m vita Agricol. c. 15. 16. ubi 
Voadica vocalur Boudicea : apud Kiphilinum Bun- 
duica. L. 61\ Dio Cassius fuse. L. 60. 



Britanniorum et Angloruni. 163 

tea incognitis Romanae ditioni subjecit : ^) sub 
quorum dominatu quievit Britannia fere qua- 
dringentos annos, donec adan. 449. P/c^/, Sco^ 
ti ^ et CVz/^fi?o/?77Britanniara magnis hostilitatibus 
vastatara et direptam fere penitus oppressissent; 
quo tempore Britanni constituto sibi rege TVor^ 
tigere ^ licet literaslachrjmis ferme exaraverint, 
ab Aetio tamen opem obtinere non valentes, c) 
de externis auxiliis circumspicere coeperunt , et 
Anglo - Saxones ex Germania quorum spectata 
erat bellica virtus, ducibus Hengisto et Horsa 
fratribus in Britanniam evocarunt; qui pulsis 
inde Scotis, amoenltate et fertilitate terrae ca- 
pti, gentibus quibus auxilio venerant jugum im- 
ponentes, soli sibi Heptarchiam ^ seu septerti 
regna constituerunt , nempe Cantianum^ Susse^ 
xiae , Saxonum occidentalium , Saxonum orien-- 
talium seu Essexiae ^ Northumbriae ^ Angliae 
orientalis , et Merciae , sed eorum regum qui 
his praefuerunt , ita perturbata est series , ut 
eos enumerare superfluum videatur, nam hi 
succedente tempore continua inter se bella ges- 
serunt, donec omnia regna venirent in potesta- 
tem Egberti Saxonum occidentalium regis, qui 
deinceps Angliae Regnum appellavit. 

/ 2 I. 



a) Tacit. in Vita Agric. Soceri fuse a. cap. 18. itcm. 
Joan. Xiphil. ex Dione Cassio L. 6(). h) Vene- 
rab. Beda. in Chron. Eccl. Anglor. L. 1. c« 12. 
PauL Diacon. L. 14. Polyd. llist. L. 3. 



16-i 11 i s t {) r l a 

J. E^^hertuii j)riniiis toliiis Angliae rex a. 
Cli. 801. crealus, mox a Daiiis misere vexatus 
est, qui eliam Urhibus excisis, et templis ever- 
sis, magnam Nortliumbriae partem occuparunt: 
tandem classem eorum superans , ut toto regno 
barbaros Danos pellere possit , suis tributum 
Dangieltiun imposuit , sic recuperatum regnum 
856. lilio reliquit. a) II. Ethevulpho ., qui IVor- 
mannosclasse 350. navium appellentes, in Mer- 
ciorum regno devictos fugavit; sed ejus fllio 

III. Ethelberto circa 860. hujusque successori 

IV. Ethelredo nimium molesti erant Norman- 
ni , quos tamen hic novem cruentis proelils 
feliciter profligavit ; simili fortuna usus est eti- 
am ejus frater, V. Alfredus an. 871. qui alj 
Iladriano IT. Pontifice unctionem et coronam 
primus suscepit; ideo etiam Pontificis Jiliiis ad- 
optiuus dictus est; sub quo Dani tota fere in- 
sula potiti fuissent, nisi ex insidiis eos ingenti 
strage superavisset. VI. Eduardus /. ejus filius 
Danorum instinctu afratre Ade lu aldo veheWiori- 
pugnatus, fratrem prostravit, et Northumbriam 
quamDani hactenus tenebant revindicavit. VII. 
Ednmndus I. a. 941. Northumbris victis , post- 
quam totius insulae Dominus factus esset , in 
C(^nvivio perfide trucidatus; cui VllT. Elfridus 
succedens victisScotis, amissas regni partes recu- 
])eravit, et a. 955. regnum ad filium IX. Edu- 
i/ium libidinibus inquinatissimum , ac post eum 
ad 

qi) PoKcJ. L. 5. Canibdcnus in Britan. 



Brilannorum et Gallorum, 165 

ad X. Edgarum transmlsit; cujiis filiiis XI. /iV///- 
ardus II. quarto rei^ni aiino, seu 979. veue- 
nato liaustu , a) et iiisuper perfidiose ordinato 
siccario ?\y Alfreda noverca trucidatus est . cu- 
jus regnum obtinult novercae filius Ethelredus ^ 
de quo dum sacruin fontein conspui casset j)rae- 
dictum erat , aliquando ma^nmn dedecus Pa- 
triae ab eo inferendum; qui revera diun otio 
et vitiis torpesceret, veliementer a Danis ve- 
xabatur , quorum rex Sreno Barhae Furcalae 
post annuas Angliae illatas cladas , pulso Etliel 
redo Anglorum rege fere tolam occupavit. />) 
Cujus filius Canutus Magnus Rex Daniae re- 
bellantes Anglos sub Ed/nundo II. post triuni 
annorum bellum an. 1016. denuo subjugavit , 
totamque Angliam Danorum imperio subjecit: 
cujus successores etiam uti ylraldus ., Canutus JI. 
Alfredus , S, Eduardus Confessor e veteri Sa- 
xonicorum Regum prosapia ortus , quem exce- 
jiit Haraldus J066. qui nono imperii mense a 
Gullelmo Conquestore Norraanniae duce prae- 

Jio 



a) Polyd. L. (). Malh. Vcslmon in Hist. Anglor. 
Hieronyin. Cypraeus. de Orig. Saxon. Anglor. 
Hafniae. 1637. Gubelm. Teriiple. etc. /; ) Hea 
ric. Savilius. Londini ih^Q, Irrupliones Da- 
norum in Angliani descriptae sunt ap. Guli- 
elmum Malmesbiiriensem. L. .5. ejusdem Historiae 
noveliae Libri 2. Henricura Hunlindonensem. Hi- 
sloriarum Libri 8. Elhelverdi Chronica. Rogeri- 
um Hovedenum. Gulielmum Cambdenum hoc 
titulo; Anglicarum, Hibernicarum et Cambrica- 
rum Scriptores. rrancofurti 160l\ fol. 



1 66 Hi s t o r i a 

lio victus , cum suis 20. millibus occisus est; 
Hic Gulielmus a victoriarum copia Conquae- 
storis nomen meruit ; cui anno aetatis 74. 
mortuo successit If^ilhelmus Rufus 

Reges Anglorum Nonnannici , qui inde ah ini~ 
tio regiminis Wilhelmi Conqaestoris , us^ 
que mortem Reginae Elisabethae regna- 
runt ^ seu ab an, 1066. usque an, 1603. 
distingvuntur in J^, classes , in prima sunt, 

Reges Domus Normannicae. 

I. Villielmus I. alias Gulielmus Conquestor ^ 
Normannia in Angliam veniens, commisso ad 
Hastingum Sussexiae oppidum praelio , Haral- 
dum ultimum Saxonum Regem interficiens an. 
1066. totam Angliam subegit, populo duras 
leges imposuit; uti Angliae populi deinceps ar- 
ma non gestarent ; item ut signo campanae da- 
to circa horam decimam vespertinam , suae 
cjuisque domi ignem lumenque exstingveret : 
cui landem successit 1087. fdius. 

II. f^ilhelmus Rufus qui Robertum patru- 
um sui promotorem coercuit , Vallos domuit , 
Scotos vicit , et legem tulit nequis sine regis 
venia Anglia egrederetur. Tandem in venati- 
one improviso ictu f^alteri periit, successorem 
lelinquens Fratrem suum. 



IIL 



Britannoriim et Anglorum, 167 

III. Henrlcus /. Fratrein suiun Robertum 
rebelleni superavit et incarceravlt; Normannl- 
am sibi subjecit , sed a Ludovico Cr«55o vlctus, 
brevi etiara lilios suos ex Normannia in Angli- 
am navigantes, ad 150. personas naufragio ami- 
sit 5 documentum posteris rellnquens fortunae 
discrimini venlorumque ludlbrio spem non esse 
concredendam; post quem casum nunquam Rex 
rlslsse traditur , ci) qui ex esu murenarum an. 
1135. febri sine haeredibus decessit , et ei 
successit. 

IV Stephanus Comes Blessensis ex sorore 
nepos, cui mox bellum movit Mathildis filia 
Henrici , elocata jam antea Tlenrico V, dein 
Godofredo Comiti Andegavensi; ab liac etiam 
Stephanus Rex victus et captus, ea conditione 
libertati restituebatur , ut ipse ad mortem qui- 
dem regnaret , sed ei Mathildis filius Henricus 
succederet : post Iiaec Stephanus Davidem Sco- 
tum clade 10 millium profligavit , sibique va- 
sallum fecit, ^) decessitque anno regni 19. 

Reges Domus Andegavensis. 

V. Henricus II. Comes Andegavensis , ex 
pacto Mathildis post mortem Stephani impe- 

rare 



a) Paul. Aemll. L. 5. Polydor. L. 10. Hist. h) 
Idem. L. J2. Buchanatius L. 7. sed paulo aliter 
narrat. 



160 Ilistoria 

raie coepit, (liim antlqua regni jiira instaurare 
riilerelur, Thomain Cantuariensein Archiepi- 
scopuin adversarium expertus, ira furens oc- 
casionem eum occidendi praebuit ; quare a Mo- 
nacliis jussu Pontificis punitus est; post liaec 
filiorum rebellionibus vexatus, tandem Turones 
Gallorum auxilio sibi subjecit a) Cui mortuo 
1189. successit. 

VI. Richardus qui ex sacra expeditione 
redux ab ZT^/z/vco Imperatore , ob injurias Leo- 
poldo Austriaco in Palaestina illatas, captus ; 
post 18. menses , quum 150. pondo auii sol- 
\isset dimissus: brevi regem Galliae quod Nor- 
manniam invasisset vicit. Poslea dum Aquita- 
niae ducem obsedisset occisus est an. 1199. 
successlt ei fraler 

YII. loannes sine terra qui plurimum cum 
Pontifice dissidebat eo, quod in Anglia plane 
Arclii Episcopos jam Pontifices creare incepis- 
sent; ideo dum Ecclesiasticos durissime tracla- 
ret excommunicatus , Galliae regis rapinls ex- 
positus, tandem ne regno penitus excideret, 
resignavit coronam sunm cum regnO Angliae et 
IJiberniae in manus Pontificis, qui variis exa- 
ctionibus dein adeo Angliam pressit, ut palam 
subdili loannem Regem Nobilitatis Anglicanae 

con- 



a) Polydoriis Vergilius L. 13. Hist. Anglor. ciijns 
nconratinroni editioiieni ]M'o('iiravit Aiitoiiius 
'Jlnsiiis, biigcluiii Ijaldvoiiim Ib\")l. 



Britannorum et Anglorum. 169 

confusionem esse dicereiit. Successit ei an. 
1216. filiLis. 

YJII. Henricus II I. qui Hiberniae princi- 
pem etVallenses rebelles domuit, Gallis qui jus 
in Angliam praetendebant bellum movit , a 
quibus tamen victus et fugatus est: ci) hinc 
cum proceribus dissidens; ab iis una cum fra- 
tre Richardo ^ et filio Henrico captus est; unde 
filius brevi elapsus , victis proceribus patrem et 
patruum ilbertati restituit. Huic successit fi- 
lius 1272 

IX. Eduardus 1. ex Andegavensi familia , 
inter fortissimos et prudentissimos sui teraporis 
reges liabitus, Vallos rebeiles com|)Osuit, pri- 
mipiios securi percussit , Principatum Valliae 
et Scotiam , Anglorum ditioni subjecit. Judae- 
os regno expulit, in Comitiis Francorum pa- 
lam edixit se esse Dominum earum Galliae 
Urbium , quas jure in Gallia possideret. Aqui- 
taniam amisit, sed Scotiae regem caesis 7. mil- 
libus intercepit Normanniam vastans etiam Gal- 
lorum ciassem vicit; a Scotis duce /^a//<^ (qui , 
primus latronum dux erat) initio victus, demum 
10. millibus Scotorum trucidatis, Vallam ca- 
ptum suplicio afTecit. />) Post liaec Anglis suc- 
cessorem reliquit 1507. filium 

X. 



«) ]\Iath. Parisierisis in Joanne et Henrico. Polydo- 
rns. L. 1;"). et 1f). Polydor. L. 17. Massonius. 
L. 3. h) Polydor. L. 17. Bachanan. Ilist. Sco- 
lor. L. 8. 



1 70 /// s t () r l <i 

X. Eduardum II. qui lasciviis et ignavus 
princepsmox a Roherto Borussico ex Oinni par- 
te vehementer infestabatur , ideo post amissam 
Hi})erniam et partem Angliae , regno se abdica- 
Yit anno regni 19. et successit ei 1526. 

XI. Eduardus IIL stalim Scotos exHiber- 
riia clade afFectos rejecit. Deingravetu contentio- 
nem Iiabuit cum Philippo Valesio Galliae rege 
de jure successionis in regnum Galliae, liinc 
suscepta \n Galliam expeditione, 500. navium 
classem cum multis Iiominum millibus perdidit. 
Item ad Cretii oppidum et Pictaviujn longe 
majori clade affecit, ubi periverunt 11. Princi- 
pes, 80. Barones. 1200. Equites , e communi 
vero exercitu 50. millia occubuerunt; ipse rex 
fuga vitam salvans, tandem undecimo obsidionis 
mense Caletum quoque expugnavit. Quo tempo- 
re etiam Regina in Anglia militari virtute prae- 
dita , Davidem Scotiae regem Angliam invaden- 
tem, caesis 15. millibus vicit et captivum in- 
tercepit. d) Interira raortuo Philippo Valesio 
filium ejus successorem Joannem vivum inter- 
cepit et in Angliam abduxit, unde pace ad op- 
pidum Bretignium facta , pulclierrimas provin 
cias et Civitates ob elibertationem regis /o«/z/z/** 
Galli cedere debebant Anglis ; qui dum subje- 
ctos sibi Galios nimis exactionibus a se abaliena- 
visset , Galli resumtis ^mxm^^xkCQphilippo Bur- 

gun- 

a) Polyd. L* 48. ct 19. PauL Aemil. L. 8. ct 9, 
prossardus L. 1. 



Britannorum et Anglorum. 171 

gundo brevi totam fere Aquitaniam recuperarunt. 
Eduardus IIL mortuus est an. 1577.imperii 51. 
cui successit ex fiiio Eduardo nepos : 

XII. Richardus II, qui Hiberniam captis 
quatuor regulis sibi subjecit ; mox seiiitione ob 
exactiones vexatus, Thomam patruum se ob igna- 
\iam reprehendentem strangulari jussit, Henri- 
cuni Lancastrii patrui filium ob quaedam dicta, 
bonis fisco addictis exilio punivit , sed is a pro- 
ceribus, qui crudelitatem Richardi jam pertaesi 
erant revocatus, Richardum regem captum fa- 
me in abundantia enecuit anno regni 22.etRe- 
gnum obtinuit a. 1599. Henricus Lancastren- 
sis. a) 

Reges Dotnus Lancastrensis. 

XIII. Henricus IV. Scotos magna clade attri- 
yit, sed tamen brevi infaustae et fatales ortae 
sunt contentiones de jure Imperii inter fami- 
liam Ehoracensem et Lancastriam , quarum illa 
Rosam albam haec Rosam rubram pro insigni 
gerebat : quam tamen conjurationem , et Yal- 
lensem seditionem feliciter opprimens, an. 1415. 
moritur , et successorem reliquit filium 

XIV. Henricum V. qui Galliam ideoliosti- 
liter vastavit, quod rex filiam suam Catharinam 
ei in uxorem dare nollet , qui ex desperatione 
adeo fortiter eum exiguo suo exercitu dimica- 

vit, 



a) Polyd. L. 20. 2L Hist. Angl. 



172 Illstorla 

vit, ut sexdupliiin Galllciini exercitLim sibi ad 
ylziricartum Picardiaeoj^pidum occnrreiitem ma- 
gna clade et 10. milUum captivitate superaret , 
liinc late per Galliam arma victricia circumfe- 
rens, multis florentissimis oppidis expugnatis, tan- 
dem pace conciliala obtinnit, a)\\\ ducta in Ma- 
tiimonium Catharina filia Caroli FL GaiUae re- 
gis , donec pater insana mente viveret, regnum 
Galliae interea administraret, quo facto certis- 
simus ejus morte haeres et successor Galliae fu- 
turus erat , nisi ipso aetatis flore Henricus /^. 
moreretur 1421. 

XV". Henricus /^/. octo mensium infans An- 
gliae et Galliae rex renunciatus, initio imperii 
sui anno , felicissima matris gubernatione totam 
fere Galliam Carolo VH, interea Galliae re^i 
electo armis eripuit ; verum ubi adolevisset a 
paterna virtute degenerans , brevi per ignaviam 
et imbecillitatem, omne id quod Pater tantis 
animis acquisiverat amisit, excepto Caleto. Do- 
mi vero ob gravissimas contentiones inter ro- 
sam alham et rubram subortas tantopere agita- 
batur, ut bis plane caperetur, sed ^ Margare- 
ta uxore , superato et interfecto Richardo libe^ 
ratus, sed denuo a seditiosis commisso cruen- 
tissimo proelio in Scotiam fugatus , captus et 
carceribus mancipatus , ofticioque regio amotus 
est a. 1461. cui successit Eboracensis Comes b) 
Re- 

d) Idem» L. 22. Hist, Angl. Item Casus omnes, qui 
sub Hetirico IV. ,'if ciderunt, prodiverunt Londini 
1609. bj PoIydor.L. 23. 21. PhiUp.Cominaeus L. 1. 



Britannvruin et An^lijrum. 175 



Ret>es Domus Eboracensis. 

XVI. Eduardus IV. Marchiae Comes rex 
a seditiosis creatiis pariim meliori successu, cu- 
jus imperii tempora pleiia turbarum erant, nam 
a Comile Barvicend promotore suo plane rei:;i o 
exutus erat; quod tamen opera Burgundi de- 
nuo recepit, hostes perdomuit et intra 20. dies 
totam Angliam recuperavit. Fratrem suiim Ge.or- 
gium Clarentiae ducem rebellem \ino sufToca- 
vit; verum quod ab G^(?or,!;^/o metuendum habuit, 
Richardus dux Clocestriae effectui mancipavil, 
qui Eduardo IV. successit 1485. a) Nam Edu- 
ardus V. altero imperii mense peremtus est. 

XYII. Richardus III. Dux Glocestriae, mor- 
tuo Eduardo IV. omnes fratrissui liberos trucidn- 
vit, qui crudelissimusTyrannus altero regni sui 
anno , a Genero Eduardi Henrico Richemontiae 
duce, auxilio Caroli VJII. Galli , victus et ju- 
gulatus poenas dedit 1485. victor mox Rex sa- 
lutatus est Henricus, 

Reges Domus Tudorensis. 

X\ III. Henricus YII. Sapiens ^ diuturnas 

et R 
brae 



et sanguinolentas factiones Rosae Albae et Ru- 



a) Polyd. L. 24. ad finem Canierarius desiiccess. T. 
i. c. 94. Giilielmus Flethwodiis Elenchum AntJ.iL 
Eduardi V. eL Richardi llf. Londini J597. Joon. 
Franr. Blondinus. Hist. bcll. Civilis Anglicani ut>- 
que an. 1483. Vencliis. 1637. 



174 Ulsturla 

brae beneficio matrimonii sui ojjlato cum fructii 
composuit, ipe enim e Domo Lancastriae ortus 
in uxorem duxit Ediiardl IV. Eboracensis filiam 
quo facto bellis intestinis feliciter sublatis, 24. 
annis tanta arte regnum administravit, ut pas- 
sim sui temporis xS'«/(y/7zo/z vocaretur , a) Vitium 
tamen avaritiae ei attribuitur ; cui an. ] 509. mor- 
tuo successit. 

XIX. Henricus VIII. inter omnes Ancliae 
reges propter vitia et virtutes notissimus, c{ui 
ab uno extremo in aliud ruens , affectibus do- 
minari nescius apud subditos dubium reliquit, 
an virtutes vel yitia in eo partes majores lia- 
buerint ? Nam exorta nova Lutheri Doctrina 
quum rempublicam sacram aeque ac profanam 
perturbavisset, initio statim sokis in favorem 
Pontificis scripsit, quareetiam titulum Defenso- 
ris fidei sibi et posteris obtinuit: verum moblli 
suo ingenio brevi ab Ecclesia Romana deficiens, 
se supremum AngUcanae Ecclesiae Caput sa- 
lutari praecepit, novumque religionis sjstema 
quoad disciplinam praescribens , ad id jurare 
omnes Proceres et Episcopos compuh*t. Divortio 
suo se et regnum mire perturbans, simul immo- 
ralem suam indolem manifesteprobavit sex con- 
nubiis; nam postquam C«Mc/r/>za77z Arragoniam 
Arthuri viduam dimisisset, Annam Boleniaui 

si 



a) Polydor. L» 26. Franc, Baco de Verulamio Hisf. 
Henrici VH. scripsit. LuE^duni Batavorum. 1647. 
in 12. Buchanan. Hist. Scotorura. L. 13. ct 14. 



BriLanmjrinn et Anghrinn. 175 

sibi copulavit, matreni insuper ElisahetJiae 
brevi securi percuti jusslt. Dein duxit Johan- 
nam Seymuriam quae in partu obiit : exin yln~ 
nam Clivensem quam mox intactam repudia- 
vit: item Catharinam Havardam adulterii ac- 
cusatam securi percuti jussit : denique Cathari- 
na Parre superstes ei mansit, quum moreretur 
an. 1547. successit ei. a) 

XX. Eduardus VI. ex Johanna Seymuria 
natus , fuit novem annorum rex proclamatus , 
alias egregia indole praeditus, sub tutela avun- 
culi educatus , ejus imprimis consilio sacra Ca- 
tholica abolevit, et religionis reformationem 
solenni decreto in Angllam introduxit ; quo de- 
mum in juvenili aetate non sine suspicione ve- 
neni mortuo an. 1555. Regnum obtinuit h ) 

XXI. Maria sub qua mox alia rerum fa- 
cies invaluit ; Johanna enim novae factionis ca- 
])Ut 5 cum marito et socero suo Dudlaeo cum. 
aiiis primipilis extremo supplicio afFecta est; 
dein Catliolico cultu pie instaurato, mox in 
omnes novae Doctrinae sectatores ferro et igne 

saevi- 



a) Polyd. L. 27. Sleidan. Hist. Franc» Guicciardus. 
in Comment. L. 1. et 2. Thuan. L. J. et 3. 13, 
Robert. Broke. novos casus scripsit Henrici VIJI* 
Eduardi Vh et Mariae regiuae Londini» 1604. et 
Hagae Comitum 1663. Franc. Godvinus, de iis- 
dem regibus scripsit , Norlhoni 1616. foh Hiero- 
n^m. Pollinus. Hist. Anghca Henrici VIII. usque 
Elisabetham. Romae 1594. Gilbertus Burnettus 
Historiam reformationis Anglicanae scripsit. Lon" 
dmi 1683. et 1685, in 4. h) iidem. 



176 Ilistorla. 

saevitum est Maria regina niipsit Philippo IL 
Hispaniarum regi , Aed cum Hegiiia provectae 
esset aetatis, matrimonium sterile mansit , liinc 
spes Angliae potiundae quam Philippns conce- 
perat evanuit , Maria vero contracta lebricula 
decessit a. 1558. Cui, licet Maria Scotica pro 
liaerede se gereret, titulosque regni Angliae 
sumsisset, tamen successit a) 

XXII. Elisahetha Regina supra sexum 
prudentissima , multisque literis culta, cujus 
memoria ob prudentiam, clementiam aliasque 
virtutes apud Anglos sacra est , quae mira aiii- 
morum caplatrix, amorem et venerationem sub- 
ditorum sibi conciliavit, in quorum gratiam , 
Doctrinam Sagvini et genio Anglorum faveu- 
tem restituit adeo; ut verum Reformationis ini- 
tium a temporibus Elisahethae imprimis dedu- 
ci possit; liaec enim Sacra Catholicorum in per- 
petuum eliminavit. Sub Ipsa potentia Hispano- 
rum nimium contrita est , nam instructissimam 
classem invincihilem dictam, 150. navium, stu- 
pendae magnitudinis ad subigendam Angliam a 
Philippo II missam an. 1588. vicit, incendit et 
magna praeda delevit. Maximas sediliones iu 
Belgio contra Hispanos, opibus et copiis susten- 
tavit; quo facto prima fundamenta posuit po- 
tentiae maritimae, commerciorum et navigatio- 
nis ; prout in hunc iisque diem florent. Tandem 
45. annis praeclare administrato regno , aetatis 

80. 



a ) lidem» ibid. 



Britannorum et Anglorum. \11 

70. morti vicina Elisahetha , Scotiae Regem 
Jacobum fere Scripto haeredem declaravit , ipsa 
vero coelebs decessit 1603. a) Quo facto utri- 
usque Insulae summum Imperium consentien- 
tibus Ordinibus ad novam Stuarti Familiain 
transivit. 

Reges Utriusque Insulae De Domo 
Stuart. 

XXIII. Jacobus I. ex domo Stuart Scoto- 
rum Rex, post mortem Elisabethae quoniam 
ipse esset ex Anglorum Regum prosapia, non 
modo testamento Elisabethae sed etiam omnium 
Procerum consensu Rex Angliae declaratus , mox 
Scotiam Angliae conjungens, Monarchiae suae no- 
men Magnae Britanniae indidit ne novae dissen- 
siones ex alterutrius regni titulo condam oriren- 
lur; a quo tempore Anglia, Scotia et Hibernia 
iisdem regibus parent: initio statimstructas vitae 
suae insidias a Comitibus Gaureae feliciter evasit , 
et conjurationis participes supplicio affecit; pa- 
cem cum Hispano perpetuam lerra et mari ope 
legatorum sanxit, et licet cum exteris ad re- 
prebensionem u c[ue pacis amans esset; nihil- 
ominus tamen Britannia perpetuis turbis agita- 
batur partim ob novitiam religionem reforma- 

m tam 

a) De Elisabetha scripsit Adolphus a Dans, Londi- 
ni 1670. Burnettus , Rihaideneira. Cuil» Camde- 
nus etc. 



178 Hist oria 

tam , quam parum rex fovere credebatur ; par- 
tira quod idem rex jura ordinum invadere im- 
minuereque moliretur; liinc anno 1605. horri- 
bilis Sulphurea seu Pulveraria Conj uratio eru- 
pit, qua pyrio pulvere 56. doliorum, Curiae 
Westmonasteriensi , in qua comitia iiegni ce- 
lebrari solent, supposito ; non solum llex cum 
tota familia, sed etiam Senatus seu utrumque 
Parlamentum e medio tolli debuerat. Conjura- 
tionis patratores e numero procerura erant 
Thomas f^interus, Robertus Catesbejus^ Tho- 
mas Percius et alii : e Jesuitis vero Crenvel- 
lus 5 Oldcornus , Guido Faukius et Henricus 
Garnettus ^ etc. quae tamen detestanda Maclii- 
natio mature detecta, consllium in consultores 
Tertit. Rex liberatus arctiori fidelitatis jura- 
mento subdilos sibi obstrinxit. Dein navij^atio- 
nes in Indiam instituit. Colonias in Virginiani 
concessis amplissimis privilegiis duxit. Tandera 
Jacobus ex conjuge sua Anna Friderici II. Da- 
norum regis filia susceptum filium Carohim suc- 
cessorem nominans ipse mortuus est 1625. «) 
XXIV. Carohis I. patris sui vestigia secu- 
tus , potestatis regiae acerrimum vindicem se 
exhibuit; cumque suis conatibus imprimis ad- 
versari intelligeret, Presbjterianos utpote infen- 
sissimos hostes tam Monarchiae quam inductae 

Hieral- 



a) Thuarius L. 124. usqiie d38. Julius Caes. Buling. 
L. 10. Robertus Jonstonius. iri Historia rerum 
Britanicaruni ab an. 1572. usc[ue 1628. Amstelo- 
dami 1665. fol. Gretserus. 



Britannorum et Angloriim, 179 

Hlerarchiae Ecclesiasticae , ideo eos continuo 
insectabatLir. Contra jura Anglorum Carolus l^. 
annis nullum Parlamentum celebrans , cuncta 
pro arbitrio ordinavit, leges promulgavit et 
tributa subditis imposuit. Interim tamen exhau- 
sto aerario, et rebellantibus Scotis , Parlamen- 
tum indicere compellebatur: ubi tamen nullis 
precibus aut minis ordines regni ad opem Re- 
gi ferendum induci poterant , antequam prae- 
teriti regiminis ratio redderetur , et de perver- 
sis Consiliariis Begiis supplicium sumeretur ; 
hinc altercalio diuturna Regem inter et ordi- 
nes tandem in apertum bellum erupit, cumque 
diu cruentissimis pugnis certatum fuisset, eom- 
misso ad Eboracum decretorio praelio Rex cum 
suis victus ad Scotorum exercitum fugere de- 
buit; a quo tamen 400. millium librarum auri 
pretio , promissa vitae ejus securitate, Parla- 
mento Anglorum traditus est ; ubi repente no- 
va Secta Independentium enata fuit ; quae jam 
antea sub Presbjterianorum et Puritanorura no- 
mine occultae latuerat: qui summam Imperii 
potestatem ad se transferentes , omne ineundae 
pacis consilium interverterunt, c ^us horribilis 
factionis Caput erat Oliverius Cromwellus Ver- 
sutissimus, qui omnia ofTicia Militaria et Civilia 
suae factionis hominibus replens, summus arbi- 
ter rei Civilis et Militaris evasit, qui mox sum- 
mum Tribunal constituit, a quo infelix Rex 
Jacobus ad defendendam suam causam vocatus , 
convictus et securi percussus est anno 1649. cu- 

m 2 jus 



180 Hi st o ri a 

jus uxor una cum liberls jam antea in Galliam 
se recepit. «) 

XXV. Oliverius Cromwellus usurpator, 
Post caedem Caroli regis, summa Imperii po- 
testas penes Oliverium factionis ducem mansit , 
qui postquam Scotiam et Hiberniam lerrore re- 
plevisset, et caesi regis filium Carolum pater- 
num regnum sibi vindicantem cum omnibus 
Gallorum copiis e Britannia ejecisset; communi 
Anglorum voto Protector Angliae , Scotiae et 
Hiberniae salutatus est : qui continuo Regio no- 
mine abstinens , regia tamen potestale usus , 
cunctos sibi parere compulit. Cum Batavis bel- 
lum gessit quoniam caesi regis filium Carolum 
apud eos commorari intellexisset; quem ne di- 
utius tolerarent, eos inita pacificatione permo- 
vit. Hispanorum Classem ex Araerica redeun- 
tem magnis detrimentis , imo Kostiliter lacessi- 
vit et Jamaicam Americae insulam ditioni An- 
glorum subjecit, Parlamentum sustulit , et bel- 
licum Consilium quod suo arbitratu flectere 
noverat retinuit. Gallis adversus Hispanos au- 
xilio fuit, cujus proemium fuit Dilnkirhe oc- 

cupa- 

a) Caroli I. Historiam vide ap» Jonstonium , et 
Georg» Laeti in Theatro Britannico. Georg. Hor- 
nius descripsit res Angliae ab an. 1645. — 1G47. 
Wilhelm. Sanlersonius. Historiam vitae et necis 
Caroli Uprodivit Londini. 1656. in l^. Rohert. Man- 
lius scripsit Commentarios de rebellione Anglica- 
na ab a. 4640. — 1649. Londini. 1686. in 8. huc 
spectat Georg» Bateus. 



Britannorum et Angloriim^ 1^1 

cupalio. Ceterum Cromwellus non tantum suis, 
sed etiam exteris fuit adeo formidabilis, ut po- 
tentissimi etiam Reges missis legatis ejus amici- 
tiam expeterent. Cujus fama etiam Judaei per- 
moti Legatos Londinum miserunt quaesituri an 
Messias esset? Verum Cromwellus anno 1658. 
mortuus est; a) cui in reipublicae administra- 
lione successit filius Tiichardus Cromwellus qui 
artiliciosam illam patris regnandi artem nesci- 
ens , in sui perniciem Parlamentum restituit , et 
Scotiae Gul)ernatorem MonJcium totius Britani- 
ci exercitus Ducem eligendum permissit, qui 
Richardum oneri ferendo imparem deprehen- 
dens, brevi cum Parlamento de revocando exu- 
le Principe Carolo consilium inivit , qui etiara. 
Londini 1660. rejecto Richardo inter laetissi- 
mas populi acclamationes tlirono restitutus est. 

XXYL Carohis II. post diuturnam patris 
mortem diu in Gallia , Germania et Hollandia 
exul , tandem consensu procerum ad paternum 
solium revocatus et solenniter 1660. coronatus 
est, sub cuju5 initiis magna rerum conversio 
sequebatur, nam pristinam regnorum formam 
restituit, Episcopos et Parlamentum juxta anti- 
quam consvetudinem confirmavit. In auctores 
caedis patris inquisivit, ac alios suppliciis afTici- 
ens , aliis gratiam concessit, militiam stabilem 

retinuit , 

a) Idem Bateus scripsit Elenchos motuum nupero- 
rimi iri Anglia , usque ad Cromvelli niortem Lon- 
diiii i661. in 8. itera Thonias Skynnerus. Lon- 
diui 1676. iu 8. 



182 Historia 

retinuit ; ex inlta cum Gallis amicltla , summam 
potestatem pro lubitu exercuit , Catholicae re- 
ligioni favit , maximeque laboravit ut merca- 
tura tamquam reipublicae nervus in omnlbus 
provinciis augeretur. Hinc quum Anglicae gen- 
tis natura esset ex uno extremo in aliud labi , 
parum aberat quin ex nimia Jibertate in abso- 
lutum et arbitrarium Regls domlnium forma 
regiminis verteretur. Verum dum successive 
Regis Religio dubia evasisset, imprlmis quoni- 
am Regls frater Jacohus dux Eboracensis Catlio- 
lica Sacra palam profiteretur ; item quod foe- 
dus cum Gallis inconsultis ordinibus inivisset, 
ac infelicibus bellis Batavorum non modo aera- 
rium exhausisset, sed insuper crescente Bata- 
vorum potentia in fluvio piane Thamesin ma- 
gnas hostilitates naviumque jacturam experlren- 
tur: unde cum Hollandis pax Bredae a. 1668. 
ineunda erat ; tantopere amor subditorum in re- 
glam familiam elanguit ; ut etiam legem cele- 
berrimam Haheas Corpus (quae civem ante ju- 
dlcis Sententiam vinclri prohlbet , ) ferendo , 
Minlstrum Beglum Damhy proditorem jurlum 
patriae in carceres conjiciendo , Jacohum fra- 
trem suum jure successionls exuendo, populum 
tamen sibi conclliare non potuit; imo rcgnum 
in duas factlones notlsslmas uti Torys et JFighs 
sclfsum , regem in maximum periculum conje- 
cit quare ad praevertenda bella civilla Bex 
Parlamentum dlssolvit, Fratri Jacoho jus suc- 
cessionis transcripsit; conjuratorum primipilos 

puni- 



Britannorum et Anglorum. 183 

piinivit. Qiilbus curis intentus, tandem imperii 
anno 26. mortuus est. 1685. «) 

XXVll. Jacobus II. frater Caroli regis , 
superatis factionibus Catliolicam fidem magnis 
animis in Angliam reveliere, stabilitam Tero 
Eeformatam religionem una cum patriis legibus 
evertere conabatur : ideo Nuncium Apostoli- 
cum Londinum recepit, Edictum tolerantiae 
promuJgavit, et reluctantes Episcopos in vincu- 
la conjecit: quae omnia aegerrime ferentes An- 
gli, araplius adliuc metuere coeperunt, dum ex 
altera conjuge Beatrice Mutinensi Eduardum 
filium suscepisset, quem Catholico more edu- 
catura ne Angli successorem habere cogerentur, 
mature de religione et libertate solliciti , TJ^il" 
helmum Arausiacum cui Jacobi filia Maria nu- 
pta erat , spe consequendi regni in Angliam 
evocarunt; ad cujus adventum Jacobus territus, 
quum frustra lidem procerum implorasset, re- 
bus desperatis , Uxorem cum filio in Galliam 
mature dimisit, ipse vero in vincula conjectus, 
inde brevi elabi permissus, in Gallium exul 
abiit 1689. b) 

XXYIII. 



a ) Bascobel descripsit eum memorabilem locum , 
quo Carolus IL post proelium Vorcestriense la- 
tuit, et quum in Angliara reduceretnr ejus fata 
vulgavit Edmundus Casteilus , Solem Angliae ori- 
entem, auspiciis Caroli II. Londini 1666. in 4. 
Vitam Caroli 11» scripsit Daniel Hartnaccius» h ) 
Idem scripsit etiam vitam Jacobill. Cologae 1694. 
in i2. 



184 'Ilistoria 

XXVIII. Vilhelmus III Princeps Arausio- 
nensis (Oranien) cum conjuge sua Maria a Sco- 
tis et Anglis in Regem salutatus , Hiberni qui 
partibus lacobi II fideliter adhaeserant multum 
iiegotii ei facesserunt , sed TVilhelmus Danicis , 
aliorumque Principum copiis auctus, turbas do- 
piesticas prudenter componens , lacobum cum 
sociis Gallis fugavit; quo bello Gallico durante 
TFilhelmus mortuus est a. 1702. et ei successit. ci) 

XXIX. Anna soror Mariae ^ et exauctora- 
ti lacobi Regis filia, nupta Georgio Baniae et 
Norvegiae Principi ; bellum contra Gallos susce- 
ptum feliciter continuavit; diuturnas altercatio- 
nes ob unionem Angliae et Scotiae vigentes , 
adco faustis auspiciis consummavit, ut passim 
hocce encomium de ea pronunciarent ; Ilenri- 
cus VII Rosas ^ lacobus VI Nomina^ Anna 
vero regna conjunxit : nam cum prole careret , 
spemque Principibus Catholicis succedendi prae- 
scinderet, lege publica decrevit successionem 
ad Domum Hannoveranam ^%^e; devolvendam 
per lineam maternam ; licet in linea masculina 
existens Eduardus Yalliae princeps , agente eti- 
ana Ludovico XIV, Galliae rege succedere de- 



buisset 



a) Wilhelnii vitam scripsit Lambertus Busch. alias 
Sylvius. Amstelodami 1694. iii 4. pleniorem et 
accuratiorem ejus Historiam edidit Chevalier , 
Arastelodami 4692. fol. item P. A. Samson Haye 
4703. et Arastelodami. Joan. Geor^. Graevius.Eber- 
hardus Gveruerus Hoppelius. Gilherlus HurneL- 
tU8. Hagae Couiitnm 4695» etc. 



Britannorum et Anglorum, 185 

buisset; unde exortLim bellum GalHcum , cum 
magno Britanniae emolumento feliciter gessit, 
pace enim Ultrajectensi a Gallis accepit Fretum 
Hudson^ insulam S- Christopliori , et novam 
Scotiam : ab Hispanis vero Gibraltam et iVIi- 
norcam. Ceterum domi ferales turbas excitavit 
Henricus Sacheverellius Anglicanae Ecclesiae 
Presbyter , cujus sermones ex Sententia Parla- 
menti per lictorem combusti sunt. Praeterea 
aliae duae politicae sectae etiam turbabant tran- 
quillitatem, Rigidorum nempe Torys seu Epi~ 
scopalium qui Jus regium ; item Mitiorum Vighs 
seu Preshyterianorum qui ordinum jura pro- 
pugnarunt : liinc novae turbae minari videban- 
tur reipublicae; quas utcunque sedavit mors 
Eeginae a. 1711. a) 

Reges de Domo Hannoverana. 

XXX. Georgius I. Elector Hannoveranus, 
qui ab Elisabetha Jacohi Angliae regis filia or- 
tum ducens , ex lege Annae et ordinum consen- 
su eodem Reginae mortis die Rex proclamatus, 
jure haereditario regnum obtinuit, qui inter 
prudentissimos Britanniae Reges numeratus, pru- 
denter regna sua guberna\it, curas eo impri- 
mis convertens , ne Gallorum nimia potentia, 
Britanniae exitio evadat, qui dum varias turbas 
a Praetendente in Scotia excitatas feliciter 
compescuisset, mortuus est Osnabrugae 1727. 
cui successit filius XXXI. 



a) Historiae Universalis scriplores praecipui Piemer, 
Millot, Schrock, Gruber, Grebiier, Bolla elc. 



186 Hi sto r i a 

XXXI. Georgius IT. maxlmls virtutibus iii 
suorum subdltorum commodum praeditus mox 
ibedus cum Carolo VI. Germaniae Imperatore 
iniens, totlus Europae aequilibrium politicum. 
procuravit, et sanctio Pragmatica quo ad Au- 
striacarum terrarum conjunctlonem, etfemineam 
successionem novum robur accepit. Quo ex foe- 
dere non modo Imperatoris Caroli fdiam 3Ia- 
riam Theresiam pecunla et auxilils constanter 
juvit contra sanctlonis pragmaticae eversores ; 
sed etiam gravlsslmo praelio ad Dettingam cum 
liostibus commisso, cum laude ipse Rex inter- 
fuit. Porro famosum iWwmJacobumPraetendejitem 
Gallorum aiixilils potentem e finibus Scotiaefe- 
liciter exegit. Etpostquam YalliaePrlnceps prae- 
mature obiisset, mox in spem regnl majoribus 
curis educandum curavlt nepotera suum Geor- 
giiini JFilhehrMm Fridericum ., cujus optimas in- 
tentlones demum interturbarunt lites Gallos in- 
ter et Anglos subortae de possessionibus in Borea- 
li America , unde exortum bellum 1756. optato 
fructu terminare non potuit , quum morte prae- 
Tentus esset 1760. 

XXXII. Georgius III. nepos Georgii II. qui 
facta cum Gallis pace Versaliensi 1762. totam 
Canadam Amerlcae , Anglorum ditioni adjecit 
extenditque potentiam Anglorumln Tndiam ori- 
entalem , regna Bengala , Bahar et Orixa oc- 
cupando. Yerum in Araerlca amisit tredecim 
provincias^ quarum coloni ob restrictam mer- 
candi libertatem rebellantes , auxillo Gallorum 

et 



Brltannorum ert Anglorum. 187 

et Hispanorum jiigum excusserunt , et Liberam 
rempublicam conslituerunt 1785. Porro varia 
Ibrtuna etiam contra Gallos sequentibus Napo- 
leonis temporibus bellavit : inter quas Reipubli- 
cae curas in morbum mentis et Podagrae inci- 
dens , bcet suorum animos pacisstudio, et opti- 
ma successoris sui Georgii lY. directione sibi 
concibasset , tandem mortuus est 1820. 

XXXIII. Georgius \J^. natus 1762. jure Iiae- 
reditario regnum obtinuit 29. Januarii 1820. qui 
rejecta uxore nullam spem successionis liabet. 
Regnum paternum feliciter juxtaproprias guber- 
nat Anslorum constitutiones , sub auo Catholi- 



"r> 



quo 



ci Hiberni ardentissimis votis orarunt^ ut odio 
religionis hucusque pressi, tandem jure civitatis 
donarentur; quae Catholicorum justa praetensio 
etiam post multas, disceptationes Parlamenti vo- 
to rejecta est. Mirum pro seculi genio! 

§. 5. Status L,Lterarum et Artium Britan- 
niae. Jn nobilissimam lianc insulam post diiu- 
vium bonas literas pervenisse multis ostendere 
non est necesse, quoniam ea quae de Gallorum 
vetustissimis Philosophis diximus etiam ad An- 
gliam referuntur, Caesav enim ait Druidarum 
Doctrinam ex Eritannia in Galliam fuisse trans- 
latam , quo etiam Graecorum Philosophi sensim 
pervenerunl ; prout autem Ilornano Imperio sub- 
jecta fuit Eritannia , dubium non est quin Ro- 
manorum scientiae et artes simul fuerint intro- 
ductae- cum religione vero Christiana etiam 
scholae publicae introduci coeperunt , quales jam 

olim 



188 Historia 

olim diiae nobllissimae celebrantur, iiti Acade- 
mia Cantahrigiensis et Oxoniensis , de qiiarum 
erectione variae supersunt opiniones; et quideni 
primo Cantabrigienseni fundatam dicunt alii an. 
630. a Sigeberto Anglorum rege : alii longe ci- 
tius per Cantabrum Hispanorum Regem funda- 
tam dicunt; quae sententla verior est : nam ex- 
stat Honorii I. Pontificis rescriptum datum Ro- 
mae anno Domini 624 quo et se Cantabrigiae 
literis operam dedisse refert, et slmul gravate 
percepisse ait; quod celeberrima olim ea Uni- 
versitas a paganis vexaretur. Quae revera doctls- 
simis semper viris abundavit ; hic enim Fene- 
rabilis Bedd , Alcuinus Caroli M. Praeceptor , 
Joannes Rojfensis , Thomas Morus , Thomas Li- 
nacer ^ Erasmus Rotterodamus et alii floruerunt. 
II. Academia est Oxoniensis , quam quidam tem- 
poribus belii Trajani a Graecis Pliilosophis te- 
merarie fundatam affirmant; ubi tamen excom- 
muni Historicorum sententia ea fundata est 873. 
ab yllfredo rege ; his addltur tertia Academia 
Londinensis ^ ex quibus etiam hodie viros doctos 
omnium facultatum et scientlarum perltissimos 
pka-imos producit Anglia. Porro Balliohis Sco- 
torum rex , dum in Britannia exularet fundavit 
Balliorense colieglum. Guilhehnus Martonus Edu- 
ardi regis Canceilarius anno 1285. Collegiwn 
Martonium erexit. Gualterus Stapyltonus Ep. 
Exoniensis duo alia collegla 1326. adjecit. Can- 
tauriense Collegium exstruxit Simon Cantuaj^i- 
ensis 1566. Pulcherrimum collegium , quod Re- 

gium 



Britannorum et jln^^lorum. 189 

gium slve Regina ciicltur 1367. fiindavlt Fhi- 
///?/?« regina. Henricus Archi-Episcopus duoCol- 
lecia adjecit , unum Divo Bernardo^ alterum me- 
moriae mortuorum dicatum. Gulielmus Vanjle- 
tus £p. Yintoniensis Collegium Magdaleneum 
vioswit. Guilhel?nus jLijicolniejisis veroerexit Col- 
legium Brasynnose. Richardus Vintoniensis Ep. 
fundavit collegium Corporis Christi 1515. Fue- 
runt olimin Anglia aliae etiam Academiae, quae 
nunc interciderunt, uti Legionensis ^ Carleonen- 
sis^ Bannochorensem Lucius rex Christianus ere- 
xisse creditur. Licet autem tardius quam regni 
incolumitas postulabat in Scotia fuerint scholae 
erectae, tres tamen imprimis celebrantur, uti 
Academia S. Andraee 141 J. erecta. Aberdonien- 
sis loci Episcopus Guilhelmus Elphinstonius 
1480. instituit: et Glassoviensis ex quibus inge- 
nia Scotorum vivida, excitata , ignea, et sapien- 
tiae capessendae maxime idonea prodiverunt. 
Demum recentioribus temporibus Georgius II. 
Britanniae rex inviros eruditos et Scientias mu- 
nificus, ad proraovendas bonas artes et Scientias 
maximis reditibus an. 1757. fundavitj LTni- 
versitatem Gottinganam hodie in Europa a Do- 
ctissimis Professoribus celeberrimam; cujus Re- 
ctor et Praeses semper Britanniae Reges sunt. 
Angli ad artificia et mercaturam sunt aptissimi. 



Ca- 



190 Ilistoria 



C a p u t V, 



Exliibens Ilistoriam Danorum. 

§. 1. k3 tatistico Geographica notio Daniae 
Regnuni Daniae ampkim et populosum vulgo 
Dannemarchia seu regio Danorum appellatur, 
se Yero Daneman sevx fluviales vocant. Ab oc- 
cidente habet mare Germanicum , ab ortu ma- 
re Baltliicum , a septemtrione Norvegiam et 
et Sveciam , a merlclie Holsatiam et Pomerani- 
am. Quocl ad fertilitatem soli spectat , fru- 
menti ac pecorum feracissima est Dania; 8teri- 
lis quidem maxlma ex parte est Norvegia , 
mercium tamen quae exportari possunt , ibi 
ingens est proventus, in iis enim partibus sunt 
plsces 5 ligna , adeps Balaenarum , pix et similia: 
fodinis etiam auri , argenti et ferri abundat ; 
maris alUuentia Danos imprimis aUt , et qui- 
bus ad vitae usum carere necjueuni , natura 
Danis non denegavit. Ouae autem fuit Dano- 
rum origo ne ipsis c[uidem satis constat; Mun- 
st^rus de imperio Majorum scribit : Danum 
quondam multis ante Christum seculis ibi re- 
gaum primum tenuisse, a quo Danicorum re- 

sam 



D ctno r u rn. 191 

S»nm familia successionis ordine piofjuxerat. 
Hodie Danoruin omnis regio maris faucibus in- 
terrupta , ex his praecipuis partibus constat : 
uti jfiitia meridionali et septemtrionali, quo 
Slesvicensis et Holsatiae ducatus pertinent. Ze- 
landla et Scania praeter insulas singulis parti- 
bus adjecentes. Divisa est tota Dania in 184. 
Praefecturas quae Heret vocantur , et a toti- 
dera Praefectis legum Danicarum peritis admi- 
nistrantur. 15. tFrbes Celebres , et 12. arces 
Eegias numerat praeter minores , praeclpua 
totius Daniae metropolis est Hafnia seu Co~ 
penhaga magnitudine , opulentia et maxima 
portus commoditate insignis. Aliae urbes sunt: 
JLonda^ Mahnogia , f^arhiugum , Gotlandia , 
Arhitsium ., Ellemanshergh ., Slesvicum., IP^ich ., 
Flenshurgum. etc. Flumina sunt : Egidora , 
Chalusus, Plurimi incolarum piscaturam exer- 
cent; incolae sunt jucundi , suorum amantes , 
pacta observant , venationes diligunt , Musfv- 
rum amantes , in administratione rei familiaris 
prudentes feminae formosae : imprimis morbos 
ex refrigeratione contrahunt. ct) 

§. 2. Status Religionis et consvetudinis 
Daniae, sunt qui ex rnonumentis Islandicis Da- 

nus 



a) M* Adanii opusculum de.situ Daniae et reliqua- 
rum, quae trans Daniam sunt regionnm , Lug- 
duni Batavorurn 1595. Martin» Zeilerus Descriptio 
nova Regnorum Daniae et iNorvegiae ul et Diica- 
tuum Slesvici , et Holsatiae , regionumque ad ea 



192 Hi s t o r i a 

nos ante Chrisli tempora floruisse contendunt 
alioquin in statii Ethnicismi more aliarum gen- 
lium idola coluerunt , praecipui Danorum Dii 
erant Othinus ^ Thyr ^ Thor , et Frage ^ a qui- 
biis dies denominati sunt; quo in statu prae 
omnibus gentibus piraticam exercebant Dani , 
quam in Jaude ponebant agriculturae securi ; 
ingravescente aulem annona, varias migratio- 
nes fecerunt, totamque fere Europam sub no- 
minibus Cimbrorum, Gotliorum , Longobardo- 
rum, Anglorum et Normannorum inundarunt. 
Prout autem regnante apud eos Tlerolclo ab 
Ottone M. Dani Ticti fuissent , ipAC Heroldas 
rex primus Christianam fidem amplexus, ejus 
exemplo fere omnes ad fidem Cliristianam in- 
ducti sunt juxta a. Ch. 930. ad quos dein cir- 
ca medium seculi decimi ab Agapeto II. Pon- 
tifice doctrinae propagandae gratia missus erat 
Adalgo Hamburgensis Episcopus; a) qui lae- 
tissimos suae praedicationis reportavit fructns ; 
sed Dani in fide Christi imbuti circa an. 990. 
multum pati debebant furore Svenonis Bai^bae 
Furcatae qui gravissimus Cliristianorum per- 

se- 



spectanlium. Amslelodami. lf)55. Butgerus Her- 
mariiiides. Descriptioiiem Daritae et Norvegiae 
edidit Amstelodami 1670. in. 12. 
a) ]\1. Adami. Hist. EccL Danorum. Lngduni Ba- 
tavorum 1596. m 4. Item Haraldus Huitfeldus , 
Hist.oriam Ecclesiae Daniae, Episeoporum et Re- 
ligionis ChnsLianae Scripsit , Halmae 1655. in 4. 



Danorum,. 193 

secutor erat ; quo decedente, Ecclesiae Danlcae 
restituta fuit pax. Sub Canuto Sancto varii 
Episcopatus sunt fundati , cujus tanta erat in 
clerum munificentia , ut ob statum Ecclesiasti- 
cum ditandum , declmas toti regno imposuerit 
j^romoveritque Episcopos ad summa regni mu- 
nia ; hinc Ecclesiastici tertium obtinuerunt or- 
dinem in Statu Daniae , a quo tempore ad 
Statum Ecclesiasticum Daniae pertinebant: Ar- 
clii Episcopus Lundensis^ item Episcopus Roe- 
schildensis , Otthoniensis , Ripensis , ffl,nbur- 
gensis , Arhusensis et Slesvicensis , ad quem 
etiam ceteri Canonici referuntur ; qui decimas 
in regno , quae tamen in diversis provinciis 
vario modo dividuntur, demidiam partem de- 
cimarum accipiunt Episcopi , dimidiam rex , 
allquum Canonici et alli Parochi , pars etiam 
ad Ecclesias aedlficandas contribuitur. Cele- 
berrimus Episcopus fuit Eoeschildensls Absolon 
qui circa 1170. initium fecit condendae Haf- 
niae urbis , quae hodie totius regni metropolis 
est. Quantum ad Pontificium Jus attinet, in 
hoc regno semper nomlnatlones et ordinatio- 
nes Praelaturarum Episcopatuumque a Regibus 
collatae fuerunt, ut patet ex responso Wolde^ 
miri I. Daniae regls; quum videlicet Pontifex 
Romanus ordlnationes et nominationes Episco- 
porum et alia similia postularet , Rex rescri- 
psisse dicitur : Regnum habemus a subditis , vi^ 
tam a parentibus y religionem a Romana Ec^ 

n clesia , 



194 Ui s t o ri a 

clesia , qiiam si repetis , remitto per praesen- 
tes, Hinc sicut Caroli V. prudens decretum 
laudatur, quod in posterum Ecclesiasticae per- 
sonae nullam rem immobilem coemere possint 
absqe Principum consensu: sic Christianus III. 
aequae prudenter constituit, ne Ecclesiastici 
aliquidTendant absque regis expresso mandato ; 
alioquin Religiosi optime erant provisi in toto 
regno a Christiano IIL rege. — Olim Eccle- 
siae Septemtrionales jurisdictioni Archi Epi- 
scoporum Bremcnsium sive Hamburgensium 
erant subjectae , sed tempore Erici Boni Re- 
gis 5 iiova sedes Arclii Episcopalis erecla est 
Londini Scanorum , cui reliqui totius Septem- 
trionis Episcopi suberant. Successive etiam Sve- 
cia et Norvegia suos optinuerunt Arclii Episco- 
pos, quo instituto quum multum de sua juris- 
dictione et auctoritate decedere existimaret Ar- 
chi Episcopus Lundensis , tandem ilils in com- 
pensationem a Romanis Pontificibus consenti- 
entibus Daniae regibus datum fuit, ut deinceps 
Primates Svetiae et Legati Aj)ostolici nomina- 
rentur. Porro status Ecclesiae ante Reforma- 
tionem in Dania etiam talis mansit , qualis in 
aliis regnis viguit, uempe Episcopi summas di- 
gnitates tenuerunt, erant illi communiter Can- 
cellarii , Legati , saepe etiam Duces exercitus ; 
Sacerdotes et Diaconi etiam sequebantur castra 
de lege regni tempore necessitatis , nam tempo- 
ribus Olai regis in pugna inter caesos inventi 
sunt 5. Episcopi, et 60. Sacerdoles. Elcclio 

ad 



Danorum. 195 

ad ofTicia Ecclesiastica olim a populo fiebat , et 
a Rege confirmatio ; prlmus fuit Jacobus Er^ 
landl qui a Pontifice Romano Archi Episcopus 
Lundensis fuit constitutus, a quo tempore dein 
vocari voluerunt Apostolicae sedls Episcopi, 
In Dania tantae erant divitiae Episcoporum , ut 
solus Episcopus Roschildensis 45. feuda tene- 
ret , alii etiam Episcopi dum ad Comitia profi- 
ciscerentur , centum et amplius armatis viris 
stipati iter susceperunt. Verbo tota Dania fuit 
Christiana, et illi solum Haeretici et irreligio- 
si aestimabantur, qui decimas rlte non solvis- 
sent, quare etiam fulmine Ecclesiastico percu- 
tiebantur. Verum haec primaeva Religionis 
Christianae reverentia multum labefactata fu- 
it per invalescentem ubique reformationem , 
nam ad avertenda sangvinolenta bella sub Fri- 
derico /. Liberum religionis exercitium Evan- 
gellcis concessum fuit , cujus successor Christi- 
a,nus III. antiquam Evangelii veritatem respu- 
ens , Lutherii profanas novitates amplexus , 
Cultum Evangellcae religionis publica auctori- 
tate instituit, cujus vestigiis etiam successores 
ejus in hunc usque diem firmiter inhaerent. a) 

n 2 $.5. 



a) Ad Reformationis Daniae Historiam lege Conra- 
di Aslaci orationem de Stalu Religiouis in Dania 
ab anno 1517« ad 1621. cum Centum annorum 
Chronologia , quae latine prodiit Hafniae 1621. 
in 4. 



196 ///' s t o r i a 

§. 5. Status Pollticiis et Forma Regimi- 
nis Daniae, Statiis Daniae Politicus inde ab 
sui initio , ad nostra usque tempora commodis- 
sime considerari et dividi potest in quinque 
Epoclias 5 quarum I. representat statum Daniae 
sub Etlinicis , usque an. Ch. 1014. II. Statum 
Daniae sub Regibus Cliristianis usque ad con- 
junctionem trium regnorum Borealium , seu a 
Canuto M, usque Margaretham ab an. 1014. 
usque 1587. III. Epoclia exhibet statum Daniae 
ab unione regnorum, usque ad eorum dissolu- 
tionem ab 1587. usque exilium Christiani II. 
seu an. 1525. lY. Epocha statum Daniae ab 
Exilio Christiani II. seu initio Beformationis 
in Dania usque mutationem Formae regiminis 
sub Friderico III. ab an, 1525. usque 1660. 
Denique V. Epocha proponit statum Daniae 
sub Monarchis absoluta potestate gaudentibus 
inde ab an. 1660. usque ad nostra tempora. 
et quidem 

I. Status Daniae sub Ethinicls regibus erat 
communis cum aliis gentibus , qui tamen prae 
aliis piratica exercebant , hinc necessitate saepe 
iirgente varias migrationes diversis nominibus 
susceperunt, et ex Europaearum provinciarum 
praedis imprimis yitam sustentabant. NuUas 
habebant leges scriptas , ideo controversiae per 
duella ac usum ferri candentis decidebantur. 
Reges habebant magis ex procerum electione 
quam nativitatis successione , velus eligendi 
consvetudo fuit per sufFragia in aperto campo^ 

llegia 



D a n o r u ?n. \^1 

Regia seJes erat Lethar viilgo Leire \n insula 
Slelandlae unde reges Danlae antiqui saepe vo- 
cantur Reges Lethraruni. Filios et fratres re- 
gum in alias provincias saepe ablegarunt , quuin 
participes regni fieri nonpossent, inde tot ex~ 
peditiones susceptae erant, ut alii etiam nobili- 
ores etplebei loca aptiora et nobiliora adipisce- 
rentur. Cpnditorem Daniae alii dicunt fuisse 
Danum^x^uAm ante Romam conditaru regna- 
visse in Dania credunt. «) Alii vero ab Arca 
Noe deducunt , et GotJieruni primum regem 
Daniae statuunt. b) Alii autem ex Islandicis 
monumentis c) affirmant paulo ante Christi 
tempora primum in Dania regnavisse ^chiol^ 
dum qui erat Inclytissimi Asiae Principis Othi- 
ni filius , a cujus nomine sequentes Danorum 
Reges Ethnici Skioldungi vocabantur ; cujus 
sub successore Haraldo Blaatando ., multi Da- 
norum ad Cliristi fidem conversi sunt circa a. 
Ch. 930. successor ejus Sveno Barbae Furca- 
tae iterum terror Christianorum et Angliae 
domitor erat , quem excepit Canutus M. 

II. Status Daniae sub Regibus Christianis 

inde a Canuto M. amplius salutaribus legibus 

ilhistrari coepit ; quaies leges sub Canuto M. 

notissimae sunt nomine Gaards Raet , sub Ma~ 

gno 

a) Albertus Crantzius , Huitfeldius, Pontanus , et 
Meursius. b) iNicolaus Petrejus et Lischander 
Historiographus Daiiorum Regius, c) Torrao- 
dus , Torfaeus Islandus ^ et plerique Historici 
haiic hypothesin amplectiintur. 



198 Hist o ria 

gno Bono rege autem erat lex lala Norvegica 
Tulgo Graa- Gaasen dicta ; sic sensim flo- 
rentissimum evasit regnum Daniae sub TVal- 
deniaro II. qui condidlt leges Siellandicas et 
Scanicas , sub quo nobilitas distinctam classem 
formare coepit. Tunc ordinata fuerunt Comi- 
tia , institutus regni senatus, cujus consensus in 
rebus majoris momenti requirebatur. Origi^ 
nem etiam huic Epochae debent summi regni 
ofliciales , uti Regni Dapifer , Mereschalus , Can-- 
cellarius. Interim sicut Dani nunquam Roma- 
nis aut Gallis subjecti erant , ita sequentes Ger- 
maniae Imperatores nullam in idem regnum 
sibi juris* titulum formare potuerunt ; \erum 
tamen non de erant Imperatores uti Otto 1. et 
Fridericus Barbarossa qui Danorum reges ad 
liomagium pendendum adigere meditabantur. 
Ceterum etsi jura et leges Danorum origlnem 
et increraentum IValdemaro I. debeant, tamen 
ante Constitutionem Calmariensem in jure pu- 
blico Daniae omnia vaga et obscura erant , u- 
bi primum singulorum jura describebantur. 
III. Status Daniae per unionem triumregnorum 
florentissimum evasit : Nam Margaretha victo 
Alberto Sveciae rege mox Ordinum Conventum 
an. 1597. Calmariae indicens, ibi decreto pu- 
blico sancitum est; ut Dania , Norvegia et Sve- 
cia semper deinceps sub unius tantum Regis 
imperio esset; qua constitutione trium regno- 
rum possessio Margaretae firmata est adeo : 
ut Regiim Septemtrionalium potentia vicinis 

Euro- 



Danorunu 199 

Europae partibus gravis et formidabilis videre- 
tur. Verum specie polius quam re major erat 
ob intestinos quibus laboraliat morbos , pro- 
pter perpetua inter Danos et Svecos dissidia. 
Ceterum Margareta liac Constitutione Calnia- 
riensi insigniter iilustravit Juspublicum Danlae, 
nam ante lianc legem , vix ex ipsis Historiis 
elici posset quae nam erat vera Regum pote- 
stas 5 aut ordinum jura ; imo nec aperte de- 
monstrari potest, an antea Dania, regnum Ele- 
ctivum aut Haereditarium fuerit, licet frequen- 
tes Capitulationes intervenerint , illae tamen 
pro ratione temporum aut restringebantur aut 
amplificabantur. Calmariensis autem Constitu- 
tio Formam regiminis rite ordinat, jura tam 
regum quam ordinum exprimit adeo : ut jus 
publicum Daniae ex liac tamquam ex vero fon- 
te profluat. Sic Jus Regem eligendi, Proce- 
ribus regni et senatoribus attributum est juxta 
antiquam consvetudinem ; coronanturque Reges 
Hajniae \n Ecclesia B. Mariae V. in quam a 
regni Senatoribus ducuntur , quibus insignia 
Regalia praeferuntur ; uti globus , ensis et Co- 
rona , dein debet Rex jurare se praescriptos 
articulos stricte servaturum , et Religioneni 
Cliristianam , jura ac Consvetudines regni de- 
fensurum; dein ungitur ab Episcopo Roscliil- 
densi , et tunc primo a Senatoribus corona ca- 
piti imponitur , qui tunc Regi juramentum 
praestant. Quo ad populum quinque sunt Sta- 
ifw5,primus est Regiae familiae \1. NobilitatiSj 

\n 



200 Illstoria 

inter quos nuUi sunt Comites aut Barones , sed 
in antiquitate familiae ponunt honorem , qui 
omnes possident sua bona cum majori vel mi^ 
nori jurisdictione , liberam habentes venandi 
aut aucupandi potestatem in suis bonis. Om- 
nia bona mobilia aut immobilia a parentibus 
accepta fratres aequaliter dividunt , ita tamen 
ex lege Svenonis Barbae Furcatae ut frater 
duas partes, Soror unam tantum accipiat : qua 
ratione ad primogenitum multa bona devenire 
nequeunt : possunt tamen aliqui per splendida 
matrimonia ad amplas possessiones pervenire. Ex 
hoc nobilitatis ordine ehguntur Senatores regni 
qui 24. sunt. Senatoribus honesta intertentio 
est defixa a Rege et Regno , habent enim sin- 
guli arces donec Senatoriam dignitatem tenent, 
de quibus nihil regi contribuunt, sed coguntur 
aliquot equites pacis et belli temporibus , in- 
tertenere et regi praesto esse; Legati splendide 
ex Fisco providentur. Rex habet praedia Re- 
galia Verlehninge ex quibus bene de se et 
regno meritis providet. Nobiles coguntur ale- 
re aliquot equites , et ex suis bonis certam pe- 
cuniae summam singulis annis fisco solvere. 
Est etiam constitutio , qua Rex prohibetur eme- 
re bona immobilia a nobilibus ; licet tamen 
Regi permutare bona cum nobilibus ; e contra 
vero nobiles nuila bona possunt emere a regiis 
rusticis, nam rustici etiam aliqui habent sua 
bona haereditaria et libera. Ex hac nobilitate 
eligitur Praefectus, seu Magister Aulae maxi- 

mum 



Dano r um, 201 

mum in regno ofTicium, est enim Regius Vica- 
rius, dirigit reibublicae negotia sibi commis- 
sa. Ex iis eligitur Mareschalcus qui pacis et 
belli negotia procurat ; Admiralius qui naves 
ad oceanum tutandum ordinat ; Cancellarius 
Regni ad quem ex omnibus provinciis apella- 
tur 5 ab illo vero ad Senatum Regni , vel ad. 
ipsum Regem fit appellatio. Provinciae sunt 
divisae in Haeret seu dioeceses , sub quibus 
sunt Parochiae , ubi primum lites exortae de 
jure cognoscuntur , liinc licet ad judicem ter- 
rae apellare , dein ad Cancellarium , inde ad 
Regem et Senatores , ubi finalis sententia pro- 
mulgatur. Habent jus scriptum compilatum a 
TVoldemaro I. legi naturae conforme, parum a 
Romanis legibus discrepans , lata sententia mox 
exequitur. Si primi Judices iniquam senten- 
tiam tulerunt, in dimidiam partem bonorum 
condemnantur , cujus partem laesus accipit. 
Episcopos Senatoribus adhibuit TT^oldemaru?, 1. 
quos iterum ob certas causas amovit Christia- 
nus III. In deliberandis gravissimis regni ne- 
gotiis, Rex Concilium Senatorum indicit; sine 
quorurn consilio Regi non licet novum tribu- 
tum imponere ^Qw nobilibus seu Rusticis. Ae^ 
rarii Paefectus de omnibus regni proventibus 
rationes reddit. III. Status Regni est Ordo 
Ecclesiasticus cujus jura praecedenti paragra- 
pho recensuimus. IV. Status est Civium et 
jyfercatorum in urbibus et oppidis habitantium, 
qui peculiaria privilegia babent, his attributi 

siint 



202 Historia 

simt agri et silvae limitlbus clrcumductae , qui 

etiam mercaturam exercent in omnibus Euro- 

pae partibus; ex liis uti et rusticorum liberis 

imprimis ebguntur Episcopi , Canonici , Paroclii, 

Urbium Senatores , Magistri, Scribae, navium 

gubernatores, teloniorum Praefecti: conslituun- 

tur etiam ad judicia minora, in quibus Prae- 

ses unus est ex nobilitate. V. Status est Ru~ 

sticorinn , quorum alii sunt Freibunden seu 

liberi coloni , qui possident agros haeredita- 

rios, a quibus tamen singulis annis aliquid sol- 

vunt , mercaturam etiam exercent , servitiis 

non opprimuntur , nec tributa solvunt , nisi 

necessitatis tempore ex decreto Senatorum. — 

Alii Rusticorum sunt qui non possident bona 

liaereditaria , sed a Rege, nobilibus aut Eccle- 

siasticis personis ea conducunt, quibus Servi- 

tia praestare coguntur , pruout cum domino 

convenerunt. Ex liis igitur patet Monarclii- 

ani Danicam optime esse constitutam , nemo 

enim tantis affluit opibus, ut se familiae Regiae 

opponere valeat, quoniam inter filios et filias 

aequaliter dividatur paterna liaereditas ; Hinc 

Daniae reges cum florente sua republica : ex- 

ternis liostibus facile resistere possunt. 

IV. JSpocha ostendit statum Daniae ah uni- 
onis Calmariensis solutione usque ad Frideri- 
cum III. A sejunctione enim regnorum,non pa- 
rimi auctoritas Regum detrimenti passa est , e 
contra vero potentia nobilitatis Danicae ad sum- 
inum fastigium evecta erat ; unde cuncti boni 

cala- 



Danorum. 205 

calamitosa tenipora omlnaLantur; Reges enim 
non tam de E.eipubIIcae salute ac civiam tran- 
quilitate erant soliciti, quam ut artibus omni- 
bus recenter enatam Lutlieri doctrinam tue- 
rentur, in regnum inducerent , et lege publica 
firmarent , jurique Patronatus dudum desidera- 
to modo renunciarent. 

V. Epocham figimiis suh regimine Fri- 
derici III. anno 1660. qui terminato bello Sve- 
cico, politicis mediis antiquam regiminis for- 
mam 5 qua Reges libere eligebantur restricta 
potestate; Status et ordines abrogando, jus hae- 
reditarium in Daniam cum absoluto Imperio 
induxerunt ita, ut ab unius regis arbitrio deinceps 
omnia penderent , neque potestas regia legibus 
humanis deinceps esset circumscripta. «) 

§. 4. Status Belli et memoria Pricipum 
Virorum Daniae. De primis Danorum Regibus 
eorumque factis tanta est inter scriptores con- 
tentio , ut in oppositas sententias abirent, un- 
de tres hjpotheses invaluerunt nempe JVulga- 
ta , Gothlandica , et Islandica : pj^ima ante Ro- 

mam 

a) Ad politiciim Daniae statiim faciunt haec opera .• 
iiti Respublica Daniae , Norvegiae , Holsatiae, 
prodivit Lugduni Batavorum^ 1629. in 4. item 
occasione bellorum cum Svecia prodivit Jus Fe- 
ciale armatae Daniae eontra Sveciam. Hafniae 
1657. in 4. Epistola de Daniae statu. Francofurti 
4659. in 4. item Joachim. Hageniejerius , de sta- 
tu Daniae , Norvegiae Sveciae, Francoforti 1678. 
Ariioldi Bernhardi. splendor Daniae etNorvegiae, 
Amstelodami 1655. 



204 Historia 

mam jam Daniam florentem censet. Altera pla- 
ne a Noenio deducit. Tertla a Schioldo Otthini 
Asiae princijDis filio Ethnico derivat, a cujus 
nomine omnes ejus Ethnici successores Skiol- 
dungi Reges vocati sunt : qui etiam arcem Le- 
thrani in Siellandia condidit, quae procedente 
tempore regia sedes evasit. Post hunc inter 
Ethnicos reges potentissimus et maximus Legis- 
lator dicitur Frotho Pacificus. Post eum memo- 
ratur Gormo Grandaeuus sub quo nonnuUis 
Danorum innotescere coepit ope Torhildi - Adel- 
faer religio Christiana ; ceterum tota historia , 
quae de Ethnicis reglbus apud Saxonem Gram- 
maticum existunt , adeo fabulis est involuta, ut 
veritate Historica omnino careat. Extra dubium 
tamen est Gentem Danicam fuisse jam olim bel- 
licosissimam , et terra marique in profligandis 
hostibus felicissimam : nam Dani, Sveci et Nor- 
vegienses totam fere Europam magnis incursio- 
nlbus vastantes, in nonnullis locis plane regna 
constituerunt variis nominibus, ut nota est Cini-^ 
hrorum in Italiam expeditio ; Gothorum Hispa- 
niae subactio , Longobardorum regni in Itaiia 
erectio ; Norniannorum in Galiia habitatio; re- 
gni Neapolitani et Siciliae erectio, Gedofredi 
Daniae regis ethnici contra Carolum M. in Fri- 
siam eruptio , qui etiam inter Daniam et Ger- 
maniam adversus hostiles incursiones magnum 
vallum Dannewirke dictum exstruxisse di- 
citur. His igitur omnibus missis , nos cer- 

tio'- 



Danorum, 205 

tioreni Danorum Regum successlonem ab He^ 
raldo rege deducemus sequentibus: 

I. Heroldus Blatandus postquam civitatem 
Julinum in insula TJ^ollin condidisset. Marchio- 
nem Slesvicensem interfecit, obcujus caedem ab 
Ottone Imp. \ictus religionem Cliristianam su- 
scipere coactus est circa a. 940. conlra quem 
Sveno filius ad Gentilismum prolapsus bellum 
movit, quo in bello pater anno regni 50. oc- 
cubuit. a) 980. 

II. Sveno Barhae Furcatae non tantum 
patris sed et Christianorum persecutor magnam 
Angliae partem domuit ; Vandalos etiam ob pa- 
trem persequebatur sed infeliciter , nam ab iis 
ter se redemit, quum semper lytri solvisset 
tantum quantum corpus ponderasset, semel au- 
ri , bis argenti : imo etiam ab Jullanensibus ca- 
ptum , mulieres monilibus et gemmis redeme- 
runt ; quam munificentiam remuneraturus, mox 
sanxit; ut feminae antea a jure haereditatis ex- 
clusae, deinceps dimidiam partem haereditatis 
acciperent cum maribus: tandem ab Erico sve- 
co regno deturbatus, obiit 1014. b) 

Reges Christiani Celebriores, 

III. Canutus M. Angliam ferro , Norve- 
glam vero arte et auro subegit, item subjuga- 

vit 



a ) Saxo Grammaticus. L* 10. h ) Crantzius L. 3. 
c. 18, 



206 Ili storia 

Tit Sveciam et Norraanniam, fuitque Ilenrlci 
III Imp. socer, unde hi versus exstant : Facta 
milii Magni pepererunt inclyta nomen : Qitin- 
que suh Imperio Regna fuere meo. Me sihi de- 
legit Socerum qui tertius orhis Arhiter , Hen-- 
ricus nomine ^ sceptra tulit, lustitia praeclarus 
eram , Regesque potentes suhjectos docui lcgi- 
bus €sse suis. Verum haud duiturna iuit Danis 
possessio Angliae, nam ipse Canutus M, una 
cum filiis, Ilaraldo et Harde Canuto ^ 25. an- 
nis quidem regnavit, sed cum Ilarde cessavit 
Danicum in Anglia imperium. Legibus saluber- 
rimis Gaards iZ«c^^dictis postquani regnum fir- 
mavisset mortuus est 1055. regna tribus filiis 
reliquit , uti Sveino , Canuto et Haraldo» 

IV. Canutus Ilarde patri in Dania succe- 
dens mox Orchades insulas et Islandiam sibi 
subiecit, Angliam sub Haraldo vastavit. mor- 
tuus 1045. 

V. Magnus cognomine Bonus Norvegiae 
rex 5 post mortem Harde Canuti Daniam subi- 
gens , Vandalos in Daniam irruptiones facientes 
maxima clade affecit, postea condidit legem Nor- 
\eaicam Graa Gasen dictam. obiit 10 i9. 

VI. Sveno Estritius cujus exiraiam erudi- 
tionem et probatos mores maximis encomiis pro- 
sequuntur scriptores. a) mortuus 1074. Impe- 
rii 27. quem exceperunt tres filii ordine , uti 
Heroldus altero regiminis anno mortuus. 

VIL 



ci) Adamus Brcmensis, 



Danorum. 2O7 

VII. Canutus sanctus ciijus exlmia siint in 
rem Saciam merita , tanta enim erat in Eccle- 
siam et clerum munificentia, ut propter eorum 
proventus, decimas toti regno imposuerit, quod 
insolitum tributum quam plurimi aegre ferentes in 
caput regisconspirarunt, quem etiam in Fioniam 
fugientem iu urbe Ottoniae trucidarunt : qui ob 
insignem in Deum pietatem in numerumSancto- 
rum relatus est, Ottoniae exstat Templum S. Ca- 
nuti. Huic successit 1085. Olaus qui decimo im- 
perii anno obiit. 

YIII. Ericus III. Bonusj novam Eccleslae 
Danlcae divisionem instituit eximendo Ecclesiam 
Danicam a Jurisdictione Archiepiscoporum Bre- 
mensium , quibus hactenus subordinata erat ; 
constituens proprium Archiepiscopum Londini 
Scanorujn. Et postquam piratas capto Julino 
profligavisset, ex qua urbe munitissima foedas 
hostilitates exercuerunt, mox in terram San- 
ctam profectus, in Cypro insula mortuus est a. 
1102. Cui domi successit Heroldus VIII. alias 
Nicolaus dictus , qui post diuturnum 53. anno- 
rum regimen, dum Slesvicenses sibi conciliare 
conaretur, in regia cum Praetorianis caesus est 
a. 1135. et Regnum accepit Ericus IV. quera 
quarto regiminis anno excepit Ericus V, qui 
a. 1147. mortuus est, post quem duo reges in 
Dania regnabant, Canutus V. et Sveno IV. illi 
Juti .^ huic Selandi et Scani parebant : verum u- 
terque contra gentiles Slavos infeliciter pugna- 
vitj tandem iSi^^/zo a. 1155. Canutum interemit, 

hic 



208 Historia 

hic vero opera Waldemari per Jutos Inicida- 
iiis est. 1157. 

IX. PFaldemarus /. Magmis dictns quod 
Daniam longo tempore bellis internis et exter- 
nis misere vexatam, profligatis partibus, floren- 
tissimam reddiderit: nam per Ahsolonem Ar* 
cliiepiscopum Rugios et Yandalos domuit; ipse 
vero Slavos piratica exercentes expugnans, eo- 
rum ducem Niclotum in summas angustias re- 
dactum Christianam religionem assumere coegit; 
])OStea Julium evertens, Gedani seu urbis Dant- 
%ig fundamenta posuit. In majus Civium emo- 
lumentum leges Sielandicas et Scanicas condi- 
dit; sub eo lamen nobiiitas Daniae emergere , 
distinctamque classem formare coepit. Post haec 
28. regiminis anno mortuus est, a 1185. a) 

X. Canntus VI. virtutibus paternis praedi- 
tus, Slaviam pleramque ditioni suae subjecit; 
partem Saxoniae cum Hamburgo et Luhe- 
ca urbibus per fratrem PFaldemarum subegit; 
Yandalos naTali proelio adeo contrivit, ut eo- 
rum Principes semet Danorum beneficiarios pro- 
fiterentur. Cujus tamen Begis Soror Ingehur- 
gis repudiata a Philippo Augusto Galliae rege , 

tan- 



a) Saxo GrammcJticus Historiae Danicae Libri i%. 
cum notis prodivit Sorae. 1644. hanc in rem te- 
statur L. 14. Albertus CranziusChronicon Regno- 
rum Aquilonarium Daniae , Sveciae , Norvegiae 
scripsit Francoforti 1583. fol. hac in re dicit. L» 
6. c. 28. Olaus Wormius, ex Codice Runico, Re- 
gum Daniae Series. etc. Hafniac. 1642. 



D anorum, 209 

tantas turbas concitavlt ut tota Gallia sacris in- 
terdicta esset. Canutus M, obiit. 1202. d) 

XI. TlTaldemarus II, a relatis multis victo- 
riis dictus est Victoriosus, nam victricibus ar- 
mis Esthoniam , Livoniam, Curlandiam , Borus- 
siam , Pomeraniam , Mecklenburgum , Holsa- 
tiara , Stormariam, Ditmarsiam et partem Bran- 
deburgici Marchionatus in suam potestatem re- 
degit. Magistrum Templariorum in Livonia ad- 
versus barbaros juvit, et ibi Revaliam urbem 
condidit. Verum ab Henrico Suerionensi Comite, 
quod pudicitiam uxoris ejus violasset, captus et 
in squalido carcere detentus , interea raaxima 
pars subactarum civitatum defecit; et dum ter- 
tio anno duris conditionibus, et 55. argenti 
talentis e custodia redemptus , amissa recupe- 
rare, injuriamque ulcisci vellet, in proelio ad 
Bornchoviam victus pacem inire coactus est. 
Erat maximus Legislator, qui Leges Juticas 
hodie etiam apud Slesvicenses florentes condidit, 
usum ferri candentis abolevit, et reos solis te- 
stibus absolvi aut damnari statuit, mortuus 
1242. b) 

XIL Ericus VI. prioris filius, dictus 
Plogpenning quod tributa aratins imposuerit, 
post diuturnas cum fratribus contentiones , et 
bella civilia inde conflata, tandem octavo regi- 

o minis 



a) Arnoldus Lubecensis L. 6. c 9» 10. Abbas Sta- 
densis in Chronioo. h) Crantzius. L 7. Hist. Da- 
niae , c» 19. Chytraeus. part. 1. Saxon. 



210 Hi st or i a 

minis anno a fratre Ahele in mari svibmersns 
misere perlit 1250. cui successit fratricida Ahel^ 
altero statim regiminis anno a Frisonibus quos 
Tariis exactionibus ofTenderat , bellum gerens 
infeHciter occisus est. 1252. 

XIII. Christophorus III. nonnullos Cleri ab- 
iisus sufTerre Yolens , dum Jacohwn Erlandum 
Arclii Episcopum Lundensem ob contumaciam 
carceribus mancipa\isset, ab aliis Daniae Episco- 
pis, "vigore Constitutionis nuper in Sjnodo Ve- 
delensi latae, et a Pontifice adprobatae , Sacris 
interdictus est; his non obstantibus demuni ab 
^7/^/7/^/5^0 Episcopo Arhusiensi, sub specie Eu- 
charistiae e medio sublatus est septimo regni 
anno, seu 1259. 

XIV. Ericfts VII. infelici successu bella 
duiturna gessit cum flliis Ahelis regis , nam in 
acie caj)tus, et triennali carere detentus, ubi 
libertatem recuperavissetj cunctis ob crudeliia- 
tem invisus, tandem a quibusdam proceribus 
in yico Finderup ad Vihurgum noctu prodito- 
rie b%, vubieribus confossus anno regni 27. in- 
teriit 1286. 

XV. Ericus VIII. Mendvedius dictus, in- 
ter optimos Daniae reges numeratur, gravem 
tamen et diutiirnam contentionem habuit cum 
Archiepiscopo Eundensi Joanne Grand quem 
captivum diu tenuit , quare etiam fubnine Ec- 
clesiastico ictus, humili deprecatione Pontitlcis 
iram phTCare debuit. Fecit hic coUectanea quo- 
dam ad Historiam Danicam ex Archivis regn i 

quae 



D a 71 o r u m. 211 

quae Congesta Mendvedll dicuntur. Mortuus 
est anno regni 55. seu 1521. 

XVL C/iristophorus II, Rostochiwn Mega- 
lopolitano restituit , Regiam juri Danoruni as- 
seruit, demuna ob crudelitatem proceribus invi- 
sus, regno pulsus, Slesvicensem Waldemarum 
interea ducem creatum infensissimum liostem 
accepit, qua tempestate tantae calamitates in 
Daniam invaluerunt, ut provinciae regni inter 
Proceres et Comites Holsatiae instar mercium 
venderentur, quare etiam Rex postquam de- 
turbatoribus suis 80. millia marcarum argenti 
et Silvam Danicam promisisset, tlirono restitu- 
tus fuit: quo demum anno 1553, mortuo, se- 
cutum est interregnum septem annorum, quo 
jugi Holsatici pertaesi proceres Waldemarum 
defuncti regis filium in aula Ludovici Bavari 
Imperatoris educatum in regnum reduxerunt. a) 

XVJI. Waldemarus. III. regnum pater- 
num obtinens , labefactatam Danorum rem feli- 
citer restauravit, gravia bella gessit cum Han- 
seaticis civitatibus. Holsatiae comites partim 
vi, partim pecunia pacavit. Slevicensem tra- 
ctum sibi subjecit, Scaniam Svecis extorsit. 
Estoniam Equitibus Teutonicis vendidit 18. mil- 
libus marcarum argenti, quam summam maxi- 
ma ex parte in expeditione Sacra consumsit. 
Pomeraniae duces sibi conciliavit , et Marga- 

o 2 retam 

a) Idem. ibid. Joan. Petri in Chronologia Holsa- 
tiae parl. 2»Crautziiis. L. 7. Hist. Daniae c*30. 3L 



212 Histori 



a 



retam filiam nuptui dedit Haquino Norvegiae 
et Sveciae Regnoruin haeredi , quo matrimouio 
fundamenta posita sunt subsecutae unionis trium 
regnorum : quibus actis moritur J^Taldemarus 
III, 1376. a) 

XVIII. Olaus natus ex Margareta defun- 
ti regis filia et Haquino Norvegiae rege, qui 
in ipso juventutis flore mortuus erat; cujus dein 
Mater Mdrgareta Daniam obtinuit. 

XIX. Margareta Regina celebrem epo- 
cham in Historia Danorum constituit , nam sub 
ea tria regna septemtrionalia in unum imperi- 
um coaluerunt ; posteaquam enim Albertum 
Svecum e sorore filium Norvegiam et Daniam 
appetentem felici pugna profligavisset , mox 
ISg?. Calmariae Conventum ordinum indlxit, 
ubi Statuum publico Decreto sancitum erat, 
ut Dania, Norvegia et Svecia deinceps semper 
sub unius imperio esset , qua constitutione pos- 
sessio trium regnorum Margaretae firmata est , 
quam etiam latis suis institutionibus sapienter 
administravit usque a. 1412. b) 

XX. Ericus Pomeranus Margaretae soro- 
ris ex filia nepos , ordinum consensu trium re- 
_.^ gnorum 

«) Ideni. ibid. Ericus Vpsalensls L» 4. Michael Lae- 
tus^ Fraiicoforli. 1574. in 4. Olaus Wormius. Haf- 
niae. 1642. m 4. Z>) Erasmus Mich. Laetus , Mar- 
gareticorum libros JO. scripsit de conflictu inter 
Margaretam Daniae reginam et Albertum Sveciae 
regem Francoforti J573, iw 4. cujus Historiam 
etiam adornavitChristianus Cihcius, Basileae 1570» 
in 8. 



Danorum, 213 

gnorum consors declaratus , difficillima et diu- 
turna bella gessit cum Slesvicensibus Ducibus, 
cum Hanseaticis civitatibus, item cum rebellan- 
tibus Svecis duce Engelhrechto ^ qui ejus regi- 
mine Iiaud erant contenti , ex quibus turbis vi- 
tae suae metuens , inde in Germaniam fugit,ubi 
per y)lures annos piratlca exercebat, quare Da- 
ni eidem obsequium renunciantes , regnum 
quod sex annis anarchia lacerabatur, detule- 
runt Chrlstophoro Bavariae duci 1458. ipse ve- 
ro Ericus relictis regnis in Pomeraniam redi- 
ens 5 ibidem amplius 20. annis «) vixit. 

XXI. Christophorus Palatinus Rlieni et 
Bavariae Dux successor Erici ^ sedem Regiam 
Hqfniam constituit, et exacto decennio mori- 
tur 1448. post cujus mortem Dani sibi Regem 
eligere solebant ex Slirpe Oldenhurgica, 

XXII. Christianus L Comes Oldenhurgi- 
cus ex commendatione Adolphi Slesvicensis ad 
regnum Daniae vocatus , qui etiam post mor 
tem Adolphi sine liaerede decedentis , Slevicen- 
sem Ducatum et Holsatiae Comitatum regno ad- 
jiciens multum Daniae regnum amplificavit; Dit- 
marsiae etiam possessionem a Friderico III. Imp. 
fiduciariam accepit. Yerum difficile habuit re- 
gni initium, Sveci enim alium regem Carolum 
Canuti elegerunt, unde coorto bello , quum 
Carohis superba sua dominatione Proceres et 

Clerum 

«) Ericus Vpsalensi.s L. 5. Crantzius. L» 8» Daniae. 
Chythraeu5. Saxon. part. 1. 



214 Historia 

Clerum ofifendisset , a Joanne Bengtsonio Arclii- 
episcopo Upsalleiisi ad regnum abdicandum com- 
pulsus in Borussiam fugit , et tunc a. 1457. 
Christianus Sveciae Rex est inauguratus ; sed 
brevi reverso cum copiis Carolo bellum recru- 
duit, quumque Christianits rebellantes Svecos 
componere vellet, ad Stochholmiam victus , 
postquam Universitatem Hafniensem fundavis- 
set mortuus est 1482. successit ei filius 

XXIII. Joannes deficientes Svecos omni- 
mode ad renovandam Calmariae unionem com- 
movereconabatur, qui tamen duce Stenone Stu- 
re qui Carolo successerat continuo reluctaban- 
tur, donec Stenone pulso Sveciam vi sibi sub- 
jecisset; sed brevi a Svantone Sture armis la- 
cessitus, multisque proeliis victuSj demum de- 
cretorio proelio ad Daleharliani commisso , vi- 
ctor regnum Sveciae occupavit; qua victoria 
animatus Joannes , Ditmarsios qui Holsatorura 
imperio se eximebant subjugare tentabat, ve- 
rum ab iis tanta clade affectus est, ut ipse aegre 
fuga vitam salvare poterat; infelicem belli exi- 
tum Sveci inaudientes mox denuo in regem con- 
surexerunt , quos Joannes bello cum Lubecen- 
sibus distentus in ordinem redigere non potuit 
Mortuus est. 1513. 

XXIV. Christianus 11. bello contra Sve- 
cos continuato feliciter Sveciam occupavit, eo- 
rum ducem Stenonem Juniorem trucidavit, 
utque omnes rebellionum nervos succidere pos- 
sit, Holmiam victor intrans^ solemniter Sve- 

ciae 



Danorum. 215 

ciae Rex inauguratus, brevi signo dato prae- 
cipuos Sveciae proceres compreliensos contra 
fidem datam obtruncari curavit 1520. relictis 
per triduum eorum cadaveribus ante praeto- 
rium; ob quam crudelitatem alter Nero dictus , 
a Svecis non tantum ipse pulsus, sed sub auspi- 
ciis Gustavi Erici insurgentes , Danos omnes e 
Sveciae finibus ejecerant Hinc ipsis etiam Da- 
nis admodum invisum erat Christiani II. impe- 
rium, imprimis ob fastum Sigbritae (quae erat 
mater pellicis Duveckae) ad cujus nutum Rex. 
etiam potentiam nobilitatis succidere conaba- 
tur, ideo primo Cimbri obsequium ei renuncia- 
runt, dein a Friderico Holsato patruo volenti- 
bus regni ordinibus , anno imperii decimo re- 
gno exutus fuit; ac cum Uxore et liberis in 
Belgium profugit; qui dum a Friderico novo 
jam electo rege , auxiliis soceri sui Caroli J^. 
regnum recuperare intenderet, in Norvegia 
captus , 27. annorum carceri inclusus primo 
Sunderhurgi in Alsatia , dein Calundburgi in 
Sielandia, in qua custodia jam qua senex 1559. 
obiit. Sub eo Batavorum colonia in Daniam evo- 
cata insulam Amagriae incolere coepit. ct) 

XXV. Fridericus I, Dux Holsatiae, pulso 
in exilium Christiano II, a Danis ct Norvegis 

rex 

a) Thuanus. L. 1. et 23. Hist. Chytraeus in Saxon. 
Olahus Wormius iii Fastis Danicis, Hafniae lo43. 
in 4. Joannes Svaningus ni Chronologia Danica , 
Christianus Cilicius, et alii 



216 Historla 

rex electus 1523. quo tempore Sveci jugum 
Danorum excutientes, delnceps propriis et inde- 
pendentibus regibus paruerunt, quo facto unio 
Calmariensis soluta est. Fridericus hic Christia- 
num exulem ope affinis Caesaris Caroli P^. sub- 
nixum regnum repetentem profligavit, cepit et 
carceribus mancipavit; qui ut regnum sibi am- 
plius tlrmaret liberum religionis exercitium Evan- 
gelicis concessit, ejusque conniventia, poten- 
\VA nobilitatis Danicae ad summum fastigium eve- 
cla est: qui exacto decennio obiit 1533. 

XXVI. Christianus III, filius Friderici 
multa adversa initio statim tolerare debuit, 
nam Episcopi aliiquef proceres cum Lubecensi- 
bus duce Christophoro Oldenhurgico Comite 
Christianum regem restituere nitentes , magnas 
turbas imo et bellum causarunt, sed Christia^ 
nus III. brevi victor evadens Hafrdam et Mal- 
mogiam Urbes recepit, pacem civibus restituit, 
Episcopos deturbavit, in quorum vindictam 
cultum Evangelicae religionis publica auctorita- 
le intorduxit, collapsam Universitatem restituit, 
cum vicinis principibus et civitatibus foedera 
renovavit, sicque mortuus est 1559. 

XXVII. Fridericus //. initio statim impe- 
rii ignominiosam cladem aetate Joannis regis in 
Ditmarsia acceptam vindicaturus, bellum Dit- 
marsis intulit, quam etiam hostilem gentem 
brevi perdomuit. Bellnm Septennale cum Sve- 
cis viriliter gestum , tandem celebri pace Steti- 
nensi 1570. pro maxima Danorum utiHtate et 

gloria 



JDanor um. 2il 

eloria confeclt. HIc Literarum et Literatoriim 
amantissimus Fautor Rex obiit 1588. a) 

XXVIII. Chrhtianus IK. Friderici IL 
filius tria celeberrima gessit bella , uti Svecicum 
cum Carolo IX. rege , quo Calmarla , Elsobur- 
gum aliaque Sveciae loca munitissima expugnata 
in Danorum venerunt potestatem , quae tamen. 
pace Siodorensi 1613. pro ingenti pecuniae sum- 
ma restituta sunt Svecis. Brevi bellum Germa- 
nicum erupit 1625. quoniam Saxoniae Princi- 
pes Protestantes ab Imperatore pressi ducem sibi 
Christianum IV. elegissent; sed ingenti clade 
ad Lutream accepta , pacem cum Imperatore 
Luhecae 1629. inivit, qua omnia ante hac oc- 
cupata utrique restituebantur. Tertium bellum 
gessit iterum cum Svecis qui dum 1645. Ger- 
maniam hostiliter devastassent, etiam in Holsa- 
tiam et Jutlandiam subito irruptionem fecerunt ; 
quo tristissimo bello fere peritura erat Dania , 
nisi imperterriti regis constantia rem restituis- 
set pace Bromsehroae inita 1645. ea conditio- 
ne ut Jemtiam et Oisiliam Svecis resignarent , 
Gothlandia vero in 50. annos iisdem pignori 
daretur. Atque sic Rex licet bello infellx , ob 
insignes tamen animi dotes, inter maximos re- 
ges numerandus 1648. mortuus est, imperii 
anno 60. 

XXIX, 



a) Joaiines Svaningius Ghronologia Danica, de bel- 
lo Ditmarsico 1559. commisso. 



218 Ilistoria 

XXIX. Frldericus III, Communi Dano- 
rum voto rex electus, Carolo Gustavo Sveco- 
runi re^i bellum omnino infelicissimum intulit, 
iiam Sveci ojiinionecelerius constricto glacie ma- 
ri in Sielandiara irrumpentes, Danos ad inspe- 
ratam pacem Koeschildensem 1658. ineundam 
compuleruntj cui demum paci haud conquie- 
scentes Sveci , expugnato Coronaeburgo, ipsam 
etiam metropolim 1659. obsidione cinxerunt, 
quam tamen accepta clade solvere compulsi pa- 
cem Hafniae 1660. iniverunt : vi cujus Danl 
amiserunt Scaniam , Hollandiam , Blekingiam , 
et BaliusiuQi. Quo infelici bello terminato, for- 
ma regiminis rautata est, nam haereditarium 
jus cum absoluto imperio Begi delatum est ita , 
ut deinceps ab unius Begis arbitrio dependerent 
omnia , a quo itaque tempore invaluit Monar- 
chica regiminis forma. Fridericiis vero obiit 
1670. 

XXX. Christianus V. Imperlum amplifica- 
vit adjiciendo duos Comitatus uti Oldenburg et 
Dehnenhorst^ quoniam Antonius Guntherus ex 
Comitum Oldenburgicoruni familia 1667. deces- 
sisset, sic dein inita cum Imperatore , item Ba- 
tavis eorumque foederatis armorum Societate , 
bellum Svecis intulit; quod anno quarto seu 
1679. pace Londini Scanojmm confectum est , 
licet Dani terra et mari insignes victorias et ur- 
l)ium expugnationes retulissent duce Nicolao Ju- 
el^ tamen vigore pacis omnia loca bello occu- 
pata Svecis reddita sunt. Hic rex in proemi- 

um 



Danorum. 219 

ura VirtLitum exhlbitarum aut delnceps exlil- 
bendarum erga regem et patriam , instituit diios 
Equestres ordines,nerape Elephantinum^ et Dan- 
nebrogicum , quos ordines optime merltis viris 
Reges conferre solent. Condidlt insuper etiam 
Legem Danicam et Normannicam \ quibus per- 
functus obiit 1699. 

XXXI. Fridericus IF", paternum regnum 
maximis turbis involutum obtinens , licet poli- 
ticis mediis omnes componere intenderet , con- 
troversiae taraen adliuc inter ejus patrem et 
Principem Holsatiae enatae , nunc in apertum 
bellum eruperunt 1700. unde ipsum regimlnis 
inltlum, nlmls affligendum Imperium polliceba- 
tur , eo a fortiori quod jam ipsa Regia urbs a 
tribus potentissimis hostibus in auxilium Holsa- 
tiae Duci excubantibus obsessa teneretur; quo- 
rum tamen molitiones prudenter avertens, pace 
Traventhalensi inita, etlam subditis tranquil- 
litatem procuravit ; ad quam amplius conservan- 
dam, militiam stabilem ordina\ it ; beUumque 
a Svecis 1709. indictum , ancipiti fortuna ge- 
stum , tandem 1720. pace Fredensburgensi xa^- 
gna nominis Danici gloria terminavit et ipse 
Rex decessit 1750. 

XXXII. Christianus VI. pacls amans prin- 
ceps curas suas in omnem reipublicae partem 
convertens , religionis Evangelicae magnus pro- 
tector , metropolim ampbssima regia ornavit, 
utrumque regnum imprimis mercaturae cultura 
ilUistravit fabricas varias erigendo , in quibus 

lana . 



220 Historia 

lana , ferrum , cuprum , Chalybs et alia elabo- 
rarentur; in Norvegia vero erecta societas , a 
mercibus pice, resina, etpulveribus pyriis cele- 
bris evasit. Eo regnante etiam bonae artes et 
scientiae refloruerunt. obiit 1746. 

XXXIII. Fridericus V. paternis institutis 
insistens , subditos incomparabili amore prose- 
cutus, iis liberum mercatum permisit, Scientia- 
rum societatiEquestremAcademiam addidit, mi- 
litiam auxit, eximiisque fundationibus posltis ; 
res etiam maximas feliciter perfecit: mortuus 
est 1760. 

XXXIY. Christianus P^II. ex malevolo 
consilio Comitis Struensee Senatum aulicum ab- 
rogando, omnem reipublicae administrandae cu- 
ram eidem Comiti detulit, qui potestate in no- 
biles et aerarium abusus, de crimine convictus 
una cum socio Brand mortis paenam 1775. su- 
bivit. Dein rex liabito cum Paulo Rusiae ma- 
gno Duce consilio , omnes antiquas controver- 
sias de Slesvico et Holsatia composuit; vi cu- 
jus con^ eui\on\s Ilolsatia cessit Danis , Comi- 
tatus vero Oldenburg et Delnihorst Russis, quos 
comitatus Ducis titulo mox Russus concessit Fri- 
derico ylugusto Episcopo Lubecensi tamquam 
Gottorpiensls haeredi. Christiani regis filius Fri- 
dericus 1784. in consortium imperii assumtus , 
post quatuor annos auxilium tulit Russis foede- 
ratis contra Svecos , sed pacem sibi oblatam 
brevi probavit. Erumpente autem Gallicana re- 
voUitione, licet neutri parti Christianus rex ad- 

liae- 



Danorum. 221 

Iiaeslsset, novae tamen reipublicae legaiionem 
acceptavit; foedusque contra Anglos inivit cum 
Russis, Borusso et Svecis; tandem sublatis o- 
mnibus controversiis, mercatum cum mancipiis 
sustulit. Cessante Imperio Germanico, Ducatum 
SJesvicensem et Holsatiam Daniae adjecit, mer- 
caturam florentiorem reddidit , demum quum 
partes Gallorum sequi videretur , Angli Selan- 
diam 1807. liostiiiter invadentes, classem etiam 
Danorum captam in Angliam miserunt , quo ex 
facto , manifestum armorum foedus cum Napo- 
leone inivit, sed codem anno 1808. mortuus 
est: cui successit filius. 

XXXV. Fridericus VI. paternum foedus 
cum Napoleone initum , ne quidem in summa 
ejusdem armorum infelicitate frangere volens , 
Anglos et Russos adeo in se concitavit, ut ei- 
dem Norvegiam abjudicarent , et Svecis conce- 
dendam decernerent : unde bellum inter Danos 
et Svecos enatum, ^diCe Kielensi 1814. ea lege 
finitum est: ut a Svecis pro Norvegiae conces- 
sione, Dani acciperent Pomeraniam Svecicam, 
et unum millionem Thalerorum ; item contra 
Napoleonem 10. mille milites statuerent. Yerum 
terminato bello Gallico, Pomeraniam debuit ce- 
dere Borusso , et pro ea obtinuit regiones La- 
venburgicas ad Holsatiae fines. 

§. 5. Status Literarum et Artiwn in Da- 
nia. Primis Danorum temporibus artes liberalgs 
ignotae erant, Runicis enim Characteribus ute- 
bantur , quos nonnulli antiquissimos esse Ci-^^ 

dunt • 

7 



222 Historia 

dnnt; ab aliis aiitem antiqulores dicuntiir Clia- 
racteres Gothici , qiiorum primus omnium in- 
ventor erat a. Cli. 570. Ulphilas Gothorum E- 
piscopus. Successive inducta ad Danos religione 
Christiana, literarum Status hic quoque idem 
erat 5 ac inaliis Europae regnis; florueruntque 
seculo jam XII. ilkistres viri, uti Ahsolon Ar- 
chiepiscopus seculi hujus decus atque ornamen- 
tum. Eshernus Snare , Saxo Grammaticus^ qui 
Historiam Danicam scripsit, Sveno Agonis^ TVil- 
Jielmus Ahhas et alii. Successive scholae parti- 
culares multis in locis erant erectae, etiam in 
Islandia duae , ubi etiam habent propriam ty- 
pographiam. In toto regno duae sunt Acade- 
miae, una Hafniae seu Copenhagae quae fun- 
data est a Christiano /. anno 1478. qui a Pon- 
tifice Sixto lY. accepit potestatem condendi Uni- 
"versitatem Ilafniae ; quam Fridericus II. rex 
licet bello septennali Svecico implicitus esset, 
tamen novis privilegiis ornavit, ejusque proven- 
tus 60. millibus thalerorum auxit , quo facto 
studia bonarum artium caput non mediocriter 
extulere, sub quo floruit Tycho Brahe Incly- 
tissimus Danorum Astronomus. Altera Academia 
fuit Sorae aeque celebris , ex quibus prodive- 
runt Viri insignes , qui scriptis suis utilisslmis 
Daniam ornarunt, quorum exemplis incitati se- 
quentibus etiam seculis ad nostram usque aela- 
tem , accedentePrincipum munificentia, Merca- 
turae , bonarumque artium culturam pro vi- 
rili promovert. Erantque Scriptores varii, qui 

Geo- 



D a no r u ni. 223 



Geograpliiam Daniae illustrarunt uti M. Adaml 
Lu"duni Batavorum. 1595. Martinus Zeilerus 



Amstelodami 16o5. Rutgerus Hermannides Am- 
stelodami. 1670Joannes ColdingensisSXes^/ ici 1581 
Joannes Stephanius Lugduni Batavorum , 1629. 
Joan. Isac Pontanus Amstelodami 1631. Alii an- 
liquitates Danicas scripserunt uti : Olaus TJ^or- 
mius Hafniae 1651. Godofred. Masius Hafniae 
1688. Otto Sperlingius Hafniae 1694. Thomas 
Baj^thoUnus Hafniae 1689. /oa/z/ze^ Lyschander 
Hafniae 1642. Daniel Langhornius Londini 
1675. Alii Historiam Daniae scripserunt uti : 
Joannes Svanningius et Sveno Agonis ap. Ste- 
phaniuni Sorae 1642. Saxo GramnuUicus. So- 
rae 1644. Albertus Crantzius Francofurti 1583. 
Erasmus Michael Laetus Francofurti , 1574. 
Ilaraldus Haitfeldus Hafniae 1655. Joan. Isa- 
cius Pontanus 10. Libris Historia Danica Axn." 
stelodami 1631. Joannes Meursius. Amsteloda- 
mi 1638. Fitus Beringius^OilmmQ 1698. Thor^ 
modu^ Torfaeus Hafniae 1702. Ericus Pomera- 
nus Hamburgi 1603. Alii Familiam Oldenbur- 
gicam Scripserunt uti Otto Schmidius alias 
Eabricius Slesvigae 1581. Thomas Pavelsen 
Hafniae \%b6. Jacobus Gersovius^\e^\\^?iQ. 1639. 
Vitus Beringius Hafniae 1670. Alii Clironolo- 
giam scripserunt uti : Andreas Eellejus , Olaus 
fJ^ormius Hafniae 1643. Christianus Cilicius 
Basileae 1570. Alii de Norvegia scripseruntuti: 
Petrus Claudius Hafniae 1632. Janus Martinus 
Hafniae 1594. Laurentius lEo/fiusHn^mdie 1652, 

Alii 



224 Ilistoria 

Alii Politlcum Statuum Daniae descripserunt uti : 
Joannes Ilage/nejerus Francoiiivti 1678. Arnol- 
dus Bernhardinus Amstelodami 1655. Juarus 
Hertzholmius Hafniae 1662. Alii Historiam 
Ecclesiasticam reliquerunt uti: Haraldus Huit- 
feldus j Hafniae 1655. Conradus Aslacius Haf- 
niae 1621. etc. etc. 



a 



u t VI. 



Exhihens Historiam Svecorum. 

$.: 1. kDtatistico Geographica notio Sveciae, 
Piegnum Sveciae antiquum est, cujus meminit 
etiam Plinius , ab occidente habet NorA^egiam , 
a Septemtrione Lappiam , ad orientem Finlan- 
diam, ad meridiemGotliiam. Omnium regionum 
semptemtrionalium est fertilissima, habet enira 
et fodinas plumbi, ferri , aeris et argenti , 
Silvas feris divites, dupploque superat Norvegi- 
giam amplitudine , fertilitate et agri bonitate. 
Dividitur in varias provincias uti Ostgothiam , 
Vestgothiam, Smalandiam , Meringiara ; Oplan- 
diam , Westmanniam , Nortbotniam , Westbot- 
niam, Lapponiam , Biarmiam Finlandiam , ubi 
Natagundia , Savolosia , Tavastia regiones late 

pa- 



Sv eco rujn. 225 

patenles suiit, delnCarelia, Votichonia, Ingrla, 
Alantacia : item variae insulae quibus potentia 
Svecorum sensim crevit. Urbes numerat com^ 
plures , quarum metropolis est Stocholmia em- 
porlum nobile et sedes regia , arte et natura 
munita, est enim sita in paludibus instar Yene- 
tiarum. Aliae urbes etiam celebrantur, uti Lin- 
copia , Scara, Vexio , Borgholm, Vpsalia sedes 
Archiepiscopi etScholae publicae : etiam Fkiviis 
et rivulis gaudet plurimls, praecipui m.r\\. Luseji 
et Dalecarlia , regio alias est montibus aspera, 
jam olim per indigenas reges fortiter defensa , 
et plurimis seculis amplificata, tandem ad Reges 
Daniae devenit, sub quibus centum et amplius 
annos erat, tandem specioso titulo Svecia, non 
servatarum legum in coronatione juratarum, ju- 
gum excutiens nimium fluctuavit , hodie pro- 
priis Regibus paret. Incolae si cum Germanis 
conferantur, si etiam minus Civililatis, certe in- 
dustriae et ingenii praestant, quoniam eorum 
rustici omnes opificia et artes mechanicas exi- 
mia diligentia exerceant r/) cum mercatura. 

§. 2. Status Religionis et consvetudinis, 
Svecl antiquissimis temporibus una cum aliis 
Germanlcaeoriglnls populis, falsorum Numinum 
cultores erant, tandem cum Danis opera Ans- 

p garii 

a ) Martin. Zeilerus in descriptione Sveciae, Amste- 
Jodami 1651. Michael Vexonius , in descriptione 
Sveciae, Aboae , 1660. oplirne Radgeriis Herman- 
iiida , m historico Geographica descriptione Sve- 
ciae , Amstelodami 1671. 



226 H i s t o r l a 

garli Corbejensis Monachi postea Episcopi Ham- 
buigensis, tempoiibus Liidovici Pii seculo no- 
no ad fidem Christi pervenerunt, sed postquam 
Dani Haraldum regem baptisatum rebellione 
filii sui Svenonis occidissent et fidem ejurassent, 
Sveci quoque mox ad yomitum redeuntes a) 
suum regem Olaum Tretelgani ad Christianam 
fidem conversum, idolo Upsaliensi immolarunt, 
quo cum Diis suis 99. homines, 99. equos, 99. 
Canes, 99. gallos pro more suo sacrificare per- 
rexerunt. Yerum ubi Dani ab Ottone Magno 
victi fidem Christi iterum suscepissent , eorum 
exempkmi imitati sunt etiam Sveci, Norvegi , et 
Livones conterminae gentes ; quam Rellgionem 
continuo profitebantur usque ad Gustavuni /, 
qui Religionem Romano Catholicam penitus 
abolevit, doctrinamque Evangelicam publica 
lege sancivit an. 1528. a quo tempore sola re- 
ligio Lutherana secundum confessionemAugusta- 
nam ad hunc usque diem in Svecia floret. 

§. 5. Status Politicus et Forma regiminis 
Sveciae, Historia Svecorum commodissime in 
tres Epochas dividi potest, prima continet Ee- 
ges Ethnicos , secunda Christianos , tertia Lu- 
theranos. Sub Ethnicis viguit Monarchia sed 
libertate allodiali limitata, nam Svecia tota erat 
divisa inter minores Principes et Nobiles, qui 
proprletatem terrarum continuerunt , hinc fre- 
quentes contentiones inter eos et Reges orie- 

ban- 



d) Saxo Grammaticus. L. 9. 



Svecorum. 227 

bantiit-. Iiiterim ceiliora sunt ea quae in Epo- 
clia Christianoium Regum evenerunt inde a 
primo llege Christiano nempe Olao Tretelga 
seu ab 855. usque Gustavum I. seu 1528. ab 
eo enim tempore Regalis dignitas more Chri- 
stianorum amplius erat firmata, qui Reges se-^ 
culo X. Reges Upsalenses dicebantur , seculo 
XI. titulus Sveciae et Norvegiae regis invaluit, 
et Reges successive Holmiae habitare coeperunt- 
Magnus Ladelaas rex ad finem secuH XIII. se 
Regem etiam Gothiae appellari voluit. Ita pro- 
priis regibus gubernabatur Svecia usqueadJ^frtr- 
garetamJ)cLYi\Q.e reginam , quae a. 1597* con- 
Tocatis trium regnorum Septemtrionalium Or- 
dinibus , Sancita unione Calmariensi Daniam , 
INorvegiam et sveciam in unum corpus redegit, 
quae regnorum unio licet saepius interrupta , 
duravit usque annum 1525. quo Gustavus /. 
tamquam libertatis Svecicae vindex et assertor, 
palam Rex Sveciae deelarabatur , regnumque in 
Gustavianam haereditario jure transferebatur. 
llinc Sveci , qui antea omnem gloriam in solis 
armis locaverant , experientia tristi didicerunt , 
facile mobilitate fortunae , bello acquisita amit- 
ti posse; ideo serio ad pacis artes animum fle- 
xerunt; et quantum olim in dllatandis finibus 
erant distenti , tantum hodie occupantur in stu- 
dio artes , literas et mercaturam promovendi , 
mediaque apta excogitandi, quibus necessitates 
expleantur, vulnera republicae sanentur, quae 
cruentissimorum bellorum consectaria erant; ita 

p 2 -§til}- 



228 Historia 

sublatis contenlionum motivis , quae Septemtrl- 
onalium i egnorum almam pacem , et subdito- 
rum tranquillitatera tantopere turbayeiant, mu~ 
tatis ex toto animis, sakitaria pacis consilia am- 
plectenda , firmamque amicitiam Danos inter et 
Svecos nectendam conversi, tute per navigatio- 
nem , artium Tariarum culturam ac mercatu- 
ram , ea quae ad vitae commoditatem et utili- 
tatem spectant solerter procurant ; et licet for- 
ma regiminis Monarcliica sit, ea tamen est \al- 
de limitata , nam Majestas residet in Comitiis, 
quae quatuor regni Ordines constituunt, nempe 
Proceres , Nobiles, Ecclesiasticl, et Plebei. Iii- 
ter nobiles summus est Eques auratus , a rege 
\irtutis gratia solenniter creatus. Praefecturae 
etiam per indigenas administrantur» a) 

§. 4. Status belli et memoria Priiicipum 
Virorum. Ea quae scriptores rerum Svecicarum 
de origine acRegibus Sveciaeantiquissimis nar- 
rant , omnia incerla et obscura sunt : nam lii 
in texendo Regum Cathalogo videnlur omnes 
Saxonem Grammaticum imitatos fuisse, qui lon- 
ge plures reges ac erant in seriem deduxei unt, 
ne Danis in antiquitate quidpiam cedere vide- 
antur. Ex Regibus Svecorum circa an. Cli. 855. 

me- 



a) Slatum Politicum Sveciae scripsenint , HeniMciis 
Soterijs, de Svaeciae Rcpuhlica , Lugduni Batavo- 
ruiii 1633. Jacohus Typotus in relatione de regno 
Sveciae , et hiWx^ Civilihiis Francofurf i 1673. Joan- 
nes Messenius In Theatro riGhilitalis Sveciae, lioJ- 
miae, i^i^. 



Svecorum. Tl^ 

memoratur Olaus Traetelga ^ qui ab Ansgario 
Monaclio et Septemtrionalium Apostolo ad fi- 
dem Christianam conversus, demum furore Eth- 
nicorum idolo immolatus est. Alterrex celebra- 
tur Olaus II, dictus Scotskonnung quod Roma- 
no Pontifici annuum tributum concesserit ; cete- 
rum missis obscurioribus Sveciae regibus ; seri- 
em Regum deducemus a seculo XII. a) quo in- 
claruit. Ericus Sajictus 1150. qui Finnos bello 
domitos ad religionem Christianam perduxit, 
veteres regni leges et Constitutiones in unum 
volumen collegit et leges Erici dein diceban- 
tur , qui tamen anno regni decimo a suis occi- 
sus 1160. in numerum Sanctorum relatus est. 
Hunc excepit Carolus qui Gothiae et Sveciae 
regna in unum conjunxit; cui post octo annos 
successit Canutus , quem 24. regni anno exce- 
pit Surcherus II L quo post 18. annos mortuo 
Ericus XL successit , quein Joannes L, et hunc 
Ericus XLL, excepit a. 1222. qui postquam 28. 
annis feliciter regnasset, successorem reliquit, 
procerum consensu electum 1250. 

Waldemarum , qui circa a. 1266. urbis et 
castelli LLolmiae prima fundamenta posuit , qui 
multis factionibus bellisque internisdiufatigatus, 
tandem reiifno se abdicavit 1276. et recfimen in 
filium suum transtulit Magnum. 

Magnus Ladelaas dictus, se Regem Sve- 
corum et Gothorum appellavit, qui titulus ab 

ejus 

a ) Petavius. Ration. Tom. 3. p* 237. 



230 llistoria 

ejus aetate ad nostra usque tempora constanter 
usurpatur ; hic a Lothario II. rnagna clade erat 
affectus ; cui a. 1282. successit 

Birgerus sub cujiis regimine continuis tur- 
bis vexata fuit Svecia ob gravissimas dissensio- 
nes Regem inter et fratres enatas ; quas tan- 
dem ut sufferre possit , sub specie reconci- 
liationis fratres omnes repente compreliendi , 
et ferreis compedibus oneratos in custodiam 
conjici jussit , ubi misere etiam periverunt ; 
•verum rex fraterna hac perfidia adeo suorum 
animos a se abalienavit , ut in apertam con- 
jurationem prorumpentes , eum solio detur- 
baruntita, ut vitam fuga salvare cogeretur 1326. 
quo in turbulento statu proceres sibi regem eie- 
gerunt. 

Magnum cognomine Sniech per matrem Nor- 
vegiae quoque liaeredem , qui turbis Danicis 
ASca/2/a7/zacquisivit; sed tamen brevi a nefanda 
nobilium factione oppressus , ut se conlra eos 
in regno firmaret , occulte cum If^lademaro llL 
Danorum Rege foedus iniens , eidem etiam Sca- 
niajii Hollandicam et Bleckincam restituit; quo 
facto rex adeo nobilium odia in se provocavit, 
ut ii de externis auxiliis circumspicientes , mox 
Albertum Megalopolitanum Principem Regem 
Sveciae declararent eo a fortiori ; quod rex Eri- 
cum filium Sveciae , Haguimim vero Norvcgiae 
praefecisset. a) 1363. 

Al- 

a) Crantzius Hist» Daniae L, 7. et Hist. Sveciae L. 



Svecoru7n. 231 

Alhertus Megalopolitanus allas Meclenburgi- 
ciis diix , mox cum Magno deposlto rege bello 
congressus, eum vivum cepit 1565. et septem annis 
in vlnculis habuit, ex quibus liberatus Magnus 
Smeck in Norveglam profectus et aquis submer- 
periit. Posthaec Albertus quoque fere slmile 
fatum experiri cogebatur ; quem nempe Norve- 
giam et Daniam appetentem, Margareta Daniae 
regina in proelio vicit etcaptum integros septem 
annos in custodia detinuit; unde dlmissusquum 
spopondisset se aut 70. millia marcarum solutu- 
rum , aut si solvendo non fuerit , regnum cessu- 
rum; qui dum promissae pecuniae solvendae 
impar esset , regno Sveciae renunciare compelle- 
hatur ; qua resignatione facta , mox Margareta 
1397. consensu ordinum trium regnorum septem- 
trionalium, Unione Calmariensi Daniam , Nor- 
vegiam et Sveciam. in unum corpus redegit: 
effecitque ut tria haec regna deinceps unum re- 
gem agnoscerent, a) proprias tamen constitutio- 
iies retinerent. Verum perunionemCalmariensem 
fellcitas resnorum borealium non fuit procura- 



'ti 



P^ 



ta, quoniam reges delnceps majoribus tributis 
Svecos oneravissent , regnumque quasi fiducia- 
rio jure rexissent; ideo saeplus concitata sedi- 

tione 



5. c. 29. 30. 31. Joan. Petrl in Chron. HoUan- 
diae. part. 2. 
a) Ericus Olaus. Hist. Svecorum , quam edidit^ Joan. 
Messenius , Holmiae 1654:. in 4. Joannes Locce- 
nius. Historia Svecana. Francofurti 1676. in 
optime Samuel Puffendorfius Francofurti 1689^ ia 



232 Historia 

tione jugum excutere , regesque proprios sibi 
eligere tentarunt usque ad exilium Christiani 
II. seu ad annum 1525. ut in Daniae Historia 
jam vidimus, Svecis praeerant 15^1 ^ Margareta 
et Ericus, 1438. Christophorus 1448. Carolus 
VII. 14:70. Steno-Sturus Prorex. 1483. Johannes. 
1513. Christianus II. ob immanitatem nunquam 
antea auditam a suis pulsus. 1523. qua tempe- 
state Sveci facta ab aliis regnis secessione, sibi 
proprium regem jure liaereditario elegerunt : a) 
Gustavum 7. de f^asa qui aliquamdiu a Da- 
nis carceribus detentus, dein elapsis mox Da- 
lecarlienses aliosque ad tyrannidem Danoruni 
excutiendam et libertatem vindicandam tanto- 
pere inflammavit, ut Sveci eum 1521. Regni ad- 
ministratorem constituerent, qui postquam Da- 
nos e finibus Sveciae expulisset, Ilolmiamque 
in deditionem accepisset , Danorum factionem 
opprimens, tamquam libertatis Sveciae vindex 
et Assertor , communi voto Rex Sveciae electus 
est, qui latis saluberrimis legibus dum Sveciam 
tranquillitati restituisset, consensu Comitiorum 
Religionem Catholicam abolevit, et Doctrinam 
Evangelicam 1528. publica lege induxit, a quo 
tempore Religio Lutherana juxta confessionem 
Augustanam in Svecia viget. Formam quoque 
Regiminis mutavit, Regiam successionem haere- 

dita- 



a) Thuaims Hist. L. 1. vX 22. Chylreus iii Saxoiu 
Ericus Olaus. Joaniies Loccenius m Hist. Sveciae 
Holmiae i^t)i. 



Svecorum, 255 

clitailo jiire in snam familiam Gustavianam trans- 
ferendo , obiit 1560. ci) 

Ericus XIV. Regni quidem paterni sednon 
virtutura Iiaeres, imprudenter et crudeliter re- 
gnare coepit; nam post bellum cum Friderico 
II. Daniae rege infeliciter gestum , Fratrera suum 
Joannem a populo dilectum in carceres conje- 
cit , eique faventes illustrissimos viros crudeli- 
ter occidi jussit; hlnc periculosa conjuratio in 
caput regis concitata est A\XQ,QJoanne fratre e vln- 
culis elapso , a quo etiam regno et vita exueba- 
batur 1568. regni octavo anno. Z>) 

Joannes fratri deturbato succedens , clam 
ejurata Protestantium religione, svasu Reginae 
Catliolicam fidem in Svecla restituere nitebatur, 
quam ubi palam inducere nequivisset, sub spe- 
cie novae Liturgiae inducere laboravit , quod 
planum Protestantes observantes omnibus viri- 
bus reluctabantur ; tandem mortua reglna , ipse 
quoque rex a plano destitit. Bellum cum Fri- 
derico //. Daniae rege adhuc sub fratrecoeptum, 
anticipi fortuna continuavlt, donec pace Ste- 
tinensi 1570. fuisset compositura. Joannes mor- 
tuus est 1592. 

Sigismundus Rex Poloniae Joannis filius ad 
regnura capessendum evocatus, quoniam in re- 

ligio- 



a) Historiam Gustavi 1. scripsit Samuel Kempens- 
kiold, Strengnesiae 1648. in 12. et Ericus Jo- 
renson , Stockholmiae 1622. Samuel Puffendorf. 
in Coninient. de rebus Svecicis, Ultrajecti. fol. 
h) iidem citati. 



254 Ilistoria 

liglone Catliolica inde ab infanlia fuisset edaca- 
catiis , majori longe ac pater zelo Cliristiana sa- 
cra in Svecia propagare studuit , inide bello in- 
testino erumpente cujus caput erat Carolus Gu- 
stavi I. filius, a quo brevi ingenti proelio ad 
Stangebro victus in Poloniam refugere compui- 
sus est anno regni septimo, et successit 1599. a) 

Carolus IX. Postquam Sigismundus rex in 
Poloniam redivisset , neque ad praelixum diem 
jpse aut expetitus filius JVladislaus comparuis- 
set , rex electus est Carolus IX. qui contra Si- 
gismundus Livoniam armis petens , licet raagna 
clade ad Kircholmiam per Chotheviczium ducem 
afFectus esset , ubi 7000. caesa , et 4000. capta 
erant ; bellum tamen porro cum pari infelicita- 
te continuavit. Alterum bellum aeque infeliciter 
gessit cum Christiano IV. Daniae rege, qui ei 
Calmariam , Elsoburgum et alia loca eripuit , 
unde ex concepto animi moerore, vel fato ante 
finem belli decessit 1611. etsuccessit ei filius: b^ 

Gustavus Adolphus continuato aliquamdiu 
cum Danis bello , tandem inducias duorum an- 
Jiorum inivit , translatisque in Moscoviam armis, 
Plescoviam et alia loca occupavit , tandem Rus- 
sisaliquot auri tonnassolventibus pacem conces- 
sit Stolboviae vi cujus etiam Ingriam et Careli- 
am obtinuit. Postea redintegrato cum Polonis 
bello , Livoniae et Borussiae quaedam loca eri- 

puit ; 

; a) idem. ibid, ^;)Thuaniis. Hist. L.131* et 133. Cal- 
visius iu Chronol. 



S V e c o r um. 255 

puit, Rlgam tamen infeliciter oppugnavit , cum 
quibus pace facta mox tricennali bello Germa- 
niae se immiscuit, qui clarissimus heros torren- 
tis instar totum Imperium victor inundans, post 
varias insignes victorias , editaque insignis forti- 
tudlnis specimina, in proeiio ad urbem Lutzam 
cum Caesareis copiis manum conserens interfe- 
ctus est an. J 632. d) 

Christina filia Gustavi Adolphi nondum 
aetatis sextum annum complens patri successit 
ralrifice docta , sub cujus regimine Sveci bellum 
religionarium licet feliciter continuarunt , tamen 
ad Nordlingam clade magna affecti , Bavariam , 
Franconiam, Sveviam, et Saxoniam restituere 
cogebantur 1634. sed ubi a Gallis auxilium ob- 
tinuissent, captatis animis Imperiales variis proe- 
liis lacesserunt usque a. 1648. quo anno Sveci 
inita pace Westphalica expeditioni finem fece- 
runt , vi cujus Svecis cesserunt Episcopatus Bre- 
mensis et Verdensis , Pomerania anterior , Ru- 
gia insula et \^ismaria. Interim belium gessit 
cum Christia?iolV . Daniae rege,quod biennio post 
pace Bromsehroae] 1645. compositum erat. Sic 
aucta inslgniter Svecorum potentia , demum 
Christina regni pertaesa , se imperio abdicans, 

illud 



a) Sellius Calvisiiis ibid. Samuel Puffendorfius , de 
hellis Sveco Germanicis iii Comment. Ultrajecti. 
1686. fol. item de Gestis Caroli Gustavi Norim- 
bergae 1698. fol. ilem Sr.de Prade Hist. Gustavi 
Adoiphi. Parisiis 1686. in 12. Bapt. Burgus de~ 
bell. Svecico L, 3. sect. 24. 



25^ Ilistoria. 

illiid in consoLrinum suura Carolum Gustavum 
1654. transtulit; ipsa vero detecta Religlonis 
Catliolicae veritate , Doctrinam Lutheranorum 
palam respiciens Eomam se recepit, ibique obiit 
praestantissiuia regina Literatorum fautrix , ad 
quam celeberimi viri tamquam ad praesidium 
confugerunt; uti Cartesius^ Salmasius et aVu a) 
Carolus X. Gustavus initio stalim bellum 
Polonis inferens , eos triduano proelio ad TFar-- 
sowiam profligavit , qua armorum felicitate am- 
plioresadhuc victoriasreportaturus erat, nisi Da- 
riorum hostiles in Sveciam irruptiones eum re- 
vocassent, contra quos pari hostilitate profectus 
mox Cimbricara Chersonesum occupavit , unde 
saevientis hyemis beneficio per mare glaciecon- 
strictum in ipsam Sielandiam irrupit, unde toti 
Daniae tantum incussit terrorem, ut pacem prae 
bello flagitarent, quae etiam iZoscAi/c/e/z.si in ur- 
be confecta est : vi cujus Scaniam , Hollandi- 
am et Bleckingam accepit: sed pace Ijrevi in- 
terrupta , tanto furorebellum recruduit; utipsa 
metropolis Hafnia dira obsidione premeretur , 
qua durante Carolus Gustavus obiit 1G60. />) 

Ca- 



a) Historiam Christinae Reginae exposuit Galcazus 
Gualdiis Romae. 1656. alia ejus Historia prodi- 
vit Fraiicofurti d698. Panegyricum Reginae scri- 
psit Michael Capellarius, in Christinade, seu Chri- 
stina lustrata, Venetiis 1700. in 4. b) Samuel 
Puirendorfius , de gestis Caroli Gustavi. Noriber- 
gae d69u. 8r» de Prade. Historia Caroli Gustavi 
Parisiis 1686. 



S V e c o r u m. 237 

Carolus XI. minorennis princeps patri siic-- 
cedens, interea regninn Senatus gubernabat , 
icleo etjam pax cum Danis, Polonis etRussisin- 
ita est ; ast Carolus ubi ad legitimam aetatem 
pervenisset, mox icto cum Gallis foedere , va- 
hdum exercitum in Germaniam mittendo , cun- 
ctis vicinis principibus infensumsereddidit; ideo 
TFilhelinus Brandeburgicus Elector cumfoedera- 
lis Danis aliisque sociis Svecos aggressus , ingen- 
ti clade Svecos e finibus regni ejecit; quo fa- 
cto vires Svecorum nimis labefactatae erant , ce- 
terum tamen agentibus Gallis cuncta amissa Sve- 
cis sunt restituta, ipse vero brei^ir mortuus est. 
I697. a) 

Carolus XII. bellicosissimus Princeps pro 
recuperanda Livonia , Danis , Polonis et Russis 
bellum indixit; et quidem Danos auxiliis Anglo- 
rum 1700. feliciter profligavit. Polonos ad Clis- 
soviam vicit^ ubi exauctorato Augusto II. regi 
Stanislaum Lescinszhy surrogavit. Contra Rus- 
sos initio ad Narvam victor animatus, arma 
ultro ferens, demum 2^6. PuUavam collatis signis 
tanta clade attritus est , ut dissipato Svecorum 
exercitu , ipse Carolus trajecto Borystliene fuga 
salutem quaerens in terram Turcorum se rece- 
pit , Russi vero captis celeberrimis ducibus, re- 
liquias Svecorum ad Borystlienem usque Duce 
Mentzikovio adeo persequcbantur , ut 16. millia 

Sve- 

a) Historiam Caroli XL scripsit Joannes Ernestiis 
PFuUus. iu Panegyrico Caroli XI. Gryphisvaldae 

1673. 



258 Hi s t ori a 

Svecoruni deniio interciperent. Carolus interim 
in Turcoriim Castro Oczahov refugium quaerens, 
quum haud se securum cerneret, Benderiam in 
Moldaviae finitimis sitam se recepit, ubi a Tur- 
cis liberaliter exceptus, post aliquot annos pa- 
triae redditus, mox in Norvegiam expeditionem 
succepit, ubi dum strenue arcem Ilaldam olDsi- 
deret , sclopi ictu percussus occubuit anno 
1718. «) 

Ulrica Eleonora^ post mortem Caroli Xll. 
gravis contentio enata erat de successione inter 
defuncti regis sororem Ulricam Eleonoram et 
ducem Holsatiae Carolum Fjddericum ex altera 
sorore natum; quibus decertantibus, habitis re- 
gni comitiisliaereditariam successionemstatus ab- 
rogantes , regnum detulerunt ad Ulricam Eleo- 
noramedi lege: utabsoluto dominio renunciaret , 
quod ubi praestitisset, forma regiminis mutata 
est. Regina ut patriam ab hostibus immunem 
servaret, Anglis Bremam, Borusso Stettinensem 
regionem, Danis vero vectigal Slesvicum contu- 
lit. Postea consensu ordinum concessit regium 
imperium marito suo Friderico Hassiae Land- 
gravio, qui etiam 1720. Sveciae Bex proclama- 
tus est, Begina vero sine prole obiit 1741. 

Fridericus I, Hassus consensu ordinum ele- 
ctus rex, Regnum Sveciae in meliorem ordinem 
redigens, saluti civium multum consuluit. Bel- 

lum 



d) De Carolo XTI. lege Joannem Fridericum MayC' 
rum. prodivit Gryphisvaldac 1704. 



Sv eco r ujii. 239 

lum Riissis iiifeliciter illatum post sinistram pu- 
cnam ad Wdmanstrandum commissam , pace 
Aboae composuit 1743. Post liaec incrementis 
rei llterariae salubriter prospectum estj rex ve- 
ro obiit 1751. 

Adolphus Fridericus Episcopus Lubecensis, 
ex familia Ducum Holsatiae natus , vivo adhuc 
Frlderico I. in publicis Comitiis successor desi- 
gnatus fuit ; cujus regimen statuum discordiis mi- 
nus quietum erat : praevalens enlm factio opti- 
ma etiam plana regissubvertere nitebatur, hlnc 
Magistratuum auctoritas vilipensa , Regia vero 
potestas subversa erat: quam Comes Brahe vrn- 
dicare volens, velut libertatis proditor supplicio 
afFectus , 1757. quumrex nullam spem tranquil- 
litatis observaret, praesertim quod senatus con- 
tra Borussos etiam invito rege auxilium decre- 
visset ; cujus rei indignitate motus Adolphus re- 
gno se abdicavit , 1769. qui denuo revocatus , 
licet de factiosis supplicium fuisset sumtum, de- 
sideratam tamen pacem regno restituere non po- 
tuit; brevi enim mortuus est 1771. 

Gustavus III. defuncti fih*us a Comite Fes- 
sin optime educalus , quum observasset Nobi- 
lium et Civium contentiones amplius augeri , po- 
liticis mediis factiones sufferrestatuit ; qui agen- 
te Hellichio supremo militum duce, omnes Sena- 
tores Regiam potestatem penitus subvertere co- 
nantes in vincula conjecit, et 1772. in Comitiis 
novam regiminis formam sanxit, omnemque 
mutationem triduo sine omui crudelitate perfe- 

cit; 



240 Jlistorla 

clt; vigore cujus poteslatem leges ferendi Co- 
mitiis^ eas vero exequendi llegi detulit : quae 
fornia gubernationis sedecim annis in vigoreper- 
stitit, factiones sustulit , et omnem reipublicae 
partem oj)timis institutis firmavit. Verum gli- 
scens in cordibus multorum seditio iterum eru- 
])it 1788. dum Rex contra Puissos in favorem 
Turcarum expeditionem adornasset , qui mature 
detectls turbis domesticis, pacem cum Cathari- 
7/a II. Russorum Imperatrice 1790 iniens, do- 
mi rara moderatione usus , seditiosorum animos 
placavit , et post Comitia Gevaliensia 1792. 
Holmiam reversus, in publico loco brevi per 
Centurionem Ankerstroin ab exilio revocatum, 
nefarie vuhieratus, post tredecim diesobiit 1792. 
Gustavus II^. post mortem patris,consensu 
ordinum rex electus , ob juvenilem aetatem tu- 
torem et regni administratorem accepit Caro- 
lujn Sudermanniae ducem patruum , qui difli- 
cillimis lis temporibus, quibus conjurationes im- 
primis invaluerunt , prudenter tamen suam et 
Regis vltam salvavit: Typographiae et Censurae 
libertatem temperavit,elfeminatum luxum sustu- 
lit, Reipublicae Gallicanae iegatos primus agno- 
vit. Tandem Gustavus 1796. majorennis decla- 
ratus, omnia antiqua instituta uti et summum 
8enatum restituit, abusus in administratione re- 
i^nl et Judiclorum sulfere studuit , foedus cum 
iiussis, Danis et Borussis contra Anglos inivit; 
sed brevi Anglis se associans, priores foederatos 
iiostes aceessit 3 demum ob severitatem in suos 

exer- 



SvecurUTJi. 241 

exercitura , gravem conjiirationem in se conci- 
tavit, cuJLis furore una cum suis haeredibus re- 
gno exturbatus est 1809. 

Carolus XlII. rex creatus mox ordinum 
consensu Christianum Augustum Holsatiae Prin- 
cipem Throni successorem eligens , cum jactura 
licet provinciarum Finniae , Bothniae orientalis 
et Alandicarum insularum , tamen cum Gallis, 
Danis et Russis pacem fecit. Verum mortuo Co- 
ronae Principe , mox consensu ordinum a rege 
adoptatus est Bernadotte celebris Gallicarum co- 
piarum Dux et Napoleonis affinis , qui tunc no- 
men Caroli Joannis assumsit: qui etiam a. 1813. 
regnare coepit 

Carolus X//^. in maximo belli Gallici fer- 
vore regnum adeptus, quum Napoleon Russis 
bellum indlxisset, Svecorum quoque auxllium 
sub splendidis promissis, nempe erga restitutio- 
nem Finniae, et communionem jurium foederis 
Rhenani postulabat ; verum Carolus consultius 
fore existimans pro sui utilitate potius cum An- 
glis et Russis foedus inire , ideo militiam in 
Germaniam deducens , emolumentum Foedera- 
torum contra Gallos multum. juvit; Danos ad pa- 
cem Kielensem ineundam, et Norvegiam sibi tra- 
dendam compulit ; et licet huic instituto Norve- 
gi reluctarentur , imo Christianum Fridericum 
Daniae principem adcapessendum regnum evoca- 
verint , tamen auxiliis destituti , plano foedera- 
tox^um Principum cedere debuerunt ; sub cujus 

q re- 



242 His t o r i a 

regimine in hunc usque diem Sveciae regnum 
floret una cum Norvegia. 

$. 5. Status Literarum et Artium in Sve~ 
cia, Septemtrionales populi variis Gentilium su- 
perstitionibus erant dediti , usque dum Religio- 
nem Christianam suscepissent, ab eo autem tem- 
pore sensim politiorem culturam assumserunt, 
per Episcopos enim et sacerdotes non solum in 
Eeligionis principiis, sed etiam in honestls bo- 
narum artium disciplinis imbuebantur. Verum 
abolita religione Catholica ; ipsi etiam Episcopa- 
tus sensim exoleverunt , quales erant tJp~ 
saliensis , Lingopingensis , Scanorum , jlrosi- 
ensis , Vexiensis^ Lundensis , Calmariensis ^ Abo- 
ensis ^ Gothemburgensis^ CarstacUensis ^ TP^ibur- 
gensis , Vesterasiensis et Revaliensis quorum 
Praesules variis scientiis certe instructi Sveciam 
condam ornarunt. Verum postquam Doctrlna Lu- 
theri publica lege inducta fuisset 1528. sensim 
ad eam doctrinam amplius irradicandam et au- 
gendam, Principes varias publicas scholas ere- 
xerunt; quarum praecipuae Acaderaiae erant 
quatuor, uti Upsaliensis 1540. erecta. Lunden- 
sis 1668. fundata. Dorptensis 1632. excitata, et 
1695. Pernaviam translata : quarta vero in ^//;o- 
ensinvhQ erecta 1640. in quibus juxta adproba- 
tae religlonis placita Scientiae passim in hodier- 
num usque diem florent. Sicutautem in Svecia 
omnis rustici opificia et artes mechanicas colunt, 
ita e contra Lapponenses barbaro more vitam 
tolerantes , ad nuUas scientias se applicant aut 

artes 



Svecorum. 245 



artes ; pro' quorum culturae ac civilisationis fun- 
damento Carolus XI. Sveciaerex Scholas publi- 
cas ibidem erexit. Sub Gustavo III. sopitis fa- 
ctionibus, artes et scientiae erant auctae, qui- 
bus etiam hodie optimis institutis salubriter pro- 
spectum est. 



a 



u t VII. 



Exhibens Historiam Helvetiorum, 



l,iSt 



tatistico Geographica notio Helvetiae.V^e- 
v(\o quae inter montem Jurain , lacum Lema- 
num , Italiam et Rhenum sita est , jam olim a 
Romanis Helvetia vocabatur , nam L. Cassius 
Consul a Tigurinis Gallis pago Helvetiorum, in 
finibus AUobrogum cum exercitu caesus fuit; 
quo tempore TiguriniCimbris se junxere. «)Hel- 
vetia habet ad ortum Comitatum Tyrolensem , 
ad meridiem Alpes Cottias , Lombardiam et tra- 
ctum Pedemontanum ; ad occidentem Sabaudiam 
et Burgundiam; ad Septemtrionem Rhenum. 
Helvetiorum fines in longitudinem jam Caesar 

q2 a) 



a) Epitom. Livii. L, 67. Eutropius L» 5. 



544 Ilistoria 

d) 240. millia passuum , quod et hodie verum 
est, refert. Regio tota salubri aere fruitur, et 
licet vastissimis montibus aspera sit , indefesso 
tamen Incolarum labore ac industria adeo culta 
est , ut nulla ex parte sterilis sit, quoniam pro- 
ducat non tantum ad vitam bene conservandam 
necessaria , sed etiam quae deliciis ac luxui de- 
serviunt ; terra quidem exustalabore incolarum 
culta, frumentum abunde producit; vina gene- 
rosa gignit, in pinguissimis vero pratis greges 
et armenta magno numero pascuntur; ob anima- 
lium copiam frequentes fiunt venationes. Lacus 
liic sunt celebres , uti Lucerinus , Tigurinus , 
Hivarius ^ Neoburgensis ^ et omnium maximus 
Acronius ^QW. Bodensee olim Brigantium dictum. 
Flumina Helvetiam rigantia sunt: Rhenus^ Rho- 
danus , Adua , Ticinus , Linagus , Byrsa , Lan- 
garus , Sara , Arola , et alia permulta. Montes 
etiam excelsi , uti Gothardi , Sylvii , Adulas , S, 
Bernardi ^ Valarii et Brantii ^ item AIpesP(^/z- 
ninae , Cottiae , Graiae ^Juria. etc; Olim adlm- 
perium Romanum, dein ad Germaniam pertine- 
bat, donec Helvetii a Praefectis Regiis durissi- 
me habiti anno Ch. 1507. in novam societatem 
coeuntes , initium foederis Helvetici b) fecissent 
initio trespagi, uti Urii^ Suitii ^ et TJntervaldii : 
quibusalii dein semet associarunt; a quo tempore 

libe^ 



«) Caesar. cle belJ. Gall. L. i. h) Giiillimanniis de 
reh. Plelvetiae L. 2* c. 16. n. ^, secj. JNicuJau 



Helv etioriLm. 245- 

Ilbera Helvetiorum Ptesbubllca In hodlernum us- 
que diem floret. Dividitur in quatuor Provincias , 
uti ZuricJigowiensem^ Basileensem^ Wiflispurger- 
gowiensem et Argoviensem , in quibus provin- 
ciis primaria Urbs est Zurich seu Tigurum^ 
quae licet quinto loco Helvetico foederi accesse- 
rit, tamen propter Urbis celebritatem et po- 
tentiam, communi consensu primatum tenet, 
multosque viros illustres jam olim produxit, 
habetque forum frumentarium amph*ssimum. 
Dein Tugium oppidum celebratur. Basileen-- 
sis urbs caput est provinciae ejus nominis : item 
Farensberg , Reinfeld^ Pf^allenburg , Homburg^ 
Munchenstein ^ Ramstain. Berna , Lausanna 
olim Eplscopalis civitas. In Germanicis pro- 
yinciis celebrantur Frutingen , Sana , Thun , 
Louppen , Signow , Burgdorf^ Bierenech , Ar- 
berg , Erlach , Wangen , Lentzburg , item li- 
bera tria oppida , Zoffingen , Araw ? et Bruclc, 
In Gallica provincia vero sunt : Aventicum , 
Wifiisburg , Minnidunum , Yverdon , Morges , 
Novidunum , Oron , Zilia , Friburgum , Brisgo^ 
ja^ etc. Quod incolas in genere attlnet, sunt 
humani , magno enim amore et honore adve- 
nas excipiuntj ac inter ceteras merces , opti- 

mos 



Burgiindus Hisf. Eavariae , L. 1. p. ^7 ^ Nau- 
cler» Generat. 47. p. 364. Josias Simlerus. L. 1. 
de republ. Helvetiorurn. prodiit Parisiis Jo78, 
in K 



246 Historia 

mos caseos , aurea filla et setam in alias pro^ 
vincias mittunt. a) 

§. 2. Status Religioms et consvetudinis. 
Helvetii Elhnicam observantiam una cum Ger- 
manis ejurantes , Christianam religionem eodem 
tempore assumsisse videntur, quam etiam omni 
cum cultu usque ad Reformationem constan- 
ter retinuerunt 3 numerarunt enim complures 
Episcopatus, imo et hodie supersunt magnifica 
templa , sumtu et artificio splendidissima. Ve- 
rum iis fere temporibus, quibus Lutherus \n 
Soxonla Reformationi erat intentus , in Helve- 
tia quoque Tigurini ex consilio ZvingUi^ (qui 
erat natus 1484. dein ex Ludimagistro Concio- 
nator ab anno 1506. tum Parochus Glaronae ^ 
tandem Pastor Tigurinus ab an. 1519. vir 
alias doctus; corrupta tamen sua oplnione pri- 
mus omnium praedicare coepit Evangelium ex 
Scripturis Sacris ^ praetermissis Catholicorum 
traditionibus ; qui insuper multum dissensit a 
Luthero in Doctrina de Eucharistia , in qua 
nudum signum solum esse dicebat; et de gra- 
tia. Tigurinos secuti sunt Basilienses adjuvan- 
te Oecolampadio Joanne natione Svevo sed vi- 
ro facundo , qui cum ZvingUo fervidis stiis 
sermonibus et scriptis adeo Helvetios commo- 
verunt , ut quum alii pagi id aegre ferrent , 

Bade- 



a) Topographlca descriplio Helveliae , ciim figu- 
ris ap. Matliaeum Mariani , prodiit Fraucoforti 
1672. in fol. 



He Ivetiorum. 247 

Badenae communi fidelium consensu disputatio 
sine successu , imo manifesto Protestantlum 
damno instituta esset ; brevi etiam Bernae 
disputalio erat , ubi quum Monachi male cau- 
sam tuerentur , Catholica religio abrogata est : 
id factum erat etiam Schaphusii ^ ubi 46. cur- 
rus destructis Ecclesiarum imaginibus impleti , 
exlra urbem cremabantur. Oecolampadius moe- 
rore ex Zvinglii morte eveniente decessit, cu- 
jus conamina continuavit Joannes Calvinus 
natione Gallus Noviodunensis, Luthero longe 
erudltior, cujus opiniones causa religionis pla- 
ne clvilia bella sangvinolenta produxerunt , 
brevique Galliam , Helvetiam^ Belgium , Ger- 
maniam , Borussiam , Hungariam et Transilva- 
niam invaserunt. a) Angiiam quoque et Sco- 
tiam pervasit , ubi tamen Secta mutata est 
apud illos in Episcopalium , apud hos in Pres- 
bjterianorum : hinc ob funestissimas caedes 
consecutas non deerant dicentes:Calvinum inRho- 
danum esse praecipitandum. Ceterum novae re- 
ligionis Sectarores nec in illis provinciis de 
ejusdem verltate convenire poterant; hinc Re- 

for- 



a ) Abraham Scultetus in Annal. Eccl» Theodor. 
Beza in vila Calvirii. Joannes Henricus Hottinge- 
rus, Speculum Helvetio Tigurinum, Tiguri 166*5. 
in 12. Ludovicus Lavalerus , de ritibus et iiisti- 
tutis Ecclesiae Tigurinae, scripsit Tiguri 1586. 
in 8. Joannes Jacob. Huldricus. de religione an- 
tiqua et Catholica S. Felicis et S. Regulae Pro- 
toniartyrum Tigurinorum. Tigurii 1628.. in 4. 



248 flistoria 

formatio praetensa plures Sectas produxit; uti 
Anabaptistarum authore Nicolao StorJcio et 
promotore Thoma Miinzero ^ qui specioso li- 
bertatis Clu^istianae titulo Rusticos contra suos 
Dominos concitarunt, asserentes bona cunctis 
Christianis esse communia ; qui furibundi bre- 
yi Joannem Boccolt Sartorem Lugdunensem 
regem constituentes funestissimis caedlbus occi- 
dentem imjdeverunt ; quorum grassationes tan- 
tisper pax Westphalica impedivit , vi cujus 
praeter Catholicorum , Augustanae et Helveti- 
cae confessioni adictorum religionem , nullius 
alterius liberum religionis exercitium permit- 
titur. His tamen legibus nihil obstantibusnon de 
erant homines curiosi,qui Religionem mjsteriis 
carentem , et humano intellectui perspicuum 
condere intendebant ,qualis QVdX Laelius Socinus 
Tiguri in Helvetia mortuus , cujus scripta inki- 
cem protraxit ejus ex fratre nepos Faustus So- 
cinus , cujus sectatores Sociniani dicti sunt ; 
hic ex Helvetia ubi nefandam suam doctrinam 
jam late propagaverat , evocatus in Transilva- 
niam 1575. a Georgio Blanclrata medico Prin- 
cipis Christophori Bdthory , qui mox cum 
Francisco Daviclis inita amicitia, in augendis 
Unitariis intentus, in Poloniam brevi profectus, 
ibidem Anabaptistas ex Germania pulsos in su- 
am sententiam pertrahens , post multas adver- 
sitates et inde proscriptus, una cum Sectatori- 
bus in Transilvaniam remeavit ; ubi ab Unita- 
riis Hungaris amice exceptus , licet diversis 

Curi- 



He Iv etiorum. 249 

Ciirionibus uterentur , tardlus tamen nempe 
1795. in unam Unitariorum Doctrinam dein- 
ceps profitendam coaluerunt. Atque sic in 
Helvetia , sicut Cives libera republica fruuntur , 
ita iidem religionem magis sibi arridentem li- 
bere in hunc usque diem profitentur. 

5. §. Status Politicus et Forma regiminis, 
Helvetia olim Monarchlae Romanae , dein Fran- 
ciae pars erat , quam Germanico laaperio an. 
1027. adjunxit Conradus II. Imperator ; qui 
ejusque successores summum jus in Helveti- 
am per suos Praefectos exercuerunt, qui Ale- 
manniae Duces dicebantur : sed dum hi poten- 
tiam suam cum nimia civium oppressione ac 
vexatione auxissent, quaedam Civitates ab Im- 
peratoribus privilegia obtinuerunt , aliae vero 
defensores in ipsa Helvetia quaesiverunt ; sic 
Uria , Suitia , Subsilvania et Haslia Rudolphi 
Comitis Habsburgici patrocinio se comisit, qui 
duni Imperator fuisset electus 1275. praeter 
Turgoviam , Glarum , Tugium et Luceriam , qua- 
tuor obtinuit in Helvetiam Comitatus , uti 
Habsburglcum, Frjburgicum^ Badensem et Lentz- 
burgensem , certas libertates sibi retinentes, 
Yerum postquam Albertus I. Rudolphi filius 
hos comitatus penitus sibi subjicere constituis- 
set , ejus Praefecti Geisler et Bilger rigori 
crudelitatem adjungentes , Helvetios adeo com- 
moverunt , ut pro defensione suae libertatis 
foedus inter se inirent , seque ducibus rusti- 
canis , imprimis TVilhehno Tello qui Praefe- 

ctum 



250 . Hist oria 

ctiim Caesareum Glesler superbla et lascivia 
ferocientem sagitta trajecerat , in libertatem 
■vindicarent. Igltur partim civilibus discordi- 
is , partim injustioribus imperiis Praefectorum, 
Hehetii incitali , Initlum fecerunt confoederati- 
onis tres pagi, uti Uriij Siiitii et Untervaldenses , 
apud quos Vernerits^ Valteriis et Arnoldus 
Melchtal divites cives inclaruerant: a) quo- 
rum exemplo paullo post invitatae allae etiam 
urbes , uti Tigurum , Sangallum , Schaphusium , 
Constantla, quae prioribus semet adjungentes , 
inita arctissimis foederum legibus societate, po- 
tentiam effecerunt vicinis facile parem , quae 
demum victoriis et sociorum accessione aucta , 
aliis formidabiJis evasit : b^ inter Helvetiorum 
confoederatos eratquoque Rhetorum respublica: 
Quorum intentio non ea erat ut se imperio se- 
jungerent, sed tantum ut libertatem sibi legi- 
bus concessam tuerentur : hinc tamen eorum 
Ilbertatem , post victorlam de Austriacis rela- 
tam etiam IlenriQiis VII. et Ludovicus Bava- 
rus confirmavit, Foedusque perpetuum man- 
sit , quod variarum provinciarum accessione 
adeo crevit, ut an. 1513. tredecim provincias 

Hel- 



a) Josias Simlerus. L, 1. de rep» Helvetiae^ h) 
Idem. ibid. Variis autem auctoribus Helvetiorum 
Respublica prodivit Lugduni Batavorum 1628. in 
12. In Schardii T. 1. exstat Egidii Tscheudi , de 
prisca et vera Alpina Rhaetia etc» Huldericus 
Campellus , de Rhaetia antiqua , ct Alpina, Ti- 
guri 1617. in fol. 



Helv etlorum, 251 

Helvetla sinu suo complecteretur. Helvetia igi- 
tur Anarcha est et libera, cujus ager in qua- 
tuor partes dividitur : Respublica vero tribus 
partibus constat; Prima pars sunt XHI. pagi, 
quos Cantones vocant , hi soli prae aliis foe- 
deratis jus habent de omnibus ad communeni 
Rempublicam pertinentibus in publicis conven- 
tibus deliberandi et Praefecturas acquisitas pari 
jure administrandi. Secunda pars sunt Foe- 
derati. Tertia pars sunt Praefecturae armis 
aut spontanea deditione conquisitae. Tota Hel- 
vetiorum Respublica ex Optimatum et Populi 
Imperio mixta est ; nam ex populis quibus 
tota Civitas constat, quidam pleno Democrati- 
co imperio utuntur ; ubi totius plebis sufFragi- 
is omnia determinantur , ut fieri solet in iis 
Pagis qui nuUa habent oppida , quales sunt 
Vranii, Suitii , Untervaldii , Glaronenses , et 
Abbatiscellani ; huc pertinet etiam Tuginoruin 
ratio , llcet hl habeant oppidum. Alii ab optl- 
matibus reguntur , quales sunt omnes Urbes 
Helvetiae ,uti Tigurum ,Berna, Lucerna etc. Sed 
quoniam summa potestas penes populum sit , 
a quo ipsi Magistratus eliguntur ; patet has res- 
publicas mixtas esse, prout aliae magis Ari- 
stocraticae , aliae raagis Populares sunt. De 
administratione autem Reipublicae sequentia 
sunt notatu digna: Ex singulis Tribubus ae- 
quali numero deliguntur qui publicis consiliis 
intersunt tam l^iguri^ quam Basileae ^ in his 
enim Urbibus sunt maximae auctoritatis duo 

publi- 



252 Hi sto r ia 

publica Consllla Majiis et Minus. Majus elst 
quando plures nomine totius pleLis conveni- 
unt , quod plerumque convocatur in graviori- 
bus negotiis , quae ad totam Rempublicam per- 
tinent. Minus Comilium quotidie administrat 
rempublicam et civium controversias cognoscit. 
Tiguri Maius Consilium est 200. liominum, 
Basileae 244. — Minus Consilium Tiguri 50. 
hominibus , JBasiliae vero 44. hominibus , con- 
stat. His accedunt duo Consules in singulis 
urbibus tamquam publici Consilii capita. Mi^ 
nus Consilium dividitur in vetus et novum. 
Convenit autem minus consilium plerumque 
ter aut quater singulis septimanis , utrlque Se- 
natui praest Consul , quem Burgermeister vo- 
cant, quem Majus Consilium eligit. Consuli- 
bus potestate proximi sunt Trihuni , quorum 
Tuguri tres sunt, Basiliae autem duo. Quo una 
cum duobus Consulibus quatuor urbis capita 
nominantur. d) Idem d^ Berna et Friburg 
urbibus est intelligendum. Statuta et Leges 
Reipublicae leguntur in libro impresso. Ge- 
neratim in liis provinciis magnus est nobilium 
familiarum numerus. 

§. 4. Status Belli et memoria Prijicipum 
P^irorum. Helvetii jam sab Julio Caesare a 
bellicis factls celebres erant , nam hi Caesari '\\\ 
Galliam profecto primam belli occasionem de- 

derunt , 



rt) PJura de Ijis docte disserit Josias Simlerus, li- 
bris duobus de republica Helvetiae. 



Helt/ et io r inn. 255 

deriint , qiil Rlienum inter et llliodanum Iiabitan- 
tes terris suis non contenti , a) moenlbus su- 
is succensis , alias sedes petierunt; verum Cae- 
saj' mox belllcoslssimam gentem difficili proe- 
lio yicit adeo: ut 47. millibus deletis , reli- 
quam multitudinem in suas sedes remitteret ; 
parebantque dein Romanis , postea Francis , 
quos Germanico Imperio adjunxit Conradus 
11. an. 1027. et per Praefectos gubernavit; 
tandem 1275. Praefectorum Austriacorum in- 
juriis provocati, foedus inter se ducibus Rusti- 
canis ineuntes, occisis Praefectis se in liberta- 
tem vindicarunt 1507. Austriacus Alhertus I. 
Imperator ansam secessionis praebuit sua in 
cives severitate , qui ut seditiosos ad obsequium 
revocaret , expeditionem contra illos suscepit 
adeo infeliciter, ut ipse occumberet. Quo tem- 
pore Helvetios Henricus VI. Imp. in sua li- 
bertate confirmavit , quod ipsum Ludovicus 
Bavarus sequebatur. Maximilianus etiam eis , 
quod nec foedus cum eo renovare , nec judi- 
cio Camerae se submittere vellent 1499. bellum 
intulit; quo octo pugnis totidem clades exerci- 
tus ejus, sociique acceperunt; quo facto Hel- 
vetii firmata sua libertate, duas imperii civita- 
tes Basileam et Schaphusium , nec non Abha- 
tiscellam corpori reipublicae suae adjunxerunt ; 
a quo tempore XIII. Cantones constituunt 

Rem- 

ct) Caesar. Comment. L. 1. Florus L, 3» c. 10. Epi- 
tome Livii* L. 103. Dio. L 38. 



254 Ilistoria 

Rempuljlicam. a) Qiio in bello novisslmiim 
virtutis suae Specimen ediderunt Helvetii , imo 
etiam specioso assertorum Italiae titulo ornati 
sunt. Sic eximiis victoriis clari vires suas sen~ 
sim augentes , eo cunctos Impeiantes permove- 
runt , ut pace Westphalica 1648. unanimi con- 
sensu decernerent, ne ad foederatas Helvatiae 
provincias deinceps quidquam juris aut prae- 
tensionis sibi Principes formare valeant aut 
possint. Licet autem respectu expensarum exi- 
guos proventus liabeat Helvetia , potentiam ta- 
men bellicam ob magnum incolarum numerum 
admirandam habet , nam cuncti viri ab anno 
aetatis decimo sexto, usque aetatis annum se- 
xagesimum tempore belli dato in monte prae- 
alto ignis signo , cunti ad arma convolare ob- 
ligantur. Hinc soluni Canton Berna 100. mil- 
lia armatorum statuere protest. Ceterum ta- 
men Helvetiorum tantam potentiam intestinae 
dissensiones artibus Gallorum sustentatae adeo 
recentioribus temporibus debilitarunt: ut re- 
tento solo libertatis titulo , se imperio Napo- 
leonis fere submittere cogeretur, donec Gallo- 
rum hostibus, viam per limites suos aperuis- 
set; iis que auxiliares copias praebuisset: quo 
facto Helvetia antiquam libertatem plene re- 
vindicavit. b) 

§■ 5- 

a) Pircheimer, de Bcllo Helvetico. L» 2. Naucler, 
generat. 50. Mutius. L. 30. b) Hisloriam Hel- 
vctiorum Scripseruat Joan. Henr. Hotlingerus , 



Helvetior uTti. 255 

§. 5. Status Literarum et Arcium. Hel- 
vetia duas celeberrimas Universitates sinu suo 
complectitur, uti Basileensem a Pio II. Ponti- 
fice, alias Aenea Sylvio fundatam 1459. AU 
tera fuit Launasiensis in Canton Eerna , quae 
tamen post Calvini reformationem translata est 
Friburgum. Tardius Tigurini et Bermae pro 
Reformatis , in Urbe vero Lucernensi pro Ca- 
tliolicis Scholae sunt erectae , in quibus lingva 
Latina et Pbilosophia pertractatur ; sunt etiam 
alia privata Instituta temporanea , sub privato- 
rum Virorum manuductione , inter quae ad an- 
num usque 1824. celeberrimum erat in civitate 
Yverdon Institutum Pesztaloczianum sub ma- 
nuductione Henrici Pestaloczy , qui tamen ob 
varias adversitates , Helvetiam deserere compul- 
sus 1825. in Galiiam se recepit. Quod attinet 
Viros ingenio , artium et Scientiarum professi- 
one celebres , non pauci erant et sunt, qui su- 
is scriptis et institutionibus Tlieologicis ac Plii- 
losophicis inclaruerunt : uti Petrus Viretus 
Verbigensis , Gulielmus Farellus , Joannes Cal- 



Tigiiri. 1. 654. in 8. Josias Simlenis , de Helve- 
tiorum republica , Foederihus , origine , ac Icgi- 
hus. Parisiis 1577. Joan. Bapt. Platinus» Helvetia 
antiqua et nova Berna 1666. Franciscus GuUi- 
mannus, de rebus Helvetiae Libri V. Friburgi 
4598. in 4. xMichael Stettler , Bermae 1627. fol. 
Joan. Stumphius. Tiguri 1548. fol. Bihbaldus 
Pn'ckheimerus , Historia belh Helvetici. Sub Ma- 
ximihano I. ap. Freherum. T. III. etc. 



256 Ilistoria 

vinus, Antonius Cadeel , Petrus Cevalerius , 
Nicolaus Colladonus , Cornelius Bertramus , Al- 
berius, Alizetus , Sequierius , Bucanus , qui 
Pastorum aut Professorum munera diligentissi- 
meobierunt; quibus successerunt ab editis ope- 
ribus clari: uti Theodorus Beza, Veselius, Si- 
mon Goulartius Silvajectinus Antonius Fajus, 
Joannes Jacomotus , Jacobus Lectius Senator , 
Joannes Deodatus Genevensis , Isacus Casaubo- 
nus, Casparus Laurentius. etc. Bibliotliecae eti- 
am publicae complures exstant , celeberrima 
est Genevensis multis eximiis manuscriptis or- 
nata; et Lausanensis Patrum et aliorum Prae- 
stantissimorum Theologorum opusculis refer- 
tissima. 



C a p u t. VIII. 



Exhibens Historiam Belgarum. 

§. 1. ^tatistico Geographica notio Belgii, 
Belgium ab antiquis Belgis appellatur , qui 
atroces ballatores erant , teste enim Julio Cae^ 
sare Belgica haec produxit illustriores semper 
et fortiores milites, quam reliqua Gallia. Bel- 



giwn 



B elii arum. 257 



o 



glum iiodle etiam Geirmanla Liferior \e\ Ni- 
derland vocatur : cu jus termmi sunt a Septem- 
trione oceanus; a meridie Campania et Picar- 
dia; ab oriente Rlienus et Mosa fluvii ^ ab oc- 
cidente mare Austrinum. Generatim Belgium 
ab initio ex XVII. proA^inciis constabat, quas 
decem diversae nationes incolebant: fluvii prae- 
cipui sunt quatuor uti Mosa Scaldis , Mosella 
et Rhenus. Hodie etiam Belglum dividitur 
in Balgium Hispanicumy et Belgium Foede- 
ratuni seu Hollandicam respuhlicam. \x\ Bel- 
gio Hispanico sunt X. provinciae uti : Artesiciy 
Flandria , Hannonia , Namurcum ^ JLuxemhur- 
gum y IMmrgum y Geklria , Brahantia , Ant^. 
verpia , et Mechlinium. In Belgio Foederato 
autem sunt septem provinciae uti ; Hollandiay 
Seelandia , TJltraj ectina , Geldria cum Zuthva^ 
nia , Transisalana , Groninga , et Frisia occi- 
dentalis y quas XVII. provincias omnes Caro- 
lus V. Imperator possedit. Ex quibus IV 
sunt Ducatus uti Brahcmtiae y Limhurgi , Lu- 
tzenhurgi , et Geldriae. Comitatus sunt VII. 
uti Fkmdriae , Artesiae , Hannoniae HoUan- 
diae , Zelandiae , Namurci , et Zutphaniae. 
Unus Marchionatus Sacri Imperii qui quatuor 
principales Civitates liabuit. Dominia sunt V. 
uti Frisia ^occidentalis , Mechliniae , F^ltraje^ 
cti , Trcmsisalaniae et Groningae. Urbes Bel- 
gium munitas continet circiter 520. oppida 
priviIegiata-230, pagos plus luinus 12,000. In- 

r ter 



258 Hi st or i a 

ter urbes maxlme excellunt : Lovanium , Brii^ 
xella , Antverpia , Silva - Ducis , Gandavum , 
Brugae , Hipra , Mechlinia , Cameracum ^ jla- 
rehatum , Tornacum. Mons , Valencena , 7/z- 
sulae , Dorclrectum , Harle?7ium , Amsteloda- 
mum^ Lugdunum Batavorum , Namurcum , 
Neomagum , Trajetcum. et aliae, Ob quas 
florentissimas Urbes!, innumeros pagos et inha- 
bitatorum admirandam frequentiam, eorum di- 
vitias et civilitatem jam Carolus V. Imperator 
saepe deliberavit eas provincias in Regnum esse 
erigendas. Lacuum, Stagnorum, et paludum 
magnus est numerus. Oceanus vero hic vastam 
et superbam ostentat faciem , quo si carendum 
esset 5 vix dimldiam incolarum partem alere 
posset. Hinc Belgium totius fere Europae qua- 
si portus et forum est, liic enim infmita est 
mercatorum et nagotiatorum multitudo. Mon- 
tibus paucis, nemoribus tamen et silvis quan- 
tum voluptati et venationi satis est, aut regi- 
onis decor exigit sparsim ornatur : celeberri- 
ma silva est Soniensis ad Bruxellam , quo no- 
biliores ditioresque cives distractionis causa re- 
meare solent. Opera publica in lils regionibus 
sunt iniiumera , uti magnifica templa , pluri- 
mae Abbatiae , innumera Coenobia et Monaste- 
ria, j^lurima Xenodocliiia, Nosocoraia, Orpha- 
notropliia , qualia in sola Urbe Antverpiensi 
42. numerantur. Item Ducum , Comitum et 
Procerum sumtuosa palalia. Status sunt tres, 
uli EcclesLasLicus quo praecipui Abbates ; No- 

bili" 



B elgar um. 259 

hilitatis qiio Buces Comiles et magni Dimini 
i3ertinent: et Civitatum quem piimariae civita- 
tes representant. Episcopatus erant quatuor. 
Academiae et Bibliothecae complures. Incolae 
sunt formosi , quieti , parum cholerici et su- 
perbi, civiles, ad omnia prompti , laboriosi , 
grati in bene meritos , artium et Scientiarum 
capaces , privilegiorum avitorum studiosi : id ta- 
men vitii habent Belgae, quod potu se nimio 
ingurgitent juxta illud Horatii Vino pellite cu- 
j^as , hinc^sa^epe immaturae mortis causam prae- 
bent, juxta illud Propertii; Vino forma perit ^ 
Vino corrumpitur aetas. Generatim vestitu 
commodo utuntur , ac mexcaturam et artes com- 
muniter exercent. a) 

§. 2. Status Religionis et consvetudinis, 
Belgium prout ad Hispaniam vel Germaniam 
pertinebat, ita cuni iis Yeram Christi religio- 

r 2 nem 



a) De Geographico Staiu Belgii scripscrunt Huher- 
tus Thomaeleodi , de populis Gerinaniae inferio- 
ris, Argentorati 1541. Ahrahara Ortelius. Bel- 
gium V^etus Antverpiae j596. fol, Anclreas Desse- 
lius. Bibhothecae Belgicae Lovanii 1643. in 4. 
Christophorus Calvefus» Autverpiae. 1.552. in 8. 
Albertus Golnitzius iw Vlys e Gallo Belgico. Am- 
stelodami 1655. Joannes Grammaye. edidit i^ere- 
grinationem Belgicam Coloniac 1623« in 8« opti- 
ma est Ludovici Guicciardini Belgiographia , seu 
omnium Belgii regionum descriptio. latine versa 
per Regnerum Vitelhum Amstelodami 1635. iu 
12. locupletissima est Martini Zeileri Topographia 
Inferioris Germaniae , Francofnrti 1667. foh 



260 Historia 

nem profitebatur , sed ad aniuun 1521. Yaril^ 
in locis initia reformationis erumpebant; nli 
Antv^rpiae Jacobus Praeposltus, Lovanii Mar- 
tinus Dorpius , Trajecti Joannes RhocUus et 
alii docuerunt, Sacramque Scripturam in idio- 
ma Belgicum transtulerunt ; in quos Imperator 
adeo severe animadvertebat, ut Carolo regnante 
ultra50. millia hominum suppliciis sublata esse dl- 
cantur. Margarethae enim Gubernatricis Consili- 
arius Cardinalis Granvellanus , contra eos qui a 
Relisione Catliolica desci verant Inquisitionem Hi- 
spanicam in Belgium induxit, XVIII. Episcopatus, 
et in iis tres Arcliiepiscopatus uti Mechlinenseni 
Cameracensem et Trajectensem constituit. Quo 
facto Belgae offensi palam Gubernatricem acce- 
dentes, Inquisionem una cum decretis contra 
haereses latis sufFerri postularunt. a) Interim Da- 
vicl Georgius plasphema sua nova Doctrina Bel- 
cas commovit , c^ui se Christum et Verum Mes- 
siam dicebat , ac praeter alia horrenda etiam 
promiscuam libidinem permlttebat , utque tuto 
latere posset , mutato nomlne in Joannis BruMi 
15. annls Basileae simulala pletate vlxit, qui 
anno aetatis 56. moriturus dixerat, triennio ex- 
acto se revicturum et promissa sua perfecturum, 
sed blennlo et 6. menslbus post, re detecta 
jussu senatus per Carnificem effossus, una cum 
llberis combustus ets tamquam insignis Praesti- 

gia- 

a) Thuanus. Hist. L. 27. P. Borhaeus» Hist. Belg. 
L, 1. 



B elgarum. 261 

fi^iator. Eodem tempore apud Batavos quidam 
Ileiiricus Domus alias Charitas dictus fanatico 
zelo famosiis erat, qui sq MoysietChristo^vsie- 
ferens , impio argumento quia Moses spem do- 
cuisset j Christus fidem , ipse Charitatem utra^ 
que majorem doceat. Ceterum missis his fanati- 
cis, quum status Belgii niliil a Margareta Gu- 
bernatrice quoad Protestantium religionem ob- 
tinuissent , quos Barlamontius percontemptum 
plane Geusios id est mendicos compellavit; (un- 
de illi qui in Gallia Hugonotti ^ illi in Belgio 
Geusii dicebantur. ) imo dum petita eorum ad 
regem deferrentur in Hispaniam; plebs nonex- 
spectato regis responso armataad conciones be- 
terodoxorum concurrere coepit, Catholicorum 
templa dirripuit et succendit, sacrasque imagi- 
nes deturbatas confregit. Quibus in adjunctis 
missus est ab Rege q,\. Hispania Ferdinandus 
dux Albanus, qui Belgasin judicium vocaretad- 
dito mandato : ut Protestantes ministri , eo- 
rum hospites , non flamma sed suspendio ne- 
carentur , qui animum sententiamque mu- 
tarent gladio^ vulgus exilio castigaretur. Haec 
et similia Protestantium animos amplius adeo 
accendebant , ut in plerisque provinciis sibi 
publlcam Religionis libertatem sumerent, ac 
duce Vilhelnio Arausiaco Principe foedus per- 
petuum ineuntes initio mare infestum red- 
diderunt, dein felici armorum successu a. 1579. 
ex VII. Provinciis Respublica Foederati Belgii 
coaluit : unde nihil in Belgio deinceps erat , 

quam 



262 Historia 

qiiani conliniium sangvinis balneum, prout Me^ 
lanchton jam dixerat: Ve Belgio ab hof^endo 
sangvinis balneo et ingeniorwn petulantia y et 
revera severe in Protestantes animadversum 
erat , nam oniissis aliis suppliciis , passim ca- 
ptos capitibus ad genua ligatis in vase aquarum 
pleno mergebant. a ) Ceterum Ordines religio- 
nem Protestantium, uti et Regionem victricibus 
armis egregie sub patrociniis TFilhelrni Arausia- 
ci , dein Elisabethae reginae protectione tutati 
sunt ; imo in usum novae Ecclesiae et Reipubli- 
cae , celebres Academiae Lugdunensis nerape et 
Franequerana erectae sunt. b) Verum parta fo- 
ris pace , domi pacatas Ecclesias mire contur- 
bavit Haeresis Arminiuna c ) cujus origo est 
Iiaec : Initio Reformationis, ob defectum Pasto- 
rum, multi ministerio admoti erant ii Sacer- 
dotes qui Catholicam Religionem quidem dese- 
ruerunt, opiniones tamen de vera fide nondum 
penitus exuerant, quales erant Casparus CoU 
hasius Leydae, Hermannus Ilerbetus Dordrech- 
ti , Cornelius Viggerus Hornae , qui de Prae- 
destinatione, de vocatione hominum ad salutem, 
et hinc profluentibus dogmatibus ; item de Con- 
fessione Belgica et Catechismi Palatini authori- 
tate quaestiones moverunt, quorum audacia alio- 
rum Pastorum ac Magistratus vigilantia repres- 

sa 

a ) Thuan. Hist» L. 40. Henric. Anton. in Praefat. 
ad Syst. h) Thiiau. L. 60, et 13i. Meursius. ia 
Ath. 'ijatav. 6)Iu PraefaL. ad aclaSynodiDordrech, ' 
et iu Heuotico dissecli Jiclgii, 



Bp Igarum. 263 

sa quidem fuit; aliis tameii errandi occasio da- 
ta mansit; nam horum conamina majori studio 
ag^ressus est Jacobus Arminius Batavus, Am- 
stelodaniensis Ecclesiae Pastor , qui suis Calvini 
errores suggerendo , Semipelagianas opiniones 
propinabat ; hinc non tantum juventutem in 
partes suas attraxit una cum Francisco Goma- 
ro Collega ; (quorum discipuli alii Arminiani , 
alii Gomariani dicebantur) sed etiam Ecclesias 
earumque Ministros distraxit. Post ylrminii 
mortem ejus Sectatores Remonstrantes dicti , 
Conradum Vorstium Coloniensem Theologum , 
de Socinianismo jam dudum suspectum promo- 
vebant; qui novis suis erroribus de Deo con- 
ceptis ( Deum enim dicebat esse corpus , esse 
mutabilem , non esse eum immensum , omnipo- 
tentem. etc. ) certo magnas turbas concitasset, 
nisi Jacobus Rex intercessisset, ac foederi se 
renunciaturum, nisi Haereticum dimiserint, mi- 
natus fuisset. Igitur Vorstius dimissus, et ad 
pacem Ecclesiae conciliandam , Hagae \n ordi- 
num conventu Collatio super quinque Remon- 
stantium articulis instituta est. Ubi primum 
reconciliatio impossibilis apparult; ideo Ortho- 
doxi nationalem Synodum convocari petebant, 
cujus dilatio Arminianis vires crescendi occa- 
sionem dedit. Donec Mauritius Philippo fratri 
in principatu succedens, omnes Arminianos Mi- 
nistros de Ecclesia, Senatores de curia deturba- 
visset , primipilos vero carceribus mancipavis- 
set, inter quos erat Hugo Grotius Syndicus Ro- 

tero- 



2G4 llistoria 

teroclamensis , ct) quem conjux ultra biennium 
in arce Lovensteiniaiia detentum^ astu inclusum 
cistae loco librorum exportari Gorcum curavit ; 
qui Antverpiam veniens literas ad ordinesscrip- 
sit : se liberationem quaesivisse et invenisse , 
fecisseque quod omnes creaturae facere consve- 
verunt, in poste^um se adversus eos niliil ten- 
taturum.Ceterumi^aw7'i^^w5 prijelensam Sjnodum 
nationalem 1618. convocavit Dordrechum ^ viLi 
post gravissimam deliberationem Arminianos 
tamquam a verbo Dei alienos, Ecclesiae Cliristi 
pestiferos esse invenerunt. Theologi Arminiani 
citati^ auditi, convicti , et damnati ab Ecclesiis 
exclusi sunt. Versio Bibliorum in lingvam Bel- 
gicam certis Tlieologis demandata, et alia multa 
constituta sunt. Ceterum gliscens causa religio- 
nis seditio deinceps etiam multum turbabat rei- 
publicae statum. Hodie in Belgio dominans 
religio est Reformata. Sunt quidem etiam Ca- 
tliolici 5 et aliarum religionum Sectatores , qui 
lamen ad nuUa reipublicae ofiicia applicantur , 
sed soii Beformati, h) 
%■ 5- 

a) Calvisius iii Chronol. MaLli» Mariana , et Joaii» 
Philip. Ahelinus iii Theatro Europae. h ) Reli- 
gionis staium iw Belgio descripserunt etiam Hugo 
Grotius sub titulo .• l^ietas ordinum Hollandiae 
16 J 3. in 4, Item Decretum Ordinum Hollandiae 
contralibcllumLuberti. LugduniBatavorum. i^i^^ 
in 4. Joann. Vitebogardi opus. Roterodami 1614. 
in 4» Festi Hommii. Specimen Controversiarum 
Belgi^arum Leydae 1618. in Friderici de Vives. 
Historia Ecelesiastica ni Rclgio^ ibid> Et Acta 5y- 



B elgarum. 265 

^ 5. Status PoUtlcus et Foi^ma regiminis 
Belgil Foederati. Belgium olim erat pars Gal- 
iiae, nam Julius Caesar Galliam divisit in Bel- 
i^icam , et Aquitanicam. Hinc longo tempore 
Belgium Burgundiae ducibus paruit, postea per 
matrimoniuin Maximiliani cum Maria Burgun- 
dica Ditionis Austriacae factum fuit, atque liinc 
Hispanicafuit potentia ut Carolus V. Imperator et 
€t Hispaniarum Rex , omnes XVH. provincias 
Belgicas solus in sua potestate teneret, usque 
dum per defectionem septem provinciarum, ali- 
tid nominaretur Belgium Hispanicum trans Rlie- 
num , quod in potestate Hispanorum deinceps 
etiam permansit ; aliud autem Belgium Foede- 
ratum , quod Liberae reipublicae formam post 
defectionem assumsit ; utrumque in suas provin- 
€ias divisum , nempe Hispanicum in decem , 
Foederatum vero in septem , prout post fune- 
«tissima et sangvinolenta bella , 1579. Trajecti 
solenne foedus ad tuendam libertatem inter se 
iniverunt Geldria ^ Hollandia ^ Zelandia ^ Fri^ 
sia ^ quibus brevi se adjunxit Transisalana et 
Groninga , quae provinciae olim diversis prin- 
cipibus subjectae, demum per matrimonia ita 
coali^erunt, ut Carolus V, omnes possideret. 
Foederi originem deditBelgarum Tumultus cau-- 
sa Reformationis exortus sub Philippo II. ma- 
xime ab odio Inquisitionis Fidei ad eos indu- 

ctae, 

nodi natioiialis Dordracenae habitae iCyi^, prodi^ 
Lejdae 1620-. io\. 



266 Historia 

ctae , quae iis qiii a Catholica Religione desci- 
verant intolerabilis videbatur; Iiinc quampluri- 
mi nobiliores libertates suas laesas essej prae- 
tendentes, quuni eas precibus obtinere non pos- 
sent, inita confoederatione sensim armis victri- 
cibus extorserunt ^ et Ilempublicam constitue- 
runt. Quia vero singulae provinciae specialiter 
gubernantur, exceptis iis adjunctis, quibus Uni- 
versa confoederatio influxum liabet, ut fieri so- 
let in Generali Ordinum Conventu : ideo juvat 
lioc loco unius provinciae uti Hollandlae llegi- 
minis formam in medium adducere , ex qua 
aliarum etiam provinciarum ratio gubernandi 
facile observabitur : nempequi suprema potestate 
pollent illi Deputati vocantur , hi ellguntur 
ex Nobilibus aut Civibus, et tales Deputati ha- 
bent 18. vota, Nobiles vero unum TOtum. Hi 
Deputati constituunt Consilium Majus^ quod 
imprimis ZTrt^a^ celebrabatur. Initio Civitatum 
Deputati, Tribuni et Pensionarii tantum Sex 
Civitatum comparuerunt ad tale Consilium , suc- 
cessive additi sunt adhuc XII. Civitatum De- 
putati. Nobiliumnomine comparet Senatus IIol- 
landiae Pensionarius, simul hujus generalis Con- 
ventus Cancellarius est^ qui negotia publica or- 
dine proponit. Talium Deputatoruni conventus 
quater per annum celebratur , nempe Martio , 
Junio, Septembri et Novembri mense, primis 
tribus omnia reipublicae majora negotia pertra- 
ctantur , in quarto autem conventu imprimis 
bellicae virtutes praemiantur , et de reipublicae 

oflicia- 



Belgarum, 267 

ofliclalibus, eorimi numero ac intertentione pro 
futiiro anno decernitur; ab isto summo statu- 
um Consilio alia omnia Consilia dependent : uti 
Consilium Privatum seu Secretum , cum quo de- 
liberat Belgii summus Praeses ^ constat 10. vel 
12. Consiliariis iisque Doctoribus aut licentia- 
tis , Iioc consilium sibi reservavit quid quid ad 
justitiam, jus et politiam pertinet, item inspe- 
ctionem aliorum Consiliorum ; nec non pro sua 
provincia condere leges, statuta, edicta etc. 
Aliud Consilium est Recommendatorium ex Ci- 
vitatum deputatis et uno nobile constat. Consi- 
lium Juris et Justitiae administrationis. Consi- 
lium Finantiarum seu Camerae rationalis. Prae- 
terea sunt alia minora Consilia in diversis Ci- 
vitatibus. Dum autem totius Foederationis ne- 
gotium pertractatur; Provinciarum Deputati con- 
veniunt Hagae ^ in quo summo conventu omni 
Septimana alii et alii Provinciarum Deputati , 
Praesidium tenent : decernuntque de publicis 
rebus iiti : de bello , pace, totiusque patriae re- 
gimine. Est etiam Consilium Bellicum. Olini lia- 
bebant quaedam provinciae etiam summum Pro- 
visorem summa militari et politiae auctoritate 
praeditum, quod ofTicium Iiaereditarium erat Fa- 
miliae Principum Arausiacorum in quinque pro- 
vinciis usque 1703. quo anno oflicium summi 
Provisoratus desiit; Groninga tamen et Frisia 
deinceps etiam retinuit ex Familia Principum 
iV«sso - IDiezi. Proventus potissimum percipiunt 
ex siibjugatis provinciis, qualesin Asia et Ame- 

rica 



2G8 Hlstoria 

I lca ])lures liabent, item ex Commerciis cum 
Universo orbe liabitis : nam ex sola Halecum pi- 
scatione 500. millia hominum vivunt. Foede- 
rati Belgii insigne est Leo aureus coronatus, bi- 
caudatus, rubram lingvam liabens, ungvibusque 
rubris semptem sagittas tenens. In numis qui- 
dem Belgicis videre est etiam hominem argente- 

II m , manibus septem Sagittas tenentem , cum 
hac inscriptione : Concordia res parvae crescunt. 
Ceterum penes optima etiam instituta , Belgium 
Foederatum quo ad formam reglminis magnis 
mutationibus agitabatur; nam inde ab initio 
foederis summum Provisorem e Familia Arau- 
siaca eligere solebant summa potestate, quam di- 
gnitatem post obitum J^llhelmi penitus abroga- 
runt; sed demum ob justum belli Gallici metum 
in Vilhehno II. eam dignitatem jure haeredi- 
tario firmatam restituerunt ; quibus tamen nihil 
obstantibus, ob continuas dissensiones deblle 
mansit Belgium adeo : ut modo Anglis, modo 
Gallis adhaereret; eorumque milites reclperet; 
imo invalescente bello Gallico , pro retinendo 
Reipublicae Batavicae honore, Fiandriain et Bra- 
bantiara , cum 100. millionibus Fior. Gallis ce- 
dere debult ; a quo tempore Belgae eosdem cum 
Gallis hostes experiri debebant, quiuii autem 
variante fortuna Respublicae Europeae sensim 
per potentiores Principes attritae evanescerent, 
et Gallorum potentia semet extenderet, Belgae 
Yolente Napoleone ex ejusdem f^niilia Regem 
obtinuerunt Ludovicuni , qui brevi ob varias 

popuii 



B e Ig arum. 269 

poj3uli qiicrelas ac militares exactiones, regiani 
dignitatem deposuit , quo facto Belgium reda- 
ctum erat in formam provinciae Gallicae. Tan- 
dem 1814. everso Gallorum imperio, Foederati 
Principes in eo convenerunt, ut Utrumque Bel- 
gium denuo conjungeretur , et sub regni litulo 
etiam Regem acciperet TVilhelinuin Friderlcuni 
ex stirpe Principum Arausicorum: qui etiam lio- 
die in Belgio regnat. a) 

§. 5. Status BelU et 3Iemoria Principum 
Kirorum, Belgas jam olim bello nobiles fuisse 
Caesar sic testatur: Z») Gallorum omnium forti.s- 
simi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque 
humanitate provinciae longissime absunt ; quo- 
rum quantum erat libertatis defendendae stu- 
dium, vel ex eo patet: quod Romanorum im- 
perium summa vi evertere jam tempore Julii 
Caesaris conabantur, contra quos etiam Boma- 
ni varias copias contraxerunt : quibus bellisma- 
gnam sibi auctoritatem , magnosque spiritus in 

re 

a) PolilicmnBelgii statiim fuse dcscripserunt. I\lar- 
cus Zuerius Boxlioruius de statu foediirati Belgii, 
Hagae. 1659. Philipp, Caesius a Zesen. in cujus 
Leone Belgico, Amstelodami 1660. reipublicae in- 
creraenta, forma interior , potentja.inLeresse etc» 
recensentur. IMartinus Schoockius, in Belgio foe- 
derato, Amstelodami 1665, generalem faciemreijv 
recenset. Joannes deLaet, In Rep. Belgii. Lugduni 
Batavorum l630. Guilielmus Templaeus. Hagae, 
1680. Henric. Ludolph. Benthems. Francofurti 
1698. in 8. b) Julius. Caesar» L. 1. Comment.de 
belU Gallico. 



270 II i st o ri a 

re mililari sumserunt, prout recentioribus eliani 
seculis tot peregrini experti sunt. Quomodo 
autem Belgicae provinciae conjunctae erant, et 
in unum corpus coakierint, ac ad Carolum /^. 
ejusque fiiium Philippum pervenerint, sequenti- 
Lus adumbrabinus : Ludovicus Malamis Comes 
FJandriae , Niverinae, Antverpiae etMecliliniae, 
post mortem vero matris etiam Comes Buigun- 
diae et Artesiae , uxorem duxit Margaretam fi- 
liam ducis Joamiis Brabantiae , quo matrimo- 
nio evasit simul Dux Brabantiae , Limburgi et 
Lotliaringiae, suscepitqueunicam filiam Marga- 
retam omnium bonorum haeredem, nuptam Fhi- 
lippo J^alesio duci Burgundiae 1569. reliquit li- 
beros loannem, Antonium^ Philippum Kalesios^ 
item Catharinam^ Mariam et Margaretani,i^\ 
omnes conjugio ressuas auxerunt , nam Catha- 
rina nupsil Leopo/do Austriae duci, Maria Ama- 
daeo Sabaudiae duci, Margareta Comiti Ilollan- 
diae et Hannoniae. Antonius vero patris volun- 
tate Brabantiae, Lotaringiae et Liburgi dux re- 
nunciatus uxoremduxit EUsahetham Lucenburgi 
Ducissam , ex qua genuit loannemNimm. laco- 
bae Comitissae HoUandiae, et PJiilippum utrum- 
que Brabantiae duces, quorum pater Antonius 
cum juniore Philippo Valesio in bello Gallico 
ad Teroanam 1415. occubuit : ejus vero filii su- 
pradicti sine haerede exstincti , patruum loan- 
nem Valesium unicum haeredem ex virili stirpe 
superstitem reliquerunt. Hic igitur loannes Vai 
leslus fratrum nepotumque obitu multis ditioni- 

bus 



B elg ar Lim. 271 

bus auctus, breyi a Carolo Delpliino 1419. tru- 
cidatus, Jiberos rellquit Philippum^ Maj^gare- 
tani^ Isahellam.^ et Catharinam, Philippus hic 
alias Bonus dictus aetatis 23. patri siiccedeiis 
Burguiidiae, Brabantiae, Limburgi, Lutzenbur- 
gi FJandriae , Artesiae, Ilannoniae , IloUandiae, 
ZeJandiae, Namurci, Frisiae, Mecliliniae et Mar- 
cliionatus Iinperii, Uxorem \\'d\i\\\\.IsabelkunVov- 
tugalJiae regis liliam , reJiquit ex ea unicurn 
lilium Carolum Audacem dictum , qui paterna 
provincias auxit Geldria , Zutpliania et ducatu 
Juliacensi , atque Iiic Carolus Audax erat Ca- 
roli V. Imperatoris Aba\us, cui successit lUaria 
Maximiliani uxor , ea quinto anno niortua , fl- 
lius Philippus quinquennis puer sub tulela pa- 
Iris Maximiliani Belgium tenebat, quem uJ^i 
adolevisset pater Maximilianus ducem Belgii in- 
augurari curavit, «) eique uxorem dedit Joan- 
najn Ferdinandi Castellani iiliam , ad quam re- 
gnum Hispaniarum, et sic ad ejus fdium Caro- 
lum /^. dein Imperatorem devolutum est. Caro- 
lus initio statim sororem suam Mariajn Ungavl- 
ae reginam Belgii GuJ)ernatricemconstituit, dein 
omne Belgium filio Philippo contulit, qui post- 
quam Hispaniam quoque volente patre oJjtinuis- 
set, mox Philippus II. Belgium regendum So- 
rori Margaretae Ducissae Parmensi commisit, 

addito 



fl) Cuspinianusin Maximiliano, Pliilippus Cominae- 
us fiist, L. .5. et 7. Fa])ric?ius. in orig^ Saxon» 
Mariana dc reJb. Hispaniae. 



272 Historla 

addito eidem Consiliario Autonio PeronnotoilwT" 
dinali GranYellano. a) Hoc ii*ilur lempore ini- 
tium datum est Reipublicae Batavicae, seu Foe- 
deris Belgici , unde sangvinolenta hella enata 
sunt in Belgio. 

Philippus II, IlispaniarMm Rex, Sororem 
suam Margaretam Belgii Gubernatriceni con- 
stituens , simul eorum jura, Consvetudines , et 
privilegia contemnens , promiscue iis tributa 
imponere, militem exterum indlicere, Ofticium- 
que Inquisitionis Fidei inducere eoepit : cum- 
que Rex rogatus per legatos a coeptis desistere 
nollet, Nobilitas, quibus impositum jugum in- 
tolerabile videbatur, duce Ilenrico Bredero- 
dio confederatione inita , Margaretae Guberna- 
trici libellum supplicem obtulerunt petentes 
status emendationem et Religionis Protestan- 
lium permissionem. Hos supplicantes Barlamon- 
tius per contemptum Geusios id est mendicantes 
compellavit ; interim supplicantium postulata 
quoniam necessario ad regem in Haspaniam re~ 
ferrentur, intelligerentquenihil aliud quam con- 
tra Belgas copias conscribi ; plebs interea au- 
daciam sumens 1566. TJ^ilhelmo Arausiaco Prin- 
cipe , non exspectato regis responso , armata 
Catliolicorum templa subito invasit, ea multis 
in locis diripuit , sacras imagines deturbatas 
confregit. ^) Ad liaec igitur 1568. venit ex 
Hispania a Bege missus Ferdinandus Dux Al- 

banus 

a) Thuanus L. 23. b) Ideni, Hist. L. 40. 41. et 13, 



B e Ifr arum. 275 



& 



banus qui Belgas in judicium vocavit , Egmon- 
danum et Hornanum. Comites aliosque securi 
percussit: Arausiacum et alios poscribeiis, bo- 
na eorum Fisco addixlt, multa crudeliter in 
plurimos et in praejudicium libertatis constitu- 
it, gravissima tributa imperavit, et imperata 
acerbe exequi jussit. His rebus incolarum ani- 
mis ab Hispanis amplius abalienatis , Geusii ami- 
citiam armorum cum vicinis ineuntes , in pri- 
ma pugna ad Herclenum foederati victi VII. si- 
gna amiserunt , quam cladem Ludovicus Nas~ 
sovius Arausiaci frater clade ad Vinschotum 
reddiderat, amisso tamen fratre Adolpho, Al- 
tera etlam clade Foederati ad Gemingam septem 
millla hominum et 20. signa amiserunt; qua ta- 
men calamltate Arausiacus haud territus novum 
exercitum in Belgium transposuit, quem etiam 
Alhanus cunctando fregit , ducemque elusit adeo : 
ut exercitum in Galiiam, inde in Germaniam 
reducere cogeretur ; quo successu Hispanorum 
jam actum esse videbatur de Foederatorum re- 
bus ; Alhanus enim quaquaversum ferro et 
igne Urbes evastans, varlis suppliciis, decimis 
et viceslmis grassabatur. Interea PFilhelmus Lu- 
meus Marciae Comes mllite ex Britannis coUe- 
cto, Brilam portum Hollandlae 1572. feliciter 
cepit et mare infestum reddidit. Albanus vero 
Urbes armis repetens Harlemum obsedit , et ad 
terrorem incutiendum Antonii Pinteri foedera- 
ti caput e tormento in Urbem misit; obsessi 
autem XI. capita Hispanis abscissa remiserunt 

"S cum 



274 Historia 

cum inscriptione : haec ad Alhanum pro decima 
nondum persoluta deferuntur , ceterum obsessi 
fame compulsi deditionem certis legibus fecerunt; 
quibus tamen violatis , 500. cives suspensi ; 
500. milites decollali sunt; quibus peractis tan- 
dem Alhanus qua pestis Belgii in Hispanlam a 
rege revocatus, regis gratiam amisit; in cujus 
locum missus est Ludovicus Requesenius vir 
mitioris ingenii , cujus ductu etiam Hispani Vi- 
ctricia sua arma satis circumtulerunt ; donec 
agente Maximiliano de pace actum fuisset Bre- 
daej sed quum Hispani omnia sibi restitui po- 
stulassent, bellum denuo recruduit ; Requesenio 
autem binneio post peste sublato, successit in 
Praefectura Joannes Austriacus. Verum foede- 
rati Mathiam Austriacum ducem sibi elegerunt 
addito ei Vicario Wilhelmo Arausiaco , quo du- 
ce foederati 1578. Amstelodamum sibi subjece- 
runt; interea Joanni Austriaco mortuo in Prae- 
fectiira substitutus est Alexaruler Farnesius Par- 
mae dux , qui regis Hispaniae ditiones et jura 
fortiter defendebat, sub quo tamen fluctnanli- 
bus aliis provinciis, an. 1579. Trajecti solenne 
foedus iniverunt Geldria , Hollandia, Zelandia 
et Frlsia , quibus brevi adjunxit se Transisala- 
na et Groninga , atque sic lioc modo ex his 
provinciis coaluit Belgiwn Foederatum magna 
sangvinis efFusione consecratum : Sed bellum 
cum Hispanis in sequens etiam Seculum produ- 
ctum est plane ad 80. annos; reliquas enim 10. 
Provincias Belgicas porro Hispani retinuerunt. 

Cele- 



Belgarum^ 275 

Ceterum 1581. Hagae Comitum Edictum ab 
ordinibus erat promulgatum , quo Philippum 
omiii jure ac dominio Provinciarum Belgicarum 
excidisse declararunt. Quibus in adjunctis Ma- 
thias quum publicam defectionem ab Austriaca 
familia juste ferre non posset, Provinciarum 
administrationem deponens , Belgio excessit ; 
in cujus locum ordines Franciscum Alenconium 
in Ducem Belgii elegerunt , a ) qui erat Hen-' 
rici IIL Begis frater; hic a matre et aliis ex- 
stimuiatus, non tam patrocinium quam servitu- 
tem Belgarum conceperat, sub eo Dunkerha 
et alia loca occupata quidem erant , sed mox 
Hispanis cesserunt ; quare ordines ei imperium 
abrogarunt, quod tamen ad intercessionem fra- 
tris recepisset, nisi 1584. veneno periisset; 
quem secutus est Arausiacus a conducto BaU 
thasare Gerardo siccario trucidatus , cujus mors 
magno damno ordinibus constitit, nam Par- 
mensis Dux Hispanorum Praefectus Gandavum 
omnemque Flandriam recepit, expugnatisque 
Antverplaj Meclillnia, Neomago, ipsam etlam 
Brabantiam occupavit. Hinc graviora mala se- 
cutura praevidens Elisahetha Angliae regina , 
Belgium sub Patrocinum suscepit , moxque co- 
plas et Gubernatorem Robertum Dudleium Lan- 
castrium expedivit; qui initio statim novis in- 
stitutis et duro regimine ordines ofTendit, qua- 

5 2 re 

a) Chylhraeus. in Saxon, L. 24. 25. Thuan. L. 70. 
— 75. Reidan» Ann. Holland. L. 2. et 3. 



276 Historia 

re Ordines Gubernium Belgli Mauritio Arausla- 
ci filio juveni 20. annos nato detulerunt, qui 
etiam mox Pa?^mensis Ducis Classem ad JDu- 
kerham obsidens, multas inde provincias felici 
victoriarum cursu Hispanis eripuit. Interim 
1592. Parmensis aetatis suae 47. mortuus et 
Parmae habitu Capucini sepultus, in Praefectu- 
ra successorem obtinuit Petrum Ernestum Mans^ 
feldium^ quem Ernestus Austrius excepit; cui 
brevi mortuo ejus frater Albertus Austrius suf- 
fectus est, qui depositaCardinalitia dignitate, Isa- 
hellam sororem Philippi III. in uxorem ducens , 
cumea dotis nomine Belgium accepit, qui ductu 
Francisci Mendoza , Caletum Gallis , Hulstam 
Yero ordinibus licet magna suorum clade eri- 
puit: a quo tempore non armis modo sed etiam 
attentatis siccariis et veneno utrinque pugnatum 
fuit, quibus bellis Amhrosii Spinolae virtus 
adeo inclaruerat , ut Generalis Praefectus per 
Belgium proclamaretur ; tandem 1609. post 
multas clades quoniam Hispaniae Rex Philip- 
pus III, Foederatas provincias liberas procla- 
masset, Navigationesque in Indias permisisset, 
pax 12. annorum conclussa est Antverpiae. a) 
Verum evoluto pacis tempore Belgae in confoe- 
deratione Gallorum , denuo contra Philippum 
IV. Hispanum arma verterunt ideo : quod is 
subditis suis omnia commercia cum populis foe- 
derati Belgli interdixisset , qui etiam bellum 

cum 

a) Thuan. L. 130. — 138. Scth. Calvisius, ia Chro- 
nol. Reidan. in Ann. L. l8» 



Belgarum. 111 

cum Belgls raortuo Alherto et Isahella sem- 
per tameii infelici successu per Ferdinandum 
fVatremCardinalem continuavit: a) licet autem 
constitutione pacis TP^estphalicae 1648, Belgica 
liespublica libera fuerit declarata, ejusque ami- 
citiam omnes Europae Status expetierint; An- 
gli tamen mox ejus potentiam veriti, omni mo- 
de frangere conabantur ; unde enatum bellum 
initio Angli feliciter gesserunt, donec Trompi- 
us XTI. navibus instructus tanta animi vi lio- 
stem aggrederetur , ut nisi perire vellet se ad 
littora Anglica recipere cogeretur ; lilc cum ad- 
venientibus Hollandorum centum Navibus se 
Trompius et Ruiterius conjungens , acri proe- 
lio Anglos superavit , eorumque clausas naves 
in conspectu Londinenslum combussit; 1665. 
Ceterum ista clade quantum damni etiam Hi- 
spaniarum regi illatum sit, vix dici potest: tan- 
dem bellum hoc pace Bredana 1667. compo- 
situm est. 

Pace hac Bredana exterorum hostium in- 
cursionibus securi Belgae , dudum gliscentes se- 
ditiones intestinas post mortem TFilhelmi II. 

palam 

a) Cliivcriiis. Epil. Hist, Uiiiv. p. 810, Bella et tur- 
has Belgicas usquc ad iaducias 1609» magna gra- 
vitate exposuit Grotius , quem continuavit de la 
Neuville Parisiis 1693. 4. volum. iiiiit, cura pa- 
ce Noviomagensi. Item Pieter Christiaens , Am- 
slelodami 1681. foL Georgius Leti Theatrum Bel- 
eicura , et Bizoty Ahbatis Historia Hollandiae. 
Parisiis 1687. 



278 Historia 

palam agitare coeperunt praeunte Joanne TT^itt 
Hollandiae Praefecto , ejusque fratre CorneUo 
Consule Amstelodamensi , qui eo rem cum ple- 
be deduxerunt, ut Hollandi et Ultrajectani 
promulgato Edicto perpetuo ^ Principis digni- 
tatem penitus antiquarent ne Wilhehnus IIL 
adolescens eam consequi possit. Inter liaec Lu- 
dovicus XIF. Galliae rex foedus contra se ini- 
tum a Belgis , Svecis et Anglis aegre ferens ^ 
omnium maximum paravit beilum ; quare An- 
gliae regem Carolum II. a foedere Belgico ad 
se pertrahens , mox cum suis amicis splendido^ 
que 112. millium exercitu Belgas domesticis 
turbis intentos aggreditur , qui subito Geldriam, 
Cliviam, Transisalanam , Ultrajectum , partem- 
que Groningae ferro ac igne devastans occupa- 
vit, qua Gallorum victoria consternati Belgae , 
omnem belli calamitatem Magistratibus attribu- 
entes , consultius fore judicabant si sublato Edi^ 
cto perpetuo Principis summi dignitatem denuo 
ad servandam Rempubl!cara revelierent ; ideo 
T^Filhelmum III denuo Principem ci^earunt ju- 
re baereditario , qui inita cum Anglis et Ele- 
ctore Brandeburgico societate, non modo dissen- 
tientes Cives composuit , sed etiam belhnn cum 
Gallis pace Noviojnagensi ita confecit; ut omnes 
Beipublicae anteaamissas possessiones recupera- 
ret. 1670. et post novem annos etiam Magnae 
Britanniae coronam consequeretur. — Deinde 
Belgae Domum Austriacani pro successione Hi- 
spanica pecunia et milite adjuvantes, in congres- 

su 



B el garum, 279 

su pacis Ultrajectinae, 1713. primum res de 
limitibus Belgii agitari coepit, dein 1715. Tra- 
ctatus de finibus Belgii praesidio firmandis inter 
Carolum /^/. Imp. et fielgas ad finem Antver- 
piae perducitur. Hinc quum milites dimissi fuis- 
sent, mox domesticae dissensiones renovatae 
sunt , potestasque Principis haereditarii legibus 
circumscribi coepit; quibus rebus quantopere 
reipublicae nocuerint , mox patuit in bello suc- 
cessionis Austriacae: quum enim Mariae The- 
resiae auxilio essent, Gallos adeo in se commo-* 
verunt: ut eorum impetui resistere non pos- 
sent; quare ad salvandam rempublicam, pri- 
mum Selandia dein reliquae etiam Provinciae 
Vilhehniim VI. Frisonem Locumtenentem suum 
receperunt; qui 13. Maji 1747. Caput omniura 
provinciarum, 15» Maji vero supremus Guber- 
nator Societatls Indicae Orientalis , classis item 
et rei Militaris Praefectus ac Generalis Director 
renunclatus est ; quae Locumtenentis dignitas 
j)ro masculis aeque ac feminis Iiaereditariae suc- 
cessionis asserebatur ita : ut successor Religio- 
ni Reformatorum sit addictus. Cum autem Vil- 
helmiis IV. anno 1751. obiisset, interim ejus 
conjux Anna Georqii II, Britanniae regis filia , 
donec filius Vilhelmus V, adolesceret Guberna- 
trix Belgii est declarata. Non de erant tamea 
domesticae factiones , quae Vithelmo V, hanc 
dignitatem nefarieabjudicarunt ; quarum temeri- 
tatem brevi Vilhehnus II. Borussiae rex cum exer- 
citu coercens, legitimum Principem Vilhelmum V. 

Arausia^ 



280 Historia 

Arausiacum dignitati siiae restituit 1787. si- 
militer etiam a Josepho II. Imperatore Belga- 
rum milites e finitimis Galliae locis exacti sunt; 
quibus damnis perculsi Belgae neglectam rem 
militarem amplius instaurandam decreverunt; et 
quum 1793. foedus Pilnitzense adoptassent , ut 
cumque fines suos contra Gallos defendere di- 
dicerunt, sequente tamen anno ad Virovacum 
magna clade affecti , post fugam Vilhelmi Arau- 
siaci in Angliam 1795. Gallis cedentes, Galli- 
canae Reipublicae similem formam adoptarunt ; 
quibus in adjunctis domi factionibus lacerati , 
Anglorum hostiles manus inse concitantes mul- 
tum sibi nocuerunt. Nam postquam Gallia Rei- 
publicae formam rejiciens realis imperii formam 
assumsisset, Belgica etiam respublica 1806, in 
regni formam redacta regem obtinuit Ludovi- 
cum Bonaparte a quo tempore in confoedera- 
tione Gallicana plures colonias amisit uti Pro- 
montorium Bonaespei , et insulam Curasso , 
Gallis item cedere debuit Fh*ssingam Comitatum 
Heerenberg, et Dominia Sevennaer , Huissen 
ac Marburgum , item Seelandiam, Hollandicam 
Brabantiam et partem Geldriae, insuper contra 
Hispaniam et Austriam subsidia belllca toties 
quolies praestare compulsa est, accessit et com- 
mercii impedimentum : quae omnia quum in 
ruinam apertam Belgii tendere conspexlsset Lu- 
dovicus Rex , 1810. sponte regiam dignitatem 
deponens , Belgium provincia Gallica evasit. 
Ceterum dum Napoleon Imperator ad Lipsiam 

decre- 



B e l g a r u m. 281 

decretorio proello victus fiiisset, 1815. mox 
TJ^ilhebnus Arausiacus Princeps ex Anglia re- 
versus consensu Priiicipum foederatorum , Bel- 
gis Regia dignitale praesse coepit; et curas suas 
in emolumentum Civium convertendo, antiqua 
Privilegia et liberam navigationem, a qua Sa- 
lus Belgarum dependet restituit: optimisque in- 
stitutis tempori consentaneis ornavit; contra 
ISlapoleonem ex Eiba elapsum , copias suas An- 
glis conjungens , foederi aliorum Principum 
Cliristianorum subscripsit, et ad reprimendam 
Argiritanorum temeritatem omnino utilem ope' 
ram impendit. 

§. 5. Status Literarum et Artlum in Bel- 
gio Foederato, Rei Literariae statum in Bel- 
gio foederato elegantissime describit Doctissi- 
mus Henricus Ludolphus Benthems ct) in ope- 
re suo , ubi agit de omnibus Viris in Ministerio , 
Academiis et Gymnasiis viventibus, horumque 
vitas et libros , historiam Academiarum , Con- 
troversias Tlieologicas , numos repraesentantes 
virorum Clarissimorum effigies et alia. Sunt 
autem praecipuae Academiae sequentes , uti 
Frcmeherana fundata 1585, Groningcma 1614. 
erecta. Hardevicana. 1648. stabilita ; Lug- 
dunensis 1577. in Frisia erecta autliore Jcmo 
Dousa , qui in sustinenda obsidione urbis Prae- 
fectus egregiam operam navavit, et Musis cum 

Marte 



a) \\\ Opere : Hollandisclier Klrchen und Schul — 
Slaat. rrancofurLi. 1698. iu 8. 



282 Ilistoria 

Marte optline convenire suo exenaplo docLiie , 
nam 29. aiiiiis ejusdein Acadenaiae Curator fu- 
it Vir tanta doctrina , ut Bataviae Varro ^ et 
Aoachmiae commuiie oraculum vocaretur, Tra^ 
jectana 1636. aperta est. Lovanieusis fre- 
quentia collegioriua , studiosorum et Doctorum 
celeberrima. Alia etiam existunt CbUegia uti: 
IMium , Castrense , Porci et Falconis , quibus 
Philosopliia traditur: est etiam trilingve coUegi- 
um Buslidianum ubi Graeca , Latina et He- 
braica lingva docetur, ad flagitationem nobili- 
um Brabantinorum primum erat institutum, 
multisque privil^giis a Joanne IV. Brabantiae 
dace ornatum ac a MartinoY. Pontitice 1426. 
con/lrmatum : ex quibus innuineri Viri Docti 
prodlverunt, et quotidie prodeunt, Viros enim 
omnium facultatum et Scientiarum olim et liodie 
celeberrimos fere producit Belgium ; in his e- 
nim institutis prout quis mentem scientia pecu- 
liari aut religione inbutam habere cupit , prom- 
ptissimos Magistros inveniet , quos omnes enu- 
merare longum faret. In Flandria, Brabantia 
et Selandia praeter vernaculam Germanicam 
lingvam , communiter et Gallicatn; loquuntur. 
Nautae, Mercatores et Viri Literati etiam Lati- 
nam , Italieam , Hispanicam et Graecam noscunt; 
imo sunt qui Hebraicam , Chaldaicam et Ara- 
hicamcallenfc. Imprimis autem quoad artes, Belgae 
rei navalis peritissijni sunt;dediti insuper artibus^ 
mechanicis non tamservilibus quam nobilioribus 
uti panui coutexeudi , lauificia et teles tractandi , 

tape- 



Belgarinti. 283 

tapetiaque conficiendi , cjae non tantum suis 
usibus inserviant , sed in reliquam etiam Euro- 
pam, imo et Asiam ac Africam deportentur. 
In Picturis, in Musicis , in Tariarum llngvarum 
acquirenda cognitione nulla alia natio ita excel- 
lit. Oleo colores miscere primus docuit Joan- 
nes Eickius. Inveniuntur in Belgio Bibliotlie- 
cae variis in locis, optimis rarissimisque libris 
refertae, inter quas Lugdunensis et Lovanien- 
sis celeberrima est. Hinc plures exstiterunt 
Viri, qui scriptis suis Belgium illustrarunt : 
si«nanter Generalem Bekicae Historiae notiti- 
am fecit Valerius Andreas Dresselius , m Bib- 
liothea Belgica , et Franciscus Swertius \n A- 
thenis Belgiis. Adrianus Pars edidit Catalo- 
gum scriptorum Batavicorum et Hollandicorum 
a Julio Caesare. Lu^duni Batavorum 1701. 
in 4. in quibus praeter justam dispositionem , 
etiam Doctorum de iis judicia enarrat. Ad sta- 
tum Geographicum Belgii , praeter Ahrahamum 
Orteli ac alios , nominatissimum opus edidit 
Ludovicus Guicciardinus latine versum Amste- 
lodami 1655. in 12. item Gregorius Leti ac 
Martinus Zeilerus. Antiquilates Belgarum scri- 
psit Petrus Divaei Antverpiae 1584. Richar- 
dus de Vassehurg ^ Verdunii 1549. fol. Gene- 
ralem Belgli Historiam exhibent Annales seu 
Historiae rerum Belgicarum Francofurti 1580, 
\n quibus Celeberrimorum Virorum opera con- 
tinentur, uti Jacohi Meyeri, Hadriani Bar^ 

landi* 



284 Hlstoria 

lancli. Jacohi MarcJiantii. Luclovici Giiicciardi- 
ni^ Philippi Gallaei, Alii sunt qui tantum cer- 
tarum provinciarum Historiam descripserunt 
uti: Antiquitates BraLantiae Joan. Bapt. Gra- 
viaye. Bruxelis 1610. in 4. Petrus Divaey 
Antverpiae 1610 etc. Clironicon Flandriae /^- 
cohus Meyeri et Gramaye Antverpiae 1611. 
Maximilianus Vrientius Lovanii 1614. etc. 
Historiam Luxemburgensem Jaan. Bapt. Grci" 
mciye Amstelodami. 1654. Nicolaus Vignerius 
Parisiisl647. Jocmnes Bartelius Coloniae. 1639. 
etc. Marchionatum S. Rom. Imperii Antverpi- 
ensem illustravit Joannes Geropius Becanus. 
Antverpiae 1580. Carolus Scrihanius Antver- 
piae 1610. etc. De secessione Belgarum a Ju- 
go Hispanico , Doctissime commentatus fuit 
Conradus Samuel Schurtzefleisc/iius Antverpiae 
1577. Jacobus Adamaeus in Demologia Belgi- 
ca, Franekerae 1595. Richardus Hctil de pri- 
mis causis tumultuum , Duaci 1581. etc. Com- 
pendium belli Belgici scripserunt Adamus Hen-- 
ricus p6^;f7v Basileae 1595. Richardus Dinothus 
Basileae 1586. 'etc. Ducum Militarium gesta 
scripsit Hugo Grotius Amstelodami 1629. fol. 
Daniel Ilcmsius Lugduni Batavorum 1651. Jo- 
annes Meursius Amstelodami 1638. Belgieum 
bellum cum Gallis edidit Antonius Auhery Pa- 
rislis 1682. Petrus yalckenier Amstelodami. 
1577. Ultrajeclensium Clironicon edidit Joan- 
nes cle BecJcct Franeckerae 1616. Item Celeber- 1 
rima Coliectio scriplorum Pctri Scriverii. et 

Marcus 



B elga ru m, 2 85 

Marcus Zuerius Boxliofmius edidit Tlieatrum 
Urbium Hollandiae, x4mstelodami 1632, Selan- 
diam descripsit Hadrianus Barlandi apud 
Scriverium. Levinus Lemnius Lu^dinui Bata- 
vorum 1611. Matheus Vossius etc. Geldricae 
Compendium edidit Henricus ylquilius Colo- 
niae 1567. Joannes Isacus Pontanus Amstelo- 
dami 1659. etc. De Groningensi Urbe scri- 
psit Ubbo Emmius Groningae 1646. Joannes 
Maresius ibidem* Frisiam conscripsit Corneli- 
us Kempius Coloniae 1588. Bernardus Furne- 
rius Amstelodami 1615. etc. Politicum Statum 
Belgii sripsit. 3Iarcus Zuerius Boxhornius 
Hagae 1659. Philipjjus Caesius a Zesen Am- 
stelodami 1660. Joannes Laet. Lugduni Bata- 
vorum. 1650. etc. Statum religionis , et rei Li- 
terariae edidit Ilenricus Ludolphus Benthems 
Francofurti 1698. in 8. et alii. 



C a p u t IX. 



Exhibens Historiam Borussorum. 

§. 1. k^ tatistico Geographica notio Borussiae. 
Borussia a borealibus Russis dicta , alias etiam 

Prus- 



286 tlistotia 

Prussia vocatur , ad occidentem liabet Viatu-' 
lam fliiviiim , ad Septemtrionem mare Baltlii- 
cum 5 ad ortum habuit Alanos , ad meridiem 
Ilamaxobios. Regio satis est foecunda , Poloni- 
am enim et Lithvaniam bonitate excellit , aere 
temperato fruitur ; abundat melle et apibus , 
est etiam magna \is pecorum et ferarum , un- 
de laeta venatione etiam distrahuntur in ya- 
stissimis silvis contra ursos , apros , cervos , 
equos silvestres quorum carne incolae vescun- 
tur. Borussi usque ad i^/vW^r/WlI. Imp.tempora 
erant Idolalatrae , quo imperante circa an. Ch. 
1225. Reb'gionem Christianam a Crucigeris or- 
dinis Teutonici didicerunt, quorum dein Do- 
minium pertaesi, ad Casimirum Poloniae re- 
gem defecerunt, unde post varia fata tandem 
Alhertus Brandehurgicus Ultimus Crucigero- 
rum Magister, Princeps secularis factus univer- 
sum tractum in suam potestatem redegit. Jam 
olim Borussiam a Veneduso principe divisam 
fuisse tradunt in XII. Ducatus , uti Sudoviam , 
Sambiam , Ndtangiam , Nadraviam , Slavoni- 
am , Bartoniam , Galindam , IVarmiam , IIo- 
gerlandiam , Culmigeriam , Pomesaniam , Mi- 
chloviam. In Quibus variae Urbes famosae e- 
rant uti : Lehenich , Regiomons , Faldonia , 
Brandeburgum , Ragneta , Tilsa , Vinthurgia , 
Nordemburg , Jurghurg , Rastenhurgum , Nei- 
hurgum , Passenbumia , Lucia , Luzenburgia , 
Strahhurg , TVartcmburg , Munhusia , omnium 

ina- 



Brussorum, 287 

Wiaxima Elhlnga in llttore maris exslructa , ac 
a meicatorum frequentia celebris. Torunia ad 
Vistulam fluvium patria Copernici celeberrimi 
Astronomi. ylldusia , Gaudentz , Rogosna , 
Marienburgum 1402. liiLim^tdL^ Menticha, Ro- 
senhurga, , Strasburgum , hodie celeberrima 
metropolis est Berolinum. Fluvii praecipui 
sunt : Vistula , ISemeini , Cromon , Nogat , EU 
binga Passaria etc. In littoribus Borussiae 
ad mare Balthicum Succinum colligitur quod 
Craeci electrum vocarunt. Habet Borussia et 
silvas caeduas, unde magna copia lignorum ad 
navalem usum et domeslicum convehitur, qua- 
re ad nialos navium ad remotissimas etiam 
oras devehuntur. Barussia hodie Regibus pro- 
priis paret , et suis constitutionibus guberna- 
tur. Beligio Luterana et Beformata imprimis 
viget, Catholica etiam sparsim invenitur. Pro- 
ventus Borussiae quinque milliones non excedit, 
tempore tamen pacis 50. millia armatorum in- 
tertenere potest. 40» naves bellicae continuo 
strare possunt. Incolae sunt bonae staturae, 
insatiabiles , Spirituosos potus amantes , excel- 
lentis ingenii , ad gravissimos labores nati. Re- 
giomonti tria suprema Fora habet , uti Forum 
Appellationis , Aulicam Cameram , et Consis- 
torium , hic res religionariae pertractantur. 
Complures Academias sinu suo complectitur 
ex quibus Celeberrimi Yiri saepe prodeunt. 
Generatim Artibus mechanicis intenti , merci- 

mo- 



288 Historia 

monla non cxii]fLio emoliimento cum vicinls et 

o 

remotissimis etiam gentibus exercent. a) 

§. 2. Status ReUglojils et Consvetudinls , 
De Religione et ritibus antiquorum Borusso- 
rum mira narrat Meletius : Z» ) Coluerunt nem- 
pe Demonia pro Diis ; iaimunda quoque ani- 
malia, uti serpentes tamquam famulos deorum 
religiose venerati sunt quos domi nutriebant^ 
iisque litabant ; crediderunt Deos in silvis lia- 
bitare, ibique illis victimis immolandum esse ut 
placarentur ; Solem et Lunam Deos omnium 
primos crediderunt ; Tonitrua et fulgura ex 
consensu gentium adorabant , dixeruntque pre- 
cationibus tempestates avertendas esse. Hirco 
\\\ Sacrificiis usi sunt. Praecellentes arbores 
ut quercus , Deos inliabitare dixerunt , quare 
teles arbores nec caedebant , sed religiose ut 
Numinum domos colebant ; in tali Idolatriae 
statu erant Borussi usque ad tempora Frideri- 
ci II. Imperatoris , quo regnante Conradus Bo- 
leslai regis Poloniae tutor contra Prussos pro- 
vinciam ejus Mazoviani infestantes, evocavit 
Crucigeros Ordinis Teutonici , qui post occu- 

patum 



a) Borussiae Chorographiam vide apud Casparum 
Hennenberger. Regiomonli. 1595. foJ. Jacobinn 
Lydiciuin ,* cpii edidit notiliae ducatus Prussiac 
delineationem Generalem et Specialem, Vitteber- 
gac d677. Antiquitates Borussicas scripsit Eras- 
mus Stella. Basileae 1518. in IV. libris. b) Me- 
lctus, EpisLola 10. ad Georgium Sabinum# 



Borussorum. 289 

patum a Tarcomannis regnum Hierosolymita- 
num in Europam transmigrarunt , iisque sub 
spe melioris successus Culmensem tractum et 
quidquid inter Vistulam ac Druencios fluvios 
erat tradidit; qui etiam brevi Prussos vice- 
runt, iis religionem Cliristianam proposuerunt , 
Thorunium ut religionis Urbem condiderunt; 
sicque crescente Christianorum numero plures 
Episcopatus sensim fundati sunt , erantque in 
ducatu Borussico duo Episcopi nominatissimi 
uti : Sablensis qui Regiomonti seu Konigsber- 
gae sedet, item Pomesaniensis qui in Marien- 
Averden Iiabitat , quibus jurisdictio Ecclesiasti- 
ca inlegra et non impedita est. Equites Cru- 
cigeri in Borussia sicut posessiones ita eliam rem 
Ciiristianam propagarunt et conservarunt us- 
que ad jllhertum Marcliionem Brandenburgi- 
cum , qui ultiraus Magnus Magister Ordinis 
Teutonici erat ; hic enim deserta religione 
1525. Princeps Secularis factus , iSbc/es/rt^ Fra- 
tres dictos Haereticos, qui Bohemiam et Mora- 
viam nimis turbabant , inde ejectos et proscri- 
ptos in Prussiam ducalem ad se invitans, re- 
ibrmationem per tumultum plebis instituit o- 
pera Pauli Sperati , Andreae Osiandri , Joan- 
nis Funecii: in Regali Borussia vero Joannes 
Solcius propagavit. Sub Patrocinio igitur Al- 
berti Brandeburgici libertatem religionis exer- 
cendae solenniter Reformati obtinuerunt, Ve- 
rum in Regali Borussia Joanni Solcio res male 
cessit 5 nam Sigismundus I. Poloniae rex urbem 

t Dan^ 



290 Hlstoria 

Dantisci occupans ejus conatibus non modo re- 
stitit, sed eum cum aliis tiedecim sociis capi- 
tis supplicio affecit; quo facto Romana religio 
rursus restituta, sed brevi denuo pulsa liodie- 
que exulat. a) 

5. 5. Status Politicus , et forma regiminis, 
Historia Borussorum commodissime considera- 
ri potest prout Borussiae status in quatuor Epo- 
chis magnas mutationes subiverat. Prima Epo- 
cha exhibet statum Borussiaeante tempora Equi- 
tum Ordinis Teutonici: secunda sub Equitibus 
Ordinis Teutonici. Tertia subDucibus: quarta 
sub Ilegibu5. Et quidem I. Status Borussiae an- 
tlquissimus ante tempora EquitumOrdinis Teu- 
tonici, signanter jam ante Christum natum no- 
tissimus fuit succini causa , quod in littoribus 
Borussiae ad mare Balthicum colligebatur, quod 
incolae vocant Barnstein ab urendo, et ylug- 
stein quoA oculis prosit. Hujus regionis antiquis- 
slmi incolae gentilium idololatriae erant addi- 
cti, quorum primus Bex ot Legislator fuisse 
dicitur IVaydevutus, Ceterum imprimis noti 
evaserunt ob crudelitatem circa annum Ch. 998. 
postquam S. Adalbertum, ad Fischausen occi- 

dls- 

a) Abraliam Scultetus In Aunal. Eccl. riiuauus Hist 
L. 38. 41. 43. 46. Lasicius L. 5. de geslis Fra- 
trum. Vide et Historiam rerum Borussicarum Ca- 
spari Sciitzii, prodiit Scrvestae ibd"!, Davidis 
Chytraei. Lipsiae 4599. Christophori Hartnoch. 
Francofurti 1684. uhi praeter religionem et Poli- 
ticam, etiam Historiam Magistrorum Tculonico- 
rum fuse describit. 



Boruasorum, 291 

dissent , qiia ex calisa Boleslaus L Poloniae rex 
circa 1000. annum eos bello persequens proelio 
superatos sub jugum Polonorum misit ; quod sae- 
pe excutere tentantes , tandem penitus compe- 
scuit Conradus Massoviae princeps , qui in au- 
xillum evocavit Equites Ordinis Teutonici : at- 
qiiehic incipit II. Epocha Borussiae ^ cujus Sta- 
tiis regiminis sub EquitibusOrdinisTeutoniciut 
clarius intelligatur , originem Equitum hanc da- 
mus : Temporibus expeditionibus Cruciatae in 
terram Sanctam, Hierosolymae tres erant insti- 
tuli Equitum Sacrorum Ordines uti I. Ilospita- 
lariorum seu Johannitarum. II. Templariorum, 
III. Teutonum qui sedem habuerunt Ptolomaidae. 
Verum hi ex Sacris terris, quas vi votorum 
securas pro Christianis peregrinatoribus conser- 
vare obligabantur , post varias rerum eversio- 
nes per Turcomannos pulsi in tota Palaestina tu- 
tum non invenerunt locum. Johannitae seu S. 
Mariae Hospitalares eo tum Rhodum occupa- 
runt , ex quo tempore Rhodii appellari coepe- 
runt 5 et demum amissa Rhodo , Maltam obti- 
nentes , Maltenses dicti sunt. a) Teutonici seu 
Crucigeri dicti in Germaniam venerunt , undea 
Conrado Massovio evocati contra rebelles Borus- 
sos felici armorum successu in Borussia sedem 
fixeruntanno 1225. rem Christianamsicutiel pos- 
sessiones suas in posterum propagaturi. Ubi re- 

t 2 vera 

a) Teniplarii circa au. i311. abipsis Christianis Prin- 
cipibus exstincli sunt , quum desertae religionis 
suspecti fuissenl. 



292 Hlstoria 

vera Equites Ordinis Teutonlci a militari disci- 
plina clari , gravissima bella cum Polonls, imprl- 
mis cum Uladislao Jagellone gesserunt: tandem 
post mutuas reglonum devastatlones , cruentis- 
simis cladibus fessi, Poloni etCrucigeri regnan- 
le Casimiro If^. Poloniaerege tandern pacem fe- 
cerunt his conditionibus : ut Eorussia dividatur 
in Ducalem et Regiam^ ac parle ulteriore seii 
Ducali Crucigeris concessa, ipse ordinis sunimus 
Magister esset Regni Polonlae beneficiarius ; at- 
que sic Imperium Equitum ordinis Teuto- 
nici in Borussia duravit 500. annos nempe ab 
a. 1225. dum prlmus Magister erat Henricus 
Walpot ^ usque ad annum 1525. quum ulti- 
mus Magnus Maglster ordinis Teutonlci fuit yll- 
^^r^«5 Marcliio simul Brandenburgicus; quiaPo- 
loniae rege Sigismundo 1. Dux Borussiae crea- 
tus est ut secularis jam princeps ea lege : ut par- 
temBorussiae in ducatu Kinsbergensl cum poste- 
rissuislegitime susceptisjetiam in terra Sambia re- 
gnaret titulo fiduclario, et si \irilis sexus liberi 
deessent , totus Ducatus FeudaJi jure ad regiium 
Poionlae devolveretur. «) Atque ab Iioc tempo- 
re Borussla in duas partes divisaest, quarumci- 
terlor vocatur Borussia Poloniae seu Rega/isj 
ulterior vero Borussia Ducalis seu Brandenbur- 
gica. Hlcque Incipit III. Epocha, prout status 
Borussiae sub Ducibus consideratur : quales du- 
ces inde ab an. 1525. usque ad aniuim 1G88. 



d) M. Crorrierus in oralione Finiebri Sigisniundi L 
Salomon Neigcb. HisL Polonicac L. 7. el. 8. Slci- 
danus L» 5. Tliuanus L. 1. 



Borussorum. 293 

erantocto; sub quibus Ducalls Borussia antea 

ftatrum Crucigerorum Teutonici ordinis propria 

iiunc sub Alherto B randenburgico ordinis Ma- 

gistro in haereditarium Ducatum conversa , ac 

ab imjierio Germanico avulsa in Poloniae regis 

fidem et clientelam venit ; de cujus statu pubU- 

co et politico liaec sunt notanda : Dux Borus- 

siae primum locumapud Poloniae regem in Con- 

siliis, Comitiis , aliisque conventionibus tenet. 

Si lites inter Regem et Ducem exorirentur, a 

Consiliariis Regis novo juramento obstrictis Ma- 

rienbergi y aut Elbingae dirimuntur. Nobiles aut 

alii Cives contra Ducem actionem habentes, co- 

ram Ducis Vasallis a Duce ad id judicium de- 

nominatis eam instittiunt : a quibus libera 

provocatio ad Regis et Ducis Consiliarios Ma- 

rieburgi constitutos permittitur. Ceterum omnis 

ad judicium vocari debet ubi ejus bona sunt,aut 

ubi reus habitat; ad extranea enim judicia nun- 

quam provocantur, ncque a praetensionibus suis 

justis detineri possunt. Administrabant aulicum 

judicium quinque origlnarii nobiles et tres ju- 

lisconsulti. In omnibus autem provinciis Prin- 

ceps unum ex tribus canditatis eligebat, qui se- 

cundumy^/.s C////72e725^ et Constitutiones justitiam 

administrare debebant. Si vero Princeps quid 

piam contra jura, libertates, et privilegia fecis- 

set , neque ad subditorum suoruni preces fac- 

tum suum emendasset, liberum erat ordinibus 

j)rovinciae absque ulla rebellionis aut conjura- 

tionis culpa ad Poloniae regis j^atrocinium re- 

currere, et vigore pactorura. inter regem et Du- 



294 Hi storia. 

cem initorum, ab eodem privilegloriim siiorum 
defensionem postulare. — Borussia autejn rega- 
lis licet immediate Hegi Poloniae subjecta fue- 
rit, eodemque cum Polonis regno contineretur, 
tamen quo adadmlnistrationempublicam , pecu- 
liare Regium Consilium, leges, judicia ( a qui- 
bus tamen ad Regem appeliatio fiebat) aerarii 
et artis bellicae rationem habuit. Ita Borussiae 
Regalis Consiliarii erant XIV. duo Episcopi F^ar^m 
miensis et Culmensis , tres Palatini uti Culmen- 
sis ^ Mariaeburgensis y et Pomeranicus, Tres 
Castellani Culmensis^ Elbingensis et Gedanensis 
se\x Dantzhanus^ tre^Sxxccaixnevaivn et tres pri- 
mariae Civitates uti Turnia^ Elbinga ^ Dantis- 
cum, Hi ad dirimendas lites et justitiae admini- 
strationem omni anno bis, nempe mense Majo 
Mariaeburgi ^ et Mense Septembri convenireso- 
lebant. Porro ad Politiae vigilantiam Capitanei 
seu Praefecti artium et proventuum regiorum 
erant XVIII. Atque in tali statu erant Borussi 
usque annum 1688. quo anno Friclericus I. Ele- 
ctor Brandeburgicus patri suo Friderico Tt^il- 
helmo Duci succedens, eo curas suas convertit, 
ut mores aliorum principum, faustissimis auspi- 
ciis Regiam dignitatem in fiimiliam suam Augu- 
stam , et regnum Borussiae inferret, qui etiam 
consentientibus allis EuropaePrincipibus,a. 1701. 
Fridericus I. Borussiae rex appellari voluit; 
quam regalem potentiam idem amplissiniis di- 
tionibus obtentis feliciter auxit; mortuo enim 
JFilhelmo III, Anglorum rege, jurc Arausio- 

nen- 



Borussorum. 295 

nensi'^ Prlncipatus seu Oranien^ item Ducatum 
Neoburgensem seu Neuschatel obtinuit: ac sta- 
bilitis antlquis Borussoium constitutionibus, no- 
visque pro re nata institutis, Borussiam jure Iiae- 
reditario in successores Masculini sexus extendit; 
et ab lioc tempore cuncti successores in amplius 
Borussiae emolumentum pro vlrili sua conamina 
convertunt in hodiernum usque diem. a) 

$. 4, Status Belli et Memoria Principum 
Virorum, Antiquissima Borussorum facta sunt 
obscura , ipsorum tamen primus Rex et Legis- 
lator fuisse dicitur Maydewwutus , sub quo cer- 
tam formam regiminis habuisse videntur ; im- 
primls lamen a bellicis factis Borussi inclaresce- 
re coeperunt circa a. 998. cujus rei occasio erat 
S. Adalbertus Episcopus Pragensis, qui Bohe- 
mos ob malam vitam deserens, postquam plu- 
rimos Hungarorum ipsumque S, StepJianum 
regem converlisset ad fidem, ^) in Polonla Ar- 
chi Episcopus Gnesnensis creatus, mox Episco- 
patu Gaudentio commendato , in Borussiam ad 
infldeles couvertendos concessit, sed ab ipsis ad 
Flschausium occlsus et martyrio coronatus est; 
cujus Corpus Boleslaus Bolonus, quum Barba- 
ri 

a ) Nicolaus Leulhingerus , qui 45. libris comraen- 
tariorurarerum Slatuni descripsit Borussiae. Iteni 
Coinpeudium Anastasii Probi , Clavis Historico 
Politica ad Conternplationem amplissimi Electo- 
ratus Brandenburgici sub Friderico VVilhelmo. 
1682. Branderburgi, 6) M. Cromerus. L, 3, Fa- 
hric, in Chronol. 



296 Historia 

ri tantum argenti seii aiui quanlum corpoiis 
pondus adaequaret pacti essent, mlraculose le- 
vissimum pondus obtinens redemlt et Gnesnam 
\sx Basilicam transtulit. Hujus igitur S. Adal^ 
berti caedem Boleslaus 1. Rex Poloniae Ijello 
"vindicandam statuens, Borussos variis proeliis 
profligatos sub jugummislt; quidum jngum im- 
positum saepius excutere attentassent, tandem 
ad eorum temeritatem frangendam circa annum 
1223. Conradus Massovia princeps contra infe- 
stos Prussos, Crucigeros ordinis Teutonicl evo- 
cavit, iisque Culmensem tractum , et quldquid 
inter Yisculam ac Druencios fluvlos erat tradi- 
dit; qui etiam mpx post felices victorias ad ri- 
pam Vistulae Thorunium Urbem condiderunt , 
sicque antiquos Borussosaut in clientelam rece- 
perunt, aut inobedientesexstirparunt; inquorum 
locum plurimos Germaniae populos in Prussi- 
am evocantes, ibidem sicut Principatum ita et 
religionem Ciiristi stabiliverunt; imo quum suc- 
cessivc Prussiae regionibus non contentl , Polo- 
niae fines etiam hostiliter lacesserent, varia 
bella diverso fortunae exltu cum Polonis gere- 
re cogebantur; donec Alhertus I, Marclilo Bran- 
deburglcus ultimus Ordinis Teutonici Magnus 
Magister circa an. 15^5. ipse Secularis Princcps 
factus , ordlnera Crucigerorum sustulisset. Hic 
enim Alhertus Crucem Cliristi deponens Luthe^ 
ri Doctrinam non ipse solum adoplavit , sed 

etiam 



a) Cromerus L. 8. Nauclenis. geiieralione 41. 



Borussoruju, 297 

etlam suos soclos et sulxlltos Prussos ad eam 
sequendam permovit, ductaque sibi \n uxorem 
Dorothea Daiiiae regis filia, a Sigismunclo I. 
Poloniae rege Borussiae Dux renunciatus est ea 
lege : ut partem Borussiae in ducatu Kinsper— 
gensi cum posteris suls legitime susceptis haere- 
ditario jure, titulo fiduciario teneret ; et si viri- 
lis Sexus liberi deessent , Ducatus ejus Borus- 
siae , jure Feudali ad regnum Poloniae devolve- 
retur. Ab lioc igltur tempore dupplex Borussia 
exlstit, nempe Borussia Polonica , et Borussia 
Brandeburgica. a ) Alhertus I. postquam ia 
Bohemia proscriptos Fratres in Borussiam rece- 
pisset, Doctrinam Lutheri in Borussiam publi- 
ca lege introduxlt, ejusque patrocinio ea nimis 
adolevit usque an. 1574. in cujus Doctrinae fa- 
vorem etiam Universltatem Regiomontanamfun- 
davit. In Borussia Albertini b ) Duces univer- 
sim octo regnarunt , quorum ultimus erat Fri- 
dericus Wilhelmus potentissimus Elector Bran- 
denburglcus , qui initio etiam beneficiarius erat 
Regnum Poloniae, verum beneficio Casimiri 
If^, Poloniae regis, Borussia sui juris declarata 

est: 

a ) Cromer. iii orat. Fune}3. Sigismundi L regls Sa- 
lom. Neigeb. Hist. Polon. L. 7. et 8. Sleidan. L. 5. 
Z>) Georgius Sabinus de appellatione Marchiae 
BrandeburgicaeHelmstadtii 1697. Martini Praed- 
rii. Marchiados Libri duo. Argentorati 4591. Chri- 
stoph» Theodori. Schosserius. Magdehurgi d617. 
Martinus Zeilerus. Topographia , Francofurt 1652. 
et Nicolai Leutingerii Commentaria. eto. 



298 Historia 

est : ac proin Frlderlcus Tfillielinus absoliitum 
Jominium iu Borussiam introducens , obiit a. 
1688. cui successit filius Fridericus I. Regiae di- 
gnitatis assertor. a) 

Reges Borussiae. 

Fridericus I. ad summum honoris fastigium 
Augustam suam Familiamevexit quuman. 1701. 
consensu Leopoldi Imperatoris, faustissimis au- 
spiciis primus Borussiae regis titulum assumsis- 
set : insuper augebatur ejus potentia jure Arau- 
sionensis principatus nec non Ducatus Neobur- 
gensis ; ornavitque regnum variis politicis suis 
institutis ac splendidissimarum aedium ei^tio- 
nibus , fundatorque exstitit Celeberrimae Uni- 
versitatis Halensis Frtdericianae dictae , item 
Eruditae societatis BeroUnensis quibus utilissi- 
mis curis intentus , obiit 1715. et successorem 
reliquit 

TVilhelmum I. Friderici H. filium omni- 
bus ad regendum dotibus imbutum, optimum- 
queregem, qui inita cum Svecis amicitia , po- 
tentiam et reditus publicos regni et provincia- 
rum nimium adauxit. Salisburgenses causa re- 
ligionis libertatibus suis privatos , in regnum 
suum nonmodo evocavit, sed iis etiam Jure ci^ 

vita- 



a) Samuel Pufrendorfiiis res gcstas Fridcrici Wil- 
hclmi magna prudentia exposuit. Bei-^lini 1695. 
Joan. Frider. Cromcrus, Georgius Gotzius. Jenae 
1670. eto. 



B o r u s s o r u in. 299 

vitatls agi^os et fumlos donavit. Jure Arausiaco 
obtinuit post mortem TFWielmi IIL Angliae 
regis principatum Mursiae ^ prout et insulas 
Usedoniae et TVollinianae acquisivit. Summam 
curam in Militiae organisationem convertens, 
rem militarem multum illustravit, justitiae ad- 
minlstrationem stricte observari praecepit, cul- 
turam et Civium industriam erectis novis offi- 
cinis auxit, pro majori subditorum emolumen- 
to ac publici utllitate, sumptus publicos et 
praestationes fixa lege instltuit ; quibus curis 
fatigatus mortuus est. a. 1740. et successit ei 
filius 

Fridericus IL ob praestantissimas virtutes 
sapientemque regni administrationem Magnus 
dictus , belli et pacis artibus inclytus Heros , 
tranqulUitatis causa enixe in augendis et per- 
colendis suis provinciis incubuit, binc agricul- 
turam, varias artes et mercaturam sapientissi- 
mis suis institutionibus amplificavit; Asiaticam 
Mercantilem societatem uti el Foenerationem 
Berolinensem instltuit. Utque ipse literis erat 
eximie cultus , ita Yirorum Celeberrimorum 
non modo Fautor , sed socius et amicus conti- 
nuo exstitit; ex quorum consvetudine captis 
sakiberrimis consiliis utiliter rempublicam ad- 
ministravit : Justitiae administrationem in desi- 
deratum pridem ordinem redegit , iniquas ex- 
plorandae veritatis torturas sustulit; Otiosos ci- 
ves erectis publicis ofTiciis ad laboriosam vitam 
ducendam stimulavit. BelUcosissimus alias prin- 

ceps j 



300 H i s t o r i a 

ceps, per totam fere vitam gravissimis et acer- 
rimis bellis implicitus, ea variis temporibus cum 
Maria Theresia Imperatrice et llegina Huiiga- 
riae causa Sanctionis Pragmaticae varia fortuna 
gessit , Celeberrimum ejus bellum fuit septen- 
nale Borussicum : in quo Virtus Hungarorum 
imprimis eluxit. Similiter etiam cum Saxonibus, 
Russis, Gallis et Svecis prospero successu beU 
lavit, ad quas celebres victorias reportandas 
plurimum contulisse videtur ejus continua in 
bello praesentia ; hinc etiam disciplinam milita- 
rem inter omnes sui temporis Principes ad su- 
mum culmen perduxit. a) Vitio tamen eidem 
maximo tribuitur vilipensio Religionis. Obiit 
1786. cui successit ejus nepos ex fratre : 

Tf^ilhelmas II, mox ut regni gubernacula 
suscepit, potentiam suam accessione Onoldijii et 
^/ri////2/ principatus non parum auxit; Hollan- 
dicas vero contra Arausiacam Principem con- 
citatas turbas felici armorum apparatu dissol- 
vens , eundem principem pristinae dignitati re- 
stituit 1787. cumque observasset maleconten- 
torum animos exquisita quadam impietate eo 
temeritatis jam processisse, ut specioso quodam 
titulo omnem Civium tranquillitatem interver- 
terent : ideo 1789. salutari Edicto, praemedita- 
tis dudum impietatibus proptum remedium 
tulit: quod ab interveniente revohitione Gai- 

li- 



a) De Vilhelmo T. etFriderico II, vide Schrockiiim, 
Remerum, et alios. 



Borussotutn, 301 

licana labefactatum , non minore solertia inito 
cum Austriaca a) Domo foedere egregiesusten- 
tavit, Imperiique Germanici jura contra Gallos 
expeditionem sumendo yiriliter defendit; pro 
quo amico foedere partem laceratae Poloniae ac- 
cipiens . pacemque cum Gallis iniens \ relictis 
post se optimi Principis monumentis, animam 
Creatori jeddidit 1797. die 16. novemb. Cui 
successit filius TP^ilhelmus III. 

IVilhelmus III. mox ut pacem Basiliensem 
se observaturum spopondisset, curas suas eo con- 
\ertere studuit , ut liberum commercium et u- 
sum navigationis pro virili defenderet, in quem 
finem utilismum foedus inivit cum Russis, Da- 
nis et Svecis. Porro 1805. in recompensationem 
provinciarum trans Rhenanarum Gallis conces- 
sarum, novas in Germania ditiones uti Erfur- 
furtum , Eiclisfeldam , Hiidesheimium , Pader- 
born et alias obtinens, iisdem post duos annos 
Hannoveram junxit: interim ut primum iV<7/;o- 
leonis consilium de Hannovera Anglis restituen- 
da intellexisset , mox Saxoniae Ducis auxilium 
expetens , Gallis licet infelici successu bellum 
denunciavit, ad Jenam emm tantaclade attritus 
erat, ut vires suas ne quidem Russorum viri- 
bus restaurare valeret, qua belli calamitate pace 
Tilsitensi mediam partem provinciarum suarum 

Gallis 



a) Vide Belliim Populi Gallici adversus Hungariae 
Borussiaeque reges eorumque Socios. Ern. Ludov. 
Posselt, Goltingae 1753. 



302 Historla 

Gallis ceJere cogebatur; qiiam rerLiin jactiiram 
1807. deinceps alnia pace restaurare intendebat 
donec Napoleon bellum Russis denuncians , au- 
xilium 20. miliium militum contra Russos sta- 
tuendo , damna priora resarciendi occasionem 
nancisceretur. Interim 1812. Napoleonis splen- 
didissimus exercitus in Russia non tam armis 
quam inaudito frigore consumtus , eum produxit 
efTectum, ut Borussi separata duce Yorkio mili- 
tia, neutralitatem deinceps promittere cogeren- 
tur. Quibus in adjunctis Willielmus optimam 
a Jngo Gallico semet liberandi occassionem vi- 
dens , publico decreto validissimum suum exer- 
citum contra Gallos convertit: quos etiam ope- 
ra celeberrimorum Ducum uti Blilcheri j Bd- 
lovii , Traiienzienii j Kleistii et Yorkii magnis 
cladibus profligavlt; ac vigore pacis Parisietisis 
et Congressus Fiennenus ^ magna ex parte di- 
tiones antea amissas recuperavit. Prout autem se 
Foederi 1815. Germanico univerat, in divisione 
Regni Poloniae accepit Ducatum Varsaviensem, 
Inferiorem magnum Ducatum Rhenanum, Du- 
catum Rergensem , et ditiones stirpis Nassau 
Oraniensis; Regiones vero Lauenburgicas cuni 
Svecica Pomerania commutavit. Ipse vero ex 
antiquis Rorussiae ditionibusconcessiti?zM5o par- 
tem majoris Poloniae; Bavaro principatum Onol- 
dinensem et Rirutliinum. Regi vero Ilanno- 
verano Ilildeslieimium cum vicinis Urbibus, item 
f risiam orientalem. Sic restituta desiderata pa- 
ce , in civium emolumentum magno fructii in- 

cum- 



B or usso r um. 503 

cumbens , sapientissimis siiis instilutis omnem 
Eeipublicae partem feliciter ornat. 

$ 5. Status Literarum etArtium. Borussi olim 
Barbari et Literarum rudes fuerunt adeo : ut 
iiec credibile putarent , si quis diceret liomines 
interse posse aperire quae sentiant et velint be- 
neficio literarum : de quibus erudite disserit 
Erasmus Stella. «) Hanc barbariem dein assum- 
ta religione Christiana sensim deponentes , am- 
plius se in lileris et artibus percoluerunt. Cum 
vero ad Doctrinam Lutheri transivissent , yll- 
hertus I. Dux ad amplius irradicandam eam 
Doctrinam , circa an. 1560. fundavit universita- 
tem Itesiomontanam. Fridericus I. E^ex Borus- 

o 

sorum in majns subditorum suorum commodum 
itidem fundator exstitit Universitatis Halensis 
seu Fridericianae, Berobni vero celebrem So- 
cietatem Scientiarum Condidit; uti et ejus pater 
Fridericus Vithelmus Literas aestimare sciens, 
Theutohurgi Scholas publicas aperuit , Berolini 
vero Bibliothecam exquisitis operibus refertis- 
simam aedificavit. Societatem mercatorum insti- 
tuit, eorumque negotiationem in Guineam alia- 
que Afriae littora extendit. Similiter etiam Fri- 
dericus IT. Magnus ipse Literatus Yiros doctos 
ex variis Europae regnis ad se venientes coluit, 
eorumque consiliis in administranda republica 
plurimum uti vokiit; qualibus Praestantissimo- 
rum Ducem et Regum fauoribus provocati Viri, 

ma- 

a ) De Arjtiquitatibus Borussiae. L. 2. 



304 HistoricL 

matiire Boriissiam instiUitionibLisaiit scriptissuis 
ulilissimis illListrarunt : sic Boruisse chorographi- 
am egregie edidit Caspar Ilennenhergerius, Be- 
giomonti 1595. Jacobus Lydicius\)wQdXw?,Vv\x^- 
siaedelineationemgeneraJem Witteljergae 1677. 
Erasmus Stella Antiquitates Borussicas IV. li- 
bris scripsit Basileae 1518. Historiam rerum Bo- 
russicarum nitide edidit Caspar Schiitzius ad- 
jectis Magistrorum Ordinis Teutonici insignibus. 
Servestae 1592. fol. continuavit David Chyth- 
raeus usque annum 1599. Pet ri Dushurg Qhro- 
iiicon Borussiae ab anno 1226. usque ad 1435. 
cum animadversionibus Christophori Hartkno- 
chii. Francofurti 1679. in 4. Conradus Samuel 
Schurtzefleischius res Prussorum edidit in disser- 
tationibus. Historiam vero Begiae Coronationis 
Borussicae edidit Eccardi 1701. in 4. Joannes 
a Besser Coloniae ad Spream. 1702. Coronatio- 
nis Borussicae acta, cui se primLim opposuit Cle- 
mens XI Pontifex, dum per Bullam 16. Apri- 
lis 1701. publicatam, eandem infirmare cona- 
retur. De Variis autem Borussiae provinciis iti- 
dem varii scripserunt: uti De Marchia Brande- 
bLirgica Georgius Sahi/iuslielmstadii 1597. Mar- 
tinus Praetorius Argentorati 1594. Martinus 
Zeilerus Francofurti 1652. Nicolaus Leuthinge- 
rus. Becmannus. Hehnericus et Samuel Pu- 
Jendorfius. Magdebiu-gensium Historiam edide- 
runt : Joannes Pomarius Magdeburgi 1687. *S^- 
bastianus Bessel Meierus. apLid Schardium To- 
mo n. Halensis Urbis descriptionem deditGo^y^o- 

fredus 



13 or ti s fi () r n m, 505 

Jrediis Oleariiis. Lipsiae I667. Chrlstophorua 
Cellarius Junior, Halae 1697. Cliviae Histori- 
am scrij)sit Vernerus Teschemnacherus Arnhe- 
mii I60B. Levorcii Norfhof Cliionicon Comitum 
de Marka et Altena , ciim notis Meibomii Halae 
1613. Pomeraniam descripsit Georgius Valenti^ 
nus TVintherus in Baltlio Pomeranico Libris IV» 
Lugduni 1620. Conradus Samuel Schurtzflei^ 
c//«^6'. Yittebergae 1675. Danielis CrameriAuip» 
plex Chronicon. Stettini 1628. fol. De rebus HaU 
berstadensibus et Mindensibus disserit Guiliel-^ 
mus Budaeus et Casparus Sagitarius per sin- 
gulos Ej^iscopos. Jenae 1575. liem Joannes Cru^ 
sius in Ciironico Mindensi. Mindae 1675. etc. 



a 



p u t X, 



Exhihens Historiam Polonorum. 

§. 1. ^tatistico-Geographica notio Poloniae*^ 
Olim Polonia vocata fuit Sarmatia dein a Sla- 
vinis popuiis ob terrae planitiem Polonia vocari 
coepit , prout et incolas nonnulli derivari cre- 
dunt a primo eorum duce Lecho^ cujus posteri 
Polacki dicebantur» Vasta liaec regio terminos 
habet ab oriente Moscoviam; ab occidente Sile- 

a siam 5 



506 Historia 

Siam ; a Meridie Hungariani, Valacliiam et Tar- 
tariam Europaeam; a Septemtrione Eorussiam, 
Pomeraniam , Livoniam et Curlandiam. Regio 
omnis liabet aerem purum sed frigidum, abun- 
dat tamen fructibus, cera, melle, butyro, gau- 
det etiam salis et aeris fodinis in montium ju- 
gis. Armentis maximis Saxoniam aliasque Ger- 
maniae provincias intertenet, praeterea videre 
est hic omnis generis animalia, magnamfjue pe- 
cudum et ferarum uti et avium copiam. Divide- 
batur olim Polonia in Foloniam Majorem , 
Minorem^ Russiam Ruhram^ et Magnum Duca- 
tum Lithvaniae, Major Polonia est magis sep- 
temtricnalis , separatur a minore Polonia per 
Kartam fluvium. Major Polonia tres numerat 
provincias, uti stricte clictam Polonlam ubi prae- 
cipuae civitates sunt Posnania muro dnpplici 
cincta , quotannis duas nundinas celebres habet. 
Gnesna prima omnium civitas a Lecho duce 
condita , inqua Boleslaus dux ab Ottone IIL 
Imp. Regium diadema accepit. Post Gnesnam 
omnium Polonicarum urbium prima est Chrus- 
phicia lignea cum arce laterilia. Petricow etiam 
ampla urbs. Altera provincia est Cujaviensis. 
Tertia Massoviensis ubi est TFarschau olimEe- 
gia sedes. Polonia Minor tres PlalatinaLus seu 
IFoyvodatus wwmQV^VMwVw Cracoviensem^ San- 
domirensem^ et Lublinensem. In Russia ]Uil)ra 
est Lemherg et habet tres provincias , uti Po- 
doliamj Ukraniam ubi est Kiow et Pultava : item 
Volhiam ubi estLucli. Magnus Ducatus Litliva- 

niae 



Tol onorum, 307 

niae Ires partes habet uti Litvaniam propriam 
iibi est Vilna, Russiam Albam^ et Samogitiam. 
h\ Iiis omnibus regionibns dominans Religio Iio- 
die est Piomano Catliolica. Polonia irrigatur 
fluviis nobilissimis uti Plstula^ Pregel ^ Nien- 
nien , TFiadro , Farta^ JSyeper, etc. Ad meri- 
diem Iiabet montes Carpathicos, quibus ab Hun- 
garia dirimittur ; interim tamen tota fere regio 
silvis obducitur : in quibus Ursos, onagros, tau- 
ros et equos silvestres in copia habent. Poloni 
initio Ducibus, dein Regibus propriis parebant ; 
hodie autem Regni appellationem amisserunt , 
nam post fatale bellum Gallicum tota Polonia in- 
ter Austriae Imperatorem , Russorum Impera- 
torem et Borussiae Regem utpote potentissimos 
foederatos divisa est: et temperatis constitutio- 
nibus gubernatur ab iis Principibus. a) 

§. 2. Status Religionis et Consvetudinis. 
Polonos olim in paganismo vixisse Cromerus in 
sua Ilistoria pluribus ostendit usque seculum de- 
cimum; quo aevo Christianum nomen impri- 
mis apud Polonos propagari coepit, nam Ze- 

u 2 wo- 



a) Poloniae Geograpliiam egrcgie scripsit Martin. 
Zeiierns. Ulmae 1657. et Simon Starovolsciiis cum 
praefationc Hermanni Coringii , Guelferbyti 1656^ 
ilem Joan. Theodor. Sprengerus Poloniam no- 
vani et antiquam edidit Francoforti 1656. Andre- 
a^ Cellarius Poloniae descriptionem Amslelodami 
46.")9. Bernardus Connor Germanicac prodivit lA" 
psiae 1700. ubi Poloniae Status Historicus , Phy- 
sicus, Politicus et Ecclesiasticus adumbratur. 



308 Histori a 

momisli filiu5 Miecislaus , Dauhrawcam Bolcs-- 
lai Bohetni filiam ea conditione obtiiiuit in u- 
xorem , ut religionem Cliristianam susciperet , 
quod et fecit: ex quo Poloniae regiones in 
dioceses Ecclesiasticas dustributae sunt uti Gnes- 
nensem et Cracoviensem , a ) tardius plures 
Episcopatus sunt fundati. In hac religione non 
modo perseverarunt 5 sed plane eorum rex Ula- 
dislaus Jagello agentibus etiam Hungaris re- 
center ad Christum conversus incolas Litvani- 
ae ad fidem perduxit, ipse spectantibus o-- 
mnibus manu sua illis quas olim coluerat arbo- 
ribus magna vi secures impingens eas deturba- 
Tit exclamando : non est Deus quod excindi , 
dejici et extingvi potest I atque hic Rex zelo 
religionis ardens, primus Orationem Domini- 
Cam, Sjmbolum Apostolorum et Catechesim in 
lingvam Litvanicam vertit. Verum optimos 
Jagellonis conatus non parum interturbabant il- 
li Poloni 5 qui famosam ^^^55/^' Doctrinam palam 
approbabant; quare rex contentionibus hls fi- 
nem imponere volens , anno 1451. Cracoviae 
cum Hussitis Disputationem instituit , eique 
ipse cum Senatoribus interfuit; quae discepta- 
tio non exiguas animi sensationes de inventis 
Ecclesiasticis in animis generavit. Ceterum //<?- 
dvigis Regina Sacram Scripturam in lingvam 
Polonicam sibi transferri curavit et sedulo ie- 

git: 



a) M* Cromerus L. 3. Cranlziiis L, 5. c, 25. 



Polonorum. 309 

git: ci) cujus pio studio motus Jagello voca- 
\it in Polonlam ex Bohemia Ecclesiasticos , qui 
contra morem Romanae Ecclesiae, vulgari Sla- 
vonica lingva longo tempore Sacra administra- 
runt Cracoviae in templo Sanctae Crucis, Re- 
gis porro exemplum et alii imltati sunt; unde 
brevi quam plurimi in errores Hussitarum la- 
psi sunt adeo : ut nobilitas Majoris Poloniae 
Poznanlae congregata vehementer urgeret re- 
stitutionem Calicis in Coena Domini , ailegans 
instltutionem Christi ^ consvetudinem primiti- 
vae Ecclesiae et exemplum Boliemorum, quod 
nisi obtineret , arma et decimarum ademtionem 
ostentabat. Verum prudenter Episcopus Pozna- 
niensis ad speclem eorum conatus laudans , si- 
mul paterne cunctos monuit ut ordinem ser- 
varent, promittens se faeile id a Pontifice im- 
petraturum : quo facto feliciter eorum studia 
elasit. Interim tamen dicti Bohemi Fratres 
occulte etiani Poznaniae haeresim propagarunt, 
quorum praeclpui erant Geogius Izrael, Joan- 
iies Corytanius , Janhovius , Joannes Tomicius , 
Joannes Cassinovius ^ Joannes Lasco antea Ca- 
nonicus Gnesnensis , dein patriam deserens in 
Anglia uxorem duxit. In Polonia vero mino- 
re primus circa a. 1450. videtur promovisse 
Reforinatani religionem Nieolaus Oleznicius 
qui ex propriis bonis Monachos omnes ejecit ; 
quare etiam apud Regem graviter ab Episcopis 

accu- 



Lasitius L. 1. de gestis Fratrunia 



310 Hi st Q r i a 

accusabatur sed incassum: Unde Ecclesia Po- 
loniae adeo brevi convulsa evasit , uti ijDsis 
fidelibus concordia necessaria videretur : ci) 
quare 1555. Cozmingae prima Synodus indi- 
cta est, ad quam ex utraque Polonia , multi 
ministri et Patroni confluxerant, ubi etiam unio 
cum ecciesiis Poloniae Majoris inita est, quam- 
Tis brevi ab ea desciverint, Ceremoniamque in 
Coena Domini consvetam Fratribns repudiave- 
rint; unde subortae dissensiones Ecclesiam mi- 
re distrahebant , quoniam et Tritheitae irre- 
pslssent, Porro etiam Stancarii haeresis in 
Sjnodo Sendomiriensi et J^ladislaviensi , anno 
1560. in celebri Sjnodo Xiansensi condemna- 
ta est. Vix autem malum Stancarii exstinctum 
erat , jam Georgius Blandrata Medicus , Gene- 
Ta ob negatam divinitatem Christi pulsus , in 
Poloniam venit, qui se cum blasphema doctri- 
iia de SS. Trinitate^ Polonis et Litvanis in 
gratiam adeo insinuavit , ut ipse Calvinus eum 
Vilnensis ministerio adscriberet. h) \^ igitur 
haeresim Socinianam recenter a Fausto Socino 
\n Italia prognatam propagavit , plurimos e 
jiobilitate seduxit, insanaque sua doctrina Ecle- 
slam foedavit. Tandem post varias animorum 

dissen- 



a ) Joachim Bielscius in Chron, Polon. L. 5. p, 
600. seqcj. Lasicius de gestis Fratrum L. 5, Vir- 
giliiis Musacus de Evangclii iu Polonia origine 
et progrcssu. b) Joannes Calvinus in Episfol.j, 
Joach. IJieUcius in Cliron, Polon, L. 5. p, 600, 



F olonor um. 311 

dissensrones , Ecclesiae Confessionis Bohemicae; 
Augustanae et Helvetciae anno 1570. Sendomi- 
riae Consensum iniverunt , ubi multa sunt con- 
stituta quoad ordinem et ritus Ecclesiae , cul 
praecipui patroni et tres Palatini , maximaque 
nabilitatis pars , uti et Pastores subsripserunt; 
quod ipsum etiam mortuo Aagusto rege , etiam 
Neoelectus Henricus Valesius modo rex eli- 
geretur in gratiam Protestantium se facturum 
j^romiserat, sed electus praestitit nihil; unde 
novae inter Palatinales sunt exortae contentio- 
nes ci) agente iniprimis Joanne Firley Craco- 
viensi Palatino, qui dixisse fertur regi occasio- 
ne coronationis : si non jurahis ^ non regnabisl 
igitur rex se teneri videns , postulatis satisfe- 
cit: sicque inducta tolerantia utcunque pacatos 
reddidit civium animos adeo : ut reluti ejusdem 
alloquin patriae cives , conatus suos in patriae 
suae amorem ac utilitatem omnino convertant. 
§. o. Status Politicus et Forma Regiminis. 
Ilistoria Polonorum quo ad regiminis formam 
comQiodissime dividi potest in duas periodos , 
pjinia continet Statum Polonorum antiquum 
sub Ducibus , altera vero sub Regibus. Et qui- 
dem primo antiquissima Polonorum tempora 
juxta scriptores initiura sumunt a primo eorum 
duce Lecho qui a Slavinis suis populis disce- 

dens 



a ) Thiianiis L. 57. p. 963» seqq. Salom. Naigeb. 
IlisL Poloii. L. 9. vicle et libclhim Consensum 

17 .,„1 T>„1^., 



Eccl. Polon 



312 Ilifitorln 

dens cum fralre Czecho cui Moravi«im et Bo- 

hemiam concesserat, ipse Oiiadoriun terram , 

quae hodie Silesia est, et Majorem Poloniam 

occupavit, sedemque ad Gniesnain posuit eo 

quod ibi plures nidos aquilarum reperisset : 

hujus Lechi successores dein vocabanlur Po^ 

lacki, Exstincta autem Lechi stirpe, mox Po- 

loni a duodecim potentissimis familiis seu Pala- 

tinis idest Woywodis gubernabantur, donec ex- 

ortis inter eos dissensionibus , summa totius 

Poloniae potestas ad Cracum urbis Cracovien- 

sis conditorem devolveretur. Lechi enim po- 

steri a) centum fere annis in Polonia regna- 

runt circiter ad annum usque Christi 700. CJU 

timus dux erat Miecislaus qui primus Christi- 

anus Princeps baptismum suscepit circa an, 999. 

Porro Polonia Regni lituhim et Re^iam Ma 

jestatem accepit an, 100 h regnante Boleslao 

Chrobry quem Otto III. Romanorum Impera- 

tor , humanitate ejus qua eum exceperat in pe- 

regrinatione Gniesnam ad sepulchrum D. ^il- 

herti delinitus, Regem creavit, socium et ami- 

cum Romani Imperii , a tributo et omni juris- 

dictione Imperii immunem pronunciavit , Ri^ 

Qcamque e sorore neptem ejus filio Micislao 

despondit. b) Yerum post annos 77, sub Bo- 

le&lao Audace , qui crudeliter Stanislaum Cri\^ 

coviensem Episcopum trucidaverat, Polonia re- 

gio 



«) Cromerus L, 1. Hisl. Polon. h) Cromerus IIi.>l, 
Polou, L, 3, Cranlzius ^'audal, L. 2. c. 3G, 



T olon or Jim, 515 

gio Diademate a Romano Pontlfice privata est 5 
quod tamen a\itum jus, an. 1295. denuo recu- 
peratum erat electo in Regem Primislao JI. du- 
ce Majoris Poloniae et Pomeranlae. Initio 
Polonia fuit generaliter divisa in Majoreni et 
Minorem , cui successlve adjectae sunt variae 
provinciae, uti Russia Rubra, Litvania , Pome- 
rania. etc. Reges Poloniae inde ab an. 1001. 
eligebantur ex Familia Piasti , quorum ullimus 
erat Casimirus II L Magnus \n quo Virilis Pi- 
astorum stirps extincta est an. 1570. Quo an- 
no Litvaniae dux IFladislaus Jagello electus 
est, qui vi matrimonil sui cum. Hedvige Ludo-^ 
vici M, Hungarlae regis filia initi, conjunxit 
Litvaniam cum regno Poloniae ; cujus successo- 
res jure haereditario Polonlam gubernarunt us- 
que Sigismundum Augustum seu a. 1572. cum 
quo stirps Jagellonica regia exstincta est ; a 
quo tempore Reges ex peregrinis Familiis 
eligebantur; quoruni potestas adeo erat legibus 
circumscripta , ut ii titulo potius quam re fu- 
erint Reges , ac proin forma regiminis magis 
Aristocratica quam Monarcliica viguit. Status 
Politicus Poloniae, penes quem summa potestas 
erat, constabat ex duobus membris , nempe 
Eccleslasticis et Nobilibus : ad ilkim pertinent 
duo Arclii Episcopi Gnesnensis et LeopoUen^ 
sis , item Episcopi : Craeoviae , Posnaniae , 
Ploczho , Chelmae , P^ladislaviae , Pomesaniae , 
T^armiae , Culmae et Sambiensis , Praeniisliae , 
Cavenez. , f^ilnae , Medeniquae , Luceoriae, In 

LivQ- 



314 Hi s t o ri a 

Livonia Rige ^ Dirptae , Absel ^ Revaliae, Al- 
teriim membriiin constituunt Nobiles , quo 
pertinent Palatini et Castellani. Unus qui&que 
iiobilis in electione llegum gaudet jure suOra- 
gii : a quo enim tempore Iiaereditaria succes- 
sio desiit, mortuo rege respublica ad interre- 
gnum redire solebat , quo durante Arclii Epi- 
scopus Gnesnensis tamquam Primas regni In- 
terregis officio fangitur, et ejus Causas per 
Literas Universales indicat. Leges quas in eli- 
gendo Ptegi proponunt, vocantur Pacta Con- 
venta ; orane robur regni in nobilitate potissi- 
mum consistit, nam ex sola Nobilitate, facile 
annue ducenta milia Equitum statuere possunt: 
liujusmodi Universalis insurectio nonnisi a Ile- 
ge tempore necessitatis indici j30test : liinc Po- 
loniae potentia tanta evasit , ut invidiam fere 
totius orbis in se promoveret; interim cum ra- 
ra fuisset harmonia regem inter et Proceres^ 
aegre omnino se adversus vicinos tueri pote- 
rat. Quibus in adjunctis Russi , Austriaci et 
Borussi circa 1772 Poloniam cum exercitu in- 
gressi , provincias ad quas se jus habere prae- 
tendebant occujDarunt ; quod etiam jus se- 
quente anno ipsi Poloni in publicis comitiis 
conflrraarunt, et simul formam regiminis mu- 
tantes Senatum Perpetuwn instituerunt qui 
deinceps negotia publica administraret ; sed 
brevi Poloni exitio suo etliunc Senatum abro- 
gantes , instituta Commissione Bellica novam 
Constituiionem elaborare intendebant; interim 

1795. 



Polonorum. 315 

1793. tota Polonia a Confoederatis Russls , 
Austriacis et Borussis in tres partes dlvisa , su- 
blato Regio titulo, Regnum Poloniae simplici- 
ter desiit : Iiac divisione Domus Austrlaca par- 
tem Poloniae sub nomine Galliciae occidenta- 
lis obtinuit. Borussus accepit Samogitiam et 
Litvaniae partem usque ad Niemen fluviura , 
item partem Palatinatus Biekensis , Podiacliiae 
et minoris Poloniae cum tota fere Masuria et 
Varschavia. Russi autem reliquam Poloniam ob- 
tinuerunt, imo Volhlnia et Curlandia sponte se 
eis subjecit. Verum an. 1807» Napoleoii Bo- 
russiae regem parte Poloniae obtenta privavit, 
quam nomine Ducatus Varschaviensis Saxoniae 
regi dedit, cui brevi adjecit etiam Galliciam 
occidentalem et Districtum Zamoscensem. Rus- 
sis vero Galliclae orientalis partem concessit. 
Ceterum Napoleon ut Polonos facilius ad suas 
pertraheret partes , dum 1812. expeditionem 
contra Russos suscepisset, iisdem regni resta- 
urandi causa Comitia Varschaviam indixit : quae 
tamen gloria mox mutata belli fortuna, Rus- 
sorum Imperatori Alexandro cessit, qui ex de- 
creto Congessus Viennensis, obtentas Poloni- 
cas provincias regni titulo honoravit ea con- 
ditione, ut deinceps Poloniae rex idem esset 
qui Russorum Imperator. a) 
§• 4. 

a) Politicum Poloiiiae Statiim scripsit Antonius de 
Pilia, Perspectiva politica Regni Poloniae , Dan- 
tisci 1653. Stanislaiis Piitzistannovic , brevis de- 



516 Ilistoria 

§. 4. Statiis BeUi et Memoria PrincipuTn 
viroriim. Primus Poloniae Princeps, cujus ia 
Historia mentio est, erat Lechus unus ex Sla- 
vis principibus, qui Majorem Poloniam cura 
Quadorum terra occupans , Gnesnae sedem po- 
suit, cujus successores centum fere annis jure 
haereditario Poloniam tenuerunt usque annum 
Christi 700. qui varia belia cum vicinis Germa- 
nis gesserunt. ct) Cujus stirpe extincta , gens Po 
lona XII. Palatinos sibi praefecit, quibus ad ty- 
rannidem relapsis, Cracum ducem unanimi vo- 
lu creavit, qui in Yistulae ripa urbem Craco- 
viam condidit. Post eujus mortem fitius minor 
Lechus fratrem majorem Cracum ut imperio 
privaret in venatione occidit , qua re detecta y 
mox Leohus imperio dejectus est, et regni gu- 
bernatio Venda ejus sorori commissa fuit^ quae 
vit conjugium Ritigeri Germani evitaret,^ Craco- 
viae de ponte in profluentem Vistulae praecipi- 
tem se dedit ; quare iterum llegimen XII. Pa- 
latinorum constitutum est : ^) quorum decreto 
Lescus summa rerum potius alias Premislaus 
dictus , ob Stratagema quo Hunnos et Mora- 
vos in insidiis praecipitavit clarus erat: cui duo 
Lesci successive successerunt , quorum unus ob 

frau- 



scriptio statmim i-egiii Polonici. Mogiiiitiae 1606^. 
Fraiic. Mariaius de scopo Reip. Poloniae adver- 
sus Hermanniiin Conringium, Vratislaviae lf>65. 
Christophor. Hartknochius , de repiiblica PoJoni- 
ca lihros duos scripsit Lipsiac 16'98. 
a) Cromerus, Hist. Folou. L. i. ^) idem L. ^» 



Polonor um. 517 

fiavidem , qua in certamiiie princl|3atiim inique 
ad se pertraxerat , notus est : alter ob res stre- 
iiue gestas, qui praeter Popielum successorem le- 
gitime natum , liabuit ex concubinis 20. filios, 
inter quos provincias inlra Poloniam , Bohemi- 
am 5 Balthicum mare et Yistulam sitasdistribuit. 
Ceterum Popielus L praefuit ignavus ettimidus, 
regiam Cracovia Gnie^nam ^ inde vero Crusz- 
viciam transposuit. Popielus II. propter disso- 
lutos mores per contemptum Chostek dictus, sva- 
su uxoris patruos optimos veneno sustulit ; ex 
quorum cadaveribus mures enati parricidam 
persecuti sunt , et revera una cum conjuge ac 
liliis in arce Cruszvicensi devorarunt; sicqueper 
plures annos secutum est Interregnum : donec 
Piastus rusticus Civis Crusvicensis, in cujus ae- 
dibus quum miraculose mulsum et caro porcina 
continuo augeretur , cunctosque de novo rege 
consultantes abunde tractaret, communi consen- 
su Princeps Polonorum constitutus esset; de cu- 
jus nomine Pi«5^05indigenasReges vocaruntPo- 
loni : qui revera reverentia et cultu Deorum 
magis quam armis Poloniae pacem procuravit , 
ac anno aetatis centesimo vigesimo , relicto suc- 
cessore lilio Zemovito obiit. Zemovitus amissa 
sub ignavo Popielo ab Hungaris, Germanis et 
Moravis fere omnia feliciter recuperavit, simili- 
ter etiam a Prussis , Pomeranis , Cassubiis et 
Hennetis rapta repetiit; cui dein mortuo succes- 
sit filius Lescus lY. quietis et otii quam belli 
amantior , bella a patre feliciter inchoata , tur- 

P'^ 



518 m storia 

pi ignavia deseruit. Cui successit Clius Zemo- 
mislaus lenis, beneficus et hospitalis princeps, 
cui post longam uxoris sterilitatem natus est i\- 
lius sed per septem annos coecus, qui dumco- 
ma ei ex more gentili septimo aetatis anno depo- 
neretur , visum obtinuit : quod boni ominis ha- 
bitum , nomen Miecislavi ipsi inditum , quasi 
gloriamense paraturusesset; qui ubi adolevisset, 
JBoleslai Bohemi fillam Dauhravcam ea conditio- 
ne in uxorem obtinuit, si religionem Christia- 
nam susciperet, quod etiampraestitit; atque sic 
coeca Polonia , quod in ducis infantia praemon- 
stratum ex^at , visum salutiferum accepit, qui etiam 
Bohemos rebelles fellciter repressit; cui mortuo 
successit filius Boleslaus Chrobry. 

Reges Poloniae ex Piasti Familia* 

I. Boleslaus Chrohry patri a. 999. succe- 
dens, primus titulo regio a. 1001. ab Ottone 
III. Imperatore insignitus est ; quem socium et 
amicum Romani imperii, item a tributo et omni 
jurisdictione Imperii imraunem pronunciavit. «) 
Bolleslaus primus hic Polonorum rex strenuus, 
Jaroslaum ducem Russiae, ejus fratrem Svato- 
plucum defensurus triplici pugna ad Bogum flu- 
vium profligavit adeo : ut amnis sanguine caeso- 
sum rubuisse dicatur ; fines regni devictis Saxo- 
nibus, ad Albim , Salam et Chersonesum Cim- 

bri- 



a) Cromcrus Hist. Polon. L. 3. Cranlzius» VandaL 
L. 2. c. 36. 



Polonorum, 319 

bricam protulit. Boriissos caedem Z>. Adalhertl 
ultiiriis tributariosfecit: et mortuus est. a. 1025. 
cui successit filius Micislaus qui rebelles prin- 
cipes Jaroslaum et Micislauin domuit , Llricum 
Bohemum ob ereptam Moraviam , tributumque 
negatum strenueoppugnavit. Pomeranos repres- 
sitj cum autem domi omnia ex consilio uxoris 
Rixae administravisset, liaec post mortem ma- 
riti Polonorum odium incurrens , una cum fi- 
lio Casimiro e regno profugit, et secutum est 
VJI. Annorum interregnum caedibus plenum ; 
quo tempore Maszlaus Polocensem tractum sibi 
arripiens , ei demum Massoviae nomen dedit. 
Interea Casimirus regni liaeres quum Mona- 
chum induisset , status regni diuturnae calamita- 
tis pertaesi , Casimirum e Coenobio obtinuerunt 
postquam numum S. Petro in singula capita ob- 
tulissent , ipsique reges deinceps tonsuram instar 
monachorum , et stoJam sub tempus sacrorum se 
gesturos promisissent. Casimirus igitur regnum 
consecutus Massovios duppiici proelio vicit, Bo- 
russosque socios 15. miilium caede adeo prostra- 
vit , ut Blaslaum ol^ male gestas res suspendio 
punirent, dicentes: ut alta teneret cjui alta pe- 
tivisset. a) Tandem Casimiro substitutus est fi- 
Jius Boleslaus Auclax iibidinibusdeditus princeps 
qui Stcuiislaum Episcopum Cracoviensem acina- 
ce ad aram interfecit, quare a Pontifice lloma- 

no 



d) Cromerus» Hist. PoJon. L, 4, 



520 His t or ia 

110 saci Is «) interclictus , e regno in Hiingariam 
profugit, inde in Carintiiiam incoenobium con- 
cessit, ul)l culinae inserviens, tandem necem si- 
bi conscivis.^^e dicitur. Successit ei frater Vladis- 
laus Hermannas , qui per totam suam vitam a 
filio suo Sbignievo ejusque factione multum ve- 
xatus erat; tandem in tlirono eum excepit cir- 
ca a. 1108. Boleslaus^ quimagno suo damno Bo- 
liemiam vastavit per Zelislaum ^ cui ob amissam 
manum, aureamdonavit. Postea Henricum Impe- 
ralorem [jraelio vicit : Pomeranos vero et Cassubos 
27 millium clade sibi subjecit: Sbignienum iv^- 
trem rebeilem supplicio aifecit^et Skarbimirum 
Cracoviensem Palatinum sibi insultantem oculis 
privari jussit : b) tandem inter quatuor fiiios , 
quum Casimirum minimum filium miro natu- 
rae cursu exliaeredasset, regnum dividens de- 
cessit. Cujus successor filius Fladislaus ex uxo- 
ris Christinae consilio omnia administrans, cum 
fratribus etiam eorum portiones eripere conare- 
tur, a fratribus victus et regno pulsus est ; cui 
successit frater Boleslaus Crispus cui Frideri- 
cus Barbarossa\m^eY?itoioh restituendum /^/«- 
dislaum bellum intulit, eique Siiesiam acquisi- 
vit; interim Boleslaus contra Prutenos vario 
marte pugnans obiit; eique successit, frater Mie- 
cislaus ob gravitatem morum Senex dictus , qui 
brevi ob avaritiam etcrudelitatemsuorum odium 

in- 



a) idem. ibid» et Math. Machovia L. 2. c, 20. 6) Cro- 



Polonotum. 321 

Jncnrrens, quum post varias etiam admonitio- 
nes vitam emendare noluisset , consensu proce- 
rum depositus. eique frater Casbnirus substitu- 
tus est, qui bellum Russicumet Hungaricum fe- 
liciter gessit, demum S. Florianum annuente 
Romano Pontifice e sepulchro impetravit. «)Cui 
in convivio defuncto successit minor filius Le- 
6CUS yllhas ea lege, ut penes ejus matrem Hele^ 
nam imperium esset : quo regnante Tartari pri- 
mum Poloniam infestare coeperunt; item adver- 
sus jBorussorum incursiones Equites Crucciferi 
e Palaestina a Saracenis pulsi in auxilium vo- 
cabantur, quorum adventus cruentissimis de- 
in bellis occasionem praebuit: ceterum post- 
quam Miceslaum patruum composuisset, mox 
Romanum Vlodomiriensem ducem quod nc- 
bilitatem dira crudelitate exstirpasset, ad Za~ 
vichostum decretorio proelio trucidavit, filium 
suum Boleslaum sub tutela Conradi successorem 
relinquens obiit^ verum Conradus moxregno in- 
hians, ut Massoviam contra infestos Borussos tue- 
retur , Crucigeros ordinis Teutonici evocavit, 
qui pro fideli servitio Culmensem tractum obti- 
nentes, mox Vistulae ripam Thorunium urbem 
condiderunt. />) Interea Boleslaus in Polonia rex 
creatus , mox metu Tarlarorum in Hungariam 
fugit , Poloniamque Tartaris foede devastandam 
reliquit; ipso tamen regnante salis fodinae ad 
Bochnam sunt inventae. Lescus niger qui JBo- 

X les^ 



a ) idcm L. 6. 5 ) idem L. 8. et Nauclerus generat. 4L 



522 Historia 

leslao substltutus erat Leonem ducem Russo- 
rum qui Leopolim condidit , ob Tarias hostili- 
tates duppliciproelioprofligavit ; Litvanos prae- 
dis onustos vicit; rebelles qui contra eum Con~ 
raclum ducem elegerant, auxilio Ludovici Hun- 
gariae regis superavit : a Tartaris etiani multum 
patiebatur , qui inter alia XXI. mille innupta- 
rum puellarum abduxerunt. Ceterum post^o/^^- 
lai mortem sex annorum interregnum secutum 
est: a) cujus pertaesi proceres communi voto 
qVqq^^vxxwX, Przemislaum Poznaniensis ducis lilium, 
qui titulum Regunidi Majoribus per 215. annos 
intermissum consentiente Pontifice recepit : Dan- 
tiscum contra Crucigeros munivit, qui tamen 
octavo regiminis mense a Marchione Brandebur- 
gensi trucidatus est. Huic successit Vladislaus 
Lokieteh qui ob ignaviam et militum temerlta- 
tem exauctoratus , in throno successorem vidit 
Venceslaum Bohemum, qui rebelles et LotJcie- 
Jcum profligavit; Grossos latos Bohemicos cudi 
curavit : h) quo mortuo mox Vladislaus Lokie- 
teh regno restitutus, Dantiscum ejusque arcem 
contra Crucigeros defendere non valens , neque 
centies mille marcas latorum grossorum solvere 
\ellet, ipsam urbem magna sanguinis elFusione 
amisit. Cumque Crucigeri ne quidem ad Ponti- 
ficis interdictum mores et crudelitates deposuis- 
sent, Vladislaus auxilio Litvanorum bellum iis 
inferens 20. millium clade profligavit. Succes- 
sorem habuit filium Casimirum IIL Magnum^ 

a) Cromerus. Hist. Polon. L. 10. ct 11. h) idcnu 
ibid, ct Dubravius ii\ Hist. Bohemoruni» 



Polonorum, 323 

qui Russis victls Russiam minorem in provin- 
ciae formam ea conditione redegit, ut veteres 
religionisritusporroreservarent. In eo et virilis 
Piastorum stirps extincta est, cumque Sororis 
suae filium Ludovicum M. Hungarlae regem suc- 
cessorem designasset , ipse in venatione lapsu 
equi contusus decesslt, a. 1370. a) Ludovico 
successit ejus gener Sigismundus cui brevi re- 
gnum ademptum est ob Demaratum a Praefe- 
ctura non amotum : incujuslocum Ludovici mi- 
nor natu lilia Hedvigis est coronala, cui in ma- 
ritum datus fuit Uladislaus Jagello Litvaniae 
Princeps. 

Reges Jagellonici. 

Jagello Uladislaus. Princeps Litvaniae Etk- 

nicus, religionem Christianam assumens in 

baptismo Uladislai nomen accepit, hic vi ma- 

trimonii Litvaniam cum Polonia conjuxit, a) 

X 2 ma- 

a) Polonicarum rerum Scriptorcs Latinos Veteres et 
recenliores conscripsit Joannes Pistorius. Basileae, 
1582. Alia etiam exstat Collectio , quae prodivit 
Amstelodanii 16J)8» ubi continentur Aeneae Syl- 
vii scripta de Polonia , LithVania etc. Ifem Eras- 
mi Slellae liber. Alexander Gvaguini in Chorogra- 
phia totius Poloniae ct Lithvaniae. Martini Cro- 
rneri Polonia» Mathaei a Michovia libri duo de 
Sarmatia Asiana et Europaea etc. U) Poloniae ne- 
xa est Lithvania, cujus descriptionem dedit Si- 
gisnumdus. L. Baro ab Herberstein: item Aeneas 
de Lithvania apud Pistorium. Polonico serraone 
scripsit Antiales Mathias Stryckonius» etc. 



324 His toria 

magnasque contentiones ciim Austriae duce cau^ 
sa conlugis Hedvigis ferre debuit , cui etiam 
200. millia floren. solvit. Gravia etiam bella ges- 
sit cum Cruciferis , et postquam Palatinum Yala- 
chiae in fidem accepisset e vita excessit a. 1434. 
filium suum successorem rellnquens : 

Uladislaum P^L qui Russicam et Podoli- 
cam nobilitatem cum Polonica omni jure ex- 
aequavit: dein consentiente Hungarorum Ee- 
gina Elisahetha Hungariae rex electus , cum 
Turcis initio feliciter pugnavit; sed inducils ad 
persvasionem Jiiliani Cardinalis cum Amurate 
violatis 5 ad J^arnam contra Turcas decertans 
occubuit 1445. cui in Polonia substitutus est 
frater. 

Casimirus ^ sub quo Borussi crudelitate et 
libidine Crucigerorum permoti , ad excutiendum 
lugum confoederationem cum Polonis iniveruntj 
hinc Crucigeri Casimiro subjecti et non medio- 
criter attriti, pacem liis conditionibus fecerunt : 
ut Borussiae parte Crucigeris concessa , ipse or- 
dinis Magister beneficiarius Regni Poloniae ^ 
ejusque Princeps et Senator esset, Tandem Ca- 
simirus obiit 1492. 

Sigismundus L Ordinis Teutonici Magi- 
strum in angustias redactum Prussiae diicem 
creavit, quocum pacem ea conditione sanxit, 
ut Albertus Marcliio Brandeburgicus cum poste- 
ris suis legitimis partem Borussiae possideret ^i^ 
duciario jure, et exstincta stirpe virili, Du- 
catus Feudali jure ad Poloniam devolveretur. 

Tandem 



T olonorum, 325 

Tandem exactis potentlae suae 42. annis, ^igi- 
smundus fatlsconcessit 1545.etsubstitutus estfilius 
Slgismunclus yJugustus ^ sub quo Livoni a 
Moscovitis afflicti in Polonorum fidem concesse- 
runt ; qui hactenus Crucigeris erant subjecti : 
qua vice ultimus eorum Magister Gothardus 
Ketlerws ordinem deserens, mox a Polonis Dux 
Curlandiae creatus est; unde Ducum Curlan- 
diae origo repetenda est. Ceterum haec muta- 
tio multorum atrocissimorum bellorum deln 
causa evaslt, quibus etiam ipse Sigismundus 
Augustus immortuus 1572. cumquo etiam Fa- 
milia Jagellonica exstincta est. Hic Scholasticos 
Cracoviam deserentes revocavitj unde Bursa 
Cracoviensis evasit. 

Reges de Peregrinis Familiis, 

Henricus Valesius GaUus communi proce- 
rum voto rex Polonlae electus est, qui quar- 
to regiminls mense, audita morte fratris Caro- 
U IX. GaUiae regis , mox e Polonia clam pro- 
fugit , et quum nec pecibus redire vellet , pro- 
ceres de allo rege deliberarunt, sed quum vo- 
ta jam in MaximiUanum Caesarem , jam in Ste^ 
phanum Bdthory Transllvauiae Yajvodam incli- 
narent , Bathorius celerltate cunctabundum Ma^ 
xiniiUanum antevertlt , qul etiam ducta Augu- 
sti sorore Anna a. 1576. coronatus est. 

Stephanus Bathorius inter optimos Polo- 
niae reges numeratur , qui salutaribus suis in- 

stitu- 



326 Hi st o r l a 

stitutis Poloniam ad florem perdiixit , Militlam 
Equestrem instituit: pro defensione aiitem Pa- 
triae in locis variis ad Tartariam pertinentibns 
perpetuos Equltes Quartianos dlctos disposult, 
dicti sunt Quartiani ideo: quod de quarta re- 
dituum regionum parte stipendium perciperent. 
Quo ex instituto Ukrania quae per frequentes 
Tartarorum incursiones antea inculta jacuerat, 
nunc Urbibus et pagis ornari frequentarique 
coepit. Cosacos etiam antea indomitam gentem 
humaniores reddidit; eorumque pedestrem mi- 
lltiam ordinavit. Quibus curis intentus optlmus 
Princeps mortuus est a. 1586. 

Sigismimdus filius Joannis Regis Sveco- 
rum , quoniam Sacris Catliolicorum addictus 
esset 5 paternum Sveciae regnum , patruo suo 
cedere debuit; unde cruentisslma bella cum 
Sveciae regibus Carolo IX. et Gustauo Adol- 
plio enata sunt. Non absimiliter etiam cum Rus- 
sis et Turcis vario marte bellatum erat quo ad 
vixit usque an. 1656. 

TJladlslaus VII. Cosacos infensissimos Po- 
lonorum hostes ob hostlles incursiones habuil 
adeo: ut amplius nunquam sub pristinum ju- 
gum Poloniam redlgere potuerit, qui obiit 1647. 

Joannes Casimirus dudum gliscentem Co- 
sacorum seditionem aperto et funesto bello ex- 
periri cogebatur, quorum pars Russis, pars 
vero Turcis se conjungens, utramque gentem 
deinceps in Polonos armavit; qua tempestate 
etiara veteres Svecorum conlroversiae renova- 

tu 



Polonorum. 327 

tae sunt adeo : ut Polonlae regno gravissiraas 
causarent turbas; Carolus enim Gustavus Sve- 
ciae lex \ictricibus armis Poloniam invadens fu- 
nestissime eam depopulabatur , tandem post 
multas devastatlones , Svecos inter et Polonos 
Olluae prope Gedanum a. 1660. pax confecta 
est ea lege: ut rex Poloniae juri suo in Sve- 
ciam et Livoniam renunciaret ; quo facto ab 
hostibus externis liberatus , domesticis vero ma- 
lis fessus , tandem Joannes Casimirus regno se 
abdicavit a. 1668. 

Michael Korihuth dux Tf^iesnowishy Lith- 
vaniae , post prioris regis abdicationem , ut 
indigena rex Poloniae electus, cum Turcis con- 
linuo infeliciter pugnans, tandem cum iis igno- 
mlniosam pacem inlre compulsus est ea lege : 
ut Cominieca Podoliae Turcis cederet, et an- 
iiuum tributum Turcis deinceps solveret. Mi^ 
chael mortuus est a. 1675. 

Joannes III. Sobieszky solus contra Tur- 
cas expeditionem susclpiens , feliciter copias 
Turcarura ad Chociinum internecina clade de- 
levit , ob quae inslgnia in patriam merlta Po- 
lonlae rex electus est ex Duce exercitus, qui 
etiam post felices victorias, a. 1676. cum Tur- 
cis pacem ea conditione inivit; ut Poloniam ab 
annuo tributo liberaret. Verum haec pax non 
erat diuturna , nam prioribus proeliis anima- 
tus , denuo arma contra Turcas vertit ea occa- 
sione quum Vienna a Turcis obslderetur , ce- 
terum tamen Caminiecam nec hac quidem vice 

recu- 



328 Historia 

recuperare potuit; qiiibua curis intentus deces- 
sit 1696. 

Fridericus Augustus Elector Saxoniae ele- 

ctus rex , mox omnia loca quae hactenus a Tur- 

cis occupata erant, pace Carloviczensi recupe- 

ravit. Diuturnum et formidabile bellum gessit 

etiam eum Carolo XIL Sveciae rege , quod de<- 

mum ea lege terminalum est; ut retento solo 

Regis Poloniae titulo, Coronae Polonicae spon- 

te renunciaret; vi cujus etiam ei sufifectus est; 

Stanislaus Polonus e Domo Leszinszhy , 

qui etiam praepotenti Sveciae regis patrocinio 

fultus, solenni ritu 1704. Rex Poloniae corona- 

tus est, in cujus favorem Sveci contra Riissos 

auxilio venientes, quoniam ad Pultavam inter- 

necina clade fuissent attriti , in eas angustias 

Stanislaus est redactus , ut fuga Poloniam re- 

linquere, et ad generum suum Galliae regem se 

recipere cogeretur. Quo facto Augustus nuper 

exauctoratus Rex in regnum Poloniae rever- 

sus , turbas componere studuit : tandem et hic 

post variasrerum eversiones Varschoviae decessit 

1753. post cujus mortem tota fere Europa ob 

successorem designandum conflagravit, nam se- 

ptem erant regni Poloniae competitores , inter 

quos Stanislai Leszinszky auxilio Gallorum po- 

tentissimas tenebat partes sed incassum ; quoni- 

am agente Carolo VI, Imperatore , defuncti 

Augusti fiHus successor fuisset probatusj 

Friderious Augustus II. Elector Saxoniae 
in Patris locum Rex electus est, licet Stanis- 

laus 



Polonorum, 329 

laus regium titulum cum Lotharingiae in Gallia 
Ducatu retineret. Ceterum hic Augustus infe- 
liciler cum Borussiae rege pugnans, oblit 1765. 

Stanislaus Augustus Polonus e Domo Po- 
niatowszky imprimis opera CatJiarinae Russo- 
rum Imperatricis rex est electus , sub quo in- 
ternis seditionibus , exquisitisque confoederato- 
rum turbis misere concutiebatur Polonia. Nam 
Catharina Russorum Imperatrix Tocatis in au- 
xilium Borussis , Polonos proelio superans Grodi 
nam comitia indixit, et recenter fabricatam 
constitutionem adprobavit. Interim Foederati 
his non contenti , totam Poloniam in tres par- 
tes diviserunt, abolitoque Regio nomine, Pte- 
gnum Poloniae esse desiit. Yigore tamen Con- 
gi^essus Viennensls 1814, Russorum Imperator 
Alexander I, provincias in Polonia obtentas ad 
regni titulum evexit ita : ut Russorum Impera- 
tor deinceps esset et Rex Poloniae. 

§. 5. Status Literarum et artium. Marti^ 
nus CV'0772^r^/5 celeberrimus Hlstoriae Polonorum 
scriptor , quoniam abunde de origine , de vete- 
ri in paganismo et Christiana Religione , de 
Philosophia , legibus moribusque Polonorum 
monumenta exponat; nlhil aliud hic dicendum 
existimavi , quam quod Polonia olim bonas li- 
teras parum curaverit , successsive vero et 
nunc , llteris ipsis et Literatisslmis Viris om- 
nio abundet. Viri enim plerique noblliores, 
excellenti ingenio praeditl sunt ; multisque et 
longinquis peregrinationibus prudentiam sibi 

et 



330 Hi s t o r i a 

et multariim lingvarum perltiam comparare so- 
lent , unde non tam liberales quam profusi 
sunt. fmprimis autem bonae artes et Literae 
in Poloniam indefesso zelo inductae et propa- 
gatae sunt per Stanislaum Hosium Cardinalem 
et Concilii Tridentini Praesidem ad quem 
Stanislaus Orechovius Roxolanus sic scribit : 
Tu nos scrlptis tuis elegantisslmis ad omne pi- 
etatis munus informas , consequerlsque ut Po- 
lonia ab omnibus existimetur, Te enim Magi- 
stro compensata est vetus illa gentis nostrae 
barbaria, qua inter reliquas Christianas gentes 
fulmus olim infames; quam scripta tua invete- 
ratam ex nostrls moribus disciplinaque fundi- 
tus deleverunt. Tu enim exstitisti ingente no- 
stra primus, qui directum nobis iter ad inge- 
nuas artes et ad humanitatem dispositum de- 
monstraret: quibus rebus Te monitore, homi- 
nes nostri capti incensique incredibili optima- 
rum artium studio flagrare coeperunt. etc. 
Cracoviensis quidem Academia inchoata fuit a 
Casimiro rege an. 1560. sed ea tamen obscura 
fuit usque an. 1400. quo vocatis ex Pragensi 
Academia Clarissimis Professoribus instaurari 
coepit : Hedvigis enim Eegina patris morem 
secuta, ingentem pecuniam reliquit, qua Cra- 
coviensis Academia a Casimlro coepta perlice- 
retur, ex cujus fundatione duo celeberrima col- 
legia exsurexerunt , in quorum Uno Theologi 
et Philosophi , in altero Jurisconsulti et Medi- 
ci profiterentnr. Ceterum haec Academia ad 

om- 



Polono rum. 351 

omniutn disclplinarum professionem erecta fu- 
it ; imprimis tamen ibi Sacra Tlieologia , artes 
mathematicae et humanior literatura floruit. 
Hic insuper Petrus Roirius Lithvanicarum de- 
cisionum scriptor celeberrimus Jurisprudenti- 
am se docuisse profitetur. Huc etlam cater- 
vatim Ilterarum condiscendarum causa concur- 
rere solebant Hungariae filii jam in dignitati- 
bus constituti 5 uti Abbates , Archidiaconi, Yi 
cearchidiaconi , Parochi et alii , pro quibus ibi- 
dem ampla fundatio exstitisse videtur, ut patet 
ex Bursa Cracoviensi j quara ex antiquis Ma- 
nuscriptis edidit Jacob. Ferd. Milller 1820. 
condam Musaei Nationalis Director Pestini. — 
Vratislavensem etiam Academiam an. 1505. 
Vladislaus Hungariae et Bohemiae rex erigere 
conabatur; sed Universitas Cracoviensis ut Ma- 
jestatem et gloriam suam tueretur , apud Juli- 
um Pontificem Romanum , ejus confirmationem 
impedivit. Posnensis etiam Academia aliquan- 
do floruit 5 sed nunc demum collapsa est. Por- 
ro Cromero teste in arce Vilnensi celeberri- 
mam Bibliothecam Poloniae Re£fes extruxe- 
runt. His igitur praesidiis fulti plurimi cele- 
berrimi viri , scriptis et institutionibus suis Po- 
loniam ornarunt. Sic Geographiam Zeilerus 
Ulmae 1657. Simon Starovolscius Guelferbyti. 
1656. Augustinus Gudicanus Coloniae 1659. 
optime autem Andreas Cellarius Amstelodami 
1659. Historiam vero Poloniae illustrarunt Jo- 
annes Pistorius Polonicarum rerum scriptores 

latini 



332 Historia 

latini veteres et recentiores, Basileae 1582. 
qiiam insecuta est alia coUeetlo Amstelodami 
1698. ubi Aeaneae Sylvii , Erasmi Stellae , 
Martini Cromeri ^ Mathaei a Michovia ; Her- 
bersteini , et aliorum scripta occurrunt. Sepa- 
ratim etiam prodiit Martini Cromeri Polonia 
seu Llbri X. de origine et gestis Polonorum 
Basileae 1589. in fol. Hunc Cromerum in 
Compendium redegit Salomon Neugebamrus , 
in Historia rerum Polonicarum Hanoviae 1618. 
Stanislaus Sarnitius ^ Cracoviae 1587. Com- 
pendium autem Historiae Poloniae dedit Joan- 
nes Herbortus ^e Ftilstin BasIIeae 1571. brevi- 
us autem exhibet in Floro Polonico Joachimus 
Pastorius Gedani 1679. Particularem Histori-' 
am Regum plures edlderunt: uti Eberhardus 
JVassenhergius de Tf^ladislaolY\ Gedani 1641. 
ReinoldUs Heidensteinius de excessu Sigismun- 
di Augusti Franeofurti 1672. Stanislaus Re- 
scius de Henrico rege in Gallia, Bomae 1573^ 
Andr. Maximilianus Eredro de Henrico Va- 
lesio , Dantisci 1660. Ctisimirus Zavadzky An- 
nalium Polonicorum Libri VII. Cosmopoli 1699. 
De bellis CivIIibus scripsit Alhertus Vimina 
Venetiis 1678. De Jagellone ^ Sigismundus L^ 
Baro ab Herberstein et Aeneas Sylvius , Ma- 
thlas Strihovius. etc. De PoHtlco Statu Polo- 
niae scripsit Antonius de Pila Dantlscl 1653. 
Stanislaus Ritzistannovic Moguntiae 1606.. 
Franciscus Marinius Hamburgi 1665. Chri- 
stophorus Hartnochim Lipsiae 1698. etc. 

CA-* 



Russorum seu 31osc ovitarum. 555 



C a p u t. XI, 



ExhihensHistoriam Russorum seuMoscovitarum^ 

§. 1. ^ tatistico Geographica notio Russiae. 
Russia olim Roxolania dicebatiir, quae alia fuit 
Alha^ a^ia Nigra. Moschovia Tero a Moscho 
flluvio , quae et regiam Urbem interfluit no- 
men accepit. Vastum hocce Russorum Impe- 
rium a Septemtrione babet mare glaciale , ab 
oriente Tartaros , a meridie Turcas et Polonos , 
ab occidente Livones et Svecos- vicinos. In 
Russia est aspera aeris temperies , ita tamen 
salubris , ut ad Septemtrionem et orientem nul- 
la pestis saeviat ; speciali tamen morbo, quem 
Calorem vocant , paucis diebus pereunt. Uni- 
versim regio nec oleam praeter cerasa producit: 
quoniam in tenera aetate boreae flatibus peri- 
mantur: agri tamen tritici , siiiginis, milii , om- 
nisque generis leguminum segetes ferunt. Ma- 
ximus tamen proventus in cera et melle con- 
sistit: abundat etiam omni animalium varietate, 
suntque ursi inusitatae magnitudinis , praegran- 
des lupi nigro colore formidabiles ; venaticis 
canibus feras capiunt , falconibus vero aves 
consectantur. Caput totius regni et metropo- 

lis 



334 Hi storia 

lis fuit anfea Moschhva insigni fluminum fre- 
quentia celebris , uti et domorum amplitudine , 
numero et arcis robore, sedes hic est Patri- 
arcliae , olim et Magni Ducis Regia : hodie au- 
tem metropolis Russiae est PetropoUs a Petro 
M, ad sinum maris, ligneis in fundamentis po- 
sita, quae omnes alias Russiae urbes splendore, 
divitiis, artibus et mercatura superat. Moschoviae 
Duces jam olim in omnes jus vitae et necis ha- 
bebant, quorum opiniones etiam in religione 
habebantur pro legibus immutabilibus , hinc 
voluntas Principis erat lex tam apud politicos 
quam Ecclesiasticos , quos durissima servitute 
sibi subjectos tenebant. Sunt praeter Moscho- 
viam etiam aliae urbes , et quidem duae Archi 
Episcopales uti Rostovia et Novogrodia , et a- 
liae XYIII. Episcopatus dignitate nobiles. Mul- 
tae insuper Regiones jam olim Magno Duci ad 
Septemtrionem porrectae erant vectigales. La- 
cus multi et magni sunt , uti Ilmen ^ Ladoga, 
Fluvii etiam ampli uti Boristhenes seu Nieper 
et Dnieper , Turuntus seu Divina , Volga , 
Tanais etc. Habet montes nominatissimos Ri- 
phaeos , a) qui perpetuis nivibus tecti , tran- 
siri facile non possunt. Silva Hercynia ma- 
gnam Mochoviae partem occupat , quae jam lon- 
go hominum labore rarior facta , positis etiam 

aedi- 



a) De quibus Plinius L. 4. c» 12. Pompon, Mela, 
L. 3. recentius aiitem agit Baro ab Herberstein, 
in sua Moschovia. 



Russorum ^eu Moscovitaimm 335 

aedlficlis passim incolitur. Olim in varios Prin- 
cipatus fuit divisa Russia , ideoque saepe ju- 
gum Tartarorum subivit. ct) Religionem Cliri- 
stianam rltu graeco amplexi sunt sub Princi- 
pe Voladamlro rectiu5 tamen jam seculo no- 
no et decimo. In Russia artes et mercatura 
hodie in florenti statu sunt ; nobile enim linum 
et Canabim in restes , item boum , et anima- 
lium pelles Ingentes cerae massas in omnem 
Europae partem exmittunt, et cum aHIs etiam 
orbis partlbus , magna suorum utilitate com- 
mercium exercent in celeberrlmis emporiis A- 
strachan ad mare Caspium , quo merces Persa- 
rum et Armeniorum deferuntur. Item CJrbs 
S. Nlcolal , ad quam Angli et Hollandi navi- 
bus commeant et pannos allasque merces im- 
portant , unde Vologdam transferuntur. 

§. 2. Status Religlonis et Consvetudinis 
Russorum. Ilussiseu Rutlieni olim morealiarum 
gentium Numinum cultores primum clrca annum 
Cli. 858. ut Baronius observat Cliristianam re- 
ligionem noscere et sequi coeperunt ; quod ip- 

sum 



a) MoschoviaeTopographia describitur Liigduni Ba- 
lavorum 1630. Itera Adamiis Olearius, Slesvici 
1656 Alhertus Heidenfelds Francofurti 1680. Pe- 
trus Petrejus ^ Lipsiae {^'^A, Baro Mayerhergius 
Leide 1688. Paulus Jovius de legatione Basilii 
M. ad ClemenLem VIL qui situs regionis et mo- 
res describit : ut et Mathias Michovia dc Mo- 
schovia fuse. 



556 Hi st o rla 

sum Cromerus a) sic confirmat : Sub Plasto Po^ 
lonorum rege Russi ( hodie Cosacl ) Classe ad 
Pontum Euxinum excurrerunt, Constantinopo- 
lim obsederunt, undediscedentes ex captivisRe 
ligionemCIiristianam didicerunt. Cetererum haec 
erant tantuminitia conversionisRussorum; nam 
Russi seu Rutheni et Moschovitae universim de 
lege et voluntate Principis Voladamirl Chri- 
stianorum Sacra secundum ritus Graecorum su- 
sceperunt. Basilio 11. Romani filio solo impe- 
rante , rectius circa annum Ch. 990. postquam 
videllcet Anria soror Basilii II, desponsata fuis- 
set Voladamiro duci Kioviensi a quo totius Rus- 
siae duces sunt b ) Hi conversi a Latinis sem-- 
per aversi , per Episcopos et sacerdotes ab Im- 
peratore Basilio missos amplius adhuc in Grae- 
co ritu erant confirmati , unde et Patriarchae 
ConstantinopoUtano fuerunt subjecti ; donec dis- 
sipato per Turcos orientali Imperio , slbi pro- 
prium Patriarchamelegissent, quem et hodie ve- 
nerantur, qui hodie a solo Magno Duce dele- 
ctus per duos aut tres Episcoposconsecratur, sed 
dum Principi placet ab ofTicio removetur. Huic 
Moschoviae habitanti Patriarchaesubjecti sunt duo 
Archi-Episcopi , uti Rostoifiensis et Novogardi- 
ensis^ quibus subsuntXYIIL Episcopi uli : Cor- 

si-' 



a) Cromerus Hist. Polon. L. 2. h) Joaiines Scyhiza 
et Ditmarus in chronico ; item Joanlies Fabri 
de religione Moschovitaruni etTyrannide Joan- 
nis Basilidis; huc referuntur etlamalii scriptorcs 
Moschovitarum. 



Russorujn seu lUoscovltaruin, 357 

sinensis , Resanensis , Columnensis , Susdalen- 
sis j Casanus \n ripa Volgae ihxyuy l^olochden- 
sisy Tverianensis^ Sj?iolinszkensis^ Pleshoviensisy 
Staritrensis , SlobodeJisis , Jaroslaviejisis , f^lo- 
dojnijdeJisis , Mosayshoe.nsis , Urbis aS!. Nicolai , 
Sugaiiensis , ^stijzgensis , e^ Gargapoliejisis. Hi 
Episcopi ex Monacliis qiiorum Monasteria in 
Imperio frequentissima sunt, omnia tamen ejus- 
dem vestitus et ordinis , cujus auctorem dicunt 
fuisse S. Basiliujji M. Ecclesiae Doctorem : eli- 
guntur autem ex Sanctioris vitae Iiominihus, quos, 
PFladicas seu Dispensatores Monasterii yocant, 
id est ArchiniaJidritas , Communes yero Sacer- 
dotes seu Presbjteros Popas et Archipopas no- 
minant. Igitur Religio Moscovitarum est Graeca 
non unita Romanis, et profite^itur Spiritum San- 
ctum , tertiam Trinitatis personam a solo patre 
procedere , Sacramentum Eucliaristiae celebrant 
pane fermentato , Calicis usum universo popu- 
lo concedunt; nullis precibus mortuorum ma- 
nes juvari posse putant, unde locum Purgato- 
rii non credunt , Libros Sacros propria lingva 
legunt. ^di\\Q,\\ Ajnhj^osiiy Augustijii y Hierojiyjjii 
et Gregorii opera in lingvam lUyricam tran- 
scripta habent, et ex liis, aut ex S. Chrisosto- 
mo , Basilia aut NazianseJio homilias publice 
pro concione Sacerdotes legunt: neque Oratores 
Cucullatos ut Jovius refert; qui subtiliter de di- 
vinis disserere soliti sunt, admittere fas pu- 
tant; credunt enim rudes simplici potius do- 
gtrina , (juam interpretationibus et disputatio- 

y nibus 



338 Histo ri-a 

nibus ad Sanctiorum morum frugem evader^, 
Sacerdotes matrimonia contrahunt et bigamiam 
admittunt. Synedrii summus Praeses est Im- 
perans, sine cujus nutu nihil etiam in discipli- 
naribus constituere possunt. Olim Duces, ex 
coactis e toto imperio praestantissimis Forma 
et corpore puellis Uxorem delegerunt, et alias 
princi])ibus aut nobilioribus elocarunt. Gene- 
ratim Moscovitae Illjrica lingva, et iisdem li- 
teris utuntur y sicuti et Slavi, Dalmatae , Bolie- 
mi 5 Poloni , Litlivani. etc. in hanc lingvam in- 
gens multitudo Sacrorum librorum translata est. 
Anni apud eos non a nativitate Christl Do- 
miui nostri sed ab exordio mundi jam olim 
numerabantur , quos non a mense Januario, 
sed a septembri inceperunt; hodie quoque Ca- 
lendario Juliano utuntur. Generatim in vestitu 
non ventrem sed femora cingunt, ut venter eo 
magis promineat, a) 

§. 3. Status Politicus et forma regiminis^ 
Historia Russorum in tres Epochas commodissi- 
me dividi potest; prout eorum status conside- 
ratur I. ante Joannem Basilii filium.. 11. A tem- 
j^ore Joannis Basilii usque ad Petrum Alexio- 
vits Magnum, Denique III. a tempore Petri 
Magni primi Russorum Imperatoris ad nostra 

iis- 

mmmmtmtmmmmmmm 

a) x\lbertus Campensis , scripsit ad Clcmentem VII. 
Pontif. de rebus Moseoviticis. Quomodo autem 
Religio Romano Catholica apud Moschos intro^ 
ducta erat describit Antoniuji Possevinus inMo- 
scovia sua. 1587. in foJ. 



Russorum scu Moscovitarum» 351) 

ijsque tempora, Ilaque I. in antiqulssimis tem- 
poribus Russi ante Joamiis Basilii aetatem in va- 
rios Principatus erant divisi , unde saepe sub 
jugo Tartaroiuim gemere debebant. In 11. au- 
tem Epocha sub Joanne Basilii filio aliquantun^ 
caput extollere coepit Moscovia , qui excusso 
Tartarorum jugo , aliisque Principibus qui ia 
Russia dominabantur in ordiuem redactis, inter 
quos Principes tunc potentissimus erat Dux Ma- 
gnae Novogardiae , unde etiam in proverbium 
abivit; guis aliquid tentare audehit contra De- 
iim et Magnani Navogardiam? Ceterum Jo- 
annes Basilides exstitit conditor Russici Jmperii 
absolutae potestatis , qua etiam hodie Ilussiae 
Imperatores utuntur : hic etiam primus ^ssum- 
slt titulum. Princeps omnium Russorum. Ejus 
autem successor Basilius ob amplas ditiones lali 
titulo utebatur : Magnus Dominus Basilius Dei 
Gratia Imperator ac Dominus totius Russiae^ 
nec non Magnus I)ux Wolodomiriae y Mos^ho- 
viae 5 Novogrodiae magnae-) Pskoviae^ Smolensz- 
kiae ^ Tveriae ^ Jugariae ^ Permiae^ ViathJciaey 
Bulgariae^ etc. Dominator et Magnus Princeps 
Novogrodiae^ inferioris terrae Czernigoviae^ Jle~ 
zanie ^ Wolochdiae y Rsoviae ^ Bielloiae -, Rosto- 
viae , Jaroslaviae , Poloczkiae , Biellozieriae , 
Vdoriae , Obdoriae , Condimiaeque etc. Qmnes 
hae regiones, et iu his Civitates, oppida , vigi, 
flumina, omnes agri unius Principis imperlo ot 
nutui subsunt, quem Incolae 3Iagnum Czar seu. 
Ijnperatorem yocant. Duces et Cqmites qui clq- 

y 2 mi- 



54Q Hi st oria 

minium utile in bonis Feudalihus ilberum pos- 
sident aut ad liaeredes transmittunt , nulli sunt. 
Donat quidem pagos et agros Czarus nonnul- 
lis, sed dum voluerlt denuo adimit: consequen- 
ter absolutum imperium habet in omnes subdi- 
tos, eorumque omnium rerum; quare ei obe- 
dientia omnibus in rebus absque ulla recusatio- 
ne praestatur , Yokuitas enim Principis pro Dei 
Toluntate habebatur. Jam olim Gubernationis 
negotia et justitiae adminiatrationem Dux per 
Xlf. Consiliarios assidue in aula obibat. Inter 
lios Praefecturae artium et Civitatum in toto 
Imperio divisae sunt, qui libellos supplices Prin- 
cipi inscriptos accipiunt, et ejus nomine respon- 
dent; manu enim sua literis subscribere non- 
solebant. Leges in toto Imperio habent sim- 
plices, summa Principum et justissimorum ho- 
minum aequitate conditas , ideoque genti sum- 
me sakitares, eas enim nuUis causidicorum ca- 
villationibus interpretari aut pervertere licet. 
De furibus, siccariis et Latronibus supplicium 
sumunt; quum de reis quaestionem habent, eos 
muka gelida aqua perfundunt, quod intoleran- 
dum tormenti genus esse cuncti testantur : ali- 
quando contumacibus ad ekciendam crlmlnis 
confessionem , ligneis cuneolis digltorum ungves 
eonvelkuitur. Hac in secunda Epocha, Status Pius- 
siae quoad formam regiminis continuo mortuo 
Magno duce mutabatur si praedicatum Ducum 
consideraverimus ; reipsa autem erat Forma Re- 
gimiuis Haereditario successiva, et praedicatum 

potis- 



Russoruin seu Moscovitarum, 341 

polissimum a patris nomine mutuare consveve- 
runt, sic qiioniam Joannes erat filius Basllli ^ 
praedicatum assumsit Joannes seu Ivan Basilo- 
vits. Hujus Ivanis filius erat Foeclor qui a pa- 
tris nomine praecHcatum accepit Ivanovits etc. 
Ultimus Magnorum Ducum liac secunda epocha 
erat Foedor Alexiovics ^ post cujus obitum 
imperio obtinendo gravis altercatio enata 
est inter ejus filios Ivanum et Fetrum.^ Ivan 
enim licet major natu, imperium tamen volente 
adliuc Patre ad Petrum velut magis idoneum 
deferebatur. Verum soror ipsorum Sophia ae- 
gre ferens Ivani fratris dilectissimi exclusio- 
nem , sub cujus nomine , utpote excelsi animi 
Principissa ipsa se regnaturam speraverat, plu- 
rimos Proceres cum militibus ad suas pertra- 
hens partes, eorum voto eo rem perduxit, ut 
ambo fratres simul aequali potestate imperarent, 
atque talis status biceps duravit usque a. 1688. 
quo anno intentatae in Fetrum insidiae detectae 
causam praebuerunt, ut Sophia in Monasteri- 
um relegaretur ; quo insperato eventu Ivan spon- 
te se imperio abdicans, summa rerum ad Fe- 
trum sokim pervenit. Atque liic incipit III. 
Epocha seu status Russiaej nam licet Russia 
inde a temporibus Joannis Basilii ob imperii 
amplitudinem adeo formidabilis esset , ut omni- 
bus vicinis terrori esse potuisset ; niliilominus 
tamen ante Fetrum Alexiovits liujus vasti impe- 
i^ii exigua admodum erat ratio ob crudos Rus~ 
sorum mores, item aitium ac reimilitaris igno- 

ran- 



342 Historia 

ranliam ; insuper quam milites Praetorianofi 
Strelitios dictos in oOicio continere non valen- 
tes continuis motibus intestinis a^itabatur Rus- 
sia. Tandem Petrus Alexiovits liis omnibus ab- 
usibus remedium adferens , compositis turbis , 
latisque novis legibus ac constitutionibus , omneni 
reipublicae formam mutando, sumum Imperium 
ad se , suosque posteros jure primogeniturae 
transtulit cum novo et antea inusitato Impera- 
toris Russoriun titulo ; cujus hodiernus dignis- 
simus liaeres , Invictissimus Imperator Alexan- 
der L non tantum in omnimodam R.ussorum 
felicitatem , sed etiam in salutem aliarum gen- 
tium , indefessos suos conatus pro virili con- 
vertit ; quare juste amor ac deliciae generis hu- 
mani nominari meretur; cui Salutem et Prospe- 
ritatem vitae precamur. a ) 

§. 4. Status Belli et Memoria Frincipum 
Virorum. Fundatorem Gentis Russicae passim 
Ruricum Slavorum seu Roxolanorum ducem 
statuunt ut in Slavicis innuimus , inter cujus 
successores Duces memoratur Voladamirus qui 
ducta sibi in conjugem Anna Baslii II, Impe- 
ratoris Constantinopolitani sorore non modo 
ipse Christianam Religionem assumsit , b ) sed 
etiam 

a) Stalus Poliliciis illuslratur iii Libro de Republi- 
ca Moschoviae, prodivit Lugduni Batavor. 1650» 
in 12v item in Adami Oleari opere , Slesvigac 
1656. scripsit etiam Jacobus Ulfeldusde Legatione 
Moscovitica seu Hodoeporico Ruthenico cura 
Melchioris Goldasti edito Francofurti 1627. h ) 
Ahi dicunt Matrimonio sibi junctam fuisse Hele* 
nam, sed coiitra Ghroiiologiam ad a» 1237» 



Rmsorum sm Moscavitarum, 345 

ellam eo volente cuncti Bussi eandem Graeco- 
rum ritu assun)serunt. Cujus successores olyscuri 
sunt usque acl Joannem Basilii Coeci filium , 
sub quo Moscovia aliquantum caput extollere 
coepit ; nam ante eum Ilussia erat divisa inter 
Complures Duces , qui passim ob ignaviam , et 
motus intestinos saepe jugum Tartarorum subi- 
re cogebantur. Ceterum Joannes excusso Tarta- 
rorum jugo , subjugatisque aliis contentiosis 
principibus, interquos potentissimus erat Dux 
magnae Novogardiae, cujus opulentissimae Ur- 
bis divitiae vix 300. veliiculis efFerri poterant. 
Atque liic Joannes erat Primus llussici Imperii 
conditor^ qui absolutam potestatem inducens, 
primus sibi titulum Frincipum omniuni Russo- 
rum asseruit. Post hunc Joannem Basilidem re- 
gnarunt sequentes uti : Basilius , Joannes vel 
Ivan Basilovits II. qui immanis Tjrannus eva- 
dens , brevi Russicum Imperium duobus Tarta- 
riae regnis, nempe Casano el Astracano auxit. 
Hunc excepit filius ejus Foedor Ivanovits , dein 
Boris Gudenow , Basilius Zushy , Michael Foe- 
derovits ^ Alexius Michaelovits , et Foedor Ale^ 
xiovits , inter cujus filios Ivanwn et Petrwn 
atrox contentio de imperio obtinendo enata est 
agente imprimis eorum sorore Sophia^ quae 
post detectas ejus insidias, quum in Monastc- 
rium fuisset relegata ; Ivano imperium sponte 
cedente , Petrus obtinuit. a ) 

Pe^ 

&) D^ Ducibiis Russiae seperatim scripserunt : Da- 



S4:4 Hi storia 

Tetjnis I. Alexiovits , Magnus ob praecla- 
ra in Russlam merita dictus , sub cujus pruden- 
ti regimine , ad quod a natura erat natus , Mo- 
scovia ad summam nominls celebritatem et po- 
tentiae gradum pervenit; hic enim in bello ma- 
gnus, sed in pace longe major Princeps erat : 
qui cum dudum desiderata disciplina Militari 
etiara ingenuas artes et Literas magna virlum 
contentione in Russiam positis maximis fanda- 
tionibus induxit: cujus optima conamina vel 
ideo aeternam memoriam merentur, quod gen- 
tem numerosissimam et antiquissimarum super- 
stitionum tenacissimam , tamen instillatis saki- 
taribus principiis ad poHtiorem vitae ducendae 
rationem et culturam, difficillimis licet labori- 
bus perduxerit ; unde merito maximus Russi- 
cae Gentis conditor dici meretur. Cujus sagata 
acta praecipua erant : BeUum cum Turcis tanta 
constantia et fervore gessit, ut eis munitissimam 
Urbem Azow ad litora Tanais sitam feliciter 
eripuerit. Pari armorum successu bellum gessit 
etiam cum Carolo XII. Svecorum Rege , cu- 
jus munitissimas Urbes uti Sclilusselburguui In- 
germanniae , et Dorpatum Livoniae spontanea 

dedl- 

niel Princz a Buchav ^ Giibciiae 1681» Petrus 
Petreus Chronica Moscoviae, Lipsiae 1620. m 
4. Joanne& Mosqnera , de adeptione Imperii pa- 
terni Dcmetrii Principis , Madriti 1609. Joannes 
Derbornius scripsiL vilaiii Joaiinis Basilidis, Wit- 
tebcrgae. 1585, Conradus de Kleuck. Amsteloda- 
ini iidll . Adolphus Lysecky, etc. 



Russorum seu Moschovitarum. 545 

deditlone coeplt; inde ultro digressus, decre- 
torio proelio ad Pultavam commlsso omnem 
Svecoium exercitum internecina clade delevit; 
cujus pugnae consectarium erat; ut quidquid 
Svecl in Livonia adhuc tenerent, nunc in po- 
testatem Russorum concesserunt. Quo armorum 
successu territi Sveci, tandem a. 1721. Lellum 
pace Niestadiensi composltum est. A quibus fe- 
licissimis victoriis Tetrus quum per orbem ce- 
lebrari coepisset , Titulum Imperatoris Russo^ 
rum assumsit. In perennem vero sui memoriam 
condidit Imperii Russici Iiodiernam Metropo- 
lim, ab ejus nomine Petropolim dictam, ma- 
gnificentissimis aedibus ornatam ; in quam eti- 
am sedem Imperialem transferens, mortuus est 
1725. cui successit: 

Catharina Alexievna Imperatrix et vidua 
defuncti Petri Magni ^ quae tanta laude et no- 
minis sui gloria Maximi Imperatoris vestlgia se- 
cuta est , ut ejus et mariti tamquam conditoris 
optima instituta salva et inconcussa serventur; 
quae tamen brevi mortua est 1727. cui seccessit; 

Petrus II. nepos Petri Magni ^ qui tertio 
Imperii anno variolis decessit 1750. 

Anna Ivanoivna ex fratre Petri Magni na- 
ta , antea Curlandiae Ducissa, quae ad salvan- 
dum imperlum mox initio regiminis felici suc- 
cessu cum Tartaris et Turcls hostilitates exer- 
centibus bellum gessit, quod^vix paceeratcom- 
positum, Imperatrix in agone constituta , nepo- 
tem suum bimestrem Joannem III. Antonii Ul- 

rici 



546 Uistoria 

rici Ducls Brunsvicensis fillum Imperli liaeredem 
coiistituit ea lege: ut eo minorenni existente, 
imperium gubernaret Eniestus Comes de Biron 
qui et Dux Curlandiae erat: ipsa vero Impera- 
trix mortua est a. 1740. 

Joannes alias Iwan III. fuit Princeps natus 
Brunsvlco-Beverensis, ex ultima defunctae Im- 
peratricis voluntate imperium sub tutela Biro- 
/?i5 Comitis obtinens, brevi altero regimlnls an- 
no_, invidia aut injuria nonnullorum aulicorum 
ab imperio amotus, ac una cum matre custodiae 
mancipatus est ; cujus tlironum conscendit : 

EUsahetha Petrowna Petri Magni gnata , 
quae miro rerum liumanarum eventUj ac sine 
regnandi cupiditate imperiumsibi asseruit 1742. 
eorum etlamvoto qui infantisprincipis imperium 
minus adprobarent. Quae prudentissima femina 
mox ad evitandas Pricipum factiones quoniam 
ipsa prolibus careret, nepotem suum Carolum 
Petruni Ulricwn Ducem Holsatiae et Cliilonien- 
sis sub nomine Petri Foederovits Imperii suc- 
cessorem constituens, Mariae Theresiae Hunga- 
rorum Reginae contra Fridericum II. Borussiae 
Regem decertanti auxiliares copias mittendo, 
Borussum ad maxlmasangustias redegit; anteta- 
men ejus belU finem ipsa Imperatrix Elisabetha 
obilt 1761. 

Petrus III, Foederovits Bellum cum Borus- 
sis continuans brevl pace composuit pro maxi- 
imo Borussorum eraolumento; qui diim maximos 

con- 



Russorum et Moscovitarum. 347 

contra Danos belli faceret apparalus, altero im- 
perli anno 1762. imperio et vita privatus est. 

Catharina II. Uxor defuncti Fetri III, ex 
{dimWidiZerbstensi^mdiVilo crudeliter occiso, Ini- 
perium occupans , illud magna prudentiae laude 
administravit; moxque felici successu terra ma- 
rique bellum cruentissimum cum Turcis gerens, 
fatale exitium Imperio Ottomannico paravit; cui 
post praeclara in omnem relpubJicae partem in- 
stituta morientl successit filius Paulus Magnus 
Dux Russlae. 1796. 

Paulus h inter maximos armorum strepi- 
lus, inature evigilare volens, rem militarem rlte 
organisavit, sublato aulae splendore, redltus im- 
perii in meliorem ordinem redegit, monetas au- 
xlt; abusibus Magistratualium saluberrimis le- 
glbus latis mature subvenit. Gallos inductae rei- 
publicae osores ac suam patriam deserentes be- 
nevole excepit. Foedus armorum cum Austriaca 
Domo et Anglis a matre inltum confirmavit. Du- 
ce Suvarow. validum exercltum maritimum con- 
tra Gallos expedivit, Jonicas insulas occupavit; 
et postquam Suvarov in Italia feliciter decer- 
tasset ; Korsacow vero Napoleonis viribus re- 
sistendo impar exstitisset, mllitlam suam inRus- 
siam revocans, mox foedus armorum contra Gal- 
los inivit cum Borussis Svecis et Danis impri- 
mis ad navtgationlssecuritatem, cujus tamen co- 
natus multum An^li impediverunt. Quibus cu- 
ris fatigatus mortuus est a. 1801. et successit ei 
filius. 

Aler 



348 Ilisforia 

' Alexander 1. Patermim cum Gallls bellmn 
conliniians, per varias paciiicaliones et Princi- 
piim foedera Imperium Russicum ad maximam 
potentiam perduxit, mercaturae causa controver- 
sias cum Anglis composuit , cum liis , item Au- 
striis et Svecis contra Gallos societatem iniens, 
quum ad Austerlitz infeliclter pugnasset, exer- 
citum reducens, Hannoveram Borusso cessit. 
Dum verobellum cum Gallis recruduisset , par- 
tem exercitus sui Borusso , partem vero in Va- 
lacliiam contra Turcos Napoleonis foederatos ex- 
pedivit, unde bellum Turcicum initiuin sumsit. 
Cumque Galli Borussos ad /<f?7za77zprofligavissent, 
victricibus armis capto Dantisco Russiae regio- 
nibus imminebant, quos nisi pace Tilsitensi 1807. 
amovere potuit, Jonicas insulas antea occupatas 
iis cedendo. Post haec Bello cum Turcis reno- 
yato , eorum classem duce Siniavin ad Tene- 
dum insulam delevit : moxque Anglis et Svecis 
belUim denuncians ; infelici successu classem su- 
am ad Ulyssyponani Anglis cedere debuit. Cete- 
rum 1809. renovato cum Austriis et Gallis bello 
se Austriae associans , pace Viennensi Galliciam 
orientalem obtinuit. Similiter etiam cum Svecis 
pacem iniens acquisivit Finniam , Botliniam 
et partem Insularum Alandicarum. Porro bellum 
cum Turcis renovatum adeo feliciter gessit, ut 
tentatis saepe pacificationibus , non prius pax 
coalescere potuerit, quam etiam vires adversus 
Gallos converterent ; qua ratione 1812. pax Bu- 
cheresti confecta est ea lege: ut Russi Bessara- 

biam 



Russorum seu Moscovitorum. 549 

biam et parlem Moldaviae accipiant. Tandem 
Tariis belli calamitatibus bello diutiirno GaUico 
fatigatus , postquam Gallorum exercitus ad Mo- 
scuam frigore quam armls magna ex parte peri- 
isset, foedus Christianum cum Domo Austriaca 
et Borusso iniens , plenam ad Lipsias reportavit 
victoriam , unde cum foederatis Parisios profe- 
ctus, communi YOto Napoleon exauctoratus in 
Elbam insulam missus, sed brevi inde elapsus 
imperium resumere tentans, maxima j)ugna ad 
Watterloo victus 1815. et captivus ad insulam 
S, Helenae deportatus est. Alexander vero Im- 
perator praeter belli expensas ; etiam in proemi- 
um victoriae ex decreto congressus Viennensis 
accepit Ducatum Varsaviensem et maximam Ma- 
joris Poloniae partem, quas regiones titulo re- 
gni Poloniae tenet: et optimissuis constitutioni- 
bus salubriter gubernat. 

§. 5. Status Literarum et Artium, Riissia 
diutissime inter omnes Europaeas gentes inculta 
perstitit ob imeteratam Eussorum ferociam et 
superstitionem; donec Petrus M, ad pobtiorem 
vitae culturam populares suos permovere volens 
ipse prius peregrinationem in Germaniam, Bel- 
gium 5 Angiiam ac alias cultissimas regiones as- 
sumsit; inquibus instituta , mores, artes, etsci- 
entias observans, celeberrimos artium iMagistros 
et viros doctos amplissimis proemiis cumulatos se- 
cum in Russiam asportavit, inter quos Franc le 
Fort celeberrimus erat, cujus consiliis usus, mox. 
suos antea adhuc fere m barbarie viventes; propo^ 

sitis ; 



550 Historia 

sitis piaemiis ad exercendas artes , tractandaiu 
agricLilturam et pi^omovendas res domesticas per- 
movit 5 alios vero a laboribus abliorrentes poe- 
nis etiam adegit^ pro occupatione civium varias 
fabricas erexit, eosque ad negotiationem exer- 
cendam classem construere docuit, mercaturam 
maritimam promovit : Cleri auctoritatem auxit, 
utque viri Sacri et Profani amplius in honestis 
disciplinis scientiisque tam liumanioribus quam 
sublimioribus rite informarentur instituit a. 1724, 
Celeberrimam Scientiarum Academiam Petropo-^ 
U 5 quae hodie etiam magna nominis celebritate 
floret cum adjecta celeberrima Scientiarum 
Societate. — Hujus Magni Imperatoris fdia 
Elisabetha paternis virtutibus praedita, sin- 
gulari sollicitudine ac liberalitate mercaturam, 
artes et scientias complexa est , quae Academi- 
am Petropolitanam novis reditibus auxit et ma-. 
joribus privilegiis ornavit. Pro majore commo- 
ditate E.ussorum a» 1755. magnis sumptibus ere- 
xit Moscuae Amoeniorum Artium Universita- 
tem. Catharina II. Artifices in Russiam venien-» 
tes variis privilegiis honoravit. Civitates amplis- 
siiflisaedificiisornavit, Agriculturam ut amplius 
promoveret, Petropoli societatem oeconomicam 
instituit. Publicam rationem Educationis indu- 
duxit et ordinavit, pro Classicis Authoribus , cele- 
berrimorunique virorum operibus in linguam 
Russicam transvertendis 1796. specialem Acade- 
miam erexit. Hodie autem cum summa hummani- 
tate, clementia et po])uIaritatcImperans Alexander 
I, scicns a proba educatione plurimum pendere fe-. 



Turcorum. 351 



licem reipublicaetranquUlitatem, ideo virospro- 
bos e variis regnis slcutetex Hungaria consen- 
su Regunij maximis praemiis ad ornandam et 
cultivandam Russiam evocat, eos in numerum 
nobllium adscribit ; giganteisque passibus suos 
subditos in omni artium genere adeo excollit , ut 
brevi cunctis gentibus Europaeis facile pahnam 
praeripere videatur : ex cujusfacto patet quan- 
tum valeat favor Principis, ad cujusque gen- 
tis culturam. ct) 



C a p u t XIL 



Exhibens Historiam Turcorum. 

§. 1. i^iatistico Geographica notio Turciae. 
Turcorum meminit Fomponius Mela ^ ) ad Ta- 
nais fluvium , ubi silvas magnas inliabitabant , 
hi annis circiter centum ab obitu Mahomedis ^ 
ut Scjthicae gentes per portas Caspias et mon- 
tem Caucasum egressi sedem posuerunt in eo 
Asiae 

a) De Russorum Historia h^^^t Stritterum. In me- 
moria populorum olim ad Danubium et Pontum 
Euxinum habitantium , prodivit Petropoli. h) Jt^ 
U et Plinius L. 6\ c. 7* 



552 Historia 

Asiae, traclii qui hodie Georgiae et Turcoman- 
niae nomine venit; lii postquam varia bella cuai 
Saracenis gessissent, tandem in unam gentem 
coaluerunt et vastissimum imperium successive 
fundarunt , et quum Mahomedls doctrinam ado- 
ptassent se ipsos Musulmannos id est circumci- 
sos , vel juxta alios recte credentes vocarunt ; 
Turcae enim appellari nolunt, quia contume- 
liosum nomen esse putant. Ceterum successive 
utriusque gentis imperium in varias Djnastias 
fuit divisum , inter quos Dynastas nominatissi- 
mus erat Ottomannus^ cujus potentissimum Im- 
perium varias provincias Europae, Africae et 
Asiae in hodiernum usque diem complectitur ; 
et quidem in Europa extendilur usque ad sinum 
maris Adriatici , mare Aegaeum, Propontidem, 
Tauricam Chersonesum, et Yakichiam, item ad 
fluenta Danubii ad Belgradum. in Africa habet 
Turca universam oram maritimam ab oppido 
Bellis cle Gomera usque ad mare rubrum. In 
Asia etiam quam latissime se extendit. Regio 
maxima ex parte frumenti omniumque legumi- 
num fertilis, abundat lino et gossypio , vineas 
quoque habet et fructus sed non in omni re- 
gione , ut in Cappadocia et Armenia ob inten- 
sum frigus : habet et fodinas auri , argenti, ferri, 
aeris et aluminis , magnam copiam pecudum , 
camelorum , mulorum , equi sunt celebres. In 
his ditionibus quatuor habet opulentissimas ur- 
bes uti ConstantinopoUm , Cairum , Alepum et 
Taurisium. Constantinopolis ut olim sub Gracis, 

iti^ 



Tiircorum. 353 

ita et nunc suh Turcis est sedes Imperialis, allas 
Byzantium dicebatur. Alepum maxlma Sjriae 
urbs et emporium celeberrimutn , quo merci- 
monia Asiae undique conveniunt. Taurisium 
seu Tauris olim amplissima Persarum civitas , 
quibus ante ducentos circiter annos ademta est, 
Cairum inter omnes Africae civitates liodie eti- 
am primatum tenet; sunt et alia innumera op- 
pida ; in quibus maxima solicitudine exstruere 
solent spatiosas Mosclieas seu templa et Xeno- 
docliia 5 item balnea , aquaeductus , vias , pon- 
tes et alia publica opera omnino spectabilia. \\\ 
Urbe Constantinopoli eminet Imperiale palati- 
um vetustis monumentis , uti et Tempium S, 
Sophiae ac alia. Imperium Ottomannorum esl 
prorsus despoticum, exceptis quibusdam familiis 
in urbe Constantinopoli. Provincias occupatas 
in bellis videbimus. Quod mercaturam attinet: 
Turcae rerum Asiaticarum et Africanarum o- 
mnem negotiationem exercent cum tota Europa 
per , varias vias signanter cum Hungaris per 
Danubium. Praecipuae regiones Turcium Im- 
perium efficientes sunt: Palaestina seu Terra 
Sancta , alias terra Promissionis , seu Chana- 
an de qua in Hebraicis egimus. Tota Asia mi- 
nor seu Natolia , ubi olim maxima regna fue- 
runt, uti Trojanorum , Croesi, Mitliridatis, An- 
tiochi; Paphlagonum , Galatarum , Cappodocum, 
una cum Sjria, Aegypto et Babylonia, Phry- 
gia , Mjsia , Caria, Aeolides, Jonia , Dorides, 

z item 



554 Hist or ia 

item Cjprus cum insulis Stalimene , Chio , Mi- 
tjlene , Negroponte , Cerigo et Rhodo. etc. a ) 
§. 2. Statiis Religionis et Consvetudinis. Tui*- 
cae Mahomedanam religionem de lege profiten- 
tur, ideo ejus religionis ortum et progressum 
brevibus hic adumbrabimus sequentibus : Maho- 
viedes a natura erat astutissimus natione Arabs, 
patria Meccanus vel juxta alios Cyrenaeus de 
secta koreischitarum , multa cum Judaeis com- 
munia habens, Credidit unum Deum ; conditione 
erat in Aegypto Servus, et literarum plane 
rudis, ingenio versipellis, dein matrimonio di- 
ves , sed morbo Epileptico continuo vexatus , 
quem in nequitiae velamen convertens; suas re 
velationes fraudulentas propalare coepit anno 
aetatis 40. ad initia \Heraclii Imperatoris an. 
Christi ^11. De ejus nativitate, miraculis, et re- 
velationibus Gabrielis Archangeli , quibus AI- 
koranus abundat, missis sententiis ; seqnentia ad- 
juncta ei favebantuti: Christianae religionis mi- 
seranda facies ob haereses et morum corrupte- 
him ; ad quod accesserunt opes ejus ex matri- 

monio 

a) Iinperii Turclci liiies , late per Asiam , Africam 
lion paruiii iu Europam extenduntur, de quoruni 
origiiie et progressu Legendi sunt Georgius. 
Piirantza, ct Laonicus Chalcocond} las, qui ctBy- 
zantjiii scriptores. Item recentiores , Joan. Hen- 
ric. Hottiiigerus '\\\ Historia orientali ex monu- 
menlis collccta , Tiguri lf)51, Ludovicus Cerua- 
rius Florentiae 1590. Joan. Bapt. Egnatius Colo- 
niae 153.9. Joannes Cuspinianus de Turcorum ori- 
gine Lugduni Batavorum \^b\^ 



Tu r c or u m, 355 

monio, populariiun rebellio conlra Heraclium 
Imperatorem , qui eum ob rerum admirationem 
Ducem elegerunt. Cui Consilio erant praeter 
Abuheheritm et Osmanum etiam Sergius Mona- 
clius Nestorianus , Joanms Antiochenus Aria- 
nus 5 Jacobita Berra , item Judaeus Abdalla : 
horum igitur Consilis in Arabiae desertae urbe 
Mecca doctrinam proponere coepit, sed a Ma- 
gistratu ut seditiosus dum persequeretur Medi- 
nam fugit anno CIi. 622. die 16. Julii, a cujus 
fuga initium sumit Aera Saracenorum quam 
Hegiram vocant. Conflavit Doctrinam ex prin- 
cipiis Cliristianorum , superstitionibus Arabum 
et Gnosticorum, nec non ritibus Judaeorum, 
ut sic gentes doctrinam carni et sangvini faven- 
tem eo facilius adoptarent; cujus fundamenta- 
lia alia erant Dogmatica alia Ritualia, Funda- 
mentalia Maliomedanismi capita sunt quinque , 
quae in Alkorano pro regula praescribuntur uti 
I. omissis idolis credere unum Deum II, jeju- 
nare toto mense Ramadhan^ sed ita ut noctur- 
nae commessationes permitterentur III. Prae- 
via ablutione Meccam versus converso quin- 
quies per singulos dies orare lY. Chraritatis prae- 
ceptum erat Eleemosynas pauperibus erogare. 
V. Semel per vitam Meccam adire ; ( ubi fallun- 
tur qui credunt sepulchrum ejus in cista ferrea 
vi magnetica suspensum teneri. ) Dogmatica 
ejus principia imprimis erant de Christianismo 
sumpta, uti De uno vero Deo et ejus Providen- 

z 2 tia 



556 Hist or i a 

tia 5 a) dle Mose ^ Christo^ ultimo judicio, sta- 
tu animarum post mortem , Paradiso et Jnfer- 
no , ac ipso Mahomede. Totiis liber Alkoran. 
constat ex sententils et capitibus. — Porro me- 
dia quibus Mahomedes ad propagationem suae 
Doctrinaeususeratsequentia sunt: Confusio vario- 
rum rituum ex Cliristianismo, Gentilismo , Ara- 
Lismo , et Judaismo. Vis et terror gladii, oc- 
cupatae regiones per se et Caliphas successores. 
Concessa conscientiarum libertas. Carnalium vo- 
luptatum, Polygamiae et divortii permissio. O- 
mnium disputationum de religione proscriptio 
sub capitis poena. Miraculorura nulla possibiii- 
tas, praeter suas fictas revelationes etc. Cete- 
rum in liac etiam Religione mox post mortem 
Mahomedis quae contigit anno Hegirae XI. sea 
an. Cli. 632. variaesectae sunt enatae , w.U Ali- 
darumet Omaitarum ; controversia de jure suc- 
cessionis orta est , quoniam Mahomedes suc- 
cessorem designavissetgenerumsuum y^//, sedso- 
ceri ejus uti ylbubeker ^ Omar ., et Otliman jus 
successionis sibi primo vindicabant. Alium et 
posteros tamquam legitimos Mahomedis succes- 
sores statuunt fuisse Persae et quidam Indi , 
qui Alkoranum solum venerantur, et Alii ne- 
cem iugent annuo ritu. Omaitae autem praeter 
Alkoranumetiam traditiones venerantur, obser- 
vantque preces , jejunia , balnea , tegumentum 
capitis etc. Hunc ritum tenent Saraceni , Ae- 



a) Joan. Henric. Holtingerus. Hist. oricnlalis, T 
guri edilae \i)^{. L. ii. 
slruclioii. L. 4» c. 4. cLc. 



guri cdilae \i)^{. L. \\. c» 4. el Forhcsius. In- 



T u r c o r um. 357 

gyptii, Turcae, Mogolenses. Variarum autem 
Sectarum nomina memorant 72. quibus commu- 
ne nomen est Musulmannorum ut Hottingerus 
et alii referunt. Ad eorum Consvetudines im- 
jirimis pertinent variae superstitiones , frequen- 
tes ablutiones , Circumcisio puerorum jam gran- 
descentium , abstinentia a Carne porcina, sufTo- 
cato ct sangvine, crebrae peregrinationes , in- 
primis ad Meccam. a ) 

§. 5. Status Pollticus et Forma Regimi- 
nis. In Historia Turcica duae praecipuae £po- 
cliae notandae sunt ; prout videlicet Turcae Prin- 
cipibus sive Caliphis , dein Imperatoribus Ot- 
tomanicis paruerunt. Posteaquam enim Scythi- 
cae quaedam gentes ad initium Seculi VIII. per 
portas Caspias et Montem Caucasum egressae 
sedem fixissent in eo Asiae tractu , qui nomine 
Georgiae et Turcomanniae noscitur , cum vici- 
nis Saracenis eodeni Seculo post varia bella , 
imprimis religionis gratia in unam gentem coa- 
lueruiit; nihiiominus taqien utriusque gentis 
unitum Imperium sensim in varias Dynastias 
seu Caliphatus erat divisum , inter quos Cali^ 

phas 

a) Praeler cilatQs, huc faciunt : Georgii Elniacini 
Historia Saracenica cum versione Latina Tho- 
mae Erpenii , Lugduni Batavoruni 1625. conli- 
net Chronologiam Muslimoruni a Mahomede pri- 
mo ReUgionis auctore. Item Roderici Ximenis 
Historia Arahum^ Annales Othmanidarum la- 
tine reddidit Joannes Leunclavius usque an. 1588. 
Francofurli. etc. 



558 Hi s t o r i (i 

phas seu Sultajios famosissimus evasit successive 
quidam Ottomannus ^ qui subjugatis vicinis Ca- 
lipliis 5 realia fundaraeiita posuit vastissimo Im- 
perio Turcico, quod in liunc usque diem floret 
sub nomine Portae Ottomannlcae cujus sedes 
Constantinopoll est. Hic felicibus armis Cappa- 
dociam^ Pontum , Bitliyniam , Pampliillam et 
Ciliciam regiones opulentissimfis sui juris fecit, 
ejus vero successores pari armorum felicitate, 
Mysiam , Ljcaoniam , Plirjgiam , Cariam, Ni- 
ceam , Adrianopolim , Servios, Bosnenses, BuU 
garos , Valachos , Moldavos , Trapezuntem , 
Croatiam, Dahiiatiam , et Hungaricae magnam 
partem usque Jaurinum in suam potestatem va- 
riis temporibus redegerunt. Quae regna Turci- 
ci tjrannidi suberant , in qujbus eo tum, si- 
cut et Iiodie in Turcia nulla datur iiobilitas ex 
antiquitate sangvinis, sed omnes aequales sunt, 
ac a Turcarum Imperatore mancipiorum loco 
liabentur , ac proin Ottomannorum regimen est 
prorsus despoticum , Imperator enim est abso- 
lutus Dominus omnium rerum intra fines sui 
Dominii conteutarum, nemo enim domus quam 
inliabitat , aut agri quem colit est Dominus , 
exceptis aliquibus fluiiiliis in Urbe Constantino- 
poli, quibus proemii loco et privilegio id con- 
cessum erat a Mahomete II. In omnibus autem 
devictis regionibus habet Imperator suos Begler- 
hegos et Sangiacos , quos pro voluntate sua 
ponit, aut amovet, et tales debent esse Beli- 
glonis Mahometanae addicti. Stupendi hujus 

pro- 



T u r c o r u m, 559 

progressus causa adscribenda est tam desidiae ac 
vitiis Graecorum Imperatorum , quam etiam 
fortitudini et audaciae Turcarum , imprimis in- 
stitutioni Militiae Janizaricae, Tmperator hodie 
etiam quamvis Toluntatem suam pro lege lia- 
beat, utitur tamen suo Ministerio seu Consilia- 
riis , quorum Senatum Divan vocant. Omnium 
aliorum regnantium Principum Legatos Con- 
stantinopoli excipit, suosque ad alios Regnantes 
mittere solet, quos tempore indicti belli revo- 
cat more aliorum Principum. Justitia ubique 
strictissime administratur per sie dictos Sangia- 
cos^ secus lii de injustitia convicti strangulan- 
tur per missas ab Iraperatore zonas. a ) 

§. 4. Status Belli et Memoria Principum 
Virorumr Licet Turcae jam seculo Christi I. ut 
ejus aetatis Scriptor Pomponius Mela ad an. 
Ch. 48. noti exstiterint, et ad Tanaim cum Tyr- 
sagetis vastas sihas habitaverint, successive ta- 
men eorum acta obsura aut ignota evaserunt 
usque ad Secuknn YIII. centum circiter post 
Mahomedis mortem , quo evo per portas Ca- 
spias ut Scythica gens transgressa, hodiernam 
Georgiam consedit , ubi tamquam gens vaga , 
^____ gravia 

a) Statu Politico Turcarum legendi suiit Bartholo- 
niaei Georgievits Epitome de moribus Turcarum 
Genevae 1598. Joan. Bapt. Montalba ni Commen- 
tarium Romae 1636. De aula Turcica scripsit 
Antonius Gaufraeus Basileae 1577. Petrus Bizari 
Basileae 1573, o])tima est Descriptio Nacolai Ho- 
nigeri Basileae 15^8. et Pauli Rit^-aut. Libris trl- 
bus Londini. 



560 Hi storia 

gravia bella gerere debuit cum vicinls Sarace- 
nis: cum quibus eodem Seculo tandem in unam 
gentem coaluit, eorumque Sacra amplexa est. 
In unito taliter Imperio Turcae variis Caliphis 
seu Sultanis suberant; inter quos Celeberri- 
mus erat Ottomannus circa a. Cli. 1500. qui 
prima fundamenta posuit Imperil Turcici. Hic 
fuit Tartarus , miles Magni Cham liomo prae- 
ceteris audax; qui praetextu injuriarum qua- 
rumdam a T^rtaris secedens , coepit in Cappa- 
docia montes insedere, qui initio 40. equites, 
habens , brevi spe praedae quamplurimos scele- 
rum conscientia motos accepit sectatores, quo- 
rum opera clam et palam vicinas regiores opu- 
lentissimas uti Cappadociam_, Pontum, Bitlijni- 
am, Pamphiliam et Ciliciam occupavit: ^xpu- 
gnataque Prusia Bitlijniae urbe, sedem ibi fi- 
xit ; a quo tempore ejus successores Principes 
Ottomannici , seposito Calipharum titulo, vo- 
cari voluerunt Magni Sultani seu Reges Mo- 
narchiae Turcicae : qui 28. annis regnans an. 
liegirae 726, obiit. a. Ch. 1527. cui successit 
filius a) 

Urchanes celeberrimis rebus in Asia ge- 
stis, b) limites ditionis snae ad Helespontum 
proferens , duce Solimanno lilio transhitis in 
Europam copiis a. Ch. 1557. Callipolim occupa- 

vit ; 

a) Leonclavins L. 3. p. 151. seq. Laon. Chalcocon- 
dylas L. 1. p. 7. Annal. Turcor. n. 15. — 18. b) 
Leonclav. L. 4. p. 179» seq. Annal. Turcor, n. 28. 



T u r c o r u 7n, 361 

\it; tandem 51. regni anno cum Tavtaris decer- 
tans occLibuit successit ei filius : 

Amurathes I, egregius simulandi et dissi- 
mulandi artifex , laborum tolerantia et discipli- 
na rei militaris Majoribus liaud inferior, sub 
quo res Ottoinannica mire crevit, nam conten- 
tiones inter Graecos dissimulando fovit, a qui- 
bus in auxilium contra Bulgaros vocatus in Eu- 
:^^opam trajecit, ac a. Cli. 1560. expugnata Adri- 
anopoli sedem ibi fixit. Hic Amurathes dicitur 
fuisse primus militaris Seminarii fundator , quod 
constabat ex juvenibiis captivis Cliristlanis, quos 
magna cura tum in re militari quam in Sacris 
Mahomedanis erudiri euravlt, qui dein Janiza- 
ri seu novltii tirones vocabantur, quales Jani- 
zari liodie etiam exercitus pedestris robur con- 
stituunt, quo in instituto imitatus est Aegyptia- 
cos Sultanos, qui ex captivis Christianis Ma- 
melucos formarunt. Tandem dum Serviae et 
Bulgariae inhiaret, a J^azari Serviae Despota 
pugione confossus periit. a. 1589. «) 

Bajazetes /. Fratre interemto rerum po- 
titus omnium ferocissimus et fortissimus Thra- 
ciam omnem subigendam instituit, qui etiani 
quum Macedoniam , Phocidem et Atticam oc-= 
cupavisset , Servios quoque et Illjrios , item 
Valachos , caeso eorum Principe Myrsa ad 

tribu- 

a) Leunclav. L. 5. p. 2J7. seq. Annal. Turcor. n, 
30. Epistola Stepharii Rasciae regis apud Luciura 
"de Regno Dalmatiae. L. 5. c» 3. p. 445» Behus 
T. III. in Collect. Scrips. Hungar. 



562 Hi $ t ori a 

tnbutiim pendendiim adegit , jamque Constan- 
tinopolini obsederat in octavum annum, quum 
Hungarorum Galiorumque vires reformidans , 
relicta obsidione, ad NlcopoUni cum iis con- 
gressus 1596. captis plurimis Gallorum duci- 
bus , de Slgismundo quoque Hungarorum rege 
victor evasitj quo successu Bajazetes animatus 
denuo Constantlnopolim contendit , cujus bi- 
ennii obsidione jam de obsessis actum esse vi- 
debatur, nisi Tamerlanes Magnus Tartarorum 
Cham igni et ferro totam Asiam depopulari 
instituisset; cujus terrore Bajazetes attonitus 
^ciem in Bithjniae rinlbus instruens , sed viri- 
bus impar victus et captus, aureisque compe- 
dibus vinctus per Asiam traductus , et inglo- 
rius a. regiii 14. obiit, a) Temerlanes Tar~ 
tariis erat ex Zingis Chani postqris heros for- 
tissimus , natus an. Cli. 1556. qui varia fortu- 
na imperio potitus 1569. maximis rebus tota 
Asia perdomita , ad an. 1402. cum Bajazete 
decrelali proello ad Ancyram Galatiae decertans 
eum vivum cepit , ipse vero Tamerlanes 
dum expeditionem contra Sinenses parasset, 
subita morte oppressus obiit , anno imperii 
36. seu an. Cli. 1405. b) Post cujus mortem 
in Perside duae sunt ortae familiae de re^no 

cer- 



a) Annal. Turc. c. 49. scg. Leiiiiclav» L. 6. p. 308» 
— 340. Laon, Chalc. L, 2. p. 31, — 4;). b) La. 
on. Chalc. L. 3. ]). 69. set^. Annal. Turcor. c. 60. 
seq. Leuncl. L. 7. p. 350. .seq. Le. Croix. L. Q^ 
c. 30. 



Turcorum. 565 

certantes Alhi et Nigri Arietis , ex quibus uU 
timo Jooncha caeso , imperio potitus est Usum 
Chasan , ex Albi Arietis familia qui erat Im- 
perii Persici instaurator. Ceterum brevi pro- 
divit etiam ex alla famllia quidam Sophi reli- 
gionis observantia celebris , qui genus suum 
ad Alim referens, ejusque institutum secutus 
Sophilerorum sectam condidit. Interim Usum 
Chasan post res praeclare gestas , inter suos 
successores nominatissimum habuit Ismaelem 
1499. qui Secta Sopliilerorum stabilita , ipse 
Sophus dictus , maximis rebus gestis , Impe- 
rium Ottomannici aemulum m Perside con- 
stituit. ci) 

Muhamed L quum post mortem patris 
Bajazetis , decertantibus et exstinctis aliis fratri- 
bus , solus imperio potiretur 1413. cum By- 
zantinis paceni colens , Valacliiae Vajvodam 
tributo subjecit , multa a Tartaris occupata lo* 
ca recepit , atque instaurato Ottomannoruiu 
imperio , obiit 1421. h) successit ei filius. 

Amurath II, magnis rebus gestis clarus, 
collapsam militlam Janizarorum restabillvit , 
felicjterque cum Christianis bella gerens , Joan- 
nem Imperat. Graecorum profligavit , Serviae 
Principes uti et Hungaros ad Columharum vi- 

dt; 



a^ Jovius. L. 43» p. 239. seq. Leunclav. L. 40. p» 
335. Gomez. T. L p. l7l. h) Ann, Turc. c. ^l , 
set{. Laon. Chalcoc. L. 4. p. 91^ seq. Leunclav. L^ 
12. p. 4G8. seq, 



364 Hi s t o r i a 

cit; llcet autem a /oa72AZ{? Hunyady saepius re- 
pressus esset , Cliristianos tamen temere pacem 
turbantes ingenti proelio ad Varnam attrivit, 
in quo Uladislaus Hungariae et Poloniae rex 
occubuit. Amurat inter liostes infensissimum 
liabuit Georgium Castriotam a Turcis Scander- 
begujji seu Alexandrum M. obfortitudinem di- 
ctum : qui Jicet exiguum principatum Iiaberet 
in Epiro, maximis tamen cladibus Turcas af- 
flixit, dicitur enim 2000. Turcas manu sua oc- 
cidisse. Obiit Amur^th. 1451. ci) 

Imeperatores Ottomannici. 

MahometJi II. sui aevi heros et Crude- 
llssimus Tyranus , matre Christiana natus , omni- 
bus scientiis imprimis Astronomicis eruditus , 
lingvarum Latlnae , Graecae , Arabicae et Per- 
sicae gnarus , qui sub initium Imperii dum Ca- 
ramanniae Principem perdomuisset , in tantam 
auxit potentiam ut jam ipsis PLomanis Impera- 
toribus nihil praeter Urbem superesset: ideo ver- 
sis contraChristianos armis, brevi duo Christi- 
anorum imperia evertit Orientale et Trape- 
zufit inuni y immensis enim copiis Constantinopo- 
Uni obsidendo, 1455. die 29. Maj. expugnans, 
Orientale Romanumlmperium potestatiTurcarum 
«vibjecit. Dein Imperium I^rapezuntinum quod 

yllexi-- 



d) Leiiiicl. L. 13. p. 4ol. seq. et L. 11. Aiiii. Turc. 
c. 95. seq. 13unlin. Dcc. III. L. 3. 



Tur co rurh. 365 

Alexius Comnenus ante 250, annos fundaverat. 
capta iirbe Trapezo ^ Davide Comneno rege 
capto ac cum omni familia Constantinopolim 
abducto , 1461. funditus delevit. Atque ita 
extincta est Monarcliia Romana, ex cujus ci- 
neribus suiexit novum Imperium Turcicum , 
quod liodie etiam floret. a) AmuratJi hic 
Stephaiium Bosniae regem occidit. Cum Per- 
sis et Genuensibus feliciter bellavit, Moldavi- 
am vastavit, Italis terrori fuit; ast a Stephano 
Bathorio in Hungaria 1480. magna clade affe- 
ctus est: post quae dum magna mollretur obiit 
1481. cui successit. 

Bajazetes II. a praetorianis praeterito 
fratre Zlzimo imperiurn obtinens , regnum ma- 
gna gloria tenuit , Caramanniam, Bessarabiam 
occupavit, infeliciter Hungariam quoque ten- 
tans demum in Croatia victoriam reportavit. 
Frater ejus Zizimus exclusionem ab imperio 
aegreferens ad Christianos transfugit, quorum 
Sacra amplexus , dum auxilio Christianorum 
Imperium revindlcare conaretur , in Italia ex 
insidiis decessit. Imperator vero intestino bel- 
lo fatigatus , suorum conspiratione compulsus 
Imperium fdio suo Selimo tradidit, an. aetatis 
76. Ch. 1512. b) 

Seli- 



a) Leuncl. L. 15. p. b7Q,s&i{, Aiin. Turc. 127. seq. 
Laon. Chale. L. 8. Bonfin. Dec. 4. 2. — 5. b) 
Leuncl. L. 16. p. 59n. seq. Ann» Turc. c. 158. 
seq. Bonfin. Dec. 4. L. 6. Jovius. Hist. sui tem- 
poris L. l3. 11. Thuan. L. 17. 



566 Historid 

Selljnus Imperium invadens quum Mame- 
lucos debellasset , Alccdro munitissima Aegy- 
pti LTrbe expugnata, Sultanoque occiso, Ale- 
xandiam et totam Aegyptum suo imperio sub- 
jecit et Sjriam occupavit, ipse vero mortuus 
est 1520. d) 

Solimamius unicus Selirni filius, ob pru- 
dentiam et res praeclare gestas inter celeber- 
rimos Turcarum Imperatores numeratur , qui 
propugnaculum non modo Hungariae sed toti- 
us orbis Christiani Belgradum expugnavit , fu- 
sisque in Campo Mohats Hungarorum copiis , 
ac ipsorum rege Ludovico 11. occlso Budam 
Hungariae metropolim , item Strigonium ali- 
asque urbes nobiliores occupavit ,♦ ab Urbe ta- 
raen Vienna quam strenue obsederat re infecta 
discedere compulsus est. Tandem ad Sygetlium 
ubi Nicolaus Zrinyi magnae virtutis Hungarus 
viriliter pugnans occubuerat , ipse SoUmannus 
an. regiminis 47. periit octogenarius 1566. h) 

Selimus IL qui cum Maximiliano Imp. 
octo annorum inducias iniens , Cyprum Vene- 
tis ademit, Tunetum et Goletam occupavit , ac 
post memorabilem Cliristianorum victoriam ad 

Nau- 



a) Leiincl. L. d7. p. 1\Z, seq. Ann. Turc* c. 290. 
seq. Thiian, T. 2. c. 29. h) Lenncl. L. 18. Ann. 
Turc. c. 230. Bizarus L. 41. Istvanfi L. 13. — 
15. Martin. Stella deTurcor.Successionibus in Hun- 
garia aj^. Schardiiuii T. H. p. \"lb, seq. Thaun. 
L. 47. 



Turcoriim, 367 

Naupactuni de Turcls reportatani j mortuus 
est 1574. a) 

Amurath III. mox rebus in Perside tur- 
batis , coiitra Persas bellum suscepit , quo eti- 
am Tartaria minor certis leglbus Imperio Ot- 
tomannico subjecta fuit. Dein versis in occi- 
dentem armis , cum Tiuclolphb Imp. et rege 
Hungariae in Croatia et Hungaria bellum ges- 
sit, quo fervente mortuus est 1595- imperii 
21. successit ei filius. h) 

Mahometh III. Vir mollis et iners, bellum 
paternum cum Hungaris anclplti fortuna con- 
ilnuavit \ qui luxui deditus iiono imperil anno 
obiit. c) 1604. 

Achmeth I, juvenis admodura patri suc- 
cedens , quum Hungarico bello et Persicum 
accederet, induclas 20. annorum Rudopho Imp. 
concessit, ejusque titulum Caesaris ^ quem an- 
tecessores negaverant , agnovit , obiit anno 
1614. d) 

Mustapha vlr vecors ac stolidus, tanto im- 
perlo moderando impar ob ignaviam inventus, 
a suis in carceres delrusus est. 

Osmanus alias magnanimus princeps , cui 
tamen fortuna minus respondit , nam prima de 
Polonis relata victoria 1620. animatus, mox 400- 
mlliibus in Poloniam irruens ad Chocinum ma- 
^ gna 

a) Idem. L. 49. h) Idem» et Istvanfi. L. 27» seq. 
c') Idem. L. 33. d) Idem L. 34. Mathieu. L. 
7. Vtrdieir. T. 3. 



368 Hi storia 

gna elade profligatus , quum observasset calami- 
tosum imperii statum ex nimia Janitsarorum po- 
tentia provenire, acceptasque infelices clades eo- 
rum seditionibus imputari, de iis exauctorandis, 
sedemque Imperii in Asiam transferre, coepitde- 
liberare , sed Janitsari re mature cognita, Os- 
mannum sufTocarunt , et Mastapham e carceri- 
busretractum iterum Imperatorem renunciarunt 
1622. a) sed debllis Princeps turbato in impe- 
rio quum nullo modo dignitatem tueri novisset, 
iterum in carceres detrusus est. 

Amurath lY. Mustaphae substitutus tanta 
severitate imperare coepit ; ut si quid e manibus 
ejus cecidisset , apparitores per lenestras exsal- 
taverlnt , ne tarditatis rei , ob exiguam moram 
Imperatoris indignationem experirentur.Hlc etiam 
summum sacerdotem Turcarum Mufti laqueo 
suspendi jussit , quod nunquam aiiis evenerat. 
Ciim Persis formidabile bellum gerens , eisBaby- 
loniam erlpuit ; ipse vero oblit 1640. b) 

Ibrahim omnium vltiorum sentina, obvio- 
latam Pontificis seu Mufti filiam , a Janitsaris 
interfectus est. 1648. 

Malwmeth IV. qui Janitsarorum gravissi- 
mam sedltionem feliciter consilio Coprogli ma- 
gni Yeslrii componens, quum observasset ma- 
ximls calamitatibus Janitsaros occasionem con- 
tlnuo dedisse , ideo eam militlam penitus suffer- 

re 



a) Piasocius. p. 355. scq. 355. scq. Verdier. P. o. 
Ricaut. T. j. p. 5, setj, Z>) ideiii T. 1. ^3. [> — 160 
Piasecius. p. 49 !♦ scq» 



Ta rcoru m. 369 

re decrevlt, quare raagnam eorum partem in 
Candiam relegans , ibidem fame et ferro ene- 
cuit, quod ipsum et ejus successor fecit; quo fa- 
cto major quidem securitas Imperatoribus fuit 
])rocurata , sed contra vicinos principes minor. 
Gravissima bella gessit cum. Leopoldo Im-p. etRe- 
ge Hungariae, cumPolonis, Russis et Venetis 
quibus et Cretam eripuit; Caminiecam Podoliae 
expugnavit; Hungariam iterato pervagatus, sed 
a Yiennae obsidione rejectus , infelici bello ami- 
sit Hungariam causa TokoUi devastatam ; Sla- 
voniam , Peloponnesum , Moream cum maxima 
exercitus sui parte; obquasinfelicesclades, exor- 
ta intestina seditione in carceres conjectus est 
1687. a) 

SoUmannus ni.Bellum antecessoris,cum Hun- 
garis et Imperatore liaiid feiiciori fortuna con- 
tinuavit: qui obiit 1695. 

Achmetes IL fratri succedens , eodem anno 
accepta ad Salanhemen clade , adversus Cliristia-r 
nos continuoinfelix, Praefectorum suorum Asia- 
ticorum defectione vexatus obiit 1695. 

Mustapha II. Diuturnum cum Christianis 
bellum persecutuS) eidem Petrus M. Russorum 
Imperator ademit munitissimam urbem Asovam 
ad ostium Tanais sitam 1696. eum similiter se- 
quenteanno ^w^^/z^^^s Princeps Sabaudiae decre- 
torio praelio ad Zentham profligans , ad pacem 

a a in- 

a) Du Mont. T. 7. Part. 2. p. 12.seq. Ricaut. 5. T* 
p« 117» seq. Istvanfi Contin. L. 48. 



370 Historia 

ineundam compulit, quae etlam Carlovitzii 168g. 
confecta est cum ingenti provinciarum jactura; 
quare suornm conjuratione a) imperio privatus 
est 1705. cui subrogatus erat frater 

Achmetes III. Cum Moscis , Yenetis, Ger- 
manis et Persis varia fortuna bellum gessit; qui 
dum Scientias varias quarum summus Fautoret 
Cultor erat inducere conaretur una cum Typo- 
graphiae usu , exorta conjuratione, tamquam re- 
ligionis osor , quae omnem ingenii culturam pro- 
bibet, a suis dejectus est. 1750. 

Mahomet V. post feliciter cum Cliristianls 
sed infeliciter cum Persis gesta bella, mortuus est 
1754. 

Osmanus III. in pace perpetua tribus annis 
regnavit 5 et cum sul desiderio obilt 1757. 

Mustapha IH* in formidabili contra Russos 
suscepto beilo semper infelix , ad eas angustlas 
redactus est, ut non solum munitissimas piures 
Civitates amitteret, sed insuper Russi victrlcla 
sua arma terra et mari circumferentes , ipsam 
etlam Constantinopolim obsiderent : quorum 
conatus ut tantisper impediret; confoederatls Po- 
lonis contra Russos maximo imperii damno au- 
xilia suppeditavit. : quibus curis distentus ob- 
iit. 1774. 

AchmethX^ , initio statim imperii bellum cum 
Russis continuare volens, infelici successu Cuba- 

niam 



a) Du Mont. T. 7. Part. 2. p. 147. Ricaut. T. 5. p- 

p. 281, ^ 298. 



T u r c orum. 571 

nlam^ Taman, et Taiiricas ditiones amisit, cum 
Josepho IL Imperatore caiisa limitum versus 
liungariam bellum inchoavit, quo ferventemor- 
tuus est 1798. 

Selunus III bellum paternum pace Slsto- 
viejisi 1792. composuit. Nefandam Ministrorum 
suorum in Divau conjurationem, qui clam cum 
Gallis de evertendo tlirono pacti sunt, mature 
detegens , de iis dignam capitis poenam sumsit: 
quum autem duce Bonaparte Galli Aegyptum 
occapassent , vehementer offensus, mox Selimus 
cum Domo Austriaca , Anglis et Russis armo- 
rum societatem contra Gallos iniens , mlssa clas- 
se JonicaS insulas 1799. occupavitj continuato- 
que cum Gallis bello , Aegyptum recuperavit ; 
Jonicas insulas Russis cedendo. Sic dum de tran- 
quillitate reducenda Selimus meditaretur , sedi- 
tiones gentium Europaearura, etiam regimen Se- 
limi non parum corruperunt: Nam Fidiniensis 
Basa jugum Aulae excussit; Servii duce Geor- 
gio Czerni pro antiqua libertate revindlcanda 
rebellarunt. Moldaviam et Valachiam infesta- 
runt Russi. Angli vero classes Turcicas succen- 
deruntad Dardanellas. Quibus in adjunctis quum 
Selimus disciplinam milltarem , novumque mi- 
litiae genus inducere ad defendendum imperium 
voluisset; excltata domestica conjuratione 1807. 
exauctoratoque Selimo^ novumlmperatorem Mu- 
stapham IV. sibi eiegerunt; qui ut se in thro- 
no ampllus firmaret, mox exauctoratum Seli- 
mum occidi jussit. 

aa 2 Mu- 



372 Ilistoria 

Mustapha IV. Gallis et praetorianls aperte 
favens, altero statim anno, a Basa Rudschiikien- 
si Bairactar iinperio deturbatus est , cui idem. 
substituit 

Mahmudem II. Juvenem prlncipem 1808. 
qui composita Janitsarorum rebellione , pacem 
cum Anglis iniens, belium satis infeliciter gessit 
contra Russos , nec prius pacem obtinere potuit j 
quam Bessarabiam et Moldaviae partem llussis 
cessisset 1812. Post haec Servios dudum pro li- 
bertate pugnantes ad obsequium revocavil. Ve- 
habitas tamen in Arabia rebellantes ab liostili- 
tatibus cohibere nonpotuit, donec eis 1814. Mec- 
cam eripuisset : a quo tempore ab Aegypti Prae- 
fecto variis cladibusfatigati, utcunque vires amit- 
tere videntur. Quibus in adjunctis etiam Graeci 
in variis insuJis , antiquam libertatem recupera- 
re nitentes, arma sua unitis viribusad excutien- 
dum jugum Turcicum convertere coeperunt 
et in hunc usque diem, magnautriusque sangui- 
nis effuslone ac constantia pro libertate vindican- 
da sustinent ; cujus finem eventus docebit. Ex 
his inferimus cum Luclovico Holbergio , Turca- 
rum arma continuo fuisse felicia usque ad SoU- 
manumW. post cujus obitum, ob ignaviam et 
dissensiones Principum tantisper sisticoepit cur- 
sus victoriarum ; imprimis vero a reforma- 
tione Janitsarorum adeo humiliata est potentia 
Ottomannica , ut ad sohim nomen Christianum , 
quod antea nefarie contempserant ; hodie plane 
trepident. Imo nunc per Chrlstianorum Princi- 

puni 



T u r c o r um. Yl^h 

pum constantesconfoeclerationcs, adeosuntauctae 
\ires Imperatoris Austriae et Kussiae, ut non 
ahs fundamento soli Turcae,£atalem imperii Ot- 
lomannici Epocham adesse autumant. 

^. 5. Status Literarumet Artium. Turcae 
ex Scythia egressi ut falsorum Numinum cul» 
tores , ita etiam Literarura rudes exstiterunt; 
in qua simplicitate, vi assumptae religionis Ma- 
hometanae porro etiam in hunc usque diem fe- 
re perstiterunt ; haec enim i^ligto de lege pro- 
hibet omnem ingenii culturam, qua demum ali- 
quando superstitiosa religionis suae principia 
cognoscere potuissent. Perviderunt quidem Sa- 
gatioris ingenii Imperatores literarum cognitio- 
nem ad feliciorem generis humani statum effi- 
ciendum omnino esse necessariam, sed ab effe- 
ctuatione eos religio vana cohibult. Nihilominus 
tamen jam Mustaplia III. ut industriam, mer- 
eaturam et culturara inter Turcas promoveret, 
indulsit Christianis liberum religionis suae exer- 
citlum. Aclimetes autem IIL contradicente licet 
summo Pontifice Mufti^ qui artem Tjpogra- 
phicam lege Mahometis interdictam ineassum ela- 
mabat, tamen Tjpographiam Constanfeinopoli in- 
stituit, quae alioquin est machina et vehiculura 
Scientiariim. Literim vigebat jam medio aeva 
Literarum cognitio in Aula Ottomamiica, quo- 
niam ipsi Imperatores variis scientiis imbuti 
fuisse dicantur , prout jam de Mahomete II.. 
iegitur , quod omnibus disciplinis vel maxime 
AsLronoraia fuerit eruditus^ lingvarum insuper 

Grae- 



574 HUtoria 

Graecae , Latinae , Arabicae et Persicae gnarus. 
Praeterea tam ipsi Imperatores, quam ejus Mi- 
nistri, uti et Sacrorum servi ac Pontifices, debe- 
bant Majorum suorum acta Sagata et Togala ex 
monumentis certis seu Historiis haurire ; conse- 
quenter scientiae floruerunt clam et particula- 
riter pro aliquibus ad id destinatis; non autem 
universaliter et publice pro omnibus. Nostris 
lemporibus passim Statistae statuunt praeter ma- 
jores humaniorum scientiarum Scliolas, florere in 
Imperio Turico quingenta et amplius minora 
Gymnasia: suntque Complures scriptores exte- 
ri qui de rebus Turcicis commentati sunt: uti 
Georgius Frantza, Laonicus Chalcoconclylas. Jo- 
annes Henr. Hottingerus. Tiguri 1651. Ludo^ 
vicus Ceruarius Florentiae 1590. Joan. Bapt, 
Egnatius Coloniae. 1559. Joannes Cuspinianus 
Lugduni Batav. 1654. Georgius Llmacini Lug- 
duni Batav. 1625. Rodericus Ximenes. Joannes 
Leunclavius Francofurti 1588, Joan, Bapt, Po- 
desta^ Noribergae 1672. TP^olfgangi Dreschleri 
Clironicon Francofurli 1596. Christian. Riche^ 
rius Parisiis 1540. Ludovicus Tubero Franco- 
furti 1603. Antonius Verderius Parisiis 1662. 
Paulus Ricaut^ quem excepit Rogerius Manley 
Augustae 1694. Politicum statum Turciae adno- 
tarunt : Petrus Gyllius lj.u^dii\m 1652. Bartho-^ 
meus Georgievits Genevae 1598. Joan. Bapt, 
Montalhani Bomae 1656. Antonius Gaufraeus, 
Basileae 1577. Petrus Bizary Basileae 1575. A7- 
co/au& Honnigerus. Basileae 1528. Paulus Ricaut 

Lon- 



Turcorum. 375 

Londini 1666. Michael Feure Parisiis 1686. 
Joannes Bapt. Tavernier Niirnbergae 1681. et 
Hungari scriptores. Istvanfius Bonfinius. Belius, 
et ex his recentiores. 



C a p u t XIII. 



Exhibens Historiam Hungarorum, 

§. 1. k^tatisticoGeographica notio Hungariae, 
Stricte sumendo Hungaria complectebatur eas 
reglones, quas olim Pannonias , TransDanubia- 
nam Jazygiam et Dacorum terras nominabant; 
universim hae regiones, Hungariae nomine et 
liodie veniunt ab Hunnis aut Hungaris Scythiae 
populis. Diversis temporibus diversos habuit ter- 
minos ut patebit ex Historia Pragmatica Re- 
gni Hungariaeper me elaborata. a) PrimisHun- 
garoium temporibus terminos habuit ad meri- 
diem ^avuni fluvium , quo a Croatia et Servia 
sepnrabatur. A septemtrione Poloniam et Rus- 
siam. Ab occidente montes Coecios, ac proin ma- 

gnam 

d) Lege Pauli Nagy Hisloriam Pragmaticam Rcgni 
Huugariae, critice elaboratanij Pcotiui 1823. edi- 
tio secunda. 



576 Historia 

gnam partern modcrnae Austriae , usqiie ad Sa^ 
muelem Aham Regem ; ad meridiem Savum flu^ 
viuin, ab oriente Transilvaniam. Regio haec jam 
ipsa loci amoenitate et coeli clementia satis se 
commendat, cujus agriomnium rerum fertilitate 
abundant, liabet enim complures fodinas auri , 
argenti^ cupri, ferri et salis , frumenti magnam 
copiam uti et pecorum , quorum innumera ar- 
menta in exteras regiones mittit. Porro Vinum 
largitur generosissimum in variis promontoriis 
Tokaiensibus , Menesiensibus, Agriensibus, Ru^ 
Stensibus , Somlyoiensibus , Varadiensibus etc. 
Feris etiam et avibus abundat. Hungariam olim 
incoluerunt Poeones sive PannoneSy postea Gothi 
qui ab Hunnis erant expulsi ; hi vero a Longo-* 
barclis quibus successerunt Avares^ qui per Ca- 
rolum M. devicti et dissipati erant. Regnante 
autem Arnujiho Imp. quum Iluugari ex Scy- 
thia exeuntes loca ista occupavissent , varii 
populi inhabitarunt uti Bulgari, Valachi , Slavi 
etc. contra quos Hungaris decertandum erat ut 
desiderata patria potiri possint , qui sub Duci- 
bus erant Pagani , sub regibus autem quorum 
primus erat S. Stephanus Religionem Christia- 
nam assumserunt , et Formam regiminis Regi- 
am Monarchico Aristocraticam constituerunt. 
Ad majorem justitiae administrationem exer- 
cendam , strictioremque politiae observantiam 
Hungaria dividitur in Comitatus, quales 50. et 
amplius sunt. Hungariae adnexa est a S. Ste- 
phani temporibus Transilvania ; item ab aetate 
S. Ladislai Croatia in hodiernum usque diem» 



Hun g a r o rum, 577 

Potentia HuncaroruYn maxima fuit intei omnes 
Europaegentes sub Ludovlco I. Magno suh quo 
Hungaria Archiregnum vocabatur usque ad Ma^ 
thiam Corvinum Regeni : propriis legibus et 
Constitutionibus gubernabatur semper. Quo ad 
Hierarchiam Ecclesiasticam dividitur in tres Ar~ 
chiepiscopatus, quibus subsunt alii Episcopi. Ge- 
neratim dividitur hodie HungariainCis etTrans 
Danubianam et Tibiscanam, totius regni metro- 
polis est Buda^ sic dicta a Buda conditore fra- 
tre Attilae regis , vel juxta alios a Budinis Scj- 
thiae popuiis , olim variis nominibus appella- 
batur uti Sicambria , Curta etc. hodie etiam si- 
tus amoenitate , aedificiorum ornatu , una cum 
adjacente splendidissima urbe Festiensi praece- 
teris urbibus est nominatissima, multum a Turcis 
condam passa. Ceterum sunt etiam aliae urbes 
acCivitates, Cultura et privilegiis celebres; uti 
Posonium , Alba Regia , Jaurinum , Tyrnavia^ 
Strigonium^ Ca&sovia^ Debrecinum omnium po- 
pulosissima ; nam incolarum numerus ascendit 
ad 60. millia. Magno Varadinum olim sedes belli 
Turcici , cujus tristissima vestigia etiam hodie 
in effossis aut effodiendis terris deprehenduntur, 
et splendorem Civitatis prol^ant, erat enim haec 
Urbs olim et Sedes et sepulchrum Regum : cu- 
jus ambitus ad quatuor milliaria Hungarica ex- 
tendebatur. ToV/^as ?;«/'/ «// 77z splendida in arcecon- 
tinetur. Nominatissiraa arx est Comaromiensis 
recenter et firmissirae restaurata et amplificata, 
hactenus invicta furorem hostium elusit. Fluvii 
pavigabiles praecipui sunt Danubius , Tibiscus^ 



578 Historia 

SavuSj Dravus ^ et alil minores, w\\Raha^ Va- 
gus , Garan , Sajo , Hernad^ Crisius tripplex, 
Tarna etc. Lacus etiam magnificl sunt uti : Ba- 
laton ad octo milllaria navigabilis ; item Fert'6, 
Montes praecipui sunt Matra, Tatra ^ Fatra ^ 
silvis vastissimis ornati ; cujus modi silvae cele- 
bres sunt Bakonyienses et Erdeliae, Hungari 
Bunc magnis passibus in omni genere Scientia- 
rum et artium se excolunt ; varias fabricas eri- 
gunt, celeberrima fabrica panni Gatsini est. 
Commercium splendidissimum et utilissimum 
exercent cum lana tam sericea quam <!ommuni , 
item cum praestantissimis Tabacis, generossimis 
Tinis , sicut et spectabiiibus equis ac saginatis 
cornutis pecoribus, purissimoque tritico. Optan- 
dum foret ne naturae producta in exteras 
regiones efferrent pro praeparatione; et praepa- 
rata Luxui servientia magno pretio sibi com- 
pararent* 

J. 2. Status Religionis et Consvetudinis. 
Hungari ut ex Scythia Pannoniam venerunt 
erant Gentiles seu falsorum Numinum cultores , 
inprimis autem coluerunt Martem et Herculem 
aliosque patrios Deos, quorum auxiliis res Hun- 
garlcas adolevisse crediderunt etiam temporibus 
S. Stephani et tardius , ut rebellio Ducis Cu- 
pani , ilem Hungarorum turbulentus Status sub 
Andrea L rege manifeste probant, postulantes : 
ut universum populum pagano ritu vivere, Scy- 
tliicaque numina recolere, ad haec Episcopos et 
Clericos , Collegi^tos Sacerdotes, christianos vel 

ma- 



Hungarorum. 379 

maxlme peregriiios passim trucldare, Basllicas 
et templa omiiia diruere permitteret. d) Cete- 
rum Hungari in Pannonia circa linem seculi X. 
cum duce suo Geysa cooperante S, Adalherto 
Pragensium Archiepiscopo et S. Plllgrlno Pas- 
saviensi Eplscopo ad Christi fidem primo con- 
versi sunt. Ducis Geysae filius Stephanus prl- 
mus Regio nomine insignltus, ut religionem no- 
vitiam Episcoporum conslliis firmaret, in re- 
gno suo Episcopales Ecclesias fecit decem, qua- 
rum StrigoniensemEcclesiammetropolim et Ma- 
glstram fore consitult. «) erant autem hi Epi- 
scopatus : Agriensis, Colocensls, Jaurlnensis Quin- 
ijue Ecclesiensls , Magno Varadinensis, Vacien- 
sls , AlJja Juliensis in Transilvania , Csanadlen- 
sis, Vesprimiensls, quibuslimites deslgnando de- 
dlt Eplscopos viros probitate consplcuos, quos- 
que In regno Proceribus anteposuit, iisque in 
congressibus publicis priorem assignavit locum ; 
c) ut patet ex S. Stephani verbis : Regium so- 
lium ornat ordo Pontificum. His praeter deci- 
mas omnium proventuum suae Dioecesis , etlam 
amplissima bona assignavit, ut nulllusrel indigi , 
Sacro suo munere fungi possint , ut Eccleslae 
necessitatlbus providerent, Magistrls, quljuvenes 
instruunt digna stipendia subministrent ; paupe- 
res , orphanoo et pupiilos foverent. His Episco- 

putl- 

■ » 

a ) Biographus 8. Gerardi C. 19. Thuroczius c. 39. 

b) Caflhuitius in vita S. Stephaiii c. 8. et 10. 

c) L. Stephani Decretoriim L. 1, c. 1. 



580 Hi stori a 

patibus tardlus accesserunt, Nltriensis^ et Za- 
grabiensls in Croatia a S. Ladislao fundatus. 
Maria Theresia iterum. fundavit Albaregalen- 
sem , Neosoliensem , Sabarlensem, Scepusiensem 
et Rosnaviensem. Hodie vero gloriose regnans 
duos erexit Cassoviensem nempe et Szathmari- 
ensem , Episcopatum vero Agriensem , ad Me- 
tropolitani dignltatem sublimavit : unde liodie 
tres sunt Arcliiepiscopalus : nempe Strigoniensis,. 
Colocensls et Agriensis. Strigoniensis Arcliiepi- 
scopus est Primas Regni , Legatus. Sacri Roma- 
ni Imperii Princeps, Cancellarius perpetuus et 
Summus Secretarius Regls, habet praerogativam 
Regem electum coronandi et inungendi, Sigilla 
majore privilegia Regia munlendi, Decrela Re~ 
gia subscrlbendl , Nobiles Praedialistas creandi y 
iisque Praedla conferendi : Hanc Principem se- 
dem Strigoniensem hodie cum Magna Hungaj-i- 
cae Ecclesiae gloria tenet Celsissimus Princeps 
Alexander Rudnay ^ Decus et OrnamentumEccle- 
siae et Nationls. d) Porro D. Stephanus praeter 
Episcopatus etiara Abbatias reditibus regaliter 
disposuit, Ecclesias et Parochias aedlficavit, va- 
rias fundationes posuit; Praedicatores verbi Dei 
in Hungariam invltavlt, inter quos plurimierant 
Benedictini de monte Cassino, qulbus etiam ere- 
xit Mona^iterium in Monte Panaonlo hodie 

etiam 



a) PaiiL Nagy Historiae PragiTi^at. Huiigari. T. 2. p^ 
382. ubi praerogativae Archicpiscoporum, Strigo- 
uiensium ciiumerantur. 



H ung aro r um. 381 

etiam florenSv Insuper ipse Rex tanto zelo egit 
sua opera, verbo et exemplo, ut palam in Ec- 
clesiis verbum Dei proponeret, unde Apostoli 
partes explens , sibi et successoribus titulum Re^ 
gis jjpostollci a Pontifice meruit. Itaque Hun- 
£;ari in Religione Christiana rite imbuti, ean- 
dem etiam omnes continuo profitebantur, usque 
dum JNovatores religlonis in Hungariam quo- 
quesuccessive irrepsissent, qui dein liorendum in 
modum Ecclesiam Hungaricam conturbantes, no- 
vis suis Doctrinis carni et sangvini faventibus , 
Hungaros etiam ilkistriores a vera Christiana fi- 
de^ ad erronea placita Lutlieri et Calvini per- 
traxerunt, unde funestissimae caedes mox con- 
secutae , novatores non obstantibus severissimis 
publicis legibus, non modo Ecclesiam Hungari- 
cam , sed et Statum politicum Regni ac cuncto- 
rum optimorumciviumtranquillitatem mire tur- 
babant usque ad tempora Josephi II. Impera- 
torisetHungariae regis, qui ut Hungarorum, alio- 
quin ejusdem Patriae filiorum, causa religio- 
nis dissentientium animos tandem compone- 
ret , publica lege Decretum Tolerantiae optimo 
plano edidit : vigore cujus toleratur in Hunga- 
ria non tantum utriusque Confessionis Helveti- 
cae nempe et Augustanae liberum religionis 
exercitium , sed etiam aliarum similium secta- 
rum, cum suis Superintendentiis et Ministris. 
Porro ut Religio Christiana amplius in cordi- 
bus fidelium persisteret, in majus augmentum, ad- 
jutoriumque Ecclesiasticorum , inducti sunt va- 

rii 



382 Ilistoria 

rii Ordines Religiosi, qui ex Regiim et Proce- 
rum liberalitate, Monasteria et interlentionem ob- 
tinuerunt; quales Ordines Religiosi et liodie plu- 
res existunt : uti Benedictini , Cistercitae, Prae- 
monstratenses , Piaristae, Dominicani , Servitae, 
Carmelltae , Minoritae, Franciscani , Capucini , 
item Fratres Misericordiae ob piam aegrotorum 
curam instituti ; qui etiam inter omnes cum ma^ 
xima miserae plebis utilitate ac commoditate pio 
munere funguntur. 

$. 3. Status Politicus et fonna Regiminis, 
Hungari jam in ipso ex Scytliia exitu an. Cli. 
889. dum in Pannoniam venissent, Politicam 
regiminis formam liabuisso videntur ex suis le- 
gibus fundamentalibus, vigore quarum elegerunt 
sibi duces , ex quibus primus erat Almus re- 
stricta potestate praeditus, ad cujus familiam jure 
liaereditario eandem Ducis dignitatem transtu- 
lerunt juxta eam legem : ut quamdiu vita du- 
raret, tam nos ipsi qui Ducem elegimus Almum^ 
quam nostri successores , semper velimus nobis 
Duces et Praeceptores eligere de Progenie Al- 
mi Ducis, Tota igitur Hisloria Hungarorum com- 
modissime dividitur in quatuor Periodos, prout 
nempe ratio Gubernationis mutabatur, aut trans- 
ferebatur regimen ad aliquam Principem fami- 
liam. I. Periodus est JDucum Almianorum seu 
Arpadianorum , nam Almus restrictam liabens 
potestatem , postquam dignitatem in filium Ar- 
padum transtulisset, is more Cliazarorum co- 
ronatus absolutam gubernandi accepit potesla- 

tem , 



Hung arorum. 585 

tem , atque liic status Ducalis duravltusque an- 
num Ch. 1000. Quo anno incipit Periodus IT. 
Regum Arpadianorum.. Nam Stcphanus ultlmus 
Dux, postquam religionem Clirlstianam assumsls- 
set , more aliorum Cliristlanorum Principum se 
non jam Ducem , sed Eegem nominari Toluit, 
prout ejus titulum Regalem pro more seculi 
cuncti Christiani prlncipes agnoverunt: et Roma- 
nl Pontifices confirmarunt. Hoc In Statu Regali 
Regia dignitas erat etmansitpenes familiam Ar- 
padlanam ita: ut non liceret Hungaris ex alia 
familia sibi Regem eligere quam ex Stirpe Ar- 
pad, Forraa tamen regiminis erat Haereditario 
Electiua seu poterant Hungari jure liberae ele- 
ctionis quemcunque ex principibus Arpadlanis 
sibi regem eligere, saepe praeteritis Regum fi- 
]iis, etiamfratres Regum ; verum haecliberlas ell- 
gendi, maximis contentionibus et beiiis civili- 
bus semper occasio fuit. An autem haec hae- 
reditaria successioetiam ad faeminas extensa fue- 
rit,necne? nulla lege autconsvetudine prob^ri 
potest. Ceterum postquam \ irifis stirps Reguni 
Arpadianorum in Andrea III. fuisset exstincta 
a. 1501. tunc licet ad Hungaros rediverit po- 
testas regem eligendi ex qualicunque Familia, 
tamen semper respectum habuerunt eorum prin- 
cipum, qui cognationem habuerunt cum stirpe 
Arpad per lineamFemineam ; atque ex tali Re- 
verentia elegei^unt sibi Venceslaum Eohemum, 
Ottonem Bavarum, Carolum Rohertum Neapo- 
litanumac alios, atque hinc incipit Periodus III. 

Re- 



384 tlisioria 

Regum Variae stirpis ab anno 1501» usque an-^ 
num 1527. quoniam lioc temporis spatio Hun- 
gari ex diversis familiis sibi Reges elegerint. Pe- 
riodus IV. autem incipit ab anno 1527» et du- 
rat in praesens tempus, appellaturque Perio^ 
dus ylusirica ideo : quod lleges lioc temporis spa- 
tio semper eligebantur ex Stirpe Austriaca 
Ferdinandi Z Imperatoris et Regis Jure Hae- 
reditario Electivo ; verum liac periodo varias 
subivit mutationes forma Kegiminis ; nam 
inde a Ferdinando I. usque ad Leopoldum I. 
M. quum jure liberae electionisregeseligerentur, 
observatum continuo erat gravissimis contentio- 
nibus Principum eligi volentium , et Seditionibus 
populi agitari Hungariam ; ideo ut his seditioni- 
bus tandem finis poneretur Leopoldus I. M. re- 
latis de Turcis victoriis, a. 1687. universos Hun- 
gariae et partium adnexarum ordines Posonium 
ad Comitia invitabat, in spem veniens consilii 
illius exequendi , quod Majores ejusfrustra ten- 
taverant; nempe ut antiquato electionis jure, suc- 
cessionis haereditariae Jus^ Pri?nogeniturae in se, 
posterosque suos Austriacos masculini sexus in per 
petuum transferrent ita ; ut si ejus linea defice- 
ret, tunc alter stirpis viriiis ramus , qui in Hi- 
spania regnabat succederet. Hungari igitur votis 
Leopoldi subscripserunt ea lege : ut omnes reges 
qui deinceps ex Domo Austriaca jure primoge- 
niturae succederent, inaugurationissuae tempo- 
re solitum jusjurandum Ordinibus nuncuparent 
de servandis Nationis Hungarae imraunitatibus 

in 



Hun ir a r or um, 385 



o 



in Bulla Aarea Andreae II. anno 1222. lata, 
contentis, Hiiic petito Hungarorum annuit Leo- 
poldas ita temperando : ut successores de omni- 
bus Bullae aureae capitibus caverent, demta ar- 
ticuii XXXI. clausula 5 a verbis: Qaodsi vero 
nos aat nostri successores haec statuta infrin- 
gerent , aut contrairent , Praelati et Nobiles non 
tantum contradicendi , sed etiam sesistendi ha- 
heant facultatem in perpetuum^ quin notam in- 
fidelitatis incurrant, Haec igitur clausula unani- 
mi consensu obliterata est. Verum liaee succe- 
dendi ratio brevi mutata est sub Carolo IIL Re- 
ge , cujus benevolentia Status et Ordines unanimi 
voto permoti, quum ipse filio careret, in primo- 
genitam ejus filiam Mariam Theresiam haeredi- 
tarium jus inHungaria et partibusadnexis succe- 
dendi transtulerunt ita : ut in hujus defectu /o- 
sephi I. per Mariam Josepham in Domo Saxo- 
nica : illis vero deficientibus , Leopoldi M. filia- 
rum legitimi haeredes per Mariam Annam 
in Domo Lusitanica habeant jus in Hungaria 
succedendi. Hujusmodi jus feminis etiam suc- 
cedendi in omnes haereditarlas ditiones Austria- 
cas assertum , solcnni diplomate erat confir- 
matum, quod Diploma ^^««c^io Pragmatica ap- 
pellatur : atque haec inter omnes Juris Publi- 
ci constifcutlones celeberrima est. Hinc quoniam 
Natio Hungara habeat regiminis formam Mo- 
narchlcam legibus et constitutionibus tem- 
peratam , brevibus observare debemus Le- 
gem non esse Constitutionem ; Lex enim 
omnis debet esse in ratione morum et cultura 
b b gen- 



386 Hi st ri a 

gentis , ac proln mutata gentis cultura aut mora- 
litate, ipsa etiam lex mutari debet : Constitutio 
autem exprimens officia Principls erga gentem, 
item obligationes gentis erga Principem , pro 
ratione mutari non potest. Ad Constltutiones igitur 
Hungarorum pertinent liaec tria solum , nempe 
Bulla Aurea Andreae II. Secundo Sanctio Prag^ 
matica Caroli III. Tertio Diploma Jnaugurale cu- 
jusque Regis. Haec enim abrogari nullo in casu 
possunt secundum antiquam etiam Hungarorum 
Consvetudinem. a) Rex Ilungarlae quo ad Statum 
Politicum administrat regnum imprimis duorum 
Magistratuum auxilio, qui Magistratus alter Subli" 
mior ^ alter Minor est. Sublimior in tres Magi- 
stratus dividitur: quorum I. est GubernansRe- 
gnum , in quo sunt Palatinus Regni , qui pro- 
ximus est a Rege, et Regls ipsuis ordinarius Ju- 
dex est, quem status et ordines communi voto 
eligunt ex quatuor candidatis, quod officlum non 
est haereditarium : quod hodie magna justitiae 

lau- 



a ) Jus Puhlicum et Stalum Politicum Hungariae vi- 
de apud Stephanum W erboczy {\\\\ scripsit opus 
Tripaiiitura Juris Consvetudinarii Ungarici, Vien- 
nae l581.Tardius etiam editae Constituliones Bot- 
tendorfi 1668. fol. Respublica etStatusRegni Hun- 
gariae prodivit Leidae 1634. Georgius Ponlanus 
a Breitenberg scripsit Dialogum de statu Hunga- 
riae Frankofurti \^^^^ Rudolphus Grossinger. 
Mariae Thercsiae Magnae Dominae dicavit opus 
Jus Publicum Hungariae» Josephus Benczur. Hun- 
garia semper Libera. Praecipue Comitis Antonii 
Cziraky. Historia Juris Civilis Hungariae, 



HungarofUm. 387 



laiide tenet Serenissimiis Dominus Dominus /o- 
aephm A\c\i\ Dux Austriae, et Caesareo Regius 
Haereclitarius Princeps. ' — Dein Judex Curiae 
qui unus est exOrdinariisregni Judicibus. Can-^ 
cellarius Perpetuus qui est ArchiEpiscopus Stri- 
goniensis et Primas Regni. Magister Curiae Re- 
gis comitatum sequi cogitur. Tavernicorum Re- 
galium Magister aurifodinarum , Salinarum, 
verbo earum Civitatumac Castrorum causas co- 
gnoscit, quae ad Fiscum Regium, pertinent* 
Ad hos pertinent alii Consiliarii, qui simul Se- 
natumRegiumseu hodie Excelsum Consilium Re- 
gium Locumtenentiale constituunt. II. Magi- 
stratus Sublimior Judicia tractat: uti est Tabula 
Septemviralis Supremum forum judiciarium, un- 
de appellatio non datur, ( nisi gratia Regis) hic 
imprimis praesidet Judex Curiae. Aiiud forum 
est Tahula Regia cujus Praeses est Judex Perso^ 
nalis Praesentiae Regiae , huc pertinent Proto* 
notarii et Assessores; ubi sunt et Jurati Notaril 
hodie innumeri; ex quibus post depositam et ad- 
probatam censuram fiunt Advocati. III. Magistra- 
tus est Ministrans Regis , seu ad splendorem et 
Majestatem Aulae institutus, quales sunt : The- 
saurariuSjitem Magistri CubiculariorumRegalium^ 
Agazonum , Dapiferorum , Pincernarum , Jani- 
nitorum etc. Minor Magistratus \\\ singulis lo- 
cis Juridicis est. Quia vero regnum alias estam- 
plissimum , ad accuratiorem et faciliorem jusli- 
tiae administrationem constituta sunt per pro- 
vincias judicia particularia^ quos dieunt Comi-^ 
bb 2 tatus 



388 Hi st o r ia. 

tatus uti Posoniensis, Nltriensis, Scepusiensis 
Gomoriensls , Pestiensis , ^^empliniensis, Coma- 
romiensis , Liptoviensis , Neogradiensis , Abauj- 
variensis , Bacsiensis , Ungensis , Trentsiniensis; 
Barsiensis 5 Hontensis, Borsodiensis, Bodrogien- 
sis , Beregiensis , Turocziensis, Neosoliensis, Tor- 
nensis , Hevessiensis , et Szolnokiensls , Marma- 
rosiensis , Ugotsiensis, Bihariensis,Szatbmarien- 
Aradiensis , Szaboltsiensis , Temesiensis , Szala- 
diensis, Torontaliensis , Krassoviensis , Baranyi- 
ensis , Mosoniensis , Jaurinensis , Vesprimien- 
sis , Strigoniensis , Soproniensis , Tolnen- 
sis , Albensis , Simeghiensis , Castriferrei , Cri- 
siensis , Sjrmiensis , Varasdinensis , Posega- 
nus, Zagrabiensis, etc. in quibus Comitatibus 
totidem Judiciasunt. Existunt praeterea quatuor 
Judicia alia; quae Tabulae Districtuales dicun- 
tur: sunt aiitem Debreczini j Eperjesini j Tyr^ 
naviae et Gynsii, Porro Hungari in Pannoniam 
venientes unicum statum liabebant, omnes enim 
Hungari ex eodem Sangvinenati iisdem gaude- 
bant juribus, juxta illam legem : quidquid per 
labores acquisiverimus nemo eorum expers fiat ; 
nemoque a Consilio Ducis, aut lionore regni 
excludatur. Ceterum iS. Stephanus Regiam 13i- 
gnitatem cum religione assumens, more Chri- 
stlanorum etiam ille Statum pollticum rite or- 
dinavit instituens Classes seu ordines Civium ; 
quales erantordines Praelatorum qui munia Sa- 
cra , Procerum qui officia Regni publica gere- 
rent; denique Nobilium qui rempublicam ^tCi^ 

v ium 



Hung ar o r um, 389 

vium tranquillitatem contra hostes defenderent 
et suis sumtibus militarent : atque hi tres Status 
seu ordines erant in Hungaria usque Mathiam 
II. regem , sub quo, Decreto post Coronationem 
art. 1 Quatuor regni Status, Episcoporum , Ma- 
gnatum, Nobilium et Urbium Regiarum , qui- 
bus jus adeundi Comitia , et suflfragii esset , [con- 
stabiliti sunt. Hujusmodi Comitia hoc anno 1825. 
pro die 11. Septembris celebranda indicta sunt 
per Augustissimum Imperatorem et Regem in 
iirbe Posoniensi , ubi praeter Regni negotia tra- 
ctanda ; imprimis pro Augustissimae Irapera- 
tricis Carolinae Augustae^ Maximiliani Josephi 
Ba\ariae Regis filiae coronatione maximo splen- 
dore Hungariae Status convenerunt , et laetis- 
simo omnium desiderio , Augustissimam Impe- 
ratricem Carolinam Augustam pro Regina Hun- 
gariae solenni ritu die 2 5. Septembris more re- 
ceplo coronarunt ; cui longaevam vitam et fe- 
licitatem precamur ! 

§. 1. Status Belli et Memoria Principum 
virorum, Hungarorum res proponet Periodus 
Ducum sub sex Ducibus ab a. 889. quo in 
Hungariam venerunt, usque a. 1000. quo Ste^ 
phanus Dux posito Ducis titulo , Regium as- 
sumsit. Ducesautem septem eranthi : Almus^Ar- 
padus , Zoltanus , Toxus , Geysa , et Stepha- 
nus. Almum fuisse primum Ducem restrictae 
potestalis , satis probant leges fundamentales: 
cujus ductu Hungari per Russiam ad Kioviam 
inde in Hungariam, accedentibus septcm Cuma— 

norum 



590 Historia 

norum ducibus, Ed ^ Ediin ^ Etit ^ Bungery 
Qusady Boyta et Retel venerunt, relicta co- 
piarum parte in Russia, pro illo terrae tractu 
quem bello occupaverant in ofTicio continendo ; 
quae pars Porphyrogenito nota erat ; quam sic re- 
fert : a ) Turcorum gens olim prope Cliazariam 
habitabat in loco cui cognomen Lebedias (Eleu- 
dius) a primo ipsorum Boebodo ; et quidem 
tunc temporis non Turci sed Sabartoeasphali 
quadam de causa dicebantur. Ceterum Hungari 
Tenientos in Pannoniam omnia loca vicina ob- 
sessa et munita repererunt , quorum gentibus 
uti Valachis , Bulgaris , et Slavis multum decer- 
tandum erat, donec desiderata patria potiren- 
tur , obtinuerunt tamen ; et feliciter regnum su- 
um in hodiernum usque diem propriis Constitu- 
tionibus conservant. Successit Arpado filius Zol-^ 
tanus juvenis, cujus aelate a. 907. in rem suam 
usurus Ludovicus Germaniae Rex , Hungaros 
bello lacessere decrevit, qui irritati multo vehe- 
mentius in arma ruentes, mox Bavarorum le- 
gionibus profligatis , omnia usque Augustam 
Vindelicorum igne et ferro consumserunt , nec 
nisi annuo tributo remoti sunt : quo non obser- 
\ato , Hungari brevi in Bavariam divisis copiis, 
irrumpunt, Thuringiam , Saxoniam, et Lotha- 

rin- 

«) Constaut* Porphyr. L, de adm. c, 68* Fuse de 
geslis Hiiiigaroniin vide PauH Nagy. Ilist(n'jain 
PraginaUcaiii Regiii Hungariae Toiuo K et tl, 
JPestiui 182a, 



Hungarorum. 391 

i-ingiam suis grassationibus devastant Arma dein 
ia Italiam , cui Berengarius praeerat suis ob 
a^aritiam in Yisus, converterunt; et Papiam 
Veronam aliasque Florentissimas Urbes perdi- 
derunt, inde praedis onusti in Galliam et Go- 
thiam irrumpentes pari fervore eam devastarunt. 
Post liaec Henrici Aucupis Imp. provincias de- 
vastandas suscepientes per Bojoariam, Alsa- 
tiam, Saxoniam, Westplialiam grassati , caedi- 
bus adeo omnia repleverunt, ut nulla vi retar- 
dari potuerint : tandem Zoltani ducis intercepti 
dimissione pacem novem annorum Germani ob— 
tinuerunt; Quibus elapsis denuo Hungari contra 
Henricum I, progressi, magnam cladem 934. 
ad Mersehurgum acceperunt. Post haec Bulga- 
ros infestantes, tantum metum orientis Impera- 
tori incusserunt , ut datis et acceptis obsidibus 
inducias flagitaret. a) Zoltano morluo 947. suc- 
cesslt filius Toxus , qui militaris gloriae existi- 
mationem tot cladibus enervatam reparaturus 
mox in Bavariam infudit; cujus ductu profli- 
gati ibi Hungari , introierunt in Italiam et per- 
rexerunt usque Hydruntem, ubi Berengarius 
decem raodiis auri pacem emit. Dein magnum 
bellum gesserunt Hungari cum Bavaris et Ger- 
manis; quo eos invitabat atrox conspiratio Ger- 
maniae ducum inter Ottonem Imp. et filium Z/w- 

dolphum 

a) Ibidem. T. I. p. f02. seqq. Vitich. L. i. p. 610. 
Luilprand. L. 2. c. 9. et L, 5. c. 6. Cedrenus 
p. 496. Porphyr» de adm. Iinp» c. 40. elc. 



392 Historia 

dolphum ac generum Conradum^ iibi post va- 
rias devastationes 5 tandem 955. ad Augustam 
Vindelicorum tanta clade erant affecti , ut Ger- 
maniae nunquam in posterum gravi bello aiit 
populationibus fuerint molesti, sed animum ad 
Rebgionem et Rempublicam ordinandam adje- 
cerint: ac proin Iiaec pugna licet cruenta, Sa- 
lutaris tamen fuit. Toxo successit 972. fdius Gd- 
sa^ quem gratia Dei praevenit, ut prudens 
consideraret mala maxima, quae sua gens tot ali- 
is regionibus intulit, et crudeles strages quas 
ipsa vicissim passa est; qua propter in pace ma- 
jorem spem babens, svasit genti suae : ut arma 
deponeret , et merces suas potius vicinis distra- 
beret, quas sibi provincia sua copiose germina- 
ret. Sub eo Ottoni&Ym^, svasu Filiginnus sum- 
sit audaciam in Hungariam veniendi et Hunga- 
ros convertendi , adeo ut ipse etiam Geisa cum 
filio suo Stephano per Adalbertum Pragensium 
Archi Episcopum sacrum baptisma susciperet. 
Stephanus autem patri in ducatu 997. succe- 
dens , profligato rebelle duce Cupanoj ducalem 
dignitatem in Regiam commutavit. a. 1000. et 
non modo lege publica Relionem Cliristianara 
introduxit, sed etiam Rempublicam rite ordi- 
navit. 

Reges Arpadiani. 

S. Stephanus Sciens omne regimen non in 
bonum illius qui regit, sed in bonum eorum 

qui 



H uu g a r u m, 395 

qui reguntur constltutum esse , ideo post ac- 
ceptum Regalls excellentlae signum , cum Epi- 
scopis et Primatibus Hungariae statutum a se 
Decretum manifestum fecit. Novitiam Religlo- 
nem salutaribus disclpllnis firmans , decem £pi- 
scopatus fundavlt, Ecclesias erexit, easque am- 
i)lissimis bonis ditavit. Sub eo Forma regimi- 
nis Monarchica suo modo limitata firmata est 
Haereditario-EIectiva : cumque jura Majestatica 
soli regi vindicata fuissent, quo ad justitiae ad- 
ministrationem Judicia tam in Aula sua, quam 
in Comitatibus constituit. Politicum regni sta- 
tum per nimiam Capitaneorum potentiam labe- 
factatumrestauravit, bona in minores portiones 
dividendo; bona vero Coronalla et Cameralia 
Regiae familiae asserendo; Militiam organisan- 
do in Ordinariam et Extraordinariam seulnsur- 
gentes , item Praediallstas et Banderia : quorum 
vlctrlcibus armis complura bella gerens mortuus 
est 1058. a) 

Petrus Venetus aut Burgundus Sororis Ste^ 
phani Giselae filius, Hungaris mox ut electus 
erat gravis esse coepit adeo : ut ob llbidinosam 
vitam, contemptum jurium, neglectamque Rei- 

publi- 

a) Carthuitius in Vita S. Stephani. Herman» Con- 
tractus. a. 1038. Belius in not. Hung. T. I. De- 
cretorum L. duo S. Stephani. De aliis autem se- 
quentibus regihus vide antiquos et recentiores 
scriplores» uti Turoczium. Bonfinium, Istvanfium. 
Palniam. Katona. Pray. EngeU Guszterman. 
Nagy. etc etc. 



594 H is t o r i a 

publicae administrationem , throno deturbare- 
tur 1041. cui suffectus cst 

Samuel Aba S. Stephani alFinis, initio tan- 
tum conjuratlonis Dux creatus , dein Regiam di- 
gnitatem usurpare coepit, qui demum neglecta 
nobilitate, quum plebeorum familiaritate nimis 
deleclaretur, tantopereodiumNationis in se con- 
citavit, ut Petrtim exauctoratum revocarent, 
eoque agente Abam occiderent 1044. verum 
nec Tetri regimen multum ab ejus abludebat , 
nam is nec prioribus calamitatibus aut pericu-^ 
lis melior factus, imo priorem tjrannidem ar- 
ripiens, a conjuratis captus, oculis orbatus 
brevi vilam finivit. 

Andreas L Ladislai Calvi filius ad capes- 
sendum regnum ex Russia revocatus y Hunga- 
ros ad Gentllismum redire volentes , edicto eti- 
am promulgato aegre conciliare potuit : re- 
gnando Hungaris profuit, sibi vero nocviit fra~ 
trem Belam e Polonia evocando , nam ob na- 
tum Salomonem insidias fratris evitare non va- 
lens^ brevi in bello fraterno, ungulis equorum 
conculcatus obiit 106L 

Bela L regnum caede fratris acquisitum, 
inter gravissimas turbas causa religionis conci- 
tatas 5 triennio tenuit : pro cujus felicitate legi- 
Ikis ferendis intentus in oppido Demes aedium 
ruina oppressus vitam fuiiyit, 1065. magnam 
gloriam apud posteros habiturus si regno non 
iuhiasset, illudque bello civili non involvisset. 

Salo- 



Hu ngarorum. 395 

Salomon ^ndreae CiUiis a^enie ITenrico^IF, 
Imperatore Albain deductus et coronatus est, qui 
mature pessimorum Administrorum assidua in- 
spiratione aversi animi indicia ducibus exhibens , 
validam in se concitavit conjurationem, quae 
licet opera Episcoporum iterato fuisset sopita , 
denuo tamen tristissimis caedibus et funeribus 
patriam involvit , qui post infelicem pugnam 
ad Czinkotam regno per Geisam ducem priva- 
tus , illud frustra recuperare studens , Patriam- 
que deserens , in Castris Cumanorum contra Bul- 
garos pugnans 1087. videri amplius desiit. 

Geisa I, depulso Salomone eo modestia sua 
rem deduxit ut rex coronaretur , sub quo 
Henricus Imp. causa aflTinis Salomonis Hunga- 
riam devastans niliil obtinere potuit. Geisa vero 
eximiis virtutibus insignis 1077. mortuus est. 
Cui successit frater Ladislaus, 

S, Ladislaus ^ orantibus Statibus ne re- 
gnum moderatore destitutum detrimenti quid 
caperet, regni curam susclpiens , brevi ob mul- 
ta eaque eximia merita non solum domi , sed 
etiam apud exteros sempiternam laudem et exi- 
stimationem sibi comparavit: Germani enira 
exauctorato Henrico //^. eum ad supremam di- 
gnitatem assumendam invitarunt , quam tamen 
modeste reCusans , mox Europae Principes eun- 
dem summum Expeditionis Cruciatae ducem de- 
signarunt, quo tamen lionore fungi non potuit, 
quoniam ad turbas Boliemorum sopiendas pro- 
fectus, morbo correptus in fama Sanctitatis 

obiis- 



396 Histor 



i a 



obiisset 1095. Cujus Corpus Varadinum deve- 
clum in Principe Ecclesia sepultum est. Successit 
ei filius 

Colomannus, ob insignes regendi dotes, 
ob confirmatam accessionem Regnorum Croatiae 
et Dalmatiae, ac Legum Sanctionem, laudem apud 
posteros consecutus est eam, ut ex praecipuis 
Iribus Arpadianis Regibus liaberetur. Erat enim 
bellicosus et fortunatus, qui de omnibus liosti- ■ 
bus triumphavit, imprimis de Crucesignatis pa- 
triam devastantibus yindictam iterato sumsit. 
Eellum Civile inter eum et Almum exortum fe- 
liciter composuit, Normannos ob fines violatos 
domuit, Bohemorum incursiones Moraviae va- 
statione vindicavit, demum acutissimo capitis do- 
lore vitam finivit 1114. qui et Episcopus fuis- 
se dicitur. a ) Successit ei fifius 

Stephanus II. ex ambitione tutorum fere 
totius Dalmatiae jacturam fecit. In Polonos Hun- 
gariam infestantes arma , in Bohemos vero bel- 
lum movens , quo feliciter terminato , contra 
Russos ob perfidiam procerum minus feliciter 
pugnavit; uti et contra Graecos : qui dum ubi- 
que adversam experiretur fortunam animo de- 
spondens , vagis amoribus se dedit adeo , ut ex 
vitiis advitia polaberetur . atque ex nimio ex- 
cessii 

a) Thurocz. P. TL c. 60. 64. Vrspergensis Abb. ad 
a. 1101. Albert. Aquensis L. 8. c. ol. Laurentius 
de Monacis. Chron. L. 5. Dandalus ap. Murator.. 
T. 12. p.25!}. seq, Thomas Spalatcn. ap. Schvand- 
ner, T. 3. p. 180. Cornides. Gen» R. G. Malater- 
ra Reg. Hung. p. 21, etc. 



H un g a r o r um. 397 

cessu impotens factus , morbis aiflictus , Agriae 
aeger decumbens , in habitu Praemonstraten- 
sium mortuus, et Varadini sepultus est 1131. 

Bela Coecus Almi ducis filius, per Colo- 
manum Regem excoecatus, in defectu lineae re- 
gnantis, ex alio ramo rex electus , cujus coe- 
citatis partes explevit conjux Helena^ post cu- 
jus obitum alias bonus rex yino semet inter- 
dum largius ingurgitavit ; unde multa iniqua in 
regnum sequi debebant : quae tamen vitia , sua 
providentia, pietate et liberalitate compensavit. 
Edicta in Siccarios et latrones gravissima pro- 
mulgavit : ast funestam caedem procerum in 
Comitiis Aradiensibus commisit: unde conjura- 
tio in caput ejus inita , et Borichius cum Po- 
lonis ad patriam vastandam evocatus est. Cete- 
rum reliquit Successorem 

Geisam II. qui cruenta pugna BoricJiium 
superans, Conrado III. Imp. et Ludovico Gal- 
liae regi in Palaestinam tendentibus transitum 
per regnum maximo licet damno praestitit. E 
Saxonia evocatis Colonis deserta Transilvaniae 
et Hungariae loca frequentavit , discordias cum 
fratribus feliciter repressit : miroque modo tan- 
tis bellis externis et internis regnum involutuni 
adeo strenue defendit, ut ex suis ditionibus ni- 
liil amiserit. Obiit 116 j. successit ei fiiius a) 

Stepa- 

a) Turocz. P. IL c. 66. Bonfin. Dcc. 2. L. 6. p. 291. 
Olto Frisingensis dc reb. gest. Frid. c. 44. Kato- 
na Hist. Crit. T. 3. p, 492. seq. Paul. Nagy. Hist. 
Pragm. T. I. p. 290. secic[. fuse. 



398 Hist or ia 

Stephanus IIL gravissima bella ob fiatrum 
contentiones gerere cogebatur cum Manuele 
Graecorum Imperatore , a quo etiam exortis 
domesticls turbis, regno privatus est haud ex 
juris Publici causis. Cui per vim et seditionem 
successit Frater Ladislaus II, qui etiam post 
sex usurpationis menses exstinctus, successorem 
liabuit pari Conjuratione electum fratrem Ste-^ 
phanum IK, cujus causa gravissimis caedibus 
involuta fuit Hungaria, donec ipse veneno obiis^ 
set: cujus obitu , Stephanus IIL Solio paterno 
restitutus, condonatoprimi triennii tributo, sub- 
ditorum amorem sibi conciliavit : contra Ma^ 
nuelem Imp. et Venetos varia fortuna in Croa- 
tia et Dalmatia bellum gessit : tandem exstinctis 
machinationibus Graecorum et bellis intestinisj 
non sine veneno decessit 1175. successit ei 

Bela III, in aula Graecorum educatus, qui 
superatis procerum «tudiis, sapientissimis insti- 
tutis Hungariam restauravit, facinorosis legem 
justitiae opposuit , judiciorum ordinem emen- 
davit , Polonos et Bohemos finibus regni immi- 
nentes rejecit ; contra Venetos gravia bella gessit, 
ac recuperata Dalmatia , quum pro Sacra ex- 
peditione maximos feceret apparatus , mortuus 
est 1196, et reguni filio suo reliquit. d) 

Eme- 



a) Nicetas. Edit.Venel. p. 89. Schierius. Reg. Hung. 
p. 245. Arnold. Luhecensis ap. Leibnilz T. 5. p. 
931. Simon de Keza. c. 4. Pray Hist. Reg. Hung. 
P. 1. Nagy Hist. Pragraat. T. I p. 317. sej^. 



Hungarorum, 599 

Emericus fratrem suum Andrearfi adversum 
se factionem iteratis vicibus molientem insigni 
fcjcinore superans , incarcerandum curavit , cui 
tamen inde dimisso et reconclliato, filii sui La- 
dislai infantis tutelam committens, belloetpa- 
ce clarus decessit 1204. Cujusfilii Ladislai cau- 
sa inter Leopoldum Austriae ducem et Hunga- 
ros , fere bellum inclioandum erat , nisi Z»a- 
dislai infantis mors intervenisset 1205. 

Andreas IL Hierosoljmitanus dictus, quod 
expeditionem in terram Sanctani suscepisset: un- 
de reversusmox regnocomponendointentus, spe- 
cialibus concessis praerogativis, nobilium animos 
sibi devinxit per sic dictam Bullam Auream ^ 
salutaribusque Decretis rempublicam ordinavit^ 
Colomannum filium in Haliciae regnum repo- 
suit. Cum Friderico Austriaco gravem dimica- 
tionem liabuit, unde victor reversus lites Re- 
gem inter et Clerum ob Saracenorum in Cliri- 
stianos grassationes exortas prudenter composuit ; 
cunque e tot malis respirans, quiete perfrui 
potuisset, vitam finivit 1255. sepultus Varadini. 
a) successit ei filius. 

Bela IV. Severa sua agendi ratione initio 
Hungarorum animos adeo a se abalienavit, ut 
Hungari Fridericum ad capassendum regnum 
evocaverint, quo devicto, restituta domi quiete, 

quum 

a) Turocz. P. 2. c. 82, 1% Monach. Patavin. ap. 
Urstissium. P. 1.1 p. b^l , Dlusross. L. 6. Bonfin. 
Dec. 2. p. 313. 



400 Historia 

quum secundos curarum suarurasuccessus prae- 
stolaretur, longe gravius malum conflatum est 
a superTenientibus Tartaris, qui post commis- 
sum ad Sajonem proelium, duce Batho Hun- 
garis fugatisjregnumturpissimedevastarunt. Ipse 
Bela fuga vitam salvare volens, a Friderico Au- 
striaco fictis blandiciis exceptus, dein thesauris 
spoliatus in Dalmatiam se recepit , unde alte- 
ro anno , dum Tartari ad patrla latibula redi- 
yissent , in devastatam Hungariam rediens , de- 
ductis coloniis regnum restauravit et frequenta- 
tum reddidit, artes et mercimonia promovit, re- 
gnumque pristino vigori restuens , jure alter 
conditor Hungariae dictus decessit 1276. suc- 
cessit ei filius a^ 

Stephanus K, a rebus praeclare gestis do- 
mi amorem , apud exteros vero venerationera 
et nominis celebritatem meruit ; cum Ottocaro 
Boliemo causa limitum , et detentorum tliesau- 
rorum grave bellum gessit. Princeps liic alias 
optimus ac felicissimusfuturus, mature animo ae- 
ger, optimo aetatis flore 54. annodecessit 1272. 
successit ei lilius : 

Ladislaiis IV. Cumanus dictus ob nimiam Cu- 
manarum feminarum familiaritatem ; ob quos 
abusus etiam a Philippo Firmano Cardinale Pon- 
tificis legato erat admonitus, ut conjugalem tho- 
rum, rejectis Cumanarum mulierum amoribus, co- 

leret, 

a) Rogerius. miserab. Garmen: saper Destruction 
Hungariae a Tartaris. ilem Nagy. 



Ilungarorum, 401 

leret, verum inveteratamluxuriem tamalta men- 
te tenebat, ut nulla regni aut provinciarum cu- 
ra tangeretur ; quare in vaga licentia modum 
tenere non valens , inlerilum regno , sibi vero 
et regiaefamiliae orbitatem infelix Princepscon- 
scivit, nam ad Korosszeg prope Varadinum di- 
vertens, ab ipsis Cumanis noclis silentio confos- 
sus interiit 1290. et Varadini sepultus est opti- 
mo aetatis flore 28. anno. 

Andreas 111. ylndreaell. nepos, et Stirpis 
Arpadianae in omni linea ultimus surculus, fa- 
ctiones domi et foris oborlas superandas habuit : 
nam Imperator Rudolphus , et Pontifex , imo 
et aula Neapolitana jus succedendi prae ipso con- 
tendentes, variis animorum motibus occasionem 
praebuerunt,unde contracto animi, moerore aut- 
potius ex porrecto veneno decessit , et cum illo 
Arpadi stirps Hunnica viriiis sexus per conti- 
nuam seriem ab AlmoQi Arpado propagata de- 
fecit 1301. a) 

Reges Hungarorum Variae Stirpis. 

Venceslaus Boliemus ex linea feminea Ar- 
pad descendens, inler graves factiones Rex elc- 
ctus, quum brevi nec jus Regium, nec compc- 
tens obsequium experiretur, a patre in tutum 

c c re- 

a) Turocz. P. II. c« 82. Schierius Regn. Hung. p. 20 1. 
Katona Hist. Criticae. T. 7. p. 758. seq. Prav. 
Annal. R. Hung, P. 1. p. 351. 367. Nagy Hist. 
Prag. Hung. L. J. p. 113. seqq. 



402 Historia 

receptus et iina cum Corona Pragam reductus, 
in itinere omnem Sacram supellectilem ex Ec- 
clesia Strigoniensi asportans 1505. amplius in 
regno visus non est. 

Otfo Bavarus , Belae IV. per filiam Elisa- 
betham nepos, Venceslao sponte secedenti suc- 
cedens, recuperata a Fenceslao Corona inaugu- 
ratus , obfactiones domi forisque ferventes haud 
laetiora liabuit regni auspicia , nam ex insidiis 
Alberti Caesaris dum causa sponsae suae in Tran- 
silvaniam proficisceretur, per designatum socerum 
captus , inarce munita detentus, abidicato regno 
libertatem redimens, suam Bavariam repetiit 
1507. 

Carolus Robertus Neapolitanus post multas 
Hungarorum contentiones tandem in Campo Ra- 
hos Bex electus, initio inusitata corona corona- 
lus, factionibus labefactatum regnum salutari- 
bus institutis reparare volens, optimos ejus co- 
natus bella interna et externa multum impedi- 
verunt ; nam domi cum Matthaeo Trentsiniensi, 
Mladino Bano, Petro et Mikone decertabat; fo- 
ris cum Venetis , Austriacis, Bohemis, Serviis, 
ValacKis et Tartaris, quibus in ordinem reda- 
ctis , etiam pericukim familiae Begiae a Felici- 
ano Zaach mtentatum feliciter superavit; judi- 
ciorum formam, Rem raonetariam et Literas in 
ordinem redegit, et mortuus est 1542. ei suc- 
cessit filius. 

Ludovicus I, Magnus excellentissimis ani- 
mi virtutibus praeditus, brevi eam nominis ce- 

lebrvi- 



Hungaror iim, 403 

ebritatem obtinuit, ut pacem pro arbitrio con- 
ficeret, vicini Principes ejus amicitiam expete- 
rent , remotiores firmum praesidium in eo in- 
venirent , leges iis et populis dictaret , Hunga- 
riam vero [tot provinciarum accessione nobili- 
taret, ut unus ille tot provinciis praeesset, quot 
omnes Europae Princlpessimul possiderent: quum 
enim et Poloniam obtinuisset; tunc quidquid 
Mari Balthico, Adriatico etPonto Euxino inter 
erat, Ludoviciim Dominum agnoscebat: unde 
Hungaria Archi 7?^^j^/2^^772 dicebatur, Cujusprae- 
ter bellicam gloriam trippbci bello Neapolitano 
csusa caedis fratris Andreae partam, multa sunt 
merita etiam quo ad statum Ileligionis , justitiae 
administrationem, et Literas, imprimis vero quo 
ad legem Ainortisationis pro Ecclesiis et Sacer- 
dotibus latam : item et Colonos quos a manci- 
patu liberos esse voluit. Quibus curis consumtus 
an. regiminis 40. aetatis 56. decessit 1382. a) 
successit ei filia : 

Maria jure liberae electionis in Regem ele- 
cta , brevi tamen seditiosa Procerum consilia 
evitare non valens , electo per seditiosos Regi 
Carolo Paruo regnum resignare debuit ; quo 
brevi sublato, denuo Maria thronum conscen- 
dens, maritum suum Sigismundum per quem 
e carceribus liberata fuit, in aequara regiminis 

cc 2 pos- 

a) De eodem et Praecedentibus regibiis vide Bonfi- 
nim Dec. 2. L. 10. Thurocz. ParL 3. c. 39. Ka- 
lona. Hist. Crit. T. 9. etlO. Pray^Pahna etNagy, 
in Hist. Hungariae. ctc. 



404 Hist ori a 

possessionem assumens, paulo post Improlls de- 
cessit 1595. 

Sigismundus qui et Imperator, ob qnaedam 
Yiolenta sua facta , infelicemque pugnam Nico- 
politanam adeo a se Hungaros abalienevit, ut 
Ladislaum Neapolitanum sibi regem eligendum, 
Sigismujidum vero carceribus mancipandum de- 
cernerent : unde post multas calamitates dum 
conditiones sibi propositaA^ subscripsisset , liber- 
tati restitutus, Maliomedem Turcarum Impera- 
torem et ejus suecessorem Amuratem feliciter 
superans , quo ad omnem reipublicae partemsa- 
lutares fecit ordinationes , quare ab omnibus 
deinceps deamatus Princeps, Imperator Germa- 
niae et Boliemiae Rex electus est , sed pecu- 
niae parum fideh*s custos decessit 1457. Kegi- 
minis 51. Ecclesiae turbas ab Hussitis concita- 
las, Synodo Constantiensi egregie composuit 

Albertus Austriacus licet potentiam trium 
regnorum teneret, regnum tamen tranquilium 
reddere non potuit ob Ulrici Ciliensis temeri- 
tatem, et Barharae \iduae Sigismundi attenta- 
tas molestias. Ceterum cum Amurate Turca ad 
Semendriam pugnare volens , repente alvl pro- 
fluvio correptus , in pago Neszmely in Hunga- 
ria mortuus est 1459. 

Uladislaus I. Polonus , consentiente Ilegi- 
na vidua , Rex electus, seditiosos in Hungaria 
"virtute Joannis Hunyadi profligavit, eo duce 
saepius et Turcas gloriose reprimendo, Bulga- 
riam subegit. Hungariam lytis saluberrimis legi- 

bus 



II u n g a ro r u ni. 4 U5 

bus ornavifc, post multas clades induclas decen- 
nales Turcis expetentibus concesslt , sed Ponti- 
ficis et aliorum hortatu denuo arma contra Tur- 
cas vertens , adeo infeUciter pugnavit , ut ad 
Varnam et vires Hungarorum amitteret, et ipse 
iu acie occumberet 1444. 

Ladlslaus V. Posthumus ob imbecillem ae- 
tatem , Gubernatorem obtinuit Joannem Hanya- 
cly , qui speciali jure Hungariam gubernans, 
omnem reip. partem optimo gubernio illustra- 
vit; decies de Turcis victoriam reportavit, bls 
victus exstitit Fridericum Imp. iterato proelio 
ad dimittendum Ladlslaum regem coeglt : tan- 
dem invidiosae dignitati post compertas proce- 
rum macliinatlones sponte renuncians, peste obiit 
1456. sepultus Albae Carolinae in Transilvania. 

Mathias Corvinus , Joannis Hunyadi filius 
ex captivitate ad thronum, milltum acclamatione 
evectus, omnia sua sfcudia ad ordinandam rem- 
publicam convertens , conspirationem inse ini- 
tam evertit, ejectisque e regno Germanis et 
Bohemls, armain Turcas vertit, a FridericoXvcv^. 
S. Coronam recuperavit, Transilvanos et Va- 
lachos tumultuantes domult, profligatis Turcis , 
arma in Fridericum III. vertens 1485. Vienna 
capta, inferiore Austria potltus est : cumque uti- 
lissimis institutis occuparetur, repente morbo 
correptus obiit 1490. non sine suspicione vene- 
ni : hic inter Maxlmos Hungariae reges nume- 
ratur ; qui fuit sui tempori? Maximus belli Du- 
cum, Rellgionis Cultor eximius, armorum et Li- 

tera- 



406 Historia 

terarum amantissimus , et lustitiae exactor ri • 
gldissimus. 

Uladlslaus IT. Polonus reglmen nimistur- 
bulentum liabuit per Maximilianum Austriae Du- 
cem, et fratem suum Albertum; quos ubi com- 
posuisset , contra Turcas vario marte pugnavit ; 
tumultuantes Rusticos kuruczones dictos repe- 
titaclade, virtute praestantissimorum ducum pro- 
fligavit. Tandem cum Viennae pristina succes- 
sionis et foederum inter Austriacos et Hunga- 
ros pacta innovasset, podagrae dolore consum- 
tus decessit 1515. cujus benevolentia plurimi 
abutentes, inferiores opprimere coeperunt. Suc- 
cessit ei filius 

Ijudovicus IL sine cute natus , quum non 
dum iis animi viribus esset praeditus ut Pala- 
tinalium factionibus et allis malis resistere po- 
tuisset, maximis periculis per omnem vitam erat 
expositus : imo a tutoribus in voluptatibus fuit 
educatus , in cujus depravanda indole prlmas 
partes tenuisse dicitur Georgius Brandehurgi- 
cus ^ sub quo universus regnl status erat pro- 
fligatlssimus ; ideo licet cum Turcis inducias, 
cum Austriis vero affinitatem inlvisset, Soliman- 
/ZMS tamen Turcarum Imp. omnium cruentissimum 
intulit beUum , quo, ad Mohats campum deleto 
maxlmo nobilitatis flore, ipse Ladovicus in fuga 
palude mersus vitam miserando clausit. anno. 
1526. aetatis 20. regni 10. a) 



Reges 



a) Prav P. 4. Annal. p. 319. s>^^^» Istvanfi L. G. p. 
50. Katona Hist. Crit. T. 49. p. 363» seq. 



Hungarurum. 407 

Reges Domus Austriacae. 

Ferdinandus L post funestam cladem Mo- 
Latsianam in legitlme convocatis Comitiis, con- 
tra Usurpatorem et a factiosis electum regem /o- 
annem Zapolyam , legitimus rex electus est ita : 
ut deinceps jure haereditario electivo , ad eum 
et familiam ejus Austriacam continuo Regnum 
Hungariae devolveretur ; cujus causa gravissi- 
mis bellis per totam vitam agitabatur per Za- 
polyam ejusque foederatum Solimannum Tur- 
cam, qui saepius Hungariam rej^etitis cladibus 
vastitates exercens, abductis multis captivorum 
miliibus, tandem Ferdinandum 2iA pacem cum 
Zapolya ineundam compulit : vi cujus ipse Zd- 
polya in parte inferioris Hungariae, iegitimus rex 
quo ad suam personam agnitus est. Post liaec 
celebratis comitiis, salutares tulit ordinationes, 
quae quantis Hungaria morbis laboraverit, sa- 
tis ostendunt. a) Decessit Pragae 1564. et suc«: 
cessit ei filius 

Maximilianus optimus Princeps , salutares 
tulit leges, sed bcHum cum Solimanno prius 
pacem violante , varium ac multiplex habuit , 
obsidione Szigethana Solimannus profluvio ven- 

tris 

a ) Istvanfi L. 13. seq^. Martin Slella. ap. Schardiinn 
T. 2. p. 425. Leunclav. L. 18. p. 786. seq. An- 
nal Turcor. c. 50. seq. Thuaii. L. 9. p. ^^'^, Cor- 
pus Juris Hung. P. 1. p. 355. seqq^. Chytraeus. 
p. 543. Epitome rer. Ferdin. ap. Schard. T. 3. p» 
172. etc. 



408 , Historia 

tris obilt, Nicolaus Zrinyi vero fortiter pu- 
gnans cura suis praesidlariis occubuit. Cum Jo- 
anne Slgismundo ad Tokainum viriliter pugna- 
vit, quo mortuo Stephanum Bdthory de Polo- 
niae regno aemulum nactus , eidem is Poloniam 
eripuit, contra quem dum arma pararet, curis 
confeclus obiit 1676. successit ei filius 

Rudolphus Scientiarum justo avidior Prin- 
ceps , suorum et fratris insidiis se, regimenque 
suum objecit. Turcas proelio superavit , contra 
quos etiam foedus cum Bathorio inivit: mole- 
stissimum tamen rebellem liabuit Stephanum 
Bocskay Transilvaniae Principem, qui causa 
religionis quum Hungariam devastasset, tandem 
celebri pacificatlone yiennensi composuit ; et 
Hungariam fratri suo Mathiae pleno jure gu- 
bernandam tradidlt 1608. 

Matthias donec vlxit regnum pacatum lia- 
buit, turbas in Transilvania ortas feliciter re- 
pressit: et licet belli tricennalis flamma , quae 
in Germanla et Bohemia duduin gliscebat, eo re- 
gnante in apertum eruperit , in Hungariam ta- 
men non nisi post ejus mortem penetravlt. Tan- 
dem quum spe liaeredls destitueretur , Ferdinan- 
dum e fratre nepotem coronari curavit , Ipse 
vero Viennae oblit 1619. 

Ferdinandus II, vitam inter multas et gra- 
vissimas curas traducere debuit , nam bellum 
tricennale Religionarium, Hungariam quoque du- 
ce Gahriele Bethlen Turcarum ope adjuto et 
religionis libertatem vindicaturo laceratam ex- 

periri 



H nn^ arorum^ 409 

periri cogebatiir; cui demiiin septem Hunga- 
riae Comitatus cum Transilvania et Silesia con- 
cedens , cum Turcis etiam pacem firmavit ; cum- 
que imperii turbas composuisset , bellorum mo- 
le confectus Viennae obiit 1657. et successit 
ei filius 

Ferdinandus IIL qui pro tuenda re Catho- 
lica difficile liabuit imperium , quod Georgius 
Rdhoczy armis invadens , subacta Cassovia , 
auxiliantibus Turcis populationem late circum- 
tulit , qui demum copiis Garmanicis devictus , 
ad pacem ineundam adactus est : atque sic ter- 
minato bello tricennali , Ferdinando IV. filio 
mortuo ; alterum filium Leopoldum successorem 
reliquit 1657, 

Leopoldus L Magnus , regimen gravissimis 
turbis implexum obtinens , magnis per omnem 
vitam terapestatibus jactatus, praeter duos po- 
tentissimos hostes in oriente Turcas, in occi- 
dente Gallos in perniciem Austriae incumben- 
tes fortiter sustinuit, quibus demum superatis , 
Hungarorum quoque animos conciliavit, et jus 
haereditariae successionis ad primogenitos ex- 
tendit; inter quas tempestates, interdicto omnis 
alterius Sectae usu, Catholicae religioni decus 
restituit, regnum legibus stabilivit, ac Victori- 
ae fructus decerpendos filiis relinquens obiit 1705. 

Josephus I. Imperium muUipIici bello in- 
volutum suscepit , nam statim primus ejus an- 
nus erat turbidus ad Rhenum ol3 fratrem suum 
Carolum ; diflTicilis in Italia ob successionem Hi- 

spani- 



410 Historia 

spanlcam ; tristis in Hungaria ob nefandam re- 
Lellionem a Rdkoczio suscitatam ; quae tamen 
omnia felicltate et victoriarum claritudine com- 
pensavit. Oblit 1711. successorem reliquit fra- 
trem suum. 

Carolus III. Huniijariam bellis civilibus ni- 
mis atnictam quieti et pristuio vigori restituit ; 
leges multas genio nationis mlnus consentaneas 
abrogando, novas pro re nata salutarestulit, cum- 
que liliis careret, ne ditiones Austriacae aliquan- 
do dividerentur , vi Sanctionis Pragmaticae, suc- 
cessionem famlliae suae haereditarlam extendit 
etiam in femineum sexum: duo bella ut Rex 
Hungariae gesslt cum Turcis , quorum alterum 
utrumque feliclter termlnavit; qulbus curis di- 
stentus obiit 1740. successit ei filla; 

Maria Theresia foecundisslraa prolium Ma- 
ter et perennis memoriae Magna Hungarorum 
Domina , multis gravisslmis beliis ob successio- 
nem lacesslta ab Hlspaniae , Galilae et Borussiae, 
regibus, item Bavariae et Saxoniae Electoribus, 
quibus tamen omnibus, Hungarorum lide, con- 
stantia et virtute glorloslssimis victoriis obstitlt, 
dltionesque suas feliciter retinuit. Cujus eximia 
erant in Gentem Hungaram Studia et Benelicen- 
tia , uti ex felicissimls ejus constitutionlbus ad 
Statum Religionis , Publicum , Politlcum , aera- 
rli et milltlae organisationem elucent. a) Quibus 

uti- 

cC) Praeter Palma^Pray, Katona , vide Historiam 
Pras^mat. Paiil. Nagy iibi reipublicac parles omties 
expoiiinitur '1', II. 



Hu n g a rorum, 411 

utillssimis Ciiris incumbentem Magnam Reginam 
mors inexorabilis Hungaris eripuit. 1780. suc- 
cessit ei filius 

Josephus II. felicitati populorum consulendi 
studio, plurimas easque maximas fecit mutatio- 
nes 5 justitiae et aequitatis rigidus custos, omnis 
praepotentiae abusum, debiliorum oppressionem 
gravissime punivit; complures religiosos ordines 
sustulit, educationem Juventutis Hungarae sae^ 
cularibus viris concredidit; Parochorum nume- 
rum auxit , Legem Urbarii sanxit , Tolerantiam 
Religionis introduxit : cum Turcis bis bellans fe- 
licem victoriam reportavit. Interim gravi morbo 
decumbens, quumde querelis Hungarorum edo- 
ctus fuisset, omnia sua statuta, sine omni tergi- 
versatione revocavit , excepto Decreto Toleran- 
llae, Urbaril , et Cleri regulatione. Obiit non co- 
ronatus Eex Hungarorum. 1790. cui successit 
frater. 

Leopoldus II. Summasapientia Hungarorum 
animos sibi concilians, legibus Hungaricicis con- 
formes fecit ordinationes; foedus armorum cum 
Turcis inivit; Borussos et Belgas, aliosque se- 
ditiosos prudenter placavit , Politiae ac Dicaste- 
riis pristinum ordinem , civibus tranquillitatem 
reslitult; ac inter maxlmos belll strepitus , ani- 
mam Creatori reddidit 1792. successit ei filius 
hodie gloriose regnans : 

Franciscus L qui Patriam ab omni vexatio- 
ne innoxlam mirabili providentia servat , com- 
merclis florem, Politiae et Dicasteriis ordinem, 

Eccle- 



4 1 2 II i s t o r i a 

Ecclesiae decus et ornamentum , siibditis contra 
iiostiles impetus tranquillitatem, toti vero Pa~ 
triae publicam felicitatem reddit. Diuturnum beU 
lum cum magna sanguinis efFusione gestum, fe- 
liciter in confoederatione imprimis Russiae Im- 
peratoris Alexandri I. et Borussiae regis, alio- 
rumque Principura, terminavit; quae totidem 
sunt immortalia documenta; Historiae aliquando 
inserenda. Quem Z>ew5 omnipotens tamquamop- 
timum Patrem Patriae diu incolumem et vege- 
tura conservet, ut sub Clementissimo Regimine 
Patriae felicitas efflorescat. 

$. 5. Status Literarum et Artium. Hunga- 
ros in Pannoniam venientes Analpliabetos non 
fuisse, politica eorum, et leges in Asia latae sa- 
tis docent : sed in adnotandis rebus suis parum 
solliciti , plura lucera merita publicam aeterna 
nocte tumularunt, quoniam liis Annalium loco 
eranthastae, gladii, debellatae provinciae. Exte- 
ri etiam de eorum rebus primis parum scribere 
potuerunt, vel quod sermonis usu carerent : 
vel sponte peregrinae gentis acta literis consi- 
gnare intermiserunt: artes proin et scientiae ne- 
glectae erant usque dum Geisa cognovisset ter- 
ram suam esse bonam et fertilem, qui etiam sva- 
sit genti suae, ut arraadeponeret, et merces suas 
potius vicinis distralieret , quas sibi provincia 
sua amplius germinaret. Hic simul etiam Mona- 
cliis et Clericis potestatem concessit suam prae- 
sentiara adeundi, et orthodoxae fidei semenemit- 
tendi , cum qua religione etiam fundamenta sci- 

entia- 



Hun s ar o rum, 415 



o 



entiarum in Hungarlam illata sunt , S, Stepha- 
jius autem quum intellexisset ex exterorum com- 
mercio Latinum Sermonem apud omnes Chri- 
stianos et Eruditos communem esse, ideo euni 
Hungaris quoque familiarem esse voluit , prout 
brevi ad eum culturae gradum pervenerunt , ut 
in publicis Magistratibus ac Legislationibus iii 
liunc usque diem uterentur. Idem rex Albae et 
Csanadini Schoias publicas aperuit, munus do- 
cendi Canonicis imponens, ut juvenes Gramma- 
ticae, et Musicae sclentiis informarent , qui etiam 
brevi inartibusnon mediocriter profecerunt. Ce- 
leberrimus Magister Canonicus Csanadini erat 
Valterus , Albae Henricus , quod ipsum et ia 
aliis Episcopatibus et Monasteriis observamus. 
Ex quibus patet Hungaros jam olim in Latini- 
tate emlnuisse, hodieque eminent; nam , Diplo- 
matica lingua apud Hungaros est Latina. A quo 
tempore sicut ipsi reges , ita etiam multi proce- 
rum in scientiis insigniter erant exculti, ut ipsa 
legum quas condlderunt sapientia docet. Per Tar- 
tarorum incurslones quidem omne decus Lite- 
rarum et artium abolitum erat , verum successi- 
ve studia Literarum restaurata sunt partim Re- 
gum , partim Synodorum Statutis : a) nam sub 
Ladislao IV. in Synodo Budensi statuebatur: ut 
Archi Diaconi juri Canonico pertriennium stu- 
deant; cumque soliti essent literarum causa Bo- 
noniam , Romam, Parisios , Cracoviam exire Pa- 

triae 

a) Peterfi ConciJ.' Hung. P. 1. p. 115. 



414 Hi storia 

triae filii ; ideo idem reX- in einolumentiimeo- 
rum restauravit solenni diplomate studium ge- 
nerale Vesprimiense a) Porro Ludovieus Ma- 
gnus aeternam laudem meruit ob favorem lite- 
rarum et Literatorum ; qui initio viros in exte- 
ras Academias regiis 6'umtibus expediens , tan- 
dem amore Academiarum ductus , Quinque Ec- 
clesiis 1567. Generalp studium , seu Academiam 
instituit ab Urhano V. Pontifice confirmatam : 
vibi praeter humaniores litteras et studia Philo- 
sophica , etiam Jus Civile et Ecclesiasticum, pro 
ut et alia licita tradebantur. Eodem regnante jam 
1547. etiam Magno Varadini Scholas^) floruisse 
documenta docent. Sigismundus etiara pro cul- 
tura Nationis Budae scientiarum Universitatem, 
ab ejus nomine Sigismundensem, seu per abbre- 
viationem Sundensem instituit. c) Mathias au- 
tem Corvinus longecultiorem efTecitHungariam, 
quo agente Doctrina bonarum artium et lingua- 
rum studium fugatis ignorantiae tenebris Iquasi 
postliminio restituebatur; qui omnigena erudi- 
tione conspicuos viros regiis sumtibus in Hunga- 
riam vocavit, in exteris vero regnis lautissimo 
Stipendio aluit, qui praestantissima opera con- 
scriberent; hic conflavit nobilissimam Bibliothe- 
cam , sed furore Turcarum eversam. Idem pro 
Scholis Budensibus, grande aedificium molieba- 
tur, in quibus 40. millia discentium commode 

cum 



a) Thuroczius Chr. P. If. c. 81. h) Paul. Nagy. 
Hist. P. Hung. T. 2. p. li. h) ibidcm p. 115. Pray. 
Ann. P. 2. 2. p. 186. 



Hun^arorum, 415 



& 



cum suis Doctoribus degere potuissent. Sub Fer~ 
dinando I. complures piae fundationes consure- 
xerunt 5 evocatique erant Patres Societatis Jesu, 
quibus primum Collegium fundavit Tjrnaviae 
Mathias Gorog Praepositus Strigoniensis^ dein 
pro liis complura Collegia sunt erecta , imprimis 
quum Reformati magnis passibus sua placita per 
Hungariam disseminare coepissent. Maxima au- 
tem incrementa acceperunt Literae rara muni- 
ficentia Petri Pazmani^ qui in maximis aerarii 
angustiis. 100. millia florenorum deponens fun- 
davit Universitatem Tyrnaviensem ; uti et in a- 
11 is locis Collegia. Auream autem aetatem Lite- 
rarum induxit Maria Theresia , qui pro educa- 
tione Juventutis Collegia instituit Viennae, Bu- 
dae 5 Vacii , Item Tjrnaviensem Universitatem, 
ad meditulium regni Budam transposuit 1777. et 
stabilivit 1780. Praeterea IV. Academias erexit 
uti Jaurinensem , Posoniensem , Varadiensem , 
es Cassoviensem ; In Croatia vero Zagrabiensem 
quae etiam hodie florent ; supremam Scholarum 
Inspectionem Reges Hungariae sibi reservarunt 
continuo. His igitur institutis, Literae in Hun- 
garia in flore sunt. Diversis autem temporibus 
Domestici et Externi Scriptores quam plurimi ex- 
stiterunt, qui de Hungaria scripserunt; uti Sta- 
tum Geographicum illustravit : Georgius Csipkes 
Ultrajecti 1655. Joan. Ferdinand, Behamh, Ar- 
gentorati 1676. Martinus Zeilerius Ijipsiae 1664. 
Georgius Kreckvitzlus , Erfurti 1685. Jloysius 
Ferdinandus Comes Marsigli 1700. Georgius 

Ver- 



416 Historia. 

Vernerus Viennae. 1551. In Historia Hungariae 
Anonymns Belae Regis Notarius de septem Du- 
cibus. Carthuiczias de vita S. Stepliani. JRoge- 
rius Siculus de destructione Hungariae per Tar- 
taros. Franc, Foris 0//A'o/;ocf^'Franeckerae 1695. 
ylntonius Bonfinius^ priores Decades edidit 3Iar~ 
tinus Brunnerus 1545. Totum vero Joannes 
Zambucus, Brodericius de clade Mohatsiensi, 
Nicolaus OlaJius sub titulo Attlla. Ahrahamus 
Bahsay, Nicolaus Istvdnfi ^ Coloniae 1662. Fe- 
trus Revay, Francofurti 1659. Joan. Nadanyl 
Amstelodami 1665. Hieronymus Ortelius Fran- 
cofurti 1665. Melchior InchoJJerus VLom-Ae 1644. 
Jodocus Keddius Viennae 1655. Joannes Jesse- 
nius Hamburgi 1609. Melchior Soiterus Augu- 
stae 1558. Ludovicus Tubero Francofurti 1605. 
Jacobus Typotti Halae 1598. Recentlssinie au- 
tem Falma Carolus Ep. Georgius Fray ,, Ste- 
phanus Katona Canonici et Professores Histo- 
riarum, item Josephus Kereszturi ^ Martinus 
Bolla. \\\ Historla Hungariae Fessler , Guszter- 
mann , Belnay , Spanih Glycerius , et Faulus 
Nagy Professores. Statum Politicum Hungarlae, 
Georgius Fontani a Freitenberg. Francofurti. 
Stephanus /I^e rboc zi i Yiennae 1581. Excell.Co- 
mes, Antonius Czyrdki. Emericus Kelemen.Franc. 
Grossinger. etc. 

F I N I S. 




University of 
Connecticut 

Libraries