(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "How to learn Gaelic : orthographical instructions, grammar, and reading lessons"

JARBOB 



Presented to the 

LIBRARY of the 

UNIVERSITY OF TORONTO 

by 

Mr. Malcolm Campbell 









HOW TO LEARN GAELIC 



Crown Hvo, Cloth, 280 pp. Price #s; by Post, Hs 4d. 

Leabhar Nan Cnoc 

COMH-CHKUINNEACHADH DO NITHIBH SEAN 
AGUS NUADH 

AIR SON 

OILEAN AGUS LEAS NAN GAIDHEAL. 

LH 

TORMOID MACLEOID, D. D., 

MINISTER AN T-S<5lSGEIL ANN AN CAMPSIH. 



SE002STD EDITION". 
" His translations are read like original composition, and the pieces which he composed 
have not been surpassed by any writer of Gaelic prose, of which Dr Macleod is the 
acknowledged master." — Glasgow Herald. 

The Arabian Nights in Gaelic 

DIVISIONS I., II., and III. 

Crown Octavo. Price Is each,' by Post, Is 2d. 



This is a close version from the English Expurgated Edition. 

The Tales are fascinating reading for School Children who 
go in for earning the Specific Grant for Gaelic. 

Am Port Nor a Bha Air Chall 

AND OTHER SHEILING STORIES 

By NEIL MUNRO. 

TRANSLATED INTO GAKUC 
By Rev. ARCH. MACDONALD, D.D., late of Kiltarlity. 



Crown Quarto, J JO payes. l'rice, 4s; by post, 4s 4d. 

"NORTHERN CHRONICLK" OFFICE; INVERNESS. 



HOW TO LEARN GAELIC 

ORTHOGRAPHICAL INSTRUCTIONS 
GRAMMAR 

AND 

READING LESSONS 



15Y 

ALEXANDER MACBAIN, U/.D. 

AND 

JOHN WHYTE 



FOURTH EDITION 



Sttbernesa : 

THE "NORTHERN CHRONICLE" OFFICE 
1906 




$ITY OF TO*? 



PRINTED BY 

THE NORTHERN COUNTIES NEWSPAPER AND PRINTING AND PUBLISHING 

COMPANY, LIMITED 






PREFACE TO THE THIRD EDITION. 

The demand for a third edition of " How to Read Gaelic " has 
afforded the Authors an opportunity of making a few altera- 
tions on the earlier editions. The Title has been altered at 
the suggestion of some who considered that the work was well 
adapted for a somewhat wider purpose than that of a mere 
collection of Reading Lessons. The various sections of the 
work have also been arranged in a more natural and convenient 
order for practical use. Beyond this the book is substantially 
a reproduction of the former editions. 

The specific pieces — " Coire-na-Sithe," and " Finlay's 
Letter to his wife " — provided to meet the requirements of the 
first stage of the Gaelic Scheme adapted to the Code by Mr 
Robertson, H.M.I.S., have been retained, notwithstanding the 
changes recently introduced by the Education Department. 
These pieces, and indeed the whole work, are still suitable for 
the first year or more of Pupil Teachers' work, the P.T.'s being 
still liable to examination under the Code, and retaining the 
benefit of taking Gaelic at the King's Scholarship examination. 

Of the two lessons — ' ' Calum Sebladair ' ' and ' ' Am Mac 
Strodhail " — which are given with an interlinear literal 
English rendering, it may be remarked that they contain a 
variety of practicable and convenient phrases and idioms, the 
possession of which by the pupil will form an important basis 
upon which to build his acquisitions in Gaelic Grammar. 

Inverness, A pril-, 1902. 



PREFACE TO THE FOURTH EDITION. 

Beyond the correction of a few slight inaccuracies, and the 
addition of a Vocabulary, no change is made in this edition. 

Inverness, Nov., 1906. 



URQUHART AND GLENMORISTON: 

OLDEN TIMES IN A HIGHLAND PARISH. 



By WILLIAM MACKAY, LL.D. 



SECOND EDITION. &fr ILLUSTRATED. 
PRICE 10s Gd ; POSTAGE 9d. 

Reduced in Price to Is Hd, Postage, 3d. 

Personal (lames and Surnames 

OP 

THE TOWN OF INVERNESS, 

BY ALEXANDER MACBAIN, LL.D. 
Price 5s; by Post, 5s (id. Cloth Gilt and Gilt Top. 

The Days of the Fathers in 
Ross-shire 

By the Late Rev. JOHN KENNEDY, D.D., Dingwall. 



NEW, ENLARGED, AND ILLUSTRATED LIBRARY EDITION. 



With Introduction by the Late Rev. Gustavus Aird, D.D., and 

Memoirs of Dr and Mrs Kennedy, by the Rev. John Noble, Lairg, 

and the Rev. John Kennedy, Caticol, Arran. 



"NORTHERN CHRONICLE" OFFICE, INVERNESS 



CONTENTS. 



OUTLINES OF GAELIC GRAMMAR— 

Orthography and Phonetics— 

Page. 

Vowels and Consonants ....... 1 

Vowel Sounds 2 

Consonant Sounds ...... .3 

Accent 6 

How to Spell Gaelic Words 6 

Accidence — 

The Noun — Declension . . . . . . . .7 

The Article ...» 12 

The Adjective . . . . . . . . .14 

The Pronoun . . . . . . . . .17 

The Verb . . 20 

The Arlverb . 25 

The Preposition 26 

The Conjunction ......... 26 

Exercises in Orthography and Phonetics — 

The Lion and the Mouse • . . . . Old Fable 28 

Psalm 100 Book of P salmis 30 

The Lord's Prayer .... Matthew's Gospel 30 

Winter W . W. How, D.D. 31 

READING LESSONS— 

I., II., Malcolm the Sailor /. W. 33 

III., The Prodigal Son Luke's Gospel 38 

IV., V., The Shoemaker and the Fairies . Adapted by J. W. 41 

VI., VII., Little John Macandrew . " Cuairtear nan Gleann " 44 

VIII., IX., Queen Victoria at Taymouth . N. Madeod, D.D. 49 

X., XL, The Black Tailor of the Battle Axe . "Omirtcar" 52 

SPECIFIC READINGS— 

I., Sgeul mu Choire-na-Sithe . N. Madeod, D.D. 57 

. N. Madeod, D.D. 61 

Adapted by J. W. 65 

Duncan Bali 6S 



II., Litir o Fhionnlagh Plobaire . 

III., Murchadh agus Mionchag 

IV., Cead Deireannach nam Beann 

V., Oidhche na Callainne'an Tlr Chein . N. Madeod, D.D. 70 



VI., Mac Og an Iarla Ruaidli 
VII., Linn an Aigh 
VIII., Tuireadh .... 
NOTES ON SPECIFIC READINGS 



A Ibyn's A ntholoyy " 72 
" An Duanairc " 73 
Old Gaelic Song 74 



Price Is 6d ; by Post, Is 8d. 

GAELIC READER 

With OUTLINES OF GRAMMAR 

FOR KING'S SCHOLARSHIP AND LEAVING CERTIFICATE 

EXAMINATIONS 

EDITED BV 

ALEXANDER MACBAIN, LL..D., 

Author of " An Etymological Dictionary of the Gaelic Language." 
For the use of the Higher Classes in Elementary Schools, with additional 

pieces in Prose and Verse, and additional Notes by an Experienced Gaelic 

speaking Headmaster. 

"Aspirants for the Gaelic Leaving Certificate will find Dr Macbain's little volume most 

valuable. . . . The selections for Reading and Recitation are chosen, it need hardly be 

said, with judgment. They are all of high literary excellence, and that is the chief thing to 

be aimed at." — Professor Mackinnon in Celtic Review, July, 1905. 

Price, 5/- ; by Post, 5/6 . 

APOSTLE OF" THE NORTH 

THE LIFE AND LABOURS 

OF THE 

Rev. John Macdonald,D.D.,of Ferintosh 

By the Rev. JOHN KENNEDY, D.D., Dingwall- 



A NEW EDITION 

With ILLUSTRATIONS and APPENDICES 

By Rev. Principal MACLEOD, D.D., Free Church 
Coll RGB, Edinburgh. 

Cloth, Is 6d; by Post, Is 8d. 

The Floekmastep's Companion 

Containing Sheep Stock Valuation Tables, Dealers' and Graziers 
Ready-Reckoners, Breeders' Calendar, etc., etc. 

"NORTHERN CHRONICLE" OFFICE, INVERNESS 



HOW TO LEARN GAELIC. 



OUTLINES OF GAELIC GRAMMAR. 



ORTHOGRAPHY AND PHONETICS. 



The letters of the Gaelic Alphabet are only eighteen in 
number — five Vowels and thirteen Consonants — but by means 
of certain vowel and consonant groupings and modifications a 
scheme of symbols is obtained which, though it appears some- 
what complex to the eye, is at once simple, effective, and 
quite sufficient for all the orthographical requirements of the 
language. 

THE VOWELS. 
(1) Broad— &, 0, U; (2) Slender — e, i. 

THE CONSONANTS. 

Mutable. 

(3) Plain— g, c ; d, t ; 1, n, r, s. 

(4) Aspirated— gh, ch ; dh, th ; (lh), (nh), (rn), sh. 

Immutable. 

(5) Plain— b, p ; f, h, m. 

(6) Aspirated— bh, ph ; fh, — , mil. 

(7) With aspirated /, n, r, the sign of aspiration, h, is not 
used in spelling. 

In the following pages the word ' final' applies to syllables 
as well as words. 



VOWEL SOUNDS. 



Gaelic Sounds. 


English 
equivalents 


Represented in 
Gaelic by 


Gaelic Examples. 


(8) Long a 




'far' 


a, ai, ea, eai 


cas, sail, cearr, ceaird 


(9) Short a 


(a) 


' sofa ' 


a, ai, ea, eai 


car, fail, geal, ceairsle 


(10) Long 




'lord' 


6, 6i, eo, eoi 


corr, 6ir, ceol, leoir 


(11) Short 


(«) 


'lot' 


o, oi, eo, eoi 


cor, toil, deoch, geoic 


(12) Long o 




' hoe ' * 


6, 6i, e6, e6i 


c6, cdig, le6ghann, dedlr 


(13) Short O 




* canto ' 


o, oi, (eo), (eo: 


i) tog, fois, (?), (?) 


(14) Long u 




' pull ' 


u, ui, iu, iui 


oik, cuil, ciurr, ciuil 


(15) Short u 




'put' 


u, ui, iu, iui 


cur, cuin, fliuch, tiuigho 


(16) Long e 




' where ' 


e, ea, ei, eu 


se, dean, seimh, sgeul 


(17) Short e 


(e) 


' whet ' 


e, ea, ei 


le, gean, crein 


(18) Long e 




'whey" 


e, ei, eu 


gl£, c&r, teud 


(19) Short e 




' sur vey ' 

• (noun) 

' machine 


(e), ea, ei 


(?), fead, geir 


(20) Long i 

(21) Short i 




' i, io 


mir, sioda 




' piano ' 


i, io, ai 


gin, crios, togaidh 



(^2) The vowel digraph ao is really one single vowel. It 
is always long, and resembles oeu in the French word ' coeur/ 
or the u in the English word ' curl.' 

(23) The short sound of ao is represented by a and e 
final and unaccented — cionta, corsa, fe61a, aite, uile ; a (ea) 
short before dh, gh, and unaccented ch — oladh, seadh, lagh, 
leagh, 6glach, buileach ; a in the article in all its forms — a', 
am, an, na, nam, nan; and in most of the particles — mar, an, am, 
ag (a'), &c. ; ai and oi, short, before the liquids I, n, r ; i in 
the verb ' is,' in the conjunction ' is,' and in the word ' tigh' ; 
and o short before gh. 

(24) In the diminutive suffixes -ag (-eag) and -an, a has ita 
short open sound a (9) — culag, caileag, caol&n. 



Vowel Digraphs and Trior aphs. 

(25) The only proper and constant diphthongs in Gaelic 
are ia and ua, in which both letters are always distinctly 
sounded — grian, uan. 

(26) In the other vowel combinations, when flanked by 
mutable consonants, only one of the vowels is sounded, the 
others merely indicating or regulating the quality, broad or 
slender, o the contiguous consonants — graidh, laigh, ceaird, 

* The required sound is more purely met with in the French word ' beau ' (ho). 



3 

toil, leoir, geoic, c6ig, cois, cuis, cuir, ciuil, dean,  gean, 
seimh, csir, geir, sgeul, teud, sioda, fios, olaidh, &c. 

(27) The vowels e and i in an initial or final position — eolas, 
iolach, mnaoi, naoi, or in contact with b, bh, J, fh, m, mh, p, 
ph, sh, th, in the same syllable, are sounded in vowel digraphs 
and trigraphs in which they should otherwise be silent — beo, 
fheoil, feart, caibe, fuaim, peann, cnaip, <fec. 

(28) ai in the prepositions 'aig' ('at') and 'air' ('on' or 
' after '), is, in most dialects, sounded like ai in the word 
' mountain.' 

(29) Vowels are nasal when in contact with m, mh, or it. 

(30) Long a and long o before 11 and nn are sounded au 
and ou in most dialects — call (caull), toll (toull), ann (aunn), (fee. 

CONSONANT SOUNDS. 

(31) The Consonants, except the lip-letters b, /, m, p, are 
mutable, having a broad or a slender quality according as they 
are in contact with broad or slender vowels. 

(32) With the exception of the liquids and nasals (l,m, n, r), 
aud the hiss (s), the Consonants in Gaelic are voiceless, and 
represent organ-positions rather than articulate sounds. The 
murmur of the nasals, however, passes into a succeeding con- 
sonant — am bata, an cu, an duine. 



(33) b = English p barr, abair, cabar. 

(34) bh = English v. When final it is bha, gabh, dubh, 

often sounded like English w, gheabh, treabh, 
or is altogether silent. leabhar. 

(35) C broad (that is, in contact with 

a, o, u,) = English c hard. (Final 

C, see 70). cas, corr, cu. 

(36) C slender (that is, in contact with 

e, i,) = outer English c hard, like k 

in ' king' (k'ing). (Final c, see 70). cir, ceum. 

(37) eh broad, — ch in Scotch ' loch ' or 

German ' nach. j chum, luch, mach. 

(38) ch slender, = ch in German ' ich.' chi, teich. 

(39) d broad, = English t, pronounced 

with the point of the tongue well 
down against the front lower gum. 
(d in chd, see 71). d';n, gad. 



(40) d slender, = palatalised English t, as 

in ' tune.' The position of the 
tongue is as for d broad. (d in 
chd, see 71). 

(41) dh broad, =gh broad (47). 

(42) dh slender, = gh slender (48). 

(43) f= English/. 

(44) fh is silent, except in ' fhathast,' 

I fhein,' ' fhuair,' in which the / 
alone is silent. 

(45") g* broad, = English c hard. 

(46) g" slender, = outer English c hard. 

(47) gh broad, = gutturalised g, resem- 

bling a burr, or g in the German 
word ' tage.' When final it is 
often but faintly heard. 

(48) gfh slender, =y in the English word 

'yes.' 

(49) h = English h. 

(50) 1 initial, unaspirated, and 11 final, 

broad, = I sounded with the point 
of the tongue well down against 
the front lower gum. 

(51) 1 initial, unaspirated, and U final, 

slender, = Italian gl. It resembles 

II in the English word ' million.' 

(52) 1 aspirated (lh) broad, (back I), re- 

sembles / in the English word 
♦hull.' 

(53) 1 aspirated (lh) slender, (front /), re- 

sembles I in the English word 
' hill.' 

(54) m = English m. 

(55) mh = English v. When final it is 

often silent or resembles English w. 

(56) n initial, unaspirated, and nn final, 

broad, = n sounded with the point 
of the tongue well down against 
the front lower gum. 

(57) n initial, unaspirated, and nn final, 

slender, = French gn. Resembles n 
in the English word * vineyard.' 



Examples. 

dion, bid, diuid. 
fas, fuil. 



dh' fhill, dh' fhan. 
gab, mag. 
gin, smig. 



agh, dha. 

righ, dhe. 

a h-uan, na h-eich. 



la, null, 
leann, cill. 
mo lamh, cal. 



mo leanabh, mil. 
am, m6r. 

damh, mhol, domh. 



nadur, lunn. 
nead, cinn. 



Examples. 

(58) n aspirated (nh) broad, (back n), = n 

in the English word ' nun.' mo naire, dan. 

(59) n aspirated (nh) slender, (front n), = 

n in the English word ? ninny.' mo nighean, niin. 

(60) p = English p. (Final p, see 70). pog, pios. 

(61) ph = English/. phos, phinn. 

(62) P broad, (back r), =in the English 

word ' run.' It is always trilled. run, m6r. 

(63) p slender, (front r), = front English r. 

It is always trilled. rithist, cir. 

(64) S broad, = s in the English word ' so.' 

It is silent after t-. In the Gaelic 
words 'so' ('here') and ' sud ' 
(' yonder'), it has the sound of s in 
1 sugar.' cas, sar. 

(65) s slender, = * in the English word 

1 sugar.' It is silent after t . caise, sin, cis. 

(66) sh = English h. sheas, shar. 

(67) t broad, = t sounded with the point 

of the tongue well down against 
the front lower gum. (Final t, 
see 70). tonn, tal, tog. 

(68) t slender, ■■= palatalised t. Resembles 

English tch, or tj, voiceless, or t in 
the English word ' tune.' The 
position of the tongue is as with t 
broad. (Final t, see 70). teann, till, aite. 

(69) th = English h. It is silent in the 

word * thu ' (' thou '). tha, sath, thog. 

(70) C, p, t, are explodent. C final, and 

p and t after short vowels, take 

the explosion, or breathing before mac = malic ; ap = 

them, in most dialects. ahp ; cat = caht. 

(71) chd = chc. luchd = Iuchc;oehd 

= ochc. 

(72) n after initial c, g, and m, is commonly sounded r — cnoc, 
**• gnuis, mnaoi. 



ACCENT 

(73) All simple Gaelic words are accented on the first 
syllable. 

(74) Where the accented term in compound words is not 
the first syllable, a hyphen is placed before it — cas-chrom, 
baile-margaidh, bean-bainnse. 



HOW TO SPELL GAELIC WORDS. 

In the following table the thick and thin upright lines 
represent broad and slender consonants respectively. Between 
them are placed the vowels required to produce the simple 
sounds indicated in the left margin. When the pupil learns to 
distinguish the broad or slender quality of the consonants in 
any word he has no difficulty in supplying from the table the 
required vowel symbols for completing the word. For example, 
take the word ' toiseachaidh.' The ear detects broad t, slender 
s % broad ck, and slender dh ; thus — 

Consonants - - - t s ch dh) , , . , ... 
, r , / , ,, v ,. w Ubiseachaidn. 

Vowels (as per table) 01 ea ai J 

(The silent convoy- vowels are put in italics.) 

Long a a hi ehi eh 

Short a a a* eai en 

Long 6 6 bi ebi eb 

Long 6 6 6i ebi eb 

Short o o oi eoi eo 

Long u u hi iiii til 

Short u u ut tin in 

Long e bi ea (euy 

Long 6 ei eu 

Short e ei ea 

Long i i . \o 

Short i a\ i \o 

Long ao ao aot 

Short ao a ai 



la 
ua 



ia 



*The digraph eu is frequently used to represent grave e as in 'breug : 
but ia is generally preferable — breag, dear, leas, Ac. 



ACCIDENCE. 



THE NOUN. 
Declension. 

The noun has four cases — Nominative, Genitive, Dative, 
and Vocative. The Accusative is of the same form as the 
Nominative. 

There are two numbers — Singular and Plural, but remains 
of a Two or Dual number exist with da, which in the nom. 
takes a form agreeing with the dat. sing. ; as da /hear, two 
men ; da chois, two feet, from fear and cas, respectively. 

The Gender of a noun is known only from the influence 
upon it of the Article preceding it, or from its own influence on 
the Adjective following. Feminine nouns are initially aspirated, 
if possible, by the Article, and themselves aspirate the initial 
consonant, if it exists, of Adjectives and other words in close 
contact following. This process is reversed in the gen. 
masculine nouns showing initial aspiration and aspirating the 
sucoeeding word, while the feminine gen. makes no other 
change than its own gen. inflection. There is no distinction 
of gender in the plural. 

As to Declension, nouns are firstly classified according as 
they form their plural, which should end in a consonant. 
Nouns having i in the plural, either singly or in digraph form, 
before the final consonant or consonants, belong to the Strong 
Declension ; nouns adding final n, broad, for the plural belong 
to the Weak Declension or to the Mixed Declension. The 
Weak Declension shows no inflection for cases either in the 
.singular or in the plural. 

I. — Strong Declension. 

The root vowel or digraph in monosyllables, or in poly- 
syllables the final vowel or digraph, is broad ; the gen. and voc. 
sing, and nom. pi. insert t. The dat. pi. may be in ibh final, 
if the word is a monosyllable. All nouns of this declension are 
maec. 



Singular 
Nom. bard 
Gen. baird 
Bat. bard 



bard, a bard. 

Plural. 
baird 
bhard 
baird, bardaibh 



Voc. a bhaird 



a bharda 



The final vowel is usually a singly or in digraph. Diminutives and 
other nouns in -an, and most derivatives in -ach, belong to thi» 
declension : aran, bread, gen. and voc. sing., and nom. pi. arain ; 
balach, lad, g. balaich. 

In monosyllables the following changes take place on the root 
vowel or digraph in forming the gen. sing, and nom. plural : — 

g. graidh 
g. cait 
g. fuilt 
g. eich 
g. cinn 
g. feulh 
g. uain 

g.b\\ 

g. uird 
g. buic 
g. laoigh 
g. ciuil 
y.sll 
g. cuil \ 
g, be6il 

Polysyllables usually have a or ea as the final vowel ; a becomes a% 
in the genitive ; ea becomes i, save before liquids, when ea become* 
ti. E.g. coileach, cock, g. coilich. Polysyllables in io have ». 



1 a becomes .... at : 


gradh, love 


a „ ai : 


cat, cat 


a with liquids becomes ui : 


fait, hair 


2 ea becomes . . . . ei : 


each, horse 


ea with liquids becomes » : 


ceann, head 


3 ia becomes . . . . e"i : 


fiadh, deer 


4 «a ,, .... uai : 


uan, lamb 


5 6 ,, . . . . oi : 


61, drinking 


6 with rd, rn becomes ui : 


6rd, hammer 


6 o becomes .... ui : 


boc, OMC& 


1 ao „ .... aoi : 


laogh, ca//" 
ceol, wimsi'c 


8 ed „ .... iki : 


9 io ,, . . . . i : 


siol, seed 


10 u, u „ ... Ui, ui : 


cul, 6ac^ 


11 ewwith liquids becomes edi: 


beul, mouth 



Strong Decl. Nouns weakened in the PluraL 
bealach, a pass ; 16n, a mead. 
Sing. 



Plu. 



Polysyllabic nouns, especially in -ach (nearly all in -lack) and -an, 
are apt to be thus declined. Derivatives in -as, -?w, and -adh, belong 
here usually, as do even monosyllables in n, which takes a t before the 
plural n. So broilleach, bosom, g. broillich ; saoghal, world, pU 
saoghalan ; cuan, sea, pi. cuantan; dorus, door, has the pi. dorsan: 
aingeal, angel, has ainglean ; while dos, bunch, tassel, has g. dais and 
pi. dois or dosan. 



N., 


D. 


bealach 


Ion 


G. 




bealaich 


16in 


V. 




a bhealaich 


a ldin 


N., 


D. 


bealaichean 


16intean 


G. 




bhealach 


Ion 


V. 




a bhealaichean 


a lointean 



9 

Some polysyllables in -ar are apt to make the plural in contracted 1 
-ichean : leabhar, m. and f., book, pi. leabhraichean ; but bricUhar, 
word, pi. briathran. 

II. — Weak Declension. 

Nouns ending in a vowel, in -chd, and in -air, denoting 
agents or instruments, are of the Weak Declension. They are- 
of either gender. 

gille, m., a lad. 
Singular. Plural. 

Nom. gille gillean 

Gen. gille ghillean 

Dat. gille gillean 

Voc. a ghille a ghillean 

There is usually an inserted ch, th, or nn, between the final vowel 
and the -an of the plural. In words having liquids before their final 
vowel a t is inserted in a few cases. When the last vowel of the root 
is slender the tendency is to flank the inserted ch with broad vowels, 
and vice versa : thus bdta, bdtaichean ; cridhe, cridheachan ; bliadhna,. 
bliad'hnaichean. 



1, Words in a : 


iarla 


m., 


earl, 


pi. iarlan 




bata 


m., 


stick, 


pi. bataichean 




teanga 


A 


tongue, 


pi. teangan, 

teangannai* 


2. Words in e : 


buille 


/., 


blow, 


pi. buillean 




uisge 


m., 


water. 


pi. uisgeachan 




coille 


/., 


wood. 


pi. coilltean 




baile 


m., 


town. 


pi. bailtean 




teine 


m., 


fire, 


pi. teintean 


3. Words in o, d, u : 


cno 


/, 


nut, 


pi. cnothan 


4. Words in chd : 


mallachd 


/, 


curse, 


pi. mallachdan 


5. Words in air (eir, oir) 


: dorsair 


m.y 


doorkeeper, 


pi. dorsairean 




plobaire 


m., 


piper,  


pi. plobairean. 



III. — Mixed Declension. 

In this declension the singular is Strong, or has inflection* 
as the Strong Declension has, while the plural is Weak, and 
ends in broad n. 



1. The Feminine Broad Declension. 

Feminine nouns whose vowel or digraph, if monosyllabic, is- 
broad, or whose final vowel or digraph is broad, are thua 
declined : — 



10 

cluas, ear cas, Joot caileag, girl 

Sing. iV. cluas cas caileag 

G. cluaise coise caileig(e) 

D. cluais cois caileig 

V. a chluas a chas a chaileag 

Dual da chluais da chois da chaileig 

Plu. N. cluasan casan caileagan 

G. chluas chas ehaileag(an) 

D. cluasan, cluasaibh casan, casaibh caileagan 

V. a chluasan a chasan a chaileagan 

The vowel changes in this declens^n are similar to those in the 
Strong Declension, only a nearly always changes to ox in the gen. 
and dat. sing. The dative sing, drops the final e of the fen. 
In monosyllables the following changes occur : — 

1 d becomes di : lamh, hand g. laimhe 

a ,, ..... o» : clach, stone g. cloiche 

2 ea ,, i : cearc, hen g. circe 

ea with rg, Ig, g, ch, becomes ei : creag, crag g. creige 

creach, spoil g. creiche 

3 ia becomes 4i : grian, sun g. greine 

4 ua ,, uai : tuagh, axe g. tuaighe 

5 6 ,, di : br6g, shoe g. broige 

o ,, ui : long, ship g. luinge 

% ao ,, aoi : gaoth, wind g. gaoithe 

1 \o ,, i : crloch, end g. criche 

8 eu ,, 6i : breug, lie g. breige 

A few nouns ending in liquids contract in the gen. : buidheann, com- 
pany, g. bvidhne, d. buidhinn ; uileann, elbow, g. uilne ; coinneal, candle 
g. coinnle. Add saighead, arrow, g. saighde. 

2. Feminine Slender Declension. 

Feminine nouns whose root vowel or digraph is in t, or 
whose final syllable has i alone or in digraph, have the genitive 
either in suffixed a or e, as thus : ' 

(a) siiil, eye. (6) cainnt, speech. 

Singular. Plural. Singular. Plural 

N. suil suilean cainnt cahmtean 

G. siila shul cainnte chainntean 

D. su.il suilean, suilibh cainnt cainntean, cainntibh 

V. a shiiil a shuilean a chainnt a chainntean 

(a) Of the sail class may be mentioned mil, meala, honey ; fuil,fala, 
blood ; feoil, feola, flesh ; uaimh, uamha, cave ; buaidh, victory, g. 
buadha and buaidhe, % pi bhuadh. Contraction may take place in 
polysyllabic nouns, as duthaich, country, g. duthcha, pi. dMhchannan ; 
kacail, tooth, g. fiadi, pi. fiaclan ; feadhainn, people, g. feadhna. 



11 

(6) Of the cainnt class, which is numerous, are gniiis, gniiiae, 
countenance ; uaigh, a grave, g. uaighe, uaghach ; sith, peace ; caoir, 
blaze ; druid, starling ; cuirm, feast ; tuil, flood, pi. tuiltean — a liquid 
final with inserted t in the plural. Contracted nouns, usually with 
liquids, are — 

madainn, morning, g. maidne, pi. maidnean 
banais, wedding, g. bainnse, pi. bainnsean 
obair, work, g. oibre, pi. oibrean, oibrichean 

abhainn, river, g. aibhne, pi. aibhnichean 

To this declension form belong muir, f. and m., sea, g. mara, pi. 
marawnan ; cndimh, m., bone, g. cndmha, pi. cnaimhean or cnamhan. 

3. Stems in a Broad Voivel with suffixed a Gen. 
These nouns are generally masculine ; the plural is in -an 
or -annan. 

loch, m., a lake. 
Singular. Plural. 

N. and V. loch lochan, lochannan 

G. locha loch 

D. loch lochan, lochannan, lochaibh 

So cath, g., catha, m., fight ; sruth, m., stream ; luch, f., mouse, g. 
hicha, pi. luchan, and luchaidh ; lagh, m. and f., law ; fios, m. and f., 
knowledge; earb, f., roe ; dealbh, m., picture ; piob, f., pipe. 

4. Liquid Stems with the Gen. in a suffixed or inclusive. 

(a) druim, m., ridge ; (b) cathair, f., chair ; (c) athair, father. 



Sing. N. druim 


cathair 


athair 


G. droma 


cathrach 


athar 


D. druim 


cathair 


athair 


Plu. JSf. and D. dromannan 


cathraichean 


athraichean 


G. dhromannan 


chathraichean 


athraichean 



(a) To the druim class, which oftenest have the stem vowel eu 
belong ceum, in., step, g. ceuma ; leum, m. and f., leap ; beum, m., blow ; 
dm, m., time, g. ama ; anam, m., soul, g. anma. 

(b) Like cathair are declined luachair, f., rushes, g. luachrach ; 
iasair, f., flame ; litir, f., letter ; cdir, {., right, g. cdrach ; creathall, 
cradle, g. creathlach ; sdil, f., heel, g. sdlach, pi. sdiltean, sdilean, to 
which add caora, f., sheep, g. caorach, pi. caoraich, caoirich ; dail, plain, 
g. dalach, daile. Add also cuid, part, g. codaeh. 

(c) Words of kinship are declined like athair, as mdthair, mother : 
brdthair, brother, pi. brdithrean ; and piuthar, sister, g. peathar, pi. 
peathraichean. 

5. Stems suffixing n for the Gen. and other cases. 
guala, f. shoulder. 
Singular. Plural. 

if. guala, gualainn guailnean, guaillean 

G. gualainn, guailne, guaille ghuailnean, ghuaillean 
D. gualainn guaillean, guaillibh 



12 

Somewhat similarly are declined talamh, m. and f., earth, gv 
talmhainn ; brii, f., belly, g. bronn, d. broinn v. bhrii, pi. bronna ; 
gobha and gobhainn, m., smith, g. gobhainn, pi. goibhnean ; cii, no., 
dog, g. com, d. cm, v. rAotn, pi. com, g. co?i ; fed, f., cow, g. and d. boin, 
or b6, v. feAd, pi. fed, g. pi. feAd. 

6. Masculine or Common Stems with su fixed e Gen. 

About a dozen nouns have this inflection, which is as 
follows : — 

tigh, m., a house. 



Singular. 


Plural. 


N. tigh 


tighean 


G. tighe 


thighean 


D. tigh 


tighean, tighibh 


V. thigh 


thighean 



So neamh, m., heaven, g. neimhe, or neimh ; ugh, m., egg ; im, m. r 
butter, g. ime; tir, f. and m., land; and gleann, m., glen, g. gUnne, 
with sliabh, m., moor, g. sUibhe or sUibh, which both take a t in the 
plural — gleanntan and sUibhtean ; to which add ai?im, m., name, g. 
ainme, pi. ainmean or ainmeannan. 

IV. — Irregular Declension. 

Here belong 6<?rm, f., wife, g. mna, mnatha, d. mnaoi, v. 
bhean, n. pi. mnathan, g. Maw, d. mnathan or mnathaibh, v. 
mhnathan ; deoch, f., drink, g. dibhe ; deoch, a drink, has 
the gen. in cZeocA or deocha ; duine, man, pi. daoine ; leaba 
or leabaidh, f., bed, g. leapa, pi. leapaicfiean ; beinn, f. r 
hill, g. beinne, n. pi. beanntan, g. bheann, v. bheanntan ; Id,, m., 
day, g. /«£/ja, pi. laithean. Two plurals in r occur — H<?A, king, 
pi. righrean, and gniomh, m., deed, g. gniomha, pi. gniomharra 
or gnlomharan, which are allied by termination to the abstract 
nouns bigridh, youths, youth, and macraidh, young men. 
Some a 7 stems are peculiar — caraid, m., friend, pi. chirdean ; 
ndmhaid, foe, g. namhaid, pi. naimhdean ; braighe, f., neck, 
upper part, g. braghad (Braid-Albann in dat. or locative), pi. 
braigheannnu or braighean ; and traigh, f., shore, g. trdghad t 
trdighe, pi. iraighean. 

THE ARTICLE 

The base form of the Definite Article in Gaelic is an in the 
singular and wa in the plural. In the following paradigm the 
sign + means preceding, and s pure means .s preceding a vowel 
or the liquids /, n, r. 



13 



Singular. 








Plural. 


Masculine. 




Feminine. 




Common. 


an 


As 


gen. 


mas. 




na 


am ( + b, f, m, p) 










na h- ( + \ 


an t- ( + vowels) 












an 


na 








nan 


a' ( + bh, ch, gh, mh, 


na 


h-( 


+ vowel) 


nam ( + b Jt 


ph) 












an t- ( + s pure) 












As gen. 


As dat. 


mas. 




As nam. 


('n, 'n t- after vowel- 












ending prep.) 













ft ™,P) 



Nom. 



Gen. 



Dat. 



The gen. sing, masc, nom. sing, fern., and dat. sing. in. and f. 
aspirate all initial consonants of the succeeding noun, save d, t, and s, 
which last is eclipsed if pure, i.e., before vowels and I, n, r, as an t-shil, 
the eye, pronounced an ticil (=an t-shiiil). The aspiration of I, n, r is 
not indicated in writing ; /, becoming fh, disappears in sound after 
<an. Anns + axb. is contracted into seen, sa', sna. 

Examples of Article and Noun. 





Masculine. 








Singid 


ar. 


Plural. 




Nom. 


Gen. 


Nom. 


Gen. 


Art. + vowel 


an t-each, the 
horse 


an eich 


na h-eich 


nan each 


Art. + b,m,p 


am mac, the son 


a' mhic 


na mic 


nam mac 


c, 9 


an cu, the dog 


a' choin 


na coin 


nan con 


Art. + d, t 


&n dxime,the man 


an duine 


na daoine 


nan daoine 


I, n, r 


an laoch,</ie hero 


an laoich 


na laoich 


nan laoch 


sp, St, 


an sporan, the 


an sporain 


na sporanan 


nan sporan 


sg,sm 


purse 








Art.+f 


am fear, the man 


an fhir 


na fir 


nam fear 


Art. + s pure 


an saor, the joiner 


an t-saoir 


na saoir 


nan saor 




Feminine. 








Singui 


'ar. 


Plural. 




Nom. 


Gen. 


Nom. 


Gen. 


Art. + vowel 


an earb, the roe 


na h-earba 


na h-earban 


nan earb 


Art. + b,m,p 


a'bhean,£Aeiq[/e 


na mnatha 


na mnathan 


nam ban 


c,g 


a' ghruaidh, the 

cheek 
an tonn, the wave 


na gruaidhe 


i na gruaidhean 


i nan gruaidh 


Art. + d,t 


na tuinne 


na tonnan 


nan tonn 


I, n, r 


an reul, the star 


na reil 


na reultan 


nan reul 


sg,sm, 


an sgian, the knife 


na sgine 


na sgionan 


nan sgian 


sp, st 


an speir, the hough, 


na sneirf, 


>.a *p^irean, 


nan speir 


Art. +J 


an fhras, the 
shower 


na froise 


na frasan 


nam fras 


Art. + spure 


an t-slat, the rod 


na slaite 


na slatan 


nan sla 



14 



THE ADJECTIVE. 

The Adjective is inflected for case and number, and initially 
aepirated to show gender. The case inflections in the singular 
are the same in kind as those of nouns of the Strong Decl., the 
Weak Decl., and the Fern. Broad and Small Declensions with 
suffixed e genitive. The plural in monosyllables is, if the root 
vowel is broad or the digraph ends in a broad vowel, in a 
uniform -a ; in monosyllables with a slender vowel the plural 
is in -e throughout. Polysyllables suffix vowels neither in the 
singular nor in the plural. There are thus three declensions. 

Strong Declension. 
mor, great. 





Sing. 




Plural. 




Masc. 


Fern. 


Common, 


Nom 


m6r 


mhor 


mora 


Gen. 


mhoir 


m6ire 


m6ra 


Dat. 


m6r 


mh6ir 


m6ra 


Voc. 


mh6ir 


mhor 


m6ra 



So decline in the sing, polysyllabic adjectives in -ach, -mhor, -ar, 
-or, omitting the e of the fem. gen. as a rule. The changes of vowels 
are the same as in the nouns of the Strong and Fem. Broad Decl. : 
thus, dearg, red, g. m. dheirg, g. f. deirge. With double liquids, 
however, a becomes oi, not ui, as dall, blind, g. m. dhoill, g. f. doille, 
and pi. dall, rarely dalla. 

Weak Declension. 

In this declension there is no inflection for case or number, 
only the initial changes for gender ; as in bed, living, m. g. and 
t. bheb, f. n., d. and v. bhed, g. beb ; pi. beb. 





Mixed Declension. 






glic, wise. 




Nom, 
Gen. 
Voc. 


Sing. 

Mas. Fem. 

, and Dat. glic ghlic 

ghlic glice 

ghlic ghlic 


Plural. 

Common. 

glice 

glice 

glice 



15 

Noun and Adjective Conjoined. 
cat glas, m., a grey cat. 
Sing. Plural. 

Nom. cat glas cait ghlasa 

Gen. cait ghlais chat glas 

Dat. cat glas cataibh glasa 

Voc. a chait ghlais a chata glasa 

Note that the dat. mas. with the article is do 'n chat ghlas, 
where the adj. is aspirated. 

Note also that the nora. plural of nouns of the Strong DecL 
aspirate the initial consonant of the Adjective. No plural in n 
does so. 

cearc bhreac, /., a speckled hen. 





Sing. 


Plural. 


Nom. 


cearc bhreac 


cearcan breaca 


Gen. 


circe brice 


chearcan breaca 


Dat. 


circ bhric 


cearcaibh breaca 


Voc. 


a chearc bhreac 


a chearca(n) breaca 



Comparison of Adjectives. 

The Adjective has only one degree of comparison — the 
comparative. In form the comparative is the same as the 
gen. sing, fern., as ban, white, bdine, whiter. The indeclinable 
adjectives of the Weak Dec. add, if consonant-ending, a or e t 
as bochd, poor, bochda, poorer, cearr, wrong, cearra, more 
wrong. 

The commonest adjectives are, as in English, irregular in com- 
parison, as olc, bad, miosa, worse ; and in addition they have, with 
the Assertive form of the verb " to be," an agglutinate form in -d or 
-de, from the prep, form e?e, " of it, therefor." E.g., Is misde e an 
cath, He is the worse for the battle, which in Early Gaelic is more 
idiomatically thus — Is mesai-de in cath d6, The battle is worse therefor 
to him. The Gaelic grammars call this form the Second Com- 
parative. A Third Comparative is found in the abstract nouns in 
-d, as giorrad, shortness, daoiread, dearness, which, with the verb 
rach, go, may express comparison, as — Tha 'mhin a' dot an daoiread, 
literally, " The meal is going into dearness," but which is translated 
as — " Meal is getting dearer." 

The Superlative is expressed by the comparative with the relative 
form of the verb " to be." Thus : 'S i Mairi as sine de 'n teaghlach — 
" Mary is the eldest of the family," literally, " It is Mary who is 
older of the family." Ordinary comparison is thus expressed : 'S * 
Mairi as sine na Sednaid = i( Mary is older than Jessie." The fore- 
going is the Assertive form ; pure statement is done thus : Tha Mairi 
na 's sine na Sednaid, literally, " Mary is what is older than Jessie." 



16 



Irregular Comparison. 



. 


Positive. 


Comparative 


Agglutinate in -d. 


: beag, little 


lugha 


lughaid, bigid 


dona, olc, bad 


miosa 


misde, inisd 


-duilich, difficult 


duilghe, dorra duilghid 


fagus, faisg, near 


faisge 




furasda, farasda, easy 


fusa, fhasa, asa 


gearr, goirid, short 


giorra 


giorraid 


laid 


ir, strong 


treasa 


treasaid 


leathann, broad 


leatha, leithne 


math, maith, good 


fearr 


feairrd 


mor 


, great 


mo, motha 


moid, mothaid 


vtoigh, beloved 


docha 






Numeral Adjectives 






Cardinal. 


Ordinal. 




With Noun. 


Without Noun. 




1 


aon 


a h-aon 


an ciad, a' chiad, /. 


2 


da 


adha 


an dara, darna 


3 


trl 


a tri 


an treas 


4 


ceithir 


a ceithir 


an ceathrarah 


5 


coig 


a coig 


an coigeamh 


6 


se, sia 


a se, sia 


an seathamh, siathamh 


7 


seachd 


a seachd 


an seachdamh 


8 


ochd 


a h-ochd 


an t-ochdamh 


9 


naoi 


a naoi 


an naoidheamh 


10 


deich 


a deich 


an deicheamh 


11 


aon (fhear) deug 


a h-aon-deug 


an t-aona (fear) deug 


12 


da (fhear) dheug 


a dha-dheug 


an dara (fear), &c. 


13 


tri (fir) dheug 


a tri deug 


an treas (fear), &c. 


20 


fichead 


a fichead 


am ficheadamh 


21 


aon air fhichead 


a h-aon air, &c. 


an ciad (fhear) fichead 


22 


da air fhichead 


a dha air, &c. 


an dara (fear), &c. 


23 


trl air fhichead 


a tri air, &c. 


an treas (fear), &c. 


30 


deich air fhichead 


ft deich air, &c. 


an deicheamh (foir), &c. 


40 


da fhichead 




an da fhicheadamh 


41 


da fhichead 's a 




an da fhicheadamh 




h-aon 




(fear) 's a h-aon 


50 


leth-chiad,' or da 




an leth-chiadamh, an 




fhichead 's a 




da fhicheadamh (fear) 




deich 




's a deich 


60 


tri fichead 




an tri ficheadamh 


100 


ciad, ceud 




an ciadamh 


101 


ciad 's a h-aon 




an ciadamh (fear) 's a 

h-aon 
an da chiadamh 


200 


da chiad 




300 


tri chiad 




an tri chiadamh 


1000 


mile 




am mileamh 


2000 


da mhile 


V. 


an da mlnleu.mil 


71,000,000 


rauillion 







17 

Personal or Collective Numerals. 

2 dithis, twain 7 seachdnar, seven 

3 tritiir, three persons 8 ochdnar, eight 

4 ceathrar, four 9 naoinear, nine 

5 coignear, yive 10 deichnear, ten 

6 seanar, sianar, six N.B. aonar, alone-ness. 

Aon aspirates the initial consonant of the next word, save d, t, 
and a. Da takes the dual number, which corresponds in form with the 
dat. sing, aspirated ; as da chirc, but the adjective is not inflected— 
da chirc bhreac, except gen. and dative dual : le da chirc bhric. 

The numerals fichead. ciad, mile, and muillion are nouns, and 
govern the gen. pi. unaspirated of the noun, as fichead fear, twenty 
men. The Collective numerals govern the gen. pi. aspirated, as dithis 
mhac, two sons. 

The expression " and a half " is done by " gn leth," as ciad gu leth, 
•ne hundred and a half, that is 150. Iomadh and liutha(d) mean 
*' many a." 

THE PRONOUN. 

I. — Personal Pronouns. 

Singular. Plural. 

Simple. Emphatic Simple. Emphatic. 

1 mi mise sinn shine 

2 thu, tu thusa, tusa sibh sibhse 

3 e, i, he, she esan, ise iad, they iadsan 

The addition of fhtin = self, adds more emphasis : mi fh4in = 
myself. 

II. — Possessive Pronouns. 

Singular. Plural. 

1 mo, m', my ar, ar n- ( 4- vowel), our 

2 do, d', thy bhur ('ur), bhur n- ( + vowel), your 

3 a, ' (aspirating), his an, am ( + b, f, m, p) their 
a, a h-, 'h- ( + vowel), her 

Emphatic Form. 
Singidar. Plural. 

1 Mo chu-sa, my m' athair-sa ar cu-ne ar n-athair-ne 

2 do chu-sa, thy d' athair-sa bhur cu-se bhur n-athair-se 

dog 

3 a chu-san, his 'athair-san an cu-san an athair-san 

dog 
a cu-se, her dog a h-athair-se 

These emphatic particles come last when an adjective qualifies the 
subject, a* mo chit dubh-sa, my black dog ; m' each b<ln fhiin, my own 
white hor^e. 

9 



18 

Demonstrative Pronouns. 

The Pronominal Adverbs so, sin, and sud (ud), here, there, 
and yonder, do duty for Demonstrative Pronouns : thuit to r 
this fell ; dh' fhalbh sud, yon went. 

The Demonstrative Adjectives are represented by the article, 
noun and demon, pro. together: thus — Am fear so, this man; 
literally, "the man here." Am fear sm = that man; am fear 
ud, yonder man. E so = this one, m. ; i sin ■= that one, f. ; tad 
sud = yon ones, iad so = these. 

Relative Pronouns. 

The Relatives are three in number : a, who, which, that ; 
nach, who not, that not, but ; na, what or that which. There 
is no change for number or gender, and the only change for 
case is in the rel. a, which after preps, takes the form an, or 
am ( + b, f m, p). Examples are — 

Am fear a thuit = The man who fell. 
A' bhean nach do thuit = The wife that fell not. 
Dh' fhag e na thuit = He left what fell. 
An t-aite anns an do thuit e=The place in which he fell. 
There being no distinction between the nom. and ace. of a 
and nach, the rel. clause with a transitive act. verb is 
ambiguous : An t-each a bhuail mi = " The horse which I 
itruck "or " The horse which kicked me." 

The verb has a relative form for the future tense and the 
verb " to be" for both present and future tenses : Am fear 
a bhuaileas — The man who will strike ; am fear as motha = the 
man who \ digger, that is, " The biggest man." 

Note.— In older Gaelic, the prep, an (am) was used for the locative 
relative : An coire am bi na caoraich = The corry where the. sheep be. 

Interrogative Pronouns. 

C6 f Who f Co el Who (is) he ? 

Gia t Which ? Cia lion or Gia mend ? How many 1 

Ciod t What 1 Giod e, or Gu dt, or Dt? What (is) it 1 

Co dhiubh f Which of them 1 G6 aca ? Which (among them)? 

Cuin f When 1 Ciamar ? How ? C" arson ? Why ? 

These all take the relative construction of the verb : G6 
bhuaileas mi ? Who shall strike me 1 Literally — " Who that 
shall strike me 1" 

C" aite ? Where 1 This takes a locative rel. clause : 
C aite am bi na caoraich ? Where will the sheep be ? 



19 



Indefinite Pronouns. 

Cdch, the others, the rest, used without a noun : caeha chtile, each other 

SHlt, other ; fear eile, another man or one ; muinntir tilt, other people. 

Gach, each, every ; gachfear, each man, each one. 

Uilt, every, all ; a h-uiltfear, all men, every one. 

Bith, world; sam bith and air bith = " ever," any; as cd air bith = 

whoever, fear sam bith = any one. 
Eigin, some (necessity) : fear-eigin, some one ; rud-eigin, something or 

other ; cuid-eigm, some one. 
Chid, share ; used for "some," as Tha cuid ag rddh = Some say ; cuid 

tilt, others. Cuid also is used with the gen. pi. for " own " : 

a chuid daoine, his men ; a cuid mac, her sons. 
Fear, neach, tl, U, aon, man, male or female one, and one, are used 

indefinitely alone and also with some of the above words. 

Prepositional Pronouns. 





mi 


tu 


t 


i 


ag / 


agam 


agad 


aige 


aice 


pi. againu* 


agaibh* 


aca* 




air, 1 

(for)}™ • 


orm 


ort 


air 


oirre 


pi. 6irnn 


oirbh 


orra 




ami, in . . 


annam 


annad 


ann 


innte 




pi. annainn 


annaibh 


annta 




?}o,ao/. 


asam 
* pi. asainn 


asad 
asaibh 


as 
asta 


aiste 


Q ° j from 


(bh)uam 


(bh)uat, (bh)uait (bh)uaith 


(bh)uaipe 


' pi. (bh)uainn 


(bh)uaibh 


(bh)uapa 




de, of, oj . 


diom 


diot 


deth 


di, dith 




pi. dinn 


dibh 


diubh 




do, to . . 


domh 


dut, duit 


da 


di 




pi. duinn 


duibh 


doibh 




eadar, between 


pi. eadarainn 


eadaraibh 


eatorra 




fo, under 


fodham 


fodhad 


fodha 


foipe 




pi. fodhainn 


fodhaibh 


fopa 




gu, to . . 


thugam 


thugad 


thuige 


thuice 




pi. thugainn 


thugaibh 


thuca 




le, with . . 


learn 


leat 


leis 


leatha 




pi. leinn 


leibh 


led 




. . V about 


umam 


umad 


uime 


uimpe 


(urn)/ 


" pi. umainn 


umaibh 


umpa 




ri, to . . . 


rium 


riut 


ris 


rithe 




pi. ruinn, rinn 


ribh 


riutha, riu 




roimh, before 


romham 


romhad 


roimh e 


roimpe 




pi. romhainn 


romhaibh 


rompa 




thar, over . . 


tharam 


tharad 


thairis air 


thairte 




pi. tharainn 


tharaibh 


tharta 




troimh, through tromham 


tromhad 


troimhe 


troirape 




pi. tromhainn 


tromhaibh 


trompa 






* Used also for of us. 







20 





mi tu 




Emphaticforms agam-sa agad-sa 


aige-san 




pi. againn-ne agaibh-se 


aca-san 




Prepositional Possessives. 




mo do a 


ar bhur 


Aig, ag, at 


'gam 'gad 'ga 


'gar 'gur 


Ann, na, in 


am ad 'na 


'nar 'nur 


Gu,'<o 


gu m' gu d' g'a 


g'ar g'ur 


, rih'r-U 


THE VERB. 





an, am 
'gan, 'gam 
'nan, 'nam 
g'ar, g'am 



The Gaelic verb has Voice, Mood, Tense, Number and Person. 
It differs from the English and Classical verbs in not having par- 
ticiples active, and in having two forms of the Ind. and Subj. 
moods, one used when the verb is or can be the very first word in 
the sentence, and the other when the verb comes after a particle, 
such as the interrogative particle an {am) and its negative 
nach, the negative cha, and the conjunctions gun, nach, mu'n, 
mur, and na!n. The form used after these particles is called the 
Dependent Form ; the other is called the Absolute Form. For 
instance, Buailidh mi, I shall strike, becomes, when in the 
Dependent Form, Am huail mi? Shall I strike? 

The Gaelic Infinitive is also peculiar ; it is an abstract noun 
variously formed by the abstract suffixes -adh, -chd, t, -nn, Ac. 
The Verb "to be." 

Besides the Absolute and Dependent Forms, the verb " to 
be" has also an Assertive or Emphatic Form, viz., is, as, Is 
gbrach thu = 'T'm foolish you are : is mi a rinn e — \t was I who 

Indicative Mood. 
Absolute. Dependent. Assertive. 

Pre*. 1, 2, 3 tha mi, thu, &c. bheil (* - a for am, is mi, tu, &c. 

gu for gum) 
beil ( - am 
'eil ( - nach , mur, Bel. as ( a ' s ) , is or 's 



chan) 



Dept. nil 

(Am mi 
Cha mhi) 



Fut. 1, 2, 3 bithidh or bidh bi 

mi, tu, e, &c. bhi ( - cha) 
Bel. bhitheas or bhios 

bha mi, thu, &c. robh mi, thu, &c. bu mhi, tu 

sinn, sibh 
b' e, b' i b' iad 
(aspirating 
nouns and 
adjectives) 

* The sign - means after. 



21 



Subjunctive 
Absolute 
(and after cha and rel. a). 

1 bhithinn, / would be 

2 bhitheadh or bhiodh tu 

3 bhitheadh or bhiodh e, i 

1 bhitheamaid or bhiomaid 

2 bhitheadh or bhiodh sibh 

3 bhitheadh or bhiodh iad 



Mood 

Dependent 

(after am, nach, na'm, mur) 
bithinn 

bitheadh or biodh tu 
bitheadh or biodh e, i 
bitheamaid or biomaid 
bitheadh or biodh sibh 
bitheadh or biodh iad 



Imperative Mood. 



Singular. 

1 bitheam, let me be 

2 bi, be 

3 bitheadh, biodh e, i, let him 

Infinitive — bith, 
The verb "to be" has the impersonal forms thatar (thathar) 
and beilear, there is ; bitear (bithear), there will be, let there 
be ; and bhatar (bhathar) and robhar, there was. 



Plural. 
bitheamaid 
bithibh or biobh 
bitheadh, biodh iad 
a bhith, to be. 



CONJUGATION. 

To conjugate a Gaelic verb the parts to be given are the 
imperative, fut. and past indicative, and the infinitive. With 
the regular verbs the imperative and infinitive are sufficient. 

There are two conjugations— the Consonant Conjugation, 
where the verb begins with any consonant save/; the Vowel 
Conjugation, where the verb begins with a vowel or with/. 

Consonant Conjugation. 
buail, strike. 
active voice. 
Indicative 
Absolute. 
Future 1, 2, 3 buailidh mi, tu, &c. 

Rel. bhuaileas mi, tu, &c. 
Past 1, 2, 3 bhuail mi, thu, &c. 

Subjunctive. 
Absolute 
(and after cha and rel. a). 
1 bhuailinn, i" ivould strike 



Sing. 



Dependent. 
buail mi, thu, <fec. 
bhuail ( - cha) 
do bhuail 



Dependent. 
1 buailinn, / should strike 



2, 3 bhuaileadh tu, e, i 



2, 3 buaileadh 



22 



PL 1 bhuaileamaid 1 buaileamaid 

2, 3 bhuaileadh sibh, iad 2, 3 buaileadh 

Imperative. 

1 buaileam, let me strike buaileamaid, let us strike 

2 buail, strike buailibh, strike ye 

3 buaileadh e, let him strike buaileadh iad, let them strike 

Infinitive — bualadh, striking ; a bhualadh, to strike ; 
a' bualadh, a-striking. 



PASSIVE VOICE. 

Indicative. 
Absolute. 
Future 1, 2, 3 buailear mi, thu, (fee. 



Part 



Dependent. 
buailear mi, (fee. 
bhuailear ( - cha and 

rel. a). 
do bhuaileadh mi, (fee 



1, 2, 3 bhuaileadh mi, thu, (fee 

Subjunctive. 

Absolute 1, 2, 3 bhuailteadh mi, thu, (fee. — / would be struck. 

and after cha, a 

Dependent 1, 2, 3 buail teadh mi, thu, &c. — / should be struck. 

Imperative. 
1, 2, 3 buailtear mi, thu, (fee. — let me be struck, be thou struck, 

let him, (fee. 
Participle — buailte, struck. 
Vowel Conjugation. — 61, drink. fag, leave. 

ACTIVE VOICE. 

Indicative. 
Fut. Absolute 1, 2, 3 olaidh mi &c. 
Rel. dh' 61as mi, (fee. 
Dependent 1, 2, 3 61 mi, (fee 



Past Absolute 1, 2, 3 dh' 61 mi, (fee. 
Dependent 1, 2, 3 d' 61 mi, (fee.. 

Subjunctive. 
Absolute 1 dh' olainn 

2, 3 dh' oladh tu, &c 
Dependent 1 olainn 

2, 3 oladh tu, (fee. 



fagaidh mi, (fee. 
dh' fhagas mi, (fee. 
fag mi, &c. 
{but chan fhag mi, &c.) 
dh' fhag mi, (fee. 
d' fhag mi, (fee. 



dh' fhagainn 
dh' fhagadh tu, (fee. 
fagainn 
fagadh tu 
(but chan fhagainn, 



23 

Imperative. 
Sing. PL Sing. PL 

1 61am olamaid 1 fagam fagamaid 

2 61 61aibh 2 fag fagaibh 

3 oladh e, i oladh iad 3 fagadh e fagadh iad 

Infinitive — 61, drinking ; a dh' 61, to drink ; ag 61, a-drinking ; 
fagail, leaving ; a dh' fhagail, to leave ; a' fagail, a-leaving. 

PASSIVE VOICE. 

Indicative. 
Future 1, 2, 3 61ar mi, (fee. fagar mi, (fee. 

(but chan fhagar mi) 
Past 1, 2, 3 dh' oladh mi, (fee. dh' fhagadh mi, (fee. 
Dependent d' 61adh mi, (fee. d' fhagadh mi, (fee. 

Subjunctive. 
Absolute 1, 2, 3 dh' 61teadh mi, thu, e dh'fhagteadh mi, thu, e 
Dependent 1, 2, 3 olteadh mi, thu, e fagteadh mi, thu, e 

(but chan fhagteadh, (fee.) 
Imperative — 1, 2, 3 61ar mi, (fee. fagar mi, <fec. 

Participle — olte, drunk fagte, left 

Periphrastic Tenses. 

By the use of the verb " to be" and the inf. with preposi- 
tions (a\ ag, at, and air, after, on), at least as complete a staff 
of tenses can be formed as in English. 

Indicative Active. 

Pre«. Progressive: I am striking = Tha mi a' bualadh, i.e., I am at 

striking. 
,, Perfect: I have struck = Tha mi air bualadh, i.e., I am after 

striking. 
,, Perfect Continuous : I have been striking = Tha mi air bhith a' 
bualadh, i.e., I am after being striking. 
Futi. Indefinite : I shall strike = Buailidh mi. 
„ Progressive : I shall be striking = Bithidh mi a' bualadh 
,, Perfect : I shall have struck = Bithidh mi air bualadh. 
„ Perfect Continuous : I shall have been striking = Bithidh mi air 

bhith a' bualadh. 
Past Indefinite : I struck = Bhuail mi. 
,, Progressive : I was striking = Bha mi a' bualadh. 
,, Perfect : I had struck = Bha mi air bualadh. 
,, Perfect Continuous : I had been striking = Bha mi air bhith a' 

bualadh. 



24 



Indicative Passive. 

Pres. Definite : I am struck = Tha mi buailte. 

„ Progressive : I am being struck = Thatar 'gam bhualadh. 

,, Perfect : I have been struck = Tha mi air mo bhualadh. 
Fut. Indefinite : I shall be struck = Buailear mi. Bithidh mi buailte. 

,, Perfect : I shall have been struck = Bithidh mi air mo bhualadh. 
Past Indefinite : I was struck = Bhuaileadh mi. Bha mi buailte. 

,, Perfect : I had been struck = Bha mi air mo bhualadh. 
Another method of expressing the passive in Gaelic is by the us* 
of the verb " to go" — thtid and chaidh. The future in this case is 
Thtid mo bhualadh (lit. "My striking shall go, i.e., occur) and the past 
is Chaidh mo bhualadh. 



Irregular Verbs. 





ACTIVE VOICE. Indicative. 


StTBJiN<;nvE. 


Imperativb 


:. Infinitivb 








Future. 


Past. 










Bear 


Abi. 


beiridh 
Rel. bheireas 


rug 


bheirinn 


beir 


beirsinn 
breith 






Dept. 


beir, bheir 


d' rug 


beirinn 






! 


Say 


Abi. 


their 


thubhairt 
thuirt 


theirinn 


1 abram 

2 abair 


rAdh 






Dipt. 


abair 


d' thubhairt 


abralnn 


3 abradh 




s 


Give 


Abs. 


bheir 


thug 


bheirinn 


1 thugara 


tabhaift 






Dept. 


toir 
tabhair 


d' thug 


toirinn 
tugainn 


2 thoir 

3 thugadh 


toirt 


4 


Come 


Abs. 


thig 


thainig 


thiginn 


thig 


tighinn 






Dept. 


tig 


d' thaiuig 


tiginn 




teachd 


5 


Go 


Abs. 
Dept. 


theid 
teid 


chaidh 
deach(aidh) 


rachainn 


rach 


dol 




Reach 


Abs. 
Dept. 


ruigidh 
Rel. ruigeas 
ruig 


rainig, ruig 
d' rainig 


ruiginn 


ruig 


ruigsinn 
ruigheochd 


7 


Hear 


Abs. 


cluirmidh 
Rel. chlutiuieas 


chuala 

i 


chluinninn 


cluinn 


ohiiuntinn 






Dept. 


cluinn 


cuala 


cluinninn 






S 


See 


Aba. 


chi 


chunnaig 


chithinn 


faic 


faicinn 






Dept. 


faic 


fata 


faioino 






» 


Do 


Abs. 


nl 


rinn 


dheanainn 


dean 


deanamh 






Dept. 


dean 


d' riu u 


dcanainn 






10 


Get 


Abt. 


gheabh 
faigh 


fhuair 


gheabhainn 


faigh 


faighinn 






Dept. 


d' fhuair 


faighinn 




faotainn 




PASSIVE VOICE. 








Participim] 


1 


Bear 




beirear 


rugadh 


bheirteadh 


ben ear 


beirte 


2 


Say 




theirear 


thuirteadh 


tlieirteadh 


abrar 








Dept. 


abrar 


d' thuirteadh 


aV>airteadh 






s 


Give 




bheirear 


thugadh 
d' thugadh 


bheirteadh 


thoirear 


tugte 






Dept. 


toirear 


toirteadh 
tugteadh 
thigteadh 
rachteadh 


thugar 




4 


Com 




thigear 


thaineas 


thigear 




5 


Go 




th&dear 


chaidheas 


rachar 








Dept. 


teidear 


deachas 


rachteadh 






s 


ReacX 




ruigear 


r.\ineadh 


ruigteadh 


ruigear 


ruigte 


7 


Hear 




cluinnear 


chualas 


chluinnteadh 


cluinntear 


cluinnto 


1 


See 


Abs. 


chithear 
chltear 


chunnacas 
chunnacadh 


chiteadh 


faicear 
faictear 


faicte 






L>,,t 


tdicear 


facas, facadh 


faicteadh 






1 


bo 


Abs. 


nithear 


rinneadh 


dheanteadh 


deanar 


deante 






Dept. 


deanar 


d' rinneadh 


deanteadh 


(dean tar) 







GH 


Abs. 


gheabhar 
faighear 


flmaradh 


gheabh teadh 
faighteadh 


faighear 








Dtpt. 


d' fhuaradh 







25 

Semi-Auxiliaries. 
The verbs corresponding to Eng. may, must, and can arr 
faodaidh, feumaidk, imiridh, and is eudar or jheudar, and 
is urrainn (domh) ; dependent forms — faod, feum, and urrainn. 
Past tense — dh' fhaodadh, dh fheumadh, and b' urrainn, with 
dept. forms for the first two — faodadh and feumadh, is the 
same as the subjunctive dh' fhaodainn, dh' fheumainn, and 
b' urrainn (domh). Thus — I may stand = faodaidh mi seasamh, 
where seasamh is the inf. 

Defective verbs are arsa, quoth, as ars' iad = said they ; 
theab, had almost, theab mi tuiteam = I almost fell ; feuch r 
behold ! siuthad, proceed thou ; tiugainn, come thou ; trobhad, 
come hither ; thugad, get out ! 

THE ADVERB. 
Adverbs are formed from adjectives by prefixing gu, which 
has h- before a vowel, as, gu math, well ; gu fior, truly ; gu 
h-ard, highly, above. 

The words ro, gle, and fior qualify adjectives and denote a 
high degree of quality. Cho, with ri or agus as correlative, is 
equal to Eng. as .... as : cho luath ri cii, as fast as a dog ; 
cho luath agus = &s soon as. Idir and sometimes ann mean 
" at all." 

Time. 
cheana, already roimhe, before 

fhathast, f6s, yet riamh, ever 

chaoidh, ever daonnan, always 

Phrases : — a nis, now ; an drasta* just now ; a rithist r 
again ; an diugh, to-day ; an de', yesterday ; am maireach r 
to-morrow ; an earar, the day after to-morrow ; an eararais, the 
second day after to-morrow ; an nochd, to-night ; an raoir, last 
night ; an uraidh, last year ; am feasda and gu brath, for ever. 

Pronominal Adverb: cuin, when. 
Place. — Pronominal are ann, there ; an so, here, hither ; an 
sin, there ; an sud, yonder ; a so, <fcc., from here ; as, out. 
Rest. Motion to. Motion from. 

hios, belo iu a sios, down a nios, from below 

huas, above a suas, up a nuas, from above 

thall, over a null, nunn, over a nail from over 

stigh, inside a steach, into 

muigh, outside a mach, out 

hard, up an aird, up 

a bhos, on this side a bhan, down 



Negatives and Verbal Particles. — Cha (chan or cha'n 
before a vowel), not ; ?iachn§k& a question negatively, an, am, a', 
positively. 



ri, ris, to 
roimb, before 
seach, past 
thar, across 
thun, to 
trid, through 
troimh, tre, through 



PREPOSIT ON. 

The Primary Prepositions are : — 

aig, at eadar, between 

air, on fo, under 

an, anns, ) ^ gu, gus, to 

ann an j gun, without 

a, as, out of le, leis, with 

bho, o, from mar, like 

de, q/' nm, abo t 

do, a, a dh', to re, during 

These take the dat. case, with the following exceptions — 
eadar, seach, and thar y govern the accusative, i.e., the nom. case ; 
gus and mar similarly take the nom. of nouns definite (with the 
article or a genitive), as gus a' chrioch ; thar, in the Southern 
dialects, and thun and trid govern the genitive. 

The most important CompoundPrepositions are : — 
=a chum, chum, for the purpose of an aghaidh, against 
•a dh' ionnsaidh, to, toivards 
■a reir, according to 
(a) bharr, off 
au deidh, after 

air beulaibh, beul, in front of 
air culaibb cul, behind 



an ceann, at (he end of, among 
an coinne, to meet 
mar ri, with 
mu choinne, opposite 
mu dheidhinn, concerning 
mu thimcheall,timcheall,a&o«* 
mu 'n cuairt, around 
os cionn, above 
o chionn, since 



fad, throughout 
air feadh, feadh, amongst 
air son, on account of 
Am measg, among 

The above preps, except mar ri govern the genitive, whioh 
depends on the noun or adjective in the phrase. 

CONJUNCTION. 

I. Co-ordinating : — 

,(1) Cumulative : agus, is, 's, and. 

t (2) Adversative : ach, but ; gidheadh, however. 

(3) Alternative : no, or ; air neo, otherwise. 

(4) Explanatory : oir, for. 



27 

II. Subordinating : — 

(1) Substantival : 

a. Of Statement : gu, gun (gum), that ; gur, that 

(with adj., nouns and pron.) ; nach, that... not. 

b. Of Interrogation : an, if, whether. 

(2) Adverbial : 

a. Time and Place : nuair (an uair a), when ; dar, 

( = do-uair), when ; mu'n or mus, before ; gus 
an, until ; far an (am), where 

b. Condition : ma, if ; mar, unless ; na 'n, if (false 

supposition) ; ged, though ( = ciod, with same 
verbal dependence). 

c. Reason : o'n since ; also a chionn gu (gun, gum), a 

thaobh gu (gun, gum) ; so bhr'lgh, los. 

d. Comparison : mar, as ; na, than. 



28 



EXERCISES IN ORTHOGR\PHY AND 
PHONETICS. 



In the Exercises letters very faintly sounded or entirely silent 
are printed in italics. 

The short, indefinite sound of ao H indicated by inverting' the 
letters which represent it ; that is, inverted a and e in the 
Exercises sound like o and e in th? English word ' cover? 

Unaspirated 1 and n in an initial position are written double, 
to indicate their peculiar sound (50, 51, 56, 57). This is con- 
tinued all through the Reading Lisom, as sonv knowledge of 
Gaelic or its Grammar is necessary before the reader can 
distinguish the aspirated and non-aspirated liquids. 

I. 

(1) bha lleogh-Bnn aon 11a 'B mach b' sealg. 
(2) bha Bn 11a flor bhla£h, o^r bha teots mor arms 
T3' ghrem. (3) bha e sgUh, ag-us thu.it e 'na 
chad-Bl fo sghil craoibh. (4) bha lluch-ag bheag 
b' dol seach-Bd. (5) rui^h i ^ha^r-is air b shr5m, 
ag-us dhmsg i e. (6) £hog e 'b spog ag-us chui'r e 
air 'Bn lluch i. (7) bha e v' dol 'ga cur gu bas air 
son cho dan-B 's 'b bha i. (8) bha -bii an-ail sBn 
uchd aic-8, ag-us i air chri£h. (9) ghu^dh is 
ghrios i air b lle^g-eil as. (L0) thuirt i nach ann 
d' a debin a chuir i drBgh air, nach robh innt-a 
ach beo^h-Bch beag, Hag, faom, ag-us, nach V/^iach 
da b chas b shal-Bch-Bdh le 'B full. (11) rinn 



29 

lleogh-Bnn smeid-a gair-9 Bn u&ir b chunn-aig e 
Bn t-eag-Bl b bha air 'en lluch, ag-us leig e as i. 

(1) A lion was out hunting one day. (2) The day was veiy warm, for there was 
great heat in the sun. (3) He was tired, and fell asleep under the shadow of a tree. 
<4> A little mouse was passing. (5) She ran across his nose and awakened him. 
(6) He lifted up his paw and clapped it on the mouse. (7) He was about to kill her 
for her boldness. (8) She was breathless and quaking. (9) She pleaded with him, 
and implored him to let her off. (10) She said that she had no wish to annoy him, 
that she was only a little, weak, trifling creature, and that it would be unworthy of 
him to soil his foot with her blood. (11) The lion smiled when he saw how frightened 
the mouse was, and let her off. 



II. 

( 1 ) Bn ceann mn-a gho^r-id Bn deVdh so, aon 11a 
b bha Bn lleogh-Bnn b' sealg, cha^dh b' gblac-Bdh 
ann Bn rib-o. (2) Bn ua^r b dW fh&ir-ich e nach 
robh dol as aig-o, £h6is-ich e air ran-aich cho 
cruatdh 's gun do dhmsg nB cnuzc lets Bn/Tiuaim. 
(3) chual Bn lluch-ag e. (4) dh' akhn-ich i b 
ghu^h, ag-us ruitfh i gu lluB^h far Bn rodh e. (5) 
bha e Bn sin b' cur nBn car dhe£h, ag-us gun 
hios aig-a de a dhecm-Bdh e. (6) ann Bn tiot-B 
ibms-ich Bn lluch air Bn llion b chreim far Bn robh 
Bn t-snBim ceang-ail-to, ag-us cha b' /Aad-B gus 
Bn do ghearr i troimh-9 e, ag-us leig i righ uaibh- 
reBch nB co^ll-a fa-sgaotl. 

(1) A short time after this, one day as the lion was hunting, he was caught in 
a snare. (2) When he felt that there was no way of escape, he began to roar so 
loudly that the hills rang with the sound. (3) The mouse heard him. (4) She knew 



his voice, and ran quickly where he was. (5) There he was tumbling and not 

g what to do. (6) In a 
was tied, and she was not long in cutting it through, and setting the proud king of 



knowing what to do. (6) In a moment she began to gnaw the net, where the knot 
was tied, and she wi 
the forest at liberty. 



30 

III. 

Gach ml-e shlu'Bgh air £hal-Bmh £ha, 
Semn-ibh le iol-'Bch ard do Dhia ; 

Le h-aoibh-ne^s dean-aibh se^rbh-is dha, 
'S le binn-cheol ard-aicb-ibh Bn Triatfh. 

2 Tmg-ibh gur Dia Ie-ho-bha treun, 

'S e mbain ^ cbru^h-aich sinn 's 'B dhealbh ; 
M'Br shhregh 's rnBr cbaozr-icb fos dha/h^'n, 
Is lleis-sran sinn gu lle^r nm* sbealbh. 

3 Le bmdb-ei3ch-'Bs 'na Ihth'v "Q steach, 

'Na gheat-aidh a^ll-idh ^hig-ibh dlu^h ; 
Tog-aibh i3n ctwrt-e^n nnaomh' is £heach 
D' a amm-s^n mol-^dh ard is elm. 

4 CH'r tha, 'Bn Tigh-e^rn ma£b gu fior ; 

Gu bra£h cba diob-air trdc-c&ir Dhe ; 
Bidh y*Mr-inn mafcr-e'Bnn-'Bch gu sior, 
Gun chaoch-ladA, buan, o re* gu re. 

1 All people that on earth do dwell, 3 G enter then his gates with praise, 

Sing to the Lord with cheerful voice ; Approach with joy his courts unto ; 

Him serve with mirth, his praise forth Praise, laud, and bless his name always, 
Come ye before him and rejoice, [tell, For it is seemly so to do. 

2 Know that the Lord is God indeed ; 4 Forwhy the Lord our God is good ; 

Without our aid he did us make ; His mercy is for ever sure ; 

We are his flock, he doth us feed, His truth at all times firmly stood, 

And for his sheep he doth us take. And shall from age to age endure. 

IV. 

(1) Ar n-A^hair -b ta air Nneamh ; (2) gun 
nnaomh-aich-eBr d' amm. (3) Jhig-e^dh do rlogh- 
vtchd. (4) Dean -'Br do thoil air -Bn Tal-^mh nTBr a 



31 

nim-^ar air Nneamh. (5) Thoiv dhumn an dmgfo 
ar n-ar-an Uaidi-e^l. (6) Ag-us maim dhumn 
ar fiach-'en m'Br v, mhaim-e'es sinn-9 d' ar Muchd- 
flach. (7) Ag-us na lle^g 'em bua^r-e'edh sinn ; 
(8) ach saor sinn o olc. (9) Oir is lleat-s'B T3n 
viogh-^echd, ag-us ^n cumh-vchd, ag-us 'b' ghlcm-,. 
gu sior-rm'dh. A-men. 

(1) Our Father which art in Heaven: (2) hallowed be thy Name. (3) The- 
kingdom come. (4) Thy will be done in earth as it is in Heaven. (5) Give us this 
day our daily bread. (6) And forgive us our debts as we forgive our debtors (7> 
And lead us not into temptation ; (8) but deliver us from evil. (9) For thine is thfr 
kingdom, and the power, and the glory, for ever. Amen. 



1 Nis th& 'b g^ainh-ralh air gach taobh, 

'S nna-dur teann fo 'n rfo«h-^dh chruaidh 
'S fuar-aidh, 116m, gach llus is craobh, 
'S gach sion aog-naidh rmsr ■en uaigh. 

2 Chan 'eil e ach misr ran de 

Bho 'n b riogh-aich samh-r^dh uai'n', 
Bho 'n v, chrmnn-ich-eisdh vm fewr, 
'S o 'n 13 chrioch-naich-e'edh -e' bhuain. 

3 Llkith-evn grian-'ech dh' im-ich uainn ;. 

So misr theid sly bliadh-naidh as, 
Aon air sail -teen aoin, gu buan, 
'S iad na 's lluaitfh' na cheil-a bras. 

4 TTia ar heath-v breoit-9, gearr ; 

'S faisg -en geamh-redh is ^n t-ewg ; 
'S mer un dm'11-eag, searg-t' air liar, 
Tu it-id h sinn-8 bharr n^en gewg. 



32 



5 Ach ni 'n tal-'emh dusg-^dh suas ; 

Till-idh ri^h-ist dreach nt?m flur, 
'S eir-idh nna-dur as «n uaigh, 
Bed le beath-'e ghlor-mhou* hit. 

6 'S do wb nnaoimh, mi de^dh mm fois, 

Thig am-dusg-aidh aoibh-ne'ech, m6r, 
'S gheabh ar fe6^1 mi dooh v,s clos, 
Gu ring earr-^ch buan n*? G16*r'. 



1 Winter reigneth o'er the land, 
Freezing with its icy breath ; 
Dead and bare the tall trees stand ; 
All is chill and drear as death. 

.2 Yet it seemeth but a day 

Since the summer flowers were here, 
Since they stacked the balmy hay, 
Since they reaped the golden ear. 

Sunny days are past and gone : 

So the years go, speeding fast, 
<Onward ever, each new one 
Swifter speeding than the last. 



4 Life is waning ; life is brief ; 

Death, like winter, standeth nigh ; 
Each one, like the falling leaf, 
Soon shall fade, and fall, and die. 

5 But the sleeping earth shall wake, 

New-born flowers shall burst in 
bloom, 
And all nature, rising, break, 
Glorious from its wintry tomb. 

6 So the saints from slumber blest, 

Rising, shall awake and sing ; 
And our flesh in hope shall rest 

Till there breaks the endless spring 



33 



BEADING LESSONS. 



LESSON I. 

Calum Seoladair. 
malcolm sailor. 

(1) Bha seoladair 6g aon uair air turus, 11a goirid 

Was a-sailor young one time on a-journey, a-day short 

geamhraidh, eadar da bhaile-puirt a bha astar fada o cheile. 

of-winter. between two towns-of-se*port that were a-distance long from other.* 

(2) Bha an Ua fuar, fiadhaich — gaoth nihor agus sneachd agus 

Was the day cold, stormy — a-wind great and snow and 

uisge trom ann. (3) Cha robh e eolach air an rathad ; bha 

rain heavy there. N was he acquainted on the way ; was 

an oidhche a' llaighe air gu bras, agus gun fhios aige 

the night a-lying on-him quickly, and without ken at-him 

c' ait an cuireadh e seachad i. (4) Mu dheireadh, an uair 

what place that should -put he past it. About end, the time 

nach robh fhios aige de a dheanadh e, chunnaig e Ileus 

that-not was ken at-him what thxt should-do he, saw he a-gleam 

beag soluis ; ghabh e misneach, luathaich e a cheum, agus an 

little of- tight; took he courage, quickened he his step, and in 

uine ghoirid rainig e tigh tuathanaich aig taobh an rathaid. 

a-time shore reached he(the) house of-a-farmer at(the)sideof-the road, 

(5) Bhuail e aig an dorus, agus ann an tiota dh' fhosgail 

Stiuck he at the door, and in a-moment opened 

bean-an-tighe e. 

(the) woman-of-the-house it. 

(6) " Am bi sibh oho math/' ars' esan, " agus gun 

Will-be you so good," quoth he, "and that 

toir sibh dhomh cead suidhe aig an teine gu madainn? 

will-give you to-me leave to sit at the fire till morning? 

(7) Tha mi fliuch, sgith, agus chan urrainn domh mo rathad a 

Am I wet, tired, and not (is) ability to-me my way to 

dheanamh anns an dorch'v" 

make in the daik." 

* cheile, literally 'mate or 'fellow.' 



34 
(8) "Thig a stigh, a dhuine bhochd," thuirt ise 5 

" Come in-the-house, man poor, said sht, 

" cha teid thu na's fhaide an nochd. (9) Boohd agus mar tha 

' not ahalt-go thou whatis-farther to-night. Poor and as are 

sinn, ni sinn ddigh air biadh, agus deoch, agus lleaba dhuit." 

we, will-make we a-way on food and drink, and a-bed to-you." 

(10) An uair a chaidh e stigh, fhuair e failte a cheart 

The time that went he in-the-house, got he -welcome just 

cho cairdeil o fhear-an-tighe ; agus dh' eirich a' chlann bheag 

as friendly from (the) man-of-the-house ; and got-up the children little 

gu modhail, agus thug iad aite dha a choir an teine. (11) 

respectfully, and gave theya-placeto-him near* of-the fire. 

Thug am boireannach cneasda aodach agus brogan tioram da, 

Gave the woman kind clothes and shoes dry to-him, 

agus cho robh i fada a' cur aird air aran, is im, is caise, 

and not was she long putting readiness on bread, and butter, and cheese, 

agus bainne blath na buaile, do ; n t-seoladair. (12) Chuir e 

and milk warm of-the fold, to the sailor. Put him 

fhein agus an teaghlach grinn seachad an oidhche gu seasgair, 

self and the family excellent past the night comfortably, 

cridheil ; agus an uair a dh/ iarr an tuathanach beannachd an 

heartily ; and the time that asked the farmer (the) blessing of-the 

Ti-is-Airde air a' chuideachd, ghuidh e cadal math do n 

One-(that)-is-Higbest on the company, wished he a-sleep good to the 

choigreach, agus chaidh iad uile a laighe. (13) Chaidil an 

stranger, and went they all to lie-down. Slept the 

sedladair gu trom gus an cual' e am buachaille a' freasdal do 'n 

sailor heavily till that heard he the cow-herd attending to the 

chrodh aig beul an Ua. (14) An uair a dh' eirich e bha 

cattle at (the) mouth of-the day. The lime that got-up he was 

am biadh-maidne air a' bhord, deas, glan, agus aoibh air gach 

the food-of-morning on the table, ready, clean, and cheer on overy 

aghaidh ris. (15) Dh' ith e a leoir mhor, agus an sin thog e 

face to-him. Ate he his plenty great, and then lifted he 

air gu falbh. 

on-him to go-away. 

(16) "Chan urrainn domh," thuirt esan, "dioladh aig an 

" Not (is) ability to-me," said he, " to recompense at the 

am so air son 'ur coibhneis ; ach cha di-chuimhnich mi 

time this on account of-your kindness ; but not shall-forget I 

gu brath e ; agus co aige tha fios naoh cuir am Freasdal 

till judgment it ; and who at-him is ken that-not will-put the. Providence 

am chomas, lla-eigin, rud . is fhearr na buidheachas a 

in-my power, a-day-some, a-thing (that) is better than thanks to 

* ohdir, lit. ' right.' Being a noun, it takes the genitive after it. 



36 

thairgseadh dhuibh? (17) Chan 'eil agam duibh an drast ach 

offer to-you? Not is at-me to-you in meant ime but 

mo mhile beannachd. (18) Slan leibh!" 

my thousand of-blessings. Well with-you !" 

(19) " Mar sin leat-sa, agus soirbheachadh math dhuit," ars' 

"Like that with-Mee, and success gcod to-thee,'' said 

an tuathanach. 

the fanner 

(20) " D' fhaicinn slan," ars' a' bhean ; " ach mu 'n 

"Thy seeing well," quoth the woman; "but ere 

dealaich sinn, innis dhuinn c' ainm a th' ort." 

will-part we tell to-us what name that is on-tbee." 

(21) "Foghnaidh 'Calum Seoladair' mar ainm domh gu? 

"Will-suffice ' Malcolm (the) Sailor ' as a-name tome till 

an till mi a rithist." 

that shall-return I again." 

(22) Dh' fhaisg e llamh gach aoin diubh gu teann; 

Wrung he (the) hand -of -every one of them tightly ; 

thog e air, agus cha d' fhairich e an uine a' dol thairis gus, 

lifted he on-him, and not felt he the time going over till, 

mu mheadhon 11a, an do rainig e am baile-puirt, far an 

about (the) middle-of-day that reached he the town-of-seaport, where that 

do ghabh e air lluing a bha gu seoladh do na h-Innsean- 

took he on- a-ship that was to sail to the Indies- 

an-Ear. 

in-East. 

MALCOLM THE SAILOR. 

(1) Once upon a time a young sailor was travelling, on a short winter day, 
between two seaport towns, which lay a long distance from each other. (2) The.day 
was cold and stormy, and there was a high wind, and snow, anrt heavy rain. (3) 
He did not know the way ; the night was fast falling upon him, and he knew not 
where to spend it. (4) At last, when he knew not what to do, he saw a littlegleam 
of light ; he took courage, quickened his step, and in a short time he came to a 
fa mer's house a the side of the road. (5) He knocked at the door which was 
in s tantly opened by the goodwife. (6) " Will you be so kind ' he said, " as to allow 
me to sit at the fireside till morning ? (7) I am wet and tired, and I cannot make my 
wa y in the d 'rk." (8) "Come in, poor man," she answered ; " you shallgo no farther 
to- n . ight (9) Poor as we are, we will make shift to give y< u food and drink, arda 
bed " (10) When he went in he had the same hearty welcome from the RooduirUi ; 
and the little children respectfully got up and made room for him beside the fire. 
(11) The worthy woman gave him dry clothes and shoes, and she was not long in 
preparing bread and butter and cheese, and waim milk from the fold, for the sailor. 
(\2) He and the kind fanily passed the evening comfoitably and heartily ; and 
:»fter the farmer had asked the blessing of God cm the company, he wished the 
stranger a sound sleep, and they all went to bed. (13) The sailor slept soundly till 
he heard the cowherd attending to the cattle at break of day (14) When he got 
up, breakfast was trim and ready on the table, and there was welcome on every 
f  ce. (15) He ate heartily, an i aftei wards prepared to leave (16) "itm not able," 
he said, " to repay you at this time for your kindness, but I shall never forget it ; 
and who knows but Providence may some day put it my power to offer you some- 
thing better than thanks ? (17) For the present I have nothing for you but my blessing. 
(18) Farewell " (19) " Farewell, and good luck to you," said the farmer. ^20) " Safe 
return to you," said the woman; "but eie we part, tell us your name." (21) 
" * Malcolm the bailor ' will do till I come back again." (22) He shook hands with 
them all warmly ; set off, and did not feel the time long till, about midday, he 
arrived at his port, where hejoined a ship which was about to sail for the Fast Indies. 



36 

LESSON II. 

Calum Seoladair. — Continued. 

MALCOLM SAILOR.— Continued. 

(1) Bha an llong corr agus trt bliadhna air a cuairt ; 

Was the ship more and three years on her circuit ; 

agus bha companach do Chalum ag radh nach deachaidh 

and was a companion to Malcolm saying that-not went 

11a seachad fad na h-uine sin, anns nach d'thug Calum 

a-day past (the) length of the time that, in which-not gave Malcolm 

iomradh air a' choibhneas a fhuair e ann an tigh 

mention on the kindness which had-received he in (th-) house 

an tuathanaich. 

of-the farmer. 

(2) Cho lluath agus a thainig an llong gu caladh an deidh 

So soon and that came the ship to haven, after 

dhi tilleadh do 'n duthaich so, thug Calum a charaid 

to-her returning to the country this, brought Malcolm his friend 

leis, agus ghabh e carbad chum an greasad a dh' ionnsaidh 

with him, and took he a-carriage to their hurrying to* 

an tighe anns an do mheal e a leithid de shuairceas. (3) An 

of-the house in which enjoyed he its like of hospitality. The 

uair a rainig iad dliith do 'n tigh, chunnaig Calum nach 

time that reached they near to the house, saw Malcolm that-not 

robh cuisean idir mar dh' fhageiad. (4) Bha bean- 
were matters at-all as (had) left he them. Was (the) woman- 

an -tighe a nis 'na bantraich, agus a clann 'nan dilleachdain. 

of-the-house now in her widow, and her children in their orphans. 

(5) Chan e mhain sin, ach aig a' cheart am sin, bha na 

Not (is) it alone that, but at the right time that, were the 

maoir a' cur a cuid a'n ksaoghal a mach air a' chnoc, gu 

officers putting her share of-the world out on the hill to 

bhith air an reic, a dhioladh fhiachan anns an robh i air 

be on their selling, to (the) paying of-debts in which was she on 

tuiteam. (6) Bha aireamh bheag shluaigh 'nan seasamh thall 

falling. Were a-number small of people in their standing yond 

'a a bhos, le cridheachan goirt, a' feitheamh gus an toisicheadh 

and hither, with hearts sore, a-waiting till that should-begin 

an reic. 

the selling. 

(7) Leum Chalum a stigh direach mar bha am maor 

Jumped Malcolm in-the-house straight as was the officer 

a' dol a thogail leis na creathlach anns an robh an lleanabh 

going to lifting with-him of-the cradle in which was the child 

• ionnsaidh , lit. • attack ' or ' contact.' Beinz a noun, it takes the genitive after it. 



oige, 


'na 


chadal ; 


agus a 


mhathair bhochd 'na 


y mnger 


in 


his-slaep ; 


and his 


mother poor iu 



37 
a b' 

that wa« 

suidhe r J a thaobh a' sileadh nan deur. 

her sitting to his side shedding of-the tear**. 

(8) "De is ciall da sol" dh' fheoraich e de 'n mhaor. 

"What is meaning to this?' asked he of the officer. 

(9) " Tha," flireagair esan, " an airneis r' a reic air son 

;' Is," answered he, " the furniture to its selling on account 

fiachan a' bhoireannaich so." 

of (rhe)-debts of-the w >man this." 

(10) "Air d' athais, a dhuine gun trbcair, gun iochd," 

"On thy leisure, mm without mercy, without pity," 

arsa Calum, agus e a' dunadh a dhuirn; "cuir llamh air 

quoth Malcolm, and he closing of-his fist; "put a-hand on 

slait de 'n chreathaill sin, agus chan fhag mi bior slan 

a-withe of the cradle that, and not will-leave I a-stick whole 

ann am fiodhrach-tarsaing do chuirp!" 

in (the) timbers of -thy body!" 

(11) Spion e an sin a mach a sporan, anns an robh 

Pulled he then out his purse, in which were 

aige tuarasdal thri bliadhna, ann am buinn 6ir. 

at-him (the) wages of-three years, in coins of gold. 

(12) "So/' ars' esan; "paidh thu fhein as a sin, agus 

"Here," quoth he; "pay thee self out-of that, and 

cuir a stigh a h-uile ball de dh' airneis na mna coire 

pu f inthe-house every limb of (the) furniture of the wotian good 

far an d' fhuair thu iad." 

where that foundest thou them." 

(13) Thionndaidh e an sin a chur failte air a' 

Turned he then to put salutation on the 

bhoireannach bhochd, agus i 'na seasamh llan ioghnaidh, 

woman poor, and she in her-sianding fall of-wonder, 

agus a cridhe an impis sgaineadh le taingealachd. 

and her heart like-to bursting with thankfulness 

(14) Cha robh an da shebladair ach gle ghoirid a' cur 

Not were the two sailors but rather short putting 

an tighe an ordugh, agus chuir iad thairis an 11a gu cridheil, 

of-the ho'is a - in order, and put they over the day heartily, 

sunndach, gns an d' thainig am feasgar, agus am b' fheudar 

merrily, till that came the evening, and that was necessary 

dhoibh falbh. 

to-them togo-away 

(15) Cha robh bliadhna uaith sin, gus an robh balachain 

Not was a-yeir since that, till that were (the) boys 

an tuathanaich comasach air aite an athar a ghabhail, 

of-the farmer competent on (the) pla;eof-thiir fitherto tike, 



38 
nach do chuir Calum Seoladair suim airgid a dli' ionnsaidh 

that-not did send Malcolm (the)Siilor a-sum of-money to 

na bantraich, cho math ri goireasan feumail eile, agus 

of-the widow, as well »o handy-things useful other, and 

gnothaicheaxi nneonach a bheireadh e a nail as na h-Innsean 

things cunous which would-bring he over out-of-the Indies 

di fhein agus do 'n chloinn. (16) Shoirbhioh leo 

to-her self and to the children. Prospered with-them 

gn ciatach riamli tuilleadh; agus mur do shiubhail iad uaith 

admirably ever more; and if-not have-departed they since 

sin tha iad beo fhathast. 

that are they alive still. 

MALCOLM THE SAILOR-ConHnued . 

(1) The ship was over three years on the voyage ; and a compvnion of Malcolm's 
used to tell that not a day pissed during that time in which Malcolm did not speak 
about the kindness which he had received in ihe hou e of the farmer. (2) So noon 
as the ship returned to port after coming back to this country, Malcolm took his 
friend with him, and hired a carriage to hurry them to the house where he found 
such kindness. (3) As they aoproached the house, Malcolm could see that mat its 
were not at all as he had left them. (4) The woman was now a widow, and her 
children orphans. (5) Not only .-o, but at that moment the officers were putting 
her earthly all out upon the hill, to be sold to pay certain debts into which she had 
fallen. (&) Small clusters of people stood here and there, with heavy hearts, wait- 
ing till the auction should begin (7) Ma'colm rushed in just as the officer wis 
about to lift the cradle, in which the youngest child lay sleeping; with his poor 
mother sitting beside him weeping bit^e ly. (8) " What^oes all this mean ?" he asked 
of the officer. (9) "The furniture." he answered, "is about to by sold to pay this 
woman's debts." (10) "Avast, >ou heartless, pitiless man," said Malcolm, closing 
his fist ; " if you lay a hand on a withe of that cradle, I will break all the timbers in 
your body !" (11) He then pulled out his purse, in which hp had three years' wages 
in gold (12) " Here," said he, " pay yourself out of that, and put back ev ry stick 
of the dear woman's furniture where you found it." (13) Then he turned to salute the 
poor woman, who stood full of wonder, and her heart like to burst with gratitude. 
(14) The two sailors were not long in putting the house in order, and they spent the 
day heartily and cheerfully till evening, when they had to leave. (15) There was 
not a year from that time, till the farmer's boys were able to take their father's 
place, that Malcolm the bailor did not send a *um of money to the widow as well 
as other useful articles, and curious things which he used to bring home from the 
Indies for herse f and 'he children '16) Everything prospered well with them ever 
after that ; and if they have not died since, they are still alive. 

LESSON in. 
Am Mao Strodhail. 
the son prodigal. 
(1) Bha aig duine araidh dithis mhac. (2) Agus fchuirt am 

Was at a-man certain twain of-sons. And said the 

mao a b' oige dhiubh r' a athair, Athair, thoir dhomhsa 

son that was younsrer of-them to his father, Father, give to-m-? 

a' chuid-roinn a thig orm de d' mhaoin. (3) Agus roinn 

the portion-share that wiH-come on me of thy substance. And divided 

e eatorra a bheathachadh. (4) Agus an deidh* beagain de 

he between-them his living. And after of-a-few of 

* deidh, after. Being a noun, it takes a genitive after it. 



39 
laithean chruinnich am mac t b oige a chuid uile, 

days gathered the son that was younger his portion all, 

agus ghabh e a thurus do (iiuthaich ad air astar, agus 

and took he his journey to a-country far on distance and 

an sinn chaith e a mhaoin le beatha struidheasaich. (5) Agus 

there wasted he his substance with a-lif ■i wasteful. And 

an uair a chaith e a chuid uile, dh' eirich gorta ro mhor 

the time thai had-wasted he his portion all, arose a-famine very great 

san tir sin ; agus thoisich e ri bhith ann an uireasbhaidh. 

in-the land that ; and began he to be in want. 

(6) Agus chaidh e agus cheangail e e fhein ri aon de shaor- 

And went he and bound he him self to one of (the) free- 

dhaoine na duthcha sin; agu° cnuir e d' a fhearann e, a 

men of-the country that; and sent he *o his land him, to 

bhiadhadh mhuc. (7, Agus bu mhiann leis a bhru a lionadh 

(the) feeding of swine. And was desire with-him his be' ly to fill 

de na plaosgan a bha na mucan ag itheadh ; ach cha d' thug 

of the husks which were the swine a- eating ; but not gave 

neach air bith dha. (8) Agus an uair a thainig e d' a ionnsaiclh 

a-person on being to-him. And the time that came h* to him 

fhein, thuirt e, Cia lion de luchd-tuarasdail m' athar-sa aig a 

self; said he, How many of f oik - of - w i ges of -my father at whom 

bheil aran gu lleoir agus r' a sheachnadh, an uair a tha mise 

is bread t > plenty and to its sparing. the time that am / 

a' basachadh le gorta. (9) Eiridh mi agus theid mi 

a- ''ying with want. Will-arise I and will-go I 

dh' ionnsaidh m' athar, agus their mi ris, Athair, pheacaich 

to - f-my father, and will-say I to-him, Father, (have) sinned 

mi an aghaidh fhlaitheanais agus ad lathair-sa ; agus chan 

I in (the) face of-heaven and in-thy presence; and not (am) 

airidh mi tuilleadh gun goirteadh do mhac-sa dhiom ; dean 

worthy I more that should-be-called thy son of -me ; make 

mi mar aon de d' luchd-tuarasdail. (10) Agus dh eirich 

me as one of thy f oik - of - wages. And 



e agus chaidh e dh' ionnsaidh 'athar. (11) Ach air dha bhith 

he and went he to of-his-father. But on to-him being 

fhathast fad uaith, chunnaig 'athair e, agus ghabh e truas 

yet far from-hira, saw his father him, and took he pity 

dheth, agus ruith e, agus thuit e air a mhuineal, agus phog e 

of-him, and ran h«, and fell he on his neck, and kissed he 

e. (12) Agus thuirt am mac ris, Athair, pheacaich mi an 

him. And said the son to-him, Father, (have) sinned I in 

aghaidh fhlaitheanais agus ad lathair-sa, agus chan airidh 

(the) face of - heaven and in-thy presence, and not (am) worthy 

mi tuilleadh gun goirteadh do mhac dhiom. (13) Ach 

J .more that should-be-called thy son of-me. But 



40 
thuirt an kathair r' a sheirbhisich, Thugaibh a mach a' 

said the father to his servants, Bring out the* 

chulaidh is fhearr agus cuiribh uime i ; agus cuiribh fainne 

suit (that) is better and put about-him it ; and put a-ring 

air a laimh agus brogan air a chasan. (14) Agus thugaibh 

on his hand and shoes on his feet. And bring 

an so an llaogh biadhta agus marbhaibh e ; agus itheamaid agus 

here the calf fed and kill it ; and eat-we an( i 

biomaid subhach ; air bha mo mhac so niarbh, agus tha e beo- 
be-we merry ; for was my son this dead, and is he alive 

a lis ; bha e caillte agus fhuaradh e. (15) Agus thoisich iad 

again ; was he lost and has-been-found he. And began they 

air a bhith subhack 

on to be merry. 

(16) A nis bha a mhac a bu shine 'mach san fliearann; 

Now was his son that was older out in-the land ; 

agus an uair a thainig e agus a thar e am fagus do 'n tigh, 

and the time that came he and that drew he near to the house, 

chual e an ceol agus an dannsadh. (17) Agus ghairm e 

heard he the music and the dancing. And callled he 

d'a ionnsaidh aon de na h-oglaich, agus dh' fhidsraich e ciod a 

to him one of the men-servants, and inquired he what that 

bu chiall do na nithean sin. (18) Agus thuirt esan ris, 

was (the) meaning to the things those. And said he to-him, 

Thainig do bhrathair; agus mharbh d' athair an llaogh 

Has-come thy brother; and has-killed thy father the calf 

biadhta, a chionn gun d' fhuair e ris slan, fallain, e. (19) 

fed, to the-end that found he again whole, sound, him 

Agus ghabh esan fearg, agus cha b' aill leis dol a stigh ; air 

And t< ok he wrath, and not was will withhimto-goin-the-house ; on 

an aobhar sin thainig 'athair a mach agus chuir e iompaidh 

the cause that came his-father out and put he persuasion- 
air. (20) Ach fhreagair esan agus thuirt er'a athair, Feuch 

on-him. But answered he and said he to his father, Fehold 

tha mise a' deanamh seirbhis dhuit an uiread so a 

am / a- doing sendee tothee the amount this of 

bhliadhnaichean, agus uair air bith cha do bliris mi d' aithne, 

years, and time on being not broke I thy command, 

gidheadh cha d' thug thu meann riamh dhomh, chum gum 

yet not gavest thou a-kid ever to-me, to that 

bithinn subhach maille ri m' chairdean. (21) Ach an uair a 

should-I-be merry witli my friends. But the time that 

thainig do mhac so, a dh' ith suas do bheathachadh maille ri 

came thy son this, who has-eaten up thy living with 

stnopaichean, mharbh thu an llaogh biadhta dha. (22) Agus 
barl ts, hast-killed thou the calf fed to-him. And 



41 
frhuirt e ris, A mhic, tha thusa a ghnath maille rium, agiis na 

said he tohiin, Son, art thou of custom with-me, and the 

h-uile nithean is lleamsa is lleatsa iad. (23) Bu choir dhuinn 

all things (that) are with-?»e are with thte they. It-was right to-us 

a bhith subhach, agus aoibhneach; oir bha do bhrathair so 

to l>e merry, and joyful; for was thy brother this 

marbh, agus tha e beo a ris; agus bha e caillte agus 

dead, and is he alive again ; and was he lost and 

fhuaradh e. 

has-been-found he. 

1HE PRODIGAL SON. 

(1) A certain man had two sons. (2) And the younger of them said to his father,. 
Father, give me the portion of goods that falleth to me. (3) And he divided 
unto them his living. (4) And not many days after, the younger son gathered all 
together, and took his journey into a far country, and there wasted his substance 
with riotous living. (5) And when he had spent all, there arose a mighty famine in 
that land ; and he began to be in want. (6) And he went and joined himself to a> 
citizen of that country ; and he sent him into his fields to feed swine. (7) And he 
would fain have filled his belly with the husks that tt e swine did eat ; and n« man 
gave unto him. (8) And when he came to himself he said, How many hired servants 
of nay father's have bread enough and to spare, and 1 ptrish with hunger ! (9) I 
will arise and go to my father, and will say unto him, Father, 1 have sinned against 
Heaven and before thee ; and am no more worthy to be called thy son ; make me 
as one of thy hired servants. (10) And he arose and came to his father. (11) But 
when he was yet a great way off, his father saw him, and had compassion at d ran, 
and fell on his neck and kissed him. (12) And the son said unto him, Father, I 
have sinned against Heaven and in thy sight, and am no more worthy to be called 
thy son. (13) But the Father said to his servants, Bring foith the best robe and 

Eut it on him ; and put a ring on his hand and shoes on his feet. (14) And bring 
ither the fatted calf and kill it ; and let us eat and be merry ; for this my son was 
dead and is alive again ; he was lost and is found. (15) And they began to be 
merry. (16) Now his elder son was in the field ; and as he came and drew nigh tc* 
the house, he heard music and dancing. (17) And he calltd one of the servants, 
and asked what these things meant. (18) And he said unto him, Thy brother is 
come ; and thy father hath killed the fatted calf, because he hath received him 
safe and sound. (19) And he was angry, and would not go in ; therefore came his. 
father out and entreated Ir'm. (20) And he, answering, said to his father, Le, 
these many years do I serve thee, reither transgressed I at any time thy com- 
mandment ; and yet thou never gavest me a kid, that I might make merry with my 
friends. (21) But as soon as this thy son was come, which hath devoured thy 
living with harlots, thou hast killed for him the fatted calf. (22) And he said unto 
him, Son, thou art ever with me, and all that I h*ve is thine. (23) It was meet 
that we should make merry ai.d be glad : for this thy brother was dead and is 
alive again ; and was lost and is found. 

LESSON IV. 

An Greasaiche agus na Daoine-sith. 

(1) Bha ann roimhe so greasaiche, agus bha e 'na dhuine 
firinneach, ceart. 

(2) Bha e a' saoithreachadh gu goirt, ach an deidh a h-uile 
rud a bha ann, cha V urrainn da a chosnadh na chumadli b jo e. 

(3) Mu dheireadh chaill e a chuid a'n t-saoghal, acli uiread 
leathraich agus a dheanadh aon phaidhir bhrbg. 



1(2 

(4) Anns an fheasgar ghearr e a mach an lleathar, a' cur 
roimhe eirigh moch anns a' mhadainn a dheanamh nam brog. 

(5) Bha inntinn ghlan agus cridhe sunndach aige am measg 
gach cruaidh-chas a thainig air ; chaidh e a laighe ann an sith, 
dh' fhag e 'uile churam air Uia, agus thuit e na chadal. 

(6) Anns a' mhadainn bha e a' dol a shuidhe sios gu 'obair ; 
ach de a chunnaig e?— a' phaidhir bhrog, deas, glan, 'nan 
llaighe air a' bhord-oibre ! 

(7) Is gann a b' urrainn do 'n duine bhochd a shuilean a 
ohreidsinn, agus cha robh fios aige de a theireadh e. 

(8) Thog e na brogan agus sheall e thairis orra gu mion. 
geur, ach aon ghreim mearachdach cha robh annta. 

(9) Thainig ceannaiche an 11a sin, agus thaitinn na brbgan 
<3ho math ris 's gun do phaidh e orra gu toileach barrachd agus 
a b' abhaist da. 

(10) Le pris nam brog chaidh aig a' ghreasaiche air uiread 
leathraich a cheannach agus a dh' fhoghnadh air son dn 
phaidir bhrog. 

(11) Anns an fheasgar ghearr e a mach an obair, agus 
ghabh e mu thamh, a' cur roimhe a bhith air bonn moch air 
madainn. 

(12) Ach bha a shaothair air a caomhnadh dha ; oir an uair 
a dh' errich e anns a' mhadainn bha crioch air an obair. 

(13) Cha b'fhada gus an d' thainig ceannaichean a phaidh 
gu math air son a chuid brog; agus bha a nis aige na 
cheannaich lleathar cheithir paidhrichean eile. 

(14) Aon uair eile ghearr e a mach an obair tra-feasgair, 
agus a ris fhuair e deas, glan, i anns a' mhadainn. 

(15) Mhair so car greis a dh' iiine. 

(16) Na bhiodh gearrte anns an fheasgar bhiodh e air a 
dheanamh 'na bhrogan aig beul an 11a. 

(17) Is e a bha ann nach b'fhada gus an d'fhas an duinc 
coir soirbheachail, beirteach. 

THR SHOEMAKER AND THE FAIRIES 
(1) Long time ago there livel a shoemaker, a truthful, upright man. (2) He 
laboured hard, but after all that, he was nit able to earn as much as would keep 
him alive. (3) At last he lost all h« possessed in the world except as much leather 
as would make one Dair of shoes. (4) In the evening he cut oufe the leather, intend- 
ing to get un early in the mornine to make the shops. (5) He had a pure mind and 
a cheerful heart in the midst of all the straits which had come upon him ; he went 
to bed in peace, leaving all > is cares on God. and fell aslpep. (6) In the morning he 
was about to sit down to his work : but what did he see?— the pair of shoes, neat 
and ready, lying on the work-bench ! (7) The poor man could scarcely believe his 
eyes, and he did not know what to say. (8) He lifted the shoes and looked over 
them minutely und closely, but there was not one faulty stitch in them. (9) A 
purchaser came the way that day. ami the; shoes pleased him so well that he 



•13 

willingly paid for them more than, he was in the habit of do rig. (10) With the 
price of me shoes the shoemaker was able to buy as much letiher as would suffice 
for two pahs of shoes (11) In the evening he cut out the work and letired to rest, 
intending to be on f L ot e.uly in the morning. (12) Bu^ his labour was spared him ; 
for whe.t he got up in the morning the work was finished (13) It was not long till 

f>UiChuM!H came who paid well for his shoes ; and now he had what purchased 
eather for four pairs more. (14) Unce more he cut out the work at early evening, 
and again he found it neat and ready in the morning. (L) This continued for some 
time. ( ^) What was cut at evening was made into shoes at break of day. (17) 1 he 
result was that eie long the good man became prosperous and wealthy. 

LESSON V. 

An Greasaiche agus na Daoixe-sith. — Continued. 

(1) Air feasgar araidh mu am na Nollaige, mar bha e fhein 
agus a bhean 'nan suidhe taobh an teine, a' cbmhradh r' a 
cheile, ars' esan rithe, " Bu ghle mhath learn fuireach air mo 
chois an nochd, feuch am faicinn co tha a' tighinn agus a' 
deanamh na h-oibre air mo shon." 

(2) "Ni sinn direach sin fhein, a dhuine mo ghaoil," ars' a' 
bhean. 

(3) Dh'fhag iad an solus llaiste agus dh'fhalaich iad iad 
fhein air cul claraidh, ann an oisinn de 'n tigh, a dh' f haicinn 
de a thachradh. 

(4) Mu mheadhon oidhche thainig da thacharan bheag a 
stigh agus gun snathain aodaich orra. 

(5) Shuidh iad sios air bord-oibre a' ghreasaiche, thog iad 
na bha de leathar air a ghearradh a mach, agus thoisich iad 
air le 'n corragan beaga, a' fuaigheal, agus a* cnapadh, agus a' 
bualadh, air a leithid a dhoigh 's gun robh an greasaiche air a 
lionadh le ioghnadh, agus cha b' urrainn da a shuil a thogail 
diubh. 

(6) Shin iad air an obair an sin gus an robh crioeh oirre, 
agus na brogan reidh, glan, air a' bhord. 

(7) Bha so fada roimh eirigh na greine, agus an sin thar 
iad as mar an dealanach. 

(8) An ath la thuirt a' bhean ris a' ghreasaiche, " Tha na 
daoine-beaga an deidh ar fagail beirteach; tha sinn gu mor 
'nan comain ; agus bu choir dhuinne coibhneas air chor-eigin 
a dheanamh riu-san. 

(9) "Tha e a' cur doilghis orm a bhith 'gam faicinn ag 
iorpais mar tha iad ; chan 'eil snathain air an druim a chumas 
a mach am fuachd. 

(10) " Innsidh mi dhuit de a ni mi ; ni mi Heine bheag, 
agus eota, agus brigis, do gach fear aca; agus dean thusa 
brogan doibh." 



44 

(11) Thaitinn comhairle na mna ris a' ghreasaiche gu 
h-anabarrach agus air feasgair araidh, an uair a bha gach nni 
ullamh, dh'fhag iad na deiseachan air a' bhord, an aite na 
h-oibre a b' abhaist doibh a ghearradh a mach ; agus an sin 
chaidh iad agus dh' fhalaich iad iad fhein a dh'fhaire ciod 
a dheanadh na daoine-beaga. 

(12) Mu mheadhon oidnche thainig iad a stigh, agus bha 
iad a' dol a shuidhe sios an taice na h-oibre mar a b' abhaisfc 
doibh ; ach an uair a chunnaig iad an t-aodach rinn iad glag 
gaire agus bha othail mhor orra. 

(13) Chuir iad orra na deiseachan ann an tiota, agus 
thoisioh iad air dannsadh, agus air Ileum agus air gearradh 
shinteag an sin, gus mu dheireadh an do dhanns iad a mach 
air an dorus agus a nunn thar an ailein. 

(14) Chan fhaca an greasaiche gu brath tuilleadh iad ; ach 
chaidh gach cuis gu math leis as a dheidh sin, cho fada 's a 
bha e beo. 

THE SHOFMAKPR AND THE FAIRIES- Continued. 

(1) One evening about Christmas time, as he and his wife sat chatting at the 
fireside, he said to her, "I should much like to sit up to-night and see who is 
coming and doing the work for me" (2) "We will just do that same, my dear 
man," said the wife. (3) They left the light burning and hid themselves behind a 
screen in a corner of the house, to see what should happen. (4) At midnight there 
came in two lit' le sprites without a rag of clothes, (5) They sat down on the shoe- 
maker's workbench, they took all the leather that was cut out, and began with 
their little fingers, sewing and knocking and hamrr-erirg, in such away that the 
shoemaker was filled with wonder, and could not take his eyes off them (6) They 
lay to the work then til 1 it was finished, and the shoes neat and ready on the 
bench. (7) This was long b* fore the sun was up. and then they made off like lightning. 
(8) Next day the wife said to the shoemaker. " The little men have made us 
wealthy ; we are much in their debt ; and we ought to do them some kindness or 
other. (9) It grieves ire to look at them frisking about as they are ; there is not a 
rag on their backs to keep out the cold. (10) I will tell you what I will do ; I will 
make a little shirt and eoa\ and trousers fo» each of tVem ; and you make shoes 
for them." <I1) The wife's advice pleased the shoemaker vastly ; and one evening 
when everything was ready, they left the suits on the bench, instead of the work 
which they used to cut out, and then thev went and hid themselves to watch what 
the little men might do. il2) About midnight they cam.- in and were about to sit 
down to the woik as usual ; but when they saw the clothes they broke out into a 
loud laugh and were in great glee (13) They put on the suits >'n a twinkling, and 
they began to dance, and leap, and stride about, till at last they danced out of the 
door and away across the lawn. (14) The shoemaker never saw them again ; but 
everything went well with him after that, as long as h 3 lived. 

LESSON VI. 
Iain Beag Mac-Aindrea. 

(1) Tha e air 'aithris gun robh Iain Mac-Aindrea o chionn 
tinaoi-fichead bliadhna a' tamh an Dail-na-h-Aitnich, an sgire 
Ghlinn-Ceatharnaich, ann an Srath Spe. (2) Bha e 'na dhuin- 
eachan beag, suarach, 'na choltas air gach doigh — na bu 



45 

choltaiche a bhith air 'fhagail aig a' bhaile an cois nam mart 
-agus nan llaogh na bhith a' dol leis a' choisridh do 'n bhlar. (3) 
Gidlicadh na chom bha cridhe an llaoich^ air a bhrosnachadh 
le spiorad na gaisge; agus fear-bogha na b' ealanta an am 
tarrainggu comh-stri cha do tharraing riamh saighead ri sreing. 
(4) Tha gach euchd gaisgeil a rinn e air an aithris le tuilleadh 
ioghnaidh an uair a bheirear fa-near cho tur neo-fhaicheil 's a 
bha e. . (5) Tha e air a radh gun tilgeadh e da-shaighid-dheug, 
agus gun sathadh e an darna h-aon ann an earball na h-aoin 
eile. (6) Thainig e aon 11a seachad air buidhinn a bha ri 
giomanachd ann an Sraih-h-Eireann. (7) Dn' fliebraich cuid 
<iiiibh de 'n ghille bheag am feuchadh e ris an t-saighid, agus 
le beagan moit dh' aontaich e. (8) Bhuail e an toiseach faisg 
air meadhon na targaid, ach an darna h-uair chuir e an 
t-saighead direach 'na meadhon. (9) Thoisich iad air ioghnadh 
a ghabhail agus air a bhith 'ga mholadh ; ach thuirt e riu gun 
•deanadh iad na b' fhearr na sin an Srath-Spe. (10) Dh' fhalbh 
•e agus shath e slatag sheilich ann an torn, astar math air falbh. 
(11) Thilg e agus sgoilt e i leis a' chiad shaighid. 

(12) Bha e 'na rogha fnear-aitribh, agus cha b' ainmig leis 
a bhith ris an obair sin ann an Srath-h-Eireann. (13) Aig aon 
am bha e ann ris a' cheart obair sin aig Fear Choileachaibh. 
(14) Air feadh na h-oidhche thainig a' chrois-tara chum an 
tighe. (15) B' e bha an so Rosach Chill-reabhaig an Srath- 
Narann, agus e air toir na creiche a thogadh uaith le Fear 
Acha-luachrach an Lloch-abar, agus e air shurd pbsaidh. (16) 
Dh' fhalbh Fear Choileachaibh agus a chuideachd maille ri 
buidheann an Eosaich, agus Iain Beag Mac-Aindrea mar aon 
-de chach. (17) Bhuail iad air an aghaidh le surd agus le faicill, 
gus an d'rainig iad a' Chrb-chlach am braigh Srath-h-Eireann. 
(18) Chunnacas solus ann am bothan nan ciobair. (19) An so 
bha Fear Acha-luachrach agus a bhuidheann an deidh an 
suipeire, a' seanachas r' a cheile gun fliiamh, gun eagal. (20) 
Aig an am so bha Iain Mac-Aindrea air toiseach na buidhne. 

(21) Shuidhich e e fhein mu choinne dorus a' bhothain. 

(22) Bha an oidhche fuathasach dorcha— nni a thug fior 
chothrom dhoibh-san a bha a mach, ach a bha gu tur an 
aghaidh chaich, a bha air an lleigeil ris le solus a' ghealbhain a 
bha aca anns a' bhothan. (23) An uair a dh' fhairich iad an 
tailmrich a bha a mach, b' ann le spiorad na gaisge a thriall 
gach fear chum an doruis, a thoirt coin no do luchd pa 
tbrachd ach cha d'rMnig a h-aon diubh an stairsneach gun 



46 

bhith air an lleagail na n torr air muin a cheile. (24) Bha 
llamh Iain Bhig Mhic-Aindrea bitheanta gu lleoir agus a shuii 
an toir air ceannard na buidhne. (25) Air dhasan a bhith 
aithnichte a thaobh 'eididh, an uair a chunnaig Iain e chuir e 
saighead 'na uchd a cheangail e ris a' phost a bha air a chulaibh. 
(26) An uair a chunnaig Fear Choileachaibh mar rinn e— 
theagamh chum fios a thoirt do 'n Rosach mar thachair — 
ghlaodh e mach, " Buaidh is tapadh leat, Iain Mhic-Aindrea 
Dhail-na-h-Aitnich !" (27) An uair a chual Iain am miodal so, 
aig am cho mi-fhreagarach — air dha a thuigsinn na 'n rachadh 
fear sam bith as, gun tugadh e 'ainm-san do Loch-abar ; nni a 
dh' fhagadh e buailteach do chunnart 'na dheidh sin — fhreagair 
e Fear Choileachaibh ann am briathran nacn furasda 
sgriobhadli. (28) Cha d'fhuair a h-aon as de na bha stigh, 
ach aon ghille maol, dubh, a thug fa-near a' chuis. (29) Bhrist 
esan a mach air cul a' bhothain, agus gu truagh do dh' Tain 
Mac-Aindrea, thug am fear so an nnaidheachd agus 'ainm do 
Loch-abar mar am fear a fhuair urram na saighdearachd. 
(30) Agus bha a' bhuil: is gann gun d' fhuair Iain 11a no 
oidhche sona 'na dheidh. 

LITTLE JOHN MACANDREW. 

(1) It is .-said that little John Macandrew lived some hundred and eighty years 
ago in Dalnahatnich, in the parish of Dnthil, in Strathspey. (2) He was a little 
insignificant man in appearance in every way— more like being left at home al«out 
the cows and calves than following tre heroes to battle. (3) He was, however, 
possessed of a hero's heart, inspired with the spirit of bravery ; and a more skilful 
archer, when the time of conflict came, never pressed arrow to bowstring. (4) The 
many brave deeds which he did are related with all the more wonder, seeing how 
altogether unprepossessing he was. (5) It is said that he could shoot twelve arrows, 
and fix one after one of them in the end of the one before it. (6) One day he passed 
a party of hunters in Strathdearn. (7) One of them ask^-d the little fellow if he 
would try his skill at *he bow. and with some show of diffidence he consented. (8) 
At the first attempt he struck near the middle of the target, but at the sec >nd 
throw he sent the arrow direct to the centre. (9) They Vegan to wonder and to 
praise him ; but he told them they could do better than that in Strathspey (10) 
He went and thrust a willow wand into a little mound a good distance off. (11) He 
sent his first arrow right through the twig. 

(12) He was an excellent husbandman, and it was no rare thing with him to be 
thus occupied in Strathdeam. (13) At one time he was engaged for the Laird of 
Kyllachy. (14) During the night the fiery-cross came to the house (15) This was 
Rose of Kilravock, in ^trathnairn, seeking his cattle, of which h»* had been 
plundered by the Laird of Auchluachrach, in Lochaber, who was on the eve of 
iretting married. (16) The laird of Kyllachy and his retainers set off with Rose's 
party, and > iti le John Macandrew among the rest. (17) They pushed on eagerly 
and warily, till they came to Cro-clach, in the heights of Strathdearn. (1 8) They 
observed a light in the shepherds' hut. (19) Here were the I aird of Auchluachrach 
and his company, after supper, sitting talking to each other, and fearing nothing. 
(20) At this time John Macandrew was at the head of the party. (21) He t'.iok up 
his position opposite the door of the hut. (22) The night was very dark— a fact 
which gave the best advantage to those who were outside, but which was altogether 
against the • thers, who were made quite visible by the light of the fire which they 
had in the hut. (?3) When they heard the sound of footsteps outside, they all 
sprang bravely to the door to meet their pursuers, but not one of them reached the 
threshold, for they were all shot down in a heap on the top of each other. (24) 
Little John Macandrew's hand was active enough, and with his eye he watched for 



47 

the leader of the pariy. (25) He * eing easily recognised by his garb, whenever John 
caught, sight ui hrmhestnuan a i row into uis breast, which transtixea him to the 
post that stood at his back. (26) When the Laird of Kyllachy saw wnat he had 
done— perhaps to apprise Rose of wLat hau happened— he cried out, " Victory and 
luck to you, John Macandrew of Dalnahatnich ?" (27) When John heard this com- 
pliment at such an ill-chosea moment— knowing that if one of them escaped he 
would carry his name to Lochaber ; a fact which would expose him to danger in 
the future— he answered the Laird of Kyilachy in words not tit to be recorded. (23) 
Not one escaped of those who were within, but one black, beardless fellow, who had 
witnessed the fight. (29) He cut his way through the back of the hut, and unluckily 
for John Macandrew, he carried the news and his name to Lochaber, as the man 
who had won the honours of the fight. (30) And the result was that John scarcely 
spent a day or nijjht in peace after it. 

LESSON VII. 
Iain Beag Mac-Aindrea — Continued. 

(1) An uair a rainig an sgeul so Lloch-abar, a bha cho 
craidiiteach do bhean-na-bainnse, cha d' fhois agus cha do 
thanih i gus an do rainig i Cro-chlach ; agus tha a cor an uair 
a rainig i na s asa thuigsinn na chur an ceill. (2) iha e air a 
radh gun d 1 fhuair i a mhial-chu fhein ag 61 full Fear Acha- 
luachrach ; agus amis ann teinn-chradh anns an robh i, gun 
d' thug i an cu 'na spathaltan as a cheile. 

(3) An uair a sgaoil an nnaidheachd, bha, oaudean nam fear 
a thuit air an gluasad le cuilg bhuaireasaich. (4) Thog iad 
orra, da-fhear-dheug, agus rainig iad tigh Iain Mhic-Aindrea. 
(5) Bha Iain agus a bhean a stigh le cheile, agus thuig iad co 
a bh' aca,air ball. (6) Dh.' fhoighnich na daoine de bhean an- 
tighe am b' e so tigh Iain Mhic-Aindrea, agus c' ait an robh e 
fhein. (7) Thuirt i gu misneachail gum b' e, agus nach robh 
e fhein fad as. (8) Dh' iarr i orra suidhe gus an tigeadh e. 
(9) Cha do smuainich iad gum b' e Iain fhein a bha na 
'shuidhe taobh an teallaich ; oir ged fhuair iad 'ainm 's a 
shloinneadh, cha d' fhuair iad a dhealbh 's a ohumadh. (10) 
Bha a bhean a' fuineadh aig an am, agus thilg i mir de 'n a ran 
air an fhear a bha 'na shuidhe taobh an teallaich ; agus le 
bagairt choimhich dh' iarr i air dol a shealltainn nach robh an 
fheudail ri dolaidh sam bith j agus na 'm faiceadh e a mliaigh- 
stir, fios a thoirt da gun robh daoin'-uaisle a' feitheamh air. 

(11) Dh' fhalbh e le gearan, mur nach biodh e idir toileach. 

(12) Chaidh ise gu seomarfar an robh am balg-shaighead, agus 
chuir i a mach air uinneig g'a ionnsaidh e. (13) Re na h-uine 
so oha do sguir i a chumail seanachais ris na coigrich, agus 'gam 
frithealadh leis a' bhiadhtachd a b' fhearr a bh' aice. (14) 
Dhirich Iain am bruthach a bha fa chomhair dorus a thighe ; 
ohuir e da-shaighid-dheug ann anrian freagarach air an torran 



48 

llamh 1 is, agus ghlaodh e, fear sam bith a bha ag iarraidh Iain 
Mhic-Aindrea e bhith a mach. (15) B' ann an sin a bha a' 
■chabhag, gach fear a' bualadh a mach chum ionnsaidh a thoirt 
air Iain Mac-Aindrea ; ach cha luaithe rainig iad an dorus na 
I>ha saighdean Iain 'gan comhlachadh agus 'gan lleagail gu liar. 
(16) Cha deachaidh am fear mu dheireadh dhiubh fada o 'n 
tigh an uair a thuit e, air chor 's nach deachaidh a h-aon diubh 
as a dh' innseadh na nnaidheachd san tir as an d' fhalbh iad. 

(17) 'Na dheidh so bha Iain Mac-Aindrea fo fhiamh a la 's a 
dh' oidhche. (18) Cha robh e sabhailte dha a bhith oidhche 
'na thigh fhein, air chor 's gum bu duth dha gearan air an 
oidhche sin a luaidh Fear Choileachaibh air 'ainm e. (19) 
Uime sin, bha a leaba aige ann am barr craoibh ann an Coille 
Uisge-Thuilnean, ann an ionad ris an abrar Giuthas-na- 
h-Uamha gus an 11a an diugh. (20) Chual iad mu 'n lleaba so 
■aim an Lloch-abar, agus bha na h-Abraich gu trie ri fhaicinn 
air feadh na coille sin chum a faighinn a mach. (21) Bha iad 
air uairibh a' tachairt air Iain fhein ; ach cha robh iad idir a' 
samhlachadh gum b' e bhiodh ann — nni a thug cothrom dha 
de 'n d' rinn e gu minig feum, air chor 's nach do leig e aon de 
na chunnaig e riamh air 'ais. (22) Am fear mu dheireadh a 
chunnaig e dhiubh, bha e air feadh na coille gun duine leis. 
(23) Dh' fheoraich am fear so de dh' Iain — mar gum b' ann 
air son nneonachais d' a fhein — c'ait an robh an lleaba-fhalaich 
aig Fear Dhail-na-h-Aitnich. (24) Fhreagair Iain gum feuch- 
adh e sin da ; agus an uair a chunnaig an t-Abrach an lleaba, 
sheall e mu 'n cuairt car tiota bhig, agus chuir e 'aghaidh air 
a dhuthaich fhein ; ach cha b' fhada chaidh e an uair a thug 
Iain tarraing air a' bhogha a bha air a chleith fo 'bhreacan, 
agus leag e am fear sin mar an ceudna gun a leigeil na 
b' fhaide air a thurus. 

(25) Chan 'eil cunntas air a liutha fear a mharbh e re a 
bheatha, ach tha iomradh gur mor a chuir e gun teagamh gu 
dith; agus cha d' thug duine riamh buaidh air fhein, ged 
thainig e gu bhith 'na sheann duine mu 'n do ohaochail e. 

LITTLE JOHN MACANDREW.— Continued. 

(1) When the tidings reached Lochaber, which w*»re so distressing to the bride 
she neither stayed nor rested till she reached Cro-clach ; and her state when she did 
so is more easily understood than described. (2) Tt is said that she found his own 
hound lapping the blood of the Laird of Auchluachrach ; and that in her frenzy sh 
tore the dog asunder limb from limb. 

(3) When the news spread, the friends of the slain were m v°d with fierce fury 
(4) Twelve of them set out direct for John Macandrew's house (5) John and his 
wife were both within, and at once they understood who their visitors were. (6) The 
< men asked the goodwife if this was the house of John Macandrew, and where he was 



4'.) 

himself. (7) >lie boldly answered that it was, and that he himself was not far away. 
<8) She bade t hem sit down till he should arrive. (9) '■ hey never thought that it was 
John himself that was sitting by ihe fireside ; for though they h? d got his name and 
surname, they had not got his form and aspect. (10) His wife was baking at the 
time, and throwing a piece of bread at the wight who sao at tl e fire, she roughly 
ordered him to go and ,see that the cattle were in no mischief ; and if he saw his 
master, to tell him some gentlemen were waiting for him. (11) He went away mut- 
tering as if he were not at ail pleaded. (12) She then went to a room where the 
■quiver was kept, and handed it out to him at the window. (13) All the while she 
kept talking to the strangers and entertaining them to the best provision she had. 
(14) John ascended the slope which faced the door of his house ; he laid twelve 
arrows in order on the hump beside him, and called uponany mm who wanted John 
Macandrew. to come out. (15) In great haste each one struck out to make t he 
attack on J.>hn Macandrew ; but no sooner had they reached the dcor than they 
were met with John's arrows and felled to the ground. (16) The last of them had 
not gone far from the house when he fell, so that not one of them escaped to carry 
the news to the country from which they set forth. 

(17) John Macandrew was after this in a state of anxiety night and day. (18) It 
was not safe for him to be a night in his own house, so that he had occasion to 
regret the day when the Laird of Kyllacby addressed him by name. (19) He made 
his bed, therefore, on the top of a tree in Dulnan Wood, at a spot called the Pine of 
the Cave, to this day. (20) They heard of this bed in Lochaber, and Locnaber 
people were often seen searching the wood to try and discover it. (21) Occasionally 
they met John himself ; but they never imagined it was he— a circumstance of which 
he frequently availed himself, so that he never allowed one of those whom he met 
to return home. (22) The last one of them he saw was in the wood alone. (2 ) He 
asked John— as if for curiosity— where was the secret lair of the Man of Ualna- 
hatnich. (24) John replied that he would point it out for him ; and when the Loch- 
aber man saw the bed, he looked about for a moment, and then set his face for his 
own country ; but he had not gone far when John drew the bow which was concealed 
under his plaid, and shot that one also without letting him farther on his way. 

(25) There is no record of all he slew during his life, but it is said that the 
number of his victims must have been great ; and no man ever gained a victory over 
himself, though he became an old man before he died 

LESSON VIII. 

A' Bhan-righinn ann Ax\i Bealach — 1842. 

(1) Ged nach robh suil ris a' Bhan-rigliinn gu feasgar, bha 
muinntir na duthcha a' cruinneachadh o mhoch-thrath ; agus 
mu mheadhon 11a bha anabarr sluaigh air an turns gn Caisteal 
Bliealaich ; oir thilg am Morair a' phairce mhor fosgailte air 
an 11a so, chum gum faigheadh gach aon llan a shul de 'n 
Bhan-righinn agus de 'n Phrionnsa, agus de na bha a' dol air 
aghaidh. (2) Chan 'eil e comasach tuilleadh 's a' choir de 
chliu a thoirt do 'n uasal fhlathasach so air-son a shuaircis 
agus a choibhneis aig an am so. (3) Cha do dhiultadh neach, 
bochd no nochd ; agus cha di-chuimhnichear sin dasan. 

(4) Beagan an deidh mheadhon 11a, chunnacas na Gaidhil 
'nan eidcadh. a' cruinneachadh fo chaithream iollagach nam 
fichead piob, agus an cinn-fheadhna air an ceann. (5) B' ann 
do :l >h P 1 ^in athigeadhamfeile ! (6) Bha na Caimbeulaich, oorr 
asrrs c6i^-ciad,fo chomannd oighre a' Mhorair — Tighearn bg 
Ohlinri-falach : agur da-rireadh bu dreachmhor a' bhuidheann 

4 



50 

iad. (7) Bha iad air an roinn na 'n coig cuideachdan, agus 
ceannard fuirbidh thairis air gach cuideachd. (8) Bha a' 
chuideachd-aotrom air an eideadii ann am breacan glas nan 
ciobairean, le gunna-caol an fheidh an llamh gach fir. (9) So 
an fheadhainn a bha ri dol air llorg an fheidh an lla-ar-na- 
mhaireach. (10) Bha iad uile 'nan gillean anabarrach 
eireachdail, air rogha oumadh o ; m mullach gu 'm brogan. 

(11) An deidh do na Caimbeulaich a bhith an ordagh, 
^hualas piob. (12) Co a bha an so aoh Sir Niall Meinn le 
'thuath agus le 'chinneadh, air an eideadh gu h-eireachdail ann 
am breacan a theaghlaich — geal is dearg — e fhein, an llaoch 
flathail, air steud-each cho geal ris a' chanach — a mhac bg r' a 
thaobh, agus na ceatharnaich shunndach a' mearsadh 'nan 
deidh. (13) Tharraing iad suas fo ard-iolach an t-sluaigh 
do 'n aite a chuireadh air lleth air an son. 

THE QUEEN AT TAYMOUTH— 1842. 

(I) Though the Queen was not expected till evening, the country people were 
gathering since early mornine ; and by mid-day there was a vast multitude of people 
on their way to Taymouth Castle : for the Marquis had this day thrown open the 
great park, so that every one should have a full view of the Queen and the Prince, 
and all that was happening. (2) It is impossible to give too much praise to this 
princely nobleman for his generosity and kindness at this time. (3) No one was 
excluded— poor or poorly clad— and this will not be forgotten to him. 

(4) A little after mid-day the Highlanders were seen assemblinsr in full costume, 
to the inspiring strains of bagpipes a full score, and with their chiefs at their head. 
(5) And well did their uniforms become tViem ! (6) The Campbells, over five hundred, 
were under the command of the Marquis's heir— the young laird of Glenfalloch ; and 
a truly handsome body they were. (7) They were divided into five companies, with 
a stalwart chieftain at the head of each. (8) The light company were arrayed in 
grey shepherd's tartan, each one carrying a rifle. (9) This was the party who Avere 
to hunt the deer on the morrow. (10) They were all exce edingly h andsome fell ows, 
well-formed from head to foot. H kr "**W!!?'WZr^ *?3Q 

(II) After the Campbells were placed in order, the sound of the pipes was heard. 
(12) Who should tbis be but Sir Neil Menzies, with his tenantry and clan, richly 
arrayed in the tartan of his family— white and red— he himself, the noble hero, 
riding a snow-white steed— his young son by his side, and his brave and hearty 
retainers marching behind them. (13) They drew up amid cheers at the spot selected 
for them. 

LESSON IX. 

A' Bhan-righinn ann am Bealach.— Continued. 

(1) Bha seoladairean a' Mhorair a lathair cuideachd, le 'm 
brigisean geala agus le 'n adaichean-f airge agus cuairt oir mu 'n 
timcheall. (2) Bha bratach Bhraid-Albann fhein a snamh sa' 
ghaoith air mullach a' chaisteil ; agus bha dithis de sheolad- 
airean na Ban-righinn, fear air gach taobh de 'n chrann, chum 
a tarraing a nuas agus a' bhratach dhearg bhuadhach a chur 
euas 'na h-aite, cho lluath 's a thigeadh a' Bhan-righinn san 
t-sealladh. (3) Bha cuideachd de 'n deagh reisimeid Ghaidh- 
ealaich, Feachd Dhiuc Gordoin, maille ri marcaichean, air a* 



51 

bhlar, agus a' h-uile nni an ordagh, gun smid a beul, ach gach 
suil air a' chachaileith air an robh a' rshan-righinn ri tighinn a 
steach. (4) Chiteadh am Morair e fhein agus na flaithean arda 
bha maille ris, air an ais agus air an aghaidh, le 'm boineid 
's le 'm feile, a' cnr gach nni ceart, agus a' socrachadh gach 
cuis ; agus gu dearbh chan olc a thig am feile dha fhein, an 
t-uasal eireachdail, dreachmhor. (5) Tha e air a radh gun do 
chosd a bhoineid i fhein eadar tri-nchead agus ceithir-fichead 
punnd Sasunnach. 

(6) Chunnacas a nis an carbad Bioghail a' tighinn. (7) 
Leum na marcaichean an glaic an diollaid, agus ghabh gach 
iosal agus uasal 'aite fhein. (8) Air lleth-uair an deidh se san 
anmoch bha i taobh a stigh na pairc. (9) Chualas a nis iolach 
an 1>-sluaigh a fhuair a' chiad sealladh dhi. (10) Sheid an 
trombaid. (11) Ghlaodh am Morair le guth fearail, oscarach, 
"Bithibh deas, a chlanna nan Gaidheal!" (12) Sheid coig- 
piobairean-deug an aon phort-failte. (13) Thainig gach ad 
agus boineid a nuas. (14) Reub na speuran leis an ard-iolach. 
(15) Thugadh bratach Bhraid-Albann a nuas, agus chuireadh 
suas a' bhratach dhearg Rioghail Bhreatannach, agus Mac- 
Dhughaill Latharna 'na taice, le 'chlaidheamh ruisgte an 
tarraing. (16) Dh'fhosgail na gunnachan-mora an craos, agus 
loisg iad o gach cnoc. (17) Fhreagair mile cnoc is glaic. (18) 
Ghiulain Lloch-Tatha an fhuaim o chearn gu cearn, 's o thaobh 
gu taobh. (19) Chiteadh fiadh is earb, le 'n croic-chabar, 'nan 
cruinn-lleum a' direadh ri mullach nam beann ; an coileach- 
dubh 's a' chearc-thomain air an sgeith; na maighich 's na 
coineanan 'nan geathadaich ; agus am buar 's an earbuill air 
an guaillean. (20) Bha cbisir-chiuil anns gach aite ; agus cha 
robh ach aighear, is solas, is greadhnachas, is pailteas air gach 
llaimh ann am Braid-Albann. 

THE QUEEN AT TAYMOUTH.— Continued. 

(\) The Marquis's yachtsmen were present also, with white trousers and sailor 
hats encircled with gold hands. (2) The Breadalhane flag floated in the breeze, on 
the top of the castle ; and two men of the Queen's Navy stood, one on either side of 
the flag-pole, ready to pull down the flag and nut up the famous red ensign in its 
place, whenever the Queen came in sight. (3) A company of the fine Highland 
JRegiment, the Gordon Highlanders, with some horsemen, were on the ground, and 
everything in order ; not a word was heard, and every eye was fixed upon the pate 
by which the Queen was to enter. (4) The Marquis himself and the nobleman who 
were with him, might be seen moving backward and forward, Pressed in kilt and 
bonnet, setting things to rights and putting all in order ; and indped well does the 
kilt become that well-formed, handsome nobleman. (5) It is said th \t his bonnet 
alone cost between £60 and £80. 

(6) The Royal carriage was now seen approaching. (7) The horsemen leaped 
into their saddles, and every one, high and low, took his appointed place. (8) At 
half -past six in the evening She was within the park. (9) Now was heard the 



cheering of the people who had caught the first sight of Her. (10) The trumpet 
sounded. (11) The Marquis called out in a loud and manly tone, " Sons of the Gael. 
be ready." (t2) Fifteen pipers struck up one strain of welcome. (13) Every head 
was bared. (14) The sky rent with shouts of joy. (15) The Breadalbane flag was 
pulled down, and up went the Royal British ensign, supported by Macdougall of 
Lorn, with drawn sword. ( 6) The big guns opened their mouths and r.iared from 
every height. (17) A thousand hills and glens reechoea the sound (18) Loch Tay 
carried the thunder from place to place, and from shore to shorn. (19; B ag and roe 
with their branching antlers might be seen bounding to the hill tops ; black-cock 
and partridge were instantly on the wing ; hares and rabbits went scudding off ; 
and the sober cattle hoisted their tails and joined the general scurry. (20) Joy 
abounded on every side ; and mirth, and pleasure, and pomp, and festivi \ tilled 
Breadalbane from end to end. 

LESSON X. 
Taillear Dubh na Tuaighe. 

(1) Am measg nan cbmh-strithean guineach nach 
b' ainneamh aig olanna Ghaidheal, is iomadh Hatha fuileach 
agus deannal cruaidh a chuireadh air fraoch-bheanna gonna 
nan Garbh-chrioch, air nach 'eil iomradh no ainm aig lluchd- 
seanachais san llinn so. (2) B' ann diubh so a' choinne 
gharbh-bhuilleach a thug na Camshronaich do Chlann-an- 
Toisich aig braigh Loch-iall. 

(3) Bha Mac-an-Tbisich san am sin ag agairt coir air feara*nn 
Mhic-Dhbmhnaill-Duibh, agus air tigh nan Camshronach a 
chur fo smachd. (4) Ghluais e le da-chiad ceatharnach 
sgairteil, fo 'n armaibh, do 'n tir Abraich. (5) Ghabh e air 
adharfc troimh 'n duthaich gun bhacadh, gus an do rainig e 
ceann Loch-iall, far an do chaidil e fhein agus a dhaoine. (6) 
Aig eirigh na greine sa' mhadainn thog iad orra 'mach ri gual- 
ainn Beinn-an-t-Sneachda, gu tilleadh dhachaidh d' an tir fhein 
troimh thaobh Loch-Arcaig. (7) Cha b' fhada chaidh iad air 
an adhart gus am fac' iad Mac-Dhbmhnaill-Duibh le se-fichead 
gaisgeach a' tighinn 'nan comhdhail. (8) Thuig iad gu math 
nach bu chbmhdhail chairdeil a bha air an aire, agus dheasaich 
gach fear e fhein gu bas-ghleachd. (9) Bha cothrom a' bhruth- 
aich aig na Camshronaich, ach bha am barrachd sluaigh air 
taobhnan Tbiseach. (10) Sheas Mac-an-Tbisich agus a dhaoine 
air lleanaig leth-bhruthaich, mu mheadhon a' mhaim, agus^ 
cridhe gach fir air mhire gu obmh-stri. (11) Mar bheum- 
sleibhe a' sguabadh a* gharbhlaich, bhuail na Camshronaich 
g' an ionnsaidh, agus buaidh no bas an gnuis gach sebid. (12) 
Leum na glas-lannan a truaillean, agus sfhrad thmailleadh 
gorm-bhrat driichdach a' bhlair le fuil chraobhach nan llarv-h 
borb. (13) Ach comharaichte os cionn gach treun-fhir, 



cliiteadh ursann-chatha nan Camshronach, Taillear Dubh na 
Tuaiglie, le thuaigh bhas-bhuillich a' sgathadh cheann is chorp 
mar chuiseagan rainich. (14) Gach taobh air an tionndadli e 
ghearradh e bealach troimh shreathan nan nnaimhdean. (15) 
A dh' aindeoin cruadal nan Catanach, cha b' urrainn doibh 
seHsainh an aghaidh cath-chuthaai nan Camshronacli. (16/ 
Biiruchd iad air an ais air gach taolh; agus ged rinn an 
ceannard treubhach na dh' fhaodadh e, chuireadh an ruaig orra. 
(17) Leis a' bhruthach dh'aom iad, agus na Camshronaich air 
an toir. (18) Mu 'n cuairt ceann Loch-iall ghabh iad, agus 
llasachadh cha d' rinn iad gus an d' rainig iad taobh Aird- 
Ghobhar, far an do sheas Mac-an-T6is'ch Mor air mullach 
cloiche, an cladach na traghar 1 , d' an ainm fhathast "Clach 
Mhic-an-T6isich," agus thug a dhaoine an kath-thilleadh orra 
mu 'n cuairt da. (19) Thoisich iomairt nan arm as ur. (20) 
Le sathainnean troma nan cruaidh-lann dh' fhagadh iomadh 
fear fearail gun lluths. (21) Bha Mac-an-T6isich Mor, le 
'chlaidheamh-da-laimhe a' cur gu bas gach fir a thigeadh mar 
astar buille dha, gus an d' thainig an Taillear Dubh le 'thuaigl 
thoirbheartaich m' a choinne. (22) Tharraing e an 
claidheamh-mor le 'uile neart, a los an Taillear a sgoltadh gu 
'chruachainn ; ach sheachain esan an ionnsaidh, agus le buille 
guineach o 'thuaigh choimhich, theoma, reub e Maoan-Toisich. 
(23) Dhomhlaich a dhaoine mu 'n cuairt da gu 'thearnadh o 
blmillean nan nnaimhdean, gun churam mu ni fo 'n ghreinaoh 
dio?haltas a thoirt a mach air son fuil an Cinn-chinnidh ; ach a 
dh' aindeoin an treuntais agus an ruin, b' eiginn doibh a rithist 
an ruaig a ghabhail. (24) Thog iad an ceannard air an 
guaillean, agus ged a bha na Camshronaich 'gan sgath as gach 
taobh, ghiulain iad e gu Bun Gharbhain, far an do chasadh an 
tbir cho teann orra 's nach robh doigh air dol na b' fhaide. 

THF BLACK TATIOP OF THE BATTLE-AXE. 

(1) Among the sharp conflicts which were not infrequent among the Highland 
clans, there was many a bloody day and fierce encounter on the purple hil'a of the 
Wilftg that are not recorded nor even mentioned by the historians of our time. (2) 
Of these was the hard-fought meeting between the Camerons and the Mackintoshes 
on the braes of Toch Efl (3) Mackintosh was at this time claiming the right to 
the lands of Lochiel. and sought to put the house of Cameron under subjection (4) 
With two hundred chosen champions he set out for the Lochaber countrv. (5) He 
proceeded through the district without interruption till he reached the head of 
Loch Eil, where he and his men oassed thp night. (6) At sunrise in the morning 
they struck across bv the shoulder of Snowben, purposing to return to their own 
countrv bv the side of Loch Arkaig. (7) They had not proceeded far when they saw 
Lochiel with a hundred and twenty warriors coming to meet them. (8) Well they 
knew that it was to be no friendly meeting, and every man prepared himself for a 
death-struggle. (9) The Camerons had the adva ntage of occupying the high ground, 
but the Mackintoshes were the more numerous body. (10 Mackintos and his men 



54 

took their stand upon a smooth slope about the middle of the hill and every man's 
heart beat eager for the fray. (11) Like the avalanche that sweeps the mountain 
side, the Camerons rushed down upon them, and victory or death was in every face. 
(12) Swords leaped from scabbards, and soon the dewy green carpet under their feet 
was stained with the flowing heart-blood of the furious combatants. (13) But con- 
spicuous above all the heroes might be seen the Cameron champion, the Black 
Tailor of the Battle-axe, with his death-dealing weapon, shearing heads and bodies 
like bracken stalks. (14) To whichever hand he turned he cut a gap through the 
ranks of the enemy. (15) Despite the firmness of the Cattan men, they could not 
stand against the battle-fury of the Camerons. (16) They fell back in a body on 
every side ; and though their brave leader did his utmost, they were defeated. ( .7) 
Down the hill they retreated, with the Camerons in pursuit. (18) Round ihey fled 
by the head of Loch Eil, and never halted till they reached the side of Ardgour, 
where Mackintosh stood on a stone on the sea-shore, still called "Mackintosh's 
Stone," where his men rallied round him. (19) Once more the play of arms began. 
(20) The heavy thrusts of their steel blades laid many a brave man low. (21) The 
Mackintosh Chief, with his two-handed sword, cut down every man who came 
within reach of his blows, till the Black Tailor, with his peerless axe, stood face to 
face with him. (22) He drew his sword with all his might to cleave the Tailor to 
the haunches ; but he evaded the stroke and with one fell stroke of his deft hatchet 
he wounded Mackintosh. (23) His nun closed about him to succour him from the 
blows of the enemy, caring for nothing under the sun but to avenge their Chief ; 
but in spite of their determination and their strength they had to retreat a second 
time. (24) Lifting their leader on their shoulders, though the Camerons were mow- 
ing them down on every side, they carried him to Garvan Mouth, where the pursuit 
became so close that they could go no farther. 

LESSON XI. 

Taillear Dubh na Tuaighb.— Continued. 

(1) Thionndaidh iad an treas uair air an lluchd-torachd, le 
llan run seasamh no tuiteam anns an aite 's an do stad iad. (2) 
Thoisich an gleachd basmhor le urachadh goimh. (3) Thuit a' 
chuid a bu mho de Chlann-an-T6isich air an raon. (4) 
Ghlacadh Mac-an-T6isich Mor, agus a mhac ; agus" am beagan 
a bha beo de 'n daoine, sgap iad as a cheile. (5) Ach chuir an 
nnaimhdean guineach romhpa nacL rachadh as dhiubh fear a 
dh' innseadh sgeoil. (6) Dh' fhag iad Mac-an-T6isich agus a 
mhac fo churam nam ban, agus air toir chaich ghabh iad. 
(7) Shin iad orra a mach am monadh. (8) Bha an saighdean 
siubhlach a' giiilan bais gu fear is fear, gus an do rainig iad 
mullach a' mhaim. (9) Bha a' ghrian a' cromadh san iar, agus 
seimh-bhrat dubharach na h-oidhche a' sgaoileadh a sgail' 
iarnaidh thar aghaidh shamhach nan speur. (10) Bha eoin 
bhuchallach an t^sleibh gu caidreaoh, guamaoh, a' gabhail taimh 
an cos nam bruach, agus udlaiche cabrach nam fas-ghlac, fo 
dhubhar na daraig aosda, a' siabadh nan cuileag o 'bhian 
calgach, an uair a bhrist an ruaig a steach air Cona-ghleann. 
(11) Bho 6g-mhadainn an Hatha shamhraidh, gu ciaradh 
\nmoch an fheasgair, fosadh cha deachaidh air sonn san strith ; 
ach, mu dheireadh, bha ceum an treun-laoich a bu diorrasaiche 



55 

a' dol am maillead san ruaig, agus shaoil na bha beo de na 
Catanaich nach rachteadh na b' fhaide air an toir. (12) 
Chruinnich iad comhla a chur seachad na h-oidhche ann an 
glaio uaignidh, air taobh Chona-ghlinn, d' an ainm Cuil-nan- 
Ouileag ; ach is gann a ghabh iad gu fois an uair a bha an 
Taillear Dubh le buidhinn de na Camshronaich air am muin. 
(13) Leum gach fear air a bhonnaibh, agus spionadh gach 
glas-lann a duille ; ach ged nach robh llaigse air an inntinn, 
bha an lluths air an treigsinn. (14) Thuit iad far an do sheas 
iad, fo fhaobharan fuileach an lluchd-mioruin. (15) Cha 
d' fhagadh beo de 'n da-chiad gaisgeach a ghluais do 'n tir 
Abraich, neach a bheireadh sgeul mu 'n deidhinn d' an duth- 
aich fhein. 

(16) Thill Mac-Dhomhnaill-Duibh agus a dhaoine gu Bun 
Gharbhain far an d' fhag iad Mac-an-T6isioh Mor 's a mhac. 
(17) Chuir iad an oidhche seachad san aite sin, agus air 
madainn an lla-ar-na-mhaireach rinn iad deas gu dol dachaidh ; 
ach so far an robh a' chuis-iomagain do Mhac-Dhomhnaill- 
Duibh. (18) Is i nnighean Mhic-an-Toisich a bha aige mar 
mhnaoi ; agus ma 's fior an radh, cha b' i an t-sobhrach i. (19) 
Cha chuireadh gniiis nnamhaid fo 'n ghrein athadh air j ach 
bha sgath nach bu bheag air dol dachaidh gu 'mhnaoi, an deidh 
a cinneadh a sgrios agus a h-athair is a brathair a ghlacadh 
'nam priosanaich. (20) Cha b' e sin do 'n Taillear Dhubh e ; 
firea nn no boireann bu choma dhasan oo dhiubh. (21) Air an 
aobhar sin chuireadh air falbh e roimh chach do dh' Achadh- 
na-Cairidh, a dh' innseadh do 'n bhaintighearna mar a thachair 
(22 "> Rainig e am baile gu h-uallach, suigeartach ; agris air dha 
Ijualadh aig dorus an tighe, dh' fhosgladh dha e leis a' bhain- 
tighearna i fhein. (23) Dh' fhailtich i gu fialaidh, fuaranach e, 
agus dh' fhaighneachd i ciod a bu naidheachd dha. (24) 
Fhreagair e gu suilbhir gun robh nnaidheachd mhath~7im 
robh bian cait an, diugh air plang. agus rogha '.s taghadh air 
peighinn. (25) Dh' atharraioh a gniiis air cluinntinn a streoil, ach 
chum i oirre fhein, agus thuirt i, "Thig a nios, a Tliailleir, 
agus fag do thuagh shios." 

(26) " Far am bi mi fhein bidh mo thuagh," ars' an Taillear. 

(27) Thuig i nach rachadh aice air a fearg a chaitheadh 
air an Taillear ; agus le teum cuthaich rug i air # a lleanabh 
fhein, agus thilg i ann an teis-meadhoin na griosaich e. (28) 
Thug an Tailleir duibh-leum far an robh i, 's a thuagh 'na 

laimh ; agus le sgairt uamhasaich ghlaodh e, " A bhean a rug 
an lleanabh,, tog an lleanabh !" 



56 

(29) Chuir coig agv< cult as an llaoioh crith cirrc. (30' Bu 
bhuidhe leatha an lleanabh a ghrad theannachdadh, agus a 
bhith reidh ris an Taillear, gus an d' thainig Mac-Dhomhnaill- 
Duibh agus a dhaoine dachaidh. (31) Cliumadh Mac-an- 
Toisich Mor agus a mhac an Achadh-na-Cairidh gus an robh an 
lleoin air lleigheas ; ach mu 'n d' fhuair iad dol a rithist d' an 
diithaich fhein, thug Mac-an-T6isich coir sgriobhte o 'laimh do 
Mhac-Dh6mhnaill-Duibh air oighreachd Loch-abar, a shealbh- 
aich a shliochd o 'n uair sin. 

THE BLACK TAILOR— Continued. 

(1) They turned for the third time upon their assailants, fully determined to 
stand or fall upon the spot. (2) The deadly strife hegan once more with renewed 
ferocity. (3) The greater number of the Mackintoshes fell upon the field. (4) The 
Mackintosh Chief and his son were taken ; and the few of their men who survived 
were scattered asunder. (5) But their ruthless enemies resolved that none of them 
should escape to tell the tale. (6) They left Mackintosh and his son to the care of 
the women, and set off after the others. (7) They pressed upon them across the 
moor. (8) Their fleet arrows carried death to man after man till they reached the 
top of the hill. (9) The sun was sinking in the west, and the >oft and dusky 
curtains of night were spreading their gloomy shades over the face of t he sky. (10) 
he winged denizens of the moor were fondly and warmly resting under shelter of 
the banks, and the antlered monarch of the wild stood under the shadow of the 
ancient oak shaking the flies from his tawny hide, as the rout broke in upon Cona 
Glen. (11) From the golden dawn of the summer day till darker ing night, no rest 
found heroin the strife ; but at last the step of the most obstinate became fainter 
in the flight ; and as many as were still alive of the Cattans thought that their pur- 
suers would come no further. (12) They meant to pass the night in a shady hollow 
at the side of Cona Glen, called the Nook of the Flies ; but they had scarcely lain 
down to rest when the Black Tailor And a party of the Camerons were again upon 
them (13) Every man sprang to his feet, and every sword leaped from its scabbard ; 
but though their spirit was unflagging, their strength was gone. (14) They fell 
where > hey stood, under the blood-thirsty blades of their enemies. (IP) Of the two 
hundred heroes who had set out for the Lochaber country, there was left alive not 
one man to carry home the story of their fate. 

(16) Lochiel and his men returned to Garvan Mouth, where they had left the 
Mackintosh Chief and his son. (17) They passed the night in that place, and oi> 
the morrow they made ready to return home ; but here Lochiel's perplexity Vegan. 
(18) His wife was a daughter of Mackintosh ; and if all tales be true, she was no 
gentle floweret. (19) He would flinch from no enemy under the sun ; but it was 
with no slight misgiving he thought of going home to his wife, after destroying her 
kindred and making prisoners of her father and her brother. (Z0) But the Black 
Tailor had no such qualms ; for male or female he cared nothing. (21) Consequently 
he was despatched in advance to Achnacarry. to carry the tidings to her ladyship. 
(22) He arrived at the mansion in his airiest, jauntiest mood : and knocking at the 
door it was pened by the lady herself. (23) She welcomed him warmly and 
heartily, and inquired his news. (24) He answered her pleasantly that his new» 
was good news— that a cat's skin might be had that day .for a plack, and the choicest 
and best for a penny. (25) Her aspect changed on hearing this, but repressing her 
feelings, she said, " Come forward, Tailor, but leave behind your battle-axe." 

(26) " Where I go myself my axe must follow," said the Tailor. 

(27) She knew that her rage would be spent in vain upon the Tailor ; and with 
one wild swoop she 'lifted her own child and dashed it in the fire (28) The Tailor 
made a furious bound towards her, with axe in hand : and with a terrific shout he 
said, " Woman, who bore the child, take up the child !' 

(29) His fury and his aspect made her tremble. (30) She was glad to succour 
the child, instantly, and to make peace with the Tailor, till Lochiel and his men 
came home. (31) The Mackintosh Chief and his son were left at Achnacarry till 
their wounds were healed ; but ere they returned again to their own country, Mac- 
kintosh gave over to Lochiel under written title the estate of Lochaber, which his> 
descendants have held in possession from that hour. 



57 



SPECIFIC HEADINGS. 



i. 

Sgeul mu Choire-na-Sithe. 

Thachair dhomh 'bhith a' siubhal, o chionn beagan bhliadh- 
naichean, troimh Gharbh-chriochan na Gaidhealtachd, troimh 
mhonaidhean fiadhaich, far nach robh aon rathad, an uair a 
thuit domh, air feasgar samhraidh, 'bhith air mo chuairteach- 
adh ann an ceo dumhail, an uair a bha mi a' gabhail ath-ghoirid 
thairis air guala beinne cho ard 's a bha san duthaich. Mar 
bha agh orm, bha fear-cuartachaidh nan criochan farsaing sin 
maille rium san am, a thug mi learn gu m' sheoladh gu 
bearradh ard, as am faicinn sealladh air a' ghleann chum an 
robh mi a' dol. Fada mu 'n d' rainig sinn am bearradh so r 
thuit an ceo cho dumhail 's gum b' amaideach smuaineachadh 
dol na b' fhaide air ar n-aghaidh. Bha Eachann Ruadh 
Saighdear, a bha maille rium, 'na dhuine tuigseach; bha e 
fada san arm ; chuir e suas an cota-dearg fo 'n Cheannard 
urramach sin, Ailein-an Earrachd. Bha e maille ris ann an 
iomadh cath cruaidh, agus b' fhiach e eisdeachd gach sgeul a 
bha aige mu gach sealladh deisinneach a chunnaig e. An uair 
a thuig e nach robh e tearainte imeachd na b' fhaide air bile 
nan sgairneach a bha fodhainn, threoraich e mi gu bun na 
frithe, far an robh ionad dionach anns am faodamaid fuireach 
gu madainn. An uair a bha sinn a' tearnadh, dh' fheoraich 
mi dheth an robh na creagan a bha 'na bheachd fada uainn. 
"Tha creagan gu leoir far a bheil sinn, agus tha uaimb 
fhasgach goirid o 'n aite so," ars' esan ; * ach 's coma learn 
iad ; tha e cho math dhuinn an seachnadh. Is e so," thuirt 
esan, ann an guth iosal, mar gum biodh e a' cagarsaich am 
chluais, " Is e so Coire-na-SHhe ; agus, a dh' innseadh na firinn, 
b' fhearr learn a bhith fliuch leis a' cheo, na fasgadh 'iarraidh 
anns na h-aiteachan grannda sin." "Chan fhaod e 'bhith," 
thuirt mi ris, " gu bheil thusa, Eachainn, a' creidsinn a leithid 
sin de dh' amaideachd ; gun teagamh chan 'eil thu ach ri 
feala-dha." "Feala-dha ann no as," thuirt esan, "is coma 
learn iad ; mar thuirt an seann duine, ' Fhad 's a dh' fhuiriclieas 



58 

an t-olc uainn fuiricheamaid uaith.' Thig air d' adhart; tha 
sinn dluth do dh' Uaimh-na-h-Ochanaich ; ach beannachd 'nan 
siubhal 's 'nan imeachd, 's i an nochd Di-h-aoine, agus cha 
chluinn iad sinn." 

Thug mi air seasamh car tamaill, is thoisich mi air cur 
an ceill da faoineachd a leithid sin de smuaintean. Chual' e 
mi gu deireadh, gun stad a chur air mo sheanachas ; ach a' 
socrachadh a bhreacain thar a ghualainn, 's a' toirt sgrogaidh 
a nuas air a bhoineid, ghreimich e na bu tinne am bata 
bha na 'laimh, agus thug e ceum air 'aghaidh, ag radh, " Bi 
bruidhinn an drasta, eisdidh mi riut am maireach ; gabhamaid 
seachad air an am; chan aite so gu moran seanachais a 
labhairt." — "Dean stad, Eachainn," thuirt mi ris; "tha mi 
a' cur romham an oidhche 'chur seachad ann an Uaimh-na- 
h-Ochanaich ; fuirich learn, 's na fag mi. Ach ma tha eagal 
ort." — "Eagal!" ars' Eachann, 's e a' tionndadh air a shail ; 
u bi air d' earalas, a dhuine choir, agus tagh do chainnt ; ged 
nach tig dhomhsa a radh, is tu fhein a' chiad fhear a chuir 
•eagal as mo leth." " Tha mi ag iarraidh maitheanais," thuirt 
mi ris ; " thig learn do 'n uaimh, agus feuchaidh sinn ciod a 
th' agad ann an luib do bhreacain, is ni sinn reite." "Theid 
mi leat," ars' an saighdear coir, " agus fuirichidh mi leat, ged 
a bhiodh e Ian de na Frangaich, gun teachd air na creutairean 
leibideach, faoin sin, nach *eil, ma dh' fhaodteadh, ann idir, 
ged tha leithid de sheanachas mu 'n timcheall." 

Bha sinn a nis aig beul na h-uamha, agus sheas Eachann 
Ruadh. " Sin i agad a nis," thuirt e ; " agus urram na h-uaisle 
do 'n choigreach, gabh air d' adhart." Chaidh sinn a steach 
fo dhion, agus shuidh sinn air a' chiad chloich chothromaich a 
fhuair sinn. Cha robh mo chompanach ro dheonach air moran 
cainnte ; bha e a' sgioblachadh a bhreacain, an uair a ghrad 
thog e a cheann mar gum buaileadh peileir e. "Ciod e so?" 
thuirt e, 's e a' farcluais; "mur creid thu mise, creid do 
chluasan." Thainig a nuas oirnn sa' cheart am sin cepl 
tiamhaidh, binn, nach d' fhiosraich mi eisdeachd r' a leithid 
riamh roimhe ; agus bha dearbh fhios agam nach b' ann o aon 
inneal-ciuil a b' aithne dhomh a thainig e. Chan fhaodadh so 
gun mhor ioghnadh a chur oirnn. Bha an oidhche dorcha ; 
Ma an t-aite udlaidh, uaigneach ; bha sinn fada o thigheadas 
-dhaoine, am measg garbhlach chreag, ann an coire fiadhaich. 
Eagal cha robh orm, oir bha mi lan-chinnteach gum bu cheol 
saoghalta a bha ann, agus chur mi romham, na 'm b' urrainn 






59 

domh, 'fhaotainn a mach cia as a thainig e. "An teid thu 
suas learn, Eachainn?" "Theid," ars' esan, agus e a' cur 
seachad na bha e a' toirt as a bhreacan ; " is minic a thachair e 
mar so fhein, eadar am bile 's an deoch. Shaoilinn gum biodh 
e cho math fuireach gu madainn ; ach cuimhnich, ' Am fear a 
theid san dris, gun iomair e teachd as mar a dh'fhaodas e.' " 
Ghabh sinn suas, amfeadh a bha an ceol a' sior fhas na b' airde. 
Fa-dheireadh thainig leus soluis oirnn ; sheas Eachann beagan 
air deireadh, 's an uair a chaidh mi timcheall stuo creige, 
chunnaig mi sealladh nach teid gu luath as m' aire. Dh' fhan 
mo chompanach far an robh e, theagamh a' smuaineachadh 
gum faca mi tuilleadh 's a bu mhiann learn. Bha lasair 
chridheil theine aig ceann shuas na h-uamha, o ghiuthas 
seachdta a bha pailt mu 'n aite ; agus 'na shuidhe aig an teine 
bha leth sheann duine laidir, colgarra ; currac ard, molach, air 
a cheann, anns an robh dos de dh' ite an fhirein, agus a chom 
uile air a' chomhdachadh le biana fhiadh agus earb. Bha 
Ian shealladh agamsa air-san, ged nach b' urrainn dasan mise 
'fhaicinn. Bha e 'oluiche gu surdail air da thruimb mhoir 
Abraich, a bha air an deanamh san am sm gu h-ealanta, dliith 
do sheana Chaisteal Dubh Inbhir-Lochaidh. An crochadh ris 
gach meur d' a lamhan, bha clag beag airgid, a rinn fuaim 
anabarrach binn, agus o 'n do tharmaich a' cho-sheirm a chuir 
mo chompanach fo eagal cho mor. " Thig air d' adhart," thuirt 
mi gu samhach ri Eachann. "A bheil iad an sin?" thuirt e. 
"A bheil iad a' dannsadh san t-solus, no ri fleadhachas-cuirme f" 
Dhliithaich e gu sgathach ri m' thaobh, agus air dha a' chiad 
phlathadh 'fhaicinn de 'n fhear-chiuil, thug e sitheadh seachad 
orm, a' glaodhaich a mach le aighear nach b' urrainn da a 
cheannsachadh, "Iain Mhoir nan Creag, an tusa tha 'n so? 
Mo bheannachd air do cheann molach; is mi a tha toilichte 
d' fhaicinn !" 

Dh' eirich Iain bochd, agus chuir e failte oirnn, a' tilgeil 
tuilleadh mhaidean air an teine. Shuidh sinn mu 'n cuairt air 
a' chagailt ; agus dh' aidich Eachann coir, oir oealg cha robh na 
'chom, nach b' urrainn da gu brath a bhith cho taingeil 's a 
bhuineadh dha, air son nach d' fhuair e cead tilleadh, mar bha 
run air, an uair a chual' e an ceol. " Is iomadh sgeul, thuirt e, 
" a chuala mi riamh mu Choire-na-Sithe ; 's na 'm bithinn an 
nochd air tilleadh gun so 'fhaicinn, bha mo sgeula fhein chum an 
dearbhadh. Cha tugadh am ministeir fhein orm a chreidsinn 
nach robh na daoine-beaga ann an Uaimh-na-h-Ochanaich." 



60 

Dh' fheoraich mi dheth an robh da-rireadh eagal air? 
" Eagal!" thuirt esan, agus e a' suathadh air falbh an fhallais- 
fhuair a bha fhathast air a ghnuis; "air naile bha, 's gu 
leoir dheth; barrachd 's a bha riamh orm a' dol sios do 'n 
bhlar le Ailein-an-Earrachd ; ach ma bha cha bhi tuilleadh 
mu 'n ghnothach eheudna.' 

Tha so a' leigeil ris duinn cia co faoin an ni o 'n eirich 
seanachas duthcha mu ni bha iad gnathaichte a chreidsinn : 
agus na n rannsaicheadh daoine gu mionaideach mu 
thimcheall, thuigeadh iad gur e bha ann, an aite a bhith na 
'chuis-eagail, culaidh-abhacais agus fearas-chuideachd. 

Fhuair mi mach o Eachann eachdraidh an duine bhochd so 
a bha 's an uaimh. Bu neo-dhuine gun mhath gun mhilleadh 
e, a nuas o 'oige. G-ed a bha e gun mhoran toinisg no tuigse, 
bha e 'na sheol fhein fo chaileigin de mheas anns an diithaich. 
Bha e eolach air aisridh chumhang an fheidh 's na h-earba, agus 
b' e 'thoileachas-inntinn an fhaoghaid a hantainn le oigridh na 
tire. Cha robh bearradh, no bealuch, no aithghearradh troimh 
mhonadh, no beul-atha air abhainn, no earn, no garaidh, air 
nach robh e mion eolach. Re an t-samhraidh b' i uaimh nan 
creag a chomhnuidh ; ghluais e o airigh gu airigh, 's cha 
deachaidh e riamh air falbh falamh o aon diubh. Cha bhiodh 
e gun lbn fhad 's a bhiodh dearc air torn, meas no cnothan ann 
an coille ; chan fliailnicheadh a leaba am feadh a gheabhadh 
e fraoch badanach, gorm, a' fas gu dosrach anns gach aite; 
agus mar thuirt e fhein, bha a chuid tromb soirbh r' an 
gleusadh. Bha a dhachaidh anns gach aite far an laigheadh 
a' ghrian air ; agus comhla cha do dhniideadh riamh air. Cha 
robh a mhaileid doirbh r' a giiilan, cha robh innte ach a' chlach- 
theine agus am fadadh-spuinge ; sgian-dubh a dh' fhionnadh 
nam fiadh ; ribe a ghlacadh an fhirein, agus cromag iarainn a 
lubadh nan s^eug. Ach ma bha an duine bochd so air bheag 
eolais. bu taitneach r' a fhaicinn an t-saothair a ghabh a 
pharantan ris ann an laithean oige. Ghabh e dhuinn moran 
de laoidhean agus de dhanaibh naomha ; rinn e so le uiread 
chrabhaidh, agus air doigh a bu stolda na iomadh fear a 
b' fhaide leughadh. Sheinn e iad le fonn tiamhaidh, muladach, 
is e ri turaman air 'ais agus air 'aghaidh, a rainig mo chridhe. 
Mu 'n do leag e a thaobh ri lar, dh' earb e e fhein ri Dia. 
u Allabanaich bhochd," thuirt mi rium fhein, "caidil gu 
tearuinte ; gabhaidh Dia ciiram dhiot. Truagh 's mar tha thu 
ann am beachd an t-saoghail, tha thu cho priseil 'na shealladh- 



1)1 

flan ris an righ is mo air thalamli. Is lionmhor iad a tha air 
an oidhche nochd air an diteadh leat, d' an d' thug Dia tuigse, 
fiosrachadli, agus foghlum, a tha a' laighe sios air an leap- 
aichean riomhach, gun suim dasan a tha os an cionn, o bheil 
iad a' sealbhachadh gach beannachd." 

II. 

Litir o Fhionnlagh Piobaire g' a Mhnaoi. 

A Mhairi, a ghraidh, — Is bnadhna leam gach la o n a 
dhealaich mi riut fhein agus ris na paisdean. Tha mi an drast 
^nn an Glaschu mor nan stiopall, baile na gleadhraich. O nach 
robh mi aon uair eile am shineadh air bruach na h-aibhne, far 
nach cluinninn ach torman nan allt, bairich nam bo, agus 
oeileireadh nan eun. Tha mi nis, mar a gheall mi, dol a 
4h' innseadh dhuit mar fhuair mi a mach. 

Tha cuimhn' agad fhein mar a dhealaich sinn. Thog mi 
orm le bocsa na pioba gu beul a' chaolais. Is ann an sin a 
bha 'n othail — Marsali Mhor agus na buanaichean a bha leatha 
<jho aoibhinn, aighearach, 's ged nach biodh iad ach a' dol do n 
choille-chno. Co bha am broilleach na cuideaohd ach Para 
Mor, le 'fheile-beag 's le 'bhoineid, mar a b' abhaist da ; cuaille 
de bhata daraich na 'laimh, agus maileid de bhian gaibhre air 
a dhruim. "Failtf ort. Fhionnlaigh Phiobaire," ars' esan ;. 
"gum meal thu do bhrigis." "Ma-ta," arsa mise, 'tubaist 
•oirre ! Is i so a' chiad uair a chuir mi orm i. Na 'm fuirgheadh 
i shuas cha bu ghearan e ; ach tha mi cheana cho sgith dhith 's 
a bha da-bhliadhnach eich de 'n ghad, a' chiad oidhche a chuir- 
eadh air e." A mach ghabh sinn an ooinne soitheach-na- 
smuide, "A' Mhaighdean-Mhorairneach," mar their iad rithe. 
Bha i 'teannadh oirnn o Mhuile, a' cur na smiiid di. " Tha i so 
a' tighinn," arsa Para Mor, " an aigeannach mhaol, ghrannda, 
le 'gleadhraich, 's le 'h-upraid ; cha b' ioghnadh leam ach ' A' 
Mhaighdean ' a radh rithe ; b' i sin a' mhaighdean gun mhodh, 
gun eisimeil." Tharraing i oirnn le caoiribh bana fo a sroin ; 
a' slachdraich agus a' sloistreadh na fairge foipe, a bha ag 
eirigh 'na h-iomairean bana, cobhragach, a nunn gu Aros. 
Thainig i a nuas oirnn a' bagradh ar smaladh fo a cuibhlichean. 
Fa-dheireadh stad a' bheist ; agus cha luaith' a stad na cuibh- 
lichean a dhol mu 'n cuairt na thug feadan fada, caol. a bha 
-suas ri taobh an t-simileir mhoir, aon ran as, a shaoil mi a 
sgaineadh mo cheann. Is ann an sin a bha an uinich agus an 



othail, an dol ri oliathaich na luinge — a h-uile beul fosgailte 
san aon am ; gun urram fir d' a cheile. Ma 's i Marsali Mhor, 
thug i mach a,' Bheurla sin nach do chleachd io'na bha i an 
uraidh air a' Ghalldachd. Co ach ise! Bha Bheurla 'a a' 
Ghaidhlig am measg a cheile. "Dean fodha," ars' an dara 
h-aon. "Nach iomair thu, mhic do mhathar!" ars' an t-aon 
eile. " A stigh an ramh-braghad shuas ; buille g' a deireadh 
shios ; na dean thusa, Iain Bhain." " ' Cannie, cannie,' 'illean," 
arsa Marsali Mhor. "Gu reidh!'' ars' a h-uile h-aon. Mur 
bhi mo naire, 's mar bha mi ceangailte sa' bhrigis, bha mi 
mach a shnamh gu tir. Fa-dheireadh thainig ball cainbe le 
fead m' ar cluasan, agus ghlaodh nach neach, "Cum air gu 
gramail, Iain Bhain." Thug a' gheola aon sathadh aisde 
nunn gu taobh na luinge agus shaoil mi gun robh sinn thairis. 
Fhuair mi suas, ach chan fhios domh cionnas ; agus cha mho 
bha fhios agam c ait an tionndaidhinn. 

"Tha thu an sin, Fhionnlaigh," arsa Para Mor, "'mar 
bho mhaoil am buaile choimhich.' Thig learn a dh'amharc 
mionach na Maighdinn so fhein, a dh' fheuchainn an tuig sinn 
mar tha 'bheairt innleachdach ag iomairt." Ach ma chaidh, is 
ann an sin, a Mhairi, a bha am fire-faire — sailthean iarainn 
agus slatan a' gluasad a nunn agus a nail, a sios agus a suas, air 
an ais agus air an adhart, gun tamh, gun stad; cnagan agus 
gobhlan, agus eagan a' freagairt d' a cheile ; cuibhlichean beaga 
'nan dean ruith mu na cuibhlichean mora. Bha duine truagh 
shios am measg na h-acfhainn, a' cur na smuid deth, far nach 
saoileadh tu am b' urrainn do luch dol gun a milleadh ; ach 
bha esan a' gluasad air f eadh na h-upraid cho neo-sgathach 's a 
rachadh Para Mor no mise am measg nan caorach — ag armadh 
gach acfhainn, achlais, udalain, agus feadain, le h-ola agus le 
h-im. "A dhuine thruaigh," arsa Para Mor, "is ann agam 
nach 'eil suil ri d' aite j is daor a tha thu a' cosnadh d' arain." 
" Car-son ?" ars' esan, agus e a' tionndadh suas a shin, a bha 
a' snamh ann am f alias. G-ed a labhradh a' gheimhleag iarainn 
a bha na 'laimh cha b' urrainn duinn barrachd ioghnaidh a 
bhith oirnn na an uair a chuala sinn an duine so a' labhairt na 
Gaidhlig. " Nach do shaoil mi,'' arsa Para Mor, " gur Sasunn- 
ach, no Eireannach, no Gall bochd a bh' ann." Thainig e nios 
a' siabadh an fhallais o 'ghnuis le bad obrcaich a bha 'na laimh, 
agus thbisich e air beachd a thoirt duinn air an acfhainn. Ach, 
eudail, b' e sin an fhaoineis. " An saoil thusa, Phara Mhoir," 
arsa mise, " nach ann sa' cheann a smaointich an toiseaoh air 



63 

so a bha an innleachd?" "Coma learn e fhein is 'innleachd!" 
arsa Para Mor ; " is mi-nadurra, peacach, an innleachd so fhein 
— a' cur sruth agus soirbheas an Fhreasdail g' an dulan, a' dol 
'nan aghaidh gun seol, gun ramh. Coma learn i ! — chan 'eil 
an innleachd so cneasda. B' fhearr learn a bnith ann an geola 
dhubh Acha-na-creige — E6ghan-an-Rudha air an stiuir — a' 
ruith le croinn ruisgte troimli Bhuinne-nami-biodaig, na a bhith 
innte. Tha mi ag radh riut nach 'eil an innleachd so cneasda." 

An uair a bha sinn a nunn gu ceann Mhusdail chuala mi 
fhein sgal pioba air mo chul, agus air dhomh tionndadh co a 
bha an so ach balach ronnach de mhuinntir Thir-idhe, a' 
gleusadh a phioba fhad 's a bheireadh duin' eile cuairt aisde. 
" Ma-ta," arsa Para mor, " ' Is ceannach air an ugh an gloc/ 
Ciamarthasoa'cordadh riut, Fhionnlaigh ?" "'Is searbh a 7 
ghloir,'" thuirt raise, " 'nach fhaodar eisdeachd/ " Chluich e, 
fa-dheireadli, " Bodach nam Brigisean," agus mu 'n do sguir e 
dheth bha mi cho sgith dhe fhein agus d ; a cheol 's a bha mi 
de 'n bhrigis lachdainn. 

Co a bha an deireadh na luinge ach Alasdair Ruadh Mac- 
Iain- Abraich, Tighearna Chola. Mhothaich e dhomh fhein, 
agus smeid e orm. Cha robh math a dhiultadh. Bha moran 
uaislean sliios leis air clar-deiridh na luinge — Sasunnaich, 
Goill, agus Frangaich — cuid diubh a' leughadh ; cuid 'nan 
cadal ; cuid a' meananaich ; cuid ag itheadh. Bha fear dhiubh 
le gloin'-amhairc fhada, riomhaich, r' a shuil, mar gum biodh 
e a' dol a losgadh air Caisteal Dubhairt. Mhothaich mi 
fear fada, caol, glas-neulach, le speuclair air a shroin, agus 
bioran ruadh 'na laimh, leis an robh e a' tarraing dealbh a' 
Chaisteil. Bha baintighearna mhor, riomhach, 'nam measg, 
agus measan leibideach de chu beag, molach, 'na h-uchd, ris 
an robh i a' briodal, agus 'ga phbgadh. Thug mi fhein a 
mach a' phiob mar a dh' iarr iad ; ach a' chiad sgal a thug i, 
theich gach aon diubh ach aon Sasunnach mor, reamhar, a 
shuidh mu m' choinne le 'dha mheur 'na chluasan, agus 
sgraing air mar gum bithinn a' dol g a itheadh. 

Ma bha ceol am measg nan uaislean bha ceol agus dannsadh 
an ceann eile na luinge. Ach an uair a bha sinn a' dol sios gu 
Eisdeal " ohaidh an ceol feadh na fidhle." Bha an fhairge na 
'mill agus na 'gleanntan. Thoisich soitheach-na-smuide fhein ri 
dannsadh. Cha robh ran a bheireadh am feadan nor as nach 
saoileadh tu gun robh muc-mhara r' a cliathaich. Cha chluinn- 
eadh tu a nis ach osnaidhean o gach aite. Bha an Sasunnach 



64 

mor a bha a' fochaid air a" phiob agus a cheann thar beul-mor 
na luinge, an impis sgaineadh. "An tuilleadh teannaidh ort !" 
.arsa mise; "nior-thaing mur 'eil pluic piobaire nis ort fhein." 
Rainig sinn an Crionan. " Is priseil," arsa Para Mor, " a' chas 
air tar " — a' chiad fhacal a thainig as a cheann o n a chaidh 
.sinn seachad air Beul Loch-Faochann. 

An la-ar-na-mhaireach rainig sinn Glaschu, aig aite lis an 
abair iad am ' Broomielaw.' B' e sin ceidhe na h-upraid — 
luingis-na-smuide a' falbh agus a' teachd Ian sluaigh; mar 
gum biodh an saoghal a' dol do Ghlaschu agus an saoghal a' 
-teicheadh as. Bho nach d' fhas mi bodhar leis a' ghleadhraich 
a bha am chluasan, cha chiiram learn gun caill mi mo chlaist- 
eachd tuilleadh. Bha sreath dhaoine air an tarraing suas fa- 
chomhair nan soithichean, le ball cainbe mu ghuala gach aoin 
diubh, agus braiste riomhach a^'r 'uchd. Bha iad so a' 
smeideadh oirnn mar a bha sinn a' dol gu tir, a h-uile beul 
fosgailte mar gum biodh iad a' cur failt' oirnn; gach lamh 
sinte, agus gach suil siubhlach mar gum biodh iad ag iarraidh 
luchd-eolais. Bha aon fhear gu h-araidh, a shocraich a shuil 
orm fhein, agus air dhomh amharc air gu geur a dh' fheuch an 
cuimhnichinn co e, chuir e a lamh r ; a aid, agus chrom e a 
cheann cho modhail, shiobhalta, 's nach b'urrainn domh gun 
an fhailt' a fhreagairt. Ann am priobadh na siila bha e air 
clar na luinge, agus thog e leis bocsa mo phioba agus maileid 
Phara Mhoir, cho easgaidh 's a ghlacadh Gaidseir Thobar- 
Mhoire buideal uisge-bheatha, gun chuireadh, gun ciiead. 
"Air d' athais," arsa Para Mor ; " an cuala tu riamh, mo ghille 
math, mar a thuirt clag Sgain, 'An rud nach bum duit na 
buin daT' "Leanaibh mise, a dhaoine-uaisle," ars' an duine, 
agus e a' falbh ceum romhainn. "Is ann sa' bhaile-mhor 
fhein," thuirt mise, " a tha am modh. Is fhad o 'n a chuala 
mi gum bi 'gille aig an fheannaig fhein a's t-fhoghar.' " 
Dh' iarr sinn air ar toirt gu tigh Eoghain Oig, far an do rinn 
iad ar beatha gu cridheil. 

Slan leat, a Mhairi, a ghraidh, air an am. Cuiridh mi litir 
eile ad ionnsaidh ann an uine ghoirid, an uair a gheabh mi 
cosnadh. Chan 'eil thu fhein agus na paisdean tiota as mo 
<jhuimhne. O bi furachair mu Lachann beag, mo chuilean 
gaolach. 

Am Freasdal a bhith maille riut — guidhe durachdach 
D' fhir-phosda ghradhaich, 

FlONNLAGH MaC-A0NGHAIS. • 



65 
III. 

MURCHADH AGUS MlONACHAG. 

Chaidh Murchadh agus Mionachag do'n choille aon la a 
bhuain subh; ach mar a bhuaineadh Murchadh. cUi' itheadh 
Mionachag. Dh' fhalbh Murchadh a dh' iarraidh slat a 
ghabhail air Mionachaig 'a i ag itheadh a chuid subh. " De 
do naidheachd an diugh, a Mhurchaidh?" ars' an t-slat. "Is 
e mo naidheachd gu bheil mi ag iarraidh — 

Slat a ghabhail air Mionachaig 's i 'g itheadh mo 
chuid subh." 

" Chan f haigh thu mise," ars' an t-slat, " gus am faigh thu 
tuagh a bhuaineas mi." Rainig e an tuagh. " De do naidh- 
eachd an diugh, a Mhurchaidh?" "Is e mo naidheachd gu 
bheil mi ag iarraidh — 

Tuagh a bhuain slait— slat a ghabhail air Mion- 
achaig 's i 'g itheadh mo chuid subh." 

" Chan fhaigh thu mise gus am faigh thu clach a bhleitheas 
mi." Rainig e a' chlach. "De do naidheachd an diugh, a 
Mhurchaidh ?" " Is e mo naidheachd gu bheil mi ag ia rraidh — 

Clach a bhleith tuaigh— tuagh a bhuain slait— 
slat a ghabhail air Mionachaig 's i 'g itheadh mo 
chuid subh." 

* Chan fhaigh thu mise gus am faigh thu uisge a fhliuchas 
mi." Rainig e an t-uisge. " De do naidheachd an diugh, a 
Mhurchaidh V Is e mo naidheachd gu bheil mi ag iarraidh — 

Uisge 'dhol mu chloich— clach a bhleith tuaigh — 
tuagh a bhuain slait — slat a ghabhail air Mionachaig 
's i 'g itheadh mo chuid subh." 

" Chan fhaigh thu mise gus am faigh thu fiadh a shnamhas 
mi." Rainig e am fiadh. "De do naidheachd an diugh, a 
Mhurchaidh f " " Is e mo naidheachd gu bheil mi ag iarraidh — 

Fiadh a shnamh uisg'— uisge 'dhol mu chloich— 
clach a bhleith tuaigh — tuagh a bhuain slait — slat a 
ghabhail air Mionachaig 's i 'g itheadh mo chuid 
subh." 

5 



66 

" Chan fliaigh thu mise gus am faigh thu gadhar a ruitheas 
mi. ,, Rainig e an gadhar. "De do naidheachd an diugh, a 
Mhurchaidh I" " Is e mo naidheachd gu bheil mi ag iarraidh — 

Gadhar a ruith feidh — fiadh a shnamh uisg' — uisge 
'dhol ruu chloich — clach a bhleith tuaigh— tuagh a 
bhuain slait — slat a ghabhail air Mionachaig 's i 
'g itheadh mo chuid subh." 

"Chan fhaigh thu mise gus am faigh thu im a theid ri 
m' chasan." Rainig e an t-im. " De do naidheachd an diugh, a 
Mhurcha.idh V " Is e mo naidheachd gu bheil mi ag iarraidh — 

Im a dhol ri casan gadhair — gadhar a ruith feidh 
—fiadh a shnamh uisg' — uisge 'dhol mu chloicb — 
clach a bhleith tuaigh — tuagh a bhuain slait — slat 
a ghabhail air Mionachaig 's i ? g itheadh mo chuid 
subh ' 

"Chan fhaigh thu mise gus am faigh thu luch a sgriobas 
mi." Rainig e an luch. "De do naidheachd an diugh, a 
Mhurchaidh f J ' " Is e mo naidheachd gu bheil mi ag iarraidh — 

Luch a sgriobadh ime — im a dhol ri casan gadhair 
gadhar a ruith feidh— fiadh a shDamh uisg' — uisge 
'dhol mu chloich— clach a bhleith tuaigh— tuagh a 
bhuain slait— slat a ghabhail air Mionachaig 's i 
'g itheadh mo chuid subh." 

"Chan fhaigh thu mise gus am faigh thu cat a shealgas 
mi." Rainig e an cat. "De do naidheachd an diugh, a 
Mhurchaidh V " Is e mo naidheachd gu bheil mi ag iarraidh— 

Cat a shealg lucha — luch a sgriobadh ime— im a 
dhol ri casan gadhair— gadhar a ruith f&dh — fiadh 
a shnamh uisg' — uisge 'dhol mu chloich — clach a 
bhleith tuaigh— tuagh a bhuain slait— slat a ghabh- 
ail air Mionachaig 's i 'g itheadh mo chuidh subh." 

"Chan fhaigh thu mise gus am faigh thu bainne dhomh." 
Rainig e a' bho. ' De do naidheachd an diugh, a Mhurch- 
aidh)" "Is e mo naidheachd gu bheil mi ag iarraidh — 

Bainne do 'n chat— cat a shealg lucha— luch a 
sgriobadh ime— Im a dhol ri casan gadhair— gadhar 
a ruith feidh— fiadh a shnamh uisg' — uisge 'dhol mu 



chloich — clach a bhleith tuaigh — tuagh a bhuain 
slait— slat a ghabhail air Mionachaig *s i 'g itheadh 
mo chuid subh." 

" Chan fhaigh thu bainne uamsa gus am faigh thu boitean 
o 'n ghille-shabhail domh/' Rainig e an gille-sabhail. " De do 
Haidheachd an diugh, a Mhurchaidh V "Is e mo naidheachd 
gu bheil mi ag iarraidh — 

Boitein do 'n bho — bainne do 'n chat — cat a shealg 
lucha — luch a sgriobadh ime — im a dhol ri casan 
gadhair— gadhar a ruith f&dh— fiadh a shnamh uisg' 
— uisge 'dhol mu chloich— clach a bhleith tuaigh— 
tuagh a bhuain slait— slat a ghabhail air Mionachaig 
's i 'g itheadh mo chuid subh." 

Chan fhaigh thu boitean uamsa gus am faigh thu bonnach 
o 'n bhean-fhuine dhomh." Rainig e a' bhean-fhuine. " De do 
naidheachd an diugh, a Mhurchaidh V " Is e mo naidheachd 
gu bheil mi ag iarraidh — 

Bonnaich do 'n ghille-shabhail— boitein do 'n bh6 
—bainne do 'n chat— cat a shealg lucha— luch a 
sgriobadh ime— im a dol ri casan gadhair— gadhar 
a ruith f&dh— fiadh a shnamh uisg'— uisge 'dhol mu 
chloich— clach a bleith tuaigh— tuagh a bhuain 
slait— slat a ghabhail air Mionachaig 's i 'g itheadh 
mo chuid subh." 

"Chan fhaigh thu bonnach uamsa gus an toir thu stigh 
uisg' a dh' fhuineas e." 

"Co ann a bheir mi stigh an t-uisge?" 

" Chan 'eil soitheach ann ach an criathar-cabhrach sin." 

Thug Murchadh leis an criathar-cabhrach, agus rainig e an 
iobar ; ach a h-uile deur a chuireadh e sa' chriathar-chabhrach 
rachadh e troimhe. Thainig f eannag os a chionn agus ghlaodh 
i, " Gorag, gorag I" 

" Tha thu ceart, fheannag," arsa Murchadh. 

"Cre ruadh 's cbinneach— ere ruadh '$ coinneach," fchuirt 
an fheannag. 

Chuir Murchadh ere ruadh agus coinneach anns a' chriathar ; 
thug e stigh an t-uisge do 'n bhean-fhuine, agus fhuair e— 

Bonnach do 'n ghille-shabhail— boitean do 'nbn6 
—bainne do *n chat— cat a shealg lucha— luch a 



68 

sgriobadh ime — 1m a dhol ri casan gadhair — gadhar 
a ruith f&dh — fiadh a shnamh uisg'— uisge 'dhol mil 
chloich — clach a bhleith tuaigh— tuagh a bhuain 
slait— slat a ghabhail air Mionachaig 's i 'g itheadh 
a chuid subh, 

Ach an uair a thill Murchadh bha Mionachag an deidh 
sgaineadh. 

IV. 

Cead Deieeannach nam Beann. 

Bha mi 'n de 'm Beinn-dorain, 

'S 'na coir cha robh mi aineolach; 
Chunna mi na gleanntan, 

'S na beanntaichean a b' aithne dhomh. 
B' e sin an sealladh eibhinn, 
Bhith 'g imeachd air na sleibhtean, 
Nuair bhiodh a' ghrian ag eirigh, 

'S a bhiodh na feidh a' langanaich. 

B' aobhach a' ghreigh uallach, 

Nuair ghluaiseadh iad gu farumach, 

'S na h-eildean air an fhuaran; 

Bu chuannar na laoigh bhallach ann; 

Na maoislichean 's na ruadh-bhuic, 

Na coilioh dhubha 'a ruadha; 

'S e 'n ceol bu bhinne chualas 

Nuair chluinnt' am fuaim sa' chamhanaich. 

*S togarrach a dh' fhalbhainn 

G-u sealgaireachd nam bealaichean, 

'Dol moch a dhireadh garbhlaich, 

'S gum b' anmoch tigh'nn gu baile mi ; 

An t-uisge glan 's am faileadb 

Th' air muUach nam beann arda, 

Chuidich e gu fas mi; 

'S e rinn domh slaint' is fallaineaohd. 

Fhuair mi greis a m' arach 

Air airighean a b' aithne dhomh, 
Ri oluiche, 's mire, 's manran, 

'S bhith 'n coibhneas blath nan caileagan; 



69 

Bu chiiis an aghaidh naduir 
'Gum maireadh sin an drast ann; 
'S e b' eiginn bhith 'gam. fagail 

Nuair thainig trath dhuinn dealacLadh. 

Nis o 'n bhuail an aois mi, 

Fhuair mi gaoid a mhaireas domh, 

'Rinn milleadh air mo dheudach, 
*& mo leirsinn air a dalladh orm; 

Chan urrainn domh bhith treubhaoh, 

Ged a chuirinn feum air, 

'S ged bhiodh an ruaig am dheidh-sa, 
Cha dean mi ceum ro chabhagach. 

Ged tha mo cheann air liathadh, 

'S mo chiabhagan air tanachadh, 
'S trie a leig mi mial-chu 

Ri fear fiadhaich, ceannardach; 
Ged bu toigh learn riamh iad, 
'S ged fhaicinn air an t-sliabh iad, 
Oha teid mi nis 'gan iarraidh, 

Bho 'n chaill mi trian na h-analach. 

Ri am dol anns a' bhuireadh, 

Bu durachdach a leanainn iad; 
'S bhiodh uair aig sluagh na duthcha, 

'Toirt bran iira 's rannachd dhoibh; 
Greis eile mar ri cairdean, 
Nuair bha sinn anns na campan ; 
Bu chridheil anns an am sinn, 

'S cha bhiodh an dram oirnn annasach. 

Nuair bha mi 'n toiseach m' oige, 

'S i ghoraich a chum f alamh mi ; 
J S e 'm fortan tha cur oirnne 

Gach aon ni coir a ghealladh dhuinn; 
Ged tha mi gann a storas, 
Tha m' inntinn Ian de sholas, 
Bho 'n tha mi ann an dochas 

Gun d' rinn Nigh'n Debrs' * an t-aran domh. 

* His musket. 



70 

Bha mi 'n de san aonach, 

'S bha smaointean mor' air m' aire-sa r 
Nach robh 'n luchd-gaoil a b' abhaist 

'Bhith 'siubhal fasaich mar rium ann;. 
'S a' bheinn is beag a shaoil mi 
Gun deanadh ise caochladh, 
Bho 'n tha i nis fo chaoirich, 

'S ann thug an saoghal car asam. 

Nuair sheall mi air gach taobh dhiom, 
Chan fhaodainn gun bhith smalanach, 

Bho 'n theirig coill' is fraoch ann, 

'S na daoine bh' ann cha mhaireann iad ; 

Chan 'eil fiadh r' a shealg ann, 

Chan 'eil eun no earb ann, 

Am beagan nach 'eil marbh dhiubh, 
'S e rinn iad falbh gu baileach as. 

Mo shoraidh leis na frithean — 
O 's miorbhailteach na beannan iad, 

Le biolair uaine 's flor-uisg', 

Deoch nasal, riomhach, cheanalta! — 

Na blaran a tha priseil, 

'S na fasaichean tha lionmhor; 

Bho 'n 's ait' a leig mi dhiom iad, 
Gu brath mo mhile beannachd leo ! 



OlDHCHE NA CALLA1NNE AN TlR ChEIN. 

Is tiamhaidh, trom, mo chridhe 'nochd, 
Is mi am aon'ran bochd learn fhein; 

Chan iarr mi tamh, chan fhaigh mi lochd, 
Is mi fo mhuig an duthaich chein. 

Is iomadh cuimhne thursach, throm, 

'Tha 'diisgadh brbin 's 'gam chur fo sprochd 

*S e 'thog an osna ann am chom, 

JTach 'eil mi 'n Tir-nam-Beann an nochd. 



.1 

Tha Tir-nam-Beann mar bha i riamh — 
Gach gleann, is sliabh, is creag nam faobh, 

An creachann ard 's am bi am fiadh, 
'S an leacann liath tha sios o 'thaobh. 

Tha, fos, gach allt a' leum le toirm, 
Bho chreig gu creig a sios gu traigh; 

Tha barr an fhraoich fo 'bhadain ghorm', 
Gu trom s gu dosrach mar a bha. 

Ach c' ait' a bheil na cairdean graidh 

D' an d' thug mi baidh an laithean m' big* ? 

'S e fath mo mhulaid is mo chradh 

A mheud 's a tha dhiubh 'n diugh fo 'n fhoid. 

Tha al a' falbh is al a' teachd, 

Mar thonn a' leantainn tuinn air traigh; 
Ar bliadhnaichean tha iad, gu beachd, 

Mar sgeulachd dhiamhain, ghearr, gun sta. 

Athair mo ghraidh, chan 'eil e beo; 

Mo mhathair chaomh chan 'eil i ann ; 
'S rao chomh-aoisean rinn falbh mar cheo 

A dh' fhuadaichear le gaoth nam beann. 

slan le comunn caomh mo ghaoil 
A chuireadh faoilt am chridhe bochd ! 

Mo chreach, chan 'eil iad air an t-saogh'l 
A dheanadh aobhach mise 'nochd. 

Ach tha iad beo an duthaich chein — 

An Tir-na-Grein, gun oidlich' a chaoidh — 

'S coinnichidh sinn a ris a cheil', 

Gun suil fo dheur, gun chridh' a' caoidli. 

C ar-son a bhithinn bronach, bochd, 
A' caoidh fo sprochd an so learn fhein? 

Do shuil, a Dhe, tha orms' an nochd, 
Fo dheoraidheachd an duthaich chein. 

Cha bhi mi 'caoidh, cha toir nri geill j 
Fo thaic do sgeith gun iarr mi tamh; 

Do thoil-sa deanar learn, a Dhe, 

'Gam striochdadh fhein a chaoidh fo d' laimh. 



72 

VI. 

Mac og an Iarla Ruaidh. 

*' Cha teid mise chaoidh de m ? dhebin 

Gu mac bg an Iarla Ruaidh, 
Gus an cuir a' bheinn ud shios 

Culaobh ris a' bheinn ud shuas. 

" Cha teid mise chaoidh de m' dhebin 

Gu mac bg an Iarla Ruaidh, 
Gus an dean an eala bhan 

Nead gu h-ard air bharr nan stuadh. 

*' Cha teid mise chaoidh de m' dhebin 

Gu mac bg an Iarla Ruaidh, 
Gus an cuir am bradan breac 

Tri cuir mhear' an crb nan uan." 

Thog a muime thall a ceann — 

" 'S gbrach learn do chainnt, a luaidh ; 

Bheir thu gaol roimh Fheiil-an-Rbid, 
Do mhac bg an Iarla Ruaidh. 

"Cainnt nan bg-bhan tha mar dhruchd 
A ni 'ghrian a shughadh suas; 

Mu 'n tig Samhain bidh tu posd' 
Aig mac bg an Iarla Ruaidh." 

'Bheinn ud shuas 's a' bheinn ud shios, 
Cha do charaich riamh 's cha ghluais, 

Ach thug Mairi gaol gun ghb 
Do mhac bg an Iarla Ruaidh. 

Tha 'n eala 'gur san eilein bhan 

'S am bradan tarr-gheal feadh a' chuain, 

'S tha Mairi nis 'na ceile phbsd' 
Aig mac bg an Iarla Ruaidh. 



73 

VII. 
Linn an Aigh. 

* An uair bha 'Ghaidhlig aig na h-eoin," 
Bha 'm bainne air an Ion mar dhruchd; 

A' mhil a' fas air barr an fhraoich, 
'S a h-uile ni cho saor 's am burn. 

Cha robh daoin' a' paidheadh mail ; 

Cha robh cain orra no cis — 
Iasgach, sealgach, agus coilT, 

Ac' gun fhaighneachd is gun phris. 

Cha robh cogadh, cha robh comh-stri, 
Cha robh connsachadh no streup — 

H-uile h-aon a' gabhail comhnuidh 
Anns an t-seol bu deoin leis fhein. 

Cha robh guth air creich no toir; 

Bha gach duil 'tigh'nn beo an sith; 
Feum sam bitn cha robh air mod, 

'S lagh na corach anns a' chridh'. 

Dh' or no dh ; airgead cha robh miadh, 
Sogh is fialachd air gach laimh; 

Aire cha d' fhiosraich duine riamh, 
Is cha d' iarr aon neach cuid chaich. 

Bha coibhneas, comunn, iochd, is gradh, 
Anns gach ait am measg an t-sluaigh, 

Eadar far an eirich grian, 

*S far an laigh i 'n iar sa' chuan. 

Bha gach achadh fo throm bharr, 
Gu Ian 's gu torach, air a' chluain ; 

Bliochd is bainne aig an al; 
Innis anns gach ait aig buar. 

Cha robh feum air cleith no crann; 

Chinn gach ni neo-ghann leis fhein ; 
Meas is blaths sa' h-uile h-am — 

A' bhliadhna 'na samhradh gu leir. 



74 
VIII. 

TUIKEADH. 

Dh' iadh ceo nan stuc mu aodann Chuilinn, 
Is sheinn a' bhean-shith a torman mulaid, 
Tha suilean gorm, ciuin, san Dun a' sileadh, 
Bho 'n thriall thu uainn 's nach till thu tuilleadh. 

Cha till, cha till, cha till Mac-Cruimein, 
An cogadh no sith cha till e tuilleadh, 
Le h-airgead no ni cha till Mac-Cruimein, 
Cha till gu brath gu La na Cruinne. 

Tha osag nam beann gu fann ag imeachd, 
Gach sruthan 's gach allt gu mall le bruthaich ; 
Tha ealta nan speur feadh gheugan dubhach, 
A' caoidh gun d' fhalbh 's nach till thu tuilleadh. 

Tha 'n fhairge fa-dheoidh Ian broin is mulaid, 
Tha 'm bata fo sheol ? ach dhiult i siubhal, 
Tha garthaich nan tonn le fuaim neo-shubhach, 
Ag radh gun d' fhalbh 's nach till thu tuilleadh. 

Cha chluinnear do cheol san Dun mu fheasgar, 
'S mac-talla nam mur le miiirn 'ga fhreagairt, 
Gach fleasgach is oigh gun cheol, gun bheadradh, 
Bho 'n thriall thu uainn 's nach till thu tuilleadh. 



75 



NOTES ON SPECIFIC READINGS. 

Page 57, line 18 — " Ailein-an-Earrachd "—Allan Cameron of Erach t 
in Lochaber, who raised the 79th Regiment, known as the Cameron 
Highlanders. 

Page 61; line 17 — " Marsali Mhdr agus na buanaichean." This refers 
to the time when it was customary for Highland shearers to go to the 
South country to the harvest. 

Page 63, line 16 — " Bodach nam Brigisean " — The name of a well- 
known pipe tune. 

Page 63, line 19— " Mac-Iain-Abraich " — The patronymic of Maclean 
of Coll. 

Page 64, line 28— " Clag Sgkin "— The bell of Scone. As with 
Whittington and the bells of London, the Highland people interpreted 
the message of the bell of Scone thus — "An rud nach buin duit na 
buin da" — " Mind your own business." 

Page 64, line 33 — " Tigh Edghain Oig. " Edghan Og " was one of 
the noms de plume of Lachlan Maclean, one of the principal contributors 
to the " Teachdaire Gaidhealach." 

Page 64, line 38 — " Mo chuilean " — A common term of endearment. 

Page 65, line 2 — " Murchadh agus Mionachag." In some versions the- 
male actor is called Murachan. There may possibly be the shadow of a. 
moral in the piece, Murachan being the well-doing person, from 
" Murrach," thrifty ; while the name Mionachag may be from "mionach," 
and thus a personification of greed. 

Page 70, line 26—" Oidhche na Callainne "— Hogmanay night. 
" Callainn " or " Collainn " is the Latin word " Calendse," the first of 
the month. 

Page 72, line 2—" Mac Og an Iarla Ruaidh." This exquisite ballad 
appeared in " Albyn's Anthology," accompanied with the following very 
free rendering by Sir Walter Scott : — 

Nora's Vow. 

Hear what Highland Nova said— " The swan," she said, "the lake's clear 

" The Earlie's son I will not wed, May barter for the eagle's nest ; [breast 

Should all the race of nature die, The Awe's fierce stream may backward turn,, 

And none be left but he and I. Ben-Cruachan fall and crush Kilchurn ; 

For all the gold, for all the gear, Our kilted clans, when blood is high, 

And all the lands both far and near, Before their foes may turn and fly ; 

That ever valour lost or won, But I, were all these marvels done, 

I would not wed the Earlie's son." Would never wed the Earlie's son." 

" A maiden's vows,'' old Callum spoke, Still in the water-lily's shade, 

" Are lightly made and lightly broke ; Her wonted nest the wild-swan made ; 

The heather on the mountain's height Ben-Cruachan stands as fast as ever, 

Begins to bloom in purple light ; Still downward foams the Awe's fierceriver; 

The frost-wind soon shall sweep away To shun the clash of foeman's steel, 

That lustre deep from glen and brae ; No Highland brogue has turned the heel ; 

Yet Nora, ere its bloom be gone, But Nora's heart is lost and won — 

May blithely wed the Earlie's son. She's wedded to the Earlie's son. 



76 

Page 72, line 15 — " Muime." The term " muime " here means, not 
stepmother, but nurse or lady-attendant. 

Page 72, line 17— " Feill-an-R6id"— the Feast of the Holy Rood 
34th September. 

Page 73, line 3 — " An uair bha 'Ghaidhlig aig na h-eoin." The author 
poetically fixes the period of the Golden Age as the time " when the birds 
spoke the Gaelic language." The line quoted is from a poem by Ewen 
Maclachlan. 

Page 74, lines 5 and 19 — '* An Dun. This refers to Dunvegan Castle 
the seat of Macleod of Macleod. 

Page 74, line 7 — " Mac-Cruimein." The Mac-Crimmons were the 
hereditary pipers of Dunvegan. The one of them who forms the subject 
of this popular Lament fell at the Rout of Moy. 

Page 74, line 13 — " Ealta nan speur" — "the coveys of the sky' — 
the fowls of heaven. 



VOCABULARY 

FOR "HOW TO LEARN GAELIC." 



Abbreviations and Explanations. 

adjective 

accusative 

adverb 

article 

comparative 

conjunction 

contraction 

dative 

definite article 



., adj. 

5CUS. 

iv 

rt 

■or. 

mj. 

mtr. 

at 

tf. art. . . 

if, v defective verb 

emo.i. pron. .. demonstrative pronoun 

gp dependent 

emphatic 
noun feminine 

, futm-e 

, indefinite pronoun 

. indicative 



nph. 



interrog. pron. 


. . interrogative pronoun* 


irreg. 


. . irregular 


m. .. 


. . noun masculine 


neg. part. . . 


. . negative particle 


nom. 


. . nominative 


num. 


. . numeral 


part. 


. . participle 


past bid. . . 


. . past indicative 


pers. pron. . . 
P/x 


. . personal pronoun 
. prefix 


Pi 

poss. pron. . . 


. . plural 

. . possessive pronoun 


prep. 


. . preposition 


prep. pron. 


. . prepositional pronoun. 


pres 


. . present 


pres. part. . . 


. present participle 


pron. 


. . pronoun 


rel 


. . relative pronoun 


v 


. . verb. 


voc 


. . vocative. 



%t 

idef. pron. 

id 

tf, infinitive 

iterj interjection 

tierrog. part. . . interrogative particle 

In nouns the nominative and genitive singular and the nominative plural are given * 
n adjectives the possessive and comparative ; and in verbs the imperative singular (.second, 
person) and the infinitive. 

Nouns showing no genitive form are usually of the Weak Declension, and arej.ndeclin. 
ible in the singular. 

The place where the i nflccting suffix is added is indicated by a hyphen. Plural forms are 
preceded by a semi-colon. 



A, poss. pron., his, her, its. 

A, an, rel. pron., who, that, which, 

whom. 
A., prep., out of. 
A, prep., to. 
A, sign of the voc. 
A', am, an, an t-, art., the. 
A', contraction of ag. 
Abair, radh, v., say. 
Abar, m., a river-mouth. 
Abhac-as, ais, m., sport. 
Abhainn, aibhne; aibhnichean, f., a 

river. 
Abhaist, e ; ean, f., custom. 
Acfhainn, e ; ean, f., harness, tackle. 
Ach, conj., but, except. 
Ach-adh, aidh; aidhnean, m., a field, 

a plain. 
Achlais, e; ean, f., the arm-pit. 
Ad, aide; adaichean, f., a hat. 
Adh-ert, airt ; artan, m., forwardness. 
Ag, sign of pres. part. 
Ag-air, airt, radh, w. t claim. 



Agam, prep, pron., at me, in my pos- 
session. For agad, aige, aico; 
againn, agaibh, aca, see grammar. 

Agh, aigh, m., joy, happiness, luck. 

Aghaidh, e; ean, f., the countenance, 

Agus or is, or 's, oonj., and, as. 

Aid-ich, eachadh, v., admit, confess. 

Aig, prep., at. 

Aigeann-ach, aich; aichean, f., a 
termagant woman. 

Aigh-ear, ir, f., gladness, cheerfulness. 

Ail-ean, ein, m., a plain, a lawn. 

Aill, e ; f ., the will. 

Aillidh, e, a., beautiful. 

Aindeoin, f., non-will. 

Aineol-ach, aiche, a., ignorant. 

Aing-eal, il ; ainglean, m., an angel. 

Ainm, ainme ; ainmean, ainmeannao* 
m., a name. 

Ainmig, e, a., seldom, rare. 

Ainn-eamh, imhe, a., rare, scarce;. 

Air, prep., on, after. 

Aire, e, f., distress, want. 

Aird, e, f., a height. 

Aird, e, f., preparation. 



VOCABULARY. 



Aire, f., notice, attention. 

Air-eamh, imh; eamhan, f., number. 

Airg-ead, id, m., silver, money. 

Airidh, e, a., worthy. 

Airigh, e ; ean, f ., a stealing. 

Airneis, f., furniture. 

Ais (air ais), adv., backward. 

Ait or aite ; aiteachan, m., a place. 

Aith-ghearr-adh, aidh, m., a short-cut. 

Aithne, f., knowledge. 

Aithn-ich, eachadh, v., recognise. 

Aithris, aithris, aithriseadh, v., relate. 

Aitr-eabh, ibh ; eabhan, f ., a building. 

Al, ail, m., a generation. 

Allaban-ach, aich; aich, m., a wan- 
derer. 

Allt, uillt; uillt, m., a brook, a burn. 

Am, or an, def. art., the. 

Am or an, interrog. particle. 

Amaid-each, iohe, a., foolish." 

Amh-airc, arc, v., look, see. 

An, art., the. 

An, conj., if. 

An, poss. pron., their. 

Anabarr, m., excess. 

An-ail, alach, f., breath. 

Anam, anma; anmannan, m., a soul. 

An-moch, muiche, a., late. 

Ann an, prep., in. 

Ann, adv., there. 

Ann, indef. pron., at all. 

Annam, prep, pron., in me. For 
annad, ann, innte, annainn, ann- 
aibh, annta, see grammar. 

Annas-ach, aiche, a., rare, novel. 

Anns an, prep, with art. or rel. pron., 
in the, in whom. 

Aobh-ach, aiche, a., joyful, cheerful. 

Aobh-ar, air; aran, m., cause, reason. 

Aod-ach, aich; aichean, m., clothes. 

Aognaidh, e, a., pallid. 

Aoibhinn, e, or aoibh-neach, niche, a., 
joyful. 

Aoibhn-eas, is, m., gladness. 

Aom, adh, v., incline, bow. 

Aon or aona, a., one. 

Aonar, aloneness. 

Aonar-an, ain; ain, m., a hermit. 

Aois, e; ean, f., age. 

Aont-aich, achadh, v., consent. 

Aosda, a., aged. 

Ao-trom, truime, a., light. 

Ap, a; an, f., an ape. 

Ar, poss. pron., our. 

Ar-ach, aich, m., rearing, upbringing. 

Araidh, e, a., particular, special. 



Ar-an, ain; ain, m., bread. 
Ard, airde, a., high, sublime. 
Ard-aich, achadh, v., raise elevate 
Arm, airm; airm, m., a weapon, ar 
Arm, adh, v., oil, grease. 
Arsa, def. v., quoth. 
As, adv., out. Cuir as do — , kill. 
As an, prep, with art. or rel. pr< 

out of the, out of whom. 
Asa, a., compar. of farasda, easier 
Asam, prep, pron., out of me. 

asad, as, aisde, asainn, asai 

asda, see grammar. 
Ast-ar, air, m., a distance. 
Ath, a., the next, again. 
Ath, a; an, f., a kiln. 
Ath-adh, aidh, m., bashfulness. 
Ath-air, ar; raichean, m., a fatn< 
Athais, f., leisure, a reproach. 
Atharr-aich, achadh, v., change, al 
Athghoirid, m., a short-cut. 

B 

B', for bu, past of v., is. 
Bac, adh, ail, v., hinder, forbid. 
Bad, a; an, m., a tuft, a cluster. 
Bag-air, airt, radh, v., threaten. 
Baidh, e, f., kindness, affection. 
Baile; bailtean, m., a town, a far 
Baileach, adv., wholly, entirely. 
Baile-puirt, m., a seaport. 
Bainne, m., milk. 
Bain-tighearna ; tighearnan, f., ais 
Bairich, f., lowing of cattle. 
Bal-ach, aich ; aich, m., a lad, a lc 
Balach-an, ain ; ain, m., a little 1 
Balg-shaighead, m., a quiver. 
Ball, buill; buill, m., a member 

tool, a ball, a spot, a rope. 
Ban, baine, a., white, pale. 
Banais, Oainns-e ; ean; f., a weddi 
Ban-righinn ; ean, or ban-righ ; e 

f., a queen. 
Banntr-ach, aich ; aichean, f., a wid 
Bard, baird ; baird, m., a poet. 
Barr, a; an, m., the top, a poini 

crop. 
Barrachd, m., more, superiority. 
Bas, bais; bais, m., death. 
Bas-aich, achadh, v., die, expire. 
Bas-bhuilleach, a., death-dealing. 
Bat or bata, bata ; bataichean, m 

staff. 
Bata, bata; bataichean, f., a boa 
Beachd, a; an, m., observati 

opinion. Gu beachd, surely. 



VOCABULARY. 



Beadr-adh, aidh, m., fun, fondling. 
Beag, a., little, small. 
Beag-an, ain, m., a little. 
Beal-ach, aich; aichean, a pass, a 

defile. 
Bean, mna; dat., mnaoi; mnathan, 

f., a woman. 
Bean-bainnse, f., a bride. 
Beannachd; an, mf., a blessing. 
Bean-sbith, f., a fairy. 
Bearr-adh, aidh; aidhean, m., a 

mountain ridge. 
Beairteach. See beirteacb. 
Beatba, f., life, welcome. 
Beath-aich, acbadh, v., feed, nourish. 
Beinn, e ; beanntan, beanntaichean, 

f., a mountain. 
Beir, breith, beirsinn, v., bear, seize. 
Beirt, e; ean, f., a loom, a burden, 

equipment. 
Beirt-each, icbe, a., wealthy. 
Beist, e; ean,f., a beast. 
Beo, m., life, life-time. 
Beo, a, a., alive, living. 
Beoth-acb, aicb ; aichean, m., a beast. 
Beul, beoil; beoil, the mouth. Beal. 
Beulaibh, m., frontr'presence. 
Beul-atha, m., a ford. 
Beul-mor, m., a boat gunwale. 
Beum, beum-a; an, annan, m., a 

stroke, a cut, a taunt. 
Beum-sleibhe, m., a mountain torrent. 
Beurla, f., the English language. 
Bhan, adv., down, downward. 
Bharr (a bharr), adv., moreover. 
Bho or o, prep., from. 
Bhos, adv., on this side. 
Bhrigh, or, a bhrigh, conj., because. 
Bhuam, see uam. 
Bhur or 'ur, poss. pron., your. 
Bi, bith, v., be. 
Biadh, bidh, m., food. 
Biadh, biathadh, v., feed. 
Biadhtachd, f., hospitality. 
Bian, bein ; bianan, m., a hide. 
Bid, e; ean, m., a chirp. 
Bigid, second oompar. of beag. 
Bile, bile; bilean, f., a lip, an edge. 
Binn, e, a., melodious. 
Biod-ag, aig; agan, f., a dirk. 
Bior, a; an, m., a thorn, a stick. 
Bior-an, ain ; ain, m., a little stick. 
Bith, f., life, existence. 
Bitheanta, a. and adv., frequent, 

often. 



Blar, blair ; ulair, blaran, m., a plain, 

a battle. 
Blath, blaithe, a., warm, kind. 
Bleith, bleith, v., grind. 
Bliadhn-a; aichean, aidh, f., a year. 
Bliochd, f., milk. 

Bo, bo, dat., boin ; ba, f., a cow. 
Boc, buic; buic, m., a he-goat, a roe- 
buck. 
Bochd, a., poor, needy. 
Bod-ach, aich ; aich, a churl, a mutch- 
kin. 
Bodhar, buidhre, a., deaf. 
Bogh-a ; achan, m., a bow. 
Boineid, e; ean, fm., a bonnet. 
Boireann, a., female. 
Boireann-ach, aich ; aich, f., a woman. 
Boit-ean, ein ; eanan, m., a bundle of 

hay or straw. 
Bonn, buinn ; buinn, bonnan, m., a 

sole, a base, a coin. 
Bonn-ach, aich ; aich, m., a cake. 
Borb, buirbe, a., fierce, wild. 
Bord, buird; buird, m., a table, z 

board. 
Both-an, ain; ain, m., a hut, a cot. 
Brad-an, ain ; ain, m., a salmon. 
Bragh-aid, ad; aidean, m., the neck 

or throat. 
Braighe, braghad ; braigh-ean 

eannan, f., neck, upper part. 
Braisd, e; ean, fm. , a brooch. 
Bras, braise, a., quick, hasty. 
Brat ; an, achan, m., a covering, -. 

carpet. 
Brat-ach, aich ; aichean, f ., a flag. 
Brath (gu brath), adv., for ever. 
Brath-air, ar; braithrean, m., a 

brothet 
Breac, brie; brie, m., a trout. 
Breac, brice, a., spotted. 
Breac-an, ain ; ain, anan, m., tartan, 

a plaid. 
Breag, adh, v., soothe, flatter. 
Breug, breige; an, f., a falsehood. 
Briath-ar, air; ran, m., a word. 
Brigis, e; ean, f., a pair of breeches. 
Briod-al, ail, v., caress, flatter. 
Brist, eadh, v., break. Bris, eadh. 
Brog, broige; an, f., a shoe. 
Broill-each, ich; ichean, m., the 

breast. 
Bron, broin, m., grief, sorrow. 
Bros-naich, nachadh, v., provoke. 

incite. 



VOCABULARY. 



Bru, bronn ; dat. broinn ; bronna, 

bronnaichean, f., a belly. 
Bruach, bruaiob; an, f., a bank, a 

brink. 
Bruchd, adh, v., rush out. 
Bruidhinn, v., talk, speak. 
Bruidh-inn, ne, f., talk, speech. 
Bruth-ach, aicb; aichean, m., an 

ascent, a slope. 
Bu, past of v. is. 
Buachaill-e; ean, m., a cow-herd. 
Buaidh, e; ean, buadhan, f., virtue, 

victory. 
Buail, bualadh, v., strike, beat. 
Buail-e; tean, f., a fold. 
Buail-teach, tiohe, a., liable to, infec- 
tious. 
Buain, buana, f., reaping, mowing. 
Buair-eadh, idh: idhean, m., tempta- 
tion. 
Buaireas-ach, aiche, a., trying, pro- 
voking. 
Buan, buaine, a., lasting, durable. 
Buanaich-e; ean, m., a reaper. 
Buar, m., cattle. 
Buchallach, a., nestling. 
Buid-eal, eil; eil, a cask, an anker. 
Buidhe, a., yellow, lucky. 
Buidheach-as, ais, m., thanks. 
Buidh-eann, ne; nean, nichean, f., a 

party. 
Buil, e; f., use, effect, end. 
Buileach (gu buileach), adv., wholly. 
Buill-e; ean, mf., a blow, a stroke. 
Buin, buntainn, v., deal with, belong 

to. 
Buinn-e; eachan, f., a rapid current. 
Buir-eadh, idh, m., rutting. 
Bun, buin ; buin, bunan, m., a root, 

mouth of a river. 
Burn, buirn, m., water. 



Cab-ar, air; air, m., a stake, a rafter, 

a deer's antler. 
Cabh-ag, aig, f., hurry, haste. 
Oabhraioh, e, f., sowans. 
Cab-raoh, raiche, a., having antlers. 
Caoh, indef. pron., the rest. 
Cachaileith; ean, f., a gate. 
Cad-al, ail, m., sleep. 
Oagailt, e; ean, f., a hearth. 
Caib-e; eachan, m., a spade. 
OaidiV cadal, v., sleep. 
Caid-reaoh, riche, a., kind, social. 
Tfag-air, arsaich, v., whisper. 



Cail-eag, eig; ean, f., a little girl. 

Caileigin, indef. pron., somewhat. 

Caill, call, v., iose. 

Cain, e, f., a tax, tribute. 

Cainb, e, f., hemp. 

Oainnt, e; ean, f., language. 

Caird-eil, eala, a., friendly. 

Cair-idh; idhean, f., a oontrivar 
for catching fish. 

Caise, m., cheese. 

Caist-eal, eil; ealan, m., a castle. 

C aite, interrog., where. 

Caith, eamh, v., wear. 

Caith-ream, rim, fm., a joyful noisi 

Cal, cail, m., cabbage, soup (kail). 

Gal-adh ; achan, aidhean, m., a hi 
bour. 

Calg-ach, aiche, a., bristly, awny. 

Call, a, m., a loss. 

Cam, c aime, a., crooked, one^ared. 

UamhaUaluU, f.,HUe UawiK 

Camp, a ; an, annan, m., a camp. 

Can-ach, aich, mf., cotton grass. 

Caoch-ail, ladh, v., change, die. 

Caoch-ladh laidh; laidhean, m., 
change. 

Caoir, e; ean, f., a fiery shimmer. 

Gaol, caoile, a., small, slender, lear, 

Caol-an, ain; ain, m., an entrail. 

Caol-as, ais; ais, an, m., a strait. 
Caomh-ainn, nadh, v., spare, save. 
Caor-a, ach; dat. caora; aich, caoi 

ich, f., a sheep. 
Car, prep., during. 
Car, cuir; cuir, m., a turn, a trick. 
Car-aich, achadh, achdainn, v., mov 
Caraid, e; cairdean, m., a friend. 
Carb-ad, aid; adan, m., a chariot. 
Cam, cuirn; cuirn, m., a cairn, 

sledge. 
Cas, cais; casan, m., a difficulty. 
Cas, coise ; an, f., a leg, a foot, a hal 
Cas-chrom, cois-chruim, f., a primitii 

Highland plough. 
Cat, cait; cait, m., a cat. 
Cath, a ; an, m., a fight, a battle. 
Cath-air, rach; raichean, f., a chat 

a city. 
Cath-chuthach, m., battle-fury. 
Cead, m., leave, permission. 
Cealg, ceilg, f., deceit, hypocrisy. 
Ceanalta, a., agreeable, polite. 
Ceang-ail, al, v., bind, tie. 
Oeann, cinn ; cinn, m., a head, a 

end. 
Ceann-ach, aich, m., a reward, 
price. 



VOCABULARY. 



Ceann-aich, ach, v., buy. 
Ceannaiche ; ean, m., a merchant. 
Geann-ard, aird; ardan, m., a head, 
a chief. 

Ceannard-ach, aiche, a., imperious, 
haughty. 

Ceann-cinnidh, m., the head of a clan. 

Ceann-feadhna, m., a general, a 
leader. 

Ceanns-aich, achadh, v., subdue. 

Cearc, circ; cearcan, f., a hen. 

Cearc-fhraoich, f., a moor-fowl. 

Cearc-thomain, f., a partridge. 

Ceard, ceird ; ceaird, m., a tinker. 

Cearn, a; an, mf., a region. 

Cearr, a, ciorra, a., left, wrong. 

Ceart, ceirte, a., right, just. 
Ceatharn-ach, aich ; aich, m., a hero. 
Ceathramh, a., the fourth. 
Ceaihrar, a., four persons. 
Ceidhe; ceidheachan, m., a pier. 
Ceile ; ceileachan, mf ., a spouse, a 

mate. Le cheile, together. 
Ceilear-adh, idh, m., chirping. 
Ceir, eadh, v., wax, seal. 
Ceirsle; an, f., a clew of yarn. 
Ceithir, a., four. 
Ceo, ceotha; ceothan, m., fog. 
Ceol, ciuil; ciuil, m., music. 
Seudna, pron., the same. 
Deum, a; an, annan, m., a step, a 

path. 
Hha, chan, neg. particle, not. 
3haoidh, adv., for ever. 
}he:ma, adv., already. 
3hionn, conj., because. Cionn, old 

dat. of ceann. 
Jho, conj., so, as. 
Jhoir (a choir), near to. 
Ihum, prep., to, for, in order to. 
ia, interrog. pron., who, what, which, 
liabh-ag, aig ; agan, f ., a lock of hair. 
liad, a., a hundred, the first, 
liadamh, a., the hundredth, 
iall, ceill, mf., reason, sense, 
iat-ach, aiche, a., first-rate, 
ibeir; ean, m., a shepherd. Ciobair. 
ill, e; tean, f., a graveyard, 
inn, tinn, eachdainn, v., grow, 
inn-eadh, idh, m., a clan, a tribe, 
iar, ciaradh, v., darken, 
iod, interrog. pron., what, 
ionn (os cionn), prep., above, 
ionnas, adv., how. 
ionta, f., guilt, crime, 
ir, eadh, v., comb, tease as wool. 



Cir, e; ean, f., a comb. 
Cis, e ; ean, f., a tax, a tribute. 
Ciuin, e, a., meek, gentle. 
Ciurr, adh, v., hurt, damage. 
Clach, cloiche ; clachan, f ., a stone. 
Clach-theine, f., a flint stone. 
Clad-ach, aich ; aichean, m., the shore. 
Clag, cluig; cluig, m., a bell. 
Claidh-eamh, imh; eamhan, in., a 

sword. 
Claidheamh-da-laimhe, m., a two- 
hand sword. 
Claidheamh-mor, m., a claymore. 
Claisteachd, m., hearing. 
Clann, cloinne ; clanna, f., children, 

clan. 
Clar, clair; clair, claran, m., a stave, 

a tablet, a ship deck. 
Claraidh, f., a partition. 
Cleachd, amh., v., accustom, practise. 
Cleith, cleith, v., conceal. 
Cliath, cleithe ; cliathan, f ., a harrow, 

a hurdle. 
Cliath-ach, aich; aichean, f., the side. 
Cliu, cliu, cliutha, m., fame. 
Clos, m., rest. 
Cluain, e; tean, f., a field. 
Cluas, cluaise; cluasan, f., the ear 
Cluich, eachd, v., play. 
Cluinn, tinn, v., hear, listen. 
Cnag, cnaig ; cnagan, f ., a peg, a pm. 
Cnaimh, cnamha; cnamhan, m., a 

bone. 
Cnap, cnaip ; cnaip, a lump. 
Cnap, adh, v., thump, knock. 
Cnap-ag, aig; agan, f., a shinty ball. 
Cneasda, a., humane, kind. 
Cno, cnomha ; cnomhan, f., a nut. 

Cnu. 
Co, interrog. pron., who, which. 
Cobhrag-ach, aiche, a., frothy, foamy. 
Cog-adh, aidh ; aidhean, m., a war. 
Coibhn-eas, eis ; easan, m., kindness. 
Coig, a., five. 
Coigeamh, a., fifth. 
Coignear, f., five persons. 
Coigr-each, ich ; ich, m., a stranger. 
Coil-each, ich ; ich, m., a cock. 
Coileach-dubh, m., a blackcock. 
Coileach-tomain, m., a partridge. 
Coiile; coilltean, f., a wood. 
Coimh-each, iche, a., savage, shy. 
Coinean; an, m., a rabbit. 
Coinne; coinneamhan, f., a meeting. 
Coinn-each, ich, f., moss. 
Coinn-eal, le; lean, f., a candle. 



VOCABULARY. 



Coinn-ich, eachadh, v., meet. 
Coir, e, a., honest, right, docile. 
Coir, corach; coraichean, f., right. 
Coire, e; eachan, a cauldron, a cir- 
cular hollow. 
Coisinn, cosnadh, v., earn, gain. 
Coisridh, e, f., infantry. 
Cois (an cois), close to ("at foot"). 
Coisir-chiuil, f., a choir. 
Colgarra, a., wild, fierce. 
Colt-ach, aiche, a., like. 
Colt-as, ais; asan, m., likeness. 
Com, cuim; cuim, m., the body. 
Coma, a., indifferent. 
Comain, e ; ean, f., an obligation. 
Com-ann, ainn ; ainn, m., a company. 
Comannd, a, m., command. 
Com-as, ais; asan, m., power. 
Comas-ach, aiche, a., able. 
Comhair (an comhair), adv., headlong. 
Comhair, f., presence. 
Comhairle; an, f., advice. 
Comh-aoise, m., one of equal age. 
Comhar-aich, achadh, v., mark. 
Comh-daich, dachadh, v., cover. 
Comhdhail, m., meeting. 
Comh-la, lach ; lachan, f ., a door. 
Comhla, adv., together. 
Comh-laich, lachadh, v., meet. 
Comhnuidh; ean, f., a dwelling. 
Comhradh, m., conversation. 
Comh-sheirm, e, f., harmony. 
Comh-stri, f., struggle. 
Compan-ach, aich; aich, m., a com- 
panion. 
Cor, m., condition. 
Corc-ach, aich, f., hemp. 
Cord, adh, v., agree. 
Cor-eigin (air chor-«igin), indef. pron., 

some. 
Corp, cuirp; cuirp, m., a body. 
Corr, a, m., excess. 
Corr, a ; an, f., a heron. 
Coir-ag, aig; agan, f., a finger. 
Cos, cois; cosan, a recess. 
Cosn-adh, aidh, m., work. 
Cost (cosd), v., spend. 
Cota: cotaichean, m., a coat. 
Coth-rom, ruim ; roman, m., oppor- 
tunity. 
Oothrom-ach, aiche, a., just, level. 
Crabh-adh, aidh, m., piety. 
Craidh-teach, tiche, a., painful. 
Orann, croinn; croinn, m., a plough, 

a mast. 
Craobh, craoibhe; craobhan, f., a tree. 



Craoidhl-eag, eig; eagan, f., a baske 

a small creel. 
Craos, craois; craois, m., a ma 1 

gluttony. 
Creach, creiche, f., spoil. 
Creag, creige ; creagan, f., a rock. 
Creath-all, lach ; laichean, f., a crad] 
Creim, eadh, v., gnaw. 
Crein, eachdainn, v., suffer for. 
Creutair; ean, m., a creature. 
Criath-ar, air ; ran, m., a sieve. 
Cridhe ; achan, m., a heart. 
Cridh-eil, eala, a., hearty. 
Crioch, criche ; criochan, f., end. 
Crioch-naich, nachdadh, v., finish. 
Crios, a; an, m., a belt. 
Crith, e; ean, f., quaking. 
Crith, v., tremble. 
Cro, crotha; croithean, m., a she< 

fold, a needle's eye. 
Croc, croio; crocan, f., an antler. 
Croch, adh, v., hang. 
Crodh, cruidh, m., cow-cattle. 
Croic-chabar, m., a branching an tie 
Crois-tara, f., the fiery cross. 
Crom, adh, v., bend, stoop. 
Crom-ag, aig; agan, f., a hook. 
Cruach-ann, ainn; ainnean, f., 

haunch. 
Crua-dal, dail ; dalan, m., hardn< 

hardship. 
Cruaidh, e, a., hard, loud. 
Cruaidh-ohas, m., hardship. 
Cruaidh-lann, f., a steel blade. 
Cruinne, m., the globe. Cruinne-< 
Cruinn-ich, eachadh, v., gather. 
Cruinn-leum, f., a standing jump. 
Cruth-aich, achadh, v., create. 
Cu, coin; dat. cu; coin, gen. pi. c 

a dog. 
Cuaille; eaohan, m., a club. 
Cuairt, e; ean, f., a circuit, a tou 
Cuan, cuain; cuantan, m., the sef 
Cuann-mhor, mhoire, a., neat. 

Cuannar. 
Cuibh-eal, le ; lichean, f., a wheel 
Cuid, codach; codaichean, f., port 

lodgings. 
Cuideachd; an, f., company. 
Cuideachd, adv., also. 
Cuil, e; cuiltean, f., a nook. 
Cuil-eag, eig; eagan, f., a fly. 
Cuil-ean ; eanan, m., a doggie 

darling. 
Cuin, adv. and interrog., when. 
Cuir, cur, put, send, sow. 



VOCABULARY. 



Cuir-eadh, idh ; idhean, m., an invita- 
tion. 
Cuirm, e; ean, eannan, f., a feast. 
Ouirt, e; ean, f., a case, a subject. 
Cuis-eag, eig ; eagan, f., a stem or 



Cul, cuil, m., the back, back hair. 
Cul-ag, aig; agan, f., a back tooth. 
Culaibh, m., the back. 
Culaidh, e; ean, f., a dress, subject or 

object. 
Cum, ail, v., hold, keep. 
Oum-adh, aidh, f., shape, form. 
Oumhaohd; an, m., power. 
Cunn-art, airt , artan, m., danger. 
Cunnt-as, ais ; asan, m., reckoning. 
Cur-am, aim, m., care. 
Curr-ac, aic ; aicean, m., a cap. 
Cuth-ach, aich, m., madness. 



D', contr. for do. 
Da, a., two. 

Dach-aidh; ean, f., a home. 
Dail, dalach ; dailthean, f ., a field. 
Dall, doille, a., blind. 
Dall, adh, v., to blind. 
Dan, dain; dain, m., a song, fate. 
Dana, daine, a., bold. 
Danns, adh, v., dance. 
Daoine, pi. of duine. 
Daonnan, adv., always. 
Daor, daoire, a., dear, slavish. 
Daoiread, f., dearness. 
Dara (darna), a., the second. 
Da-rireadh, adv., truly. 
De, interrog. pron., what. 
De (an de) adv., yesterday. 
De, prep., of. 
Deagh, a., good, excellent. 
Deal-aich, achadh, v., part. 
Dealbh, a; an, m., a picture. 
Dealbh, adh, v., form, plan. 
Dean, amh, v., do, make. 
Deann, a, f., haste, a pickle as of meal. 
Deann-al, ail; alan, m., an onset. 
Dearbh (gu dearbh), adv., indeed. 
Dearc ; an, f., a berry, a lizard. 
Dearg, deirge, a., red. 
Deas, deise, a., ready. 
Deas-aich, achadh, v., prepare, cook. 
Deich, a., ten. 
Deicheamh, a., the tenth. 
Deichnear, a., ten persons. 
Deidh, e, f., desire. An deidh, prep., 
after. 



Deidhinn (mu dheidhinn), prep., con- 
cerning. 

Deir-eadh, idh; idhean, m., the end. 

Deireann-ach, aiche, a., last. 

Deise; achan, f., a suit of clothes. 

Deoch, dibhe; deochan, f., drink. 

Deoch, a; annan, f., a drink. 

Deoin, e, f., will. 

Deoiridh, e; ean, m., a poor person. 

Deon-ach, aiche, a., willing. 

Deoraidheachd, f., loneliness. 

Deud-ach, aich; aichean, m., the 
teeth. 

Deug, a., ten ("-teen"). 

Deur, deoir ; deoir, m., a tear, a drop. 

Dha (a dha), a., two. 

Dia, De; voc. Dhe or Dhia ; diathan, 
m., God. 

Di-chuimh-nich, neachadh, v., forget. 

Dilleachd-an, ain ; ain, m., an orphan. 

Dio-bair, bradh, v., forsake. 

Dioghalt-as, ais; ais, m., vengeance. 

Diol-adh, aidh, m., recompense. 

Diollaid, e; ean, f., a saddle. 
Diom, prep, pron., of me, off me. For 
diot, deth, dith, dinn, dibh, diubh, 
see grammar. 
Diomhain, e, a., idle, in vain. 
Dion, a, m., protection, shelter. 
Dion, adh, v., defend, shelter. 
Dion-ach, aiche, a., water-tight. 
Diorras-ach, aiche, a., obstinate, per- 
sistent. 
Dir, eadh, v., ascend. 
Dir-each, iche, a., straight, just. 
Dir-ich, eachadh, v., ascend. 
Dit, eadh, v., condemn, rebuke. 
Dith, e, f., want, defect. 
Dithis, a., two, a pair. 
Diu or diugh (an diu, an diugh), adr., 

to-day. 
Diuc; an, m., a duke. 
Diuid, e ; ean, fm., a sheepish person. 
Diult, adh, v., refuse. 
Diu or dluth, dluithe, a., near. 
Dluth-aich, achadh, v., approach. 
Do, prep., to. 

Do, poss. pron., thy, thine, your. 
Do, v., sign of the past tense. 
Docha, a., preferable; compar. of 

toigh. 
Doch-as, ais; ais, m., hope. 
Doigh, e; ean; f., a way, state, trust. 
Doil-gheas, gheis; gheasan, m., sor- 
row. 
Doirbh, e, a., difficult, rough. 
Dolaidh, e; ean, f., harm, Joss. 



VOCABULARY. 



Domh, prep, pron., to me. Dhomh. 

For duit, da, di, duinn, duibh, 

doibh, see grammar. 
Domlil-aich, achadh, v;, crowd. 
Doria, a., evil, bad. 
Dorcha, duirche, a., dark. 
Dorn, duirn; duirn, m., a fist, a blow 

with the fist. 
Dorsair ; ean, m., a doorkeeper. 
Dos, dois; dosan, m., a tuft. 
Dos-rach, raiche, a., bushy, luxuriant. 
Dragh, a, m., trouble, annoyance. 
Dram, a; annan, fm., a dram. 
Drasta (an drasta) adv., now. 
Dreach, adh, v., shape, adorn. 
Dreach-mhor, mhoire, a., handsome. 
Dris, e ; ean, f., a thorn, a thicket. 
Druchd, a; an, m., dew. 
Druid, eadh, v., close, shut. 
Druid, e; ean, f., a starling. 
Druim, droma ; domannan, m., a 

back, a ridge, the keel. 
Dubb, duibhe, a., black, dark. 
Dubh-ach, aiche, a., sad, sorrowful. 
Dubh-ar, air, m., a shade. 
Dubhar-ach, aiche, a., shaded, dusky. 
Dubh-lan, ain, m., defiance. 
Duibh-leum, f., a furious leap. 
Duil. e; ean, f., expectation, an ele- 
ment. 
Duil-ich, ghe, or dorra, a., difficult, 

sad. 
Duille; ean, f., a sheath, a leaf. 
Duin, dunadh, v., shut,* close. 
Duine; daoine, m., a man. 
Duineach-an, ain, m., a little man. 
Duin'-uasal, m., a gentleman. 
Duisg, dusgadh, v., awaken, rouse. 
Dumh-ail, la, a., bulky. 
Dun, duin ; duin, m., a heap, a hill, 

a fort. 
Durachd-ach, aiche, a., earnest. 
Duth, or du, a, or ath, a., hereditary, 

natural. 
Duth-aich, cha; chan, channan, f., a 

country, a district. 

E 

E, pron., he, him, or it 
Each, eich; eich, m., a horse. 
Eachdraidh, e; ean, f., a history. 
Eadar, prep., between. 
Eadarainn, eadaraibh, eatorra, prep. 

pron., between us, you, them. 
Eag, eig; an, f., a nick, a notch. 
Eag-al, ail, m., fear, fright. 



Eala; chan, f., a swan. 

Ealanta, a., skilful, deft. 

Ealta; ealtan, f., a covey of birds. 

Earal-as, ais, m., caution. 

Earar (an earar), adv., the day aftet 

to-morrow. 
Eararais (an eararais), adv., the 

second day after to-morrow. 
Earb, sadh, v., trust, confide. 
Earb, a; an, aichean, f., a roe. 
Earball, earbuill; earbuill, m., a tail. 
Earr-ach, aich, m., the spring. 
Easgaidh, e, a., ready, willing. 
Eibhinn, e, a., joyful, happy. 
Eid-eadh, idh; idhean, m., clothing, 

armour. 
Eigin, indef. pron., some. 
Eiginn, e, f., necessity. 
Eile, indef. pron., other, another. 
Eilein ; ean, m., an island. 
Eil-id, de; dean, f., a hind. 
Eireachd-ail, ala, a., elegant. 
Eirich, eirigh, v., rise. 
Eisd, eachd, v., hear, listen. 
Eol-ach, aiche, a, acquainted, skilful. 
Eol-as, ais; ais, m., knowledge, a 

charm. 
Euchd, a; an, m., an exploit, a feat. 
Eudail; ean, f., a darling, a treasure. 
Eug, eig, m., death. 



Fa, prep., under, below. 

Fad, m., length, during. 

Fada, faide, a., long, tedious. 

Fad-adh, aidh, m., kindling. 

Fa-dheoidh, adv., at last, ultimately. 

Faghaid, e ; ean, f ., a hunting party. 

Fagus, a., near. 

Faic, inn, v., see, behold. 

Faich-eil, eala, a., stately, trim. 

Faicill, e, f., care, caution. 

Faigh, inn, eil, v., get, obtain. 

Faigh-nich, neachd, v., ask, inquire. 

Fail, e; ean, f., a pigsty. 

Fail-eadh, idh; idhean, m., a smell, 
perfume. 

Fail-nich, neachadh, v., fail. 

Failt, or failte, f., a salutation. 

Failt-ich, 'eachadh, v., salute, wel- 
come. 

Fainne; achan, mf., a ring. 

Fair, eadh, v., watch. 

Fairge; achan, f., the sea, sea- waves. 

Fair-ich, eachdainn, v., feel, observe. 

Faisg, fasgadh, v., wring, squeeze. 



VOCABULARY. 



Faisg, e, a., near. 
Fal-aich, ach, v., hide, conceal. 
Falamh, failmhe, a., empty. 
Falbh, v., go. 

Fallain, e, a., healthy, sound. 
Fallaineachd, f., healthiness. 
Fall-;;s, ais, m., perspiration. 
Fait, fuilt; fuilt, m., human hair. 
Fan, tainn, ailt, v., stay, wait. 
Fa-near, adv., under consideration. 
Fann, a, a., faint, weak, feeble. 
FaoUi, faoibh, m., spoil, booty. 
Faol h-ar, air; aran, m., an edge. 
Faod, v., may, can. 
Faoghaid. See faghaid. 
Faoiite, f., a joyful salutation. 
Faoin, e, a., vain, foolish, silly. 
Faoineachd, f., vanity, folly. 
Faoineis, f., trifling conduct, vain 

things. 
Far, adv., where. 
Farasda, asa, a., easy, gentle. 
Farcluais, or farchluais, e, f., secret 

listening, eavesdropping. 
Far-am, uim, m., noise. 
Farvm-aoh, aiche, a., noisy. 
Fas, fais, m., growth, growing. 
Fas. a, a., empty, desert, void. 
Fas-ach, aich; aichean, mf., a desert, 

a wilderness. 
Fasg-ach, aiche, a., sheltered. 
Fath, m., cause, reason, opportunity. 
Fathast or fhathast, adv., yet, still. 
Feachd ; feachdan, m., an army, a 

regiment. 
Fead ; an, f., a whistle. 
Fead-an, ain ; ain, m., a pipe. 
Feadh, adv., whilst, during, among. 
Feadh-ainn, nach, na, f., people, a 

tribe. 
Feala-dha, f., a joke, fun. 
Feann, adh, v., skin, flay. 
Feann-ag, aig; agan, f., a crow, a 

lazy-bed. 
Fear, fir; fir,' feara, m., a man, an 

individual person or thing. 
Fear-ail, fearala, a., manly. 
Fear-aitribh, m., a husbandman. 
Fear-ann, ainn, m., land, country. 
Fearas-chuideachd, f., diversion, sport. 
Fear-bogha, m., an archer. 
Feart, feirt, f., attention, heed. 
Feart, a; an, m., virtue, power. 
Feasd (am feasd), adv., for ever, never. 
Feasg-ar, air; air, m., evening. 
Feile or feil-eadh, idh ; eachan, m., 

the kilt. 



Feile-beag, m., the modern kilt. 

Feill, e; tean, f., a festival, a market. 

Fein, or fhein, pron., self, own. 

Feith, eamh, v., wait, stay. 

Feoil, feola, f., butcher-meat, flesh. 

Feor-aich, aich, v., inquire, ask. 

Feuch! interj., see! behold! 

Feuch, feuchainn, v., show, try. 

Feum, v., must. 

Feum-ail, ala, a., useful, necessary. 

Feur, feoir; feoir, m., grass. 

Fiac-ail, la; Ian, f., a tooth. 

Fiach, feich ; fiachan, m., value, 

worth, debt. 
Fiadh, feidh; feidh, m., a stag. 
Fiadh-aich, aiche, a., wild, stormy. 
Fialachd, f., generosity. 
Fial-aidh,aidhe, a., generous. 
Fichead, a., twenty. 
Ficheadamh, a., the twentieth. 
Fidh-eal, le; lean, f., a fiddle, a violin. 
Fill, eadh, v., fold, plait. 
Fiodhrach-tarsainn, m., the timbers 

of a boat. 
Fionn, v., see feann. 
Fior, fire, a., true, genuine ; adv., 

truly. 
Fioruisg, e ; eachan, m., spring water. 
Fios, a, m., notice, knowledge, mes- 
sage. 
Fios-raich, rachadh, v., inquire, learn. 
Fire-faire! interj., ay, ay! what, 

what! 
Fireann, a., male. 
Firinn, e; ean, f., truth. 
Firinn-each, iche, a., just, truthful. 
Flaithean-as, ais, m., heaven. 
Flath, flaith; flaithean, in., a chief, 

a hero. 
Flath-ail, ala, a., stately, noble. 
Flathas^ach, aiche, a., majestio 

princely. 
Fleadhach-as, ais, m., banqueting. 
Fleasg-ach, aich; aichean. a youth, a 

bridesman. 
Fluich, fluiche, a., wet, moist. 
Flur, fluir., m., flour, a flower. 
Fo, prep., under, beneath, below. 
Fochaid, e, f., mocking. 
Fod or foid; foidean, m., a turf, a 

peat. 
Fodham, prep, pron., under me. For 

fothad, fodha, foidhpe, fothainn, 

fothaibh, fodhpa, see grammar. 
Fogh-ainn, nadh, v., suffice. 
Fogh-ar, air; aran, m., harvest. 

Foghar-adh, aidh ; aidhean. 



10 



VOCABULARY. 



Fogh-lum,- luim, m., learning. 

Foighnich. See faighnich. 

Fois, e, f., rest, quietness. 

Fois, v., rest. 

Fonn, fuinn; fuinn, m., land. 

humour, a melody. 
Fort-an, ain ; ain, m., fortune, luck. 
Fos, adv., yet, also. 
Fos-adh, aidh, m., respite, surcease. 
Fosg-ail, ladh, v., open, unravel. 
Fotham. See fodham. 
Fraoch, fraoich, m., heather, rage. 
Fraoch-bheinn, f., heather-hill. 
Fras, frois; frasan, f., a shower, 

small shot, seed. 
Freag-air, radh, airt, v., answer, fit. 
Freag-rach or freagar-ach, aiche, a., 

answering, suitable. 
Freas-dail, dal, v., attend, wait on. 
Freasdal, m., Providence. 
Frith, e; ean, f., a forest. 
Frith-eil, ealadh, v., attend, wait on. 
Fuachd, m., cold, coldness. 
Fuad-aich, achadh, v., expel, banish. 
Fuaigh-eal, m., sewing, uniting. 
Fuaim, e: ean, f., voice, sound. 
Fuar, fuaire, a., cold, chilly. 
Fuaraidh, e, a., chilly. 
Fuar-an, ain; ain, anan, m., a well, 

a fountain. 
Fuil, fala or fola, f., blood. 
Fuil-each, iche, a., bloody. 
Fuine, or fuineadh, f., baking. 
Fuirbidh, e; ean, m., a stalwart. 
Fuir-ich, each, eachd, v., stay, wait. 
Furachail, or furachair, e, a., watch- 
ful. 
Fur-an, ain, m., welcome. 
Furan-ach, aiche, a., saluting kindly. 
Furasda, usa, a., easy. 

G 

Gab, gaib ; gaib, m., a tattling mouth. 
Gabh, ail, v., take, accept, proceed. 

Gabh air, beat, undertake. 
Gach, indef. pron., each, every. 
Gad, goid; goid, m., a withe, a 

twisted rod. 
Gadh-ar, air, m., a hound. 
Gaidhlig, f., the Gaelic language. 
Gaidseir; ean, m., an exciseman. 
Gaire, f., a laugh. 
Gairm, gairm, v., call, invite, crow 
Gaisge, f., bravery. 
Gaisg-eacfi, ich; ich, m., a hero. 
Galldachd, f., the Scottish Lowlands. 



Gann, gainne, or goinne, a., scarce. 
Gaoid, e; ean, f., a blemish. 
Gaol, gaoil, m., love, a lover. 
Gaoth, gaoith; gaothan, f., wind. 
Garaidh, e ; ean, f., a den or lair. 
Garbh, gairbhe, a., rough, harsh 
Garbh-chriocban, rough-bounds 
Garbh-lach, laich; laichean, mf.. I 

rough or stony place. 
Garthaich, f., shouting, noise. 
Geal, gile, a., white pure. 
Gealbh-an, ain ; ain, a., a little fire. 
Geall, adh, tainn, v., promise. 
Geamh-radh, raidh; raidhneau, m., 

winter. 
Gean, a, m., good humour, favour. 
Gear-an, ain ; ain, anan, m., com- 
plaint, moan. 
Gearr, adh, v., cut, bite. 
Gearr, giorra, giorraid, a., short. 
Geata; chan, m., a gate. 
Geathadaich, f., hopping, jogging. 
Geill, e, f., yielding, submission. 
Geimh-leag, leig; leagan, f., a lever. 
Geir, e, f., tallow. 
Geoic, e ; ean, f., a wry neck. 
Geola; ohan, f., a yawl, a boat. 
Geug, or geag, geig; geugan, f., 8 

branch, a sun-ray. 
Geur, geire, geiread, a., sharp, sour. 
Gidheadh, conj., but, nevertheless. 
Gille; an, m., a lad, a male servant. 
Gin, eamhainn, tinn, v., beget. 
Gin, indef. pron., any one, somebodj. 
Giomanachd, f., hunting. 
Giul-ain, an, v., carry, bear. 
Giuth-as, ais, m., fir, pine. 
Glac, adh, ail, v., catch, seize. 
Glaic, e; glacan, f., a valley, the 

palm, a hollow. 
Glag gaire, m., a guffaw. 
Glan, glaine, a., clean. 
Glaodh, aich, v., cry, shout. 
Glas, glaise, a., gray, pale, wan. 
Glas-lann, f., a sword. 
Gle, adv., very, rather. 
Gleachd, m., a fight, wrestling. 
Gleadhraich, f., noise. 
Gleann, glinne; glinn, m., a glen. 
Gleus, adh, v., trim, adjust, tune. 
Glic, e, glioca, a., wise, prudent. 
Gloc, gloic, m., a loud cry, cackling. 
Gloine, or glaine, f., cleanness. 
Gloir, e, f., glory, praise, boasting. 
Glor-mhor, mhoire, a., glorious. 
Gluais, gluasad, v., move. 



VOCABULARY. 



11 



Gnath, m., and adv., custom, always. 

Gnath-aich, achadh, v., practise, use. 

Gniomh, a; an, aran, m., an action. 

Gnoth-ach, aich ; aichean, m., a 
business, an errand. 

Gnuis, e ; ean, f ., the face, counten- 
ance. 

Go, m., deceit. 

Gobhainn, or gobha, gobhainn ; 
goibhnean, m., a blacksmith. 

Gobhar, gaibhre; gobhair, f., a goat. 

Gobh-lan, lain; lain, m., a bifurca- 
tion, a jaw. 

Goimh, e, f., spite, hatred. 

Goir, or gair, sinn, v., cry, crow. 

Goir-eas, is ; easan, m., a conveni- 
ence. 

Goirid, giorra, a., short. 

Goirt, e, a., sore, painful, sour, salt. 

Gor-ach, aiche, a., foolish, silly. 

Gor-ag, aig; agan, f., a foolish 
woman. 

Goraiche, f., folly. 

Gorm, guirme, a., blue, green. 

Gort, or gorta, f., famine, want. 

Grad, graide, a., quick, hasty. 

Gradh, graidh, m., love, a lover, a 
dear. 

Gram-ail, ala, a., vigorous, firm. 

Greadhnach-as, ais, m., festivity, 
pomp. 

Greas, adh, ad, achd, v., drive, 
hasten. 

Greas-aiche ; aichean, m., a shoe- 
maker, a frog-fish. 

Greigh, e ; ean, f., a flock, a herd, a 
stud of horses. 

Greim, e; eannan, m., a hold, a bite, 
a gripe. 

Greim-ich, achadh, v., seize, grip. 

Greis, e; ean, m., a space of time, a 
fit of coughing. 

Grian, greine, f., the sun. 

Grian-ach, aiche, a., sunny, bright. 

Grinn, e, a., fine, beautiful, kind. 

Grios, adh, v., beseech, entreat. 

Grios-ach, aich ; aichean, f., a glow- 
ing fire. 

Gruaidh, e; ean, f., the cheek, coun- 
tenance. 

Gu, prep., to; sign of adv., gu nor, 
truly. 

Gu de, interrog., what. 

Guala, or gualainn, guailne ; guaillean, 
a shoulder, a ship's bow. 

Guam-ach, aiche, a., comfortable. 

Guidh, e, v., pray, entreat. 



Guin-each, iche, a., 6harp, keen. 
Gum, or gun, conj., that, in order 

that. 
Gun, prep., without. 
Gunna ; chan, m., a gun. 
I Gunna-caol, m., a rifle. 
Gunna-mor, m., a big gun, a cannon. 
Guir, or gur, v., hatch. 
Gur, conj., that 
Gus an, prep., with, art., or re!., to, 

till. Ach gus. 
Guth, a; an, athannan, m., a voice, 

a word. 



I, pers. pron., f., she, her, it. 

lad, pers. pron., they. 

Iadh, adh, v., encompass, beset. 

Iar, f., the west. 

Iar-ann, ainn; ainn, m., iron, a flat- 
iron. 

Iarla; an, achan, m., an earl. 

Iarnaidh, e, a., of an iron colour, 
dusky. 

Iarr, aidh, v., ask, seek, search. 

Iasg, eisg; iasga, m., fish. 

Iasg-ach, aich, m., fishing. 

Idir, adv., at all. 

Ille. See gille. 

Im, e, m., butter. 

Imeachd, f., walking, going. 

Im-ich, eachd, v., go, walk. 

Imir, or iomair, v., need, behove. 

Impis, def. v., about to. 

Inbhir, e; ean, f., confluence of 
waters, mouth of a river. 

Inn-eal, eil; ealan, il, m., an instru- 
ment. 

Inn-is, se; sean, seachan, f., an 
island, a valley, resting-place for 
cattle; pi. the Indies. 

Inn-is, seadh, v., tell. 

Innleachd-ach, aiche, a., ingenious. 

Inntinn, e ; ean, f., the mind. 

Iochd, f., mercy, clemency. 

Iogh-nadh, naidh ; naidhean, m., 
wonder. 

Iol-ach, aich ; aichean, m., a shout, 
rejoicing. 

Iollag-ach, aiche, a., jaunty. 

Iomagain, e; ean, f., anxiety. 

Iomair, e, ean, m., a ridge of land. 

Iomair, iomradh, iomram, v., row, 
move, operate. 

Iomairt, e; ean, f., stirring, gaming. 

Iompaidh, e; ean, f., persuasion. 



12 



VOCABULARY. 



Iom-radh, raidh; raidhean, m., a re- 
port, mention, rowing. 

lonad, aid; an, m., place. 

Ionnsaidh, or ionnsaigh, e; ean, f., 
an attempt, attack, proximity; a 
dh' ionnsaidh, to. 

losal, isle, a., low, humble. 

Is, conj., and. 

Is, pres. ind. of v., is, it is. 

Ite; an, f., a feather, a fin. 

Ith, e, eadh, v., eat. 

Iurpais, f., fidgetting, frisking.^ 



La or latha; laithean, m., a day. 

La-ar-na-mhaireach, m., the morrow. 

Labh-air, airt, v., speak, utter. 

Lachd-ann, ainne, a., dun, swarthy. 

Lag, laige, a., weak, feeble, faint. 

Lagh, lagha ; laghannan, m., law, 
order. 

Laidir, e, treasa or treise, a., strong. 

Laigh, laighe, v., lie, subside. 

Laigse; laigsean, f., weakness. 

Laitheil, a., daily. 

Lamh, laimh ; lamhan, f., a hand, a 
handle. 

Lan, lain, m., f., the fill, fulness, full- 
tide. 

Langanaich, f., bellowing. 

Lann, loinn, lainn ; lannan, f ., a 
blade, a sword, a scale. 

Laocli, laoich; laoich, m., a hero. 

Laogh, laoigh ; laoigh, m., a calf of a 
deer or cow, a term of affection for 
a child. 

Laoidh, laoidhe ; laoidhean, f., a 
hymn. 

Lar, lair, m., the ground, the floor. 

Las, lasadh, v., kindle, light. 

Las-aich, achadh, v., slacken, loose. 

Las-air, rach ; raichean, f ., a flame. 

Lathair, lathaire, f., presence. 

Le, prep., with, by means of. 

Leaba or leabaidh, leapa, leapach ; 
lea]>aichean, f., a bed. 

Leabh-ar, air; raichean, m., a book. 

Leac-ann, ainn, ainnean, f., the side 
of a hill. 

Leag, leagadh, leagail, v., lay or cast 
down. 

Leagh, leaghadh, v., melt. 

Leam, prep, pron., with me, my pro- 
perty. For loat, leis, leatha, leinn, 
leibh, leotha, see grammar. 

Lean, leana, m., a meadow, a lawn. 



Lean, leantainn, leamhainn, leanailt, 

v., follow. 
Leanabh, leinibh; leanaban, m., a 
• child. 

Leann, see lionn. 
Leas, leois; leois, m., a ray, a torch, 

a speck on the eye. Leus. 
Leathan or leathann, leithne, leatha, 

a., broad. 
Leath-ar, air, or leath-rach, raich, m., 

leather. 
Leibid-each, iche, a., contemptible, 

insignificant. 
Leig, leigeadh, leigeil, v., let, allow, 

milk. 
Leigh-eas, is; easan, m., a cure. 
Leigh-is, eas, v., cure, heal, remedy. 
Leine ; leintean, f ., a shirt, a jacket. 
Leir, m., sight, perception. Gu leir, 

adv., wholly. 
Leirsinn, f., vision, sight. 
Linn, linne; linntean, f., an age, a 

time. 
Lion. Cia lion, interrog., how many. 
Lion, lin, m., lint, flax, a net. 
Lion, lionadh, v., fill, satiate, tide- 
flow. 
Lion-mhor, mhoire, a., numerous. 
Lionn, or leann, leanna, m., ale, beer. 
Lit-ir, reach; richean, f., a letter. 
Liutha, or liuthad, collective numeral, 

so many. 
Loch, locha; lochan, m., a lake, a loch. 
Loisg, losgadh, v., burn, fire. 
Lom, luime, a., bare, naked. 
Lon, loin, m., food, a marsh. 
Long, luinge; longan, luingis, f., a 

ship. 
Long-smuide, f., a steamship. 
Lorg, luirg; luirg, f., a footprint, a 

crutch. 
Luach-air, rach, f., rushes. 
Luaidh, luadh, v., praise, mention. 
Luaidh,' luaidhe; luaidhean, mf., a 

beloved person. 
Luath, luaithe, a., swift. 
Luath-aich, achadh, v., hasten. 
Lub, luib; luban, f., a bend, a loop. 
Luch, lucha; luchan, luchaidh, fm., 

a mouse. 
Luchd; an, m., a cargo, a load. 
Luchd-, pfx., plural of ' fear.' 
Luib, luibe, f., a fold. 
Lunn, luinn, lunna; lunnan, m., the 

shaft of an oar, an unbroken wave. 
Lus, luis; lusan, m., a flower, a herb. 
Luths, luiths, m., vigour, strength. 



VOCABULARY. 



15 



M 

Ma, conj., if. 

Mac, mic; mic, m., a son. 

Mach, adv., out, without. 

Macraidh, pi., youths. 

Mac-talla, m., an echo. 

Madainn, maidne; maidnean, f., 

morning. 
Mag, magadh, v., mock, deride. 
Maide ; maidean, m., a stick. 
Maigh-dean, dinn; deannan, f., a 

maiden. 
Maigh-each, ich; ichean, f., a hare. 
Maigh-stir, stire; stirean, m., a 

master. 
Mail-eid, eide; eidean, f., a wallet. 
Maille, f., delay, hindrance. 
Maille ri, prep., with, along with. 
Maill-ead, id, f., slowness. 
Mair, maireachdainn, mairsinn, v., 

last, live. 
Maireach, adv., to-morrow. 
Maireann, a.', lasting, alive. Mair- 

eannach. 
Maith, mathadh, v., forgive, pardon. 
Mai, mail ; mail, m., rent, tax, duty. 
Mall, maille, a., slow. 
Mall-achd; achdan, m., a curse. 
Maithean-as, ais, m., forgiveness. 
Maith. See math. 
Mam, maim, m., a round hill. 
Man-ran, rain; ranan, m., a hum- 
ming song, crooning. 
Maoin, maoine; maoinean, f., goods. 
Maois-each, ich; ichean, f., a roe, a 

doe. Maoisleach. 
Maol, maoile, a., bald, bare. 
Maor, maoir ; maoir, m., an officer. 
Mar, conj., as, like as. 
Marbh, mairbhe, a., dead, torpid. 
Marbh, marbhadh, v., kill, slay. 
Marc-ach, aiche, m., a rider. 
Marg-adh, aidh; aidhean, m., a 

market. 
Mart, mairt; mairt, f., a cow. 
Ma-ta, adv., if so, then. 
Math, fearr, a., good, just. 
Math-air, ar; raichean, f., a mother. 
Meadh-on, oin; onan, m., the middle, 

a means. 
Meal, mealtainn, v., enjoy, possess. 
Meall, mill ; mill, m., a lump, a hill. 
Mean-«.n, ain; ain, m., a yawn. 
Meann, minn; minn, m., a kid, a 

young roe. 
Mear, mire, a., merry, wanton. 



Mearachd-ach, aiche, a., faulty, in- 
correct. 
Mears, adh, v., march. 
Meas, a; an, m., fruit, respect, esti- 
mate. 
Meas-an, ain; ain, m., a lapdog. 
Measg, adh, v., mix, -mingle. 
Meur, meoir; meoir, f., a finger, a 

knot in wood. 
Mhain, or a mhain, adv., only. 
Mi, pers. pron., I, me. 
Miadh, m., esteem, honour. 
Mial-chu, choin; choin, m., a grey- 
hound. 
Miann, a; an, m., desire, wish. 
Mil, meala, f., honey. 
Mile; miltean, mf., a thousand, a mile. 
Mill, eadh, v., spoil, injure. 
Min, e., f., meal. 
Minig, or gu minig, adv., often. 
Miod-al, ail; ail, m., flattery. 
Mion, a, a., minute. 
Mion-ach, aich; aichean, m., entrails. 
Mionaid-each, iche, a., minute. 
Miorbhail, e; ean, mf., a miracle. 
Miorbhail-teach, tiche, a., wonderful. 
Mio-run, ruin, m., spite, ill-will. 

Miosa, a., compar. of olc. 

Mir, e; ean, eannan, m., a piece. 

Mire, f., play, sport. 

Mis-neach, nich, f., courage. 

Misneach-ail, ala, a., courageous. 

Mo, poss. pron., my or mine. 

Moch, muiche, a., a., early, betimes. 

Moch-thra, m., early morning. 

Mod, moid ; moid, m., a court, a 
meeting. 

Modh, a; an, annan, m., manners, a 
mode. 

Moit, e, f., sauciness, reluctance. 

Mol, adh, v., praise, extol. 

Mol-ach, aiche, a., hairy, shaggy. 

Mol-adh, aidh, m., praise, applause. 

Mon-adh, aidh; aidhean, m., a hill, a 
mountain. 

Mor, mo, or motha, a., great, large. 

Morair, e; ean, m., a lord. 

Moth-aich, achadh, v., observe. 

Mu, prep., about. 

Muc, muice ; mucan, f ., a sow, a large 
hayrick. 

Muig, e; ean, f., gloom. 

Muigh, or a muigh, adv., out, without. 

Muillion, m., a million. 

Muime; achan, f., a stepmother, a 



14 



VOCABULARY. 



Muin, f., the back, the top. 

Muin-eal, eil ; ealan, eil, m., the neck. 

Muinnt-ir, ire, reach, f. pi., servants, 
people. 

Muir, mara ; marannan, fm., the sea. 

Muirn, e, f., pomp, pride. 

Mul-ad, aid ; an, m., sadness, sorrow. 

Mulad-ach, aiche, a., sad, distressing. 

Mull-ach, aich; aichean, m., the top. 

Mu'm, or mu 'n, conj., before, ere. 

Mur, conj., if not. 

Mur, muir; muir, m., a wall, a bul- 
wark. 

Murr-ach, aiche, a., able, fit. 

Mus. See mu 'm. 

N 

Na, gen. sing, i., and nom. and dat. pi. 

of the art., the. 
Na, rel. pron., that which, what. 
Na, neg. particle, do not. 
Na, conj., than. 

Nach, rel. pron., who not, that not. 
Nach, interrog. particle, is not? 
Nach, conj., that not. 
Nad-ur, uir; uir, uran, m., nature. 
Nadurra, or nadurrach, or nadurail, 

a., natural. 
Naidheachd ; an, f., news, a tale. 
Naile, interj., yea, verily. 
Naire, f., shame, modesty. 
Nail, or a nail, adv., over from. 
Na 'm, or na'n, conj., if. 
Namhaid ; naimhdean, m., an enemy. 
Naoi. num. adj., nine. 
Naoidheamh, the ninth. 
Naoinear, pi. f., nine persons. 
Naomh, naoimhe, a., holy. 
Naomh-aich, achadh, v., sanctify. 
•Ng, an emph. particle after n., pron., 

or a. 
Neach, pron., a person, any person. 
Nead, nid; nid, m., a nest. 
Neamh, neimh; an, m., heaven. 
Neart, in., strength. 
Neo, adv., otherwise. 
Neo-ar-thaing, a., independent. 
Neo-dhuine; dhaoine, m., a ninny. 
Neon-ach, aiche, a., curious, droll. 
Neul, neoil; neoil, m., a cloud, a 

trance, hue. 
Ni, m., cattle, goods. 
Ni ; nithean, m., a thing. 
Nigh-ean, inn ; eanan, f ., a daughter, 

a damsel. 
Nios, adv., up from. 



Nis, or a nis, adv., now. 

No, conj., or, nor. 

Nochd, a., bare, naked. 

Nochd, or an nochd, adv., to-night 

Nollaig, e; ean, f., Christmas. 

Nuas, adv., down from. 

Null, adv., over to, thither. 



0, prep., from, since, contr. of bho. 
Obair, oibre ; oibrichean, f ., work. 
Ochanaich, f., sighing, sobbing. 
Ochd, num. adj., eight. 
Ochdamh, a., the eighth. 
Ochdnar, a., pi., eight persons. 

Og, oige, a., young, fresh. 

Ogl-ach, aich; aich, m., a youth, i 

servant. 
Oidh-che ; cheachan, f ., a night. 
Oidh-re; reachan, m., an heir. 
Oige, f., a youth. 
Oigh, e ; ean, f., a virgin. 
Oighre. See oidhre. 
Oigridh, pi. f., youths, young folks. 
Oir, conj., for, bemuse. 
Ois-inn, ne; nean, f., a corner. 

01, ol, v., drink. 

01, oil, m., drinking. 

Ola, f., oil, ointment. 

01c, miosa, a., bad, evil. 

01c, uilc; uilc, m., evil, mischief. 

Or, oir, m., gold. 

Or-an, ain ; ain, m., a song. 

Ord, uird; uird, m., a hammer, i 

round steep hill. 
Ord-agh, aigh ; aighean, m., an order 

a rite. 
Orm, prep, pron., upon me. For ort 

air, oirre, oirnn, oirbh, orra, se« 

grammar. 
Os-ag, aig ; agan, f ., a blast, a zephyr 
Os-ann, or os-na; naidhean, f., a sigh 
Osgarra, or osgarr-ach, aiche, a., bold 

intrepid. 
Othail, f., flurry, glee. 



Paidh, eadh, v., pay, remunerate. 
Paidh-ir, reach; rich ean, f., a pair. 
Pailt, or pailte, a., plentiful. 
Pailt-eas, is, m., plenty, abundance. 
Pairc, e ; ean, f., a park. 
Paisd, e ; ean, f ., a child. 
Parant; an, a parent. 
Peac-ach, aiche, a., sinful. 
Peac-adh, aidh; annan, m., sin, fault 



VOCABULARY. 



15 



Peao-aich, achadh, v., sin, transgress. 

Peann, pinn; pinn, m., a pen. 

Peigh-inn, inne; innean, f., a penny. 

Peil-eir; eirean, m., a bullet, a pellet. 

Piob, a ; an, f., a pipe, a bagpipe. 

Piob-aire; airean, m., a piper. 

Pios, a ; an, m., a piece, a silver cup. 

Piuthar, peathar; peathraichean, f., 
a sister. 

Plang, plaing; plaing, m., a plack. 

Plaosg, plaoisg; plaoisg, m., a sbell, 
a husk. 

Plath-adb, aidh ; aidbnean, m., a 
flash, a glimpse, a swoon. 

Pluic, e; ean, f., the cheek. 

Pog, poig; pogan, f., a kiss. 

Port, puirt; puirt, m., a port, a tune. 

Pos, adh, v., marry, unite. 

Pos-adh, aidh; aidhnean, m., a mar- 
riage. 

Post, puist; puist, postachan, m., a 
post, a leaden slug. 

Priob-adh, aidh, m., a wink, a twink- 
ling. 

Prionns, or prionns-a ; achan, m., a 
prince. 

Priosan-ach, aich ; aich , m., a 
prisoner. 

Pris, e ; ean, f., price, value. 

Pris-eil, eala, a; precious, pleasant. 

Purnid, puinnd; puinnd, m., a pound. 

R 

Each, dol, v., go. 
Radh, m., a saying, speech. 
Rain-each, ich, m., brackens, ferns. 
Ramh, raimh; raimh, m., an oar. 
Ran, rain ; rain, m., a roar. 
RaiKiich, f., roaring. 
Rannachd, f., singing, poetising. 
Ranns-aich, achadh, v., search. 
Raoii-, or an raoir, adv., last night. 
Raon, raoin; raointean, m., a plain. 
Rath-ad, aid; aidean, m., a road, a 

Re, mf., space, time, the moon. 

Re, prep., during. 

Reamh-ar, ra, a., fat, plump. 

Reic, e, m., a sale, selling. 

Reidh, e, a., plain, smooth, level, 

ready. 
Reir, or a reir, prep., according to. 
Reisimeid, e; ean, f., a regiment. 
Reit, or reite, f., concord, peace. 
Reoth-adh, aidh, m., frost. 
Reub, adh, v., tear, gore. 



Reul, reil; reultan, f., a star. 

Ri, prep., to, at, near. 

Riamh, adv., never, ever, alwajs. 

Rian; riain, rianan, m., order, method 

Rib, see riob. 

Righ; righrean, m., a king. 

Riob, a; achan, m., a hair, a blade, a 
rag, a snare. 

Rioghachd; an, f., a kingdom, sway. 

Riogh-aich, achadh, v., rule, reign. 

Riogh-ail, ala, a., royal. 

Riomh-ach, aiche, a., beautiful, ele- 
gant. 

Ris, or rithist. adv., again. 

Rium, prep, pron., to me. For riut, 
ris, rithe, ruinn, ribh, riu, see gram- 
mar. 

Ro-, an intensive prefix before adjec- 
tives and abstract nouns. 

Rogha, aidh, m., the best, the choicest. 

Roimh,, prep., before. 

Roimhe, adv., before, previously. 

Roinn, e ; ean, f., a share, a portion, 
a headland, a point, a sharp edge. 

Roinn, roinn, v., divide, share. 

Romham, prep, pron., before me. 
For romhad, roimhe, roimpe, romh- 
ainn, roimhibh, romhpa, see gram- 
mar. 

Ronn-ach, aiche, a., slavery, untidy. 

Ruadh, ruaidhe, a., red, reddish. 

Ruaig, e; ean, f., pursuit, flight, 
defeat. 

Rud, rud ; rudan, m., a thing. 

Rudha, m., a blush, a promontory. 

Ruig, ruigsinn, ruigheachd, v., reach. 

Ruisgte, a., naked, bare. 

Ruith, ruith, v., run, flow. 

Run, ruin; ruintean, m., a secret, a 
wish, love. 

s 

-Sa, -se, -san, an emphatic particl© 
added to pron., u., and adj. 

Sa'. See san. 

Sabh-ail, aladh, v save. 

Sabn-al, ail; saibhlean, m., a barn. 

Saighd-eir; ean, m., a soldier. 
Saighdear. 

Saighdeireachd, f., soldiering. 

Saigh-ead, de ; dean, f., an arrow. 

Sail, saile, salach ; sailthean, f. t a 
beam. 

Sail, salach ; sailtean, f., a heel. 

Sal-aich, achadh, v., soil, pollute. 

Sam bith, indef. pron., any. Air bitk. 



16 



VOCABULARY. 



Samh-ach, aiche, a., quiet, calm. 
Samb-ain, na, f., Hallowmas. 
Samh-laich, lachadh,v., compare. 
Samh-radh, raidh; raidhean, m., 

summer. 
San, contr. of anns an, prep, and art., 

in the. 
Saog'a-al, ail; ail, alan, m., the world, 

an age, lifetime. 
Saoghalta, a., worldly, penurious. 
Saoith-rich, reachadh, v., labour, toil. 
Saoil, sinn, v., think. 
Saor, saoire, a», cheap, free, frank. 
Saor, saoir; saoir, m., a carpenter. 
SaoLhair, saoithreach, f., labour. 
Sar, sair; sair, m., a hero. 
Sar, a., excellent, chief. 
Sath, saith, f., plenty, satiety. 
Sath, adh, v., thrust, transfix. 
Se, or sea, num. adj. six. 
Seac, adh, v., dry, wither. 
Seach, prep., past. Conj., rather 

than. 
Seachad, or seach, adv., past, aside. 
Seach-ainn, nadh, v., avoid, dispense 

with. 
Seachd, num. adj., seven. 
Seachdamh, adj., seventh. 
Seachdnar, adj. f., seven persons. 
Seadh, adv., yea, indeed. 
Sealbh, seilbhe, m., good fortune, 



Sealbh-aich, achadh, v., possess. 

Sealg, sealg, v., hunt, to lie in wait. 

Sealg-ach, aich, f., hunting. 

Seall, tainn, v., see, look, behold. 

Seall-adh, aidh; aidhean, m., sight, 
view. 

Seamh, or seimh, seimhe, a., mild, 
gentle. 

Sean, or seann, sine, a., aged, old. 

Seanach-as, ais; ais, asan, m., con- 
versation. 

Seanar, adj., six persons. 

Seann. See sean. 

Searbh, seirbhe, a., bitter, sour. 

Searg, adh, v., fade, wither. 

Seas, amh, v., stand, endure. 

Seasg-air, aire, a., sheltered, snug. 

Seathamh, adj., the sixth. 

Seid, eadh, v., blow, puff. 

Seil-each, ich; ichean, m., willow. 

Seimh. See seamh. 

Seinn, e, f., singing. 

Seirbhis, e; ean, f., service. 

Seirbhis-each, ich; ich, m., a servant. 

Seod, seoid ; seoid, a hero. 



Seol, seoil, m., a mode or way. 
Seol, siuil ; siuil, m., a sail. 
Seol, adh, v., guide, direct. 
Seolad-air; airean, a sailor. 
Seom-ar, air; raichean, m., a room. 
Sgail, eadh, v., shade, darken, cover. 
Sgain, eadh, v., burst, rend. 
Sgain-eadh, idh, m., a rent. 
Sgairn-each, ich ; ichean, f., a stonj 

slope. 
Sgairt-eil, eala, a., smart, vigorous. 
Sgal, a; an, m., a shriek, a blast. 
Sgaoil, eadh, v., spread, expand, dig. 

perse. 
Sgaoil (fa-sgaoil), adv., asunder 

separate. 
Sgap, adh, v., scatter. 
Sgath, a; an, in., a. shade, fear, saso 
Sgath, adh, v., lop off, prune. 
Sgeul or sgeal, sgeoil; sgeoil, m., c 

tale, a story. 
Sgeulachd ; an, f ., a folk-tale, a story 
Sgian, sgine ; sgeanan, f., a knife. 
Sgiath, sgeithe ; sgiathan, f., a wing, 

a shield. 
Sgiob-laich, lachadh, v., tuck up, 

adjust. 
Sgir, e; ean, f., a parish. Sgireachd, 
Sgith, e, a., weary, tired. 
Sgoilt, sgoltadh, v., split, cleave. 
Sgraing, e; ean, f., gloom, a grin. 
Sgriob, adh, v., scrape, trawl with e 

net. 
Sgrios, sgrios, sgriosadh, v., destroy, 

ruin, peel off. 
Sgrog-adh, aidh, v., wrench, pull, 

bite. Sgnog. 
Sguab, adh, v., sweep, brush. 
Sguir, sgur, v., cease, stop. 
Siab, adh, v., wipe, sweep along 
Sibh, pers. pron., you, ye. 
Sil, eadh, v., drop, rain. 
Simil-ear, eir; eirean, m., chimney. 
Sin, demons, pron., that, those. Adv., 

there. 
Sin, eadh, v., stretch, extend, fall to. 
Sinn, pers. pron., we. 
Sint-eag, eig; eagan, a stride, a 

stroke in swimming. 
Siobhalta, a., civil, peaceful. 
Sioda, m., silk. 

Siol, sil, m., seed, grain, progeny. 
Sion, m., something, anything. 
Sior, a., perpetual, everlasting. 
Siorruidh, a., eternal. Gu siorruidh, 

for ever. 
Sios, adv., down to. 






VOCABULARY. 



IT 



Sith, e, f., peace, quietness. 

Sith, e ; ean, mf ., a fairy. 

Sith-eadh, idh ; idhnean, m., a stride, 
a dart. 

Sithein; ean m., a fairy hill. 

Siubh-ail, al, v., go, depart, die. 

Siubh-lach, laiche, a., speedy, fluent. 

Siuthad, v., say on, go on, help your- 
self. 

Slachdraich, f., beating, ponderous 
hammering. 

Slan leat! interj., farewell. 

Slat, slait; slatan, f., a rod, a twig, 
a yard. 

Slat-ag, aig; agan, f., a small twig. 

Sliabh, sleibhe; sleibhtean, m., a 
mountain, a moor. 

Sliochd, a; an, m., offspring, clan. 

Sloinn-eadh, idh ; idhean,. m., a sur- 
name. 

Slois-readh, ridh, m., dashing as 
waves. 

Sluagh, sloigh, sluaigh, m., people, a 
host. 

Smachd, in., authority, correction. 

Smal, adh, v., snuff, put out. 

Smalan-ach, aiche, a., depressed, sad. 

Smeid-e, idh, m., a smile, a beckoning. 

Smid, e ; ean, f ., a syllable, a word. 

Smig, e; ean, f., the chin. 

Smuain-ich, eachadh, v., think. 

Smuid, e; ean, f., smoke, steam. 

Sna. See san. 

Snaim, eadh, v., tie, knot. 

Snamh, snamh, v., swim, float. 

Snamh, snamh, m., swimming, float- 
ing. 

Snath-ain, aine ; ainean, m., a thread. 

Sneachd, m., snow. 

So, demons, pron., this, these. Adv., 
here. 

So, interj., here! So! so! come, 
come! 

Sobh-rach, raich; raichean, f., a 
primrose. 

Soc-raich, rachadh, v., settle, arrange. 

Sogh, soigh, m., pleasure, luxury. 

Soirbh, e, a., quiet, tractable. 

Soirbh-eas, eis, m., wind, prosperity. 
Soith-each, ich; ichean, f., a vessel, a 

ship. 
Soirbheach-adh, aidh, m., success. 
Soirbheach-ail, ala, a., successful. 
Sol-as, ais, m., joy, consolation. 
Sol-us, uis; uis, m., light. 
Son, m., sake, account. 0' ar-son? 
why? 



Sonn, suinn ; suinn, m., a hero. 

Soraidh, f., farewell, blessing. 

Spath-alt, ailt; altan, f., a limb. 

Speir, e; ean, the hoof, or the ham. 

Speuclair ; ean, m., a pair of spectacles 

Speur, a; an, m., the sky. 

Spion, adh, v., pluck, pull out. 

Spior-ad, aid; an, m., a spirit, vigour. 

Spog, spoig; spogan, f., a paw. 

Spong, spuing; spongan, f., tinder, a 
sponge. 

Sporran, ain; ain, anan, m., a purse. 

Sprochd, m., sadness, dejection 

Sreang, sreinge; sreangannan, l a 
string, a line. 

Sreath, a; an, f., a row, a series, a 
rank. 

Sron, sroine ; sroinean, srointean, f ., 
a nose, a promontory 

Sruth, a; sruithean, m., a stream, a 
current. 

Sruth-an, ain; ain, m., a small 
stream, a rill. 

Sta or stath, m., good, avail, stay. 

Stad, a; an, m., a stop, a pause, a 
stand. 

Stad, stad, v., stop, cease. 

Stairs-neach, nich ; nichean, f ., a 
threshold. 

Steach, or a steach, adv., in, within. 

Steud, a; an, m., a steed. 

Stigh, or a stigh, adv., in, within. 

Stiob-all, aill; aill, allan, m.. a 
steeple, a spire. 

Stiuir, stiurach; stiuirichean, f., a 
rudder. 

Stolta, a., sedate, settled. 

Stor-as, ais, m., riches, store. 

Streup, streip, m'J, strife, contention. 

Stri, m., great exertion, struggle. 

Striochd, adh, v., submit, yield. 

Striop-ach, aich; aichean, f., a pro- 
stitute. 

Strodh-ail, ala, a., prodigal, wasteful. 

Struidheas-ach, aiche, a., prodigal, 
wasteful. 

Stuadh, stuaidh; stuaidhean, f., a 
wave, a gable, a rock. 

Stuc, or stuic; stucan, stuicean, m., 
a precipice, a beetling rock. 

Suairc-eas, is, m., affability, gener- 
osity. 

Suar-ach, aiche, a., trifling, insignifi- 
cant. 
Suas, or shuas, adv., up to, up. 

Suath, adh, v., rub, wipe. 



18 



VOCABULARY. 



Subh, suDha ; subhan, m., a berry, 

fruit generally. 
Subh-ach, aiche, a., joyful, mirthful. 
Sud, or an sud, adv., yon, yonder. 
Suidhe, m., sitting. 
Suidh-ich, eachadh, v., settle, set, 

plant. 
Suigh, sughadh, v., evaporate, drain. 
Suil, sula; suilean, f., an eye. 
Suilbhir, e, a., frank, civil. 
Suim, e ; eannan, f., care, a sum. 
Suip-eir, arach, eire; eirean, f., 

supper. 
Sunnd-ach, aiche, a., cheerful, happy. 
Surd, m., alacrity, cheerfulness. 
Surd-ail, ala, a., cheerful, hearty. 



Tach-air, airt, v., meet, happen. 

Tachar-an, ain ; ain, m., a sprite. 

Tagh-adh, aidh, m., choosing, the 
choicest. 

Taic, e, f., a prop, vigour, proximity. 

Taillear; an, m., a tailor. 

Tailmrich, f., sound of footsteps. 

Taing-eil, eala, a., thankful. 

Taingealachd, f., thankfulness. 

Tairg, sinn, seadh, v., offer, purpose. 

Tait-inn, neachdainn, v., please. 

Tait-neach, niche, a., pleasant. 

Tal, tail ; tail, talan, m., an adze. 

Tal-amh, aimh, anda, mhainn; 
mhainnean, mf., the. earth, the 
globe, the soil. 

Tam-all, aill; an, m., a while, a space. 

Tamh, taimh, m., rest, ease, dwelling. 

Tamh, tamh, v., stay, dwell, rest. 

Tan-aich, achadh, v., thin, become 
thin. 

Taobh, taoibh; taobhan, a side, direc- 
tion. 

Taobh, adh, v., side with, join, ap- 
proach. 

Tap-adh, aidh, m., cleverness, luck. 

Targaid, e; ean; f., a target, a shield. 

Tarm-aich, achadh, v., originate, pro- 
duce. 

Tarr-gheal, ghile, a., white-bellied. 

Tarraing, v., draw, pull. 

Te, f., a woman, a female, an indi- 
vidual. 

Teach, m., a house. 

Teachd, m., coming, arrival. Cha 

teachd, will not go into. 
Teag-amh, aimh: amhan, m., doubt. 
Teagh-lach- laich ; laichean, m., a 
family. 



Teall-ach, aich; aichean, m., a he* 
Teanga; teangan, teangannan, J 

tongue, speech. 
Teann, tinne, a., strait, rigid, clot 
Teann, adh, v., begin, come. 
Teannachd-adh, aidh, m., rescuin 
Tearainte, a., safe, secure. 
Tear-ainn, nadh, v., save, protect 
Teas, m., heat. 
Teich, eadh, v., flee, run off. 
Teine; teintean, teineachan, m 

fire. 
Teinn, f., strait, distress. 
Teinn-chradh, m., agony, distress 
Teirig, eachdainn, v., fail, become 

hausted. 
Teis-meadhoin, f., the exact centr 
Teoma, a., expert, skilful. 
Teud, a; an, mf., a harp-string 

fiddle-string. 
Teum, a; an, m., a snatch, a bite 
Tha, v., am, art, is, are. 
Thairis, prep, and adv., over. 
Thall, adv., over to, younder. 
Thar, prep., over, across. 
Tharam, prep, pron., over me. 
tharad, thairis air, thairte, tl 
ainn, tharaibh, tharta, see gramn 
Theab, adh, as, def. v., had almos 
Theagamh, adv., perhaps. 
Thig, tighinn, v., come. 
Thoir, toirt, v., give, take a\« 

Tabhair. 
Thu, pers. pron., thou; thusa, emp 
Thugam, prep, pron., to me. 
thugad, thuige, thuice, thugai 
thugaibh, thuca, see grammar. 
Thun, prep., to, up to. 
Ti, m., any rational being. 
Tiamh-aidh, aidhe, a., plaintive, s 
Tigh, tighe; tighean, m., a house. 
Tighead-as, ais; asan, m., hou 

keeping. 
Tighearn, or tighearna; an, m., 

lord, a landlord. 
Tilg, eadh, v., throw, cast, sho 

vomit. 
Till, eadh, v., return. 
Timcheall, prep, and adv., about. 
Tionnd-aidh, adh, v., turn, conver 
Tioram, tirme, a., dry, pert. 
Tiota, m., a moment. 
Tir, e; ean, f., a land, a country. 
Tiugainn, def. v., come. 
Tiugh, tiuighe, a., thick, dense. 
Tob-ar, air; raichean, m., a well, t 
spring or source. 



VOCABULARY. 



19 



og, ail, v., lift, build, brew. 

og-rach, raicbe, a., willing, aspiring. 

Togarrach. 

oigh, f., care, notice. Is toigh learn, 

I like. 

oil, e ; ean, £., will, inclination. 

oil-eacb, icbe, a., willing. 

oileach-as, ais, m., satisfaction. 

oil-icb, eachadb, v., please, satisfy. 

oinisg, e, f., sense. 

bir, e, each; ichean, f., pursuit. 

Oirbheart-ach, aich, a., bountiful, 

efficient. 

'oirm, e ; ean, f ., noise, sound. 

'ois-ich, eachadh, v., begin. 

'oil, adb, v., bore, perforate. 

'oil, tuill ; tuill, m., a hole. 

'om, tuim; tuim, m., a hillock. 

'onn, tuinne; tonnan, mf., a wave. 

'or-ach, aiche, a., fruitful. 

'orachd, f., pursuit. 

?orm-an, ain ; anan, m., a noise, a 
murmur. 

?orr, a; an, m., a hill, a heap. 

?orr-an, ain; anan, m., a little hill. 

?ra, tha ; traithean, m., time, season. 

?ra, traithe, a., early. Tra-feasgair, 
early evening. 

?raigh, e, traghad ; traighean, f., the 
sea-shore, the ebb. 

Pre, prep., through, by means of. 

Freabh, adh, v., plough. 

Creas, a., the third. 

freas, treise, a., strong, powerful. 

Dreig, sinn, v., leave, quit, forsake. 

Creor-aich, achadh, v., lead. 

[reubh-ach, aiche, a., manly. 

Preun, treine, a., valiant. 

rreun-fhear, m., a strong man. 

Preunt-as, ais, m., bravery, valour. 

Pri, a., three. 

rriall, triall, v., go, march. 

rrian, m., one-third, a third part. 

Friath, a ; an, a., chief, hero, lord. 

rric, e, a., often, frequent 

rriuir, a., three persons. 

rrobhad, def. v., come, come along. 

Trocair, e; ean, f., mercy. 

!Trid, prep., through, on account of. 

rroimh, prep., through. 

Trom, truime, a., heavy, weighty. 

rromb, truimb; tromban, f., a Jew's- 
harp. 

Trombaid, e; ean, f., a trumpet. 

Tromhain, prep, pron., through me. 
For tromhad, troimhe, troimhpe, 
tromhainn, troimhibh, tromhpa, 6ee 
grammar. 



Truagh, truaighe, a., miserable. 

Truaill, e; ean, f., a sheath, a scab- 
bard. 

Truaill, eadh, v., defile, pollute. 

Truas, truais, m., pity. 

Tu, or thu, pers. pron., thou. 

Tuagh, tuaighe; tuaghan, f., a hat- 
chet, a battle-axe. 

Tuarasd-al, ail ; ail, m., wages, salary. 

Tuath, a, f., tenantry, peasantry. 

Tuathan-ach, aich ; aich, m., a farmer. 

Tubaist, e; ean, f., bad luck. 

Tuig, sinn, v., understand. 

Tuigse, f., understanding, sense. 

Tuigs-each, iche, a., sensible, intelli- 
gent. 

Tuil, e ; tean, f ., a flood, a deluge. 

Tuilleadh, m., more. Adv., never 
more. 

Turs-ach, aiche, a., mournful. Tuirs- 
each, iche. 

Tuit, earn, v., fall, happen. 

Tur, a., entire, absolute. 

Turam-an, ain; ain, m., rocking to 
and fro. 

Tur-us, uis ; uis, m., a journey, a trip. 

u 

Uabh-ar, air; aran; aran, m., pride, 
arrogance. 

Uaigh, e, uaghach ; uaighean, f., a 
grave. 

Uaig-neach, niche, a., lonely, secret. 

Uaignidh, e, a., weird, lonely. 

Uaimh, uamha; uaimhean, £., a cave. 

Uaine, a., green, pale, wan. 

Uair, e; ean, an hour, an occasion, 
weather. 

Uaisle, f., nobility. 

Uall-ach, aiche, a., cheerful, gay. 

Uam, prep, pron., from me. For 
uait, uaith, uaipe, uainn, uaibh, 
uapa, see grammar. 

Uamhas-ach, aiche, a., fearful, hor- 
rible. 

Uan, uain; uain, m., a lamb. 

Uas-al, ail; uaislean, m., a gentle- 
man, a noble. 

Ubraid, e, f., confusion, disputing. 

Uchd, m., the chest, the lap, the fore- 
front. 

Udal-an, ain; ain, m., a swivel, a 
joint. 

Udlaiche ; an, m., a stag. 

Ugh, uighe ; uighean, mf., an egg. 

Ubh. 
Uile, indef. pron., all, the whole. 
' Uil-eann, ne, inn; nean, f., the elbow. 



20 



VOCABULARY. 



Uime, pror>. pron., about him or it. 

Uime sin, therefore. 
Uine, f., time. 
Uinich, f., noise, fumbling. 
Uinn-eag, eig; eagan, f., a window. 
Uiread, m., as much. 
Uireasbhaidh, e, f., want, need. 
Uisge; uisgeachan, m., water, rain. 
Uisge-beatha, m., whisky. 
Ullamh, aimhe, a., ready, done. 
Umam, prep, pron., about me. For 

umad, uime, uimpe, umainn, urn- 

aibh, umpa, see grammar. 



Ur, uire, a., new, fresh, comely. 
Ur-aich, achadh, v., renew, recreate 
Uraidh, or an uraidh, adv., last yes 
Urrainn, e; ean, m., ability, aut 

ority. Urra. 
Urram, aim, m., respect, honour. 
Urram-ach, aiche, a., honourabl 
reverend. 
Ursann-chatha, f., a champion, 

henchman. 
Usa, a compar. of furasda. 
Uthard, adv., up above, on hig 

Urad. 



Names of Women. 



Anna — Ann. 

Aoirig — Euphemia, Effie. 

Barbara — Barbara . 

Beathag — Bethia. 

Gairistiona — -Christina. 

Catriona — Catherine. 

Ceit — Kate. 

Dior-bhail — Dorothea. 

Ealasaid, Beataidh — Elizabeth, Betty. 

Eilidh— Helen, Ellen. 

Fionnaghal — Flora. 

Giorsal — Grissel, Grace. 

Iseabal, Iseabail — Isabella. 



Liusaidh — Lucy, Louisa. 

Mairghread, Peigi — Margaret, Maggi 

Mairi, Muire — Mary. 

Malai — Molly. 

Marsali — Marsella, Marjory. 

Mor — Sarah, Sally. 

Muireal — Muriel. 

Raoghnailt — Rachel. 

Seonaid — Janet. 

Sileas — Julia, Cecilia. 

Sine — Jane, Jean, Jenny. 

Siusaidh — Susan . 

Una — Winifred. 



Names of Men. 



Ailein — Allan. 

Ailpein — Alpine. 

Alasdair — Alexander. 

Aindrea, Anndra — Andrew. 

Aonghas — Angus. 

Art, Artair — Arthur. 

Bhaltair— Walter. 

Cailein — Colin. 

Calum — Malcolm. 

Coinneach — Kenneth. 

Colla— Coll. 

Deorsa, Seoras — George. 

Domhnall — Donald. 

Donnachadh — Duncan. 

Dughall — Dugald. 

Eachann — Hector. 

Eobhan — Evan. 

Eoghan — Eugene, Ewen. 

E anraig — Henry. 

Fearchar — Farquhar. 

Fionnlagh — Finlay. 

Gilleasbaig — Archibald. 

Gille-Criosd, Crisdein— Christopner. 



Guaidhre — Godfrey. 

Iain — John. 

Iomhar — Ivor, Evander. 

Lachann, Lachlann — Lachlan. 

Maol-Domhnaich — Ludovick. 

Manus — Magnus. 

Martainn — Martin. 

Maol-Iosa — Milesius, Myles. 

Murchadh — Murdoch, Murdo. 

Nial, Niall— Neil. 

Padraig, Paraig, Para— Patrick, Peter 

Parian — Bartholomew. 

Raibeart, Rob — Robert. 

Raonall — Ron aid . 

Ruairidh — Roderick. 

Seumas — James. 

Somhairle — Samuel. 

Tearlach — Charles. 

Tom as — Thomas. 

Tormaid — Norman. 

Uailein — Wayland, Valentine. 

Uilleam — William. 

Uisdein — Hugh.