(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Institutiones liturgicae ad usum seminarii Neapolitani"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . qooqle . com/ 



'T^y^^ 






^^C^ci^^Z^^t^ 




r 



\ 



s 



N 




INSTlTllTIONiS 

LITURGICAE 

AUCTOBE 

ALOISIO MARIN60LA 

PBBSBTTBRp NBAPOLITANO 

AD USUM SEMINABII NEAPOLITANI 

Tolamen II. 




NEAPOU 

ES TTPIS AD SIGNHH ANCHOKAE 
Largo S. Marcellino d.° 2. 

MDCCCLXV 



.18^ 



S'S/ '"«^ 



LIBER DECmUS 






DE FESTIS DOMINl NOSTRI lESU CHRISTI 
ET BEATISSIMAE VIRGINIS MARIAE. 



■ M 



CAPUT L 

IirFESTO CIRCUMCISIONIS DOUINI NOSTRI lESU CHRISTI. 

I. In codice Sacramentorutn (1) Ecclesiae Rornanad 
» Venerabili Cardinali Thomasio edito , Festum hoc , 
de quo agimus, non Festum Circumcisionis appellatur, 
sed Festum Octavae Domini. Simiie inditum est nomen 



(1) DuraDdus, tiaXionaU IHMVKorum Offieiorum , Caput LXI 
et seqq.; Gretserus, de Festis , Caput YIII et seqq.; ThomaS' 
sinus de dierum festorum celehratione commentarius histori- 
eus et dogmatieus, Liber II Caput IV et seqq.; Benedictus XIV, 
de Festis Domini nostri lesu Christi et Beatae Idariae Virgi" 
nis Liber I Caput 1 et seqq.; Pouget, Institutiones Catholicaei^ 
Tomus secundus , sectio quarta Caput II ; Saudiui , Historia 
Familiae sacrae , Caput I et seqq., Tillemoutius , Notae ad 
Vitam lesu Christi; Martene, de anft^ua Ecclesiae Disciplina 
Ir» divinis celebrandis Officiis, Caput X et seqq.; Florentiniu0, 
in Martyrologium ; Bellotte , Ohservationes ad 'Ritus Ecclesiag 
Xatidunensis , pag. 800 et seqq.; Gerbert , Principia Theolo^ 
giae Liturgicae , Caput IX et seqq.; Gavanto, Thesaurus sor 
crorum Rituum, Tomus I Pars IV Tit. I et seqq.; et Tomus 
II , Pars prima Sectio sexta Caput I et seqq.; Gotti, Veritas 
Religionis Christianae, Tomus IV pars prima Caput IX et 

f ; 241 * 



huic Festo in Kalendario Romano quod yulgavit loan- 
nes Fronto. Ex quibus Bailletus in Historia hujus diei 
arguit, haud ita vetus hoc Festum esse. Ad argumenta 
quae aflert , accedit quod in Libris luris Canonici Fe- 
8tum hoc itidem non Circumcisionis , sed Octavae 
Domini appellatur , iit videre est m Canone Pronun- 
ciandum de Consect. dist. i. Attamen in eodem cor- 
pore luris, Festum hoc etiam Circumcisionis BomiDi 
nominatur, ut videre est in Cap. Conquestus de Feriie. 
Libri antiquiores Liturgici et Martyrologia , vel Octor 
f^a$ Dominiy vel Circumcisionem Domini vel utrumqnei 
ut pluraque Martyrologia commemorant. 

II. De hujus solemnitatis antiquitate apud Graecos 
pauca quidem testimonia, sed vetustiora feruntur; quae 
utinam certae auctoritatis essent, plura nemo jare re- 
qdireret. Chrysostomi orationem recenset Fabricius U»- 
Uiotheca GraecaT. VIII p. 86 in Circumcisionem et Si- 
meonem, cujus tamen titulus est 6/0* Tnr»^ocvrt\v, quam 
Montfauconius plane aChrysostomo abjudicat; eredit ve- 
ro opus Amphilochii, cui et tribuit Combefisius, quam 
Surius tamen a Metaphraste esse duxerat. Atque ut hujus 
Festi antiquitaiem luculentius demonstrent, qui hoc ar- 
gnmentum susceperunt, afferunt e&Concilio Turonensi 
ann. 567 Canonem 17, tom. V, CoHeetionis Labbeanae 
pag. 857 ubi haec leguntur : Al calcandam Gentilium 
consuetudinem Paires nostri etatuerunt, privatas in Ka- 
lendis lanuarii fieri Litanias, ut in Ecclesiis psallatur, 
et hora octava in ipsis Kalendis Circumcisionis Missa 
Deo propitio celebretur. Concilium illud foedas super- 
stitiones innuit, quas Kalendis lanuarii in honorem lani 
et Streniae Deae ethnici cetebrabant. Kalendae lanuarii 
solemnes oh'm fuere ; in iis enim novi Consules liia- 
gistratus inibant, et novus annus inchoabatur. At Chri- 
stianis , quia primitiis sanguinis a Domino nostro lesu 

seqq.; BiUaart , De Mysteriis Christi «t Beatae Yirffinis, DiS" 
eertatio secunda Articulus primus et seqq,; Graveson, deMy- 
steriis et annis Christi Ser^dtoris Nostri Dissertatio I Paror 
graphus primus'et scqq.; Trombelli, Mariae Sanctissimae Vita 
ac gesta cultusque illi adhibituSy Tomus in Dissertatio XXlll; 
Butler , delle Feste , Gap. II et seqq.; Incontri , Spiegaxione 
delle Feste , Caput IV et seqq. 



Christo in Circumcisione efTusi consecratae ac nobiliori 
purpura illustratae, sacrosaQctae sunt redditae. Ai vero 
sicut eas celebrandi diversa fuit ratio Gentilibus > ac 
Chrisiianis ; ita diversus , imo et contrarius fuit ritus 
et colendi modus utrisque. Sicut enim illi multiplicatis 
Diis suis profanis sacri6ciis, auctis superstitionibus, in- 
decoris corporis rootibus choreas ducentes, dapium pu- 
blicarum ingluviev nefandis cruentisque spectacuUs foe- 
dabunt potius eas, quam colebant: ita isii contra summa 
eas sanctitate ac animi puritate transigere studebant, at- 
que ui illorum vincerent impietates, ac in Deum injurias 
in se ipsis quodammodo vindicarent, carnem indictis je- 
juniis casligabant, et Litaniis quibusdam et oblationibus 
offensum Deum placare satagebant. Hinc S. Ambrosius 
Sermone 18 de Kalendis lanuarii: Ergo^ inquit, Fratresj 
omni Btudio Gentilium festivitates et ferias declinemus, 
ut quando illi epulantur et laeti sunt , tunc nos simus 
sobrii atque jejuni; quo intelligant laetitiam suam no- 
stra abstinentia condemnari. £t S. Augustinus in Psal- 
mum 98 : Per istos dies ad hoc jejunamus, ut quando 
ipsi laetantur, nos pro illis gemamus, De jejunio ce- 
kbrari solito eo die ab Ecclesia agit Ordo Romanus 
Cap. 20, et Albinus Flaccus de Divinis Ofjiciis Cap. 
h. Perduravit ejusmodi religiosus ritus in Ecclesia quo- 
usque Gentilium superstio permansit , qua demum abo- 
lita, Ecclesia spiritali gaudio exultans laetitiam sumpsit 
pro luctu. In vetustis quibusdam Missalibus bioae Mis- 
sas hujus diei reperiuntur , altera de Beatissima Yip- 
gine , de Circumcisione altera. £t Durandus Scriptor 
XIII saeculi in Rationali Lib. III Cap. 15 testatur ae- 
tate sua duas hac die Missas celebrari solitas de Cir- 
cnmcisione, et Beat^ Yirgine, quod quidem nunc abo- 
litum est. Verum inde factum est, ut in Festi hujus, 
tam Officio , tum Missa plura contineantur , quae ad 
Beatissimam Virginem spectant. 

III. Quamquam Salvatoris nostri Circumcisio ad ea 
mysteria spectat , quae Salvatoris vitam reddidere ad- 
inirabilem, nobisque eximiae praebuere exempla virtu- 
tis ; quis enim non admiretur Christum impollutuin 
atque innocentem , ipsumque Unigenitum Dei ac ve- 
Tum Deum , se illi subdere legi , quam Deus Abra- 



6 

ham filiis Imposuit , ut a Gentibus secernerentur , fie- 
rentque atque agnoscerentur Dei populus , atque a 
Gentibus segregati? Vulgata Pictorum consuetudo est, 
ut dum lesu Christi Circumcisionem exhibent, puerum 
Christum in Sacerdotis manlbus referant. Sed quod 
ad Sacerdotem Circumcisionis ministrum attinet, id ex 
arbitratu atque irigenio Pictorum provenit. Nulla sciiicet 
afferri potest ad eum ritum comprobandum legis jussio, 
nulla probabilis consuetudo; immo ex contrario exempla 
non pauca multo aliter se habuisse declarant.Ab Abhramo 
filium suum fuisse circumcisum, tum alios viros domus 
suae, perspicue assequimur, abfuisse vero ab hoc ritu 
Sacerdotem, cujus nulla mentio deinceps fit. Sephora ipsa 
filium suum aeque circumcidit. losue universum po- 
pulum circumcidit. ludaeas mulieres filios suos Antio- 
chi tempore circumcidisse nos docent Libri Machabeo* 
rum. £t ne ab Evangelio ipso discedamus ex Capite IX 
Lucae v. 60 novimus , non in Templo , in quo suis 
muneribus Sacerdotes fungi consueveranl , sed in ipsis 
Zachariae aedibus , praesente matre , quae eo tempore 
in sanguine purificationig suae dpmi manebat, loannem 
fuisse circumcisum. Neque vero in eo ritu describendo 
ulia mentio Sacerdotum fit , sed tantum vicinorum et 
cognatorum. His positis quaeritur, quis puerum lesum 
circumcidit? Nulla cognatorum, nulla amicorum men- 
tio fit , dum pueri lesu circumcisirf describitur. Supe- 
rest itaque ut vel Maria , vel loseph ministri fuerint 
circumcisionis lesu. A Maria fuisse circumcisum scri- 
bunt , Auctor Libri de x>^ra circumcisione inter apo- 
crypha Hieronymt T. V edit, Maurinae , et auctor 
Libelli de Lamentatione Virginis inter apocrypha D. 
Bernardi. At haec spuria sunt omhique auctoritate 
vacua. A losepho circumcisum fuisse Christum , pro- 
babilius censet Serry cum aliis recentioribus. Moventur 
ex S. Ephraem Syro Serm, de Transfiguratione ^ ubi 
trahens argumentum , Christum habuisse veram car- 
nem ex eo, quod fuit circumcisus , ait : Si non erat 
carOj loseph quem circumcidit? Quidquid censeat picto- 
rum vulgus , Christum in Templo circumcisum descri- 
bentium , in Bethleeme circumcisum eum puto. Nulla 
scilicet lex praecipiebat rituni hunc in Templo pcragi: 



immo nullum habemus ezemplum , quo assequarour 
eumdem ritum id Templo peragi consuevisse : contra 
plurima exempla habemus, quibus extra Templunf cir- 
cumcisionem agi consuevisse 9 discemus. Abraham domi 
circumcisus est » uti legitur in Libro Gen. Cap. XYII 
V. 23. Sephora in diversorio , dum iter ageret, filium 
suum circumcidit. Quid quod expressissime nos docte 
Epiphanius vetustus sane Scriptor , circumcisum fuisse 
Christum in urbe Bethleem ? Bethleemi inquit , jBTatf- 
re$i XX sub Titulo de Incarnatione Chrieti Domini 8. 
1, in lucem editui, atque in specie circumcieue, HierO' 
9olymis ohlatus est » ibique a Simeone inter brachia 
susceptus. Traditio Christianorum Orientalium , in ipso 
specu Bethlemilico circumcisum lesum affirmat. Ut diem 
discamus, quo circumcisus est lesus, satis est ut eum 
Evangelii locum adeamus , in quo Christi circumcisio 
describitur, sic enim se habet locus ille : Et postquam 
inquit Lucas Cap. II v. 21 consummati sunt dies octo, 
ut circumcideretur puer : vocatum est nomen ejus /a- 
9US , guod vocaium est ab Angelo, priusquam in utero 
condperetur» Voluit enim Deus , lesum ipsum parere 
legi , octavum ab ortu pueri diem circumcisioni desti- 
nanti, haec enim Abraham ejusque posteris indixit Deus: 
Infans octo dierum circumcidetur in vobis. 

IV. Pluribus ex causis voluisse Christum circumcidi, 
dlcit S. Epiphanius Haeresi 30, quae est Ebionitarum. 
Prima ut se carnem vere induisse monstraret. Secunda 
ut circumcisionem quam Deus olim instituerat , ad 
adventum usque suum merito observatam, exemplo suo 
comprobaret. Tertia ut probaret,. se esse de genere A- 
brahae , qui circumcisionis mandatum acceperat in si- 
gnum fidei, quam de ipso habuerat. Quarta ut ea per- 
fuDctus, eam non esse amplius necessariam ostenderet, 
sed solam circumcisionem cordis, His ex Epiphanio ad- 
ductis alias tres rationes adjungit S. Thomas 3 part. 
quaest. 37 Art. 1. Prima est ut obediendi virtutem 
nobis suo commendaret exemplo: unde et octava die 
circumcisus est , sicut in lege erat praeceptum. Altera 
ut quia in similitudinem camis peccati advenerat, re- 
medium , quo consueverat caro mundari , non respue- 
re(. Tertia ut legis onus in se sustinens , alios a legis 



onere Itberaretf seeundum iUud Galat. Cap. IV Misit 
Deu8 filium suum , factum sub lege , ut eos qui sub 
lege eraut, redimeret. 

CAPUT II. 

DB FESTO EPIPHANIAE. 

I, Epiphaniae Festum, cujus mentionem faciunt Acta 
S. Philippi Heracleae Episcopi et Marlyris apud Ruinar- 
tium, celeberrimum facit triplex lesu Christi apparitio 
seu maDifestatio; adoratio scilicet ejus per Magos, Ba- 
ptismus, et primum miraculum quod contigit in Cana 
Galileae. Triplicem hanc lesu Christi manifestationem 
semper hac die recoluisse videtur Ecclesia Lattna , ut 
patet tum ex Hymno Prudentii quem ad Divina OfBcia 
solet adhibere, tum ex S. Paulino, Carmine IX de S. Fe- 
{«ce/elGrego^rioTuronensi, Lib.II de Miraculis S.Mar^ 
tini Cap. 26 et de Gloria Martyrum Cap. 87 ; ex S. Isi- 
dori Libro II de Divinis Ojjiciis Cap. 26 et aliis. Epi- 
phania manifestationem significat: Epiphania graecae 
linguae vocahulo manifestatio dici poiest ; verba sunt 
Divi Augustini Sermone 203 alias ^i* de Diversis. Idem 
ait S. Bernardus Sermone HI de Epiphania : Solemnitas 
igitur hodiernae diei ab apparitione nomen aceepit. Epi' 
phania quippe apparilio est. Hodie ergo apparitio Do- 
mini celebratur, In Breviario Mozarabum hoc festum 
inscribitur Apparitio Domini. Gothor—Hispani utraque 
appellatione aut Apparitionis Domini^ aut Epiphaniae 
promiscue utebantur. b. Hieronymus Epiphaniam vo- 
cat diem illum, quo lesus Christus baptizatus fuerat, 
ob acceptum testimonium manifestatae glorlae suae. Alii 
Tocant Theophaniam, quae vox Dei praesentiam signi- 
ficat , propterea quod Pater praesentiam suam in Ba- 
ptismo Filii manifcstavQrat. In Oriente, ubiFestumboc 
celebrabatur in honorem Bapti^mi lesu Christi, appel- 
labatur Sancta Lumina, eo quod Baptismus vocaretur 
lUuminatio. Ceterum cum prisca traditione didiceri- 
inus Magos fuisse Reges, insequentibus temporibus dies 
Epiphaniae Festum Regum est appellatus. Inficiari ne- 
mo potesty inter Festivitates Ecclesiae maximam fuisse 



m9 m- 

Epiphaniatn. Hinc Anninianus Marcellinus Lib. XXI re- 
fert, lulianum, qui deinde fuit Apostata, cum Christia* 
nis die Epiphaniae in Ecclesiam ingressum , quo die 
Viennam Allobrogum Parisiis reversus esset: Feriarum 
die quam celebrantes mense lanuario Epiphaniam di^ 
eiitant, progressus in Ecclesiam, solemniter numine ado- 
rato , discessit, Sanctus Gregorius Nazianzenus OraftV 
ne XX refert de Valente Imperatore, qui licet Arianus, 
Festi hujus splemnitati assistebat , ne videretur a Ca- 
thoHca Reiigione defecisse. Theodosius Imperator tanta 
Festum hoc veneratione prosecuius est , ut a litibus 
aliisque civilibus negotiis abstinendum jusserit septem 
dies ante , totidemque ab isto Festo , et toto hoc die- 
rum spatio quoddam Festi perpetui genus in Imperio 
constituerit. 

II. Epiphania inter praecipuas solemnitates semper 
habita fuit , adeo ut Virginum consecratio in Epipha- 
nia praesertim olim celebraretur ex Gelasii Papae De^ 
creto in Epistola 9 ad Episcopos Lucaniae , et Bapti- 
smus olim maxime in Galliis frequentaretur. Hinc in 
nonnuUis etiam Ecclesiis remansil benedictio solemnis 
aquae in Epiphania. Ex hac aqua Graeci in Ecclesia 
non solum aspergebantur et potabant , sed etiam do- 
mum deferebant plenos calices, cui Deus hanc largie- 
batur benedictionem , ut multis annis incorrupta per- 
maneret. Praeterea qui ad lordanem olim habitabant 
populi 9 in memoriam et honorem sacri Christi bapti- 
smatis, qui in eo hac die a loanne tinctus est, in eum- 
dem fluTium descendere ac sese abluere solebant. Ne- 
que id in solo lordane fluvio fieri consueverat, sed plu- 
ribqs aliis in l<5cis Orientales populi fluvios fontesvd 
benedicebant , atque in eos sese immergebant , quasi 
proprium renovaturi aut Christi imitaturi baptismum. 
In quibusdam Ecclesiis hoc Festum Vigilia et jejunio 
praeeunte celebrabatur. Nunc vero Vigilia praeit tantum 
sine jejunio. Matutinum hujus diei Invitatorio caret, et 
initium fit ab Antiphona et Psalmo , ad significandam 
gentium alacritatem, quae ut primum stella illuxit, in 
viam se illico dederunt , ut monet Durandus Lib. VI 
Cap. 16 vei quia psalmus Venite exultemus, quo uti-. 
mur in Invitatorio, in hoc Officio canitur in tertio No- 



\0 

cturno , ideoque^ minime visum est in uno eodemque 
Officio eumdem Psalmum semel et iterum canere, quas 
omnes rationes refertet probat Gavantus sect.6 Cap.7, 
Infra Octavam vero dicitur Invitatorium nomine Mago- 
rum, alios invitantium ad adorandum Cbristum, uti ex 
Durando Lib. VI Cap. 16. In pluribus tamen Ordina- 
riis Monasticis praecipitur Invitatorium, et Venite^ ut 
videre est in novo Breviario Cluniacensi apud Carthu- 
sianos ; dicitur etiam in Ecclesia Nanneteusi et Roto- 
magensi , ubi ad singulos Venite versiculos repetitur 
Christus apparuitj veniie adoremus. Ad Matutinum Psal- 
mi sunt proprii^ ut fieri solebat in magnis solemnita- 
tibus, cum Antiphonis a Psalmis desumptis. Lectiones 
primi Nocturni ab Isaia desumptae designant Gentilium 
vocationem ad fidem , progressum , gloriam et exalta- 
tionem Ecclesiae, Evangeliumque per universum mun- 
dum fore diffundendum. In Lectionibus secundi Noctur- 
m S. Leo FeHum Nativitatis a Festo distinguit Epi- 
phaniae, aitque, brevi intervallo unum ab aitero dista- 
re ; aperteque declarat praecipuum Epipbaniae obje- 
ctum vocationem esse Magorum , et in iis et per eos 
omne$ populos et Imperium Romanum, et omnia Re- 
gna ad cognitionem lesu Christi vocata fuisse significat. 
III. Singularis est hac die Missa in Anibrosiano Mis- 
sali, in qua praeter Epistolam, quatuor habentur Le- 
etiones ex Yeteri Tostamento. Ad Missam hujus diei 
quod spectat, in antiquo Missali anporum circiter 500 
Bibliothecae Colbertinae N. 44-2, praeter Epistolam ha- 
betur et Prophetia. Ea insuper fuit antiqua Ecclesiae 
Gallicanae consuetudo, ut parem Epiphania Domini cum 
Natali ejusdem haberet solemnitatem, unde et noctur- 
nas ejus Vigilias ad lucem usque diei producebant. iVa- 
lali Domini et Epiphania^ inquit S. Caesarius in Regula 
ad Virgines, ab hora tertia noctis usque ad lucem vigi" 
landum est. Nocturnae Epiphaniorum Vigiliae apud ve- 
teres Monachos percelebres omnino extiterunt. Missae 
solemnem praemittebant processionem in cappis. Fran* 
corum Reges olim exemplo Magorum aurum , thus 
et myrrham ad Altare oiferebant ex Nangii Gallico con- 
tinuatore ad annum 1378. In Ordinario Ecclesiae Le- 
movicensis hic ritus praescribitur. Aliquando etiam tres 



11 

dies primi post Epiphaniam feriati erant, aeque ac ii 
post Pascha , et hoc adnotatur in antiquis EUtualibua 
Thomasii , ubi Statio priorig diei fiebat ad S. Petrum 
ad Vincula, Statio secundae ad S. Anastasiam« et ter» 
tiae ad SS. loannem et Paulum. 

IV. Antiquissimus est Ecclesiae mos , ut die festo 
Epiphaniae quotannjs Paschatis dies in Ecclesiis tam Oc* 
cidentis, quam Orientis denuncietur. Constat id primo 
quidem ex Concilio Aurelianensi IV Can. 1. Extant efc 
de eadem disciplina denunciandi Epiphaniae Festo Pa- 
schatis diem aiii Canones in variis Conciliis editi. Ser- 
vatura religiose hunc ritbm fuisse, ut Diaconus post so- 
lemnem Evangelii recitationem in Missa, Festa mobilia 
populo denunciaret , docent nos . antiqua manuscripta 
Pontificalia. InMissale Ambrosiano legitur: Lecto Evath 
gelio^ Diaconus annundiat Pascha Resurrectionig, Atvero 
quantura ad hujus instituti^onis originem , est illa pla- 
ne VI saeculo antiquior, utpote suam ducens originem 
a Concilio Nicaeno I in quo oum decretum fuisset con- 
tra Quartodecimanos Festum Paschatis uno eodeknque 
die^ eoque Dominico celebrandum esse, quaestio dein- 
ceps agitari coepit de ratione diei Paschatis inveniendi. 
Cum enim, uti ad annum CCCXXV docet Cardinalis Ba«- 
ronius, non omnes eamdem inirent computi rationem, 
ac inde periculum imroineret , ut licet fideles omnes 
die Dorainico celebraturi Pascha forent, tamen diversi 
id facturi essent diebus Dominicis , quum Aiexandria 
snb Ptolomaeis Principibusi ac sub Romanis deinceps, 
viris scientiarum peritissimis abundaret , inprimisque 
Mathematicis et Astronomis, inde factum est, ut hujus 
urbis Antistiti injuncta olim provincia fuerit, ciijusque 
anni paschalem diem investigandi , de quo Romanum 
Pontificera certiorem faceret, ut per eura reliquae Or- 
bis Ecclesiae illura discerent. Quod quidem illius mn* 
nus Sanctus Leo Magnus Epistola 94* Marciano Impe« 
ratori scribens, his verbis exponit: Pascfiale festum^ quo 
Sacramentum salutis humanae maxime continetur, . • 
Statuerunt itaque Sancti Patres occasionem hujus erro^ 
H« auferrcy omnem hanc curam Alexandrino Episcopo 
ddegantes, quoniam apud Mgyptios hujus supputationis 
antiquitus tradita esse videbatur peritia^ per quam qui 



annis singulis dies praedictae solemnitatis eveniret^ Sedi 
Apostolicae indicaretur, ut hujus scriptis ad longinquiO' 
res Ecclesias indicium generaliter percurreret. CyriUus 
ipse Alexandrlnus in Prologo quem scripsit pro Cyclo 
XCY annorurn, satis innuit ritum hunc sive consuetu- 
dinem , ut Alexandrinus Episcopus Romano Pontifici 
proximum Paschatis diem significaret. Perseveravit mos 
iste in Ecclesia Alexandrina, quandiu Catholicae com- 
munionis ibi sederant Episcopi ; postquam enim hae- 
resiarchae intrusi sunt, interceptum quoque hujusmodi 
fuit ofiicium. 

V.AnleConci!iumNicaenum,celebratumannoCCCXXV, 
viguisse antiquum Ecclesiae usum, ut a ]lomano Pon- 
tiOce, ut alias omittam, Paschalem diem Ecclesiae Gal- 
licanae quaererent, aperte deducitur ex Canone primo 
Conctlii Arelatensis, quod celebratum est anno Christi 
CCCXIV ubi ita Palres S. Silvestro Papae inquiunt: De 
observatione Paschacj ut uno die, et iempore per omnem 
orbem observeiur, et juxta consuetudinem litteras ad o- 
mnes tu dirigas, Ut uno igitur eodemque die per totum 
orbem Pascha celebraretur, dirigebantur ad omnes Epi- 
scopos litterae, quae id potissimum indicarent. Praeter- 
ea non mirum esse debet , si in pervetustis Ecclesiae 
monumentis solum de nunciando die Paschatis menlio 
fiat. Ceteri quidem dies festi mobiles progressu tempo- 
ris additi sunt, praesertim vero dies festus Corporis 
Christi, qui diu post annum miliesimum celebrari coe- 
pit in uiiiversa Ecclesia, Urbano IV Pontifice Maximo, 
uti auctores docent. 

VI. Magorum adventum ct adorationem narrat S. Mat- 
thaeus Cap. II. Refert Magos ab Oriente Hierosoly- 
mam venisse ; percunctatos ubi natus esset Rex ludaeo- 
rum ; se enim stellam in Oriente conspicatos ideo ve- 
nisse, ut eum adorarent. Vidimus enim stellam ejus in 
Oriente, et venimus adorare eum, Variae sunt de hac 
Stella sententiae. Nonnulli putant, fuisse astrum novum 
micans in aere ; nonnuUi, Angelum corporea Iuc& emi- 
cantem in astri figuram ; nonnulli Spiritum Sanctum 
sub assumpta astri specie ; ceteri flammeum aliquod 
phaenomenon in media aeris regione , juxta ea quae 
plene habentur apud Calmet in sua Dissertatione in Ma- 



«iw 13 mf 

go$, qui lesum adoraturi venerunl. NonnuUi Patres as- 
serunt, Stellam hanc non fuisse ex genere earum, qui- 
bus Caelos videmus ornatos, sed divinam quamdam vir- 
tutem, quae non tantum aspicientium oculos sui fulgo- 
ris radiis illustraret , sed et mentes illorum divina 
luce perfunderet, atque ad lesum Christum natum per- 
quirendum excitaret, uti plene habetur apud Cardina- 
lem Baronium ad annum primumChrioti num.dl&. De- 
nique nonnulli tenent, eam aut fuisse aliquod meteorum 
ab Angelo eiTormatum in modum et speciem steUaOi 
ingenti lumine perfusum, ipso ab Angelo ex Oriente in 
Occidentem motum in media aeris regione , ut Magis 
signaret iter » ad instar Columnae ignis quae filios 
Israel per Desertum deduxit ; vel fuisse stellam de novo 
creatam, non in coelo, sed in aere vicino terrae, quae 
secundum divinam voluntatem movebatur t uti pergpi^ 
cue docet Divus Thomas 3 parL quaest. 56 art. 7 
eui adhaeret auctor, licet heterodoxus, Fridetricus Spa- 
nhemius in Dubiis Evangelicis Dub. 27 pag.297 num.8. 
Keplerus, Tycho et alii, qui solo ductu srationis natu- 
ralis de praedicta stella locuti sunt , docuerunt eam 
noa fuisse ex antiquis stellis a principio creatis , sed 
stellam a Deo/modo supernaturali formatam. £n yerba 
Tychonis Tom. I Progymnastum : Slella illa, quae in 
Oriente Magis apparuit^ non erat de caelestium astro- 
rum genere etc. Fuit polius peculiare, atque adrniranduh 
Dei opu8. Quod autem uon omnes , qui in Oriente 
stellam illam viderant, ad lesum Christum adorandum 
cum Magis profecti sint, ideo contigit, quia vel myste* 
rium non capiebant , vel aliis distenti curis ire nole- 
bant , vel etiam Magorum reditum praestolabantur. 
Magi vero ortum Salvatoris ex signo iilius stellae co- 
gnoverunt ex vaticinio Balaam Num. Cap. XXIV v. 12 
Orietur stella ex lacob, cujus Balaami posteri ipsi fue- 
re. Accessit continua majorum traditio, et huic etiaoi 
iUustratio «uperna ; prout cum aliis Patribiis, quos Sua« 
rez in 2 part. disput, II Sect. 5 et 6 crlat. Caterum 
haec stella prope Hierosolymam se ocuHs Magorua^ 
subtraxit : dimissis autem ab Herode ad Christum quae- 
rendum iterum apparuit, eo^que adduxit in Bethleem ; 
minime vero eosdem reduxit in Orientem. .Plura de 



Stella Magorum docte et erudite praeter alios disserunt 
Calmetus , Cornelius a Laplde , Mayr , Suarez et Sal- 
meron. 

YU. Magorum numerus ionga jam aetate ad tres de- 
finitus est. Id tam quam certum ubique constituit 
S. Leo Magnus Sermone 1 4 5 6 7 8 rfe Epipha- 
nia ; luculenter adstruit S. Caesarius Sermone 139 in 
Appendice Tom. Y S. Augustini. Beda, Rupertus Ab- 
bas, et Interpretum post ilios turba, quin et communis 
atque unica nostra aetate ferme apud Ecclesiam rece- 
pta sententia, paria docent. Nomiha Magorum, ut do- 
cent Bollandistae Tom. I Maji pag. 7 inaudita fuerunt 
usque ad exitum saeculi duodecimi. Nullus enim sert« 
ftor vel Graecus, vel Latinus profertur per tot saecula^ 
usque ad Friderici Barbarossae tempora , qui nomina 
nunc vulgata usurparit. In Collectaneis , quae exstani 
T. 111 Operum Venerabilis Bedae pag. iii^Sl et eidem 
perperam adjudicantur, Magorum primus, qui Melchior 
dicitur, senex, canus, promissa barba et capillis perht- 
t>etur: secundus nomine Gaspar juvenis, imberbis, txp- 
bicundus : tertius, qui Balthasar \ocatur, fuscus, inte- 
gre barbatus. Hinc fortasse hauserunt pictores, ut Ma«- 
gorum unum colore subnigro, ceteros albo effingerent. 
Zacharias Episcopus Chrysopolitanus , saecuto XII na- 
tus in Hisioria Scholastica contendit eos hebraice nun- 
cupatos Apellium , Amerum , Damascum , scilicet fide» 
lem, humilem, misericordem. Petrus Comestor graece 
vocat Malagat, Galgalat, Saracin, quas voces interpfe- 
tatur , Nuncium , Pium , Gratiam. Anno 1638 fuit in 
Gallia, qui edito volumine persuadere tentaverit, Ma- 
gos non alios fuisse, quam Henochum, Eliam, et Mel- 
ehisedechum e terrestri Paradiso ad Christi praesepe 
a Stella deductos. Quod commentum refellunt TheophH 
lus Raynaudus, in Diptychis Marianis part, 5 puncto 8 
num. 25 ; et Petavius, Lib. I de Opificio sex dienm 
Cap. IV S 3 pag. ^k ; Lamy • Harmonia Evangelica 
Lib. 1 Cap. II; Bailietus, in Hisloria adorationis Mago- 
rum num. 2 ; Honoratus a S^ Maria, Animadversiones 
in regulas, et usum critices Lib. III Diss. IV Art. II ; 
Calroetus, in Dissertatione de Magis; Sandinus, in Histo- 
riaFamiliae Sacrae Cap. III; contraque docent de Mago- 



rum Domine nihil nobis esse compertum. Qiiod quidem 
noD eo dictum voluthus, ut Coloniensis Ecclesiae piae tra- 
ditioni quidquam detrahatur, quae £cclesia, ut testatur 
Boliandus ad dtem seitam lanuarii, Magos sub nomini- 
bus Melchioris , Balthasaris , et Gasparis veneratur ; 
eorumque corpora Galesinius, in Notis ad Martyrolo* 
jium pag. 13 ; et Saxius, in Historia Corporum SS. Ger^ 
vostt et Protasii num. 38 referuiit Constantinopolim al- 
lata, inde ab Eustorgio Episcopo Mediolanum avecta, 
post sexcentorum septuaginta annorum cultum , quem 
iQ Basilica ab eodem Episcopo aedificata fideles illis 
tribuerunt, tandem sub Friderico Oenobardo illinc amo- 
ta» et ab Episcopo Reinoldo Coloniam asportata. 

yill. Ad professionem Magorum quod spectat, nos 
plaDO non latet, Patrum quamplures in ea fuisse per- 
suasione , viros illos Magiam , curiosas artes, astrolo- 
giam judiciariam exercuisse. Alia tamen sedit de pro- 
fessione Magorum opinio apud alios Patres et Interpre- 
tes multos, persuasos nihil diabolicum in eorum stu- 
diis repreheodendum , quippe qui magiam tantum na- 
taralem callerent. Tertullianus De Idolatria innuere vi- 
detur , astrologicae scientiae cognitione Magos de ad- 
ventu lesu Christi certiores factos fuisse. Propius ta* 
nen yero nos arbitramur, Magos ilios viros fuisse sa- 
pieotes, veri Dei cultores, qui, uti lob et ejus amicis 
multi interpretum Regiam illis tribuunt dignitatem. Id 
autem permagnum huic opinioni pondus aflert , quod 
in Epiphaniae Festo de Magorum adoratione Ecclesia 
Davidico illo utitur vaticinio Psalmi 71: Reges Arabum 
et Saha dona adducent : idque a priscis temporibus. 
Quamquam autem textus ille aeque ac Isaiae oraculum : 
Amhulabunt Gentes in lumine tuo, et Regee in splendorB 
ortus tui^ de Regibus ethnicis, barbarisque gentibus in- 
telligatur , tamen Ecclesia quae vaticinia tlla ad Ma* 
gorum adorationem accommodat, satis aperte declarat, 
propensiorem se ad eam sententiam esse. Tertullianus 
in Libro adversus ludaeos Cap.^ 9 disputans de Magis, 
in eam partem fertur oratione, lit dicere videatur, illos 
Keges fuisse. Verba cjus haec sunt : Reges Arabum , 
et Saha dona offerrent illi: nam et Magos^ Reges fere ha» 
hit Oriens. Caesarius vero Arelatensis Sermone 139 



in Appendice Sermonum S. Augustini idem docet tan- 
quam vulgo receptum. Ait enim § 3: Illi Magi ire$ 
Reges esse dicuntur. Et S. Gregorius Magnus in Libro 
Aotiphonario : Rex magnus naius est IsraeU et vene* 
runt Reges terrae adorare eum. Et obtulerunt ei mune^ 
ra^ aurum, tkusj et myrrham. Multo etiam evidentius 
quam ceteri, huicveritati testimonium perhibet Pusca- 
sius Radbertus Espositionis in Matthaeum Lib» II his 
terbis : Magos Reges exiitere. lure igitur ac merito Ma* 
gos Christi adoratores Reges fuisse, Fidelium pia tra- 
ditio tenet , ut ait Baronius ad annum Christi I § 30. 
. IX. Cujates fuerint, ac unde venerint Magi adoratores, 
inquiri potest^ qui a Matthaeo simpliciter ex Oriente ve^ 
oisse dicuntur. Quadruplex ea de re circumfertur opi- 
oio. Prima Chaldaeos illos fuisse , et ex Chaldaea ve- 
nisse ponit. Altera Magos ex Mesopotamia venisse opi- 
nio ponit, illosque ex posteris Balaami fuisse, qui le- 
ium Christum sub Stellae symbolo oriturum praenun- 
daverat, Num. Cap. XXIV. Ita Origenes et Basilius 
Magnus. Tertia Magos Arabes ex Arabia accersit opi- 
nio , non deserta illa quidem et petraea , sed ex fe* 
lice , quae ludeae comparatione Orientalis est. Hanc 
sententiam sequitur Tertullianus Libro adversus ludaeos 
Cap. 9, et Lib. III contra Marcionem Cap. 13. Davi- 
dica illa afferens verba: Et dabitur ei de auro Arahiae; eX 
illa: Reges Arabum et Saba dona offerent et. S. lustinus 
Dialogo cum Triphone Magos Arabes vocat. Huc accedit, 
ut nuper innuimus, Arabiam Felicem ad ludeae Orienta- 
lem plagam positam esse; et Matthaeum scripsisse, Ma- 
gos ab Oriente profectos; ejusque regionis munera Au- 
rum, Thus, et Myrrha attulisse. Grotius Tom. VI Criti- 
corum sacrorum pag. 71 et 72 ad ea Sancti Matthaei 
yerba, ab OrientCy vetustissimara fuisse ait Christiano- 
nim opinionem, Magos ex Arabia venisse.Postrema sen- 
tentia tenet , Magos et Persas fuisse « et ex Perside 
Venisse contendit. Quam et tuentur S. loannes Chry- 
sostomus, Clemens Alexandrinus, ac ipse etiam Divus 
fhomas 3 part. quaest: 36. Quo potissimum tempore 
in ludaeam venerint, non una est Chronologorum sen- 
tentia. Septem hoc in argumento opiniones extant. Pri- 
ma biennio integro , aut certe exacto fere biennio a 



Cfaristi ortu, Magos Bethleemem pervenisse arbitratur. 
AHera post annura expletum. Tertia post duos , aut 
tres fere menses, seu ut ipsis hujus opinionis Yiodicis 
verbis utar , aliquot post purifieationem $eptimam$. 
Quarta proxime , aut certe non multum post Mariae 
purilicationem. Quinta non multum ante purificationem, 
VII seilicet , aut , si vis , YI Kal. Febr. Sexta tertio 
decimo post lesu Christi ortum die. Septima denique, 
eo ipse die, quo natu9 est lesus, aut certe haud multo 
post. Multo major eorum est numerus, qui Vl lanua- 
rii diem Magorum adventu sacrum volunt. Plerique sci- 
licet tam Historici, quam sacri Interpretes, et Schola- 
stici pro hac parte decertant, et ad hanc opinionem affe- 
rendam vindicandamque anno 1760 valde elegantem dis- 
sertationem edidit Cl. P. Liberatus Fassoniujs Scholarnm 
Piarum. Et re quidem vera ab antiquissimis usque tem- 
poribus VI lanuarii die , Epiphaniae Festum Ecclesia 
eelebrat, atque in eam diem mirabili quadam consen- 
sione Ecclesiae omnes Occidentales conveniynt. Qaod si 
veteres Patres consulis , idipsum edoceberis. Ad rem 
audiatur S. Augustinus Sermone CCIII de Epiphania 
Gap. I: Dominus noster lesus Christus ante dies tredecim 
natus , a Magis hodie traditur adoralus. Scholasticorum 
princeps S. Tbomas idipsum inculcat. Haec ex pluri- 
mis seligo S. Doctoris verbis: Magi, inquit , III part. 
quaest. XXXVI art. tf , pervenerunt ad Christum decima 
tertia die nativitatis ejus , quo die Festum Epiphaniae 
celebratur. S. Thomam porro reliqui Scholastici sequun- 
tur. Censent aliqui, Magos invenisse et adorasse Chri- 
stum in eadem spelunca ac praesepio in quo reclinatas 
fuerat post ortum. Ita sensisse videtur Chrysostomus , 
Homilia 6 et 7 in Matthaeum ; Hieronymus , Epistola 
14 17 18 et 27 ; Augustimis , Sermone II de Epipha- 
nia; et alii recentiores, inter quos l^aronius ad annqm 
1 num. 3i: Constans, inquit, in^uper est de his San* 
ctorum Patrum sententia , Magos Bethleem advenientes 
in Praesepe, ubi natus est, Christum Dominum reperisse, 
id Chrysostomo, Augustino, Hieronymo saepius et alii 
fere omnibus attestantibus. Unde summo jure redarguun- 
tur qui aliter senserunt , ea levi ratione permoti , quod 
Matthaeui nullam de praesepe fecerit meniionem, sed di- 
Vol. .11. 2 



««» 18 «N 

xerit €0$ intram domumt quasi vero non sit divinae Scri- 
pturae satie frequens phrasis , locum quemlibet ad habi' 
tandum tamen accommodatum, quantumlibet exiguum, 
domum appellare, Non his tanrien flecti se sinunt alii 
litteratissirai Theologi , et Scripturarum Interpretes. 
Maldonatus, Petrus de Marca, Florentinius, Torniellus 
probabilius putant, Beatissimam Virginem jara se do- 
mum aliquam antro vicinam recepisse. 

X. Cum inter praecipua , quibus Christi divinitas 
deraonstratur, argumenta illud etiam esse soteat, quod 
ab adhibita Christo puero a Magis adoratione repeti- 
tur , omnem impendunt operam veteres novique A- 
riani , ut illud eyertant , ostendanlque hoc tantum in- 
tendisse Magos , quum intrantes domum , invenerunt 
pnerum cum Maria matre ejus et procidenies adorave- 
runt euin, et apertis thesauris suis etc, ut civile ei obse- 
quium deferrent. At vero, nonne, dum Evangelista Mat- 
thaeus nosdocet adoratum tantummodo fuisseChristum, 
neque ullam Mariae et loseph mentionem facit , satis 
indicat , praestantiam aliquam multo sublimiorem ea 
quae in Maria et loseph resideret, detectam fuisse in 
puero lesu, eamque ob caudam illi tantum adorationem 
adhibuisse, et munera delata obtulisse ? El procidentes 
adoraverunt eum , et aptrlis thesauris suis obtulerunt ei 
munera , aurum , thuSy et myrrham. Quae erat porro 
praestantia haec sublimior, nisi ea , quae lesum Chri- ' 
stum supra creaturam quamlibet eilerebat, ideoque Di- 
vinitas,! quam cum in Christo tantummodo agnovissent, 
huic soli adorationem, et mystica munera tribuerunt? 
Sed quid multis est ppus , quandoquidem unanimi con- 
stantique consensione nos docent Patres , Divinitatem 
lesu Christi et agnitam fuisse a Magis, et muneribus, 
quae eam testarentur , affectam ? Et sane lustihus 
in Dialogo cum Triphone ludaeo Ephesi habito , con- 
ceptis verbis aifirmat, ut scribit Honoratus a S. Maria« 
Magos ad praesepe accedentes e tenebris Idolatriae in 
veri Dei lucem vocatos fuisse, Dignus est autem qui 
audiatur Eusebius, apud quem Magi, in primo Histo- 
riae Libro, Herodi regi significant, incredibili se efferri 
studio natum puerum, utpote Deum^ adorandi. Dignus 
Gregorius Nazianzenus Ciratione 38, qua nos ad imi- 



tandam religionem Magorum , perspectamque omni- 
bus pietatem etiara atque etian]^ hortatur in haec ver- 
ba : Cum stdla curre , cum Magis dona offer, aurum , 
ihus , et myrrham , ut Regi , ut Deo, ut tua cauea mor* 
tuo, Neque post Eusebium Qt Gregorium praetereun- 
dus est de Latinis auctoribus Aquilinus luven^us, qui 
de Evangelica Hbtoria quatuor conscripsit Libros, Con* 
stantini Magni nomine insignitos , religiosus poeta , et 
ita mysteria munerum explicans; 

Aurum , thus , myrrham Regique Hominique Deoque : 

quod quidem pulchrius fortasse dixerit, ut singulae sen- 
tentiae cum singulis apte cohaereant , 

Aurt^, thu8, myrrhum Regique Deoque Hcfminique 
Dona ferunt, , * 

Fuere autem hi versus ab Hieronymo in suos deinde 
commentarios cum.laudis praefatione translati, cumque 
olira nostris oranibus in ore essent, passimque raanda- 
rentnr raeraoriae , perfacile hic apparet , Christianum 
populum in ea versatum fuisse sententia, Magos lesu 
Christo vota suppliciter nuncupasse , et :quid d'e illius 
.natura, ac divinitate sentirent, suis etiam testatura rau- 
neribus reliquisse. Insuper Magos ad lesu Christi pedes 
abjectps ejus Divinitatera probe agnovisse i et religio- 
ne, qua decuit, raaxiraa coluisse, testificantur Hiero- 
nyraus , Augustinus , Maximus Taurinensis , Paulinus, 
Prudentius, Sedulius, Cassianus, Cyrillus, Petrus Chry- 
sologus, Arnobius, GelasiuS) et ut mittara reliquos, Eu- 
sebius Eraissenus(l]. Tradituni adeo constanter fuit, ita 
ut, Magos Divinitatis honoribus lesum Christum prose- 
cutos fuisse, possiraus afiirraare, hancque esse primam 
Ecclesiae totius antiquitatem. Perspicue hoc enunciatur 
in Collecta diei Epiphaniae, qua ita oraraus: Deus, qui 
Unigenitum tuum Gentihus, Stella duce^ revelasii, Quae 
Collecta in Sacramentariis antiquioribus reperitur. E(i- 
clesia quoque divinam hanc adorationem canit in Hymno 
Epiphaniae , qui incipit : Crudelis Herodes Deum etc. 



(1) Yide Fassoni De Cultu letu Christa a Magis adhibito 
Diseertatio, 



20 

ubi tria raunera distinguit, quorum aUerura thus est, 
lesu Christo tanquara Jjeo oblatura. Deinde perplacet 
mihi ratio illa altera, quae auctores habet Athanasiuin 
de Graecis , de Latinis Augustinum et Fulgentiuiii , 
complures antea ludaeorum Reges fuisse natos, immo 
etiam obiisse, neminera tamen quaesitum a Magis, ne- 
mini ab exterarum nationum hominibus, dum in cunis 
vagiret , venerationem adhibitarri. Magos igitur pueri 
Divinitas rapuit, non regia movit auctoritas. 

CAPUT III. 

DE SANCTISSmi NOMINIS IBSC FESTO. 

t 

I. Secunda post Epiphaniam Dominica celebratur Fe- 
stum Sanctissimi Nominis lesu. Ineunte saeculo decimo 
quinto , cum Ecclesia Cathoiica diro schismate«labora- 
ret , et factiosorum hominum turbis Italia misere ve- 
xaretur, Sanctus Bernardinus Senensis, ex Ordine Sancti 
Francisci , Italiae oras percurrere coepit , et , ut ad 
morum correctionem, et poenitentiam populos invitaret, 
atque ad spem veniae obtinendae meritis Salvatoris no- 
stri, ac Mediatoris inter Deum et hominem lesu Chri- - 
sti excitaret, in fine Concionis tabellam proponere con- 
suevit Sacratissimum Nomen lesu circumductis radiis 
ornatum prae se ferentem , cui ut populus veneratio- 
nem impenderet , hortabatur. Actus hic reprehensibilU 
a nonnullis habitus est : quare , accusato apud supre- 
ma Urbis Tribunalia Summumque Pontificem Sancto 
Bernardino uti novi cultus inductore , celeberrima de 
^a re disputatio inita est anno 1427 in Basilica Vati- 
cana. At , egregie causam Sancti Bernardini tutante a- 
lio Instituti Franciscani Alumno Sancto loanne de Ca- 
pisirano , nedum Sanctus Bernardinus sicut innocens 
dimissus est , sed cultus Nominis lesu ab eo propaga- 
tus ope tabellae supra recensitae, approbationem a Sede 
Apostolica reportavit, ut plene referunt Sanctus Anto- 
ninus, 3 parU tit. 22 Cap, 7 S Sanctus; Marcus Ulyd- 
siponensis , 3 part. Historia Francorum lib. i/Cap'. II; 
Bzovius , in AnncUibus Minorum T. V ad annum Chri'' 
$ti 1427 pag. 183; Raynaldus, in AnnaUbus ad annum 



21 

Ghristi ik3/i num. 2k ; Continuatores BolUndiani , in 
Vila Sancti Bernardini ad diem 2i Maji , pag. 308 et 
sequentibus; Baillet, in Vitis Sai/ictorumy in Vita Saneti 
Bernardini tom. U pag. 335 num. 6: ideoque in tertia 
Lectione Officii proprii, quod in Ecclesia universali re- 
citatur die festo ejusdem Sancti haec babentur: Bernardi' 
fMs urhes atque oppida concursans in nomine lesu quem 
SBmper in ore et in pectore gerehat, coUapsam pietatem, 
moresque verbo et exemplo magna exparte re«a*(tttl.Vin- 
dicato ab objectis ritu Cultus erga Nomen lesu, Frater 
Bernardinus de Bustis celeberrimus Concionator Seraphi- 
cae Familiae omnem operam navavit, ut hujus Nomi- 
nis Cultus particulari Officio in Ecclesia coleretur. Ita^ 
que Officium Nominis lesu composuit idque obtulit 
Sixto IV et ejus immediato Successori Innocentio VIII, 
tesle Wadingo in Opere cui titulus : De Scriptoribus 
Ordinis Minorumy in verbo Bernardinus de Bustis, ubi 
inquit penes se extare Codicem autographum memorati 
Qfficii praedictis Summis Pontificibus oblati. Quae qui- 
dem res etsi tunc infecta mansisset , suum tandem 
habuit coroplementum sub Clemente VH qui ad preces 
Franciscani Ordiois per Litieras Apostolicas in forma 
Brevis expeditas die 25 Februarii anno 1530 instituit 
solemne Festum Sanctissimi Nominis, celebranduro tum 
per Viros, turo per Moniales ejus Ordinis quotannis die 
14 lanuarii cum recitatione praedicti Officii, quemad- 
modum Tideri potest apud Wadingum in Annalibus ad 
annum 1530 nuro. 10 et 11 T. VIII. Ab Ordine Sera- 
phico ejusdem Officii recitatio ad alios postea Religio- 
sos Ordines extensa est : a Monachis quippe Carthu- 
sianis anno 1643 recitabatur secunda Dominica post 
Epiphaniam , sicuti colligitur ex eorum Breviario dicto 
aono typis Lugdunensibus edito. Auctoritate quoque 
Congregationis Sacrorum Rituum in Regnis Hispania- 
rum , aliisque locis et regionibus idem Officium ce- 
lebratum est : cumque Carolus VI Augustissimus Im- 
perator sanctae memoriae Clementi XI et deinde san- 
ctae memoriae Innocentii XIII enixe suppUcasset pro 
hoc eodem Officio ad universam Ecclesiam extendendo* 
re bene discussa in Sacrorum Rituum Congregatione » 
die tandem 29 Noverobris 1721 responsum fuit pro ex- 



tensione Odicii alias concessi ad Ecclesiam uniyersalem 
pro secunda Dominica post Epiphaniam. 

11. Hujus Sacratissimi Nominis impositio provenit a 
Beo per ministerium Angeli: inquit enim Sanctus Pau- 
lus in Epistola ad Philippenses Cap. II v. 9: Propter 
quod Deus excUtavit illum , et donavit illi Nomen , quod 
est super omne nomen : et Sanctus Lucas in Evangelio 
Cap. II vers. 21 ait : Vocatum est Nqmen ejus lesus, 
quod vocatum est ab Angelo , priusquam in utero eond" 
peretur, lesu nomen , quo Christus in Circumcisione 
DuncupaHir, idem est, quod Gabriel Angetus Mariae 
et losepho nunciaverat. Eo autem nomine coctinentur 
excollentissime cetera quibus Messias in Scriptura di- 
stinguitur, \ elutl Emmanuel , Dominus nobiscum j /e- 
didiah, dilectus Deo, Pacificus, Princeps pacis, Pater 
futuri saeculi , Angelus Testamenti , Christus Domini» 
lustus , Oriens, Sol justitiae. Omnes hasce appeHatio- 
nes complectitur unicum lesu vel Salvatoris nomen ; 
quaeque sub variis nominibus promissa fuerant, lesus 
absolutissime implevit, quippe qui salus, pax, felicitas 
et solatium est omnium qui slbi credunt. Nomen est f 
inquit Apostolus ad Philippenses Cap. II v. 10 super 
omne nomen ; ut in nomine lesu omne genufiectatur, coe- 
lestium , terrestrium , et infernorum. Hoc enim est no- 
men quod infinite superat omne aliud nomen. Unde est 
apud Graecos epitheton Dei ^«Trpwvojxos , idest, quo ni- 
hil excelsius nominari potest. Pulchra sunt verba Divi 
Bernardi in Cantica , Sermone XV n. 6: Si scrihas-y 
non sapit mihi , nisi legero ibi lesum, Augustinus quo- 
que Confesstorium Lib. III Cap. IV scribit , se ante- 
quam ad Catholicae Ecclesiae castra venisset, cum Ci- 
ceronis Opera Philosophica legeret , a terrenis rebus 
avocatum ad caelestium rerum contemplationem rapi 
fiensisse. Et hoc solo in me ianta fiagrantia refrigebat , 
quod nomen Christi non erat ibi, Et quidquid sine hoc 
nomine fuissetj quamvis litieratumj et eocpolitum, et ve- 
ridicum , non me totum rapiebat. In Veteri Lege qui- 
dam etiam hoc eodem nomine sunt appellati , quorum 
opera temporalem salutem quispiam consequutus esset. 
Itaque filius Nave appellatus est lesus , qui populum 
Israeliticum ex Aegypti captivitate per Moysem libera- 



tum suo ductu et coDsiliOy cum Moysi successisset, ia 
promissionis terram traduxit. Idem fuit nomen filio 
losedech Sacerdotis , et Syrach , qui Christum Domi- 
num Servatorem nostrum praefigurarunt. Quan;iobrem 
pivus Thomas 3 part. qu. 37 art. 2 ad 2 ait : Ad 
secundum dicendum , quod his qui fuerunt anie Chri- 
sium 9 potuit convenire hoc nomen lesus secundum ali- 
guam aliam rationemy puta quia dliquam corporalem et 
temporalem salutem attulerunt. Sed secundum raiionem 
spiritualis et universalis saluiis hoc nomen proprium est 
Christo , et secundum hoc dicitur esse nomen novum. In 
Missa SS. Nominis lesu , quamvis in pluribus Missali- 
bus impressa servetur Sequentia, quae incipit : Lauda 
Sion Salvaioris lesu nqmen , et amoris , haec tamen non 
Gst dicenda nisi a Fratribus Minoribus S. Francisci, tum 
quia in concessione antea facta Societati lesu anno 1701 
1 Octobris , dicitur expresse : Exclusa tamen Sequentia; 
tum quia post hanc universalem concessionem , Missa 
Romae impressa non continet dictam sequentiam. 

CAPUT IV. 



DE DOIHINICA SEPTUAGESIMJE , SEXAGESIMAE , QUINQUAGE- 
SIM^ |:T DE FERIA QUARTA CINERUBI. 

L Sancta Mater Ecclesia, ac mundus diversis plane- 
que oppositis itineribus animos fidelium ad celebran- 
dos Quadragesimae dies paulatim adducunt. Ecclesia tri- 
bus Dominicis Septuagesimae , Sexagesimae , et Quin- 
quagesimae diebus antea propositis, viam nobis ad Qua- 
dragesimam aperit. Hae tres Hebdomadae ad poeniten- 
tiam sunt destinatae, et juxta diyersum Ecclesiarum ri- 
tum ordinantur ad Quadragesimale jejunium. Qui Sab- 
bato non jejunabant, ut fiebat in Oriente, anticipabant 
Quadragesimam una hebdomada, quae Sexage&ima no- 
minabatur ; qui neque feria quinta neque Sabbato jeju- 
nabant, anticipubant eam duabus hebdomadis, quas ap- 
pellabant Septuagesimam ; quidenique neque feria quinta 
majoris hebdomadae, neque SabbatoSancto jejunabant, 
duos hosce dies aliis quatuor adjungebant diebus , ut 



quadragenariuin complerentnumerain, talemque hebdo- 
madam appellabantl^tngiia^eMmam. Septnagesimae, Se- 
xagesimae, et Quinquagesimae diebus moerorem prae- 
fert Ecclesia. In Divinis Officiis Alleluja non amplius 
utitui^, cujus loco, tau8 tibi Domine etc. subrogatur, 
quod humilitati nostrae et calamitati , quae a primo 
parente in nos derivata est , aptissime convenit , uti 
Martene et Gavantus recte perpendunt. In dimittendo 
autem Allelvja non unus fuit omnium Ecclesiarum usus. 
JVaw, ut ait Durandus Lib. VI Cap. 24 quidam in ipso 
Sabbato dimittunt Alleluja ad Sextam, quidam ad No^ 
fiam, quidam ad Vesperas, quidam vero ad Nocturnum 
hujus diti. Rectius tamen dimittitur in Vesperis, quia tum 
dies incipit quoad diurna ofjicia , quia nox praecessit r 
dies autem appropinquavit, Insuper per eos dies Psal- 
mi Dominus regnavit , e^ lubilate etc, , qui plurima 
laetitjae signa continerit , minime recitantur , sed alii 
Psalmi, Miserere, et Confitemini adhibentur, qui ad tri- 
stitiam et moeroreml concitandum prope facti viden- 
tur, sicut Sarnellius Epistola octava Libri VI primus o- 
mnium advertit. Non dicitur amplius Te Deum , quia 
tempus tristitiae est, quo solemnitatis et laetitiae cantica 
supprimuntur. In Ecclesia Turonensi S. Martini serva- 
tus est usus dicendi Te Deum usque ad Dominicam Pas- 
sionis. Ecclesia incipit in Septuagesima Tegere Gene^imr 
ut nobis ob oculos ponat hominis lapsum in persona Adae, 
ejus exilium eParadisoubi illum Deus collocarat, poe- 
nitentiam illi impositam ad expiandam culpam, et pro-^ 
missionem Mediatoris et Reparatoris ejus peccati. Oh'ra 
per hasce tres Hebdomadas singulis diebus habebantur 
Antiphobae propriae ad Benedictus , et ad Magnificat 
desumptae ab Evangelio cujusque Dominicae; hodie ha- 
bentur tantum ad Magnificat. £x sacris Annalibus explo- 
ratum habemus piam consuetudinem quadraginta Hora- 
rum per tres dies a Quinquagesima usque ad Feriam 
quartam Cinerum saeculo decimo sexto primum coepisse, 
ut Fideles hoc pacto, neglectis mundi illecebris, ad 6aD- 
cSa opera incenderentur, Deumque Bacchanalium crimi- 
nibus gravius iratum mitigarent: constat etiam ex Bao- 
cio, in Vita 5. Philippi Nerii Lib. I Cap. 14 num, 7 
6. Philippum postremis Bacchanalium diebus solemoem 



ad septem Urbis Ecclesias magna popuH frequentia sup*- 
plieationem ob easdem causas jnstituisse. 

II. Initium Quadragesimae vocabatur Caput jejunii ; 
atque ita vocata est Feria quarta Cinerum. Primus 
iste jejunii dies adeo solemnis est , ut proprium Offi- 
cinm nuHi cedat solemnitati, quae eo dte possit occur- 
lere , ne Patrono quidem Ecclesiae. Videsis S. Basi- 
lium, et antiquos Patres de primo die jejunii disseren- 
ies, ut intelligas, quanta populorum frequentia convo- 
laret ad Ecclesiam, ut ibi per preces et praedicationem 
tam salutare tempus inchoaret. Quoad Cinerum caere- 
moniam, baec erat quondam ratio peccatores poenitentiae 
addicendi. Tertqllianus in Libro de Poenitentia poeniten- 
tem describit conspersum cinere: Horrore cineris con^ 
cineratum prosternis in medium. 8. Ambrosius ad Ftr- 
pnes lapsas Cap. YIII poenitentiam alicui virgini indi- 
cens, lugubre praescribit vestimentum, cilicium et cine- 
rem: Totum Corpus cinere aspersum. Cinerum igitur cae- 
remonia ad publicos olim poenitentes tantum pertine- 
bat. Publici vero poenitentes dicebantur quibus publica 
' poenitentia erat imposita ob publica crimina. Sapienter 
hoc enim ab,Ecclesia institutum est, ut qui publice de- 
liquit , publicam luat poenitentiam , quae non solum 
ipsi prosit ad salutem, sed etiam ccteris ad exeroplum. 
Dionysius Petavius, in Animadversionibus ad haeresim 
59 Epiphanii Tom. 2 pag. Sti-S ; «luenin, de Sacramentis 
Cap. 7 art. I ; Carolus Witasse, de Poenitentia; existi- 
mant etiam peccatis occultis, sex prioribus saeculis, ini- 
positam fuisse poenitentiam publicam. Sirmondus cori- 
tra, cui plurimi adhaeserunt , in Historia Poenitentiae 
publicae Cap. 2 pag. 82 Tom. IV Opp. affirmat gra- 
vioribtts tantnm criminibus publicis ipsam poenitentiam 
fuisse impositam ! quod vir clarissimus probat primum 
argumentis ex Augustino depromptis. Nam SanctusPa- 
ter Capite 85 Enchiridii docet in actione poenitentiae 
eum qui crimen commisit, a Christi corpore separari. 
At in Epistola 54* ad Macedonium num. 153 docet eos 
a societate Altaris removeri, quorttm crimina manifestd 
sunt. Proximo capite quarto pag^ 468 confirmat Sir- 
mondus sententiam suam auctoritate Canonum, quive- 
tant ne ob occulta delicta imponatur publica poeniten- 



26 

tia. Inculcant et ipsam disciplinam poenitentiae publicae 
pro publicis criminibus imponendae Patres Concilii Tri- 
dentini, Sessione XXIV De Reformatione ^ Cap. ¥111. 
Praxim disciplinae , de qua nos agimus , passim post 
Trideutinum fuisse et in aliis tum Provincialibus, tum 
Dioecesanis Conciliis injunctam, docet lueninus in Dis- 
sertatione VI De poenitentia, et alii docti viri. 

III. Caput jejunii, ut diximus, appellata fuit feria IV 
Cinerum. Poenitentes eo die debuisse ad Ecclesiam per- 
gere, atque vilibus indutos vestibus, nudis pedibus vulti- 
busque in terram demissis, Episcopo, vel ejus Poeniten- 
tiario se in Ecclesiae foribus praesentare, docent prisci au- 
ctores et antiqui Libri Pontificales. Quod poenitentiam pu« 
blicam et solemnem agentes non solum cum poenitentiam 
postularent, sed toto illius peragendae decursu , sum- 
ptuosis depositis vestibus, lugubres assumerent, saccum- 
que induerent, ac vultu ad terram demisso, nudis in- 
cederent pedibus , praeclarissimum testimonium afiert 
S. Hieronymus in £pistoIa ad Oceanum. Multa sunt 
in ea Epistola, quae veterem poenitentiae etiam a No- 
bilibus peractae disciplinam spectant. Mutabant itaque 
vestes, qui publicam poenitentiam suscipiebant, ejusque 
disciplinae adeo tenaces antiqui Patres fuerunt, utpoe- 
nitentiam ipsam postulantibus minime imponerent, nisi 
prius crinem tonderent ac vestes mutarent. Cautum id 
quidem fuit ex plurimis Synodis , praesertim vero ex 
Agathensi anni DV Can. XV. Nudis pedibus , et vul- 
tibus ad terram demissis comparuisse jam olim poeni- 
t^ntes, omnes pene Libri manuscripti Pontificales nos 
docent. Fuit et ille jam olim mos, ut Poenitentes noh 
modo, ubi initio Quadragesimae Episcopo se praesen- 
tabant, nudis pedibus adessent, verum etiam in poeni- 
tentiam pedibus nudis circa Ecclesias circuirent. 

IV. Illud nunc investigandum est, quisnam olim da- 
ret poenitentiam; Episcopus ne, an vero Sacerdos? Certe 
si pristinam, disciplinam inspiciamus, dare poenitentiam 
ad Episcopum olim pertinuit : idque cautum est ex 
variis Canonibus, ut^fuse probat loannes Dartis insuo 
De Canonica Disciplina circa poenitentiam, Opusculo, 
Cap.XXVI. At quam^is olim Episcopus ipse Dioeceseos 
suae generalis esset Poenitentiarius, ad eumque solum 



•«B 27 »K 

spectaret poenitentiae leges ponere « Canones condere» 
pablicam poenitentiam decernere; illud nihilominus li- 
quet, quod \el primis Christi saeculis, saeviente, quae 
Yivissima fuit, Decii in Christianos persecutione, ut scri- 
bit Socrates Lib. V JETu/ortae, Cap. XIX, Ecclesianm 
Efiscopi Canoni adjunaerunt^ ut in singulis Eccleiiii 
Presbyter guidam Poenitentiae praeesset. lam olim ergo 
fuit in Ecclesia Presbyter , quem vocant Poenitentia- 
rium. NoD enim primo institutus fuit ab Innocentio III 
in Synodo Oecumenica Lateranensi IV, uti quidam au- 
tumant. Si enim retroflectamus vestigia in superiores 
aetates , ut scite observat in sua Veteri ac Nova Ec- 
clesiae disciplina vir clarissimus Thomassinus, Parte I 
Lib. II Cap. X Num. V, obvius nobis prodibit Conres- 
sor generalis cujusque Dioeceseos. Erant insuper Ro- 
maois Pontificibus sui Poenitentiarii ante Innocentium III 
et ante Concilii Lateranensis IV tempora. Decretum in 
Concilio Oecumenico Lateranensi de Penitentiariisubique 
terrarum statuendis conditum fuit. Post memoratum 
Concilkim IV Lateranense vix Synodos invenies, in qui- 
bus de Presbytero Poenitentiario mentio non fiat. Vo- 
luit tandem Concilium Tridentinum Sessione XXIV Cap. 
VIIL ut Penitentiarii munus in perpelui Beneficii et Di- 
gnitatis gradum eveheretur. 

V. Ritus aspergendi cinere poenitentes desumptus est 
quidem a Veteri Testamento , in quo passim legitur , 
ludaeos in moestitiae indicium sacro opertos cinere se 
coospersisse. Hunc morem et primos Christianos ser- 
vasse, cuiD de suis criminibus poenitentiam agercnt, do- 
cent nos Tertullianus Libro De pudicitia, Cap. V. Pro 
varietate Ecclesiarum variae et erant olim Orationum 
formulae , quibus cineres benedicebantur , uti in anti- 
quis manuscriptis Missalibus et Pontificalibus videre est. 
lllud quoque de cineribus istis adnotandiim censeo , 
Qnod nempe non modo ab Episcopo benedicerentur , 
^d etiam aqua bQnedicta aspergerentur , ut pro com- 
perto habemus ex plurimis Pontificalibus. Ex dictis de- 
ducitur, quod passim eruditi scriptores docent , sacros 
^neres , quibus initio Quadragesimae omnes adspergi 
solemus, ad solos publicos olim poenitentes pertinuisse, 
subsequentibus autem temporibus aliquos pietate insi- 



28 

gnes voluisse participes esse harum publicarum humi- 
liationum, et cinere sacro etiam conspergi cum publi- 
cis poenitentibus ; idque demum in communem jam 
transisse consuetudinem saeculo scilicet XII ac XIII. 
Processio fiebat die ipsa initii Quadragesimae ad pro- 
ducendos poenitentes ad fores Ecclesiae, fiebatque nudis 
pedibus. Una cum sacris Cineribus imposita fuisse poe- 
nitentibus et cilicia, testantur non modo antiqui manu- 
scripti Libri Pontificales, et Patres, ac Synodi, verum 
etiam veterum poenitentium exempla, quos iis indutos 
in poenitentiae indicium, apud Scriptores Ecclesiasticos 
legimus. Hujus habitus rajtionem hanc reddit S. Hiero- 
nymus in Cap. III Lamentationum Hieremiae, In Cili' 
cio quippe asperitas, et compunctio peccatorum, in cinere 
autem pulvis osienditur peccatorum, Olim quoque cum 
aegrotis poenitentia imporiebatur, servari in iis debuisse 
cineris atque cilicii ritum , aperte constat ex Concilio 
Toletano III anni DLXXXIX Can. XII. Ut autem ad 
diversos istius diei usus revertamur, cernitur in diversis 
Ordinariis, quod Benedictio cinerum fiebat ad Altare, 
vel super mensa ad hoc praeparata; in pluribus Mona- 
steriis quidquid benedictorum cinerum supererat , as- 
servabatur pro morientibus, qui super cinerem exten- 
debantur. In Parochialibus Ecclesiis non incipiebatur 
Benedictio cinerum, antequam facta esset in Cathedrali, , 
et antequam Episcopus vel alter loco Episcopi praedi- 
casset. Quibusdam in Ec^lesiis distribuebantur Poeni- 
tentibus aliisque Fidelibus cineres ante Missam, et cum 
cineribus dabatur etiam aqua benedicta. 

VI. Varios antiquos Ordines ad imponendam poeni- 
tentiam in Quadragesima, in quibus praeter orationes, 
ac preces mentio fit septem Psalmorurii p.oenitentialiura 
una cum Litania dicendorum, legere est apud Morinum 
in calce Librorum, De Poenitentia et apud Martenium 
Lib. I De aniiquis Ecclesiae Riiibus Cap. VI Articu- 
1« VII. Antiquam consuetudinem ejiciendi ab Ecclesia 
poenitentes initfo Quadragesimae canentibus Clericis,: 
In sudore vultus tui, testatam habemus in plurimis Pon- 
tificalibus Libris De usu habendi ab Episcopo sermo- 
nem ad poenitentes , ostendendo ipsis , qualiter Adatn 
propter peccatum ejectus est de paradiso, et muUa mfl- 



ledicta in eum congesta sunt ; et qualiter ejus exemplo 
ipsi de Ecclesia ad tempus ejiciendi sunt , legere est 
quidem noo modo in ihanuscriptis fere omnibus anti- 
qois recentioribusque PontiGcalibus Libris, verum etiam 
in Agathensi Concilio apud Burchardum , Ivonem, et 
Gratianum , Can. In Capite , Distinctione quinquage- 
iima. Quantum ad orationis studiurh, corporisque afflii- 
ctatioDem , piaque varia opera a Poenitentibus exer- 
cenda, innumera pene extant apud antiquos* Patres te- 
stimonia , exemplaque illustria apud priscos scriptores 
Ecclesiasticos. Oratio hujus diei , Concede quaesumus 
extat apud Micrologum Cap. III pro die Cinerum : qui 
dies in quamdam festi speciem evectus est, ut yidere 
est ioConcilio Suessionensi an. 853 ad hoc, iit populus 
matutinis OQiciis interesse teneretur. Cum autem sin- 
gulis Quadragesimae diebus habeantur Evangelia pro- 
pria , ita etiam singulis diebus ad Benedictus , et ad 
Magnificat habentur Antiphonae propriae ab iis Evan- 
geiiis desumptae. In Adventu et in Quadragesima Papa 
oon dicit in Missa Pax vobis, sed Dominus vobiscum, 
ut patet in cunctis Ordinibus Romanis. Nunc genufle- 
ctitur ad Horarum preces , quod alias singulis feriis 
fiebat : verum hodie tam genufiexio , quam preces re- 
servatae. sunt ad dies jejunii unde istae preces Oratio- 
nes flebiles sunt appellatae. 

CAPUT V. 

DB DOBIINICA PALAfAltUM. 

I. Dominica Palmarum diversis (1) nominibus est ap- 
pellata, ab aliquibus Hosanna propter multitudinis le- 
sum Christum Hierosolymam intrantem excipientis ac- 
clamationes, ab aliis Dominica Indulgentiae, ut in vita 

(1) Gatalano , Pontificale Romanum Commentariis illustrO' 
tum^ Pars tertia Titulus IV ; et Caeremoniale Sanctae Romch 
»ae Scclesiae, Liber II Caput XXXVIII, Ll, et LV ; Martene , 
<Ie mtiquis Monachorum Ritibus^ Liber III Caput 13 et seqq. ; 
^onget , Institutiones Catholicae , Tomus II sectio quarta Ga- 
Pot n ; Dartis , de Canonica disciplina circa Poenitentiam , 
^put XXVI ; Sirmondus , Historia Poenitentiae publicaef Ga- 



30 

S. Gebehardi et S.Udalrici propter indulgentias quae hac 
die solemniter concedi solebant. Alii eam appellabaot 
Pascha competentium , quia Catechumenis explicabatur 
Syiubolum. £t re vera in Gallia vetus mos erat hodierna 
die explicandi Symbolum Catechuroenis , ut praecipit 
Concilium Agathense Can. 13: Ut Symbolum ante octo 
dies Paschae competentibus praedicetur : et in Missali 
Gothico Mi$sa appellata est Missa in Symboli traditio- 
ne. Mediolani hoc fiebat Sabbato praecedenti. Alii eam 
appellant Capitilavium , eo quia baptizandis caput , 
praesertim pueris lavabatur. At vero communius voca- 
ta est Dominica Palmarum. Triumphalem Christi Do- 
mini ingressum in Hierusalem in Palmarum Olivarum- 
que benedictione , et in hujus diei Processione nobis 
proponit Ecclesia. Sacrae splemnitatis initium sumitur 
ab illis verbis, Hosanna fUio David, etc. Non ubique 
inveniuntur pro benedictione Palmarum * quinque Ora- 
tiones : duas tantum roemorat Alcuinus quae aetate 
sua dicebantur, post quas fiebat distHbutio Palmarum, 

pat I et seqq. ; Orsi ; de Chrismate confirmatorio, Dissertatio ; 
Gopeti , Discorsi di Liturgia , Discorso V ; Morinus, de Sacrcbr 
mento Confirmationis Gaput V ; Ortelias , duplex lavacrum m 
Coena Domini fidelibus txhibitum, Pars prima Caput I et IV, 
et pars posterior Cj^put YI; Baltellus, Ritus annuae ablutionis 
Altaris majoris StJLcrosanctae Basilicae Vaticanaft in die Coe- 
nae Domini , Caput V, VI . et VII ; Berti , Historia Ecclesia^ 
stica sive Dissertationes Ecclesiastieae , Tomus 1 , Disserta- 
tio VI ; et de Theologids Disciplinis , Lib. XXIX Capite XX ; 
Menochius , de Vita Christi , Gaput III et seq. ; Honoratus a 
S. Maria , Animadversiones in Regulas et usum Critices, To- 
mus II Liber III Dissertatio I et seqq. ; Curti , de Clavis Do- 
minicis, Caput II et seqq. ; Borgia, de Cruce Vaticana^ pag. 
80 ; Venuti, de Cruee Cortonensi Caput VIII; CoUius, de San- 
guine Christi Lib. III Disputatio XI ; Maldonatus, m Evange» 
lia; Ghiffletius, de Linteis sepulchralibus, Cap. XXXIV et seqq.; 
Lamy, Harmonia Evangelica, Lib. V Cap. 26 et seqq.; Aya- 
la, Pictor Christianus, Lib. III Cap. 15 et seqq. ; Quaresmius, 
Elucidatio terrae sanctae, Lib. V Gaput II et seqq. ; Gretserus, 
de Sancta Cruce^ Liber U Caput XX et seqq. ; Trombelli, de 
Culiu Sanctorum, Tom. II part. III de Cruce appendix, Seetio 
II Caput I et seqq. ; Bellenghi , De Reliquiis lesu Christi, Ca* 
put I et seqq. ; Essich, de tenebfis tempore saluliferae passio- 
nis Orbi suffusis Dissertatio; Ducange, Glossarium mediae et 
infmae Latinitatis verbo Cereus Paschalis. 



31 

et interim cantabatur Pueri Hebraeorum. Duas habet 
Missale Bituricense , Augustodiinense , Lingonense , et 
Ordinarium Laudunense. Non pauci unicam dumtaxat. 
Complures orationes seu collectas ad Palmas benedicen- 
das continet antiquus Ordo Romanus. Ex precibus quae 
Romae hodie sunt in usu, videtur, uti ohservat Gran- 
colas, quod Missa propria pro hac benedictione dici so- 
leret. Quod remanet, vera Missa est usque ad Cano- 
nem ; Antiphona Hosanna est tanquam introitus, una 
dicitur Collecta una Epistola , Graduale , Evangeiium, 
habetur etiam Praefatio, et Sanctus. Affirmat Martene 
satis audacter in opere cui titulus : De antiqua Eccle- 
siae disciplina in divinis celebrandis Officiis Cap. 20 
num. 2 nullum hujus ritus benedicendi Palmas repe- 
riri vestigiuhi ante octavum nonumve saeculum. Cui 
sententiae magnam adfirmare fidem videtur Kalenda- 
rium Romanum octavi saeculi a Frontone editum, ubi 
sermo quidem fit de hac Dominica, sed de Palmarum 
benedictione omnino siletur. Yerum fallitur sapientissi- 
mus Tir. Etenim in Sacramentario S. Gregorii Magni» 
a clarissimo Menardo edito, hujus Benedictionis men- 
tionem fieri apertissime liquet in Oratione, quae Com- 
munionem praecedit, in qua Deo dicitur, ut quemadmo- 
dum fideles se illi ofTerebant eo die cum frondibus Pal- 
marum etRamorum, ita vellet eos post morlem recipere 
palmis victoriae praecinctos, et bonorum operum fru- 
ctibus exornatos. Praeterea uno tantum post Gregorium 
saeculo hic ritus in*Anglia vigebat, teste Aldhelmo in 
Libro : de Laudibus Virginis Cap. 15. Quod si rem al- 
tius repetere placet , eumdem ritum , etiam Gregorio 
antiquiorem, in Ecclesia Occidentali fuisse inveniemus. 
Nam in Sacramentario Gelasii Dominica Sexta Quadra- 
gesimae habet hunc tilulum : Dominica in Palmis de 
Passione Domini. Quo titulg sane docemur jam tunc in 
Romanam Ecclesiam Palmarum ritum invectum fuisse. 
In vetustissimo Kalendario Ecclesiae Roman^e , quod 
ipsemet Martene postea evulgavit T. tV Thesauri Ane' 
> cdotorum, quodque ipse eruditissimus vir labente quarto 
vel ineunte saeculo Y scriptum existimavit, haec legun- 
iwTiDominica inPalmas adS. loannem inLateranis. Nulli 
itaque dubium esse debet, quin hic ritus antiquissimus sit 



32 

in Ecclesia RornaDa. Antiqiium quoque fuisse in Oriente 
Palmarum festum, deducitur ex Vita S. Euthimii a Cy- 
rillo Scytopolitano scripta, in qua legitur, quod Solitarii 
qui in desertum seccdebant post Epiphaniam, ut ad fe- 
stum Paschatis se pararent, ad Monasterium suum re- 
vertebantur ad Festum Palmarum celebrandum , quod 
erat in Capite hebdomadae , qua Dominicae Passionis 
Mysteria celebrantur. A Clero procul dubio Monachi isti 
didicerant hoc festum celebrare. 

11. Processio in quibusdam Ecclesiis hac die duplex 
erat , scilicet Palmarum et Dominicalis solita. Ita do- 
cet Rupertus in Libro V de Divinis Ofjiciis Cap. 8. Crux- 
que plerisque in locis per totam Quadragesimam sacris 
in Processionibus non deferebatur , in ista discooperta 
apparebat et aliquo modo triumphabat, uti videre est 
in variis Ordinariis. Atque ut triumphalis gloria Cru- 
cis amplius demonstretur , non solum in processione , 
sed per totum diem aut magnam illius partem denudata 
manebat : id quod Carnotense Ordinarium S. loannis 
etiam ad altaria et capsas extendit. Nonnulli praeter 
Crucem , etiam sacrum Evangelii textum , tamquam 
Christi personam exhibentem cum solemni pompa de- 
ferebant. Meminit hujus ritus vulgatus Alcuinus in Li- 
bro de Divinis O^ms. In Anglia et quibusdam aliis 
regionibus non solum in figura, sed in ipsa rei yeritate 
Christo debitus honor impendebatur, delata hac in pro- 
cessione summa cum reverentia sacrosancta Euchari- 
stia. Ita decernunt statuta Lanfranci Cantuariensis Ar- 
chiepiscopi, ita praescribit Missale antiquum Ecclesiae 
Sarisberiensis. Processio drrigebatur ad aliquam Eccle- 
siam aut locum, ubi lecto Evangelio et facto sermone, 
rami benedicebantur , si tamen id prius factum non 
fuisset : aut indulgentiae solemnes, seu benedictio im- 
pertiebatur : saltem is erat quarumdam Ecclesiarum 
usus. Tandem qui praecipuus videtur fuisse processio- 
nis hujus.scopus , in statione fiebat Crucis adoratio , 
iteratis crebris ante ipsam genuflexionibus, quibus pium 
subjungebant osculum. Ita fere habet antiquus Ordo. 
Romanus. Renedictio et distributio Palmarum pluribus 
in locis fiebat extra Urbem : quapropter erant Cruces 
prope vicos et villas. Atque ut repraesentetur quod 



4N» 33 «k* 

fecit Salvator, fit cgressus ab Urbe, et ingressus soie* 
mnis ac veluti triumphalis cum ramis arborum. In re* 
ditu processionis ad valvas Ecdesiae cantatur hymnus 
Gloria laus, cujus auctorem faciunt Theodulphum Au- 
rciianenfem Episcopum, quem cum ille esset Andega- 
vis, ut ajunt, vinctus in carcere, transeunti cum proces- 
sione Ludovico Pio Imperatori cecinisse supponunt , 
cujus modulatio suavis iratum ita demnlsit Imperato* 
rem , ut vinculis absolutum libertato donarit. Yerum 
hoc valijjissimis rationibus refutat Menardus in Noi%$ 
ad S. Gregorii Sacramenlarium, Doctissimus P. Martene 
non negat tamen hunc hymnum a Theodulpho fuisse 
Gompositum et quidem ad usum Ecclesiae Andegaven- 
sis, maiLimc cum illum sub illius nomine cilasse videa- 
tur Lupus Ahbas Ferrariensis Epistola XX. Hujus hy^ 
mni, qui longe prolixior est in veteri Missali Albiensi et 
in PiciaviensiPontificali, quinque aut sex dumtaxat stro- 
phas dicimus. Ostium Ecclesiae aperitur quod antea 
erat occlusum, ut hinc intelligamus clausum fuisse ho- 
minibus coelum, Adamo peccante, et nonnisi lesu Chri- 
sti morte fuisse reseratum. Verba sunt Amati Pouget in 
InsUtulionibus Catholicis Tom. I part. 2 sect. & Cap. 2. 
Hoc ipsum adfirmat Eveillon in suo Libro: de proces* 
9ionibu8 EcclesiasUcis, Cap. IX ubi inter alia ait : 5a- 
ctrdos fores Templi, seu portas Civitalis pulsanst et im^ 
pacta Cruce aperiens Christum exprimit virlute passionis 
iuae portas Caeli aperientem, et de diabolo victoriam in 
Cruee reporlantem. 

UI. Ad Passionem igitur nonnihil veteris simplicita- 
tis retentum est in legendo Evangelium sine /u6e, sine 
J^ominus vobiscum. Non petitur benedictio, quia auctor 
henedictionis extinctus legitur; eademque de causa ne- 
^Ufi kiminaria deferuntur , neque thus adhibetur , ex 
Oruine Romano: quia fervor devotionis in Apostolis te- 
puerat. Nec dicitur Dominus vobiscum in detestationerfi 
(^Ale salutantis ludae. Omnis antea solemnitas in tanta 
jiioestitia tollitur. In Consuetudinibus Cisterciensium ad 
niaverba Emisit spiritum, signatur ritus osculandi ter- 
^am. In Ordinario Carthusianorum traditur , quod ad 
hunc locum dicitur: Adoramus te Christe, et benedici- 
^^9 tibit quia per Crucem tuam redimisli mundum. 
Vol. II. 3 



Legitur Passio quatuor Evangelistarum, juxta ordinem 
temporis, quo eam scripserunt; incipiturque per S. Mat-* 
thaeum -, et terminatur* per S. loannem. Martene iii 
Libro 111 de antiquis JUonachorum Rilibus demonstrat 
Passionem olim privatis in Missis non recitatam fuisse 
a Monacbis, sed ejus loco Evangelium de lesu Christi 
in civitatem ingressu. In Missali Gothico non dicitur 
hodie Passio, neque feria tertia, neque quarta subse- 
quentiy sed tantum feria quinta. Ad totam Missam te* 
nebantur Rami in Ordine Romanq ; unicaque dicitur 
Oratio , quae a Sancto Ambrosio accepta esf. Nptae 
illae t C. S. non sunl antiquae, auctorem habent incer- 
tum, et putat Gavantus, eas significare Christum, Chro^ 
nistam, Synagogam, alii Christum\ Cantorem, Succen- 
torem, nam Diacorii dicuntur hodie Cantores Passionis 
iD Caeriemoniali. Vox autem Succentor , non est nova 
aut recens in Ecclesia Latina, nam laudatus Gavantus 
illam legit inter Dignitates Cathedralis Aversanae in 
Istrumento celebrato cum Fratribus Minoribus anno 123& 
quod habetur apud Lucam Wadingum in Regesto Pon- 
tificio ad calcem Annalium Minorum anno 1235 Bulla 27. 
IV. Ingressum quenii Christus Dominus triumphan- 
tis more Hierosolymam fecit, hic breviter examinamus. 
Ante istum praemittit Matthaeus Cap. XXL v. I: Cum 
appropinquassent Hierosolymis , et venissent Bethphage 
ad Montem Oliveti, iunc lesus misit duos Discipulos di" 
cens eis: ite in Castellum, quod contra vos est, et statim 
inventetis asinam alUgatam et puHum cum^ ea : solvite et 
adducite mihi, Et si quis vobis aliquid dixerit, dicite^ 
quia Dominus his opus habet: et confestim dimittet eos» 
Adductis per Discipulos juxta Christi mandatum asina 
et pulk), dicit Evangelista Matth. Cap. XXI v. 7 quod 
imposuerunt super eos vestimenta, sua, et eum desuper 
sedere fecerunt. Et hinc coepit plaudentibus turbft » 
quae praecedebant et sequebantur, triumphalis modo in- 
gressus Christi Hierosolymam. In hoc imple.ta sunt va- 
ticinia Isaiae Cap. LX1I v. 11 et Zachariae Cap. IX 
V. 7 Exulta satis filia Sion : jubila filia lerusalem : 
Ecce Rex tuus veniet tibijustus et Salvator. Ramos etiam 
in via projiciebant, sed non est existimandum in tanta 
quantitate projecisse , ut impedirent transeuntes , cum 



33 

ad boDorem hoc facereDt, quemadmodum eliam apud 
nos io quibusdam solemnitatibus pavimeotum froodibus 
spargi consuevit. Sed quarum arborum rami ad trium« 
phi bujus laetitiam praecisi fuerint, silent quidem Mat« 
thaeus et Marcus; soium dicentes, quod caedebantra- 
mo$ de arboribns: sed loannes Cap. XII v. 13 id e\* 
pressit dicens : acceperunt ramos palmarum : et Versio 
persica habet ramos ex arbore olivae euccidebant ; et 
ritus Ecclesiae hoc confirmat, quae quotannis celebrans 
hunc Salvatoris ingressum, vocatdiem celebritatis hujus 
Bominicam Palmarum, et ramos palmarum et olivarum 
fidelibus in memortanl distribuit. Cumque via qua Chri- 
stus incedebat , utpote Montis Oliveti, esset hinc indo 
olivis referta , fit ut ex palmis et olivis ramos abscin* 
derent , quibus Christo turbae occurrerent. Accedib 
etiam mystica significatio, quta palmae ramus victoriao 
Symbolum est» et in publicis laetitiae caeremoniis ve- 
lutl cum ykioT aliquis in urbem excipiebatur, palmao 
ipsi praeferebantur : et l Machabeorum Cap. XIII v. 
51, nee non II Mach. Cap. X v. 7 hahetur quod pur- 
gatis ab abominationibus arce Hierosolymitana et Tem- 
plo, ramos palmarum in laetitiae signum ei, qui loca 
muDdayerat, pcaeferebant. Oliva etiam symbolnm pacis 
68t; quare in signum Dei post diluvium ^placati , Co- . 
lumba ad Arcam reversa detulit ramum virentis olivae, 
Gen. Cap. YIII v. II. Congruebat igitur, ut Christo 
triumphatorl , Regi pacifico , cum ramis palmarum et 
oiivarum turbae occurrerent. 

y. Be acclamationibus quibus lesu Christo ingre- 
dienti plaudebant, difflcultas est de ilia voce Hosanna 
FUio David , Hosanna in altimmis , quam repetebant 
Turbae ergo Christo occurrentes clamabant, laudantes 
scilicet Deum prae laetitia, et hoc, ut dicit Lucas Cap. 
XIX V. 36 proptef multas virtutes et miracula, quae 
viderant ab eo facfa , et praecipne propter suscitatio- 
nem Lazari. Clamabant ereo Hosanna Filio David. De 
hacvoce multae auctorum mterpretationes sunt. Clemens , 
Alexandrinus Lib, I Paedagogi Cap. 5 eam significare 
ait Lucemy Laudem et Gloriam: Hilarius Redempiorem. 
Qnidam apud Theophylactum, Hymnum: lustinus q. 50 
^ncceUentem magnificentiam. Verum S. Hieronymus, 



36 

quo nemo ex Patribus Hebraicae linguac peritior. Epi- 
stola 1^5 ad Damasum notat, quod vox Hosanna, seu 
Hosianna idem est ac Salva^ quaesoj seu obsecro. Qui 
subinde notat, quod haec precandi formula Hosanna f 
seu Salvd quaeso, graece O Domine, familiarissima erat 
Hebraeis, et crcberrime in Synagogis legebatur, ut in 
Psalmo 117: Domine salvum me fac, o Domine bene 
prosperare , benedictus qui venit in nomine Domini._ 
Quia enim credebant vei ba haec referri ad Messiam re- 
promissum, ideo omnibus vel etiam pueris nota erant» 
ct ab ipsis frequentabantur. Unde fit ut , Christo in- 
grediente Hierosolymam ♦ omnes i etiam pueri ut no- 
tat Matthaeus Cap. XXI v. 16, conclamarent Hosanna 
filio David , eum divino institictu Messiam promissnm 
praedicantes. Notat etiam lansenius, quod illa vox Hd- 
sanna seu salva quaeso , usurpata a populo, et a Df- 
scipulis, fuit vox exultantium et bcne precantium Chr{- 
sto, quasi dicerent: Salva, quaeso, Dominey Regem no- 
strum, seu bene ei prosperare, velut si Rege adveniente, 
dicat populus: Vival Rex, Prospera, quaeso, Domine Re- 
gem. Unde addebant : Benediclus qui 'venit in nornine 
Domihiy idest, qui venit missus non a se, sed a Domino. 
Hisce igitur plausibus comitatus Christus more trium- 
phantis Hiero§olymam ingressus est, cnjus triqmphi exi- 
fum ita Matthaeus enarrat Cap. XXI v. 40: Et cum in- 
trasset Hierosolymam commota est universa CivitaSi di^ 
cens: Quis est hic ? Populi autem ajebant: Hic est /e- 
sus Propheta a Nazarcth Galiieae. Et intravit lesus in 
Templum Dei , et ejiciebat omnes vendentes et ementes 
in Templo. Huc plausus et acclamationes desiere. In- 
gressus ergo lesus Hierosolymam triumphali pompa , 
statim perrexit, non in arcem Sion, quasi Regem sae- 
cjLili ageret , sed in Templum Dei , ad cujus gloriam 
venerat promovendam, cumqtie illud vidisset humanis 
Gommerciis profanari « zelo Dei accensus inde ejecit 
profahatores. 



^97 m^ 

CAPUT VI. 

m MATVTIKIS TKMEBRABUM , QUAE QUABTA , QUINTA 
£T SEITA FEBIA \ESP£RI RECITANTUR. 

I. OfficUjm nocturnuni Tenebrae nuncupatur , quia 
noctu dicebatur ; et nomen hoc quod huic triduo re- 
mansit , propiium erat Officii quod quotidie noetu di* 
citur. £x. omnibus antiquis Ordinibus Romanis patet ^ 
quod media nocte dicebatur« Ad Vigilias in media no- 
cte: et in aliis signatur: In galli cantu , duabus post 
mediam noctem horis. Hae tenebrae igitur erant Offi- 
cium ordinarium, quod ubiquc media nocte canebatur. 
MuUae causae extitere , quibus illius modi per\igilia 
Docturna sublata sunt. Verum multa ante saecula mos 
iDtroductus, exemplo etiam Romanae Ecciesiae praeun- 
te, ut ea Matutina cantentur post prandium, iit appa- 
Jret ex Ordine Romano lacobi Cajetani Cap. 82. Totius 
nostri Ofiicii Ordo describitur ab Amalario Lib. IV 
Cap. 12. Non a suavibus iilis invocationibus Officium 
incipit, quibus Deum oramus, ut canendls ejus laudibus 
labia nobis aperiat. Nullum in iis Invitatorium; Psalmi 
hymno illo Gioria Patri carent omnes; nulli Hymni « 
Don Benedictiones , non Capitula ; ut rerum omnium 
oblitam Ecclesjam, et ab omni alia cogitationc avoca- 
(am, in eo taiitum versari merito di^ieris, ut de pec- 
catis humani generis ingemiscat , et lesu Christi Re* 
ijemptoris cruciatibus illacrymetur, Lectiones primi No- 
ctunii a Lamentationibqs leremiae desumptae sunt : 
quibus Propheta Hierosolymae deflet excidium, multo- 
que gravius super sceleribus, quibus Denm civitas illa 
irritaverat, ingemiscit. Nos illud hic tanturomodo obser-^ 
vabimus, in Lameotationibiu^ ex leremiae Threnis de- 
sumpiis voces illas occurrere Aleph , Beth , Ghimel , 
(juocl acrostice com.positae, primae stropharum omnium 
litterae servent Alphabeti Hebraici ordinem. Ordo hic 
in versione Threnoruro in alium ex Hebraico serinonem 
eum minime retineri potuerit, Ecclesiae placuit, ut sua 
cuique Stropha^ initialis littera Hebratca praemitteretnr, 
ut optime observat Mazzinelius in Ofiicio Hebdomadae 



46» 38 

^Tajoris pag. Ob. In fine Lectionum noD dicitur Tu aw 
tem, sed leruscUem convertere; estque fructus a lectione 
|)ercipiendu8, neippe adstantium conversio, et ad poe- 
nitentiam exhortatio. Ista exhortatio est in Ordine Ro- 
niano. Repetitur hruidlem ad exeronlum lesu Cbrisii 
Mallh. Cap. XXIII lerusalem, Ieru$alem, quoties volui, 
I^ctiones Hieremiae repraesentant nobis animam pro 
peccato captivam , . non secus ac miserum et afSictum 
populum t Babyionica captivitate detentum. Ad secun- 
dum Nocturnum in Sermone S. Augustini virtus. appa- 
ret Passionis Christi, qiii inimicorum injurits expositust 
per Crucem suam triumphavit, <;ujus signo totus OrbiM 
devictus est. Lectiones tertii Nocturni ad Eucharistiae 
institutionem referuntur ; sed Responsoria praecipuas 
Passionis Christi circumstantias menriorant , ejus agp* 
niam in horto, et ludae traditionem. 

II. Durante Tenebrarum OlTicio ponitur ante.Altare 
candelabrum triangulare cum pluribus cereis, qui suc- 
cessivo ordine in fine eujusque Psalmi extinguuntur. 
Quindecim ponuntur super candelabrum cerei , jnxta 
quindecim Psalmos Ofiicii, et in fine cujusque Psalmi 
unus extinguitur. Tot cerei ad Noetumos , tt exHn- 
guuntur per singulas Lectiones, tesfe Udalrico in Con- 
suetudinibus Cluhiacensium. In Ordine Romano cereo- 
rum non signatur numerus : in Codice Ratotdi Cor- 
bejensis, in quo Romanus signatur usus, traditur, quod 
tota Ecclesia clarificanda sit, et triginta octo cereis il- 
lustranda : Ecclesia omni lumine sit decorata , idest , 
triginta octo luminaribus, In statutis Lanfranci viginti- 
quinque praecipiuntur cerei, ut ad singula Responsoria 
extinguatur uniis : aliis in locis extingjuehantiir omnia 
lumina ad Matutinum, et relinquebantur ad Laudes so- 
lummodo lampades antq Altare. De luminibiis in ciijua- 
quc Psalmi fine extinguendis loquitiir Amalarius For- 
tunatus Lib. IV de Ecclesiastieis Officiis Cap. 22, Bt 
Libro de Ordine Antiphonarii Cap. 44 ait constietudi- 
nem fuisse in Ecclesia , ut Feria Quinta et Sexta , et 
Sabbato majoris hebdomadae lumina extinguerentur. De 
luminibus, expleto quoHbet Psalmo , extinguendis agit 
Martene, et confirmat ejusmodi consuetudinem de an^ 
iiqua Ecciesiae Disciplina Cap. 22 $• I num. 2. Quin- 



deGim candelae accenduntur in Candelabro triangulari, 
ad Bdem de SS. Trinitate denotandann; quae tunc vi- 
gebat in Beatissima Virgine , ApostoHs, et tribus fae- 
miiiis Mariae nomine insignilis, nti ex loanne Beletho 
€ap. iOi, Rupertus Lib V de Dicinis Of[tcUi Cap.26 
tradit in his Matutinis etiam ultimam candelam ea ae- 
tate exttngui consuevi^se; et Cap. 28 docet, post extin- 
cta omnia- lumina , e siliee extundi novum ignem : ac 
per priorem quidem candelarum extinr.tionem significari 
necem Prophetis ab ludaeornm populo illatam, quo cri« 
mine gens illa excaecata fuit; per extinctionem ultimae 
ionui Christi Domini mortem , qua ludaeortim mentes 
magis magisque oppletae tenebris fuerunt ; novo autem 
igne , qui extanderetur e silicc , novum significari lu- 
men, quod profectum a Christo, de quo scriptum est 
in Evangelio : Peira autem erat Ckristus , mentibus 
Christianorura iliuxit. Observdt Mazzinellus in Oflicio 
Hebdamadae Majoris pag. 85 ideo singulas candelas ex 
iatervallo subiiide extingui , quod , cum tempus quo 
Christum morl oportuit adventaret , Djscipuli, remisso 
pristino illo animorum ardore, passim huo illuc aofu- 
gerint, promissis non steterint, ac fere omnes ut fuga 
suae salutt oonsulerent , Magistrum suum deseruerint. 
Addit idem aoctor , candelam illam , quae siib Altari 
servatur aecensa, pulchre lesum Christum significari , 
quem e Coelo deiapsum ut universum mundnm a mul- 
tis retro jam saeciilis' in tenebris jacentem suo lumine 
illustraret, scelestl homines et ingrati extingiiere aut 
obscurare conati sunt ; sed cnm maxime credebant iU 
lum obscuratiim aut omnino sublatum , tum maxime 
reviviscentem surgentemque viderunt ad immortalita- 
tem et splendidissimo lumine corusoantem ab universo 
mundo praedicari et conspici. Alii hunc ritum hoc modo 
interpretantur. ajunt cereos illos sensim extinctos ima- 
ginem esse Apostolorum , qui lux mundi dicuntur in 
Evangelio, et qui tempore passionis Christi fugerunt et 
veluti extincti sunt. Cereus in anguli ; vertice positus 
Cbristum specialius designat. Is absconditur accensus , 
ut designetur mors Chriisti, manetite semper ineffabili- 
ter divinitate tam cum corpore, <|uam cum anima. Ab- 
^ndito hoc cereo fiunt stippHcattones, ut impetretur 



eflectus mortis Christi, tum cereus iterum profertur, 
ut iterata hac cerei absconditi ostensione , Christi re- 
aurrectio designetor. 

III. Candetae debent esse ex cera communi non alb«|. 
ex Caeremoiiiali Episcoporum Lifo. II. Cap. 22 quia co- 
lor est obscurus, et in Altari sex ejusdem generis ee^ 
rae. Candelabrum triangulare a latere Epistolae collo* 
candum est, ut in Caeremoniali citato loco, quia sini* 
strum cornu Altaris est , quod in Missa Hebraeos si* 
«gnificat , ad quos primo venit Christas. Versus iile « 
Christus factus est etc. erat in Breviariis mss. antiquiSr 
et in edifo anno 1550, cum eadem distributione in tres^ 
partes, pro triduo, quam nos hodie adhibemus. et ad 
omnes Horas. Psalmus Miserere, et Oratio humili vooe 
dicuntur in Breviariis mss. ad designandum Apo&tolo* 
rum timorem, ex Durando. Oratio dicitur non a stao-* 
te , ut alias , Sacerdote , sed genuflexo, ex Caeremo-^ 
niali Episcoporum Lib. II Cap. 22 ad imitandum leau 
Christi humilitatis exemplum : neque salutatione Sacer* 
dotali utimur, hoc. est, Dominus vobiscum ad detestan* 
dam saluiationem ludae. Fragor denique fit, et stre* 
pitus , qui significant tenebras in Christi morte cum 
terraemotu. Candelas Altaris extinctas cum aliis signi* 
ficare docet Rupertud Lib. V Cap. 26 Prophelarum 
mortem et ludaeorum caecitatem. De Oratione Rt&fi* 
ce quaesumus Domine etc, ut aliquid dicamus» est illa 
profecto antiqui ritus , ejusque non obscure mcminit 
antiquissimus omnium Romanus Ordo I Cap. V. I>i- 
cendam ipsam Orationem in fine hujus Oflicii , prae* 
scribunt passim Ecclesiarum Ordinaria, ac Ritualia, ut 
omittam Durandum aliosque antiquos scriptores , qui 
eiusdem Orationis mentionem faciunt. 

CAPUT VII. 

DE PERIA QUINTA IN COKNA DOMINI. 

I. Feria quinta in Coena Domini, quam veteres scH- 
ptores Nalalem Calicis vocant, adeo raultipltci rituimi 
varietate gaudet , nulla ut toto in anai corriculo dies 
ei valeat aequiparari. Diversis nominibus appetlatur^ 



neinpe Dies in Coena Domini, qtiia in Coetia hujus fe* 
riae quintae lesus Christus instituit Eucbaristiam, Diei 
iueii, die$ panis^ dies absoluiionis, dies Mysteriorumt et 
iies Mandali. Veterem fuisse Romanae Eccle&iae con* 
siietudinem Feria V in Coena Oomini absolvere et re-* 
cobciliare poenitentes, diserte nos doeet Innocentius I 
Pontifex Maximus in celeberrima ad Decentium £ugu- 
btnum Epistola Cap. VIII. Hinc iliae SS. Patrum Ho* 
miliae ad reconciliandos poenitcntes in Coena Domini : 
quales visuntur S. Eligii in Bibliotheca Patrum , et 
Abbonis Monachi in Spicilegii Tom. IX. Atque haec erat 
communis Ecclesiae Romanae prasis, aliarumque Occi» 
dentalium, quam videre est in omnibus passim Sacra* 
mentorum Libris. Verum in Mediolanensi alia obtine* 
bat consuetudo , reconciiiandt poenitentes feria sexta 
roajoris hebdomadae, ut colli^i potest ex Epistola XX 
S. Ambrosii, novae editionis, ad Marc.ellinam soror^m. 
Eumdem pariter usum vigutsse, in Hispania ex Concilii 
Toletani quarti Canone septimo constat. Eadem quoque 
praxis fuisse videtur in quibusdam Gallicanis Eccle&iis, 
teste Martene. Constat ex Sacris Canonibus, priscisque 
Patribus» quoi^um loca longum esset hic recensere, di^ 
ligentissime attendi«se ipsos , an Poenitentes sedulo ac 
fervide poenitentiam illis impositam peragerent ; ut ni'^ 
minim discernere possent, quinam essent in Coena Do* 
mini reconciliatione digni. Proprii autem juris solorum 
fuit Episcoporum et publicam poenitentiam imponere, 
ac publice poenitentes reconciliare, idque Presbyteris, at- 
que aJeo Chorepiscopis negattim erat loannes Dartis in 
Opusculo: De canonica diseiplina circa Poeniteniiam , 
Cap. XXVI observat, potuisse Presbyteros ex consensu 
Episcopi, aot in ejus absentia, vel urgente necessitate, 
poenitentes reconciliare, uti aperte constat ex Concilio 
Africano circa tempora Bonifacti I habito, relalo in Cao^ 
Poeniieniibus XXVI Quaestione XXVII. Ad Missam iu- 
super poenitentes sacris Altaribus restituebantur ; qua- 
nam vero Missae parte, non . satis constat. Saltem non 
una fuit.omnium Eccteaiarum hac in re consuetudo. Nam 
altqui ante Mlssam, qiiidam post Evangelium ante ofier- 
torium : immo nonnullt si Morino oredimus \\osi coo- 
secratiooem reconeiiiabantur. Natn in Ordine Romano 



et qaibusdafn aliis Sacramentorum Libris, poemteptium 
absolutio hora tertia ante Missam instituitur. Missa 
quae pro poenitentibus Feria quinta Ceenae Domini 
mane cantabatur, propria quidem aotiquitus fuit, eam* 
que iegere est in vetustioribus Sacramentorum Libris. 
Cumque in Litaniis dictum fuerit, Omne$ $aneti Patriar' 
chae et Prophetae, tunc Episcopus mittit ad pobnitentes 
duos SulMliaconos, candelas accensas in manibus feren* 
les. Forte instar Baptizatorum et Neophitorum dati 
sunt et Poenitentibus cerei , quibus signi6catur quod 
Apostolus ait ad Ephesios, Capii. V : Eratie aliquando 
ienebrae, nunc autem lux in Domino. Significatur etiam 
ipsis cereis , debere poenitentes implere illud quod 
Christus Dominus in Evangelio Matthaei jubet Cap. V 
his verbis: Sic luceat luxveetra coram hominibusr ^t 
videant opera vestra bondt, et glorificent Patrem vestrum 
q%$i in coelis eet. Quidquid de memorati Ritus antiqui' 
tate sit, ut poenitentes cefeos accensos in manibus suis 
teneant, eam reor esse causam, quod, ut testatur Con* 
cilium Tridentinum Sessione XIV Cap. II, poenitentia 
laboriosus baptismus a Sanctis Patribus appeUatur. 

II. Antiquissimus est ritus ille , qui in nostro Pon- 
tificali describitur, ubi mandat, Archidiaconum poeni- 
lentes Episcopo oOerentem, hisce ipsum Episcopum de« 
bere alloqur verbis: Adest, o venerabilis Pontifex, tempus 
acceptum, Consentinnt cum hac Rubrica phires Libri 
Pontificales. Porro Episcopus ingreditur Ecclesiam, stans 
infra osttum , et tunc Archidiaconus inchoat Antipho- 
nam: Accedite ad eum et illuminamini: et facies vestrae 
non confundentur, Si antiquissimos Sacramentorunri Li- 
bros veteremque Romanum Ordinem , aliosque.Ponti- 
ficales manuscriptos ac pervetustos Codices consulamus, 
nihil habetur quod antiquum non sit in Ecclesia. PrO' 
ces, seu Versiciili, tniquitates meas ego cognosco etc» 
dicti quidem et olim fuerunt, sed ab Episcopo, et sta- 
tini ac Archidiaconus eam recttavit lectionem Adesto, o 
venerabilis Pontifex etc, uti videre est in pervetustis 
Sacramentariis et in Ordine atitiqao Romano , aKisque 
Pontificalibus. Quod spectat ad reconciliationis locum, 
communis omnium passim Ecclesiarum praxis extitit, 
ut Episcopus Ambone conscenso, super poenitentes in 



&3 ft». 

nayi Ecclesiae prostratos absolutionis formulain pronuo- 
tiaret. Qualis autem illa fuerit, indicant Sancti Patres, 
Don iodicativam , sed deprecativam prorsus extitisse ; 
eam precis aot orationis nomine vulgo indigitantes« Id 
ciare demoostrat S. Leo ad Timotheum Alexandrinum 
Episcopumi sic scribens Epistola 139 novae editionis : 
£^< qui verilati aliquaienus resHterunt, reconciliandoi 
Deo preces per Ecelesiae instanter acquiras. Longe proli- 
xiores sunt orationes atqye absolutiones, quae in antiquo 
Romano Ordine et in priscis Pontiiicalibus recensen- 
tur, inodo fere semper deprecativo juxta veterem Ec- 
clesiae morem. Ceterum praetermittere non debemus 
absolutioncm aliquandb per dies plures repetitam fuisse. 
Trinae repetitionis habemus exemplnm in Epistola Hu- 
gonis Rotomangensis Archiepiscopi apud wiUelmum 
Halmesburiensem Libro I Historiae Novellas. 

|IL Ritus aspergendi Poenitentes aqua benedicta et 
thQrificandi eos, extat in antiquo Romano Ordine et in 
aiiis Libris PontiBcalibus. Tandem cur Episcopus poe- 
nitentes thurificet, hanc arbitror esse causam, ut ipsos 
8ci]icet moneat, ut Ghristi sint bonus odor Jn omni lo^ 
co. \ntiquus est insuper ritus , . ut Episcopus , ubi so- 
iemniter reconciliavit Poenitentes, eisdem benedictionem 
solemnem impertiatur. Variae afferuntur formulae hujus 
benedictionis in Pontificalibus Libris , in quibus etiam 
quaedam breves, quaedam prolixiores sunt. Quod spe- 
ctat ad ritum impertiendae benedtctionis manibus eteva- 
tis, et extensis, exempla de ea re habemus eximia in 
Veleri ac Novo Testamento; eaque innuit Isaacius Ha- 
l)ert in Observattooibus suis ad Pontific^le Ecclesito 
Graecae ad Partem XI Ltturgiaie Ordinationum, Obser- 
vatione V. Hac manuum protensione signiflcare videtur 
Episcopus, se Dei manum, hoc est potentiam implora- 
re, ac velut dato signo, e caelo accersere ad munera 
gratiae suae* Fuit praeterea et olim ritus, ut Poeniten- 
tes in signum promissionis noo peccandi imposterum 
et conversionis suae ad Dominum. manus attollerent; 
ejusque moris meminit qiridem S. Eligius Hbmiiia VIII 
»n die Coenae Domini. 

IV. Conisecrandi Chrismatis ritus Apostolicae Tradi- 
tionis est , cui testimonium perhibent veteres Patres 



et antiqua Concilia , Tertullianus, Libro de BapU'$mo ; 
S. Cyprianus, Epistola XX ; Optatus Milevitanus, Li- 
bro septimo ; S. Basilius, Libro De Spiritu Sanelo Ca- 
pite XXVII inquit : Con$ecramu$ aguam Bapli$maii$, 
et CHeum UnctioHi$: quod refert ad Apostolicaro tradi- 
tionem. Nemo est qui dubitet Chrismatis benedictioneni 
annumeratam seniper fuisse inler propria et praeci- 
pua Episcopalis ordinis rounera. In Concilio enim Car- 
thaginensi 11 anni 390 Tom. 1 Collectionis Harduini 
col. 952. Cap. 3 : Ab univer$i$ Epi$copi$ dictum e$t ; 
Chri$mati$ confectio, et pueltarum coneecratio a Preeby- 
ieri$ non fiant. Carthaginense III anni 397 Cap. 36 
ibid. r^ol. 96^ edixit: Vt Preebyter, incon$ulto Epi$C0' 
pOf Virgine$ non con^ecret, Ckriema vero nunguam con- 
ficiat, Chrisroa' ab Episcopo consecratum esse debere 
coiifirmant Innocentius I Epistola I ad Deceutium Eu^ 
gubinum Episcopum ; S. Gregorius Magnus, m Saera* 
mentario ; Ordo Romanus, Honorius Augustodunensis, 
Rupertus Abbas , Amalartus Fortunatus Libro De Di- 
tini$ Ofl%cii$, Euchologia Orientalis, aut Pontificatia Oc« 
cidentalis Ecclesiae. Chrisma ex prisco Ecclesiae more 
Feria Y in Coena Doraiiu consecrandum est. Huic roori 
testimonium perhibent Sacramentarium S. Gregorii Ma- 
gni , Ordo Romanus , S. Isidorus Hispalensis , Auctor 
Libri de Divinie Ofjicii^, Concilium Meldense, Canone 
XLVL Moris hujus convenientes rationes aflerunt; sci- 
licet: Primo quod ante biduum Paschae Maria caput et 
pedes Domini unguento perfudeirit. Secunda quod quinta 
Mundi aetate Christus ad nos venerit. Tertio quod ea 
die Agnus immoiatus sit, et ejus sanguine postes ob- 
signati. Addit S. Thomas, HI P. Q. LXXII Art. XH 
ad III diem illum satis congruere materiis Sacramen- 
torum praeparandis, quo fuit Sacramentum Eucharistiae 
institutum, ad quod omnia alia Sacraroenta quoddam- 
modo ordinaiitur. Haec disci)jlina dq conficiendo Chri- 
smate Feria V in Coena Domini, invaluisse videtur VII 
saeculo. Episcopos enim antea Chrisma consecrare po- 
tuisse omni tempore coiligitur ex Canone 20 Concili To- 
letani IV quod sub initium saeculi V habitum cst. 

V. Inter varia officia quae celebrari in Ecclesia 
quotannis soleiit , ntillum profecto videtur solemniori 



45 

ministrorum apparatu peragi , quam oificium ipsum 
benedictionis oleorum et Chrismatis Foria V Coenae 
0bmtni. Quod spectat Presbyterorum ^nuinerum , noa 
videtur ille olim status fixusque , sed quotquot prae- 
sentes reperiri poterant , Episcopo beoedicenti sacris 
vestibus induti assistebant. Id innuunt vetustissimi o- 
mnium Sacramentorum Libri , qui de Presbyterorum 
assisteutium numero nil prorsus definiunt. Certe S. Gre- 
gorius in suo Sacramentorum Libro nullam de Pres- 
byterorum numero mentionem facit. Quando autem 
primum Presbyterorum numerus ad duodenarium re- 
dactus sit, difficile est definire. Si quis vero curiosius 
interroget , cur in ipsa Oleorum et Chrismatis conse- 
cratione ex jam communiter recepto L^tinae Ecclesiae 
ritu duodenarius Presbyterorum numerus adhibeatur ; 
rem ita cxplicat Lib. V De Dicinis Ofjiciit, Cap. XVIII 
Uupertus Abbas Tuitiensis: Duodecim Presbyleri , qui 
ordinantur juxta Episcopum testes , et adjuiores ejus* 
dem Mysterii y duodecim Aposlotos si^nificant. Ut pla-^ 
nior fiat, simulque facilius , innotcscat ratio huius nu- 
meri Presbyteronira ; revocandum in mcmoria est, id 
prisco fuisse in more positum , ut quoties Episcopus 
solemne sacrum ageret, toties circum ipsum adstarent 
omnes Presbyteri suis induti vestibus sacris , ipsique 
concelebrarent, ut fit hodie in Ecciesiis Orientalibus : 
hujusque ritus vestigium habemus apud nos in Ordi* 
nationibus Presbyterorum. Adstabant quoque omnes 
Diaconi , Subcliaconi , ceterique de Clero , suis quique 
vestibus sacris* iiiduti. Proinde habemus hic veneran'> 
dae antiquitatis vestigium. Presbyteri autem. nunc adhi- 
bentur numero duodecim, ut expressius designelur nu- 
merus Apostolorum duodecim , quibus lesus Christus 
distribuit Sacrameiitum Corporis sui, cujus hac die re- 
Golitur institutio. Diaconi vero et Subdiaconi adstant 
hiCy inquit Pontificale Romanum, ut minigtri et specta* 
tores. Sunt autem mimero septem, quia septem omnino 
Diaconos elegerunt Apostoli ; ad quorum normam roul- 
tae olim Ecclesiae non hahebant Diaconos plures quam 
^eptem. 

VL Omnes pene Libri PonHficales ac antiqut Sacra- 
mentoFum Codices mandant , ut Oleum quod Infirmo- 



rum dicitur idest ad ungendum infirmos , priusquam 
Episcopud ea verba in lHissa proferat, Per quem ha^c 
omnia Domine $emper bona creas, ofleratur ipsi bene'- 
dicendum. Oblato Episcopo Olei inflrmorum vase, exor- 
oizat illud. Quam antiquus sit Oleorum exorcismus. pa- 
tet ex antiquo Ordine Romano ex Codice Monasterii 
S. Albini Andegavensis. et ex aliis compluribus Libris 
antiquis Pontlficalrbus. Nullus est Sacramentoriim Co- 
dex , vel Liber Pontificalis , in quo oratione^ Emitte 
guaesumus Domine ad benedicendum Oleiim inflrmbrum 
non invenias; quam egregie explicat Amalarius Libro I 
De Ecclesiasticis Ofjiciis , Cap. XIL Nullum alium li- 
qaorem infirmorum Oleo consecrando admiscendum, do- 
cetr nos^perpetua Ecclesiae traditio tum Latinae , tum 
Graecae. Neque enim mixtionem aliquam atit Eucholo- 
gia Graecorum » aut Latinorum Pontificalia recensent. 
Quod autem in ipsa oratione benedictionis Olei infirmo- 
rum» ad finem ipsius legatur, sit Chrisma tuum per- 
feetum, Domine elc. drcendum est, eo loci Chrisma ge- 
nerice sumi , nempe pro unguento , seu pro. eo omni, 
quo quis ungi potest, non vero specifice , seu , ut su- 
munt Theplogi , pro mixtura plei et balsami. Notanda 
praeterea sunt illa orationis verba, quibus d6 oleo di- 
citur : Vnde unxisti Sacerdotes , Reges, Prophetas , et 
Martyres. Quod plim in Veteri Teslamento Sacerdotes 
inungerentur, constat quidem ex Capite octavo Levitici, 
ejusque ritus fit etiam mentio Capite XIX Exodi. Un- 
ctionis Begum mentio fit passim in Libris Qegum. Exem- 
plum unctionis Prophetarum legi potest Lib. Ili Regum 
Cap.XIX. Uncti insuper dicuntur Martyres, percipiendo 
scilicet Confirmationis Sacramentum, cujus beneficio di- 
vinitus robur ad resistendum diabolo ejusque salellitibus 
perceperunt: uti videreest in variis Sanctorum Martyriim 
Vitis apud Bollandianos. Beportato ad Sacrarium sacro 
infirmorum Oleo, lavat Episcopus manus, et ad Altare ac- 
cedens prosequltur Missam ab illis verbis: Per quem haec 
omnra Domine ut in Canone Missae, usque ad commu- 
nionem divinae Eucharistiae, uti habetur in nostro Pon- 
ficali, et in quibusdam aliis. Peracta Communione re- 
dit ad suam Episcopus-sedem cum Ministris suis , et 
aliis assistentibus , ip^oque ibi sedente, Archidiaconus 



47 

stans apud Episcopum dicit alta voce in tooo lectio* 
Bis : Oleum ad Sanctum Chrisma; et mox eadem voce 
et tono subiungat: Oleum Catechumenorum. Ampullae 
Olei Chrismatis Oleique Catechumenorum e Secretario 
seu Sacristia ad Altare deferuntur. In hac sacrorum 
benedictione Oleorum ceieberriroa prae ceteris fuitPro* 
cessio. Observandum est quidem in hac Processione « 
ritum esse ipsam publicae oblationis • qua Sacerdotes 
et Ministri Ecclesiae nomine populi Christiani offerunt 
Episcopo Oleum ad benedictionem et consecrationem , 
juxta illud Exodi XXVll Praecipe fiUie Israel, ut af" 
ferant tibi oleum de arboribue olivarum purissimum. Ob- 
servandum est secundo , proferri Oleum e Secretaria 
seu Sacristia iuxta antiquissimum Ecclesiae, morem , 
quo, ut scite, observavit Cardinalis Baronius, oblatio- 
oes fidelium in Secretario primum deponebantur , ut 
ibi inspicerentur et examinarentur, an admittendae et 
ad Altarae deferendae , an repcdiandae essent. Illud 
tertio observandum.est, pertinere quidem ad sanctita- 
tem Mysterii, quod celebratur, ut materia illius, Oleo- 
rum scilicet et balsami , reverenter et cum omni de- 
core , ut vetus Ordo Romanus et antiqui manuscripti 
Libri Pontificales loquuntur, in hujusmodi Processiohe 
ad Aitare ante Episcopum deportetur. Dignum quarto 
observatu est , non modo apud Latinos, sed et apud 
Graecos, in processione in qua deferebantur ampuilae 
oiei, sive unguenti, fuisse ipsas velo tectas. Quem ri- 
tum fuse enarrat Amalarius Libro primo De Ecclesia" 
Hicis Officiis, Capite XH. 

YIL Summa cum solemnitate Ampullam Chrismatis 
consecrandi deferri oiim ad Episcopum Consecratorein 
coDsuevisse , testantur pene omnes Libri Ppntiticales. 
Post delatas Ampullas, habebat Episcopus sermpnem 
ad Clerum atque ad populum, consecrationi Chrismatis 
congruentem, uti constat ex ipso antiquo Romano Or* 
dine aliisque plurimis Pontificalibus Libris. Post Ora- 
tiones Deus Mysteriorum ^aelestium , et Creaturarum 
omnium Domine procreator , Episcopus miscet super 
Patenam, vel in aliquo vase balsamqm cum modico olei 
deampullaChrismatis sumptl, dicens: OremusDominum 
Deum nostrum etc. Apud Latinos ex Oleo quidem et 



Balsamo Chrisma conficit docent passim antiqui Sacra- 
mentorum Codices , prisci Libri Pontificales et scri- 
ptores Ecclesiastici. Graeci suum Chrisma , conficiunt 
ex Oleo , Baisamo aliisque herbis odoriferis , uti id 
Euchologio \idere est, egregiis notis a Yiro c!arissimo 
lacobo Goar illustrato. Etsi autem haec commixtio 
ex praescripto pturimorum Pontificalium ab Episcopo 
super Altaie, vei supra Mensam prope ipsum Altare, 
juxta ritum nostri hodierni Romani Pontificalis, peraga- 
tur, ex Sacramentario nihilominus S. Gregorii Papae et 
ex quibusdam manuscriptis antiquis Pontificalibus, anto 
Missam fieri ab Episcopo debuit. Celenim tradit Ama- 
larius Libro primo De Ecclesia&iicis Ojjlms, Capite Xll 
odorem Balsami in Oieo opinionem bonarum virtutum 
Iflte dispersam, operante gratia Spiritus Sancti, demon^ 
strare; addi autem Oleo Balsamum. quia nitet in vultu 
Christi caelestis splendor. Idem docet Dnrandus Lib.VI 
Rationaiis Divinorum O^ciorum, Cap. LXXlVnum. X 
ubi etiam ita inquit : Sciendum esl, quod Chrisma con^ 
ficilur ex Balsamo, et Oleo propter myslicam ralionem^ 
quoniam per oleum nilor coscientiae desig.natur, juxta 
illud Evangelii : Frudentes Virgines acceperunt Oleum 
in vasis suis cum lampadibus etc. Per balsamum vero 
eaprimilur odor famae per quod in Libro Sapientiae 
dicitur: Sicut Balsamus aromatizans dedi odorem, 

VllL Rltus haiandi in modum crucis super Ampul- 
las antiquus est, et eum praescribit in suo Sacramen- 
torum Libro S. Gregorius. Istiusmodi insufilationes ao^ 
tiquissimae sunt in Eccesia, earumque SS. Pattes mo- 
minere, quos longo agminc loseph Vicecomes, aliique 
de Baptismi ritibus agentes afterunt. Sed et in Evan^ 
gelio loannis legimus Capite XX. Christum Dominum 
insuflasse in Discipulos , ubi dixit : Acciptte Spiritum 
Sanctum, Unde satis liquet , temere ac iniuste Prote- 
stantes Romanam Ecclesiam, propter hujusmodi ritus 
usum, superstitionis arguere. Postquam tam Episcopus, 
quam duodecim Presbyteri ter super ampullam Chri- 
smatis ih modum Crucis halarunt, mandat quidem Ro- 
manum nostrum Pontificale, ut Episcopus* legendo, exor- 
cismum Chrismalem pronuotiet. Est autem, teste S. Isi- 
doro Hispalensi Episcopo , exorcismus graece , latioe 



49 

conjuratio, seu sermo increpationis adversus diabolum, 
ut discedat. Finito exorcismo, cautum est ex antiquo Ro- 
mano Ordine , ac priscis Ponlificalibus , ut Episcopus 
Praefationem dicat, et quidem excelsa voce, el descri- 
ptis Tersiculis, uti in Sacramentario S. Gregorii Papae 
habelur et.in ipso Ordine Romano. 

YIIT. Antiquissimus quidem est rltus , ut benedicta 
Ampulla Chrismatis , ab Episcopo et ab aliis honori- 
fice salutetur. Recensetur haec caeremonia in antiquo 
Romano Ordine , et in Libro Sacramentorum S. Gre- 
gorii , quam caeremoniam novatores rcdarguunt , tan- 
quam idotatricam et ridiculam, quia salutatur res ina- 
nimata. Usltatissimum vero est in signum gaudii, exul- 
tationis et gratulationis, etiam res inanimas salutare ae- 
que ac si yiverent: sic S. Andreas Crucem a longe con- 
spiciens ait: Salve crux pretiosa: sic Fortunatus Christi 
Crucem alloquitur his verbis: sola digna tu fuisti ferre 
pretium saeculi : et Crux ave spes unica: sic idem 
salutat diem festum Resurrectionis, Salve fesla dies toto 
venerabilis aevo. Sic Paula salutavit Retleem, cum eam 
primum vidit^ ut refert S. Hieronymus in Epistola de 
ejus obitu. Sic S. Gregorius Nazianzenus quando Epi- 
scopatu se abdicavit Constantinopolitano, vale dixit Ca- 
thedrae, Templo, Domibus, Hospitalibus, Civitati, Ora- 
tione XXXII. Salutatio denique hujusmodi ad Chrisma 
dirrgitur, quatenus Christi Symbolum est, ut docent Ru- 
pertu9 Abbas, Lib. V De Divinis O^iis, Cap. XVUI ; 
et Amalarius Fortunatus, Lib. I Cap. XIL Salutata ab 
Episcopo et Pre^byteris sacra Ampulla Chrismatis, Epi- 
scopus benedicit Oleum Catechumenorum. Meminit et 
hujus benedictionis Olei Catechumenorum Amalarius , 
Lib. I De Ecclesiasticis Ofjiciis , Cap. XII; Innocen- 
\i\is III, in Cap. I De sacra Unctione ; Honorius Aiigu- 
stodunensis, Lib. III Cap. LXXXl; Durandus, Lib. VI 
Cap. LXXIV; et ante ipsum loannes Relethus, in sua 
Divinorum Officiorum explicatione Cap. XCV. Post Ora- 
tionem Exorcizo te Crealura Olei, Episcopus dicit hanc 
Orationem: Deus incrementorum omnium, Legitur et haec 
Oratio in Libro Sacramentorum S. Gregorii Papae , in 
Ordine antiquo Romano et in oninibus Pontificalibus Li- 
bris , ubi enarrant Ordinem beuedicendi Oleum Cate- 
Vol. II. 4 



50 

chumenorum» idest ad Catechumenos inungendos. IIIo 
siquidem Catechumeni inunguntur, ut munimentum ha- 
beant per hanc unetionem, ut non possit diabolus re- 
pedare, ut yerba oratiouis demonstrant, quam scite o- 
mnes fere per partes Amalarius exponit Lib. I Cap. XII; 
et Durandus , Lib. VI Cap. LXXIV ; ubi docont va- 
lere hujus olei unctionem ad tutelam , ut nimirum 
diabolus expulsus redire non audeat ; legitur enim in 
Oratione : Nullus spiritualibus nequiliis locus, Omnes 
manuscripti Libri Pontificales, qui Romanum antiquum 
Ordinem sequuntur, mandant ut peractis nempe Chri- 
smatis ac Olei Catechumenorum benedictionibus, Am" 
pullae eodem ordine , ac decore , quo ascenderant in 
Ecclesiam, redeant ambae in Sacrarium. Mandat vero 
tam Liber Sacramentorum S. Gregorii Papae • quum 
vetus Ordo Romanus omnesque fere Libri Pontificales, 
ut dum sacrae ampullae ad Sacrarium deferuntur, pro- 
sequatur Episcopus Missam. Cum in Caihedralibus Ec- 
clesiis , absente vel impedito Episcopo , Chrisma ac 
olea minime benedicautur, a viciniori solebant requiri, 
et tunc cum solemni processione recipiebantur. 

IX. Sicuti debent Episcopi Sanctum Oleum Feria 
quinta Majoris Hebdomadae consecrare ac benedicere, 
ita pariter Dioecesani Oleum ipsum jam consecratum 
ab Episcopo susclpere tenentur. De illis dioecesaois agi- 
mus , quibus Sanctum Oleum necessarium est, videli- 
cet de Parochis, qui habent Fontem. Raptismalem : nam 
cum Renedictio ipsius facienda est Sabbato Majoris He- 
bdomadae, Chrisma et Oleum Catechumenorum neces- 
sario requiruntur. Idem Oleum exigitur , cum Rapti- 
smus administratur. Ad Episcopum pariter se conferre 
debent Praelati Regulares, qui ea facuitate praediti sunt, 
ut Altaria , Patenas et Calices consecrare possint , et 
Campanis benedicere pro suis tantum Ecclesiis. Insuper 
Parochi Civitatis ac Dioecesis , Praesides Monasterio- 
rum et CoIIegiorum Regularium , Confessarii Moniar 
lium qui Sacramentum Extremae Unctionis per se vel 
per alium administrare debent, Sanctum Oleum ab Epi- 
copo Dioecesano petant necesse est : illisque penitus in- 
terdicitur ad alium Episcopum confugere, ut sacra olea 
percipiant. Gratianus Canones ejusmodi commemorat 



51 

De Consecralione Disl, 4. IJ sancitur in Capite Fe- 
niens de Praescriptionibus ; idemque mooent CanoDum 
Interpretes. Fuit sane mos antiquus , ut absentes Pa« 
rochi non per homines laicos» aut per simplices Cleri- 
cos, verum vel per Diaconos, aut Subdiaconos ab Epi* 
scopis suis Chrisraa peterent ; uti constat ex Concilio 
Toletano, ex Conciiio Carthaginensi IV, et ex Concilio 
Vasense canone III. Plura alia Concilia Martene me* 
morat, et Cardinalis Ursius, qui multa erudite conges* 
sit ij[i opere cui titulus : Dissertatio Historica TheoLo' 
gica De Chrismate Confirmalorio Cap, 6 in fine. Ut 
Chrisma, quod ipsi Parochi susceperunt, sub sigillo cu- 
stodiatur, neque ulli donare praesumant pro aliqua ne- 
cessitate, neque sub praetextu medicinae, non modo ex 
Libris Pontificalibus , verum etiam ex variis Synodis 
caatum est. Postremo eognitum satisest omnibus, quod 
tradit Clericatus De Extrema Unctione Decis. 105 
nuni. 16: Sextatandem difficultas estj an possit admi' 
nistrari Sacramentum Extremae Unctionis Oleo benedi^ 
cto veteri, idest annis praeteritis consecrato? Et respon^ 
dent Doctores, valide posse, non autem licite ; quia sin^ 
gulis annis vetus Oleum sacrum est comburendum , et 
novum consecrandum Feria quinta Coenae Domini. Sed 
quis ignorat vetus Oleum comburendum , cum novum 
consecratum fuerit ? Vetus autem Chrisma sic legitur 
in Pontificali Romano , et Oleum Catechumenorum, ac 
Infirmorum, si quod remanserit in ampullis, ponitur in 
Lampadibus Ecclesiae ante Sacramentum, ut combura- 
tur. Reliquum^ autem, quod est in Pyxidibus, sive Ca^- 
psulis cum bombice, igni comburitur, et novum deinde 
eum novo bombice in Pyxidibus sive Capsulis tmponitur. 
X. Quoad vero IVIissam , constat hac die oliuk fuisr 
se consuetudinem ternas celebrandi , quarum prima 
erat pro Poenitentibus reconciliandis, secunda pro sa- 
cris Oleis benedicendis, tertia denique in memoriam in- 
stituti a Christo Domino Eucharistiae Sacramenti. Ter- 
nis autem illis caeremoniis in unum contractis sua quae- 
que unius Missae pars assignata est.Missa quae hodieque 
ipsa die celebratur ^ semper iam fuit ubique fere so- 
lemnis, etiam antequam Urbanus IV institueret Sanctis- 
simi Sacramenti Festum, quod egregie in Opusculis suis 



enarrat Angelieus Doctor» Teste eodem Doctore, usque 
ad praedicti Papae tempora , Feridi haec quinta desti- 
nata erat ad praecipuum hujus Mysterii cultum, et ap- 
pellabatur in Coena Domini et Natalis Calicis. Missa 
in Coena Domini*tola in Eucharistiae institutione ver- 
satur. Ejus enim Introitu declarat Ecclesia » nulla re 
gloriari se.magis, quam Domini oostri Cruce, cui Vi- 
tam, salutem et resurrectionem suam refert acceptam. 
Oratio quae hodieque dicitur , Deus a quo et ludas 
occurrit quidem in muUis atntiquis Ordinibus, taqpetsi 
in aliis ^sideretur« In Epistola narrat Divus Paulus 
se accepisse a Domino ,- Christum lesum sacram cele^ 
brasse Coenam , et augustissimum Eucharistiae Sacra- 
raentum instituisse. Evangelio continetur historia ablu- 
tionis pedum. De diseiplina, qua Hymno dicto Gloria 
in excetsiSf Campanarum usus interdicitur , BocquilJot 
hujusmodi sonitum per eos dies omitti testatur, ejus- 
que loco strepitum quemdam lignorum subrogari , ut 
primorum saeculorum apud posteros memoria conser- 
vetur, quibus fideles non ullo tintinnabulo, sed iisdem 
lignis obstrepentibus ad Divina Officia accersiri consue- 
verunt: huic etiam seotentiae congruere videtur Amala- 
rius. In veteribus Ritualibus praescribitur, ut Campanae 
per hos dies sileant , quae cum Christi Praedicatores 
significent, ideo earum sonum intermittitur, quod Apo- 
stoli iesum Christum in maximis cruciatibus Passionis 
arrepta fuga, deseruerunl. Igitur ea hora, inquit Rnper- 
tus Abbas Lib. V de Divinis Ofliciis Cap. 29, qua Chri- 
stus traditus est, recte signis Ecclesiae silenlium indi- 
cimus, Christumque solum torcular calcantem, solum in 
Ugno Crucis extenso corpore tympanizdntem , testimo- 
nium veritati humili ac solitaria voce perhibentem, li- 
gneo maUeolo in tabula suspenso et personante populum- 
que ad Eeclesiam invitante significamus, Solitum pacis 
osculum hac die solet in Missa omitti , cujus rei ra- 
ttonem reddit vulgatus Alcuinus , ad vitandam scilicet 
salutationem pestiferam , qualem ludas proditor exer- 
cuit , ut demonstretur quam injuriam passus est Chri- 
tus a suo discipulo , et nos vitare erga fratres nostros 
debero. Superscribunt Alcuino Libri Pontificales et Mis- 
sales pene omnes, qui propter fraudulentum ludae o- 



sculum pacem in Missa dari prohibent. Solum in cra- 

stinum diem Corpus Domini reservari, praecipiunt iam 

Codices omnes antiqui Missarum, Sanguine inMissa hu- 

jus diei penitus absumpto. In quibusdam Ecclesiis una 

cum sacra Eucharistia reconditam etiam fuisse constat 

iD Sepulchro Crucem et sacrum Evaogelii Codicem, uti 

patet ex variis Codicibus. Graeci etiam hac die reser- 

Yant Eucharistiam non solum in sequentem diem, sed 

ad communicandos per totum anni curriculum infirmos. 

XI. Ex veteri Ecclesiae disciplina universus populus, 

qui ad Missae SacrifiGium convenerat, feria V majoris 

hebdomadae sacram Eucharistiam pereipiebat. Id ex Sa« 

cramentario Sancti Gregorii coliigitur, quod Hugo Me* 

nardus anno 162^ in lucem protulit, ubi haec legun* 

tur : Et communicat omnis populus ordine $uo, Neque 

solum pietate, sed praecepto fideles ducebanturt quem- 

admodum testimonio antiqui Canonis In Coena Domini 

de Comecrat dist. 2 aperte coroprobatur. Mos tamen 

universim obtinuit, ut in Metropolitanis, Cathedralibus, 

Collegiatis aliisque Regularium Ecclesiis Clerus univer- 

sus illi Templo addictus, Eucharistiam sumat, dum res 

divina celebratur; Sacerdotes quidem collo peodentem, 

Diaconi vero a dextro ad sinistrum humerum stolam 

fluentem deferentes, quemadmodum Gavantus sacrorum 

ritoum magister tradit. Ritus ejusmodi documentum 

nongentis abhinc annis ex Ordine Romano deprehendi- 

tur , ubi sic legitur : Fractis autem oblatie^ communi'- 

eent Presbyteri primo, poetea Diaconi^ et ceteri omnee, 

et itaperficiaiur. Romani sane Pontifices omnem curam 

semper contulerunt, ut hunc ritum conservarent. ac re* 

liquis omissis S. Carolus Borromeus in Actii Ecclesiae 

Mediolanensis Tom.I pag.79 ita constituit: Feria guinta 

in Coena Domini , singuli qui in Calhedrali , CoUe' 

giatave Ecclesia vel Dignitatem , vel Canonieatum obti^ 

nent , reliqui item singuli ejusdem Ecclesiae Clerici • 

Corpus Domini in solemni Missae sacro^ quod illo die 

in Ecclesia fict, sumant. Caeremoniale quoque Episco- 

porum Lib. 11 Cap. 23 haec habet: Deinde, antequam 

sepurificet (de Episcopo res est), communicat primum 

Diaconum , el Subdiaconum » deinde omnes Canonicos 

paratosy et alios Saeerdoies de Ecelesia, qui^ stolam a 



collo pendentem supra cottam habere debent^ denique o- 
mne$ de Clero. Qui vero Episcopali honore fulgent, et ad 
Chorum ^uis insignibus ornati conveniunt, habita digni- 
tatis ratione, in domesticis et privatist vel in clausis Sa- 
crarii Sacellis eo die rem divinam conficiunt. Si quis hu- 
jus instituti causam scire velit, statim ipsam explicabi- 
mus. Eadem feria V Sacrae Eucharistiae solemne festum 
celebratur, quam postrema Coena Christus Dominus in- 
stituit, quo tempore, juxta Concilii Tridentini sententiam, 
Sacerdotium quoque Apostolis instituit. Quare, sicut Di- 
vinus Salvator sibi primum, ac deinde Apostolis sacro- 
sancta Mysteria tradidit , ita consentaneum fuit ut Sa- 
cerdos feria V majoris hebdomadae, suscepta divina Eu- 
charistia , ipsam post universo Clero distribueret , qui 
Ecclesiae adscribitur, ubi Sacrum peragitur: In vivam 
repraesentationem illius Sanctissimae Coenae quam Do- 
minus noster lesus Christus una cum suis Apostolis celt- 
bravit , ut inquit Carthusiensium Ordinarium praeter 
plura Pontificalia. 

XII. Altarium denudandorum ritus est antiquissimus, 
uam Liber Sacramentorum S. Gregorii Papae ita sta- 
tuit : A Feria V vespere nuda sint Altaria usque mane 
Sahhati. Atque ex eo vetus Ordo Romanus de Ofliciis 
Divinis sanxit : Cum autem Sckola primam AntiphO' 
namdicit: Calicem salutaris accipiam, statim duoAcO' 
lythi parati cum nigris casulis incipiant expoliare AU 
taria usque dum finitur Vespera , postea tollantur. A 
Vespera autem hujus diei, nuda sint Altaria usque in 
mane Sabbati, Eumdem ritum comraemorant omnium 
fere aetatum scriptores , Alcuinus , Libro de Divinis 
OfficiiSy Tit. de Coena Domini; Amalarius, De Eccle- 
siasticis Officiis Cap. 12; Rupertus Abbas, Libro V de 
Divinis Omciis Cap. 30; Belethus, de Explicatione IH- 
vinorum Officiorum Cap. 104; Honorius Augustodunen- 
sis , in Gemma Animae Lib. III Cap. 86; Guillielmqs 
Durandus, in Rationali Divinorum Ofjiciorum Cap. 104. 
Si quae in hoc ritu celebrando varietas irrepsit , tem- 
poris tantum ea fuit , sicut adnotavit Hugo Menardus 
in Notis ad Librum Sacramentorum S. Gregorii pag. 88 
in haec verba : Nudatio AUarium olim fiebat sexia fe- 
ria , ut videre est in Regula Magistri manuscripta 



Cap. 43 in Concordia Rcgularum Cap. 56 g i in qua 
feria sexla velamen, vel diversus Oratorii ornatus swft- 
trahatur , simul et lucernae , ct cicendeli totum intra 
Monasterium negetur aspectus, Sed fuil diversa consue- 
tudo ; nam olim etiam in quibusdaro locis uudabantur 
in Coena Domini, ut nunc, quemadmodum videre est 
in Ordine Romano de hac feria : Statim duo Acolythi 
parati cum nigris casulis incipiant nudare Altaria , ut 
nuper nota^vimus. Quod videtur etiam praescriptum Ca- 
none Octavo Concilii Toletani 16 ubi agens de San- 
cta Parasceve dicit : Quando Altaria denudata persi- 
ttunt ; nam ro persistunt indicat eo die non fuisse de- 
nudata , sed pridie : juxta morem , qui etiam confir- 
matur ex Concilio Toletano 17 Canone secundo : Itd 
ut nisi Coenae Domini celebriiate , quando more soli- 
to , Altaria dehent devestiri , eadem debent ostia rese- 
rari. Expoliandi vero Altaria non una extitit consue- 
ludo. Cassinenses enim sub Yesperarum initio haec nu- 
dabant , ut eorum Ordinarium nos docet. Cistercienses 
vero ante Vesperas , expleto pauperum Mandato. An- 
glicani Monachi mane post Capitulum , teste Dunstano 
in Concordia. Alii refectionis tempore hoc munus im- 
plebant, quod praesertim affirmant Consuetudines Ger- 
maniae S. Benlgni , Lanfrancus in Statutis , et Liber 
Usuum Beccensium. Hacc Aitarium denudatio juxta Du- 
randum Lib. VI Cap. 76 Rationalis Divinorum Ofjicio- 
rum significat primo recessum , Discipulorum Domini , 
seu Apostolorum, unde : Qui juxla me erant, de longe 
steterunt. Secundo denudatio Altaris designat quod Chri- 
stus fuit nudatus in Cruce. Tertio Altaris denudatio si- 
gnificat lesum Christum divinitatis gloria nudatum. Lu- 
bet hac de re audire Amalarium De Ecclesiasticis Offt- 
ciis Cap. 12 sic disserentem: Restat adhuc unum in Ro- 
mano Ordine, ubi praecipit^ ut a\ feria usque in Sab- 
t)ato Sancio nuda sint Altaria ; quod aliud non signift- 
cat^ ni fallor, nisi fugam Apostolorumy quam ipse Do- 
minus testaiur in Evangelio loannis, Nudalio Altaris, 
inqoit Belethus Explicatio Divinorum Offlciorum Caput 
104 declarat, quod Christus in passione sua denudatus 
^isus sil, et despoliaius illis signis, quibus anie in fa- 
<^endis miraculis apparuerat gloriosus. Vel etiam Alta- 



56 

ris nudalio repraesentat ipsam ac veram Christi nudatio- 
nem^ quando milites eum spdiaverunt . . . Altare igitur 
nudatur quoniam Christus a suis discipulis relinquitur, 
Omnium tamen disertissime hujusce ritus mysteria e^ 
Dumerat Rupertus Abbas, eaquc duobus comprebendit 
capitibus. 

XIII. Perantiquus et io utraque Ecclesia receptissi* 
n)us mos fuit abluendi Altaria in die Coenae Domini» 
Meminere bujus ritus, tamquam pervetusti, tptique olim 
Christiano orbi communis, graves et antiqui scriptores^ 
scilicet A1cuinus,d6 Divinis Of^ciis Capite de Coena Do- 
mini; Amalarius, Libro de Ecclesiasticis Ofjiciis Cap. de 
Caena Domini; Rabanus Maurus, de Institutione Clerico- 
rum Lib. II Cap. 36; Rupertus Abbas, de Divinis 0/Jicm 
Lib. V Cap. 31; Guiliielmus Durandus, in Rationali divi- 
norum Ofjjiciorum Lib. VI Cap. 37.Non tantum antiquitu» 
ubique lavabantur Altaria feria V in Coena Domini, ut 
statutum fuerat in Ordine Romano, sed a1icut)i ageba- 
tur hic ritus sequenti feria VI in parasceve , qua die 
ponitur ab Hugone de S. Victore in speculo de Myste* 
riis Ecclesiae. Quem morem innuit etiam Magister Re- 
gulae apud Menardum in notis ad Idbrum Sacramen- 
torum S. Gregorii pag. 88. Veteres quoque Monachi 
Altaria lavandi consuetudinem antiquitus usurparunt » 
eaque , vel in die Coenae Domini , vel scquenti feria 
sexta in Parasceve, pro diverso Monasteriorum usu, la- 
vare solebant. Nostra tamen aetate, cum plurimis aliis 
antiquis institutis hic etiam ritus in eorum monasteriis 
penitus obsolevit. In Coena Domini Altaria olim abluere 
consueverant Anglicani Monachi sub Dunstano. Alii ea- 
dem die, sed majoris Missae tempore , facta Corporis 
Dominici elevatione Altaria lavabant. Post elevationem 
Corporis Chrisli, inquit Ordinarium S. Petri supra Di- 
vam , abluant Sacerdotes bini et bini Altaria per ctr- 
cuilum, dicentes: Circumdederunt me viri etc. Compe- 
dienscs, qui Vesperas in ipsa Missa feriae V in Coena 
Domini recitabant, ea fioita, statim expoliabant ac ab* 
luebant Altaria. Alibi, et praecipue per Germaniam, age- 
batur hic ritus eadem die tempore refectionis , vel , 
si Monachi essent nimium impediti, ditrerebatur in cra* 
stinum. Praecipuum tamen mysterium, quod in ea piis 



57 

fidelium mentibus recolendum proponitur, est memoria 
Dominicae Passionis , quemadmodum advertit Bellotte 
m observationibus ad ritus Ecclesiae Laudunensis pag. 
809 n. 1. Id etiam perspicuc designant sacrae preceSy 
ac potissimum Psalmus XXI recitari soiitus in Basilica 
VaticaDa , dum Altare lavatur. Vini et aquae mysle- 
rium, qnibus praecipue Altariuro ablutio perficitur, Tta 
exponit Durandns in Rationali Divinorum Ofjiciorum 
Lib. VI Cap. 76 : In plerisque locis lavantur Altaria 
vinoy et aqua , et ramis fricantur. Lavantur ergo Al- 
taria aqua, el vino ad notandum^ quod Corpus Chri" 
sti, quod est verum Altare, sanguine, et aqua in Cruce 
aspersum est , nam de ipsius latere exivit sanguis , et 
aqua , per guae genus humanum lotum est. Rupertus 
vero de divinis Officiis Lib. V Cap. 31 sic interpreta-? 
tur : Idcirco Allaria lavari instifutum est, quia Domi" 
nus Noster^ guem Allare significaty de latere lancea mi- 
litis perforato sanguinem, et aquam effudit, Ideo lavan- 
tur vino, et aqua. Yinum pro sanguine in Sacramento 
quoque Sacrificii, ipso Domino authore, adscitum esU 
Sanguinem , inquam , et aquam effudii de latere suo 
summus nostrae opifex salutis, quae prima sunt ejusdem 
elementa salutis : sanguine redimimur, aqua abluimur. 
Hanc eandem interpretationem sequutus est loannes 
Bel6th in Raiionali Divinorum OJficiorum Cap. 10!^: Yini 
aqua commiccti diffusio, quae nt per mensam Altaris. 
Significat communicationem virtutis Dominicae Passio* 
nis, et sanctificationem Ecclesiae quae unctione San- 
guinis Chrisii dedicata fuit* Aspergilta vero cum ramen- 
tis in modum coronae, seu diadematis in vertice con" 
glohatiSf quibus utimur ad abluendum Altare, expri* 
munt coronam e spinis consertam, infixamque capiti 
Dominco. Speciem quoque flagrorum exhibent , et «t- 
gnificare possunt immania flagella, quibus vindex , et 
assertor nosier pro nobis saevissime discerptus est* U* 
tramque significationem proponit Durandus in Ratio- 
nali Divinorum O/ficiorum Lib. Vl*Cap. 76. Spongiae, 
quae in fiasilica Vaticana, multisque aliis Latini Ritus 
Ecclesiis, atque etiam apud Graecos in Altaris abster- 
sione adbiberi solent significare videntur spongiam il- 
lam, quam calamo, vel aruDdini circum positam, aoeto 



««• 58 flsi. 

plenani, lesu Christi sitientis ori admovit unus cx ad- 
stantibus. 

XIV. Redemptor noster Dominus lesus antequam sup- 
plicium Crucis ultro adiret, in ultiroa Coena Apostolo- 
rum pedes aqua perpurgans, prima sacri istius lavacri 
fupdamenta jecit, suo exemplo instructurus Ecclesiam, 
ut in paria huniilitatis et charitatis officia sedulo in- 
cumberet; Exemplum^ inquit, dedi vobi$, ut quemadmo- 
dum ego feci vobis, ita et vos faeiatis. Istud lavacri ge- 
nus, quod hac die proponit Ecclesia, lesum Christnm 
agnovit auctorem , cujus exemplo instruimur mutua 
haec pietatis opera nos erga fratres nostros exequi opor- 
tere ; sicut praeclare adnotavit Arnoldus Carnotensis Ab- 
bas Bonaevallis in Libro de unctione Chrismatis inter 
opera S. Cypriani : Hodie^ inquil, Christus pedes lavit 
ApostoliSf et hoc solemni devotione omni tempore iMti- 
tuit. Ritus sane omnium commendatione dignus quem 
summis laudihus extollunt Sancti Patres , Augiistinus, 
Tract. 55 et 56 super loannem; Ambrosius, Libro de 
Initiandis Cap. 6 ; Bernardus , in Sermone de Coena 
JDomini ; Arnoidus, Sermone de ablutione pedum; Eii- 
gius* Noviomensis Episcopus , Sermone 8 ; et fere o- 
mnes alii Patres. Hunc morem Zacharias Pontifex Epi- 
stola ad Bonifacium vocat Catholicae traditionis regu- 
lam. Caeremonia ista Mandatum appellatur, quia pri- 
ma Antiphona, quae in ea cantatur, incipit per Man- 
datum. De certo abluendorum numero, nulla apud ve- 
teres occurrit mentio. luxta varias locorum consuetu- 
dines varia extitit Ecclesiae disciplina. In ipsa quoque 
Romana Ecclesia certus abluendorum numerus antiquis 
temporibus nequaquam elucebat. Saltem nullibi penes 
yeteres Codices Romanos expressus est. In Hispaniis 
pariter nulhis olim praescriptus erat numerus : neque 
enim istius meminerunt Concilium Tolelanum XVII et 
.Isidorus Hispalensis , sed generatim tantum in Coena 
Domini expiandos esse ab Episcopis et Sacerdotibus fi- 
delium pedes decernunt. Ceterum si ad posteriores de- 
scendamus aetates, eae interdum Romae a Summis Pon- 
tificibus duodenarium numerum fuisse servatum non 
obscure demonstrant. Eumdem numerum duodenarium 
praescribunt Consuetudines S.Germani Parisiensis, S.Dio- 



59 

nysii Floriacensis Monasterii, el Ordinarium Cosenti- 

num. Quod si Orientem lustrare velimus, statim nobis 

duodenarius hic numerus obvius erit. Constantinopoli 

si quidem hac feria quinta Imperator duodecim paupe- 

ribus solebat abluere pedes. Ritum describit Codinus in 

Libro: De Officiis Aula^ Constantinopoliianae, Ecclesia 

Romana ab elapsis ctiam temporibus tredecim paupe- 

Tum pedes lavat , sed quos repracsentet numerus ter- 

tiusdecimus abluendorum non ita est facile explicatu. 

Gavantus, Piscara, Bissus, aliique tredecim enumerant, 

sed illorum nemo istius numeri causam aperit. Bauldry 

asserit ad minus ad tredecim esse oportere. Frescobaldi 

in Opusculo edito anno 1709 sub hoc titulo : Pedila- 

mm, sive de numero pauperum, quibus lavandi sunt 

ftdes Feria V majoris hebdomadae ; putat Ecclesiam 

ideo tredecim pauperum lavare pedes , quia Salvator 

tredecim pedes lavit; si autem quaeras quis fuerit ille 

tertiusdecimus, cui Christus pedes laverit, respondebtt 

fuisse illum patremfamilias , in cujus domum Redem- 

ptor Pascha cum Apostolis celebraturus diverterat , 

quem propterea in tertio decimo pauperum repraesen- 

tat Ecclesia. Opinionem hanc merito tanquam Evan- 

gelio contrariam Orlendus impugnat ; certum enim est 

ex Evangelio, lesum Christum cum duodecim tantum 

Apostolis sacram Coenam celebrasse. Putant alii in ter- 

tiodecimo pauperum repraesentari Divufh Paulum ; et 

banc sententiam tenet Paulus Aresius eruditissimus Epi- 

scopus Dertonensis Lib. V ex iis , quos italice inscri- 

psit: l)elle sagre imprese: impresa 136 num, 30 pag.S^i 

non quod Divus Paulus Coenae assideret, quem certum 

est post Salvatoris ascensum fuisse vocatum , sed ob 

peculiarem reverentiam Romanae Ecclesiae prae caete- 

ris erga concivem suum et Apostolum/ quem una cum 

Petro susceptae Christianae Fidei cognoscit auctorem. 

Fuere alii, qui tertiodecimo illo repraesentari putarunt 

Divuni Matthiam, qui in ludae locum postea suffectus 

est. Quos numerus ille exprimat* quem Romana prae- 

scribit Ecclesia in tredecim pauperibus aqua lavandis; 

mcerlum esse existimat»P. Orlendi in opere cui titu- 

Jus: Duplex lavacrum in Coena Domini. De ablulione 

pedum satis prolixe loquitur Bailletus de Feria quinta 



60 «91- 

Majoris Hebdomadae S 3 num. 8 muUaque affert scitu 
digna, et ostendit magno apparatu in MonachoruRi Coe- 
Dobiisejusmodi ablutionem fieri consuevisse: domi eDim 
Monachis, egenis vero meodicisque extra Monasterium 
Abbas abluebat. Regulares Abbates multas per eam oc- 
casionem eleemosynas dilargiebantur.* 

XV. Creditur Marcion haereticus fuisse primus, qui 
negarit lesum Christum celebrasse ultimum Pascha. Ejus 
sententia a Sanctis Patribus confutata venit in oblivio- 
nem, Sub initium saeculi YII eam ab oblivione viB- 
dicavit Philoponus haereticus. Non una est de uUimo 
Paschate a Christo celebrato sententia. Prima eorum , 
qui docent, Christum Dominum agni Paschalis coenam 
cum discipulis suis celebrasse, et Sacramentum Eucha- 
ristiae instituisse Luna XIV Martii, die lovis ad secuo- 
dam vesperam, pridie quam mortem pro nobis subiret. 
Secunda est Graecorum, qui, ut lesu Christi exemplo 
confirment ritum suum confioiendi Eucharistiam ex pane 
fermentato, contendunt, Christum mortis suae praescium 
celebrasse Pascha, ideoque etiam Sacramentum Eucha- 
ristiae instituisse pridie ejus diei qui Paschae celebrando 
lege praestitutus erat, quando videlicet pane fermeutato 
vesci ludaeis licebat. Tertia est eorum qui fatentur , 
quidera a Christo Pascha celebratum die a lege statu- 
to , sed volunt , eo anno Pascha a ludaeis translatum 
fuisse in dienf Sabbati sequentem. Quarta demum est 
eorum , qui dicunt , Christum omissa coena ludaica , 
duntaxat Eucharisticam Coenani Corporis sui consecra- 
tione ac distributione peregisse. Opinio haec saeculo 
IX invecta est, referente Photio in Btbliotheca. lamdiu 
sopitam sub initium saeculi XVII edito libello excita- 
vit Hieronymus Vecchiettus. Nihllominus eamdem sen- 
tentiam.postea dusus est propugnare Bernardus Lamy 
in sua Concordia Eoangelica , et in Tractatu Historico 
de veteri ludaeorum Paschate gallice conscripto. Hujus 
argumenta confutarunt viri duo eruditissimi P. Grave- 
son, de Mysteriis et annis Christi Disserl. 19 ; et P. Ho- 
noratus a S. Maria, T. II Animadversionum in Regw- 
las, et usum Critices Lib. IV, Dissertatio III. £x his 
sententiis prima amplectenda est, quae antiquissima est> 
et omnium Sanctorum Patrum consensu , atque adeo 



61 

Ecclesiae ipsius auctoritatc comprobatur. Primus Ori- 
genes fidem suam proferat, qui Tract. 35 in Matthaeum 
testatus est, Apostolos in pervigilio mortis Christi man- 
ducasse Pascha secundum Legis tnandatum. Accedat al- 
ter testis Divus Chrysostomus, cujus vestigiis institisse 
omnem Graecam Ecclesiamn ailTrmat Photius in Biblio- 
theca Cod. 116 pag. 294. Chrysostomus autem JJomt- 
lia 85 in Matthaeum dicit : Christum tempus Paschae 
transgressum non esse ; ideoque legiiimum Pascha tnirfi- 
dueasse : et Homilia 82 in loannem scribit : tunc ce- 
lebrasse Pascha, quando antiquitus celehratum erat. Grae- 
cis Patribus omni exparte consentiunt Latini. Nam 
S. Hieronymus Commentariis in Matthaeum Cap. 26 
Postquam^ inquit, typicum Pascha fuerat impletumy et 
agni carnes cum Apostolis comederat , assumit panem, 
qui confortat cor hominis, et ad verum Pascha trans* 
greditur Sacramentum, Qui vero aliorum Sanctorum 
Patrum loca in rem hanc velit inspicere, quae ad so- 
lidam Traditionem stabiliendam pertinent, adeat Baro- 
mum, ad annum Christi 34- num. 41 ; Witasse, de Sa- 
cramento Eucharistiae Part. I quaest, I art, 3 Sect. 4; 
Herminier, de Sacramentis T,Il de Eucharistia Cap.l6. 
Praeterea Salvator interCoenam Apostolis dixit:'Dett- 
derio desideravi hoc Pascha manducare vohiscumy ut 
testatur Lucas ; quae quidem verba, etsi ad Sacrae Eu- 
charistiae institutionem referri possint, ad Coenam ta- 
men, quae parata erat, maxime pertinent ox vi i^liu« 
particulae /loc, ideoque ad Coenam legalem. Nec He- 
braeorum perfidia in Chrislum Bominum siluisset , si 
praeeepto celebrandi Paschatis non satisfecisset ; uti- 
qae non praetermississent criminis loco objicere. De- 
oique Sancta Tridentina Synodus rem extra omnem du- 
bitationem ponit Sess. 22 Cap. I De Instituiione Sacro' 
iancti Missae Sacrificii .... Nam pronunciavit, Chri- 
stum, celebrato veteri Paschate, quod in memoriam exitus 
de Aegypto multitudo filiorum Jsrael immdabatt novum 
instituisse Pascha, se ipsum ab Ecclesia per Sacerdotes 
*u6 signis visibilibus immolandum in memoriam transi- 
ltt« sui ex hoc mundo ad Patrem. De postremo Christi 
Paschate longa et copiosa esl Dissertatio P. Michaelis 
Lequien Ord. Praed. quae est sexta ex Dissertationibus 



62 m 

Bamascenicis : item illa, quam Augustinus Calmet prae- 
ponit Evangelio Divi Matthael. 

XVI. Postquam lesus Christus legitimam Coenam fe- 
cit, et pedes Discipulorum lavit, eodem lovis die» pri- 
mo Azymorum , quarto et vigesimo Martii , eadem in 
domo, atque eadem forte in mehsa cum recubuisset ite- 
rum, pane et calice accepto ac benedicto, Corpus suum 
et Sanguinem Discipulis distribuit , ac mandavit , ut 
ipsj quoque id facerent in sui commemorationem. Quo 
Sacrificio et Sacramento instituto , divitias divini sui 
erga homines amoris velat effudit, atque re ipsa eos in 
finem dilexit» Etenim hoc bono nullum optabilius, nul- 
lum praestantius neque datum est mortalium generi 
praepotentis Dei concessu atque munere, neque dabi- 
tur. Plures in institutione Eucharistiae considerantur 
Christi Domini actiones. Primo enim lesus accepit pa- 
nem, deinde Deo Patri suo gratias egit; tum eumdem 
panem fregit et distribait Discipulis dicens : Accipite , 
et manducate : Hoc est Corpus meum, Et accepto Ca- 
lice , gratias itidem egit Deo Patri suo , et Apostolis 
praebuit; ut ex eo biberent, dicens : Bibite ex hoc o- 
mnes: hic est enim Sanguis meus novi Testamenti etc. 
Salvator eadem verborum forma usus est ad conficien- 
dam Eucharistiam, qua nos utimur. Et re quidem vera 
Tertullianus Lib. IV adversus Marcionem Cap. 40: Ac- 
ceptum panem j inquit » distributum discipulis Corpus 
suum illum fecit, Hoc est corpus meum dicendo. Eodem 
modo Ambrosius de Mysteriis Cap. 9 g 5&': Ipse cla^ 
mat Dominus lesus: Hoc est Corpus meum. S. loannes 
Chrysostomus extrema Homilia 11 in Epistolam ad Ti- 
motheum scribit hoc modo : Quomodo dum verba, quae 
locutus est ChristuSy eadem sunt^ quae Sacerdos nunc 
quoque pronuntiant : ita etoblatio eadem est, Est porro 
simile illud Eusebii Emisseni Homilia in Ramis Palma'- 
rum: Dixit tunc per se, dicit et modo per suos Ministros: 
Hoc est Corpus meum. Vide Divum Thomam, 3 Part. 
quaest. 78 art. 1 ; et in IV Sent. dist. 8 quaest. 12 
art, 1 ; Catechismum Romanum de Sacramento Eucha- 
ristiae sect. 19 ; et Honoratum Tournely, de Sacramento 
Eucharistiae quaest. k art. 8 Conclusione 2. Chrislum 
lesum in ultima Coena Corpus suum et Sanguinem 



•sefe 63 «». 

sumpsisse, fiise probat 'S. Thomas 3 part. quacst. 81 
art. 1 ubi aHert auctoritatem J)ivi Hieronymi Epistola 
150 ad Hedibiam qu. 2 DominuB laus Christus ips» 
comedens, et qui comeditur: atque illud observat, quod 
quemadmodum antequam ferret fiaptisraatis tegem» ipse 
voluit baptizari, ita cum Corporis et Sanguinis sui in^ 
stitueret Sacramentum, non prius Apostolis suis distri- 
buit , quam ipse sibi sumeret. Sanctus Thomas quae« 
st. 84 art. 7 ad & Sacramentum, ait» Eucharistiae et 
ipse sumpsit , et aliis dedit , tum ad commendandam 
excellentiam hujus Sacramenii, tum quia hoc Sacramet^ 
tum est memoriale passionis, in qua Christus est Sacer- 
do8 et Hoslxa. Quod declarat etiam Auctor Glossae in 
Caput 87 dist, 2 de Consecratione his versibus : 

Rex sedet in coena turba cincius duodena , 
Se tenet in manibus, se cibat ipse cibus, 

S. Bonaventura Breyiloquii part. 6 Cap. k pag. ki 
Christus inquit, quaedam Sacramenta instituit initiando 
et consummando, et in semetipso suscipiendo, ut Sacra^ 
menlum Baplismi, Eucharistiae, et Ordinis, Haec enim 
tria et plene instituit. Vasquez lesum Christum in ul- 
tima Coena sumpsisse Eucharistiam , testatur commu- 
nem esse scntentiam. Idem confirmant Orientales Theo- 
logi, quorum testimonia refert Renaudotius T. I Col- 
Uctionis Lilurgiarum Orientalium pag. 237. 

CAPUT VIII. 

DE FERIA SEXTA IN PARASCEYE. 

Dies ista appellatur Parasceve, hoc est praeparatio» 
relatione habita ad Dominicam Paschatis. Paschatis no- 
mine hanc diem appellat Tertullianus, quod in ea le- 
susChristus Pascha nostrum et Agnus immolatus fue- 
rit, mortemque Christi in ludaeoruui Paschate figura- 
tum respiciens affirmat. Celeberrimam in Ecclesia diem 
hanc reddidit Christi Domini Passio, quam ab ipsis Fi- 
dei incunabulis singulari quadam veneratione quotannis 
recolere solitos /uisse Christianos haudquaquam dubium 
est, cum disertis id verbis adstruat Eusebius in Lib. II 



Bistoriae EecleHasticae Cap, 17. Vigilias hujus diei no- 
cturuas habebat Ecclesia cum eadem solemnitate iis- 
deroque ritibus atque Coena Domini. Ad Primam nu- 
dis omnes pedibus conveniebant, ex communi et uniTer- 
sali Monasteriorum Benedictinorum usu, quod absolute 
praescribuQt Dunstanus in Concordia, Udalricus Lib. I 
Cap. 13 Consuetudines Germaniae , Floriacenses , Di- 
vionenses ', Dionysianae et Lyrenses. Primam autem 
cantabant sub silentio in omnibus omnino Monasteriis. 
Primam sequebantur Psalmi Poenitentiales , sub silen- 
tio etiam dicendi. Postea exeuntes in Claustro totum 
ex integro Psalterium, Abbate incipiente, decurrebant, 
quod cum incipitur, omnes accipiant veniam super ge- 
nua, inquinnt Consuetudines Compedienses, quibus suf- 
fragantur Dionysianae. Istud Psalterium aliquibus io lo- 
cis pro Defunctis maxiroe dicebatur , ut colligimus ex 
Corbeiensis Monasterii Rituali. Appropinquante hora ter- 
tia, ad tabulae signum Dormitorium ascendebant, lotis- 
que manibus , in Ecclesiam conveniebant ; ubi prae- 
missis solitis Orationibus, Tertiam uti et reliquas diei 
Horas sub silenlio dicebant Ciuniacenses et Corbeien- 
ses. Post Tertiam conveniebant in Capitulum, ubi pri- 
TOo Martyrologium legebant. Hac in Lectione Lector 
primum pronunciabat : Sabbato Dominus noster quievit 
in Sepxdchro, quod dum cantaret, omnes se in lerram 
projiciant, inquiunt Cassinenses in Ordinario. Sexta au- 
tem et reliquae Horae diurnae sub siientio diceban- 
tur et post hanc horam, ait S. Petri supra Divam Or- 
dinariiim, accipiant communiter disciplinas, In Sacra' 
mentario S. Gregorii Officium valde simile est illi, quod 
praescribitur in Missali Romano. In antiquis Pontifica- 
iibus legimus, nullo alio ornamento Episcopos hodierna 
die, quam simplici holoscrica Mitra, fuisse insignitos ; 
cum casula rubea celebrare solitos. Mos fuit Romanae 
Ecclesiae et aliarum etiam complurium , ut Feria Se- 
xta in Parasceve solemnis Processio iostrueretur variis 
caerenioniis adornata. Fiebat nudis pedibus, virique pa- 
riter ac mulieres varias Ecclesias visitabant, ut testa- 
tur Auctor vitae S. Constabilis Abbatis Cavensis apud 
BoIIandum ad diem XVIII Februarii. Summus Pontifex 
cum Clero nudis pedibus procedebat ad Ecclesiam San- 



ctaer Crucis . dicendo septem Psalmos PoenitentiaIes« 
Praeclarissimi vero sunt ritus, quos in memorata Pro* 
cessione servafos recenset Romanus Ordo XII, auctore 
Cencio, Cap. XIII. 

, II. Omnes Divinorum Oiliciorum Scriptores eosdem 
designant ritus, qui hodie sunt in usu. Cum itaque Pa- 
rosceves dies sit luctus atque tristitiae, recte admodum 
ex Caeremonialj Episcoporum cautum est, ut AKarei 
Sedes Episcopi, Sedilia Canonicorum, ac tota Tribuna 
sint penitus denudata, ad indicandum scilicet luctum ex 
morte Redemptoris. nostri lesu Christi , qui in Cruce 
denudatus fuit. Est quidem antiquus Romanae Ecclesiae 
rilus, nigro colore uti Feria Sexta in Parasceve, in si- 
gnum scilicet luctus ex morte Domini. At vero licet 
ex multis Ordinariis constet usus nigri coloris in Pa- ' 
rasceve adhibiti, non desunt tamen Ordinaria complu- 
rium Ecclesiarum , ex quorum praescripto vestimenta 
Sacrorum Ministrorum rubri erant coloris. Oratio ac 
^rostratio ante Altare , in multis antiquis Ritualibus 
atque Ordinariis occurrit. Tempore Missae super Altare 
extenditur mappa, quae significat syndonem monumen- 
ti, ex Durando, ubi varios antiquos ritus, qui servari 
solent , pie ac mystice enarrat. Incipit hoc Officium 
Feria VI in Parasceve a Lectionibus, et leglmtur sine 
titulo, quoniam tunc amisimus lesum Christum, caput, 
qui nos iliuminat, sicut tituli illuminant Libros. Duae 
Lertiones , sive Prophetiae leguntur . ad denotandum, 
juxta Relethum in sua Divinorum Officiorum Explica- 
(tone, Cap. XLVIII, lesum Chriatum passum fuisse pro 
duobus potissimum populis , Hebraeo scilicet et Gen* 
tili. Una autem ipsarum ex Lege sumpta est, videiicet 
ex Exodo, et altera ex Osaea Propheta, quia lesu Chri- 
8ti passio a lege fuit praefigurata, et a Prophetis prae- 
dicta. Duo Tractus hodie dicuntur ad ostensionem majo- 
ris luctus. Passio secundum loannem legitur, uti obser- 
vat Durandus, non solum quia in ordine ultimus scri- 
psit ; sed etiam, quia , cum lesu Christi passio hodie 
oculis nostris repraesentetur, congruum est loannis te- 
stimonium quia ipse vidlt, crucifixioni interfuit, et fu- 
gientibus aliis, ipse juxta Crucem stetit. Teste laudato 
Barando Lib. YI sui RationaliSf Cap. LXXVI legeba- 
Vol. II. 5 



-M Q6 «91- 

tur hac die Passio non modo super nudum pulpiloin » 
sed etiam nudis pedibus; et in quibusdam Ecclesiis sin- 
doji , seu tersoria, vel vestes Altari nudato superpo- 
nebantur usque dum Passio legeretur, cum vero Gan- 
(or ad eum locum pervenerat, Diviserunt sibi vestimenta 
mea, tunc Subdiaconi sindonem illam tollebaiit, reprae' * 
sentaiites historiam, quia quatuor milites Christum cru* 
cifigentes vestem Christi sustuleruiit. Iu Ecclesia Me^ 
diolaneiisi ad verba quae lesu Christi mertem annun- 
ciant, Altaria denudantur ac luminaria omnia extinguun* 
tur: cujus ritiis meminisse videtur Rabanus in Libro III 
de Inslitulione Clericorum Cap. 37. In pluribus Eccle* 
siis iegebatur Passio ad Lectiones tertii Nocturni ; in 
aliis, ut in antiquo Galliae Sacramentario, ad singulas 
* Ofiicii horas legebatur. Proxime post recitatam Christi 
Domini passionem, Sermonem de eadem haberi, auti- 
quissima est Ecclesiae consuetudo, quae Patrum coro- 
piurium auctoritate confirmari posset, praesertim vero 
S. Leonis Magni , a quo , iit in eius Operibus videre 
est, dec^m et novem de Passione Domini Sermones coif- 
cinnati sunt, et ad populum habiti. 

III. Observat CI. Mazzinellus lesum Christum om- 
nium Salvatorem, pro omnibus mortuum, omnium Me* 
diatorem inler Deum et homines, pro omnibus se Deo 
Patri obtuJisse , pro omnibus orasse, ab ejusmodi Sa- 
crificio suo , et ab orationis suae beneficio nullis ex- 
clusis: propterea Ecclesiam sensus lesu Christi sequu- 
tam in Sacrificiis orara pro omnibns omnium generum, 
precesqiie suas meritis lesu Christi semper sufTulcirey 
et in hac potissimum die Orationibus uti pro quocum- 
que hominum genere, etiam pro ludaeis. Singulis die- 
buB , Dominicis exceptis ; Orationes solemnes seu Sa- 
cerdotales quotidie antehac dicebantur : quarura memi- 
nit S. Augustiniis, in Episiola ad Vilalem; Caelestinus 
Papa, in Episiola ad Episcopos GalHarum; S. Prosper, 
S. Leo« aiiique aflirmantes, hujusmodi Orationes aevo 
suo ubique terrarum dici consuevisse , tamquam Apa; 
stolica institutione praescriptas ; a septimo tantum aae*^ 
culo Liturgiae abbreviandae causa, Feriae quartae majo- 
ris hebdoinadae, et Feriae sextae Parasceves addictae 
8unt, et postea Feriae sextae tantum assignatae. Ora- 



^67 

tiones istae ex vulgato Alcuino ante AUare, sitse ut %n 
alio ordine legitur^ infra thronum cantabantur. In Ec- 
clesla Mediolanensi Orationes solemnes post Vesperas 
decantantur , et quidem singulae a singulis Sacerdoti- 
bas. In qnibusdam Ecclesiis Sacerdos alba et stola tan- 
tum amictus Oratioiies pronuotiabat. Ita ex IVJissali Ro- 
tomagensi. Etsi pro perfidis ludaeis, qui genua flectendo 
lesum Christum illuserunt, prostratio ad terram omltti 
soleat , eamque inihibeant omnes fere ad unum Ltbri 
Rituales. Dicitur frequeiitius, Flectamus .genua, ut de- 
Totio, et mentis humilltas ostendatur, et praecipue in 
hac die, in qua lesus Christus humiliavit semetipsum 
usque ad niortem. 

IV. Cruois denudatio et adoratio eodem pene ritu ac 

modo olim ubique observabatur. Circa Crucis adoratio*- 

nem hic advertere licet. «Primo antiquum morem eam 

adorandi nudis pedibus, id quod ipsi etiam Reges Re- 

gumque fitii observabant. Secundo toto ad terram pro- 

strato corpore Crucem adorabant. Audi vulgatum Al- 

cuinum: Qaando hanc Crucem adoramus, omne Cor- 

pu8 nostrum haereat terrae , veneramur Crucem , per 

quam redempti sumus, et illum deprecamur, gui rede- 

mt. Tertio prostrati antequam Crucem deoscularentur, 

devotissimas ad Deum preces aliquas dirigebant qualts 

est ista , quam profert antiquum Missale Pictaviense 

mss. a Sacerdote sub silentio dicendam : Domine Jesu 

Christe, ifUi pro nobis Crueis et mortis palibulum su5- 

ma\ ut mfrtis a nobis expelleres potestatem, et sangui- 

m tui no8 pretio liberares, mihi Domine humiltimo /a- 

fnuto tuo et veniam omnium peecatorum meorum eon" 

cede, megue coram adoranda Cruce tua prostratum . ab 

mnibus malis eripe , bonisgue tuis misericorditer re- 

tpice, Quarto Hierosolyrais ollm Cmx ipsa in quo pro 

nobis Salvator expiravit, omnibas hac dumtaxat die ado- 

raoda praebebatur. Memintt hujus consuetudinis S. Pau- 

linas in Epistoia 31 ad Severum. Nonnulli existimant, 

ab ea Hierosolymitanae Ecclesiae consiletudine commu* 

Dem hanc derivatam esse disciplinam publicae venera- 

UoQi Crucero exponendi ; quam opinlonem eruunt ex 

^erbis illis Amalarii : Fuerunt guidam , gui volebant 

iicire se velle eamdem Crucem aaorare^ in gua Dominut 



-M 68 «». 

CrucifixHB e$l. Utinam in omnibus Ecclesiis hiaberetur. 
Quamvis omnis EccUsia eam non possit habere tamen 
non deest eis virtus Sanctae Crucis in suis Crucibus, 
quae ad simililudinem S, Crucis factae sunt : ut est in 
Libro IV Cap. l^ de Eccltsiasticis Of^ciit. Quinto ante 
Crucis adorationem concionem praeniiltit vetus Missale 
Ecclesiae Arelatensis. In tres vlces discooperitur Crux, 
observat Durandus Lib. VI Cap. 77 num. 16 et 17 ad 
denotandum, quod ter in passione fuit Christus illusus 
a ludaeis. Pi;imo in Praetorip , quando velata ipsius 
facie, iliudebant ei ; ad quod significandum, in princi- 
pio denudationis Cruqis, non ostenditur facios Crucifixi. 
Secundo quando milites coronam de spinis imposuerunt 
eapiti ejus, et illudenles conspUebant facicm ejus ; et 
posuerunt arundinem in dextra ejus, ad -quod reprae- 
sentandum , secunda vice di^cooperitur dextrum bra- 
chium , et capul Crucifixi. Tertio quando Christo, in 
Cruce posito, omnes transeuntes illudebant ei, et ideo 
tertla vice tota revelatur Crux. Denudatis pedibus per- 
,gimus ad Crucis adorationem, ut omnes proprias affe- 
ctiones Crucifixo nudas , ac notas esse , monstremus. 
Salutatur, et adoratur ter, cum genuflexione, et tertia 
vice prosternimur, ut eam osculemur, ut nimirura le- 
sum Christum Crucifixum omni humilitate venerennur, 
et easdem tres illusiones compensemus, Durandus ibi- 
dem. Ordo adorationis est , ut quilibet laicus , etiam 
Princeps, post Clerum adoret, Praelati vero. ^i qui ad- 
sunt, post Celebrantem. Convenit etiam, ut non solum 
Celebrans, sed etiam omnes alii, praescrtim de Clero» 
aliquam pecuniae oblationem hodie faciant Cruci ante 
rpsam deosculationem, ut colligi potest ex Caeremoniali 
Episcoporum et Nicolao de Bralion et aliis. Consuetudo 
autem ut praedictae oblationcs. dentur Magistris Caere- 
moniarum servanda edt juxta Decretum editum a S.R. C. 
die 29 Novembris 1603 in Beneventana. Denudata Crux 
in altum tollitur , ad denotandum lesu Christi trium- 
phum, in Cruce reportatum. 

y. Improperia Popule meus eic. extant in Concor- 
dia S. Dunstani , et in Statutis Lanfranci : in Ordine 
Romano Cajetani Popule meus cantatur a duobus Pre- 
sbyteris alba indutis prope Crucem. Circa Trisagium 



•«» 69 «9|. 

Sanctm Deu$y Sanctus forfis, Sanctus immortalh mi- 
Mrere nobis qiioif cantatur dum Crux adoratur, et qui- 
dem Graece, et Latine, ejus originenn ita describit ve« 
tus Graecoram Menologium : Die XXIV Septembris , 
imperante Theodosio, terraemotus factus est magnus, 
qao factum est, ut totus popnlus una cum Patriarcha 
et Imperatore exierit extra urbem in locum qui dici- 
tur campus, propterea quod sine cessatione aliqua erat 
illa terrarum commotio. Cum igitur Proclus Patriar- 
cha Imperator ipse, et totus populus TJtaniis et sup-. 
plicationibus divinam opcfm implorarent, repente pue- 
nilus quidam de media turba in aerem raptus est. Om<« 
m'bus autem prae timore clamantibus Kyrie eleison de- 
scendit puer, et voce magna popuhim compellans, pe* 
rit, utTrisagium in hunc modum decantaret: Sanclus 
DeuSj Sanctus fortis, Sanctus immortalis miserere no-- 
Us, Qnae cum dixisset animam reddidit, et terrae mo- 
tus quievit. Ea vero hac die praesertim uiitur Occiden- 
taljs Ecclesia, latine, ut propriam suam linguam adhi- 
beat; graece vero etiam, ut alludat ifli divinae voci , 
quam puerum illign diximus Constantioopoli edidisse. 
Hunc eunidem hymnum nobili scriptionc pluribus ex^ 
plicavit S. loannes Damascenud in peculiari Libro:.de 
Trisagio^ in.quoeamdem historiam memorat/ repetiit- 
qucf Libro III de Fide Orthodoxay Cap. X, libi etiam 
prodit , in VI Synodo Oecumenica decantatum fuisse , 
in fine scilicet primae actionis, quando Dioscorus dam- 
nalus est. Hymnus ipse , precatio est J^aepius in Offl- 
cio Graecorum iterata, habeturque in Liturgiis S. Ba* 
silii, et Sancti loantis Chrysostomi. Petrus Fullo , ut 
inveheret Theopaschitarum haeresim, (ini naturam di- 
vinam passam in Cruce falso afflrmabatit, ea verba Tri- 
sagio addidit : Qui Crucipxus es pro nobis miserere no^ 
his; quod a Catholicorum coetu reprobatum fuit. Hanc» 
que additionem sub finem Saeculi VII adhuc usurpa- 
rent Graecorum Ecclesiae nonnullae, eam sub anathe- 
matis interminatione deineeps decantari vetuit Conci- 
lium Quini Sextum Can. 81. Et tamen Saeculo adhuc 
XI eam usurpabant Armeni , quos propterca Sanctus 
Gregorius VII Lib. VIH Epistola I ad Synnadensem Ar- 
chiepiscopum ita adhortatur: Clausulam guam in ilta 



70 

taude Sanctus Deus, Sancttn fortis, Sanctus immortalu^ 
istam videlicet : Qiii crucifixus est pro nobis ; quoniam 
nulla Orientalium, praeter vestram, sed nec Sancta Ro- 
mana Ecclesia habetj vos totius scandali occasionem pror- 
tisque intellectus suspicionem vitnntes, superaddere de ce- 
tero omittaiis. 

VI. Posl factam Crucis adoralionem afferebalur ad Al- 
tare Corpus Christi ex praecedentis diei Sacrario reser* 
vatum. Longum plane esset varios Ecclesiar.um ritos 
describere jn ea processione, in qua Corpus Domini a 
Sepulchro defertur ad Altare. Ex Missali Tolosano, ubi 
solemni cum processione Corpus Chrisli, ad AUare defe- 
rebatur, Cantores hanc canebant Antiphonam : Hoc Cor- 
pus Christi , quod pro vobis tradelur, Hodie cantetur 
Vexilla Regis prodeunt. Auctorem ipsiushymni esse Ve- 
nantium Fortunatum, post Baronium notat Gavantus in 
Rubricas JUissalis Parte IV Tit. IV num. XIII. Anti- 
qui vero nihil canebant, sed summo cum silentio baec 
omnia peragebant. Celebrans ipse Sacramentum a Se- 
pulchro affert ad Altare, sed antiquitus, id fiebat a duo- 
bus Presbyteris , ut videre est apu^ S. Gregorium in 
Sacramentario, in Ordtne Romano I, m Oflicio hnjus diei, 
et Amalarium Lib. I dt Ecclesiasticis Ofpciis Cap. 15. 
In utraque tamen Ecclesia bac die peragilur Missa Prae- 
santificatorum Amalarius, et Alcuinus, hujus rei ratio- 
nem afferunt: Quia in die Dominus $e ipsum obluliti et 
ipsa oblatio su^it ad salutem credentium» In ejusmodi 
autem Missa nulla fit consecratio, sed Corpus Christi ante 
consecratum adhibetur, et sumilur. l)e ea scripsit Leo 
Allatius eruditissimam, et omnibm numeris absolutam 
Dissertationem ad Barloldum Nihusium editam in fine 
operls de Ecclesiae Occidtntalis atque Orientalis perpe" 
tua consensione, in qua lector quicquid ad eam perti- 
net reperiet. Basitio et Chrysostomo anliquior est, ejus- 
gque origo ad Synodum saltem Laodicenam referri de- 
iet, qnam Baronius anno 314. Nicaenam ante cessisst 
ostendit. Sancitum in ea fuit Canone W: Non oportere 
in Qtiadragesima panem offerre, nisi Sabbato el Domini- 
eis tantum. Quibus diebus fiat, ostendit Can. 52 Con- 
cilii Trullani, In omnibus inquit, sanclae Quadragesi" 
mae jejunii diebus^ praeterquam Sabbalo et Dominica^ 



el Saneto AfMuniiationii die, fiat sacrum Prae$antifiea' 
iorum ministerium. Hunc Hiorem adhuc servat Orien- 
Ulis Ecclesia, Occidentalis autem eo nunquam ntitur, 
auk uSa est, nisi feria sexta majoris hebdomadae. Ritus 
ejus apud Graecos hic est. Die Deminicu praeter illius 
diei oblationem quinque alios panes conseerant pro to- 
lidem sequentibus feriis usque ad Sabbatum. Tum sln- 
golis diebus sub vesperam conveniunt in Ecclesia, et in 
ipso Vespertinarum precum Officio Sacramentum antea 
consecratum proponunt et sumiint, praemissis Psalmis 
Gradualibus, et recitatis quibusdam Canticis, Lectioni- 
bus , et Orationibus, quae legi possunt in £uchologio 
cujp notis Goar pag. 187, et sequentibus. Et quia pa- 
nem antea consecratum, et sanctificatum sumunt, vo- 
cant hoc Oflicium Praesanlificatorumf sive anle conse- 
cratorum ; quo in sola Quadragesima, non in aliis je- 
juniis utuntur, quia ut ait Theodorus Balsamon in no- 
Us ad Canonem 52 Trullanum , hoc jeiuiiium praeci- 
puum est, roagisque solemne, et a Domino institutum. 
VII. Deposito- super Altari Sacramento cum CaWce 
vino aqua miito Sacerdos celebrans Orationem Domi- 
nicam cuni Libera nos dicebat : deinde facta hostiae 
fractione, et in Calicem immissione , statim cammuni- 
cabat sub ^lentio , nihil amplius addens. Confessio- 
nem praescribnt nonnulli Libri Missales aut Rituales , 
sife antequam adferretur ad Altare Corpus Christi , 
sive statim ut adlatum esset, uti habent Missale Lug- 
duoense, Arclatonse, Tolosanum, et Ordinarium Lingo- 
niense. /» Spiritu humililatis Orationi Dominicac prae- 
mittant Ordinaria nonnulia , sed veteres nihil praeter 
Orationem Dominicam et Ixbera nos dicebant.- Quo 
autem modo dici debeat Dominica Oratio, variant qui- 
dem Ritiiales Libri , atque Missales : plena voce ait 
Ordo Uomanus XIV, voce submissa praescribunt Mis- 
sales Libri Liigdunensis , et Parisiensis. Elevatiir in- 
super sacrosancta Hostia altera tantum manu ad dif- 
/erentiam elevationis , quae fit post consecrationem « 
ne hac die videatur de novo consecrata, ut inter alios 
tradit Gavantus. Ceterum neque in Ordine Romano XIV 
neque apiid vetustiores Scriptores elevatio ipsa occurrit. 
* Immittit partem Hostiae in Calicem, in quo est vinum 



cum aqua mutum ; quasi dicat : Hoe e$t iUud CorpuB 
de quo sanguis ti aqua fluxeruni^ ita Durandus Lib. VI 
Ca|>. 77 n. 20. Non dicitur Pax Domini^ quia non se- 
quitur pax « circumstantibus danda , tum etianl quia 
nullum hodie fit SacriGcium uti observat laudatus Ga^ 
vantus. Omittunlur duae primae OrationeSt quia prima 
est de pace « et in secunda fit menlio de sangutue , 
tertia dicitur in qua solum de G)rpore CKristi agitur» 
Non dicitur PostcommuDio, quia libmo aliiis communw 
cat ex Alcuino Capite De Coena Domini, neque con** 
sequenter, Communio dicitur , quae dicehatur teropore 
Communionis populi. Nec datur benedictio, quia reoe<* 
dit hodie fons omnis benedictionis. Venio ad Com^pu^ 
nionem , quam non solum ab Episcopo , sed ab omni 
Clero et populo praescribunt absolute antiqui Sacramen*» 
torum Codices. H^jjus rei praxim videre est in Yita 
S. Udalrici Augustani Episcopi Cap. IV. His addo Theo* 
dulphum Aurelianensem Episcopum qui in suo Capitu-^ 
lari Art. ki ita habet : Singuli9 diebus Dominieis in 
Quadragesima Sacramenta Corporis ei ^Sanguinis Chri^ 
sli sumenda suni ; ei in Coena Domini, ei in Parasee" 
ve. Scribit etiam Amalarius Lib. I de Divinis Officiie 
Cap. 15 de hac observatione. Quibus. suscribit vulgatus 
Alcuinus his verbis : Suni gui quotidie Euckaristiam 
volunt sumere^ Ei quia in Parasceve non conficiiur 
Corpus Domini, 'necesse esit ut hi quibus inest volunias 
eommunicandi, habeani Sacrificium ex priori die : quod 
iamen Romahi nonfaciunt. Hinc colliges generalem in 
Parasceve communicaudi consnetudinem non fuisse ubi-^ 
que usu receptam: et certe arbitrariam relinquunt an- 
tiquiim Missale Romariceuse, Ordinarium Praemonstra* 
tensium, Argentinum, et Rotomagense» in quibus legi-^ 
tur ut eommunicent omnes qui voluerini sub silentio, 
Immo ex Ordinario B. Mariae Remensis solus Archie- 
piscopus communicat. Hodie generalis hiijus diei Com-^ 
munio tam in Monasteriis quam in Cathedralibus Ec* 
clesiis, passim obsolevit. Servanda est universalis Ec* 
clesiae praesens consuetudo, non ministrandi nisi in6r* 
mis hac die Eucharistiam. Rigidiora hodierna die jeju* 
nia, et asperiora exercitia peragebantur ; quare Gode^ 
fridum Abbatem usque ad sanguinem coram Capitulo' 



se verberantem aflirmat Petrus Blesensis. Paite et aqua 
jejunabatttr iit ex Concilio Aqiii^sgranensc Canone 8 pa- 
tet : In Parasceve nihit aiiud, nin panis, el aqua suwa^ 
iur. lejunari usque ad Vesperam jiibet Coiicilium IV 
Toielanum, indignumque declarat Communioiio Pascha- 
li, qui ad horam nonam mandiicat. 

VIII. Ter Christua passioncm suam Discipulis praedi- 

xit, ut animadvertit loadnes Stephanus Menochius £f- 

bro VI de Viia Chri$(i. Cap. 3 8 2. Primum apiid 

Matthaeugn Cap. XVI v. 21 iterum apud Lticam Cap.IX. 

V. ki lei tio apud eumdem Matthaeum Cap. XX v. 18. 

Praedixit autem ob eam rem, ut auferret vehementem 

eorum tristitiam, aiiEuihymms inMatthaeiCapulXLII, 

r. XIX Bibliothecae Patrum pag. 556 : quemadmodum 

vero scribtt S. Hieronymus, in Matth. Caput XX «1 

ad tentationem eos pararet, ne cum veniret persecuiio^ 

ef Crucis ignominia scandaiizarentur. A proditione 

ludae coepit lesu Christi passio. ludas enim unus ex 

Discipulis, quos assumpserat ad Apostolatum, biduo ante 

Pascha, hoc est die Mercurii, tertio et viccsimo men- 

sis Martii, adiit Sacerdotum Prineipes ih aula Caiphae 

Pontificis consultantcs , quomodd Fesum dolo compre« 

hensum interficerent, pactiisque «st ciim ipsis mercede 

triginta argenteorum se Magistrum suiim proditiirum. 

Qoare -ad eum postea reversus nihil magis curavit , 

quam ut tempore ad eam rem capto nefariae pactioni 

satisfaceret. Nocte, quae lovis dicm quartum et vice- 

simum Martii proxime secuta est. lesus Chrjstus enim 

Coena Eucharistica cum duodecim discipulis suis, atque 

ideo etiam cum luda proditore , vespere celebrata « 

egressiis ex Urbe, ac media nocte, ut ait Chrysostomua 

Homitia 82 in loannem transiens torrentem Cedron in 

montem Olivariim se contulit, et in hortum Gethsemani 

Patrem oratiirus secessit. Itaqqe ludas praeclaram sibt 

occasionem ad promlssum solvendum oblatam ratua, 

eo , ubi ef at Christus , venit cum militibus Praesidis, 

et ministria Pontificum, Eumque osculatus, quod inter 

ipsos convenerat, signum dedit manus in ipsum inji* 

ciendi. Christus vero inimicis suis obviam procedens 

oon modo non restitit, sed prostratos erexit , turbatos 

coofirmavit, trepidos provoca<vit, seque ultro satcllitibtts 



Yinciendum obtulit» et Petrum ad sui defensionem di- 
stricto gladio decertantero cohibuit. Verum foedissimum 
et prorsus abominabiie scelus, contra quod coelum et 
terra in aelernum clamabunt, tradendo Christum ad-' 
misisse luilam , certo certius est. Causa >gitur , quae 
movit ludam ad lesu Christi venditionem fuit inordi- 
nata pecuniae cupiditas seu avaritia» et haec fuit ejus 
peccatum. Constat hoc ex Evangeliis. Non quaesitus , 
sed spoute insana pecuniab cupiditate ab^reptus se bb* 
tulit Magistri sui proditorem. Hiiic ludam ava^itiae om- 
nes accusant Patres. Poenitentiam ludae fuisse absque 
ulla utilitate, quia illum duxit ad laqueum, non ad Deum» 
dicit S. Chrysostomus Homilia 85 in MaUhaeum ; ideo 
autem quia de indulgentia desperavit; undeS. Angusti- 
nus Sermone 52 ludam, inquit, traditorem^ non tam 
scelus, q,uod commisit^ quam indulgentiae desperalio /e- 
cit penitu$ interire, Arborem illam, in qua ludas se su« 
spendit fuisse ficum , luvencus Poeta cecioit : 

Exorsasque suas laqueo sibi mumere poenas 
Informem rapuit ficus de vertice mortem. 

Beda etiam de Locis Sanctis Cap. h eamdem sententiam 
ienet. 

XI. Convictum et comprehensum lesum perduxerunt 
primum ad Annam , seu Annanum Socerum Caiphae, 
deinde ad Caipham ipsum,ejus anni Pontificem. S. loan- 
nes Chrysostomus in loannem Bomilia $j2 pag. k2i: 
Quare ad Annam? Ut rem ostentarent, et tamquam 
triumphum ducerent. Hic lesum tamquam nocentem 
aliquem , et nefarium impiumque hominem interrogaviti 
subornatis testibus eum accusantibus, et aliis omni con- 
tumeliarum genere tota nocte reliqua afticientibus. Prae- 
terea cum Sacerdotes, Seniores populi, et Scribae oum 
ad mortem dare habito concilio decrevissent, vincuHs 
ponstricttim in Praetorium ad Pilatiim, postea jussu Pi- 
lati ad Herodem, rursusab Herode ad Pftatum, qui- 
Praeses Romanus ludaeam provinciam adminislrabal « 
perdulerunt. Apud Pilatum triplicis criminis reus factus 
est, tum quod diversa doctrina populum in errnres in- 
duceret, tum quod Romanis tributa solvere prohiberet, 
tum deipum quod regnum afTectaret. Post haec Pilatus 



H|»75 «I» 

cum cognovisset « lesum esse Galilaetim , tit a negotio 
tam moteste se expediret, eum ad Herodem Antipam 
^ Galilaeae Tetrarcham , qui id lemporis Paschae cele- 
brandi causa versabatur Hierosolymis , misit. fecitque 
Herodi pergratum jamdiu cupienti lesum Christum vi- 
dere. Sed cum Herodes illum de multis iuterrogasset, 
nec ullum ab eo responsum tulisset, veluti fatuiim ac 
stolidum hominem , illusum et indutum veste alba ad 
Pilatum remisit. Graecus D. Lucae teitus Cap. XXHI 
V. 1 1 pro ve$U alba habet f<rS^i)ra \apuirpav , vesUm 
candidam, illusiremt splendidam. Hujusmodi ergo veste 
induit Herodes Christum , ut derideret eum tamquara 
majora captu suo appetentem, atque ut vestis illa can- 
dida esset joculare indicium afTectati regni. Etenim noo 
minus candida, quam purpurea vestis regia erat. Eu- 
sabius Lib. II Hietoriae Eccle$ia$iicae Cap. 10 de hoc 
eodem Herode Antipa lesu Christi derisore ita loqui- 
tur: Cum Caeeaream profectus eesety ibigue die feeto 
candida ac regia veste indutus populum e tribunali allo- 
9«iere(ur. Pilatus ubi vidit, praeter spem evenisse, ut 
Herodes remitteret lesum, id maxime curavit, ut lu- 
daeis persuaderet, satis esse, si lesus flagellis castiga- 
retur, ut ejus injvriis ludaei saliali sufficere sibi exi- 
stimarent^ et usgue ac ejus mortem saevire desislerent, 
quemadmodum Tract. 116 in loannem g I loquitur 
Augustinus. 

X. Piiatus postquam protestatus fuit loannes Cap. 
XVIII V. 38: Ego nullam invenio in eo causam; post- 
quam ludaeis proposuit, num vellent eum diniitti; vi- 
dens , eos , ejus dimissionem rejecisse et Sanguinem 
lesu sitire; ut eorum sitim mitigaret, lesum flagellari 
]U93it: Tunc ergo , inquit, loanncs Cap. XIX vers. i 
apprehendil Pilatus lesum el flagellavit. Quae flagellatio 
pridem a Prophetis Spiritu Sancto inspiratis praedicta 
egt: Congregata sunt super me inquit, Psaltes in Psal- 
mo 31ii. flageUa, et ignoravi, et in Psalmo 37: Et ego in 
pigella paratus sum ; et in Psaimo 128 : Supra dorsum 
meum fabricaverunt peccatores., prolungaverunt inigui- 
latem suam. Yidetur autem Pilatus n«n alio consilio 
Salvatorem flageilasse, quam ut hoc supplicio contenti, 
desisterent insano clamore urgere Salvatc|;*is ioterfectio- 



76 

nem. Id affirmat Divus Augustinus, Tract. 106 in laan- 
nem; consentit Divus Cyrillus, Catechesi 15; et Di\us 
Chrysostomus , Ehmilia 43 in loannem ; et ex verbis 
Evangelii clare liquet: dixit enim Pilatus: Emendatum 
iUum dimittam, Quoad modum flagellationis , duplex 
apud Hebraeos erat percussionis sypplicium unum virgiS) 
seu arborum ramis invicem colligatis , alterum flagris 
seu funibus. Virgis se fuisse caesum testatur Paulus II 
Corinth, Cap. XI v. 25 : Ter virgis caesus sum. Chri* 
stum tamen non virgis, sed flagris caesum fuisse, cer* 
tum* est : hoc enim proprie est flagellari. Virgae ho* 
nestiores erant, flagra servorum, iilae lignis, haec lo* 
ris ac funibus constabant : illae mitiores erant , haec 
asperrima, ita ut Horatius Ub, I Satira 3 vocet hor* 
ritnte flageltum. Unde lesus cum de cruciatibus et igno^ 
roiniis passionis suae loqueretur omnium primam fla« 
gellationem commemorabat. Quoad numerum lictorum 
seu flagellantium, et plagarum seu verberum, de hoo 
nihil^ certi ex Scriptura et Patribus proferri potest, ex 
quibus solum habetur , quod fuit flageMatiis. De nu"» 
mero Hctoruni , quatuor fuisse, qui Christum flagella-^ 
runt, asseruit lansenius Yprensis in CaputXXVIl Mat* 
thaei , sed quo fundamento hoie dicat, noii exprimit* 
Idem dico de numero verberum seii ictuum. Si Legl 
ludaicae standum fuisset, quadraginta verbera suppli-* 
cium illud non excessisset, nec plura a Pilato ludaer-, 
quantumvis Christi sanguinem sitientes postulare potuis-^ 
sent. Verum nulius praescriptus Romanis legibus ver<» 
berum numerus , et Pilatus nullum ad Hebraicam le*» 
gem videtur , habuisse respectum. Quibus verisimile 
nobis fit , longe pluribus » quam quadragenis caesum 
esse verberibus. Quantus fuerit ille numerus, afllrmare 
non possumus, quia neque in Scriptura, neque a San-» 
ctis Patribus traditus est. Christum ad columnam fla-» 
gellatum esse, tradunt veteres Patres et Historici, ne-^ 
que hoc tantum, sed et columnam hanc pietatis et re-» 
ligionis ergo Chrlstlanis summo in pretio et honore ha* 
bitam. Sanctus Hieronymus Epistola XXVII Cap. h 
de Paula loquetfs, sancta loca Hierosolymis perlustran* 
te, haec habet : Ostenditur illi, inquit, columna, Ee^ 
clesiae porticum sustinens , infecta cruore Domini , ad 



Hfi» 77 

quam vineiuB dicitur ei fiageltatus. Memiiiit ejusdcm 
Gregorius Turonensis ile Gloria Marlyrum Cap.«II. Co- 
lumna baec Hierosolymis stetit, usque ad saeculum 
Christi tertiumdecimum. *lnde vero Romam translata 
fuit anno Christi circiter 1213 sub Pontificatu Honoriilll 
ab loanne Cardinale Coiumna, Aposlolico ad Orielitales 
fegato. Posita est in Aede S. Praxedis ad Exquilias. 
Etiam nunc conspicitur et colitur in ejusdem Ecclesiae 
Sacello , cui inscriptus legitur hic traiislationis index : 
Columna quae in hac tacra Capella reconditur, liaec 
est , , . quam loannes Cardinalis Columna Legatus Apo- 
stolicus in partibus Orientalibus $ub Honorio III drca 
annum Domini i2/S kuc asportavit. Aliqui putant 
Columnam banc Romanam esse duntaxat partem Co* 
Inmnae, de qua loquitur S. Hieroiiymus , snperiorem, 
Tel inferiorem : alii probabilius esse integram. 

XI. Non contenta militum rabies crudeli flagellatione 
in lesum Cbristum desaevisse, ad aliud tormenti simul 
et ludibrii genus processerunt. Ne capiti, quod ex fla- 
gellatione illaesum forte evaserat, suae deessent plagae, 
Coronam spinis contextam acutissimis supra illud cal- 
carunt « eiuue veste purpurea circumdato , velut ficto 
Regi , illuaere coeperunt. Ita loannes Cap. XIX v. 2 
Et milites plectentes coronam de spinis imposuerunt capiii 
ejuSf et veste purpurea circumdederunt eum . Hoc idem 
refert Mattbaeus Capite XXVII qui addit, quod ut magis 
publicum fieret opprobrium , milites , qui flagellationi 
adfuerant, Eum in praetorium adduxerunt, convocantes 
universam cohortem quingentis ad roinus militibus con- 
stantem, ut buic ludicro simul ac ferali spectaculo inte- 
ressent. Et boc fuit additamentum praeter Pilati manda- 
tuin,qui lesum flagellandum solum jusserat, militum sae- 
vitia excogitatum : unde Mattbaeus et loannes dicunt : 
Et mililes etc. qiiasi indicantes, hoc malitiae militum fa* 
cinus extitisse. Et ideo Tertullianus Libro de Corona 
mUiiis Cap. 9 dicit, boc fuisse mililum commentum. 
Plerique asserunt Coronam Domini coiitextanl fuisse ex 
spinis, quae circa Hierosolymani nasci solerent. Bello- 
nius Lib. II Observationum Cap. 88 vult Cjpronam banc 
fuisse ex rbamno. Nonnulli ex juncorum marinorum 
acuminibus quasi spinis praelongis contextam putant. 



HKI 78 «»» 

Hoc postremum testatiir S« Anselmus Cantuariensis ; 
seu aiins auctor Dialogi de Pamone Domini. Ait enim 
Capite 7: Haec Corona non (uii de spinis, sed de juncis 
marims, gui habent aucliores aculeos. quamverae spinae* 
Consentit Gulielmus Durandus, in Ralionali Divinorum 
Officiorum Lib. VI Cap. 77 8 12; et Franciscus Sua- 
rez eamdem sententiam habet in 3 part. Divi Uiomae 
r. // Disp. 35 seet. 3. Sed Martintis Del Rio, illam 
Coronam se vidisse testatur Lect. IX de passione apud 
doctissimum et sapientissimum Benedictum XIV asse- 
rit, spinas ejus nil quidquam cum juncis marinis eom^ 
mune habere. Thomas Bartholinus iii Traeiaiu de Cruce 
pag. 177 variis prolatis opinionibus, tandem pag. 183 
ita concludit: ludicandi arbitrium cuivis commilto, De 
numero spinarum nihii Scriptura , aut vcteres Patres 
tradunt, licet aliqui dicant, fuissc duas et septuaginta, 
alii plures, alii pauciores. Sed res haec incerta eat; 
hoc cons^at , satis multas fuisse , cum ex illis integra 
corona fiierit contexta. Quoad ejus formam 9 oculati 
enim testes non ad modum fasciae , quae tempora et 
frontem cingat , formatam esse dicunt, sed instar ha- 
bere pilei, quo cranium et superior pars gapitis tegi- 
tur. Benedictus XIV Lib. IV de Canonizatione San- 
etorum part. 2 Cap. l^* num. 13 et Cap. 3 num. 8 
verba fecit ; ubi plurium Scriptorum gravissimorum 
auctoritate ostendit, decimo tertio saeculo Francos Im- 
peratores, qui Constantinopoli tunc temporis moraban- 
tur, cum in magna essent difficultate nummaria, Sacra 
Lipsana, spineam scilicet Coronam, Lanceam, Arundi- 
nem , et Spongiam Venetis oppignerasse. Balduinum 
vero secundum, quidquid in iis Reliquiis sibi juris es- 
set, Ludovico Francorum Regi cessisse, qui repraesen- 
tata pecunia eas pignore liberatas in Sacello regii Palatii 
Parisiensis collocavit. 

XII. Flagellatione ac Spinea Coronatione contrita adeo 
ac deformata facies Christi evaserat, ut vix figura homi- 
nis in eo ^ppareret, et impletum esse quod praedixerat 
Isaias Cap. LIII a vers. 2: Non est species et, neque de» 
cor, et vidinf^us eum, et non erat aspectus et desideravi' 
mus eum : despectum et novissimum virorum virum do- 
lorum, . et scientem infirmitatem, et quasi absconditus 



vultus eju$ et despeclus, Licet autem Pilatus jam in ipso 
Tribufiali esset, tamen tunc quoque Christuin servare 
eontendebat. Ait enim loannes Cap. XIX : Ecre Rex ve- 
ster Illi autem clamabani : tolle, toUfi, crucifige eum. 
Dicit eie Pilaiue. B^gem veetrum cruciftgam ? Respon- 
derunt Poniifices: non habemus Regem nisi Caesarem, 
Victus igitur Pilatus pertinacissima luddeorum importu- 
nitate, tradidit iis lesum, ut crucifigertiur . S. loannes 
Chrysostomus in l ad Corinthios Sermone uUimo de elee- 
mosyna putat, Pilatum non tulisse sententiam mortis in 
Christum. Verum mutta sunt quae ostendunt, Pilatum 
sententiam mortis in Christum pronunciasse, qui et titu- 
lum causamque mortis scripsit : Primo quia sedit pro 
tribunali Pilatus sedet judicaturus, inquit S. Cyriilus Ca- 
techesi XIII. S. Augustinus in Psalmum 63: lUe dixit 
inquit, in eum sententiam^ et jussit eum crucifigi, Dein- 
de, ludaei nil nisi sententiam mortis urgebant, et a Pilato 
eitorquebant insanis iliis clamoribus, Totle^ toUe cruci- 
fige eum. Tertio Christus crucifixus est a gentilibus et 
militibus Pilati , exequentibus sententiam Praesidis. De- 
nique ipsi ludaei dicebant : Nobis non licet interficere 
quemquam« uti legitur apud loannem Cap. XVUI. Cae- 
teruro sive Pilatus ludaeorum, sive Romanorum insti- 
tuto manus laverit , certum est a scelere , et quidam 
Immanissimo , minime fuisse expiatum : Manus lavit , 
tid eor suum lavare non potuit, ait Ambrosius Sermo- 
ne // in Psalmum 118 mansit scelere poUutus, quamvis 
manus guas aguae infusione lavisset, 

XIII. Prolata in lesum a Pilato sententia , obtinue- 
nint ludaei , qiiod in damnationem suam* pertinaciter 
exigebant: Susceperunt autem lesum loannes Cap. XIX 
>. 16 et eduxerunt ; et bajulans sibi Crucem exivit in 
eum^ qui dicitur Calvariae locum. Christum aliquo iti- 
oeris spatio, nimirum usque ad portam Civitatis, Cru- 
cem humeris suis portasse solura , videtur indicare 
S. loannes Cap. XIX y. 17 dicens : Et bajulans sibi 
Crucem exivit etc. At cum ejus essent exhauslae vi- 
fes, tum ob tolerata priora tormenta, tum ob crebras 
tota nocte totoque mane ab uno ad aiiud tribunal dis- 
cursiones ; videntes , eum oneri usque ad locum sup- 
plicii ferendo imparem esse, statim ac extra portam Ci- 



Yitatts ventufA est , dicit S. Matthaeus Cap. XXVII 
V. 32, quod exeunUs invenerunt hominem Cyrenaeum, 
nQmine Simonem: hune angariaverunt ut tolleret Cru- 
ctm ejus. Quis fuerit iste Simon, incertuni est. Cyre- 
naeum fuisse Matthaeus scribit, sey Cyrene natum. At 
cum haec triplex fuerit, una in Lybia, altera in Syria, 
tertia in Cypro : ex priori fuisse hunc Simonem cen- 
sent aliqui , iuter quos S. Augustinus Sermone M de 
Tempore Cap. 17. Sed noh certo. An gentilis fuerit , 
an judaeus controvertitur : gentilem fuisse , arbilrati 
sunt multi ex Patribus, ac per hoc significatum fuisse 
mysterium volunt, nimirum fore, ut, ludaeis non cre- 
dentibus, gentiles Christi Crucem ac Fidem susciperent. 
S. Leo Sermone 8 de Passione Cap. V dicit : Per Si« 
monem Cyrenaeum, in quem lignum Crucis translatum 
fuit, praesignabatur Gentium fides, quibus Crux Chri- 
8li non confusio erat futura^ sed gloria : ideoque con- 
gruum erat, ut Sacratissimo Salvatoris opprobrio, non 
Hebraeus quisquam nec Israelita sed alienigena subde- 
retur, et ut sic etiam significaretur translatio a Vete- 
ribus Sacrificiis ad novnm reconciliationis Deo Patri. 
Insuper S. Lucas Cap. XXUI v. 27: Seguehatur , in- 
quit, aulem ilium turba multa popuH et mulierumy yuae 
plangenbant et lamentabantur eum. Conversus autem ad 
illas lesus dixit : Fiiiae lerusalem nolite flere super me, 
sed super vos ipsas fiete, et super filios vestros. Quaenam 
fuerint illae religiosae mulieres, quidve officii Ohristo 
praestiterint, Evangelista non dicit. Fertur tamen, ex 
iis unam extitisse, Veronicam nomine, quae Sudarium 
Christo oflefens, ut faciem sudore ct sanguine maden- 
tem abstergeret , hoc idem ab illo restitutum accepe- 
rit , impressa vultus ipsius imagine insignitum ; quod 
Romae in Basilica S. Petri cusioditum summa rellgione 
veneratur. Hanc narrationem Critici ad minus suspe- 
ctam pluribus ostendere conantur. Primo ex altissinrio 
facti hujus silentio, non modo apud Evangelistas , sed 
et apud omnes veteres Patres, et Ecclesiasticae Histo- 
riae tum primae tum mediae* aetatis Scriptores. Prae- 
terea Veronicae noraen antiquis ignotum fuit: excepto 
Petri Galesini Martyrologio , in ntillo alio, nec in Ro- 
mano Veronicae nomen inter sanctas Muiieres legitur. 



Qua ratione ex ilUs eliam , qui hanc historiam defen* 
dunt, aliqui dicunt, piara illam mulierera » non Vero- 
mcam» sed aut Venicefn^ aut Veronicem aut Bertnicem 
appellalam fuisse; Ferontcam autem dlci coepisse, non 
tpsam piam mulierem, sed faciem piam Sudario impres- 
sam ; nam Verottica idem graece sonat , ac. Veraicon, 
seti imago. At sive Veronica (uerit pia femina » quae 
Sujdarium faciei Domini admovit» sive Veionica unum 
et idem sit cum tpsp Sudario ; certum est Sudarium 
iosignissimam esse Reliquiam, et multis adhin(f saecu- 
lis cuitum in Basilica Vatipana obtinuisse. Extant in Ta- 
bulario Vaticano monumenta multa admodum authen- 
tica pro Sancta. hac Salvatoris Imagine. Consule P. la- 
cobum Gretserum T9m. XV Opp. in ejus antem Cap. 17 
et seqq. plura cumuJantur de hac sacra effigie Christi 
Domini adversus Casaubonum et Rospiniahum , et de 
cultu eidem a multis saeculis adhibito. 

XIV. P^ura sunt , quae adversus ludaeos ostendunt 
lesum Christum fuisse in Cruce immolandum, ut quae 
leguntur Cap. XX VIII Deuteronomii : Erit vila tua 
qua$i pendens ante te : quae Psalmo XIV : Dicile in 
natiiimibui, quia Dominus regnavit a ligno : quae Isaiae 
Cap. LXY: Tola die expandi, etc.et quae leremiae Cap. 
XI: Venite miltamus lignum, etc. quaeZachariae Cap.XlI: 
Asfiicient in me, quem confixerunt. Sed nullus expres- 
sior locus versu 17 Psalmi XXil : Foderunt manus 
meaSj et pedes meos. Negant Jdcirco pervicacissimi ho- 
mines legendum esse , Foderunt cum vutgaria illorum 
Biblia non habent, Caru, foderunt, sed Carl sicut Leo. 
Sed invictissirois momentis illorum pervicaciam et in- 
credulitatem obtundimus. Primo emendatissimi quoque 
ludaeorum Codices habent Caru foderunt , fatentibus 
etiam non solum! haereticis, qui hebraicos Codices La- 
tinis praeferunt, Sixtino Amama, Munstero, Clario, Fris- 
chumutio, aliisque, sed etiam Hebraeorum doctissimis, 
R. Isaac, et collector Masorae Rabbi lacob Benchain : 
ac iia legi in vetustissimis Codicibus a se perlectis ju- 
rejurando testatur Felix Pratensis Ex-Iudaeus in Psal- 
terto; itahaberi in Codice Colbertino veUisto admodum 
et emendato. Secundo omnes Sacrorum Bibliorum ver- 
siooes mm Hierooymiana tantum sed et Arabica , Sy- 
Vol. II. ft 



^ 82«||K 

riaca, Aethiopica, oec non LXX Interpretum, in qui- 
bus cum praecesserint adventum Christi, nullam Chri- 
stianoruro fraudem suspicari possunt ludaei, reddidere 
pro hebraica voce. Foderunt, non sicut Leo, atque LXX 
illi uypti^au x^'P^^ f^v, xai oroSaff. Tertio si legendum fo* 
ret sicut i.eo, absona esset, impropria, et nulhim red* 
dens sensum oratio; quid enim signiticant, qiia syntaxi 
t;ohaerenl haec verba : Sicut Leo manus meas ? quam 
connexionem habebant cnm insequentibus, Et dinume- 
raverunl omnia oisa mea, Quarto a primis Ecclesiae 
^aeculis Foderunt legere Patres, ludaeis ipsis obmute- 
scentibus : unde ajebat in Apolog. lustinus : lUud fode- 
runt manus meae^ et pedes, siynificatio erat illorum cla- 
vorum, qui in ejus manibus et peiibus defixi sunt. Ac 
similia scribit Lib. III contra Marcionem Tertullianus: 
ttbi etiam advertit, totum Psalmum, unde haec depro- 
muntur, in Christum quadrare. 

XV. O"oad lesu Christi Crucifixionem dicit Liucas 
Cap. XXIII V. 33 : Et posiquam venerunt in loenm , 
qui vocatur Calvariae, ibi crucifixerunt eum; quod ce- 
teri Evangelistae affirmant. An conveniens fuent, Chri- 
»tum crucifigi seu pati in Cruce cui respondet S. Tho- 
mas 3 part. q. 46 art. k affirmative quod probat se* 
ptem rationibus ex Patribus desumptis. f*rima est pro- 
pter exemplum virtutis, Secunda est: Quia koc genus 
mortis maxime conveniens erat satisfaetioni pro peccato 
prioHs parentis, quod fuiP ex eo, quod conlra mandatum 
Dei pomum ligni vetiti sumpsit, Et ideo conveniens fuitf 
quod Christus ad satisfaciendam pro illo peccato patere- 
Iter, se ligno affigi, quasi restituens, quod Adam sustule- 
rat, Tertia ratio est ; quia ut Chrysoslomus dicit Homi" 
Ua de Cruce et Latrone : In excelso ligno, et non $ub 
lecto passus est, ut etiam ipsius aeris natura mundetur: 
ted et ipsa terra simile beneficium sentiebat, decurrenti 
4e latere sanguinis stillatione mundata: Quarla est: 
fuia per hoc quod in alto moritur ascensum nobis parat 
in coelum. Et inde est, quod ipse dicit loannes Cap. XII 
Ego si exattatus fuero a terra, omnia traham ad me 
ipsum, Quinta: quia sic expressit universalem saivatio» 
nem totius mundi : ut enim dicunt Gregorius Nyssenus 
S^rmone 2 de ResurrectionCy Damascenus Lib. IV de 



Hl» 83 «IIH 

Fide Cap. 12. Figura illa Crueis a medio contracta in 
quatuor eixirema parlita significantia quatuor mundi par* 
tes gignificat virtutem et protidentiam ejus, qui in ea pe- 
penditf ubigue diffueam, Vel ut dicunt Chrysostomus et 
Athanasius Ubro de Incarfiatione Yerbi: Expaneis ma' 
nibue moritur, ut altera manu veterem populum, attera 
e<M, qui ex gentibus $unt, trahat. Sexta ratio e$t : quia 
per hoc genus morlie diversae virtutes d^f^Qf^^tur. Igi- 
tur Magister ChristuB in euae Crucis latitudine docuit 
ms bona opera extendere : in longitudine in bonie operi^ 
btt< persistere ae pereeverare : in altitudine , superna 
sperare, Septima ralio est^ ut plures in Cruce morisM 
xmpleret figuras miraculorum, quae in Veteri Lege Deus 
perlignum fieti voluit: t)e Diluvio enim aquarum huma- 
num genus Arca lignea libernvit: De Aegupto Dei populo 
recedente Moyses mare virga divisit^ et Pharaonem pro- 
itravitj et Populum Dei redemit: idem Moyses lignum in 
aquam misit^ et amaram aquam in dulcedinem commu- 
twit, Ika S. Thomas ex Aiigusiino Sermone 101 dMem- 
pore Licet autem hic sermo inter genuinos Augustini 
hodie non computatur, quae tamen ex ipso S. Thomas 
excerpsit, ad rem praesentem mire faciunt. Potissima 
tamen ratio, cur Christus mortem Crucis elegit, est ea, 
quam S. Thomas in arg. sed contra ex Apostolo ad- 
docit ad PhiKppenses Cap. II v. 8 nimirum Humiliavit 
^emelipeum factus obediens usque ad mortem^ morteim 
autem Crucis, Qui enim se ipamu exinanivit formam 
servi accipiens , in similitudinem hominum factus , et 
l^abitu inventus ut homo, et inter horoines vilis et ab- 
jeclas apparere voluit , mortem etiam vilissimam et 
ignominiosam eligere volurt , ut suo exemplo doceret 
I^OS) viam, qua pervenire debemu< ad gloriam et exal- 
^tionem^ esse humilitatem l unde Pauius subdit: Pro» 
P^ quod et Deus exattavit illum etc. Crux tamen Iti- 
daeifi scandalum est, quia supplicium a Deo maledi- 
ctum, Deuteron. Cap. XXI v. 23: Maledictus a Deo 
m, qui pendent in ligno. Ideoqoe tibi persuadere non 
possunt, Messram omnium Prophetarum benedictionibus 
€ons6cratum, mortem adeo turpem esse subiturum. At 
iipc scandalum tollit Paulus ad Galatas Cap. III v. 13 
diceos : Christus nos redemit de mededicto legis factus 



pro nobis maledictum ; quia icriptum €$t : maledicius 
omnisj gui pendet in Ligno. Ideo autem dicitur Chri- 
8tus faclus pro nobis matedictuin, idest roalum poenae 
in se suscepisse, ut nos a maledicto seu malo poenae et 
culpae sua morte liberaret : et ideo II ad Corinthios 
Cap. V V. 21 dicit Paulus: Qui non noverat peceatum^ 
pro nohis peccalum fecit^ ut nos efficeremur juslitia Dti 
in ipso. Constat e\ Evangelio Christum cruciH&um fuisse 
in lerusaiem , non quidem in ipsa civitate , sed extra 
portam in suburbio, hoc est in monteCalvariae, hebrai^. 
ce Golgotha. £t utrumque fuit conveniens. Primum quia 
lerusalem erat locus a l)eo electus ad sacrificia sibi of- 
ferenda, et haec sacrificia figurabant passionem Christi 
quae est verum sacrificium. Secundo qtfia cum virtus 
passionis ejus ad totum mundum diffundenda erat, pati 
voluit in medio terrae habitabilis tunc agnitae, idest in le 
rusalem, qua dicilur unibilicus terrae. Tertio quia maxi- 
me conveniebat ejus humilitati, utsicut turpissimum ge- 
nus jnortis elegit, ita in loco celeberrimo confusionem 
pati non recusaret. Quarto ut ostenderet a principibus 
popuii ludaici exortam esse iniquitatem occidentium ip- 
sum. Conveniens etiam fuit ut extra portam pateretur: 
Primo ut veritas responderet figurae : nam vitulus et 
hircus qui solemnissimo sacrificio ad expiationem totius 
raultitudinis olTerebantur, extra castra comburebantur, 
Levit. Cap. XVI. Unde Apostolus ad Hebraeos Cap. XIII. 
dicit: Quorum antmalium infertnr eanguie pro peccaie 
in sanctd per pontificem , horum corpora cremantur 
extra castra ; propter quod et lesus ut sanctificaret per 
suum sanguinem populum , extra portam passus est. 
Secundo ut per hbc daret nobis exemplum exeundi a 
roundana conversatione, unde ibidem subdilur: Exea- 
mus igitur ad eum extra' castra , improperium ejus 
portantes. Tertio ut dicit S. Chrysostomus de passio- 
ne, noluit Dominus pati sub tecto nec in Templo lu- 
daico, ne putaretur pro illa tantum plebe oblatum sa- 
crificium salutis, et ideo foras civitatem, foras muros, 
ut scias sacrificium esse commune. Occurrilhic quaestio, 
unde huic monti, in quo Christus passus est, Calvariae 
nomcMi ? S. Thomas docet ex S. Hieronymo in Caput 
XXVil Matthaei, sic dictum non a capite seu calvaria 



Adae qni esset ibi sepultiis, sed a capitibus ibi decoN 
latorum ; erat enim locus siipplicii commiunis apiid Hie- 
rosolymitanos. Huic sententiae subscribunt Isidoftus « 
Lib. XV Ortginum Cap. I ; et Venerabilis Beda > in 
Caput XVII Matthaei. Attamen contrariam sententiam 
tenent S. Cyprianus, Tract. de Resurrectione Christi ; 
Epiphanius, Haere$i 46 ; S. Augustinus, Sermone 7/ 
de tempore ; S. loanhes Chrysostomus, Homiiia 84 in 
Joannem ; S. Ambrosius, Ub, V Epislola 19 ; volunt- 
que Adam in hoc monte fuisse sepultum et ab ejus 
capite sen cranio fuisse dictum Calvariae. Praeterea 
haud spernenda etiam videtur pia quaedam traditio , 
qua fideles impulsi ad Palaestinam iter suscipiunt, quod 
illis persuasum sit, non modo Christum lesum in Cal- 
vario fuisse siiblatiim, sed eo etiam Adae corpus fuisse 
injectum. Ciii traditioni pia etiam innititur illa picto- 
rum consuetudo , ut ad inferiorem Crucis partem ho- 
minis calvartam deplri|ant. 

XV. Qiiod vero omni caret dubitatione, Romani fa* 
cinorosos homines cruci afiigebant, praesortim servos ; 
qnamobrem liivenalis Satyra 6 : Pone crucem servo ; 
Kberos etiam interdum , sed viKoris conditionis homi- 
nes, si atroci quodanf scelere fuissent eonvicti, ut pro- 
bat Lipsius^tle Cruee Lib. 1 Cap. 12 et 13. Igitur cum 
Christus lesus a ludaeis jnsimulatus esset blasphemiae, 
No$ legem habemue et eecundum legem debet mort, guia 
FHium Dti $e fecit, ut ait loann^s Cap. XIX ; cumque 
ejus criminis non crux poena esset, sed lapidatio ex Levi- 
tico Cap. XXlV, verisimile fit, Piiatum crucis supplicio 
illuiti condemnasse ndn propter scelus blasphemiae, quo 
fuerat falso insimulatus , sed propter seditionis et af- 
fectati Begni crimen , de quo itidem falso accueatus 
fuerat : Hunc invenimu$ $iibvertentem gentem nostram^ 
et prohibentem tributa dare Cae$ari, et dicentem $e Chri- 
$tum Regem e$$e ; Lucas Cap. XXIII v. 2. Videndus 
Gretserus de Cruce Lib. I Cap. 38 et 39, ubi magna 
eruditionis copia , quam probrosum fuerit supplicium 
Crucis ostendit. Ut saltitiferae Crucis forma cognosca- 
tur, prius sciendum est ex Gretse^o, LitP, I de Cruce 
Cap. I ; et Lipsio, pariter lib. 4 de Cruce Cap. 6 789 
Crucem aliam esse Simplieem unico constantem ligno, 



H|»86«li* 

€ui sontes vel clavis infiguntur, vel funibus alligantur : 
aliam Compoiitam, quae ex duplici ligno obliquato con- 
struKur. Rursus hanc divide in DecttBsatam , Commii" 
sam , et Immissam. Crux Decussata est , in qna duo 
ligna directa et aeqnabilia ioter se obliquantur, cujas 
formamr refert littera X, quae vulgo appellatur Andrea-- 
Mj quod vetus traditio sil, in hac S. Andream fuisse 
necatum. Crucem Commissam illam hic vocamus, cum 
ligno crecto alterum brcvius supra, et in ipso vertice 
transversum committitur cujus similitudinem habet li- 
tera majuscula Graecorum Tau et latinam T. Immis- 
sam demum hanc esse t, in qua stipes supra lignum 
transversum eminet. Crucem Christi fuisse Commissam, 
hoc est , nullo ligno supra transversarium lignum ex- 
stante plerique tenent. Contraria sententia, quae tult le- 
sum Christum in Cruce Immissa passum, majori aucto- 
ritate nititur. Hanc scntentiam tenent S. lustinus , io 
Dialogo cum Tryphone £ 91; S. lk*enaeus, Idb. II adver^ 
sus haereses Cap. (•^; Damascenus^ Lib. IV de Fide Or^ 
thodoxaCdip, 12;Sedu1ius, Lib. III atque ut alios omittara 
a Gretsero Ub, I de Cruce Cap. 3 recensitos, S. Augusti- 
nus in Psalmum 103 Sermone I S l^: J^r^^i latitudot 
in qua porrectae sunt manus; longitudo a terra surgens, 
in qua erat corpus infixum : altitudo abillo devexo ligno 
sursum quod eminet: profundum, ubi fixa erat Crux» 
Qui etiam Tractatu 118 in loannem % 3: Lata est in 
transverso ligno , quo extenduntur pendentis manus : 
Longa est a transverso ligno, usque ad terram, ubi dor* 
sum pedesque figuntur : Alta est in cacumine, qui trans- 
versum lignum sursum versus exceditur, Praeterea apud 
omnem videmus antiquitatem lesu Christi Crucem ad 
hanc formam esse depictam ; profecto statuendum vi-* 
detur-, Christum Cruci Immissae affixum fuisse. Yide 
Ljpsium, Idbro I de Cruce Cap, 10; Casalium, partel 
de sacris Christianorum Ritibus ; Ayalam, in opere : 
Pictor Christianus, I ib, III Cap. 18 num. 1 et 2; Ba- 
ronium, ad annum Christi df^ num. 93; Gretserum » 
Libro I de Cruce Cap. 1 et 2. Ad *plenam Dodiinicae 
Crucis formae cognitionem , quaeritur. an in ea esset 
fixa quaedam ligni pars ad modum suppeJanei. De Sup' 
pedaneo diserte affirmat Gregorius Turronensis lAbro de 



Hi» 87 0». 

Gl^ria Martyrum Cap. VI ^ens : /n stipite erecto fora-- 
mM manifeifum est : pee quoque parvulae tabulae in hoe 
foramen innrtus est : super hanc vero tabulam tamquam 
4taHtis hominis sacrae afjixae sunt plantae. Hanc formam 
exhibet imago Crucifixi argentea in Sacrario Basilicae 
S. Petri Romae asservata , in qua boc supperlaneum 
cernitur, ut videre est apud Angelum Rocca in Descri^ 
piione Sacrarii Divi Peiri^ Tom. I pag. 252. Praeterea 
Franciscus Fevardentius in Noiis ad 5. Irenaei opera 
lAb. II Cap. 42 veteres multas lesu Christi imagines 
se vidisse testatur ita Cruci affixi, ut pedes suppedaneo 
inaiterentur. Hujtw exhibelur imago similis ab Arin- 
ghio in Roma subterranea Gretseriis Idbro L De Cruce 
Cap. 24> gravibus assentitur auctoribus , qui statuunt 
fuisse in Christi Cruce suppedaneum. Nummus vetus 
apud Lipsium tabulam suppedaneam spectaiidam ofTert. 
Idem etiam in veteribus nummis observavit Franciscus 
Nancius. 

XVI. Negari non potest crucifigendos aliqnando fu- 
oibus tantum fuisse adstrictos. Plerumque tamen, ma" 
gisque usitate clavis fiebat crucifixio* Fuisse enim le- 
sum Christum Cruci clavis affix^im, manibus ac pedibus 
transfixis, certum est ; id enim constat ex Capite XX 
loannis v. 25 , ubi Thomas adhuc incredulus : Nisi , 
ioquit , videro in manibus ejus fixuram clavorum , et 
miilam digifhm meum ,in locum clavorum . . . non cre* 
dam: Cui v. 27 alt Christus : Jnfer digiium iuum huc, 
et vide manus meai: et hoc sonat nomen Crucifixionis, 
quasi Cruci affixionis: quo utuatur Evangclistae omnes. 
Quod hic igilur controvertitur , est, quot clavis fuerit 
lesus Cruci affixus, utrum solis tribus, an vero quatuor, 
ita ut singulae manus et singuli pedes propriis clavis 
crucifigereiitur. Aliqui tres fuisse tradunt: quem opinio- 
Dem firmant picturae et sculpturae passim obviae. Qua* 
propter Divus Gregorius Nazianzenus, seu quis alius , 
Crucem Dominicam appellat rp/(ri|Xov S^^Xov, quasi di- 
W iriclave lignum, quod in eo tribus clavis affixus sit 
Gbiiistu». Sed (^uaternarius numerus doctissimis sapien- 
iisfiimisque magis placuit , utpote receptior apud anti- 
quos. Gregorius enim Turonen^is Idb, 1 De Gloria Mar- 
ifrum Cap. 6 haec habet; Quod inquit, Clavi Dominici 



^ttH 88 dK 

quatuor fuerint, haec esl ratto : duo sunt a^ai inpalmifi^ 
et duo in plantis. Hoc idem sentit Innocertius 111 Ponti* 
fex Maximus Sermone I de urio Mdriyre» In Reveldtidni- 
hu8 etiam 5. Birgittae, Christum Dorninum quaUior cla- 
vis crucifixum fuisse asseritur, Lib.l Cap. 10 Lib. II Cap. 
6. Sacra quoque Stigmata S. Francisci claves omnino qua- 
toor repraesentare testatur Lucas Wadingus in Anndli- 
hu$ Fralrum Minorum ad Annum 1224. Idem sentiunt 
Lucas Tudensis, Lib. 11. contra Albigenses C^p, 11; lu- 
stus Lipsius , Lib. II de Cruce Cap. 9 ; Sylvius , in 
ierliam partem Divi Thomae q. 46 art. 4-; Barohius, ad 
dnnum 3*26 num. 52 ; Palaeotus Idb. de Stigmatibus 
sacrae Sindoni impressis Cap. 19 ; Toletus, in Caput 19 
loannis, Bellarmimis, de septem verbis; Ayala, in operet 
Pictor Christianus Lib. III. Cap. 17 num. 9; Gretserus» 
Zt6. I de Cruce Cap. 20. CpHtur Lucae ( quae civita& 
est in Hetruria nobilisj magna populi feligione Christi 
Crucifixi imago lignea pervetusta , ciijus pedes biBi 
clavl siippedaneo ligho configunt. Romae in Sacrario- 
S, Pelri a^servatur vetustissima lesu Christi ifnagoquae 
quatertiis clavis Cruci alTiia est. £t Bocca de Particula 
Criicis Tom. I pag. 262 veteres pmnes refert Imagines 
Christi quatuor clavis crucifixi. Ostendit.lustus Fonta- 
ninus ArchiepiscopusAncyranus J>ts«erta(tone:de Corona 
Ferrea, vetustiorem ac propterea digiian^quam omne» 
amplectantur sententiam esse eorum, qui statuunt, non 
ternis, sed quaternis clavis Christum Cnicl affixum. Per 
occasionem Clavorum lesu Christi , ex quibAs plures 
quam quatuor in diversis Eectesiis venerantur, putavit 
Calvinus posse se cultum superstiosum Cathoticae Ec- 
clesiae exprobare, et frigidis his verbis in eam iocari: 
5t quis, inquit, numerum inire^ vellet, grandem sit in^ 
venturus summam» Cum enim, ut notat laudatiis Fon* 
taninus in sm Dissertatione de Corona ferrea Longobar- 
dorum, vigintiquinque Clavi Dominici diversis in locis- 
venerationi exponaniur, non alia via vindicari possuntr 
nisi dicendo, vel in quibusdam illis clavis extare veram 
partem clavorum , qui membra Christi perfodenml , 
quam pie asservatam , postea alteri ferro compactani 
in novum ac integrum- clavum cudendam fideles cura- 
runt, ita ut vis particulae veri clavi alteri ferro per- 



<» 89 cm» 

jfnnttae ad novum clavum IranBierit ; \el esse noTos 
Cfavos a veris et archetypis flbricatos , ut ex eo- 
rum aspectu anlmae solamen haurirent , et snam in 
iDoiiiinicam Crucem fovere possent pietatem. Praete- 
r6a non solum titulo affigenclo clavi necessarii fuerunt, 
sed etiam iri Cruce ipsa compingenda. Adde lignum 
snppedaneum , quod clavis Cruci connexum fuisse ve- 
rlsimile est. Hos ergo omnes clavos lesu Christi san- 
gais sacravit , et Christianis venerabiles reddidit : el 
per consequenS) cum a clavis pedum manuumque non 
distinguerentur, numerum auxerunt, nullo pietatis de- 
trintento. 

XVII. De lairontbus vero, €(ui ctim eo crucifixi $unt, 
ait S. Cf^riljus Hierosolymitanns Catechesi Xlll S 30 
dicium esi illud: Et cum iniquis depulaius esi^ el ambo 
quidem prius inigui fuere: unus autem^esse desiit, Alter 
€mm ad finemusfgue legum conlemptor inflexibilis dd 
mlutem : qui dum manibus affixus eiset , lingua per 
UasphemaS voces caedebat. Clavis afBxos futsse Cruci , 
perinde atque Christum r existimant eruditi. Utuntur 
enim Evangelistae eodem verbo crucifigendi et in la- 
trpmim et in lesu Christi supplicio enarrando. Siippetit 
etiam ex inventione Crucis gravissimum ct firniissimum 
argunienturn.. Inventa eniih una cum latronum Cruci- 
bus , non potiiit nisi miraculp inlernosci , quod mira- 
culum nullo modo opus fiiisset ad eam distinguendam, 
' nisi etiam aliae foramina habnissent et vestigla clavo- 
rum. Hinc a S. Chrysostomo in Epistolam ad Romanos 
Homilia 15 : Latro in crucem sublalus , et clavis affi^ 
\xus dicitur : in quam sententiam loquitur etiam S. Au- 
jgustintis Enarraiione in Psalmum 39 i U: Erat iile o* 
mnibus membris cruciatus , manus clavis inhaerebant, 
pedes iransfixi erant, llie qui ad lesu Christi dexteram 
crucifixus est scelera sua detestatiis, et Christum con- 
fessus se eidem commendavit. Hoc enim tradtt S. Hl- 
larius Cap. 33 in Matthaeiim 8^*: Unus e duobus ad 
dexieram siiusfidei jusiificatione salvaiur, Hoc tradunl 
Sanctiis Augustinus , in loannem Tract. 31 § M ; et 
Leo Magnus , Sermone 53. Dum e Cruce penderet ad 
Christum conversns est , nt fert opinio plurimoriim. 
Cyprianus Epistola 73: latronem,^ inquit, in ipsa passione 



-«» 90 «»> 

credeniem facit. Cyprianum sequitur Augustinus Idb. IV 
de Baptismo conlra Donatistas Cap. 22. Ita enim loqui- 
tur de latrone : Dum patitur, credidit, Conversum au- 
tem esse ante prodigia in Domini morte patrata» intel- 
ligi potest ex Divo Luca, qui non meminit tenebrarum 
et aliorum miraculorum nisi post memoratam latronis 
conversionem. Varia sunt nomina, quae hisce latroni* 
bus aOinguntur, at ipsa varietas eorum nomina incerta 
esse den onstrat : et eo magis, quod omnia ex putidis 
et apocryphis fontibus ortum habent. Pseudo-Evange^ 
lium Infantiae, latronem poenitentem vocat Titum. re- 
probum autem Damachum : Pseudo-Evangelium Nico- 
demi bonum vocat. Dimam reprobum Gestam. lo Hi- 
storia Christi Xaveriana Urcinus et Institutus dicun* 
tur. In Collectaneis Bedae adscriptis , Bonus Matha , 
malus loca vocantur. Nonnulli Dismam dixere repro- 
bum, Gestam poenitentem. Baronius in Notis ad Mar- 
tyrologium 8 Kalendas Aprilis de bono Latrone dicit: 
Dimam hunc plerique appellant. Ceterum cum de bo* 
ni Latronis nomine non solum siient Scriptura et Pa-» 
tres , sed nec ullum ei nomen tribuunt Martyrologia 
Bedae , Usuardi, Adonis, et Romanum , in quo solum 
legitur : Hierosolymis commemoratio Sancti Latronis • 

Si in Cruce Chrislum confessus, ab eo meruit audire; 
>die mecum eris in Paradiso. Utrumque latronem paria 
demerita traxerunt ad Cnicem. Sed Deus , qui juxta 
Paulum ad Romanos Cap. IX v. 18: Cujus vult mise- ^ 
retur, et quem vutt indurat^ unum suae obstiiiationi re* 
liquit ad perditionem, alteri suam gratiam contulit ad 
«alutem. Erga unum voluit exercere judicium et justi- 
tiam, erga alterum misericordiam. Interiori ergo fidei 
4ono illustratus a Christo, bonus ille Latro credidit et 
«onfessus est. Latro ille inter Martyres reputandus est, 
uti observat S. Augustinus Idbro 1 de Anima Cap. 9.. 
Quod etiam dicit S. Hieronymus Epistola ^9 ad Pau« 
linum, his verbis : Latro Crucem mutat Paradiso, et 
facit homicidii poenam marlyrium. Nunc vero de ver- 
bis, quae illi dixit lesus, hodie mecum eris in Paradiso, 
pauca quaedam observabimus. Hesychius Ilierosolymi- 
tanus post vocem illam Hodie comma ponebat, ut sen- 
ius esset: Itbi hodie dtco, meeum eris in Paradiso. 



Maldonatus in Cap. 27 Mattliaei num. kk varias aflert 
loci hujus Hiteliigentias : ait enim nomine Paradisi coe* 
luin a quibusdam accipi , quo etsi lesus Christus non 
Disi post quadraginta dies ascendit, tamen ut Deus ubi- 
que esty et ideo eodem illo die in coelo erat: aJios exi- 
stimare scribit, Paradisum quemcumque locum vocari, 
ubi sit Christus , et unde Deus .perspiciatur ; animam 
autem Latronis futurauj Christo fuisse comitem , eo- 
demque die Deum visuram, vere propterea dictum es- 
se, futurunff ut eo die cum Christo esset in Paradiso. 
Utramque refutat Maidonatus sententiam; eamque de- 
mum amplectifur, quae statuit, Paradisi nomine intel* 
ligendum esse Abrahae sinum, ubi Sanctorum animae, 
donec ad coelum pateret aditus , morabantur : . illuc 
latronis animam secum adduxit. Haec sententia proba- 
tur Lamy, qui Harmonia Evangelica LH». V Cap. 35; 
lesn Christi veiba ita explicat : Non modo tui memor 
ero cum Regnum meum suam pleniiudinem consequeluTf^ 
sed hodie magna iibi afferam solatia, et ad illam te se- 
dam mecum adducam , ubi iranquiUe degunl animai 
Abraham Isaaclacob. Conveniens autem fuisse dicit An- 
gelicus Doctor 3^art. q. h6 art. 11, Christum cum la- 
tronibus crucifigi , ut impleretur etiam in hoc Isaiae 
oraculum Cap. Llll v. 9 unde Marcus Cap. XV v. 22 
ait : Et cum eo erucifigutit duo latrones, unum a dexiris 
et alium a sinistris ejus. Et impleta est Scriptura, quae 
dicit: et cuminiquis reputatus est, S. Ambrosius Lib.X 
m Lueam addit quod myslice latrones duos populos pee^ 
eatores significant. Et S. Hieronymus super Caput 27 
Mattbaei : Sicut, inquit, pro nobis maledictum Crucis fa* 
eius est Christus: sic pro omnium salule inier noxios^ 
^uow noxius crucipgiiur, 

XVIU. Pendebtt e Cruce mundi victima lesusChri- 
stus, quando ad ejus demonstrandam Divinitatem quae- 
dm evenerunt prodigia : tenebrae in meridie undique 
circumfusae , discissum velutn Templi j terra ingenti 
motu concussa , aperta monumenta , mortui ad vitam 
revocati. De tenebris Chrtsto moriente exortis scribunt 
Evai)gelistae, Ab hora autem sexta etc. alque de m 
^uaeritur, quomodo haec tenebrarum exspansio facta- 
sit» num ubique terrarum, num etiam recensita in Li- 



92 

bris Gentilium. Factam dicimus cum Hieronymo in Ga- 
put XXYll Matthaei, sole radios suos retrahente. Ne- 
que cnim id potuit esse soflis deh'quium sive eclipsis , 
quae certis quibusdam temporibus solet accidere, quando 
orbis luiiae oppositus soli parit tenebras quasdam bre- 
Tes ac ferrugineas : nam id %ecundum Astronomorum 
numeros nunquam contigit in plenilunio, neque ad ho- 
ras tres potest protrahi. Fuere itaque illae tenebrae 
extra causarum secundarum cursum/ac procul dubio 
eventus prophetico praenuntiatus oraculo, Amos Cap. 
VIII : Et erit in illa die, dicit Dominus, occidet tobis 
Sol in meridie, et tenebrescere faciam terram in die Ivmi- 
ni$. At quousque sese tenebrae illae extenderunt? Su- 
per universam terram ludeae putant aliqui, super nni- 
versum terrarum orbem alii existimant* Ac primi mo- 
ventur auctontate Origenis iden^ scril>entis in Caput 
XXXVMiatth. Homilia, quod nemo barbarorum, nemo 
Graecorum, maxime qui Chronica scripsere, hoc litte- 
jrJs consignaverit : addunt tenebras illas propter soJos 
ludaeos , hbrumque sceleris execrationem fuisse indu* 
V^las. Verum futilia haec sunt. Eiiim^ro an unius Ori- 
genis auctoritate a litterali, perspicua, et obvia Scripta- 
rae intelligentia erit recedendum ? At nullus inquiunt, 
Ethniconim has tenebras commemoravil? falluntur. Me- 
minisse , Phlegontem Hadriani libertum , eximiunrique 
Chronologum scrifount Tertullianus, in ^ologetico ad* 
versus gentes Cap. 21; Julius Africanus, apud Georgium 
Syncellum; Eusebius, in Chronico; Orosiu^, Lib. VH 
Historiarum Cap. h. Meminit et Thallus quidam, qui 
lie fateretur tenebras illas miraculo contigisse , ajebal 
fuisse naturalem solis eclipsim, unde in illum praelau- 
datus lulius Africanus ipvehitur. De iisdem tenebris ad 
Gentiles ait Lucianus Martyr: Perquirite in Annalibus 
vestris, et invenietis temporibus Pilati, fugato sote. inier- 
ruptum tenebris diem. In vetustis quoque Sinensium Hi- 
storiis contigisse Tibcrii Caesaris aetate, et apud Sioas 
imperante Quamvutio solare deliquium fraeier ordinem 
naturae et leges curriculis astrorum praefixas, refert ex 
Historia Hadriani Gessonii in Demonslratione Eeemg$- 
liea CI. Daniel Huetius. Ftnes varios indicant Saneti 
Patres et Scripturae Interpretes, S. Leo Sermone X dt 



Pastione putat, solem obsciiratiiin cst , acf significan* 
dam ludaeorum coecitatem. Alii solem obscuratum fe- 
ruDt , ia delestationem tanti facinoris, quod ludaei in 
Redemptorem suum perpetrarunt» Alii , ut Divinitati 
Christi evidens testimonium daretur ; cum enim Cni- 
cis supplicium valde ignominiosum esse, nccesse Tuit , 
ui non moreretur sine ingentibus miraculis. Alii ad si- 
gfiiiicandum , justitiae solem occubuisse , juxta illud 
Amos: Occidel Sol in meridie^ 

XIX. Alterum prodigium est Veli in duas partes 
scissura : sed cum duplei fuerit in Templo vclum« 
tioum ad fores , alteruro ad intimam Templi partem , 
quo Sanclum Sanctorum solis summis Sacerdotibus per- 
via ; quaeritur, num velum illud interius, an eiterius 
fuerit in Christi: morte discissum. S. Hieronymus in 
EpiUola ad Hedibiam videtur asserere conscissum ve* 
lum exterius. Idem docet Origenes Tract. XXXV in 
Matthaeum. Sed Cyrillus Alexandrinus, in Caput XIX 
lounnis ; Euthymius , in Matthaeum ; Leo Magnus , 
Sermone X de Passione Domini; scissum putant velum 
anie Sancta' Sanctorum expan^um. Recentiores quoque 
aiii alias sunt sequuti .sententias. Baronius ad annum 
Christi 3^ num. 127 contendit, £lisruptum exterius ve- 
ium fuisse, quod populo conspicuum erat. Serry, Exer- 
citatione 57 nun». 5; et Gotttis* de Veritate Religionis 
Christianae Cap. 31 g 2 Baronio sufTragantur. Cum 
iis sentiit Lamy, Harmonia Evangelica Lib. V Cap. 36; 
Suarez, Tom. II 3 part. disput. 39 sect. 2 ; de ea re 
sibi fatetur non liquere. Casaubonus itidem non constare 
seribit Exercitatione XVI in Baronium num. 30. Alii 
4enique existimant, velum illud interius scissum esse, 
qaod ante Sancta Sanctorum pAetexebatur; quam sen- 
tentiam ut communem nunc fere omnes sequuntur. Et re 
quidem vera hac scissione significatum est, per Christi 
mortem reseratum nobis esse coelorum aditum» reve- 
lata arcana, impletas* figuras, et quae sacratiora erant 
ludaeis Sacramenta , una cum veteri Sacerdotio abro- 
gata : quas significationes tradit Apostolus ad Hebraeos 
Cap. VI scribcns : Spem sicut anchoram habemus, ani- 
mae totam ac firmam^ et incedentem usque ad interiora 
velamims, ubi praecursor pro nobis introivit lesus^ se- 



^9i 99h 

eundum ordinem Melchigedech Pontifex factus in ae- 
ternum, Alii dicunt velum quasi vestem Templi fuisse,^ 
et quemadmodum ludaei in luctu vestem scindere so- 
lebant, ita Templumr^ moriente Christo , lugentis modo 
Yestem suam discidisse. Alhisit ad hanc significationem 
Sedulius I.ib. IV Carm. Nonnulli putant hac veli scis* 
sione significatam populo ludaici in diversas partes di« 
visionem et dissipationem. Quidam, Templum illud ad 
illud usque tempus sacrosanctum, deinceps fore profa- 
num. Alii passionem Christi finitam esse. Alii existi- 
mant idcirco Oeum ita volulsse, ut significaret aTem- 
plo divinam recessisse gratiam; et quo nulli fas antea 
fuisset ingredi, eo pateret omnibus aditus. 

XX. Veli scissioni adjungit Matthaeus Cap. XXVII 
V. 51 terraemotum, petrarum fracturam, sepulchrorum 
apertionem. TerrUy inquit, mota est , et pelrae 8ci$$ae 
sunt, et monumenta aperla sunt. Terra igitur mota est, 
quasi Crucifixum Dominum suuni ferre non sustinens. 
Quaeritur in ludaeane tantum, an vero alibi etiam con- 
cussa terra sit, petrae disruptae, et aperta monumenta. 
Origenes Tract. XXXV in Matthaeum, in ludaea so- 
lum ea docet contigisse. Terram porro fuisse concus- 
sam, et aperta monumenta, petrasque disruptas etiam 
lons;e ab Hierusalem et ludaea, verisimile est, ncc de- 
sunt apud Baronium ad annum Christi 3^ num. 128 
monumenta ex historia deprompta, et apud Calmet in 
Matthaeum Cap. XXVII v. 51. Et sane Phlegon ter- 
rae motum item ut solis deliquium commemorat. Gret- 
serus Lib. l de Cruce Cap. XXXIII veteri traditione 
ait esse acceptum , Alverniae montem in Etruria , et 
Promontorium prope ^ajetam eo terraemotu esse di- 
scissa, ut hodie apparent. Petrae etiam scissae sunt ex 
terraemotu etiam in Monte Golgotha : unde S. Cyril- 
lus Hierosolymitanus Catechesi X n. 39 : Golgotha$ 
iste, inquit, Sanctus supereminens hucusgue conspieuus^ 
atque in praesentem diem fidem fdciens^ quomodo petrae 
propter Christum eo tempore tunt scissae, Ita et Lu- 
cianus Martyr , apud Huffinum Hisloria Ecelesiasiica 
Cap. 6 qui Christianae Religionis defensorem agens sic 
Praesidenti alloquitur : Si minus adhue creditur, adhi^ 
hebo vobis etiam loci ipsiuSf in quo res gesta est, testi" 



««» 95 «91. 

tnonium, Adsiipulatur kis ip$e in Merosolymis locus, 
ei Golqolha rupes sub patibuli onere dirupla, Mystice 
autem petrae scissae sunt, inquit S. Thomas 3. p. q. kk 
art. ^ ad 3 : Ad ostendendum, quod lapidea hominum 
corda per ejus passionem emollirenlur, et quod totus 
mundus mirtute passionis ejus erat in melius commutdn- 
dus. Aperta sunt insuper monnmcnta, ut declararetur, 
crnci^xum esse Dominum vivorum et mortuorum, roor- 
tis et inferni domitorem, et in signum futurae resurre- 
ctionis omnium, ut yolunt Hieronymns , Epislola 150 
ad Hedibiam q. 8; et Ambrosius, Lib. X in Lucam; di- 
cens : Monumentorum autem reseratio quid aliud , nisi 
claustris mortis effractis resurrectionem significat twor- 
tuorumf 

XXI. Postquam Christus Dominus sexta feria, hora 
dlei nona, in Cruce spiritum emisit, eodem die vespere 
corpus ejus de Crucc acceptum diligenter atque hono- 
rifice tegendum sepeliendumque curarunt losephus ab 
Arimathaea et Nicodemus, viri illlustres ac nobiles: hic 
mixturam myrrhae et aloes pondo librarum ferme cen- 
tum corpori curando et ungendo suppeditavit: ille cor- 
pori reponendo novaro sindonem, novumque sepulchrum 
excavatum in rupe horti, passus circiter quinquaginta 
a supplicii loco distanlis , versus urbem ad Orientem. 
Ordo autem pollincturae fuit hujusmodi. Corpus, per- 
missn Pilati Praesidis , Cruce depositum laverunt pri- 
mum, lotum unxernnt , cum uniissent , nova munda- 
que sindone cura aromatibus involuluro a pedibus ad 
collum usque fasciis inrantium more colligarunt et so- 
dario capiti superposito intulerunt in propinqni horti 
monumenturo novuro , quod deinde saxo ingenti ad o- 
stium apposito occluserunt. Postero die magno Sabbati 
saxum a Principibus Sacerdotum concessu Pilati ob- 
sigDatum est , et milites sepulcri custodes positi : ita 
volentt Deo , ut testis ejus resurrectionis ipsa perfida 
gens esset , duro cavebat ne Apostoli , Corpore Chri- 
sti ' per fraudem sublato , resurrectionero ejus spar- 
gerent in vulgus. Illud vero sedulo aniroadvertendum, 
Christi corpus in sepulchro fuisse conditum, quo nul- 
lum unquam antea cadaver injectum fuerat,'ne, curo 
Christus revivisceret, calumniaretur quispiam, non le- 



sum, sed alium ab cq surrexisse. Quod notat Hterony* 
mus in Caput XXVII Matthaei : Ne po$t returttciio' 
«effi, ceterii corporibut remanentibus ^ surrexim €Uius 
fingerelur, Conveniens tuisse, lesum Christum mortuum 
sepeliri , ostendit S. Thomas 3. p. quaest 51 art. 1: 
Tum ad comprobanddm veritalem morlis. Tum guiaper 
hoc, quod Christus de sepulchro resurrexit, datur spes 
resurgendi prr ipsum hts^ qui sunt in sfpulchro, secun- 
dum iUud /oaftnfs Cap. V Omnes , qui in- monumentis 
sunty audient vocem filii Dei, et qui qudierint viveht. 
Sancta Syndon Hierosoiymis dju custodita , fnde Cain* 
beriacum in Sabaudia delata cst, et in Sacello raagni- 
ficentissime extructo posita, atque inde demum trans* 
lata Augustam Taurinorum , ubi linnc magna lideliiim 
pietate coliturl Siiidonem hanc ipsissimam esse , in qua 
Christus Doniinus involutns fuit , testantur Pontifices 
summi Paulns II, Sixtus IV, lulius II et Clemens YH. 
Efquidem Sixtus IV anno 1&80 decrevit, sacelli ho^ 
nore decorandam, et in quodam Tractatu, quem compo« 
suit de ipso sangurne, affirmatt in ea ipsius lesu Christi 
verum sanguinem, et imaginem conspici, ut est in Di- 
plomate lulii II apud Raynaldum ad annum 1506 §. H. 
Ipse autem lulius II decessoris sui sententiam confir* 
mans, statuit, quemadmodum ()rucem, in qua Christus 
pependit, ita ipsam Sindonem, in qua ipse Dominus fto« 
ster lesus Christus in monumento positus involutus fuit 
. , . . in qua Retiquiae humanitatis Chrisii, quam divi^ 
nitas sibi copulaverat, videlicet ipsius veri sanguinis, til 
praefertur, manifeste conspiciuntur^ venerari et adorari 
debere. Quod praestitit etiam Clemens VII nt legitur 
apud memoratum Raynaldum ad an. 1553 £ 62 man- 
dans Lndovico Presbytero Cardinali Apostoiicae Sedis 
Legato de Iatere,'Ul diligenter curaret, sacram Sindo- 
nem ab incendio servatam loco congruenti et honegto 
recondi^ et cum debita veneralione teneri et cModiri, 
XXII. Ad Passionis.Iesu Christi absolvendam histo- 
riam reliquum est, ut de anno , die , et hora, quibus 
mortuus est , pauca quaedam dicamus. Qiiod ad diem 
emortualem pertinet, vetus est traditio, Christum vi- 
gesima - quinta Martii die obiisse , ut constat ex Ter- 
tulliano, contra ludaeos Cap. 3; Augustino, Lib. XVIH 



de Cititale Dei Capite utiimo; el Chrysostomo, in Hmi- 
Ua in Nativitate loannie Baptistae. Accedit Canon Pa- 
schalis Sancti Martyris Hyppoliti Portuensis ab anno 
D. 222 niarmoreae tabulae ineisus* et in agro Yerano 
repertu^ anno 1551 in qiio legituf ? H. KAL AIIPEI 
nAeo:g XCv Vlll. KaL AprHie pamo Christi. Servatur 
etiaipnum cum Hippolytj statua in Vaticana Btbliotbe- 
€a : neque in tam vetusto et insignr Ynonumento pps* 
sumus yel trdditionis novitatem iuspicari, vet.tnscttiam 
scriploris , vel literarum depravationem. Confirmatur 
deinde vetustissimis Martyrologiis viginti mss. in cele- 
bribribus Europae Bibliothecis, qu9e«se legisse aQirmat 
P.Henschenius Bollandista^omniaque consignare passio- 
iiem Domini VIII. Kal. i4/)rt7M.Consenliunt ex editis, Mar- 
tyrologia-Adonis, Usuardi, Hieronomyniana. Praeterea 
coinprobant sententiam quam propugnamua, Kalendaria 
antiquissima; Palatinum , Beneventanurn, Atr<ebatense. 
Praetermittendus non est Catalogus ftomanorqm, Ponii- 
ficium dequo.vide Bucherium pag. 269 et voTumen 11 
Anastasii Biblrothecarii pag. 7. Quiim insuper ab bac 
communi sententia tertiodecimo Ecclesiae saeculo re- 
t^essiaset Rogerus Bachonus , asserens Christuni mor^ 
tuum die 3 Aprilis , rejectus est ab omnibus , ac 8U- 
spectus de errore habitus est , ut ex W$dingo refert 
ad awim 32 num. Vlll AritQnius Pagius. Turbas exci- 
tasge plurimas eliara Tbstatum, dum sedente Eugenio IV 
Senis eamdem Bachoni senljentiam instaurare cohar43tur, 
afflrmat ibidem Pagius. Erdthota tertia, inquitS, Mar- 
cus,* Cap. XV V. 25 et crncifixerunt eum : loannea au- 
tem, Cap. -XIX v. 14 erat Parasceoe Paschae hora/qumi 
sexia, Itaque Marcus horam Crucifixionis Christi ex fine 
vocavit Terftam, loannes auti&m ex initio quasi Sexiam. 
Ex quo apparet, Christum bomiiium in Crucem actum 
fufsse sub meridiem, ideoque sub finem horae, quae 
nunc Itahs duodevicesima nuncupatur. Tunc enim qua- 
tuor praesertim horas numerabant, Prtmam, Tertiam, 
Sextam , et Nonam ^ singulas constantes horis tribus 
iQodo longioribus, modo brevioribus juxta diversam anni 
tempestatem. Prima inchoata ab ortu solis dnrabat usque 
ad horam diei tertiam : inde Tertia mque ad meridiem: 
a meridie inciebat. 5ea;(a, et tribus post mcridiem ho- 
Vol II. 7 



<IN» 98 «». 

ris Nona, quae hora diei duodecima, et occidente sole 
finiebatur , unde noctis vigiliae pariter quatuor duce- 
bant exordium. Ratio autem sic dividendi duodecim ho- 
ras communes in quatuor praedictas partes majores 
erat» quia Sacerdotes ludaici quatuor illis diei tempo- 
ribus ( nempe circa /Vtmam, Tertiam, SeUam et No- 
9Mm solebant suas preces et sacrificia, aliaque ad lu^ 
daicam Religionem pertinentia peragere : unde hae qua- 
tuor appellabantur iforae sacrat, Altera seotentia* quam 
Cl* Weitenaver Notae ad Marcum Cap. XV v. 25 opti- 
mam censet et quae etiam auctoritate S. Clementis , 
S. Ignatii M. con^rmatur, est explicatio Riberae, Corh' 
mentaria in loannem Cap. XIX. v. ik ; et Bulletf , 
Riponses Critiques Tom. II num. 3&; et illorum , qui 
dicunt recte asseri a S. Marco lesum Christum hora 
ierlia fnisse crucifixnm ;. quia tunc Pilatus ob clamo- 
res ludaeorum, crucifige, crucifige^ Christum ad mor- 
tem Crucis iam destinavit ; et pariter recte dici a 
S. loanne eum crucifixum esse circa horam sextam , 
quia tunc crucifixio reapse peracta est. Marcus ergo 
originem et inititium Crucifixionis per horam ierliam 
indicavit, loannes vero ejus executionem et complemen* 
tum per horam sextam assignavit. Quoad tempus vero 
aetatis mortis lesu Christi^ non una est Sanctorum Pa- 
trum opinio. £um enim anno vitae suae trigesi#o cru- 
cifixum esse scribunt Clemens Alexandrinus , Libro I 
Stromatum; Tertullianus, lit^ro adversus ludaeos. Hanc 
sententiam.tuentur lulius Africanus, apud Hieronymum 
in Caput IX Danielis, et Lactantius, Lib. IV Institu- 
iionum Cap. I ; Origenes , TractHtu XXXV in Mat* 
thaeum ; Philastrius Brixiensis , libro de Haeresibus ; 
et *Chrysologus, Sermone 151; volunt eum fulsse pas- 
sum anno trigesimo primo vitae suae, et S. Epiphanius 
anno trigesimo secundo , et Chrohicon Alexandrinum 
anno trigesimo quarto. Interea, cum tacito quodam Ec- 
clesiae consensu probata» atque etiam communis videa- 
tur opinio, Christum mortuum esse trigesimo tertio 
aetatis suae anno, seu ineunte , seu jam expleto, sive 
etiam tribus additis mensibus, ut existimavit BaroDius, 
Imperii Tiberii decimo ootavo, vel decimonono. 



CAPDT IX. 

BB SABB4TO SANCTO. 

I. Sabbatum hoc antonomastice appellatur Sanctumy 
propter requiem Christi, in cujus morte sanctificati su- 
mus : vel proptcr baptismum, quod fit bodie , in quo 
Dova tlcslesiae plebs sanctificatur. Hanc solemnitatem 
Sanctus Gregorius Nazianzenus Oraiione XLIII confi* 
Qium Sepulturae , et Resurrectionis lesu Christi iure 
ac nierito appellat. In Ordine Romano Officium noctur- 
Dum a media nocte incipiebat. Ad Matutinum Psalmi 
sunt proprii ; ad Laudes Psalmi , et Canticum Feriae 
^rtiae , propterea quod ad exprimendam Dominicam 
Sepultiiram aptiores visi sunt. Altaria solemniter paran- 
tur, quia jam Ecclesia incipit Resurrectionis praeludia 
celebrare; et Christus in Resurrectione stoiam gloriae 
iodutt, uti observat Durandus Lib. VI Cap. 85 num. 1. 
Pe» novum ignem incipitur hodiernum Officium. Con- 
stans et perpetua fuit Ecclesiae disciplina, ut nulla re 
utatur , quin eam prius benedixerit. De benedictione 
Dovi i§nis in Sacrainentario Sancti Gregorii nulla fit 
mentio, et ex Epistola Zachariae Romani Pontificis data 
ad S. Bonifacium Moguntinum Antistitem colligitur , 
Ignis Dovi a silice , seu crystallo extracti benedictio- 
pem ignotam fuisse Romanae Ecclesiae saeculo VIII 
viguisse tamen in aliquibus locis , maxime in Galliis 
probat Bonifacii interrogatio, ad quam respondit prae- 
fatus summus Pontifex. De hac beDedictione intelligen- 
dus videtur Leo Papa IV in Homilia de Cura Pa$iO' 
rali, ubi ait: In Sabbaio Pa$chae, extincio veieri, nome 
ignis benedicaiur, et per populum dijoidaiur, ei aqua 
eimiiiier. Quae quidem verba leguntur etiam in Epi-* 
stola Synodica Ratherii Veronensis Episcopi ad Presby- 
teros suae Dioecesis, quae reperitur in Spicilegio Da- 
cheriano. Habetur etiam mentio de usu excutiendi no- 
vum ignem ad Cereum Paschalem accendendum in Or- 
dine Romano Cajetani, in quo legitur: Ignin excutiiur 
de Crisialio iiv$ iapide, ei aceendiiury et referuntur tres 
Orationes , quae in Benedictione ignis dicebantur. Ec- 



100 

clesiae Florentinae mos olim fuit ignem ipsum excutere 
ex silice lerosolymis allato. Locus faciendae Ignis novi 
benedictioni destinatus in Ordinario Narbonensi notatur 
ad Cornu Altaris, in Missali Praedicatorum ad gradum 
Presbyterii. Unica in qnibusdarfi Ecclesiis oratione pe- 
ragebatur ipsa bededictio, plures nonnullae adbibebant. 
£x benedicto novo igne non Templi lampades solum «t 
Cerei, sed ipsi etiam Cjvitatis foci accendebahtur^ Tho- 
massinus de dterum Festorum celebratione LlbAlCdip.H' 
ostendit consuetudinem fuis^e quarunidam Ecclesiarumr 
ut quotidie ignis excuteretur, solemniter vero in Sab- 
bato Sancto , quae consuetudo ineunte Saeculo XI ad 
solam Sabbati Sancti diem contracta fuit. Et Pouget in 
JnslitutionihuB Catholicis Tom. I pag. SVI eam propo- 
nit quaestionem , Cur hodie fit solemhiter benedictiq 
ignis recens excussi e silicef atque ita respondit: JBic 
est vestigium antiquitatis. Novus ignis uti observat Quarti 
De Benedictionibus Ti.t. 2 sect. k de silice excussus , 
Christi resurrectionem figurat. Stcut enim ex frigido 
lapide rutilans ignis excutitur; ita e sepulchro lapidbo, 
Corpus Christi jam mortuum , vivum , et splendidum 
surrexit, et nova luce rcfulsit, atque hobis aeternae lu- 
cis contulit claritatem. Extra portam Ecclesiae c^mmu^ 
niter benedicitur ignis , quia Christus extra Civitatem 
fuit passus, et propterea exeamus ad eum extra castra, 
ut inquit Apostolus. Cum Cruce, et aqua ignem bene* 
dicimus, ut nos in passione Christi , per quem.Spiri* 
tum Sanctum accepimus, lotos.esse significemus. No- 
Yus igriis inquit Durandus Lib. VI Cap. 80 num. Ibe- 
nedicitur , ut Christus , qui est jumen indeficiens , et 
ignem venit mittere in terram, illuminare dignetur sen- 
sus, et corda nostra. 

ir. De Arudine, et de tribus candelis expressus ser- 
mo hatretur in Ordine Romano Cajetani ubi g. 94 le- 
gitur, quod Diaconus junior accipit Arundinem trHum 
cubilorumj et triplicem candelam, quam de novo igne 
illuminatam imponit Arundini, Rursus de eadem Arun- 
dine , et praedictis tribus candelis fit etiam mentio in 
Ordine Romano Amelii , et in Pontificali manuscripto 
Ecclcsiae Apamiensis in Syria. Quis tamen fuerit.Au- 
ctor Arundinis , et cui saeculo referenda sit ejus ori- 



101 

^o, peoitiis ignoratiir. Bissus in suo Operc Lit. A. n. 
460 §. k cum multum de origine falis Arundinis qnae- 
sierit , faletur se nihil invenisse. Martene de antiqua 
Ecclesiae Disciplina in divinis ceUbmndis Officiis Cap;29 
ubi erudite satis suo more disserit de Ritibus Ofiicii 
bujus diei, nullum verbum facit de origine hujus Arun- 
dinis. Haec Arundo in veteri Disciplina Monastica, cdita 
a Marquardo Heergott Monacho Benedictino S. Blasii 
in Germania Cap. 68 vocatur Pertica cum candelis. •In 
Pontificali Ecctesiae Pictaviensis, et in Missali manuscri- 
ptoilcclesiae.A.rclatensis iste Cereiis trium candelartim, 
dicitur, quod sit dispositus in modum Colubrif in figu- 
ram Serpentis. In Caeremoniafi Cluniacensi nec non in 
Concordia S. Dunstani descr.ibitur haec Ilasta cum ima- 
gine Serpentis , cnm candela , qiiae in ore praedicti 
Serpeiitis infixa est. loannes Abrincofisis , Cereus, in* 
quit, accendatur in quadam Hasta, in cujus summitate 
eifigies Serpentis habeatur. Ex hticusque dictis, patet 
antiquissimum esse praedictae Arundinis usum, ad ac- 
cendendum Cereum Paschalem. Quamvis non desint* qui 
censent, origincm predictarbm trium candelarum repeti 
debere ab usu adhibendi tres candelas simul nexas ad 
modum parvuli intortitii, ne flante vento facile extingui 
possit, sicut etiam praecipitur ab aliquibtis Coeremonia- 
Hbns. Nihilominus P. Merati valde antiquum in Romana 
Ecclesia existi.mat usum praedictarum trium candelarum 
ab antiqi^ forma tricerei Graeci desiimptiim, «ad desi- 
gnandum, nt optime Gavantus interpretatur mysteriuYn 
Unitatis Divinae Essentiae , et Trinitatis Divinarum 
PersonarUm ; et quidem Rilus Latinus praescribit , ad 
novum luminis fulgorem cani debere: Lumen Christi^ 
Dfo graiias; quapropter clarissimus Vir I.tidovicus ThO" 
massinus Lib. H Cap. ik 6e Bierum Feslorum celehra' 
iione n. 7 ait : In Trinitatis honorem Cereum in ires 
divisum accendimus, rati nos Jesu Chrisli lumine fusos 
Trinitatis penitiora mysteria ndfce. 

HL Amalarius, Libro 1 de Divinis Officiis Cap. 18 ; 
vulgatus Alcuinus , Micro*ogus, Capite 5 ; Pontificale 
Apamiense, Ordinarium Rhotomagense, Missale Tolosa- 
num, cuni nonnullis Auctoribus recentioribus, institutio* 
nera Cerei Paschalis Zosimo Papae tribuunt anno 4-17. 



Hg» 102 On. 

Graocolas tamen Libro secundo $ui Commentarii JBisto- 
riei in Bretiarium Romanum Cap. 66 contcndii, nullum 
extarc vestigium talis Cerei ante Ennodium Sexto Saecu- 
lo, et ante quartum ConciliumToletanuni, cul quidem 
opinioni adhaerere non possumus, quia Cerei Paschalid 
Benedictio altius ab Ennodii aevo profecto repetenda est. 
Immo etlam Zosimo Papa antiquiorem esse pro cerlo ha- 
bent Martene, Merati et alii plurimi ; huic enim Ponti- 
riti Liber Pontificalis tribuit non ejusdem Cerei institu- 
tionem, sed quod licentiam benedicendi Cereum Paseha-' 
lem concesserit singulis Parochiis ; unde asserunt , quod 
Cardinalis Baronius, nec non Franciseus Pagius in Htsto- 
ria dicti Pontificis, non ita inteiligendum cst, quasl Zosi- 
mus Cerei Paschalis usum primus instituerit, sed quod a 
Zosimo hoc tantum institutum est, nimirum, ut idem 
Cereus, qui in m^joribus tantum Basilicis incendi soleret, 
aeque singulis Parochiis concederetnr. Quapropter ritus 
accendendi, et benedicendi Cereum Paschalem in Basili-' 
cis, seu Ecclesiis majoribus inolevit sane, antequam Zo* 
simus Ecclesiam regeret. Ejusdem Cerei antiquitatem, 
et institutionem ante Zosimum Papam alii coliigunt ex 
Prudentio, cujus hymnus ad Incensum Cerei Paschalis 
compositus reperitur in veteri Ordine Romano. Verum, 
quia hymnus ille in manuscriptis Codicibus inscribitur: 
Ad incensum LucernaCy non vero ad Incensum Cerei 
Paschalis : idcirco viri eruditi , nimirum lacobus Slr- 
mondust in noiis ad Ennodium; Menardus, i% Observa- 
tmuibus ad Concordiam Regularum Cap. 21|^ g. 5 ; Ni- 
colaus Heinsius, in nom Prudenlii edilione ; et lohan- 
nes Mabillon, in lAhro Secundo de Liturgia Gallicana; 
inferunt, eumdem hymnum ad accendendas in Lucer- 
nario, seu Vesperis quotidianis Lucernas, fuisse cog^- 
positum ; idque aliis etiam rationibus ostendunt iidem 
Menardus, et MabiMon. Advertendnm est etiam, qnod 
una cum Cereo benedicebatur lampas, qua Cereus ac- 
cendebatur , ut in Coflcilio quarto Toietano traditur : 
Lucerna et Cereus in pervigiliis Paschae ; ct legitur 
etiam in Missali Mozarabico , uhi primo habetur , Sic 
benedictio Lucernae, in qua benedictione verba exstant 
S. Isidori ; deinde, Sequitur Cerei henedictio cum ora- 
tionibus propriis. In antiquo Pontificali Reinensi Sacer- 



^ 103 m- 

dos pergit retro Altare ad accipiendum.lunnen , quod 
reconditum fuerat in fine Laudum» et signo Grucis si* 
goatum Cereum accendit. 

IV. Dum Cereus foenedicitur , interea canitur cele- 
bris hymnus Exultet, quem quidam infirmis ducti ra- 
tionibus innixi Petro Diacono Cassinensi tribuunt, qui 
Saeculo vixit duodecimo. Illud enim constat ex minime 
dubiis argumentis, ante quadrigentos annos illum hym* 
num cani in Gallia oonsuevisse, ideoque probabilius est 
scriptum esse a Divo Augustino» ut ostendit Martene. 
lo antiquis Gailicanis Liturgiis benedictio Cerei non est 
conformis in omoibus Codicibus, quia in variis non pa- 
rum dissidet. Et re quidem vera a S. Hugone Abbate 
Cluniacensi expunctum fuisse locum illum, ubi pecca- 
tom Adae dicitur necessarium et felix , quod Dominum 
meruerit habere Bedemptorem. Praeterea ut observat 
MartenerS. Hugo non fuit primus, qni praedicta verfoa 
«X Benedictione Cerei Paschalis delevit, nam ea desi- 
derantur etiam in vulgato antiquo Ordine Romano, in 
GalUcana Liturgia Codicis Bobiensis , in duobus Codi- 
cibus Ecclesiae Turonensis, in Rituali Ecclesiae Seno- 
nensis , et in Rhemensi pervetusto , denique in Mis- 
salibus Cotoniensi , et Melodunensi. Ex antiqua vero 
Ecclesiae Romai?ae traditione Cereus Paschaiis benedi- 
cttur a Diacono , sed in Ecclesia Ravennensi ista be<- 
oedictio ab ipso Episcopo peragi solebat. Diaconus au- 
tem priusquam benedictionis preces cantare inciperet , 
in ipsius Cerei stipite annos Dominicae Incarnationis et 
praesentis anni liidictionem stylo imprimebat, ut fidem 
factunt antiqui Libri Missales. In qaibusdam locis In- 
scriptioni praemittebantur duae litterae Graecae A et 
XI. Praeter annum Inc^rnationis et Indictionis nonnulli 
plura addebant. quae in Tabella Cereo benedicendo ap- 
pendenda inscribebantur Cerei Paschaiis benedictio, aut 
sn Ambone , vel in Choro ad gradus Presbyterii , ubi 
solet columna , cui afligitur , constitui , decantabatur. 
Comque Diaoontis ad haec iliius verba Suseipe sancU 
Pater hujusincensi sacrificium ve$periinum\ in quibus- 
dam Ecciesiis quinque grana incensi in modnm Crucis 
Cereo affigebat. Ad liaee vero verba muiuaii luminit 
dttnmenta non sensit septem lampades et duo Cerei ac- 



^ lov mh 

cendebantur. In Ecclesia autem Neapolitana moris fuii 
ut Cereus sanctus* enormi menstira porrectus propter 
Dominicae Resurrectionis honorem, a Benedictionis exoc* 
dio, usque ad alterius diei Missarum expleta solemnia 
non extingueretur, iit habent Acta mannscripta Archie- 
piscoporum. NeapoIiUnorunn. 

V. In quibusdam Ecclesiis juxta Durandum additur 

alter Cereus minor. Primus major benedicitur in per* 

sonam I(3su Christi dicentis : Ego sutn lux mundi. alter 

in persoha Apostolorum , quibus ipseDominus dixit t 

Vo$ e$U& lux mundi. In aliis vero Ecclesiis duo alii 

paryi Cerei accendunkir amajori, et statuitur unus ab 

una parte Cerei benedicti, alius ab alia, qui significant 

Sanctos Novi et Veteris Testamenti, qui per Christuni 

illgminati sunt. De veteri Romanorum Pontificnm eon- 

suetudine benedfcefidi et consecrandi Ceras quasdam , 

quae Agnu$ Dei appeliantur disg^erit Benedictns XIV 

Lib. IV de Canonizatione Sanctomm part. 2 Cap. 20 

num. J2. Jllud hic adnofare libet, ritom ejusmodi a 

quibu^dam ad morem illum refei*ri, cum fidclibus par* 

ticulae quaedam cerae e Paschaii Cereo benedicto aex- 

tractae distribuebaiitur. Durandqs Lib. VI Cap. 79 ita 

testatur : Hac die Acolythi Romanae Ecclesiae faciunt 

agnos de cera nova benedicta, vel de cera Cerei Pa$cha^ 

li$. anni praecedentis, admixlo Chrismate, qui in &i6<» 

hato in Albis in Ecclesii$ per Dominum Papam popu^ 

li$ di$lribuuntur. Omnem Cerei Benedictionem Ruper- 

tusAbbas pulcherrime explicat de Divini$ Ofjiciis Cap.28 

et seqq: Cereus iniU $ignificat eumdem Dominum noetrum 

resurgentem suorum tri$titiam Di$eipulorum, immomun^ 

dum 'universuni laetitiae competenti$ claritate $erenanr 

iem. Diaconu$ illi guinque incej^si grana affigit, ut.si- 

gnificetur Chrieti Corpus Io$ephi ab Arimathaea et Ni-* 

codemi opera aromatibu$ esse conditum. Quingue fora* 

mina ad figuram Crucis in Gereo excavala, quo grana 

incensi injiciuntur^ quinque Chri$ti exprimunt vulnera* 

Benedici tamen a Diacono, ut significetutf non ab Apo^ 

$toli$ Corpu$ Chri$ti, $ed a Di$cipuli$ aromatibu$ e$$e 

delibutum , ejueque Reeurrectionem eanctis mulieribus 

prius, quam Apo$toli$ praenunciatam. Sed ad rem au- 

diatur Qiiarti in Libro cui titulus: De Benedictionibu$^ 



Hg» m 

lii. II. Seci. 6 Praeludium II: Cereui iiiquit, significai 
Chritium , in $ua reiurrectione nma clariiaie fulgen- 
iem. Per ceram enim ejus caro , per lumen autem , 
ipnut divinitai. Benediciiur autem hodie, ad repraesen" 
iandum m^eierium ipeius Resurrectionie^ guoniam t»V- 
iuie diviniiatis a m.oriuis resurgens^ notnifit lumen tm- 
mortalis vitae recepit. Cantatur Exuliet ad exdiandum 
populum ad actus gaudii, et jamoris erga Redemplorem, 
triumphatorem moriis, et Diaboli; et ad actus graiia- 
rum actionisj 06 innumera beneficia, guae nobis ex tanio 
mysterio proveniunt, sicut ex ipsis Praeconii verbis con^ 
siai, Thuris grana significant aromata^ quae mulieres 
emerunt, ui ungerent Crucifixum. Quingue sunt nume- 
ro^ ifi memoriam quinque plagarum Chrisii. In Cereo 
infiguniur; quia plagas in suo Corpore recepil Chrisius, 
in Cereo figuratus. Denique in Crucis modum disponun- 
tury ad signifieandum immdaiionem Chrisii^ in ara Cru^ 
cis faciam. I)e Cereo accendendo in Tempore Paschali 
nihil habetur apud antiquos, nisi quod ex Ordine Ro- 
mano, et Miccologo Cap. 53 in Octayis Paschae distri- 
bui solitus fuit Cerous benedictus. Sacra Rkuura Con- 
gregatio 19 Maji 1607 censuit, accendi debere ad Mis* 
sas, et Vesperas solemnes in triduo Paschalis, in Sab<i 
bato in Albis, et Dominicis usque ad Ascensionem, in 
aliis servandam esse consuetudinem locorum. Ulti^ dies 
descriptos, in quibus accendi debet Cereus Paschalis , 
placet etiam, immo juita Merati videtur conviens usus 
accendendi dictuni Cereum tn Festis Apostolorum, Pa- 
troni, ac Titularis, et Dedicationis Ecclesiae, et in om- 
nibus Festis Sanctorum de praecepto ; immo eX in die* 
bus Feslis Sanctorum non de praecepto, sed solemniter 
in Choro celebratis. Item in Missis Votivis solemnibus 
pro re gravi dummodo non adhibeatur color violaceus. 
VI. Cerei Pasclialis benedictionem sequuiitur Lectio* 
ncs ad Catechumenorum instructionem olim recitatae , 
quae tamen antiquitus praecessisse videntur. Id sane 
constare innuit antiquus Ordo Romanus ad usum Corbe- 
jensis Mona.sterii ante annos 800 accomodatus. De Le- 
ctionum numero ita scribit loannes Belethus in Expli- 
caiione Divinorum^ Officiorum Cap. 106 : Tandem vero 
viginiiquaiaor in quibusdam Ecclesiis leguniur Lectio^ 



106 

net. Ac Romae guidem hoe pacio fieri solet, ut duodecim 
reeiientur graeccj et toiidtm latine. in nonnuUis autem 
Ecctesiis legunt iantum duodeeim, et in nonnulli$ dumta-' 
xat septem, £t Durandus Lib. VI Ralionalis Cap. 81 : 
Lectiones autem in guibusdam Ecclesiis leguntur guatuor^ 
in guibusdam sex, in guibusdam duodeeimi et in guibutr 
dam guatuordecim, Certe quatuor Lectiones et non plu* 
res recenset Amaiarius , .Lib. L Caput 19 ; vulgatus 
Alcuinus, Rupertus, IJb. VII de Divinis Oficiis ; Co^ 
dex Ecclesiae Turonensis, Rituale S. Martini, Ordinar- 
rium Lugdunense, et Missale Arelatense. S^cramenta- 
rium S. Gregorii octo designat , Gelasianum decem , 
Comes Hieronymi duodecim* Quod autem dicit Relethus 
Romae duodecim Lectiones graece et totidem latine 
fuisse recitatas , hoc est viginti quatuor , confirmatur 
ex Pontificali Apamiensi , in quo idem repetitur. Ve- 
rum in primo Ordine Romano ex editis a Mabiiloaio 
Musei Italici Tom. II quatuor dumlaxat graece cum 
qualuor latinis , idest octo recensentur. £cribit etiam 
Durandus ex his qui duodecim pronuntiant Lectiones 
aliquos sex graece totidemque latine cantare. Hic au- 
tem ritus Romanae Ecclesiae singularis non extitit , 
nam et in Cassinensi olim Monasterio Lectiones iiiVi- 
gilia Paschae et Pentecostes graece et latine iegeban- 
tur, uti tesiatur Leo Marsicanus in Chronico Cassinensi 
Lib. I Cap. 32. Lectiones istae diversimode distributae 
propriam habebant singulae Praefationem , ut earum 
sensus populo exponeretur. Hae Lectiones Prophetiae 
appellantur et ad Raptismi Sacramentum respiciunt, 
cujus administratio erat peculiaris hujus diei Caeremo- 
iiia. Lectiones aut in Ambone, aut in medio Chori ad 
Aquilam seu Puipitnm, aut alio loco pronuntiabantur; 
et quidem a dignioribus descendendo ad inferiores. Sine 
Titulo leguntur Lcctiones, quia adhuc sine capite Chri- 
sto, nondum viso ab Apostolis, videtur esse Ecclesia , 
uti bene notat Rupertus Lib. VII Cap. 9 vel ad re- 
praesentandam caecitatem Catechumenorum , qtii ne- 
^sciunt doctrinae nostrae originem, uti observat Alcui- 
nus. Cantica tria , sive Tractus , sunt inditia exultan*- 
tium Catechumenorum de proximo ,Baptismo, sed non 
sine timore , unde et Tractus , idest luctus , vocatur. 



^ 107 «ii. 

Orationes indicant desideria , et expectationes Sancto- 
nim Palrum circa Redemptionem, per lesu Chsisti Re- 
surrectionem. 

YII. Inter ea, qnae sapienter instituta sunt, ut 's»- 
cro majoris hebdomadae tempore Christianorum pietas, 
ac Religionis cultus magis excitetur, Baptismalium Fon- 
tium benedirtio adn«imeratur. Basilius quidem Magnus 
Caesariensis Episcopus Libro de Spiritu SancfoCaput28 
hanc consuetudinem ab Apostolis traditam , et in po- 
steros deritatam testatur ; quam Deus etiam certissi- 
mis signis palam comprobavit, ut in egregiis Commen^ 
tariis de Gloria Martyrum , a S. Gregorio Turonensi 
sexti saecufi Scriptore exaratis luculenter ostenditur. Ea- 
dem veritas comprobatur etiam auctoritate S. Cypriani» 
qui Epistola.70 ad lannarium ait : Oportet ergo mun' 
dari, et sanctifieari aquam prius a Sacerdote, ut possit 
Baptismo suo peccata hominis, qui baptizatur, abfuere. 
£t Sanctus Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi III in- 
quit: Sic aqua munda ad invocationem Spirilus Saneti, 
et Christi virtuttm accipiens, Sanctitatem consequitur* 
Gregorius etiam Pontifex ob virtutem , ac sapientiam 
cognomento Magnus hujus vetustissimi ritus ordinem ac- 
curate , diiigenterque complectitur in Sacramentario , 
quod Hugo Menardus in lucem edidit, praeclaris notis 
exornatur. Aliae Sanct6rum Patrum auctoritates , qui- 
bus praefati ritus antiquitas ostenditur legi possunt prae- 
serlim apud losephum Vicecomilem in Libro I de An- 
tiquis Baplismi Ritibus, et Caeremoniis Cap. l^ a quo 
etiam, Cap. 15 pererudite traditur, quibus Caeremoniis 
Aqua Baptismalis beoediceretur. Benedictionis formula 
non eadem fuit ubique« sed ptane diversa. Alia est enim 
quae in Gelasiano ac Gregoriano Sacramentario repe- 
ritur , alia quae in Liturgiis Gallicanis , alia quae in 
Missali Morarabum , alia quae in Ambrosiano. Quod 
spectat ad ritus in ipsa Benedictione observari solitos, 
hl praesertim recenseri possunt , Crucis in aquam im- 
pressio, insufflatio triplex, Cereorum iR aquam immer- 
sio , Chrtsmatis infusio , aquae benedictae distributio. 
Dum ad Fontem proceditur, Antiphonam oani interQi, 
Sicut cervus, ut declaretur, Catechumenos sancto desi- 
derio flagrare, ut ad fontem gratiae Baptismum perve- 



^ m m^ 

niaot, non aliter qtram cervi sitibundi ad fontem aqaa- 
rum convolant, suam ut expleant 8itim. Praemittit cele- 
brans uti observat Purandus Lib. VI Cap. 82 mirai. 3. 
Qrationero ante Benedictionem fontis, -quasi Deum in- 
yocans» a quo omnis procedit bededictio, ut sit prae- 
«ens tantis mysteriis. Hinc etiam in Praefatione v mo- 
net adstanles ad Deum corda elevare-, ad Qjumdem fi- 
nem , ut Deus audiat. Aquam manu tangit , quo ritu 
significatur assistentia Bpiritus Sancti ut existimat Quarti 
de Benediction^s 7ii. II sect. 7, qua territi spiritu$ 
maligni abscedunt, et aquae natura vim sanctificationls 
concipit; siquidem per inipositionem manus conferebani 
Apostoli virtutem Spiritus Sancti. Pluries Sacerdos fa- 
cit Oucis signum supra Fontem , quem benediGit,^ nt 
omnem virtutem Baptismf ex passione, et Cruce Chri- 
8ti emanare.significet. EfTundit aquam versus quatuor 
iiiundi partes; ut invitentur ad Baptismum omnes Na- 
tiones totius mundi ; ad diflerentiam Circumcisionls , 
quae pro solis Itidaeis fuerat.instituta , ut bene noiat 
Qudrti ibidcm. Halat suaviter in aquam , ut ait Bele- 
thus , ad significandum , fidelem facile diabolum posse 
abigere ; levi enim ftatu potest repelli ab illo , qui in 
Bomino confidit. Cereum deinde in aquam somel, ite- 
rum, et tertio immergit, et inde toilit, ut Spiritus San- 
ctus sua plenitudine Fontem impleat, sicut quando de- 
scendit in*specie Columbae in Baptismo Christi adum« 
brati in hoc Cereo demerso in aquam: clevatio autent 
ejusdem Cerei signilicat elTectum Baptismi, qui confert 
gratiam elevantem a peccato ad gloriam. Aliam expli- 
cationem aflert Quarti ibidem. ]nrHnergitur Cereus in 
aquam , ut significetur , per Corpus Christi ; quod in 
Cereo figuratur, aquam fuisse sanctificatam, et vim re- 
generationis accepisse, quando ipse Chrlstus in suo Ba-> 
ptismo descendit in aquam lordanis. Ter sufflat in aquam> 
ut descendat virtus Spiritus Sancti in Baptismum , ad 
exemplum Christi, qui insufflans 6\%\{: Accipite Spiri- 
tum Sancluin*Jdeo autem ter insufflat , quia Spiritus 
Sanctus tria in Baptismo operatur ; purgat enim a vi- 
(jis, et peccatis ; virtutibus ornat ; et perseverantes co* 
ronat. Celebrans post factam aspersionem infundit in 
Baptisterium, nempe in aquam Baptismatis jam benedi- 



•«» 109 «n* 

ctam Oleam Cateehumenorum in modum Cruois , di- 
cens : Infusio Chrismaiis \ etc. et ih fine respondetur 
Ainen : postea acCipit ambas ampulias dicti Otei Cate* 
chumenorum , et Chrismatis , et de utroque simtil in 
modum Crucis inrundendo dicit t Commixlio ChHsma' 
li$ etc. Fundi Chrisma in Fontem Baptismalem , est 
mos antiqmis, et hor coUigiUir ex S. Gregorio Toro- 
nens.i \Ab. l deMiraculis Catp. 2b ujii ait : Tunc cum 
Exoreistno sanctrficalam, consptrsum desuper Chrisma, 
omms populus cum devoiione accipit, Et libro / HistO' 
nae Cap. 31 ubi dicit: Baptisterium componiturt Bai- 
sama diffunduntur, Chrisma.infunditur in aquam bapti- 
smalem in mbdum Crucis, ex more antfquo, quem vi- 
dere est apiid Dionysitim Cap. 2 et 4 Ecclesiasticae 
Hierarchiae idque faciunt etiam Graeci, et Orfentales 
tribus vicibus , ut constat ex eodem Dionysio eitato 
Capite. Idem Hquet ex Euchologio Graecorum. Fit ad- 
mixtio Olei , et Cbrismatis cum acjua ; uti bene ani- 
madvertit Qqarti ibidem, qma in Baptismo fideles po- 
pult, per aquam significati, uniuutur, et incorporantur 
Christo, per Chrisiha, et oleum signiBcatio. Baptisma- 
lis aqua hac die et in vigilia Penteco&tes solemniter be- 
dicitur, quia in vigiliis Paschae et Pentecostes mos erat 
olim solemniter baptizandi. 

VIIL Post Benedietionem Fontis, et post collatum 
Baptisma, praesertim Catechumenis, si ^ui fuerint ba- 
ptizandi r Gelebrans , et omnes alri redeunt ad Altare 
eodem ordine, quo accesserunt ad Fontem ; interim 
vero, dutn scilicet ad Altare p^rocedunt, duo Cantores 
incipiunt cantare Litanias, et Chorus respondet, repe- 
tendo illud idem,*quod Cantores dixerunt, ut sic Lita- 
niae dicamlur ritu Duplici; Talis enim est sensus Ru- 
britae :MissaUs, qiiod nempe Litanfae incipiahtur, cum 
Celebrans, et alii de Fonte ad Altare procedunt, et ita 
traduntBauldry^ 4rf. 5 n«m. /; Bissus, Litiera 5. num.6 
g. 13. Aliqui tamen Doctores nolunt Litanias incipi ad 
locum Fontis, sed in Choro , juxta Caeremoniale Epi- 
scoporum, clare tamen est Rubrica Missalis praescri"- 
bens, ut -ineipiantur ad Fontem, ut supra dictum est, 
et talem esge frequehtiorem usum Ecclesiarum Paro- 
chialium,' convenientius est, ut qui ad Fontem cantando 



Hg» 110 «H* 

accesserunt , cantando etiam revertantur. Meratus in 
Notis ad Gavantutn pag. 1168 exislimat, primum ino- 
dum esse in inferioribus, alterum in Cathedralibus Ec^ 
clesiis servandum. Inferioribus £cclesiis Rubricas Mis- 
salis, Cathedraiibusvero Caeremoniale Episcoporum aor- 
mam esse debere. Triplex hac die Litania decantaba* 
tur, septena^ ^tfina, et terna, sic dictae quod primae 
invocaliones singulae septies repeterentur , secundae 
quinqtiies, ter tertiae. In Ecclesia Parisiensi Olficium 
incipiebat a septena Litaniai, quam tres Diaconi, tres* 
que Subdiaconi Canonici decantabant, deinde pronuncia- 
bat Diaconus Cerei Paschalis benediciionem, postea re^ 
citatis in Choro Lectionibus, duo Diaconi cum duobus 
Subdiaconis quinam Litaniam persolvebant. Tertia post 
Fontis' benediclionem cantabatur. Eumdem Officiorum 
Ordinem videre est in Pontificali Bisuntino. Idem fere 
erat etiam Ecclesiae Augustensis , cujut ritum videre 
est in vita S. Udalrici Episcopi Cap. k. In Sacramen* 
tario S. Gregorii, et in Ordine Romano praescilbitur, 
ut quando in Litaniis canitur Agnus Dei, Altaris lumina 
accendantur, lumen enim Fidei per Christum Agnum 
Dei nobis illuxit, ut bene notat Amalarius Lib. I Cap. 
30. Litaniae cantantur post Fontis baptismalis benedi- 
ctionem , et Baptismi collationem ; quibus significatur 
consortium Sanctorum cum nuper baptizatis uti docet 
Ga.vantus P. lY Tit. X num. 30. 

IX. Celebrans, et Ministri Sacri, sumptis paramen- 
tis albis pretiosis sibi respective convenientibus, proce- 
dunt , ut mos est ad Altare pro Missa solemni cele- 
branda ordine solito. Finita Confessione , et incensato 
Altari more solito , non dicitur Intfoitus , nam haec 
Missa eo caret, quia Introitus est veluti introductio ad 
publicas preces ; unde cantabatur ad occupandos ad« 
stantes, donec Sacerdos veniret ad Altare , et univer* 
sus populus foret adunatus , eo iam nihil est opus in 
hac Missa ; populus cnim iam convocatus. Rursus cum 
decantatum sit Kyrie in Litaniis, mos jam ollm fuit» 
ut Missa haec ab intonatione Gloria in eMelsis inchoa- 
retur. Intonato Hymno Gloria in excdsis, et non prius 
pulsantur omoes omnino Campanae, quae sunt in Ec* 
clesia^ et Cappellis, et tintinnabula» quae inserviunt ad 



^ 111 «il- 

elcvationem Sacramenti in Missis Privatis. Epistola su- 
milur ex prima» quam scripsit Divus Paulus ad Coriii- 
thios, qua recens baptizatos monet» ut resuscitato cum 
Christo , ntilli rei praeterquam caelestibus studeant. 
Lecta Epistola, Sacerdos canit AUeluia, quae a Septua- 
gesima nsque ad Pascha omittitur, propterea quod tem- 
pus illud poenitentiae, moerori, et luctui addictum est. 
Hoc autem die Alleluia revocatur; etsi enim ejus vo- 
cis non alius est sensus litteralis, quam laudate Deutn; 
tamen, si ejns spectetur usus, exclamatio quaedam est 
laetitiae, ut idem fere valeat, qiiod valeat apud Latinos 
plaudiu. In Quadragesima quoque interdum ea vox 
adhibebatur, quam prorsus amovit Gregorius Magnus, 
Qt patet ex Epistola 64» ad loannem Episcopum Syra- 
cusanum Alleluia, quae laetitiae vox est, Tractus con- 
sequitur, qui doloris signum est. Evangelium ex primo 
EvaDgelistarum Matthaeo desumptum Resurrectionis hi- 
storiam designat; nec ad Evangelium afferuntur lumi- 
na; cum enrm nondum se Christus reviviscens conspi- 
cuum praebuisset , Fides idcirco adhue erat obscura 
juita Aicuinum. In Missa hujus diei non dicitur de- 
precatio illa quae OfTertorlum communiter appellatur. 
Hujus omissionis rationem mysticam , ex Alcuino de- 
sumptam, aflert Gavantus, nimirum quia Mulieres sub 
silentio ibant cum aromatibus ad Sepulchrum. Wala- 
fridus Strabo de Rebus Ecclesiasticis Cap. 22 postquam 
cum Alcuino praedictam rationem niystic^m de Sabbato 

Saocto: Non cantatur offerenda ad memoriam 

reduciiur Sacriftciumy eeu silentium Mulierum : fpsae 
^m taniummodo unguenta detulerunt ; prosequitur 
deinde , et assignando aiiam rationem literalem , cur 
hac die non dicatur Offertorium ait: Cum vere creda- 
m$ prisci& temporibus Patres Sanctos sileniio obtutisse, 
vel communicasse , quod eiiam kactenus in Sabbato 
Sancto Paschae observamus. Mens igitur laudatorum 
Auctorum esi antiquitus , dum ofierebantur dona , et 
fiebant oblationes a Populo, nihil recitari soiere a Can- 
toribusyet hanc veterem disciplinam oonsarvatam fuisse 
in Missa Sabbati Sancti Paschae. Horum opinioni adhae- 
ret etiam P. Fraocisctis Berlondi in sua eruditisslma 
Kssertatione de ObUtticnibus S k. PiilaQt alii, ideo ia 



Hg» 112 

Sabbati Sancti Missa Offertorium coeptum esse praeter- 
mitti, quod nuDi eo die Eucharistia praeberetur. Veruih 
in hac Missa non Catechumeni modo et infantes , sed 
caeteri quoque, qu! aderant, communicabaht, ut patet 
ex Sacramentarib S. Gelasii Lib. I £!ap. 15. In Ora* 
tione enlm, quae dicitur Postcommunio legitur: /Vac- 
sia quaesumus, etc. ,tit divttko munere saiiatii et scutis 
mysteriis innovemur et moribus. Ex quibus eviiicitur 
Eucharistico pane omnes tefectos fuisse, non vero ao- 
lum Sacerdotem. luxta P. Merati , dici etiaui posset , 
quod praedictae Oblationes pro Catechumenis (ipsienim 
tesle Ambrosio in Prohgo ad expositionem Psalmi 118 
neque hac die, neque in tota Baptismi sui Octava of- 
ferebant) fiebant ab eorumdem Susceptoribus, quorum 
n^gnos erat numerus, quia pro uno Catechumeno ba- 
ptizando non unus tantum , sed duo vel tres , immo 
plures etiam Susce.ptorea destinabantur , ut ostendit 
Martene Lib. 1 de antiquis Ecdeside Ritibus Cap; [ 
art. 16 num. 12 probabiJe autem est praedictos Sui^ce- 
ptores hac die detulisse suas Oblatfones antequam in> 
choaretur Missa, nam cum ante Missani Baptisma eon- 
ferretur, iidem occupati erant in exuendis, et induen- 
dis suis Catechumenis, caeterisque muniis exeqtiendis , 
quapropter non poterant apud se Oblationes retinere ; 
ut illas tempore consueto ad Altare deferrent ; proinde 
necessum erat , ut dclatio talium obtationum sequere- 
tur ante Missa^n ; et hinc probabiiiter factum es.t, quod 
Antiphona ad ofTerendum non recitabatur a Chofo. 

X. Ad hanc Missam novi Baptizati communicabant 
post Sacerdotem, etClerum, et deinceps totus populus. 
Quoad infantes sugentes ubera, non dabatur illis Chri- 
sti Corpiis , sed sanguis tantumi , qui cum cochleari 
sdmptus e Calice iii eorum t>s infundebatuf , deiiide 
porrigebatur illis. lac et mel ordinarium. Lac istud et 
roel benedicebantur Romae in fine Canonis, qnae bene- 
dictio extat in Ordine Romanp., et in Missa Ratoldi : 
Benedic Domine hanc crealuram lactis. et mellis .... 
Per quem haec omnia creas, In Africa Concilium III 
Carthagincnse Canone 24> permittens lac et mel Bapti- 
zatis porrigendum ofTerri super Aliare , sejunctim be- 
nedici jussit. Quod spectat ad Antiphonam, quae Gom- 



113 

manio dicitur, liqtiet antiquitus fuisse cantatam in hac 
Misse, dum fiebat populi Communio, quia in Sacramen* 
tario Gelasiano , recitabatur a Celebrante Oratio Po$t 
Cofnmunionem ; haec enim correlativa erant, nimirum 
Antiphona, quae Cammtinto, et Oratio, quae Post cowt- 
miifito dicitur ; quod notat etiam Ordo Romanus Hi- 
torpii pag. 55 asserens juxta Romanos dictam fuisse 
in hac Missa Orationem ad Complendum. In praesentia- 
rum autem ideo omittitur et Communio, nec non Ora* 
tio Post communio inscripta, quia earum loco ut notat 
Grancolas in Breviarium Romanum Lib. VII Cap. 21; 
et ante ipsum Gayantus, nec non Durandus, suffectae 
flunt Vesperae , quae gratiarum actio potius dicendae 
Bunt, quam Oflicium Vesperarum : hanc rationem jam 
assignaverat praedictus Ordo Romanus Hittorpii^ Quoad 
osculum pacis, juxta laudatum Grancolas, antiquitus in 
hac Missa non dabatur , quia Romae reservabatur. ad 
principium Matptini Paschatis, ubi tunc populi conve- 
niebant ante Ecclesiam , et antequam inchoaretur Ofii 
cium, sese invicem amplexantes in pacis signum, dice- 
bant Surrexit Dominus; et hoc habetur in eodem Or- 
dine Romano ab Hittorpio edito pag. 55. luxta tamen 
ritum Mozarabum et Ambrosianum , pax publice da- 
tur in hac Missa*, et recitatur Postcommunio , sicuti 
etiam in veteri Ritu Gallicano. Hodiernae Vesperae per- 
peram, appeliantur hoc nomine : quomodo enim recte 
appellari potuissent Vesperae post mediam noctem?Erat 
igitur gratiarum Actio pro novis Baptizatis, ut coUigl- 
tur ex Psatmo Laudate Dominum omnes genteSf et Ma- 
gnifieat. Constitutiones Apostolicae Lib. VH Cap. S-5 
statuunt, ut post Baptismum dicalur Psalmus Confits- 
mini Domino quoniam honus, quoniam in saeculum mi- 
serieordia ejus. Concilium II Aquisgranense anno 838 
de his Vesperis Canone VII loquitur, tamquam de gra- 
tiarum Actione, quas Ecclesia Deo referebat pro nliis 
suis ad Festum Paschatis perductis , atque etiam pro 
neophyk ; quas quidem preces Vesperarum loco lia- 
bendas docet, easque solemniter jubet celebrari. 

XI. Promiserat lesus Christus saepe Discipulis sois, 
se post passionis et cnicls.ac mortis ignominiam ad 
gloriam Resurrectionis tertio die perventurum , ut o- 
Vol. II. 8 



.114 

mnia Evangelia fidem faciunt ; praecipue autem Mat- 
thaeus Cap. XX v. 18; ubi convocatis duodecim Disci- 
pulis dixit eis: Ecce ascendimus Hierosolymam, et Filius 
Hominis tradetur Principibus Sacerdotum et Scribis^ et 
condemnabunt eum morte, et tradent eum Gentibus ad 
illudendum et flagellahdum et crucifigendum, et tertia 
die resurget, Suae Resurrectionis lesus Christus frequen- 
tibus apparitionibus fecit fidem. Primo enim apparuit 
Mariae Magdalenae. Secundo piis Mulieribus, quae ad 
raonumentum venerant. Tertio Petro. Quarto duobus 
DiscipuHs euntibus in castelium Emniaus. Quinto Apo- 
stolis absente Thoma. Sexto postdlesocto eisdem Apo- 
8toh*s, Thoma praesente, ejus incredulitatem corrigendp 
de veritate suae Resurrectionis, ostendendo ei cicatrices 
roanuum et lateris. Septimo sese ad mare Tiberiadis in 
captura piscium, ubi etiam cum eis manducavit, con- 
spicuum exhibendo. Octavo in Monte Galilaeae apparuit 
plusquam quingentis Fratribus. Nono visus lacobo Apo- 
stolo , ac saepius per quadraginta dies cum DiscipuHs 
suis convescens et loquens de Regno Dei, se vere re- 
surrexisse demonstravit. Haec referunt Evangelistae. 
lesus Christus saepius praedixerat Apostoiis, et promi- 
serat , se tertio post passionem die surrecturum. Vel 
ergo implevit promissionem, et sic vare resurrexit; vel 
non implevit, et sic eos decepit. Quare ergo Apostoli 
a lesu Christo decepti , fide tanta , fortijtudine et con- 
stantia Resurrectionem ejus toto orbe praedicarunt, adeo 
ut mortem potius obirent, quam tacerent? Plura sunt 
in Testamento Veteri de Resurrectione Christi Oracula. 
In Psalmo LXX v. 20 legitur: Quantas ostendisli mihi 
tribulaliones multasy et malas et conversus vivificasti 
me, et de abyssis terrae iierum reduxisii me. £t In 
Psalmo XL v. 5 : Tu autem Domine miserere met, et 
resuscita me, et retribuam eis, Et in Psalmo XV: Non 
relinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum 
tuum videre corruptionem, Apud Sophoniam Cap. III 
legitur: Expecta me, dicit Dominus, in die resmrrectio- 
nis meae in fuiurum ; et in Osea Cap. III : In die tertia 
suscitabit nos. Quod S. Augustinus Lib, XVIII de Ci" 
vitate Dei Cap. 28 ; S. Bernardus, Sermone 1 de Re- 
surrectione ; Tertullianus , contra ludaeos interpretan- 



-IB» 115 «n. 

tur de Resurrectione Christi. Plura enim figurate gesta 
sunt in praenuntiationem Resurrectionis lesu Christi tu* 
turae» ut in Isaac immolando et tamen servato* in lo* 
seph educto de carcere tertfo anno ; de quibus Prosper 
Lib. I Praediciionutn Cap. XVII et 29; in lona tertia 
die de ventre ceti prodeunle, quod suae sepuUurae et 
Resurrectionis tertia die fuisse figuram testatur ipse 
Christus» Matthaei Cap. XII et XVI. Hinc Apostolus I 
ad Corinthios Cap. XV jure dicit : Chrislus resurreccii 
iertia die secundum Scripluras. Veritas Resurrectionis 
Christi invictissime probatur testimonio Apostolorum. 
In primis Act. Cap. 11 ipsa die Pentecostes « Petrus 
in medio lerusalem toti plebi annuntiat Resurrectionem 
Christi , qua una praedicatione convertuntur ad Chri- 
stum tria millia ludaeorum. Paulo post Act. Cap. III 
et IV pariter in medio lerusalem praedicat cum loanne 
lesuro Christum resurrexisse» hujus facti se testes as- 
serunt, et in hujus assertionis veritatem insigne mira- 
culum edunt , sanando claudum ex utero matris , qui 
quotidie sedebat ad portam Templi ut peteret eleemo- 
synam , atque inde convertuntur quinque millia viro- 
rum. Stant coram princii^ibus Sacerdotum, Sadducaeis 
et Pharisaeis, a quibus interrogati qua virtute aut quo 
Domine istud miraculum fecerint , respondit Petrus se 
fecisse in nomine lesu Christi : Quem, inquit, vos crur 
cifixisiiSt quem Deus susciiavii a moriuis. Tandem veritas 
haec connrmari potest testimonio losephi ludaei qui 
Lib. XVIII Antiquitaium Cap. k de Christo lesu ait ; 
Apparuit enim eis tertia die vivens^ mulia haee et alia 
mirabitia raculis Prophetarum de eo vaticinantibus t 
et usque hodie Chrisiianorum gens ab hoc sortiia vocabu- 
lum non defecit. 

XII. Necessarium fuisse, ut Christus a mortuis re- 
surgeret, ostendit S. Thomas S. part, quaest. 53 art. I 
quinque fationibus. Primo ad commendationem divinae 
justitiae, ad quam pertinet exaltare illos qui se propter 
Deum humiliant. Secundo ad Fidei nostrae instructio- 
nem, quia per lesu Christi resurrectionem, propria vir- 
tute et in signum suae Divinitatis factam , confirmata 
est Fides nostra circa ejus Divinitatem. Tertio ad sub- 
levamen spei nostrae , quia dum viderous Christuro , 



' -m ^i^ ^ 

qui est Caput nostrum resurgere, speramus et nos re- 
surrecluros. Unde dlcitur I ad Corinthios Cap. XV : 
Si Christus praedicatur quod resurrexit a mortuis .... 
qnofiiam resurreclio mortuorum non est. Quarto ad in- 
formationem \itae Fidelium, ut sicut Christus resurgens 
ex mortuis jam non moritur, sic et nos non simus am- 
plius morientes peccato , sed semper viventes coram 
beo » ut ex Paulo ad Romanos Cap. YI. Quinto ad 
eomplementum nostrae salutis : sic enim resurrexit ad 
yitam , ut nos post ejus Resurrectionem praedication^ 
Apostolorum generaliter fructus passionis ejus partici- 
pes essemns. Quod non fuerit conveniens, ut ilHco post 
mortem resurgeret , ostendit Angelicus Doctor att. 6: 
i^ia ut confirmaretur fides de veritate humanitatis et 
mortis ejuSi oportuit moram esse inter mortem et re- 
mrrectionem, Si enim statim post mortem resurrtxisset, 
videri posset, quod ejus mors vera non fuerity net per 
tonsequens Resurrectio vera, lesus Christus in Resut- 
rectione resumpsit verum corpus humanum , et ejus- 
dem naturae , imo idem , quod ante habebat. ^obat 
hoc S. Thomas 3. part. quaest. 54 art. 5. Quia juxta 
Damascenum Lib. IV Fidei Orthodoxae capite ultimo: 
Iltud resurgere dicilur^ quod cecidit: at corpus, qiiod 
per mortem , idest separationem animae ab ipso , ce- 
cidit, erat verum corpus humanum, non apparens; ergo 
idem animae ejus iterato unitum fuit in resurrectione: 
Bi enim aliud aut alterius naturae unitum fuisset, non 
fuisset resurrectio vera. Secundo: Lucae Capite ultimo 
V. 27 Chrfsto post resurrectionem Discipulis apparenle, 
eowturbati et conterriti existimabant se spiritum videre, 
velut si non haberel verum corpus, sed phantasticum; 
ad quod dubium removendum ipsc eis dixit: Palpate et 
videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me vi- 
ieiis habere, Quod vero interdum sub diversa forma aut 
effigie appartferit, non fuit, ut ait Divus Thdmad, <]uod 
delineamenta membrorum mulaverit, sicut nec in Trans- 
figuratione mutaverat: Sed sicut in potestate ejuserat, 
«f ^orpus suum videretur , vel non videretur : ita in 
pmedtaie ejtM erat , ut ex ejus aspectu formaretur in 
ofiutis intuentium vei fdrma ghriosa vd non gloriosa^ 
aut eiiam commixta, vel quaUtercumque se habens * fno- 



<^ 117 ^ 

dica iamtn diffmniia sufficil ad hoc quod aliquii videatur 
ta alieM effigie apparere. Licet post Resurrectionexn 
e elausp monumento exierit , et clausis januis ad Di* 
scipulos intrdverit» id non ex natura, uti observat An* 
gelicu& Doctor, corporis, sed potius ex virtute Divini<- 
tatis unitae » illud corpus ad Discipulos , licet verum 
esset, clau^is januis introivit. Et Divus Augustinus Tract. 
121 super loannem Moli corporis inquit, ubi Divinitas 
erat, ostia clausa non obstiterunt, Praeterea «ecundum 
Fidem tenendum est, in Corpore lesu Christi post R^ 
aurrectionem fuisse omnes partes ipsum integrantes « 
ut prius , et etiam sanguinem. Nam ut docet Sanctua 
Tbomas 3. part. quest. 54 art. 2 : Corpus Christi in 
ReMurrectione fuil ejusdem naturaey sed alterius gloriae. 
Unde quidquid ad naturam corporis humani pertinett 
{Qtum fuit in Corpore Christi resurgentis: Manifestum 
$$t autem, quod ad naturam corporis humani pertinent 
earnes et ossa et sanguis et alta hujusmodi. Et ideo 
omnia ista in Corpore Christi resuryenfis fuerunt ; et 
etiam integraliter absque omni diminutione : alioquin 
non fuisset perfecta resurrectio, 

CAPUT X. 

DE PASCHATIS FESTO. 

I. Sanclus dies Paschatis apud Christianos est Festum 
Festorum (1) maximum ; appellaturque magnus dies, uli 
ait S. loannes Cap. XIX v. 31: Magnus dies ille Sdb- 
bati. In Sacramentario S. Gregorii appellatur Dominica 
Sancta. Hodiernus dies, intcr reliquos excellcntissimus, 
appellatur Dies Domini, vel Dies Dominicus, A S. Gre- 
gorio Nazianzeno Oratione de Paschale appellatur : Fe- 

(1) Pasciia prgprie denotat tranntum , ul colligitur tx vocq 
Hebraica Pesach, Improprie vero Paschatis nomine inleUigitur 
agou5 Paschalis a fiUis Israel immolandus et comedendus. Prae- 
repjl Deus Hebraeo populo nt hoc Feslum celebraret , et me- 
rooriam maiimi beneficii recoleret, cum ex Aegyptlorum senri- 
tute ftttt ereptos, et extermioator Aogeius primogenltos Ae^y- 
ptioraiKiQtcrfeeil. Hebraeorum domos praeteriens, qaae-sanguine 
agDi pridie ejus diei kniDolati essent respersae. 



•r» 118 ciai- 

gtmlas Feslititatumt et SolemnitaB Solemnitatum. Hujus 
Festi origo ad Apostolos referenda , ut ait Divus Au- 
gustinus Episiola MY. Romana Ecclesia omnium Ec- 
clesiarum Mater et Magistra, veterem seqiiuta morem, 
Pascha celebrabat ea Dominica, quae post vernum ae» 
quinoctium decimamquartam Martii Lunam conseque- 
retur. Magnae olim de celebrando Paschate fuere con- 
troversiae excitatae praesertim ab Asiaiiis, qui anttquam 
traditionem proponentes, ipsa luna XIV, more judaico, 
Pascha celebrandum esse contendebant. Cbntra Summi 
Pontifices, nixi traditione quam a Beatissimo Petro ac- 
ceperant , hanc solemnitatem differebant ad diem Do- 
minicum , qui post aequiiioctium vernum ipsam lu- 
nam XIV pi*oxime sequitur. Romam ea de re venit Po- 
lycarpus, ut cum Aniceto Pontifice consilia conferret; 
sed nihil tunc perfectum est , et Asianae Ecciesiae in 
8ua sententia permanserunt , sicuti narrat S. Irenaeus 
in Epistola ad Victorium apud Eusebium Historia Ec- 
clesiastica \Ah, V Cap. 25'. Recruduit controversia, Vi- 
ctore PoDtifice, qui Asianis Episcopis ecclesiasticam com- 
munionem interdixit, quod Pascha> eodem quo ludaei 
tempore celebrare pergebant; denique Nicaeno Concilio 
probatum confirmatumque e^t i quod a Romanis Pon- 
tjficibu& statutum fuerat. 

II. Hodiernum Officium totum esj; de Resurrectione, 
nihil dicitur de Baptizatis, nisi in Canone Missae. Quo- 
niam vero in nocte Sabbati tarde admodum ab Ecclesia 
Fideles egrediebantur; redibant ad Ecclesiam sub lucis 
ortum: Eadem nocte sancla ad vigiliampost gallorum can- 
ium, matulina luce rumpente tenebras, ait Ordo Romanus 
apud Thomasium pag. 30. Cum igitur nimis tarda erat 
hora pro longo Ofricio , quia nox jam transierat , No- 
cturnis amplius non erat locus; unus tantum dicebatur 
Nocturpus, sicut hodie dicitur per totam hebdomadam. 
Hymni enim,etCapitula non dicuntur, neque Antiphonae 
per horas, sed tantum Alleluja. In Ordine Ronoiano Ca- 
nonici Benedicti Invitatorium hodiernum erat tantum .4/- 
leluja; ad omnes Horas dicebatur ffaec dies, Apud Tho- 
masium p. 116 Invitatorium , et etiam Responsoria, a 
quatuorMn Choro cantantur Cappa iridutis. Matutinum 
ergo cantatur cum tribus Psalmisf totidem Antiphonis, 



•1^9 11" ^Pv^ 

Lectionibus, sine Hymno; quibus ternariis significantur 
Fides, Spes, et Charitas, quae in hoc myste>io maxime 
vigent, ut notat Amalarius Lib. IV Cap. 23; vel dicen- 
dum cuni Ruperto Lib. VIII Cap. 2 in nomine SS. Tri- 
nitatis celebratum esse Baptisma, et ideo tres dici Psal- 
mos; vel quod triduanam sepulturam recolimus, ex qua 
Resurrectio ortum habuit, uti observat Durandus Lib. VI 
Cap. 87. In plerisque Ecclesiis post Matutinum fiebat 
Officium de Sepulchro. Fit etiam in pluribus Ecclesiis, 
veluti Laudunensi, Remensi et aliis, Processio SS. Sa- 
cfamenti* Habetur haec Processio in vita S. Udalrici 
Episcopi Augustani ad decimum saecuium. Quoad Mis- 
8am , nihil diflert ab ea quam dicimus , juxta Sacra- 
inentarium S. Gregorii , excepta Prosa Viclimae quae 
recentior est , nec de ea vetus Auctor quisquam me- 
minit. Meminit autem Durandus Lib. VI Cap. 87. In 
Missali Mozarabico-prima Epistola est Apocalypsis, se- 
cunda Apostolorum. In Africa pro Epistola legebantur 
Actus Apostolorum. Hodie incipit Liber Actuum Apo- 
stolorum, ait S. Augustinus Sermone 24-7: et pro Evan- 
gelio Hlstoria Resurrectionis secundum Matthaeum , 
Iresque reliqui Evangelistae diebus sequentibus legeban- 
tur. Ex antiquo Ordine Romano, auctore Benedicto Ca- 
nonico S. Petri, Epistola et Evangelium graece et la- 
tine pronunciari debent , qui quidem ritus vigebat in 
percelebri S. Dionysii in Gallia Monasterio. Graduale 
et Alleluja hac die atque per totam hebdomadam tam 
in Missa, quam in Vesperis, retro Altari cantari jubet 
Ordinarium Narbonense. Ad Communionem Paschalem, 
cujus meminit Gregorius Turonensis in Libro II de 
Miraculis S. Martini Cap. 13 inviubantur populi hac 
antiphona, quae cum gravi ac suavi melodia decanta- 
batur : Venite, populi, ad sacrum et immortale myste- 
rium, et libamen agendum : Cum timore et fide acce- 
damus manibus mundis, ipsum gtorificemus ctim An- 
gelis clamantes, Aiteluja, 

•III. Cum huic celebrando Ecclesiae fuit praecipuae cu- 
rae Festnm Paschatis amplificare, tamqnam omnium Fe- 
storum maximum, magisque solemne, integra hebdoma- 
^a assignari coepta est. Hebdomada ista appellatur ab A- 
malario HebdomadaPaschatis: inSacramentarioGcIasiano 



120 

dicitur Hehdomada alba, seu Feriae in albU, sicut etiam 
inSacranientario S.Gregorii, propterea quod Baptizati per 
octo dies, quibus eorum Baptismi Festivitas perdurabat» 
vestem albam deferebant. Duae Missae antehac qualibei 
die dicebantur , qui ritus Mediolani servatus est , ut)i 
prima Missa dicitur primo mane pro novis Baptizatis* 
lecunda ad Tertiam , in honorem Dominicae Resurre- 
ctioDis. Romae curatum est, ut duplex hujusmodi sco* 
pus et in Officio, et in Missa cujuslibet diei immisce- 
retur. Quapropter Evangelia etiam et Missae propriae 
septem dierum cuique assignatae sunt, ut singulis dre* 
bus concio haberi possit. Extant etiam Mystagogicae 
Catecheses S. Cyrilli Hierosolymitani, quibus per heb- 
domadam Paschatis exercebat eos, quos per totam in- 
struxerat Quadragesimam, ut ad Baptismum praepara- 
ret. S. loannes Chrysostomus septem hosce dies ait esse 
velut Nuptiarum celebritatero, cui boc idem MysteriuiB 
septem concedit dies. In Officio laetabatur Ecclesia de 
eorum nova regeneratione ; respiciebat eos, tamquaot 
fluctibus diu multumque agitatos, feliciter portum teue» 
re, et aquis Baptismi ablutos primum praeseferre can- 
dorem. Vestibus albis per hosce dies, ut nuper notavi- 
mus induebantur, pro iis fiebant processiones Foutium» 
pro iis breviabatur Olficium; ideoque tota hebdomada 
breve est ; quia Ollicio Baptizati aderant: atque ut me* 
lius Festum Pascbatis celebraretur, jussa est tota hebdo* 
mada fieri festiva. Conciliunri II Matisconense anno 58$ 
Can. 2: Nullus hi$ $anctissimh sex diebus servile opus au- 
deal facere; Moguntinum anno 813: Simili modo totam 
illam hebdomadam observari decrevimus. Meldense anno 
845 Can. 77 anathematizat eos, qui octo dies Pascbatis 
non celebraverint : Dies octo sancii Paschatis feriatos esse 
decernimus, Concilium in Trullo rn Oriente , can. 66 
idipsum praescribit : Tofa septimana in Ecclesiis vacare 
fideles jugiter oportet. Hujusmodi dies tamquam conti- 
nuatio Festorum Paschatis habebantur. Undecimo sae- 
culo Festa haec ad tria redigi coepta sunt ; decimotei4io 
saeculo fere apud omnes invaluit usus, denique ad se- 
cundam et tertlam Feriam ubique redacta sunt. Con* 
cilium Constantiense tria tantum Festa designat» in Sta- 
tutis Collemiri Rotomagensis Archiepiscopi anno 1245 



m 121 m^ 

duo tantuin Festa fiebant in Paschate. Parisiis Officium 
Feriae quartae signatur duplex tam iu hebdomada Pa* 
schatis, quam Pentecostea» ut eam diem festivam ante* 
hac fuisse demonstretur. Carthusiaui quoque tres dies 
Festos cdebrant, nec celebrari permittunt Festum An- 
nuntiationis, aut DedicatioRis Ecclesiae, aut Festum Pa- 
troni, nisi tribus postremis feriis hebdomadae Paschatis, 
IV. Officium in hebdomada Paschatis idem est ac 
in die tam pro Nocturnis, quam pro Vesperis. Vi^etur 
e pluribus Romanis Ordinibus quaelibet hebdomadae 
dies tres habuisse psalroos proprios ad Matutinum. 
Psalmi dicebantur sine Antiphonts cum tribus Allelujaf 
Haec die$, tribus Lectionibus et totidem Responsoriis, 
Neophyti communicabant etiam singulis diebus per heb- 
domadam Paschatis. Sabbaturo dicebatur infra albas » 
seu in albis deponendi$, quia eo die Baptizati vestes albas 
deponebant, quod postOfficium vespertinum fiebat. Ex- 
staot Sermones apud S. Augustinum, qui a Possidio io- 
scrifountur: De Octavis infantiumy Tractatus duo; erant- 
que pro Octava Paschatis, quae a nobis dicitur Dominica 
m Albi$, eoque nomine vocata est, quia Raptizati vestem 
deposuerant, quam tota hebdomada gestaverant tamquam 
signum innocentiae, et spiritalis infantiae per Baptismum 
renovatae. In Sacramentario S. Gregorii appellatur ist^ 
dies, Dominica Octava Pa$chae, Apud Ratoldum legitur: 
Die dominica po$t alba$. In Ambrosinno Dominica in 
albii depositis idest postquani Baptizati albam vestem de- 
posuerant. In Missali Gothico Clausum Paschae, tanv 
quam istius Octavae concl|isio, Appellatur etiam Po- 
minica in Quasi modo , quia Introitus per illa verb^ 
inchoatur. 1n plerisque Romanis Ordinibus hodiernum 
Officium trcs habet Nocturnos de Dominica conauelosi 
incipiebantur ad primum Nocturnum legi Actus Aposto- 
lorum, qui tempore Paschali continuabantur juxta Or* 
dinem Romanum , ut testatur Micrologus: In hac no* 
cte Dominica nocturna, et novem Lectiones juxta Roma- 
num ordinem ; declaratque Capite LIV eos, qui a Pa- 
schate usque ad Pentecosten tres tantum Pselmoa et 
tres Lectiooes recitare voJunt, a Papa dispensandos esj^e, 
Memorat autem decretum S. Gregorii VII quo praeci- 
pitur, ut OfficKim iacipiat a Ve^iperis Siitbbati iu coosuch 



tum ordincm restitui , quod quidem Decretum referunt 
Gratianus, de Consecratione dist, 5 C. 15; et Radulphus 
Tungrensis, Proposit. 10. Pracdicalorum Ordo tres tan- 
tum Psalmos et tres Lectiones recitat a Paschate usque 
ad Trinilatem ; Praemonstratenses vero tres istas Le- 
ctiones cum tribus psalmis dicunt in Dominicis tantuns 
ab Octava Paschatis usque ad Ascensionem. Parisiis et 
in plerisque Galliae Ecclesiis tres tantum psalmi tres- 
que lectiones dicuntur a Paschate iisqne ad Trinitatem; 
quod Romae quoque in usu erat , saltem in Ecclesia 
S. loannis t ateranensis, ut narrat Canonicus Benedictus 
in Ordine Romano. Durandus a pluribus Ecclesiis aevo 
8U0 observari ait toto tempore Paschali. Cui tempori 
hoc inerat proprium, ut tamquam peculiaris Christia- 
tiorum festivitas haberetur, cujiis solemnitas, teste Ter- 
tulliano Libro de Idolatria quinquaginta duraret dies. 
Apud Cassianum legitur Collatione secunda trs^litionis 
fuisse Apostolicae, celebrandos esse solemniter et cum 
gaudio non modo quadraginta dies, quibus lesus Chri- 
^tus post resurrectionem apparuit, sed ettam decem dies 
quibus Discipuli ih concilium convenere usque ad de- 
scensum Spiritus Sancti. Auctor Sermonis, qui S. Am- 
brosio adscribilur, inquit, quod per quinquaginta hosce 
dies fit a nobis continuatum Festum lugis tt continuata 
festivitas. Non quod Christiani per hosce dies a consuetis 
cessarent operibus, sed eorum festivitas erat convehire 
ad Ecclesiam, Sacrificio interesse, et de eo participes 
fieri. Totum Paschale tempus Octavam hebdomadarum 
ap^ellat S. Ambrosius in Caput XVII Lucae. Toto tem- 
pore Paschali Laiides dicuntur de Dominica, tamquam 
81 dies singuli festi essent ; ad Benedictus , et ad Jlfa- 
ynipcat habentur Anliphonae propriae. 

CAPUT XL 

DE ROGATIOMBUS ET DE FESTO ASCENSIONIS. 

^ L De auctore Rogationum, quae tridub ante Ascen- 
Bionem Domini fiunt , longe certior constantiorque esl 
traditio, eas nimirum a S. Mamerto Viennensi in Gallta 
Praesule institutas : nam praeter Aviti Viennensis An- 



^ 123 «^ 

tistitis et Sidonii Apollinaris Lib. I Epistola iqfUtna et 
Lib. VII Epistola XIV sufTragium, id Gum multis aliis 
auctoribus asserit Gregorius Turonensis in Hi$tor%a$ 
francorum Libro II Cap. Zk. Cum Deo permitteote » 
Vieona Allobrogum terrae motibus, incendiis, aliisque 
publicis calaniitatibus desolata esset, ac incendio potis- 
simum, quo nocte Pascbatis an. 4-69 palatium doflagra- 
Tit, S. Mamertus tum^Urbis Episcopus, Dei iram fer- 
iridis precibus placare satagens, ad hoc elegit tres dies» 
qui praecedunt Ascensionem. Sanctum hunc morem sta- 
tiro ferme Episcopi Galltae amplexati sunt. Tres isti 
dies primitus fuere in Gallia festivi» ut liquet ex Con- 
cilio L Aurelianensi , ex Capitularibus Caroli Magni , 
el ex Captte Pronuntiandum , quod Burchardus , Ivo 
Carnotensis, et Gratianus perperam adscribunt Concilio 
Lugdunensi. Inhibitiones autem abstinendi hoc triduo 
ab operibus paulo post fuere restrictae ad Processiones 
tantum, et Olficium, quibus completis, permissum fuit 
precationi et abstineivtiae manuum opera conjungere. 
k Gallia sacrum id institutum in alias regiones pro- 
maDavit; ac primum sub Leone III a Romana Ecciesia 
receptiitn memorat Anastasius Bibliothecarius. Tardius 
etiam in Hispania receptas fuisse Rogationum supplica- 
tiones, facile colligi potest ex Si Isidori Libris de Divinis 
Ojjims. In Moguntino Concilio Cap. 33 praecipitur, ut 
Fideles nuTla utantur ve&tium pompa, nullumque eo tem- 
pore praeferant ornamentum. In Mediolanensi non ante A- 
scensionem, scd sequenti hebdomada recoluntur. In Ec- 
clesia Lugdunensi Rogationes olim fiebant bis in anno, 
scilicet ante Ascensioncm et mense Novembri, uti constat 
exConcilio Lugdunensi II Can. 6. Prolixum hisce die- 
bu8 fuisse divinnm Ofllcium, facile colligere licet ex ve- 
teri Lectionario Gallicano Luxoviensis Monasterii , in 
qno prima die Rogationum ad Tertiara adsignalur Epi- 
stola S. lacobi ex integro legenda cnm Evangelii Le- 
ctione ex Matthaei Capite XV v. 17 ad 26; ad Sextam 
inlegra S. Petri Epistola prima tribus ultimis versibus 
exceptis , cum Lectione ex Evangelio secundum Mat- 
thaeum Cap. VIII v. I ad 13; ad Nonam Liber Tobiae 
inleger cum Lectiono Evangelii Matthaei Cap. VI. 
n. Et quia ad avertenda irae Dei flagella Rogationes 



-16» i^'* m^ 

praesertim institut«e sunt, omnia his diebus compunctum 
et poenitentem animum gpirabant : hiDC aolemni^ aate 
processipnem olim cineris super capita singulorum im- 
positio, non secus ac in capite Quadragesimalis jejuaii; 
id quod discimus tum ex pervetusto Codice TuronQpsjs 
EcclesiaCL ante annos 800 exarato, et ex antiquo Pon- 
tificali seu Ordine Romano Wertinensis Monasterii in 
Diocesi Monastericnsi; tum ex Bontificali Salisbur^enBi. 
Nam in primo singulae singulis Rogationum diebus as- 
signantur Missae, praemissa cineris t>enedictione« Simili$ 
ritus adhuc hodie viget in Ecclesia Mediolanensi. lo 
Ecclesia Viennensi aliisque non paucis solemnis aote 
processionem fit aquae lustralis aspersio. Et quia poe* 
nitentiae demonstrandae causa praesertim fiehant Ulae 
suppiicationes, omnes» ipsi etiam laici, nudis in illis in* 
cedebant pedibus, ut constat non solum ex Ordioe Ro- 
mano, sed etiam ex pluribus Conciliis. Ea in proces- 
sione plures factas fuisse stationes ttim Romae , tum 
alibi» testantur Libri Rituales. Beda in Vita S. Cuthbi^rti, 
de proccssioBC Rogationum loquens, Rellquiarum mQ- 
minit , quae in processione deferebantur , quod in o- 
mnibus cernitur Ordinariis. Lanfrancus quoque Crucem 
memorat, Aquam benedictam» Librum Evangeliorum , 
et Reliquias in Processione delatas, quemadmodum etiam 
Udalricus. Processionum ordo describitur a Lanfraoco. 
in suis Statutis, et ab Udalrico in Consuetudinibus Clu^ 
riacensium. Vexilla praecedebant, deinde ad tintinn^uli 
sonitum alter Clericus gestabat aquam benedictam, al- 
ter Crucem ; Subdiaconus indutus alba cum textu Evap- 
geliorum, juniores Clerici, et postea Clerus procedebant. 
Missa Stationis erat Exaudivit ; in qua fiebat Comme- 
moratio de Patrono Ecclesiae Stationis ; deferentes Re- 
liquias nudis incedebant pedibus ; in reditu dicebatur 
Sancle Sanctorum Leus, mtBerere nobis. Magnam dieii 
partem processiones istae occupabant, ac saltem sqt 
horarum spatium , uti liquet ex Sermone S. Caesarii 
Arelatensis, qui de Rogationibus loquitur : QtU m Uti^ 
$0^ hori$ de conventu Ecclesiae non subducit $e^ ma- 
gnum remedium animae iua^ noscitur providere. Sta^ 
tionis Missa, qualis a nobis dicitur, refertur ab Amft- 
lario ; Officium Vigiiiae Ascensionis antiquius est Ro- 



125 «M^ 

mae, quani Officiumllogationum, signaturque cum no- 
vem Lectionibus in Ordine Hittorpii. 

III. Inter Festa ab Apostolis instituta semper Asceii- 
sio Dumerata est, ut adiirmat S. Augnstinus Epistola 118 
et Epistola 54. novae editionis. De hoc Festo Constitu- 
tiones Apostolicae loquuntur Lib. Ylll Cap. 3. Exstat 
apud S. loannem Chrysostomum Sermo, quem in dic 
hojus Festi habuit in Urbe Antiochia. A S. Gregorio 
Nysseno in Sermone III de Re$urrectione ubi de hoc 
Festo agit, appellatur Enri(Tufy.'r\vr\, hoc est dies salutis. 
Observanda est processio, quae solemni pompa oUm in 
mnnibus passim Ecc^esiis celebrabatur , in illius haud 
dubium memoriam , qua lesus Christus Dominus, con- 
stimmato Redemptionis nostrae mysterio, quadragesimo 
post Resurrectionem die, videntibus ac stupcntibus di- 
scipulis, a terra processit ad caelum. Hujus processio* 
tiis ordinem descripsit Petrus Gassendi in notitia Ec- 
cleslae Diniensis part. 2 Cap. 19 qualis in illa quo- 
tannis observari solet. In quibusdam aliis Ecclesiis fuit 
iD usu solemnis benedictio panls, cujus ritum et preces 
repraesentant aiitiquum Pontificale Narbonense et Mi- 
matense Guillelmi Durandi, quo usus est olim loannes 
Sairebruch Episcopus Catalaunensis. Ex Ordine Romano 
Canonici Benedicti liquet, Festum hoc non secus ac so- 
lemniora anni Festa celebrari consuevisse : Pontifex cum 
Cardinalibus et Episcopis primis praerat Vesperis ; sur- 
gebatur media nocte pro Oflicio nocturno; tresprimae. 
Lectiones erant Actuum Apostolorum, quinque sequen- 
tes e Sermone alicujus Patris de Festo , et nona Le- 
ctio de Homilia in Evangelium. Festum hoc habebat 
plusquam Octavam; durabat enim decem dies usque ad 
Pentecosten. Hujus diei Officium fere semper ubique 
idem fuit ac hodie est. In Epistola a Cutheberto An- 
gHae monacho scripta de morte Bedae , .legitur eum 
obiisse recitando Antiphonam Rex gloriaey quae est 
ad Vesperas. In nonnullis Ordlnariis magna cum so- 
lemnitate dicitur Nona , quia ea hora creditur lesus 
Chtistus in coelum ascendisse. Cereus usque ad Ascen- 
^'onem accenditur certis quibusdam diebus, uti diximus 
in^Festo Sabbati Sancti. Quando €ereus auferri debeat, 
nec amplius accentli, nffail apud vetustiores scriptores 



126 «if. 

reperimus. In Ascensione Domioi extinguitur Cereus 
Paschalis post Evangelium , ad repraesentandam lesu 
Christi discessum ab Apostolis. Festum Ascensionis Do- 
mini est privilegiatum contra quodcumque aliud Fe- 
stum , etiam Patroni, et Tituli Ecclesiae, vel Dedica- 
tionis ejusdem in ea occurrens. Oflicium dicitur ut in 
proprio de tempore cum Antiphonis ad unumquemque 
Psalmum, licet currat acUiuc tempus paschale ob ratio- 
nem , quam Gavantus assignat , nempe ad fervorem 
charitatis excitandum. Officium autem de Festis infra 
hanc Octavam usque ad Pentecosten occurrentibus fit 
ritu Paschali, cum una Antiphona pro quolibet Nocturno« 
eodem modo quo ante Ascensionem. 

lY. lesum Christum post quadragesimum a Resurre- 
ctione diem vere et in carne ascendisse in coelum . 
ipsemet ejus Discipuli> qui fuerunt ocuiares testes enar- 
rant. Marcus Cap. XVI v. 19: Dominus quidem lesus, 
postquam loculus est eis , assumpius est in coelum^ tt 
sedet a dextris Dei. Lucas Cap. XXIY v. 51: Et fa- 
etum est dum benediceret illis , recessit ab eis , et /e- 
rshatur in coelum : et ipsi adorantes regressi sunt in 
lerusalem gaudio magno, Et Act. Cap. I v. 9: viden^ 
tibus illis elevatus est , et nubes suscepit eum ab ocu- 
lis eorum etc. lam vero multa sane in hac narratione 
quoad rem nostram observatione digna occurrunt. Pri- 
mo non unus, aut alter tantum, sed multi lesum Chri- 
stum in coelum ascendere viderunt. Secundo illi ipsi 
Christum in coelum ascendere viderunt, qui de veritate 
Resurrectionis ejus antea dubitantes, postmodum de ea- 
dem per evidentia argumenta omnino convicti fuerant. 
Tertio Discipuli non per somnium , aut imaginariam 
visionem, sed videntibus illiSf et dum benediceret illiSp 
lesum Christum in coelum ascendere viderunt. Quarto 
tandem ab hac visione omnes discipuli , regressi sunt 
in lerusalem cum gaudio magno. Praeterea Concilia, et 
Patres omnes tum Graeci tum Latini ascensum Christi 
in coelum cum corpore et anima, 4amquam articuluni 
Fidei proposuerunt credendum. Cqnveniens autem fuisse, 
ut lesus Christus post re^urrectionem in coelum 'ascen- 
deret, probat Divus Thomas 3. p. qu. 57 art. 1: Quia 
locus debet esse proportionatus locato. Christus autem 



411» 127 «if. 

per resurreciionem tilam immorlalem et incorruptibUem 
inckoavit, Loeui autem, in quo nos habitamus, esi locus 
generaiionis et corrupiionis : sed locus caelesiis esi locus 
incorrupiionis* Et ideo non fuit convenienSy quod Chri^ 
$ius post resurreciionem remaneret in terris, sed con' 
veniens fuii j quod ascenderet in coelum, Congruum 
etiam fuit , ut ascendens in coclum suum humanum 
corpus illuc asportaret, ut illud, quod tot poenls et op- 
probriis • dum hic pateretur, subjecerat et humiliave* 
rat, particeps facerct gloriac et triumphi*sui in caelo: 
quo exemplo excitaremus et nos ad affligendam carnem 
in terris, fidentes eam nos habituros gloriae consortem 
in coelis. Poterat quidem Salvator, peracto per passio- 
Dem et mortem humanae Redemptionis ac suae missio- 
ais roysterio , eoque per Resurrectionem confirmato , 
statim ad coelum unde descenderat reverti yorum cum 
hoc distulerit, et ad quadraginta dies protraxerit, quae 
causa fuerit, praeter suam voluntatem, assequi non ita 
fadle est. Id tameo voluisse , conjicere possumus , ut 
suae Resnrrectionis veritatem in cordibus dubitantium 
imprimeret : ad hoc enim aliquot dies necessarii vide- 
bantur. Ad hunc finem omnes ejus apparitiones dirige- 
bantur. At quorsum ad quadraginta dies distulerit, ae- 
Digma est. Illud tamen solvere conatur S. Augustinus» 
seu alius auctor, quaesiione 26 inter sexaginta quinque 
ad Orosium, dicendo, factum hoc fuisse, ut quadraginta 
circiter horarum absentiam , quo moriendo discipulos 
saos vehementer .aiHixerat , quadraginta dierum prae- 
sentia, antequam ad Patrem rediret, compensaret. 

Y. Reliquum est, ut adjuncta, quae Ascensionis my- 
sterium circumstant , persequamur ; quae sunt locus , 
tempus, modus , spectatores , comitatus , et miracula , 
quae Deus in tanti mysterii memoriam edere diu per- 
severavit. Tradit Lucas capite ultimo lesum Christum 
Discipulos adduxisse in Bethaniam, iisque benedixisse: 
Ei facium est dum benediceret , recessit ab ets, et f#- 
rthaiur in coelum ; quod quidem innuere videtur, eum 
e Bethania in coelum ascendisse. Yerum idem Lucas 
Aci. Apostolorum Cap. I v. 12 testatur, Apostolos, post- 
quam Christum viderunt ascendisse in coelum, rediisse 
Hierosolymam a monie , qui vocatur Oliveti , qui est 



^ 128 «K. 

juxta HieruBalem-Sabbati habens iter : ex quo colii- 
gitur Christum ascendisse in coelum e monte Oli^eti. 
Nulla tamen inter Evangelium Lucae et ActusAposto- 
lorum est pugna ; nam Bethania in decHvi montis Oli- 
veti posita est. Circa mensem et diem, quo lesus Chri- 
8tus ascendit in coelum, communiter creditur fuisse Maii 
diem quintam. Cum enim Ecclesiae probata sententia 
sit, lesum Chrislum mortuum fuisse die 25 Martii , ac 
dte 27 ejus^^m mensis quae Dominica fuit, surrexisse, 
et a Resurrectione ad Asceiisionem quadraginta <]ies 
notet Lucas Act. Cap. I v. 3; ex computo clarum et 
evidens fit, Ascensum Christi in coelum incidisse in diem 
lovis et quintam Maii. De hora diei , qua ascendit , 
non adeo certum est. Quinam vero fuerint Christi 
Siscendentis in coelum spectatores ac testes , putant 
quidam boIos undecim Apostolos adfuisse , quod colli- 
gitur ex Marco Cap. XVI et Luca Cap. XXIV , et 
Act. Cap. I. Alii putant praeter undecim adfuisse a- 
lios , etiam ex mulieribus , et praecipue Beatissinffam 
Virginem Mariam Matrem lesu : moti ex eo, quod dicit 
Lucas Act. Cap. I v. ik , ubi loquens de illis , qui 
Christo in montem elato, reversi sunt a Monte Oliveti 
Hierosolymam, et ingressi sunt in Coenaculum,-praeter 
undecim Apostolos alios recenset, dicens: Hi omnes erant 
perMverantes unanimiter in oratione cum mulieribuB, tt 
Maria Matre letu^ et fratribus ejuB. Pro hactenus di- 
ctorum coronide praetereundum non est, Christum ascen- 
dentem in coelum suae Ascensionis perenne monumen- 
tum reliquisse, suarum nempe plantarum vestigia im- 
pressa , quae nec tempore rerum omnium edaci > nec 
tillo casu, nec toties loco percalcato, obliterari aut deleri 
unquam potuere. Quo impletum fuit Zachariae oracu> 
lum Cap. XIV y, h: Et Btabunt pedeB ejus in die illa 
iuper Montem (Hivarum, qui eBt conlra leruBalem ad 
Orientem, Hujus testes sunt S. Hieronymus, Libro de 
LociB SfebraiciB ; S. Paulinus Nolanus , EpiBtota II ad 
Serenum; S. Augustinus, Tract. 47 in loannem, dicens: 
Ibi Bunt vBBtigia eiuB, modo adorantur^ ubi novtsitme 
Btettt, unde aBczndit in coelum. 



CAPUT XII. 

DE VIGILIA ET FESTO PENTECOSTES. 

1. Pentecosten cum Paschate si quis comparet , ho- 
rum Festorum inveniet non dissimilem fuisse Vigiiiam; 
jejunabatur enim Sabbato, vigilabatur ot orabatnr tota 
nocte in Ecclesia. Audi S. Ambrosium ita loquentem 
in Psalmum 109: Pentecostes diem non minore laetitia 
celebramus, quam Sanctum Pascha. Licet obtinuerit con- 
suetudo vim legis habens per quinquaginta dies non je- 
jundndi, in Vigilia tamen Pentecostes ubique Tere jejuna- 
ri compertum est. Essetne jejunium liberum, et ex de- 
votione institulum, an osset tantum pro Catechumenis, 
et pro iis qui nocte baptizandi erant ; non tam facile 
judicari potest. Inquit Glaber Lib. 111 Cap. 3 quod anno 
circiter 1000 habita sunt Concilia in Gallia, et in Itar 
lia , in quibus libera jejunandi , vel non jejunandi fa- 
cultas data est ab Ascensione usque ad Pentecosten , 
excepta hujus Festi vigilia, in qua jejunium praescri- 
bebatur , Eocceplo Sabbato Pentecostes ; quo solvendi 
jejunium non erat eadem facultas. Ordo Romanus non 
secus , ac S. Ambrosiu» , ait, quod jejunatur -sicut in 
Paschate, et fit Officium, sicut in Sabbato Sancto. In 
Missali Gothico nulla extat Missa propria de die; erat 
fortasse sicut in Paschate. Exstat autem in Missali Mo- 
zarabico , et Odlcium incipit ad Nonam , ut in diebus 
jejunii. S. Bonifacius Moguntinus id ipsum praecipit in 
suis Statutis: Vt Sabbato inquit, Pentecostes, sicutSabbato 
sancto Paschae omnes jejunent, et ad Ecclesiam hora 
nona conveniant, Bochelius in Compilatione Conslitu- 
tionum Synodalium Episcoporum Galliae pag. 606 vi- 
giliam Pentecostes taraquam diem jejunii designat : prae- 
scribiturque jejunium etiam in Concilio Oxoniensi anno 
1222. Hittorpius in suo Ordine Romano ait, quod hujus- 
modi jcjunium per totum orbem servaretur, qiiod certe 
ab XI Saeculo factum est. Habebatur antehac Missa 
propria , a Missa nocti^ diversa ; Evangelium erat de 
panis muUipIicatione ; Missa erat de poenitentia et je- 
junio , quae tamquam propria de Vigilia Pentecostes, 
VoL II. 9 



4B» 130*6191* 

et tamquam consummatio temporis Paschalis habebatur. 
Ofiicium Vigiliae Paschatis erat omnino simile, excepta 
Cerei benedictione , quae hic omittebatur. Quoad Le- 
ctiones , in quibusdam Ordinibus Romanis duodecimi 
Saeculi leguntur sex lectiones , quae graece et latiiie 
dicebantur , in Sacramentariis Gelasii , et S. Gregorii 
quatuor tantum reperiuntur. In Collectario Thomasii 
inchoatur Ofticium per Litaniam septenariam, quae se- 
pties recilabatur, et postea Lectiones. Omnibus his Le- 
ctionibus interjectae sunt Coliectae, Orationes, Tractus, 
et Cantica, ut in Vigilia Paschatis. Amalarii aevo qua- 
tuor tantum dicebantur Lectiones. In Ordinario Car- 
thusianorum, et Grandimontensium inchoatur Ofilcium 
per ConfUeor ad pedes Altaris, antequam legantur Le- 
tiones Expeditis Lectionibus et Litaniis , fiebat Bene- 
dictio fontis, tum Baptisma ad eum fere modum adroi- 
nistrabatur uti in Paschatis Vfgilia. Quemadmodum in 
Pervigiiio Paschae, in Pentecostes itidem Pervigilio fit 
Baptismalis Fontis benedictio ; hunc enim ritum reti- 
nere voluit Ecclesia, ne ej.is disciplinae memoria inte- 
riret, qua olim iis duobus solummodo diebus, nisi br- 
geret necessitas, Baptismus conferebatur. 

II. Pentecoste Festorum omnium appellare non du- 
bitavit Eusebius de Vita Conslantini Lib. IV Cap. 64. 
Adeo solemnis Apostolis fuerat Spiritus S. descensus, 
ut solemne etiam Festum voluerint instituere; erat hoc 
Ecclesiae pnmordium, nativitas, fundatio, et dedicatio. 
Omni tame*n tempore reperitur Festum hoc lerosoly- 
mis celebratum : et S. Cyrillus lerosolymitanus Cate* 
chesi sexta memorat etiam Ecclesiam in eodem loco ex- 
tructam, ubi Spiritus S. super Apostolos descenderat, 
quae suo quoque aevo subsistebat. A Conciliis Festo 
Paschatis as$imilatur : Pentecostes similiter , ut in Pa- 
8cha, Quanta autem sit Festi hujos solemnitas, ex ver- 
bis Leonis Magni ostenditur Sermone 73 . de Penteco- 
ste Cap. I pag. 155 : Hodiernam solemnitatem , dile" 
ctitsimi, in praecipuis Festis esse venerandam omnium 
Catholicorum corda cognoscunt, Nec dubium estt quania 
huic diei reverentia debeatur ^quem Spiriius Sanctus 
txcellentissimo sui muneris miraculo consecravii. Extant 
ex veteri disciplina firmissima argumenta, quae probant 



131 «K* 

Penlecostes nomen olim significasse tum diem ipsum , 
quo Spiritus Sanctus in Aposlolos Coelo delapsus esl, 
tum etiam quinquaginta dies inter Pascha et Penteco- 
sten interjectos. In festo ipso Pentecostes idem pene 
Noeturni officii ordo, qni in Paschate : hoc tantum di- 
stat inter Pascha et Pentecosten, inquit Joannes Abrin- 
censis, quod in Matutinis Paschae nullus hymnus , in 
hoc Yero duo cantantur. Sicut igitur paschale noctur- 
num Otiicium , ita^et Pentecostes tribus tantum con- 
stabat psalmis, tribus antiphonis , cum totidem lectio- 
nibus , ac responsoriis et quidem cum tribus benedi- 
ctionibus de Spiritu Sancto. Propter novos 6a[)tizatos 
pulavit Amalarius, unum tantum Nocturnum cum tri- 
bus psalmis dici solere hac die , et per totam hebdo- 
madam. 1n antiqua ^istributione psalmorum, quaeRo? 
mae vigebat, prout a Cardinali Thomasio pag. 30 ex- 
hibetur, dicebatur nocte Officium Dominicae, diceban- 
tur ista nocte duo Officia; primum sine Invitatorio cum 
psalmis Magnus DominuSj Exsurgat Deus, Domine quid, 
Btnedic anima mea , et irf secundo Officio dicebalur 
Invitatorium Venite, et unnm tantum Noncturnum cum 
tribus primis psalmis. Nullo atio mysterio breviabatur 
nocturnum Officium, nisi propter temporis brevitatem, 
quod remanebat ex noctis vigilia, quae in baptizandis 
Catechumenis insumebatur , neque incongruum visum 
est hanc Officii abbreviationem per totam hebdomadam 
continuare , non modo in honorem Festi, cujus hebdo- 
mada continuatio erat solemnitatis, et quilibet dies fe- 
stos erat, habebaturque tamquam dies dominicus; ve- 
rum etiam ne fatigarentur novi Baptizati, qui per to- 
lam hebdomadam Officiis intererant. 8. Ambrosio ad- 
scribitur hymnus Veni Creator , atque etiam hymnus 
Matutini, et Laudum. 

HI. Alteram hujus diei differentiam describit loan- 
nes Abrineensis: Hora tertia inquit, sonantibus cunctis 
Campanis post Deus in adiutorium hymnus inchoetur : 
Eeclesia tota illnminetur: et donec hymnus cantatur flo- 
T^s diversi coloris ad inslar Charismatum Spiriius Sancli 
<{esur8um immittantur, et sic tota hora feslive celebre- 
twr, Quod \ero addit Joannes Abrincensis'etiam flores 
<iiver8os ad instar Chaiismatum Spiritus Sancti desur- 



132 

sum iminitti , id ipsum pluribus in Bitualibus Libris 
praescriptum extat ; sed eo praesertim tempore pera- 
gendum , quo in Missa canitur Prosa. Nonnulii etiam 
stupas inflammatas , aliis aves seu columbas immitte- 
bant, et in Vita S. Francisci Salcsii legitur, columbam 
hoc niodo in festo Pentecostes immissam super hume- 
rum S. Praesulis requievisse. Ad Missam animadver- 
sione digna videtur prosa Veni Sancie Spiriius , quae 
a plerisque adscribitur Roberto Gaffliae Kegi , qui un- 
decinio regnabat Saeculo , ab aliis Hermanno Contra- 
cto, Germaniae Monacbo, qui obiit anno 105lii' sed non 
satis valido nituntur fundamento. Prosa ista verosimi- 
lius crcditur ab Innocentio III composita , ab eodem- 
que Missali interseri, cum in ejus operibus reperiatur. 
Per totam hebdomadam Pentecostes solemnes olim fieri 
solebant processiones ad principaiesEccIesias.Hujusmodi 
processionum praxim videre est apud Gaufridum in Vita 
Bernardi Abbatis Turonensis. 

IV. Christo, suo in coelum ascensu, ab oculis disci- 
pulorum et aliorum ibi adstffitiiim erepto, reversi omoes 
Hierosolymara introierunt in Coenaculum undecim A- 
pOstoli , ihique manebant perseverantes unanimiler in 
oratione cum mulieribus; et Maria Matre Jesu, et fra- 
iribus ejus, qui omnes probabiliter Christi ascendentis 
in Coelum spectatores fuerunt. Petrus, cui universalis 
Ecclesiae administrandae partes*^ Jesu Christo datae 
fuerant, dixit opus esse, ut impio ludae sufficeretur a- 
liquis, qui locum Apostolicum obtineret; cumque duo 
propositi essent, Joseph qui dicebatur Barsabas, et Mat- 
thias. Cumque sortiti essent, Matthiae sors obtigit, qui 
inter Apostolos est cooptatus. E septuaginta Jesu Chri- 
sti Discipulis erat Matthias. Quod hic controverti pos- 
set, est de electione Matthiae in Apostolum facta per 
sortem. Quod exemplum in suis electionibus Ecclesia 
non solum est secuta, sed potius visa est, ne in pra- 
xim adducatur, interdixisse. Verum haec non pugnant 
cum facto Apostolorum in electione Matthiae. Primo 
quia hoc Apostolos fecisse ex particulari Spiritus San- 
cti instinctu : ideoqne in exemplum trahi non potest. 
Secundo quia non est certum in electione Matthiae me- 
ram ac veram sortem fui^se : tum quia dicitur, quod 



•^ 133 ^ 

siatuerunt duos : utique communibus votis ; tum quia 
6ors , quae cecidit super Matthiam non fuit sors pro- 
prie dicta, sed signura aliquod visibile, piita radius coe- 
litus adlapsus in Matthiae caput, quo Apostoli cogno- 
verunt , ipsum esse praelectum a Deo. Doctissimo et 
Sapientissimo Benedicto XIV videtur Scriptura sortem 
appellare divinum ilkid munus quo declarabatur Choro 
hierarchico, quisnam divino suiTragio electus erat. Cum 
ii omneSy qui Matthiam elegerant, ipso Pentecostes die 
in eodem essent loco, vehemens ex improviso ventus 
coortus est , quo tota domus , in qua erant , concussa 
est. Et cum compUreniur dies Pentecostes , erant omnes 
pariler in eodem loco : et factus est repente de Coelo 
sonus , tamquan^ advenientis Spiritus vehementis, et re- 
plevit totam domum , ubi erant sedentes ; verba sunt 
Act. Apostolorum Cap. II. v. 1 ad quae verba P. Ti- 
rinus notat : Non necessarium est, fuisse verum ventum, 
sed sufficit fuisse verum sonum , qualis excitari solet 
a vento valido ingruente. Ad illum sonitum excitatus 
universus populus eo accurrit, ubi erant Apostoli; ibi 
enim vehementius aer commoveri, et sive sonus, sive 
strepitus, quaecumque causa esset unde oriretur, gra- 
vior ingruere videbatur. 

V. Circa locum, in quo Spiritus Sanctus super Apo- 
stolos ac Discipulos congregatos advenit, certum est ex 
Act. 1 fuisse Coenaculum in superiori parte domus posi- 
tum, quo post Domini ascensum se receperiint, ibique per 
decem dies usque ad Spiritus Sancti adventum, ut se a Ju- 
daeorum oculis subtraherent, manserunt. Cujus autem 
esset ista domus et Coenaculum, Scriptura tacet, et ideo 
nihil certi statui Potest. Theophylactus in Cap. XXVIII 
Matthaei contendit, eam fuisse Josephi ab Arimathaea, 
aut forte Nicodemi, ut opinatur Euthymius. Nicephorus 
Idb. 1 Historiae Cap. 28, etCedrenus has aedes privatas, 
in quibus erat illud Coenaculum, ad loannem Evangeli- 
stam pertinuisse autumant. Quoad horam diei qua de- 
scendit super Apostolos Spiritus Sanctus , conveninnt 
omnes, hanc fuisse Tertiam. Hac ergo hora, dum A- 
postoli ac Discipuli essent in Coenaculo perseverantes 
in oratione , illapsu Sancti Spiritus super eos promis- 
snm ChristL impletum est. Hoc aperte habetur Act. 



'^ 13& m^ 

€ap. II, ubi cum Apostoli pleni Sancto Spiritu e Coe- 
naculo egressi variis linguts loquerentur, tanto et a sae- 
culis inaudito portento , ex ludaeis quidam stupentes 
dicebant ; Quid est hoc? Quidam vero irridenles dice- 
bani , qma musto pleni sunt isli, His scse opponens Peirus 
-vcrs. 15 ait :iVon, sicut vos aestimatis, hi ebrii suni^ 
cum sit hora diei tertia, Signum sensibile, quo Spiri- 
tus Sanctus suum adventum manifestavit, sic describi- 
tur Act. Cap. II v. 2 : Et factus est repente de coelo 
sonus, tanquam advenientis Spiritus venienlis, et reple- 
vit toiam domum , ubi erant sedentes. Et apparuerunt 
itlis dispertitae linguae tamquam ignis, sedilque super 
singulos eorum. Quibus indicalur, primum signum fuisse 
sonum tamquam venti repente irruentis, et domum to- 
tam reptentis, ut qui ibi erant excitarentur. Secundum 
apparitionem linguarum dispertitarum tamquam ignis, 
qui sedit super singulos eorum. Quaeritur enim an ve- 
rus fuerit ille ignis, et quid per eas linguas dispertitas 
sit intelligendum. Doctissimus P. Calmetus in Caput II 
Act. Apostolorum v. 3 ait : non fuisse illum materia^ 
lem ignem , et elementarem, sed fulgorem quemdam non 
absimiiem igni, qui symbolum erat luminis, et ardoris, 
quem in Apostolos, caeterosque Spiritus Sanctus injieie- 
bat, Sapieiitissimus Benedictus XIV existimat eas igneas 
linguas, nihil aliud fuisse, quam igniculos, seu exiguas 
flammulas, quae super eos, qui illic aderant, hac illac 
dispertitae sint. Cur autem Spiritus Sanctus, qui in spe- 
cie Columbae super Christum descendit, super Aposto- 
los in spccie ignis apparuerit , rationem dat S. Augu- 
stinus Tract. VI in loannem , et ex eo S. Thomas , 
Leci. XIV in Caput 1 loannis, ut nhTiirum ostendere- 
tur, in fidelibus simplicitati Columbae, debere conjungi 
fervorem ignis. Hac inquit, Augustinus vidimus co/tim- 
bam super Dominum , hac linguas divisas super disci- 
pulos congregaios: Hic simplicHas, hic fervor oslenditur. 
An in solos Apostolos, an etiam in omnes Fideles in 
Coenaculo congregatos efl^usus sit Spiritus Sanctus. Beza 
juratus Calvini gregalis. id inepte restringit ad solos A- 
postolos. Eumdem confutat etiam haereticarum partium 
scriptor loannes Christophorus Starembergius Disserta- 
tione De miraculo Pentecostali num. 9. £t rc quidem 



^ 135 «a» 

vera fidenter responderi potest, super onines Spirilum 
Sanctuno fuisse delapsum. Sedit enimsupra singulos eo- 
rum; verba sunt ex Capite secundo Act. Apostorum. 
Cumque ibi solum Apostoli, sed et alii essent inclusi, 
sicut Lucas dicit Act. Cap. I v. ik, ubi recensitis Apo- 
stolis: Hi omne$, inquit, erant perseveranles unanimi" 
ter in oratione cum mulietibus , et Maria Malre iesu, 
fit ut non in solos Apostolos, sed et in alios Viros ac 
Mulieres ct Beatissimam Matrem iesu, Spiritus Sanctus 
die Penfecostes e(Tusii# sit. Quamobrem Divus Chryso- 
slomus HomHia quarta in Capht 11 Act. Apostolorum 
ita scribit : Quid autem ? An in duodecim venit fan- 
tum , non etiam in caeteros ? Neguaquam : sed venit 
etiam in illos centum viginli, Idem confirmat Divus Au- 
gustinus Tract. XIX in loannem. 

VI. EtTectus missionis Spiritus Sancti fuerunt primo 
^ugmentum gratiae sanctificantis. Contulit eis secundo 
gratiam septiformem seu septem dona , quae vulgo Spi- 
ritus Sancti dona dicuntur. Sunt ergo donum sapientiaOy 
donum intellectus, donum consilii, donum fortitudinis, 
^onum scientiae , donum pietatis , donum timoris Do- 
mim'. Donum quidem sapientiae ad judicandum de re- 
bus divinis; donum intellectus ad rectam apprehensio- 
nem verilatis ; donum consilii ad recte deliberandum 
^e difiicillimis ; donum fortitudinis ad consequendum 
finem operis ardui propter Deum suscepti, et superanda 
<iuaecumque mala ex adverso imminentia; donum scien- 
tiae ad discernenda credenda a non credendis, et recte 
judicandum de rebus humanis , quatenus ducunt ad 
Beum; donum pietatis ad exhibendum cutlum Deo de- 
bitum; donum timoris ad Deum reverendum ac timen- 
^um. Contulit eis tertio effectus ex donis ipsis proma- 
'iantes, ncmpe duodenarium fructum ab Apostolo indi- 
catum Galat. Cap. V v. 22: Fructus aulem Spiritus 
^^: Charitas, Gaudium, Pax^ Patientia, Beniynitas f 
^onitas^ Longanimitas, Mansuetudo, Fides, Modestia, 
Continentia, Castitas. Haec enim vocantur Spiritus San- 
^ti fructus, quia sunt quidam actus ex alliori Spiritus 
^ncti virtute. Inter mirabiles cflectus, quos super omnes 
i>) Coenacuio congregatos produxit Spiritus Sanctus, fuit 
<Ionum linguarpm, quo omnibus omnium gentium Uo- 



<m 136 m* 

guis e Coenaculo egressi coeperunt loqui, stupente ex 
omni Natione multitudine, quae tunc occasione Pente- 
eostes Hierosolymis aderat , et ad tam grande prodi- 
gium accurrerat. Prodigium hoc loquendi omnibus lin- 
guis , et coram multitudine ex universo Orbe congre^ 
gata, fuit simul Mysterium, nimirum Evangelium Chri- 
sti fore ad omnes linguas et Nationes praedicatione ex- 
tendendum , et Christi Ecclesiam per universum Or- 
bem difTundendum. 

CXPUT XIII. 

DE FESTO SS. TRINITATIS. 

I. Thomassinus Lib. II de Festis Cap. 18 perbelle 
ostendit, nedum dies Dominicos. sed quoslibet Christia- 
norum dies festos, jure vocari posse, et esse Trinitatis 
solemnia , quia quidquid in illis veneratione prosequi- 
mur, cultum, mentemque nostram a quibusvis rebus ad 
Trinitatem ipsam traducit , ad quam tanquam rerum 
omnium finem pertinent cuncta. Haec fuit causa , ob 
quam in Ecclesia Romana Festum SS. Trinitatis admo- 
dum sero legitur institutum. Etsi itaque solemnitas ista 
apud Ecclesiam Romanam non esset in usu, pluribus 
tamen in locis consueta erat celebrari , in quibusdam 
in octava Pentecostes , in aliis in Dominica , quae ad- 
ventum anteit. Quinam vero hujus festi primus fuerit 
auctor, facile non est demonstrare. Rupertus Abbas scri- 
ptor saeculi XII ineuntis de Divinis Officiis Lib. II 
Cap. 2 loquitur de hoc festo aetate sua tamquam com- 
muniter rece'pto, et ejusdem tamqnam festi in pluribus 
Ecclesiis invecti, et diversis temporibus celebrati, me- 
minit etiam Durandus Tih. III Cap. 16. Radulphus vero 
Tungrensis, qui Cap. 60 scribit, quod in Gallia ubique 
ferme cum octava colebatur. Ratio ob quam huic ma- 
gis Dominicae , quam alteri diei praedicta festivitas 
consignata fuerit, excogitatur varia. Rupertus Abbas 
Lib. II. Cap. 1 eo quod post adventum Spiritus Sancti 
coepit statim praedicari , et credi mysterium SS. TrU 
nitatis, in cujus nomine dabatur Raptismus. Thomassi- 
nus loco citato , ut omnes pernoscant , Trinitatem fi- 



4^ 137 m- 

nem, et complentiim esse celebritatum omiiium, ac my- 
steriorum. Ejusmodi enim cuitus additus est ad majo- 
rem reverentiam Trioitatis , et ut expressa memoria 
tam in Odiclo proprio^ quam in concionibus illius My- 
sterii fieret. loannes enim XXII qui obiit anno 133ft' 
primus decrevit ♦ ut prima post Pentecosten Dominica 
ab .universali celebraretur Ecclesia. In id consentiunt 
Martene , de antiqua Ecclesiae disciplina in divinis ce- 
lebrandis Officiis Cap. XVIII Lib. II num. 13 ; Ciac- 
conius, in vita loannis XXII; Gafvantus, ct Meratus, in 
notis ad Gavantum Tom. I part. 2; Pagius, in Brevia- 
rio Romanorum Pontificum, T, IVinvita loannis XXII 
n. 86 ; et Benedictus XIV, de Canonizatione^ SanctO' 
rum part. 2 Cap. 30 n. 1. 

11. Quod spectat ad ritus hac in dio observari soli- 
tos, erant certe solemnissimi ; saltem in praecipuis et 
omnibus passim monasteriis. Et re quidem vera Invi- 
talorium a quatuor cantabatur et quidem in cappis. Le- 
ctiones primi secundique nocturni octo de Sermone 
S. Leonis Papae assignat vetus Corbejense Ordinarium. 
In Laudibus pfalmos omnes sub una antiphona : 
Beata ei benedicta cantabant Dionysiani Monachi. Of- 
ficium , quod Romae hac die dicitur , illud est , quod 
composiierat Stephanus Leodiensis, cujus meminit Du- 
randus, et Trithemius, exceptis hymnis,'et Leclionibus, 
quas Pius V immutavit, alque etiam inseri jussil octa- 
vum Responsorium , Duo 5erapAtfit. Concilium Salegun- 
standense Anno 10£2 devotionem quarumdam mulierum 
memorat, quae per aliquos dies Missas de Trinitate vel 
de S. Michaele postnlabant, quod Concilium veluit in 
diebus Festis. Durandus Lib. VI Cap. IH consuetudi- 
nem refert quarumdam Ecclesiarurn ; bis hoc Festum 
celebrantium, iri prima nempe, et ultima Dominica post 
I^entecosten. Antoquam Romae institueretur Festum 
8S. Trinitatis. nullum erat Officium in hac Dominica, 
qiiae appeliabatur Dominica vacans propterea quod Offi- 
cium factum fuerat nocte praecedenti, Ordinationis tem- 
pore, et protrahebatur hoc Officium usque ad primam 
lucem Dominicae, quod quidem Offlcium duodecim Le- 
ctiones continens longasque preces , ac praecipue co- 
piosam Ordinationem in magnis urbibus, adeo diutur- 



138 

num erat , ut nocturni , et matutini Offlcii teneret lo- 
cum , videlicet» Matutinum , Laudes, et Missam com- 
plecteretur. Micrologus Cap. IX ut notat ctiam Gavan- 
tus, Missam, quam legimus SS. Trinitatis, Alcuino tam- 
quam Auctori attribuit, sed ejds Auctor Alcuinus pro- 
fecto non est, ut jam doctiores agnoscunt. Codex Re- 
mensis apud Menardum nihil habet hujus Missao, sicut 
pariter nec Sacramentarium Gregorianum; ex Bernone 
Augiensi tamen , et ex iis, quae habent Menardus, et 
Pamelius in Notis ad^acramentarium S. Gregorii, conji- 
cere possumus hac die mentionem aliquam Trinitatis 
esse antiquitus factam , non quidem in Oratione , aut 
Missa, sed in versiculis, et Praefatione, quae Pelagio U 
solct adscribi, non quia pertincret tunc ad Missam de 
Trinitate, quia nondum instituta erat, sed quia conti- 
nebat expositionem Catholicae Fidei contra haereticos, 
praesertim Arianos, quam, abjurantes haeresim suam, 
6t Ecclesiam ingredientes, profiteri jubebantur, ut ani- 
madvertit Grancolas. 

CAPUT XIV. 

DE FESTO CORPOBIS CHRISTI. 

I. Festum Sacratissimi Corporis Christi primam sui 
originem debet Leodiensibus, qui ante omnes Ecclesias 
illud reccperunt, hortante praesertim B. luliana Mon- 
tis Corneliitipnd Leodium Sanclimoniali, et promovente 
Boberto, ejusdem civitatis Episcopo, cui cum lulianae 
de restituenda nova festiviiate votum complacuisset; ut 
habent Acta S. lulianae apud BoIIandum 5 Aprilis uni- 
versis Ecclesiasticis suae dioeceseos, per elegantem E- 
pistolam praecepit , ipsam solemnitatem singulis annis 
die ad hoc statuto cum OITicio celebrari, et ab eorum 
fidelibus sicut diem Dominicam ab omni servili opere 
inviolabiter observari. Porro ne piissimo fraudaretur 
voto Robertus, proposuit in sua Synodo, quod per E- 
pistolam statuerat viva voce solemniter publicare. Ve- 
rum ipse morte praeventus sanctum haudquaquam po- 
tuit adimplere propositum. At Hugo S. R. E. Cardi- 
nalis ad partes Alemanniae a Summi Ponlificis latere 



•iBI» 139 rn^ 

destinatds, hoc in se suscepit negotium, primusque tn 
S. Martini Ecclcsia Leodiensi Festum illud et promul- 
gavit et celebravit. Ad ipsius -etiam Cardinalis exhor- 
tatiooem Canonicl majoris Ecclesiae Leodiensis , prae- 
missam solemnitatem in sua Ecclesia celebrarunt. Ne« 
que his contentus Hugo, sed antequam ad Romanam 
Sedem reverteretur , dictae soiemnitati providere stu- 
duit in futurum. Nam a cunctis Ecclesiaritm Rectori- 
bus et Praelatis, et aliis Christiiidelibus ihfra lcgationis 
suae terminos constitutis ipsam statuit celebrandam , 
eamdem fieri rogans et praecipiens et injungens singu- 
iis annis die ad hoc praefixa cum proprio officio ipsi 
solemnitali deputato. Ut ailtem firmior et inconvulsa 
praefata institutio per futura saecula permaneret; Ste- 
phanus Canonjcus Leodiensis una cum Maria sorore sua 
non infimam bonorum suorum partem Ecclesiae S. Mar- 
tini contulit, quo in perpetuum soiemni ritu in ea ce!e- 
braretur. loannes vero de Laudano Ecclesiae praedictae 
Canonicus Octavam Corporis Christi fundavit. Sed tan- 
dem lacobus de Trevis vel Trecis Ecclesiae Leodiensis 
Archidiaconus, creatus Summus Pontifex Urbanus IV Fe- 
stum Corporis Christi per universam Ecclesiam celebrari 
roandavit, data Bulla Septembris die octava anni 1263, 
quam postmodum Clemens Papa V confirmavit in Concilio 
Viennensi. Cum Fideles-hoc caelesti alimento in aeternam 
vitara totius anni cursu reficiantur, peculiarcs etiam ho- 
nores deferendi erant, op potissimum tempore, quo Pa- 
raclitus super Apostolos immissus divino eos luinine per- 
Tudit, ut altissimam hujus Sacramenti dignitatem intel- 
ligerent. In quihusdam Ecclesiis Missae a nostris dis- 
fcrunt, Introitus , Ego sum Panis vivus, OfTertorium , 
Portas coeli Commnnio , qui manducat. Urbanus IV 
jejunandam vigiliam Corporis Christi praereperat, atque 
hoc jejunium praescriptum cernitur in Concilio Seno- 
nensi Can. I Parisiis habito An. 1319. 

II. De auctore OfficiiSS. Sacramenti consentiunt onMies 
viri eruditi ; verum et germanum iliius parentem esse 
S. Thomam Aquinatcm, nec minimum dubitandi scru- 
pulum relinquit erudita R. P. Natalis Alexandri Dis- 
sertatio, qua illud vindicat Angelico Doctori, qui illud 
jubente Urbano IV Summo Pontifice composuit tanta 



41» 140 «df 

pietate, tantaque divini Spiritus unctione refertum , ut 
illud mox omnes Ecclesiae sibi decantandum persolven- 
dunique ultro susceperint. De sotemni hujus diei pro- 
cessione , ne minimum quidem verbum in Urbani IV 
Bulla, qiia Sacratissimi Corporis Christi festivitatem in- 
stituit. Non diu tamen post festi erectionem institutam 
fuisse docent nos antiqui Libri Rituaies circa illa tem- 
pora scrip\i. In aliquibus vero locis, non solum hac 
die , sed etiam per tolam Octavam fit ista Processio. 
Ad illam vero, quae fit in praedicta Feria V hujus fe- 
stivitatis, tenetur Clerus Saccularis, et Begularis omnium 
Ordinum, atque piae Sodalitates convenire juxta Con- 
cilii Tridentini sanctioneAi , quae habetur Sess. 25 
Cap. 13 in qua sfatuitur : Quod tam Clerici Regula" 
res , quam Saeculares quicumgue , etiam Monachi ad 
publicas Processiones vocati accedere eompellantur. Cum 
Processio, qnae facienda est in hac solemnitate, fit sol- 
lemnior omnibus Processionibus, distinctior qiioque ejus 
pompa, et apparatus esse debet ; ornatus enim major 
majorem Sollemnitatem ostendit. Altare insuper, in qoo 
est poneiida Sanctissima Eucharistia, parari debet festivo 
apparatu, et pretiosiori suppellectili. Hac die, dictd Ter- 
tia, celebratur sollemnis Missa de more; Tertia tamen 
citius cantari potest, ut habet Caeremoniale Episcopo- 
rum Lib. II Cap. 33 §. 15. SS. Eucharistiae Sacra- 
mentum , in Processione , quae fit in Festo Corporis 
Christi deferri debet ab eo q»i Missam celebrat. Cle- 
rus Ecclesiae Cathedralis unitus uitimo loco incedere 
debet in Processionibus, nec Clerus, vel Canonici alia- 
rum Ecclesiarnm debent cum diclo Clero Cathedrali 
incedere. Ita S. R. C. 21 Angusti 1604-. An vero sta- 
tim ab initio patenter delata fuerit Eucharistia dubitare 
videtur loannesBaptista Thiersius in singulari Tractatu, 
quem de SS. Altaris Sacramenli expositione inscripsit 
Lib. H Cap. k in eamque propendet sententiam, quae 
Cotpus Christi in Calice sen vase alio absconditum, de- 
portatum fuisse sustinet. Verum huic opinioni obviat 
primo antiquum Missale Monasterii Fiscamnensis ad u- 
sum Ecclesiae Rotomagensis scriptum, cujus character 
ad annos &00 proxime accedit.in quo ante hujus diei 
Missam praemittuntur ea quae in Processione sunt ca- 



HH» Ul Mf* 

iienda, atque in prima iniliali littera efformatur imago 
duorum presbyterorum SS. Sacramentum in vase ge- 
statorium omnino apertum , ut nunc fit , humeris ge- 
stantium. Idem eruitur ex Missali Melodunensi, in quo 
Feria quinta post Festum SS. Trinitatis habetur Missa 
de SS. Sacramento cui appicta est imago Sacerdotig 
sacram Encharistiam manu gestantis , sub Baldachino 
a quatuor viris delato, qui perinde ac Sacerdos ipse ot 
reliqui Clerici nudum caput florum coronis ornatum ha* 
bent. Vernm nullum dubitandi locum relinquit Ordina- 
rium Silvanectense ab annis circiter bOO manu exara- 
tom in quo haec legitur : Post Primam Processionei 
SS, Reguli et Framhaldi, et omnes Curati civitatis cum 
suis paro£hianis , et Canonicis S, Mauritii veniunt ad 
Ecclesiam Cathedralem. Tum fiet Processio in cappis 
serids, in gua Sacratissimum Corpus Christi in aperto 
msculo positum defertur ab Episcopo, Praeterea alia 
pariter Processio dimanavit, cum Divina Mysteria ma- 
gno Populi concursu ad infirmos deferuntur. Ob eam 
rem Martinus V largiora celestis Thesauri munera in 
eos contulit , qui Dominicum Corpus pie comitati es- 
sent. Hac profecto de causa pietas in fidelium animis 
aucta est» et sanctissima inducta consuetudo , ut quo- 
libet mense in Ecclesiis Metropolitanis, Cathedralibus, 
atque etiam in Parochiis hujusmodi publica supplicatio 
haberetur. Sanctus Carolus Borromaeus hujusmodi Pro«» 
cessiones, quae uno quoque mense fieri solent, memo* 
rat in quarto Concilio. 

CAPUT XV. 

DE PESTO INYENTIONIS SANCTAE CRUCIS. 

I. Vetustissimam hanc esse Festivitatem ait Micro- 
logus , eamque docet a S. Eusebio institutam in Oh- 
servationihus .Ecclesiasticis Cap. LV : Eusebius Papa 
constituit, ut omnes Christiani Inoentionem S. Crucis 
quinto Nonas Maii solemniter celebrarent. Eadem afflr* 
inal Burius in Notitia Romanorum Pontificum. Alludit 
Micrologus ad Decretum S. Eusebii a Gratiano relatum 
de Consecratione Dist. 3 et ad ejusdem Pontificis Decre- 



^ 1^2 m^ 

talem quae tanquam spuria rejicitur. Bollandistae non 
absimile existimanl , postquam Helena Romam Cructs 
partem vel misit, vel e Palaestina rediens ipsa secum 
tulit , et in Basilica S. Crucis in Hierusalem coHoca- 
vit , in hac primum Ecclesia Festivitatera Inventionis 
S. Crucis celebrari coepisse , atque inde a Summis 
Pontificibus in alias Romae Ecclesias invectam esse , 
unde tandem ad universalem Ecclesiam permeaverit. 
Sane de ea mentio fit in Sacramentario et Anliphona- 
rio S. Gregorii. In Missali Gothico a Cardinali Tho- 
masio evulgato, adest Missa in Inventione Crucis. In 
antiquissimo ilto Sacramentario Gallicano habetur Missa 
de Invenlione. Martyrologia idem Festum annunciant. 
Unum hic refero quod omnium antiquissimum a multis 
putatur, illud scilicet, quod evulgavit Florentinius. In 
eo porro ad 3 Maii diem haec habentur : In Hieroso- 
lyma imentio 5. Crucis Domini nosiri lesu Chrisli. 
Gregorius XI jussit componi non modo Inventionis , 
sed Exaltationis quoque S. Crucis Ollicium. Ejus OfB- 
cii auctorem fuisse Petrum Senogalliensem Episcopum 
tradit Bailletus. Quod autem quaerunt , quid in San- 
ctissimae Crucis Inventione reperiatur hac Festivitate 
dignum ; respondemus Inventionem Crucis non esse 
hujus FeatWitatis fundamentum , sed Festivitatis insti- 
tuendae occasionem praebuisse. Etenim sola Crux pro- 
pter Christum, qui ei est ailixus , ponitur veluti fun- 
damentum huic Solemnitati. lesus Christus enim ob- 
jectum est Religionis nostrae praecipuum , et Crux 
tanquam nostrae Redemptionis instrumentum colitur. 

II. Ad venerationem Crucis pertineC quoque Crucis 
inventio. Age itaque monumenta proferamus , quibus 
id constet. Praeire Cyrillum Hierosolymitanum volo, 
utpote omnium, qui expressissimae inventae Crucis me- 
minerunt vetustissimum (1). Is in Epistola ad Constan- 

(1) Crnx inventa esl anno Christi 326 proximopost Concilinni 
Nicaeniim Oecumenicam I Imperii Constantini Magni 21 Sil- 
vestri PontiGcis 13. Id satis apparet ex Chronico Eusebii» ex 
Rufino, Lib. X Historiae Ecclesiastictie Cap. 7 ; et ex Sozome- 
no , qui Lib. II Cap. 1 refert , eodem fere tempore , quo me- 
moratum Concilium dimissum est, Crucem ab Helena inventam 
fuisse. 



tiufn imperatorem ita loquitur : Ac tempore quidem 
Deo dilectissimii bealaeque memoriae patris tui Con- 
stantinij saluiare Crucis lignum Hierosolymis inventum 
est : divina gratia ei , qui pietatem recle quaerebat , 
etiam occultorum SanCtorum locorum inventionem an' 
nuente, Cyriiluni subsequatur Ambrosius. Hic cum co- 
piose rei gestae seriem narret N. 43 et subsequentibus 
orationls in funere Theodosii Imperatoris aliqua tantnm 
exscribam. » Venit ergo Helena , coepit revisere loca 
sancta infudit ei spiritus, ut lignum Crucis requireret 
accessit ad Golgotha, et ail : Ecce locus pugnae^ ubi 
est victoria .... Ego inquit, in regnis, et Crux Domini 
in pulvere ? ego in aureis, et in ruinis Christi trium^ 
phus . . . Aperit itaque humum^ decntit pulverem : tria 
patibula confusa reperit quae ruina contexerat, inimicus 
absconderat : sed non potuil obliterari Christi 'trt«m- 
phus, Id ipsum memoriae prodidit Paulinus Nolanus in 
ea ad Severum Epistola quae olim XI erat, nunc XXXI 
n. 3 et subsequentibns. Inventae pariter Crucis memi- 
nere Chmostomus, Homilia 84 in loannem; Socrates, 
Capile Xlll in editione Valesii XVII Libri I ; Sozome- 
nus, Libro II Cap, i ; Theodoretus , Lib, I Cap. 18 ; 
Cassiodorus, in Tripartita Libro //Cap.18; Acta S. Lu* 
ciani, apud Boliandislas lanuarii mense pag. 261 ; Gre- 
gorius Turonensis, De Gloria Martyrum Cap. 5 et 6; 
Hormisda, inEpistola ad Euphemiam Auguslam pag.61J 
et 616 T. V Conciliorum ; Menologium Graecorum , 
Alexander Monacus, De Inventione Sanciae Crucis T II 
Gretseri de Cruce pag. 24 ; Beda , De Locis Sanctis 
Cap. 2 ; Freculphus, T. H Lib. HI Cap.. 18 ; Anasta- 
sius Bibliolhecarius, in Eusebio Sect. 32 ; et Nicepho" 
rus Calixtus, Lib- VIIL Cap. iO. Insuper non leve prae- 
bet nobis tum crebra apud veteres mentio particularum 
Crucis, tum eximium illud, ac vere mirificum studium, 
quod vetustissimi etiam Christiani adhibcbant ad Do- 
minicae Crucis parliculas sibi comparandas. An vero 
earum meminissent, an eas tanto opere perquisiissent, 
si omnino inventa non fuisset Crux, ex qua particulae 
decerpi possent, et inter Fideles distribui. An Chryso- 
stomum praeteribo mirum in modum id, quod agimus, 
verbis his comprobantem : Illud inquit, in Ldbro con- 



-m lu m^ 

tra ludaeos et Gentilest quod Christus sit Deus T. I. 
pag. 571 vero ipsum lignum, in quo sacrum corpus pas- 
$um et crucifixum est , cur certatim omnes adeunt ? 
Cur particulam ejus multi sumentes auro inclusam , 
tum viri tum mulieres a coUo suspendunt ad ornatum : 
etsi damnationis et ultionis symbolum hoc lignum fuerit ? 
Particulam Dominicae Crucis cum Eulogiis Leoni I mis- 
sam* fuisse a luvenale Epistola 72 ad eumdem luvena- 
lem scripta testatur. Ejusdem Crucis particulam obti- 
nuisse Radegundem Reginam, ac devote in Pictaviensi 
Monasterio collocasse, ex Gregorio Turonensi Libro I 
de Gloria Martyrum Cap. 5 assequimur. Si quis alia 
cupit exempla , ea consulat , quae P. Gretserus lucu- 
lentissima habet Tom. I de Cruce Lib. I Cap. 77 78 79. 
III. Egregie Natalis Alexander Dissert. VII Historiae 
octavi Saeculi stultum Pauiiciaporum errorem confutat, 
quem rursus a Claudio Taurinensi, a Petrobusianis, et 
Wicleffistis excitatum novissime Lutherani , et Calvi- 
nistae instaurarunt , adversus cultum , qui Cruci , cui 
affixus est lesus , ejusque Crucis Imaginibus jure tri- 
buitur. Et re quidem vera praestat caeteris Damasce- 
Dus , quippe qui apertissime testatur consuetudinem , 
quae nobis inest , ut Crucem veneremur , inquit , Li- 
bro IV de Fide Orthodoxa Cap. 16 in earum uumero 
esse recensendam, quae in Scripluris minime expressae 
sunt , uti eam , qua ad Orientem conversi adoramus : 
quam tamen procul dubio ad apostolica tempora refe- 
runt. At multo expressiora cultus hujus argumenta prae- 
sto sunt Dobis, si ad ea tempora quaestionem deducas, 
quibus d'etecta Crux omnium osculis ac venerationi ex- 
posita est. Approbatum deinde fuisse cultum Cruci adhi- 
bitum , innumera propenqipdum raonumenta testantur. 
Laudat sane Paulam Hieronymus in Epistola 108 ad 
Eustochium, quod prostrata ante Crucem, quasi penden- 
tem Dominum cerneret , adorasset. AfTerri solet alter 
Hieronymi locus, desumptus ex Commentario in Psal- 
mum XCVni in quo quidem verba illa : adorate sca- 
hellum pedum ejus, ad Crucem refert. Sed Hieronymo 
librum illum Critici demunt; vetustum tamen, nec igno- 
bilem habet auctorem. Nostrae etiam Religionis honori 
vertit Theodoretus Oratione sexta l. II quod Graeciy 



m 

Romani, Barbari crucifixum Deum prenunciarent, Cru^ 
i:uque signum honore prosequerenlur. Alibi quoque te« 
statur in Caput t Isaiae consuevisse per id tempus po- 
pulos omnes Hierosolymam coniiiier e , videre gestientei 
non murorum amplitudinem , . . . sed sepulcrum Do- 
fninicum et Cf^cis formam Dominicae. Profecto ter quo- 
vis anno solemniter propositam fuisse Hierosolymis ad 
adorandum eam Crucis portionem , quam ibi relique- 
rat Helena , subsequentibus luculentissimis testibus e- 
vincitur. Id Paschate fieri 'consuevisse, testatur PauH- 
nus Epistola 31 ad Severum: Crucem^ inquiens, Episco- 
pus Urbis Hierosolymitanae quoianniSf cum Pascha Do- 
mini agiCur , adorandam populo, princeps ipse veneran- 
iium, promit. Eodem respicere putetur Hieronymus , 
cum haec ait in Caput IV Episiolae ad Galatas v. 10: 
Nos azymorum Pascha non celebramvs , sed Resurre- 
ciionis et Crucis. Media Quadragesima , ideoque ante 
Pascha , publice ostensam ac populorum venerationi 
propositam fuisse Dominicam Crucem, memoriae pro- 
didere Sophronius Patriarcha Hierosoiimitanus aliique 
quorum testimonia collegit Gretserus T. II de Cruce 
pag. 212. In ipsa Exaltationis Dominicae Crucis festa 
die , solemniter fuisse populis ostensam Crucem, An- 
dreas Cretensis Archiepiscopus afflrmal in Oratione «e- 
cunda in Exaliationem S. Crucis, Merito ctiam ingens 
haec multitudo hodie congregata est, ut ei Crucem ho- 
die paiefactam coniempletur j Christumque simul in^illa 
exaltaium adorei; paiefacia enim est, ut exalteturf exaU 
tatur vero, ut manifesietur. Quaenam? illa videlicet quae 
paulo anie in loco Calvariae abscondebaiurf nunc autem 
ubique adoratur. 

IV. In honorem sdcrosanctae Crucis dedicaruntjnajo- 
res nostri, eximio Crucis amore inflammati, Templa , 
Oratoria et Altaria. Fecit id Constantinus Magnus pro 
illa sua nunquam satis praedicata in Crucem religio- 
DC. Romae in Atrio Sessoriano , apud Veneris et Gu- 
pidinis templum, quo diruto, post inventam ab Helena 
matre Crucem, aedificavit insignem Ecclesiam, sanctis- 
simae Crucis signo sacram , cui praeclaras , quds di- 
versis temporibus obtinuerat victorias, ferebat acceptas, 
in qua etiam Crucis repertae^ partem religiose colloca- 
Vol. II. * 10 



vit. Qualia munera et quam munifica et plane rega- 
lia Constantinus Templo huic, Crucis amore et vene- 
ratione inductus , contulerit , describltur ab Anastasio 
Bibliothecario in Sylvestro. Aliam Ecclesiam Domini- 
cae Cruci sacram aedificavitConstantinusHierosolymis, 
de qua Eusebius Oratione in laudem Oonstantini: In 
media urbe, inquit, quae apud Hebraeos, primas oblinet 
non modo Eccleiiam^ quae ad memoriam Christi passio- 
nis aedificata fuit^ verum etiam Templum sanctum salu- 
tari signo Crucis dedicatum magnificis sumpluosisque tn- 
signibus exornavit, Hilarus Romanus Pontifex, successor 
Leonis Magni , vita rebusque gestis clarissimus , fecit 
in Basilicae Constantinianae Baptisterio, tria Oratoria: 
unum S. loanni Baptistae , alterum loanni EvangeH- 
stae , tertium S. Cruci ; et omnia argento et lapidi- 
bus pretiosis ornavit, ut inquit Anastasius Bibliotheca- 
rius: qui mox de eodem Hilaro haec verba subdit: In 
Oralorio S. Crucis fecit confessionem , ubi lignum po- 
suit Dominicum, et Crucem auream cum gemmis^ pen- 
santem pondo librarum viginti. Dedicavit Gregoriu&.Tu- 
ronensis Oratorium in honorem S. Crucis, ut apparet 
ex Carmine Fortunati , quod in hanc sacram domum 
S. Cruci dedicatam edidit. In vita Ludovici Imperato- 
ris mentio fit Templi in Jionorem S. Cmcis Barcinonae 
in Hispania extructi , uti constat ex Aimonio Lib. V 
de gestis Francorum. Tempium in honorem Sanctae Cru- 
cisexstruxit Salamon, prius Abbas S. GalLi, postea E- 
piscopus Constantiensis , de quo Ekkerhardus lunior 
Coenobita Sancti Galii in Libro de Casibus JUonasterii 
5. Galli, Nec silendus Carolus Magnus, qui recuperata 
a Saracenis Arelate , Ecclesiam in honorem S. Crucis 
consefirari voluit. Testatur hoc vetus inscriptio, quae 
hodie etiam visjtur prope Arelatem in aedicula S. Crucis. 
V. Illud item non modicum argumentum est pii in 
Crucem alTectus , quod ab hac plurimis rebus nomen 
indiderunt : invenimus enim passim a S. Cruce nomen 
accepisse primo Provincias integras. Latissimam illam 
enim regionem, quae hodie Brasilia vulgo dicitur, no- 
minarunt ii qui eo primi felicibus austris advecti sunti 
Provinciam S. Crucis , ut testatur MafTejus , Osorius > 
et Alanus. Secundo Insulas ; hinc Insula S. Crucis Id 



U7 m» 

Atlantico Oceano.* Tertio Civitates . unde Stauropolis , 
hoc est , Civitas Crucis apud Curopalatam , et Civitas 
Crucis in India Occidentali , a Cortesio sic appellata , 
ob 'Crucem isthic erectam , ut refert Alanus ex Fran- 
cisco Lopez. Quarto oppida, pagos, arces, munitiones, 
montes; vix enim uilam Chorographiam inspicias, in qua 
non reperias haec et similia Crucis appellatione insigni- 
ta. Quinto portas et plateas Urbium, cujus rei exempla 
in plurimls civitatibus occurrunt. Sexto herbas, flores, 
radices, et monetas. Se^timo sidera , hinc in America 
Steila crucifera lucidissima. Octavo cognomenta Fami- 
liarum in Hispania et Lusitania, etiam nobilissimarum; 
quot enim familiae cognomine a S. Cruce, vel Crueio^ 
rtim gaudent ? Nono Ordines. Hinc milites Crucis , et 
Crucigeri. 

VL Antiquos obtcstationes et juramenta fecisse per 
Crucem et ad Crucem; Fideique firmandae causa vitale li- 
gnum Crucis ad alios mislsse, exemplis quamplurimiscon- 
stat. Principio igitur veteres obtestabantur se mutuo per 
Crucem: Obtestor beatitudinem tuam per Crucem Domini, 
per necesiarium Fidei nostrae decusj clamat S. Hierony- 
mus ad Domasum Pontificem. In Missa pro navigantibus 
apud S. Gregorium in Sacramentario petitur, ut Deus fa- 
mulos suoSy quos donis faeit caelestibus memorari, per 
lignum S, Crucis et a peccatis abstrahat, et apericulis 
cunctis miseratus eripiat. Utebantur veteres hoc etiam lo- 
quendi nnodo: Crucefretus hoc vel Hlud aggrediar. Testis, 
praeter alios, Cosmas Hierotolymitanus, qui hymnum in 
exaltationem S.Crucis scripsit: cujus literae initiales (est e- 
niij) acrostichis] haec verba efllciunt Cruce fretus hymnum 
deeanto. A Crucis veneratione fluxit ille modus loquendi, 
ut debellatores Haereticorum et haeresum dicerentur ve- 
xillum ft-ucis erexisse. S. Hieronymus Epistola 70 ad 
Theophilum post damnatos Origenistas: Prevtfer, inquit^ 
icribimus quod totus mundus exultet, et in tuis victoriis 
glorietur, erectumque Alexandriae vexillum CruciSy et 
(^dversus haeresim trophaea fulgentia, gaudens populo- 
n»m turba prospectet. Auctorati sunt et milites, obli- 
gati sacramento in praesentia sacrosanctae Crucis , lit 
P^tet ex Cedreno in Constantino Leonis filio. Quid quod 
^t Haeretici lconoclasfae ad sacrosanctas divinae Crucis 



ReUquias jurabant, uti constat ex CeJreno in Coprony- 
mo? Solebant praeterea loiperatores Costantinopotitani 
Crucis Dominicae Reliquias obviam mittere hostibus « 
cum quibus in gratiam redire volebant, in signum *ar- 
ctissimae et inviolabilis reconciliationis, uti eruitur ex 
Cedreno in Michaele. 

VII. Moris Tuisse ad Sanctae Crucis Reliquias con- 
fugere, cnm gravior urgeret necessitas, multa suiit ex 
antiquitate quae id pjannm testatumque faciant. Inpn- 
mis ex Evagrio Lib. IV Hisioriarum Cap. 25 Apameen- 
sium insignis et nunquam satis praedicata pielas. Cum 
enim ab exercitu Persarum extrema sibi, suisque for- 
tunis imminere non immerito formidarent, rogarun(Tho- 
mam Episcopum, ut salutare vitaleque lignum Crucis 
in medium proferret, etsi praeter tempiis et morem ; 
ut jam , cum supremum diem viderentur obituri , il- 
lud conteniplerentur amplcxarenturque, utpote in quo 
sola hominum salus posita esset. Nec abniiit Episcopus, 
sacrosanctam Crucem cerlis diebus populo ad contena- 
plationem et adorationem proposuit, nec frustra : id e- 
nim beneficii a Cruce consecuti sunt, ut Persae, ferro 
flammaque formidandi , nihil peniius damni aut cladis 
Apameensium Urbi inferrent. Abbatissa Monasterii S. 
Radegundis apud Pictavos, cum et a morbo corporis, 
et a seditiosis hominibus mirum in modum affligeretur, 
iamque seditiosos in Monasterium irrucre videret: Ad 
Sanelae Crucii arcam se deportari poposcit , inquiC , 
Gregorius Turonensis Lib. X» Historiae Francorum Cap. 
15. Cum Civitas Constantinopolitana gravissima obsidio- 
ne cingeretur, uti palet ex Cedreno, Theophylus, cohftr- 
tante Michaele Balbo Imperatore, civitatem totam cum 
Patriarcha et civibus unum in agrum collectis, supplex 
obiit, ferens vivificae Crucis ligna, et Deiparae*vestem. 
Legimus praeterea illos, qui gratiaro sibi fieri volebant, 
Crucem secum exportasse obviam illis, a quibus mise- 
ricordiam sperabant. Testatur id de Chrodielde Grego- 
rius Turonensis Lib. X Historiae Francorum Cap. 15. 

VIII. Non satis fuit veterum pietati Cruces in Tem- 
plis pingere et statuere, ipsas insuper Ecclesias in spe- 
ciem et habitum Crucis conformabant. Quo Crucis sche^ 
mate nominatim exstructum fuit Templum illud Gazae 



in Pataesttna , quotl 8. Porphyrius, iu locuin Maruii , 
delubri celeberrimi , everso Idolo , subslituit. Addidit 
Iiistinus junior Imperator Ecclesiae, quae erat in Bla- 
chernis Constantinopoli, duos fornices, effecitque, teste 
Cedreno in lustino, (rroivjiforyw , hoc est, ut Crucis fi- 
garam referret. De Castris in bello ad formam Grucis 
componendis loquitur Leo Imperator in Libro de appar- 
ratu Bellico. In Conciliis additae sunt Evangeliis vel Cru- 
ciiiii Imagines, vel Reliquiae de Cruce, quam Dominus 
morte sua dedicavit. Perspicuum hoe fit ex Actione pri- 
ma, sexta, octava, nona et decima Synodi octavae con- 
tra Photium : ubi dicitur ; Propositii venerandis lignie 
et Bacris EvangelHs. Burchardus Wormaciensis Episco- 
pus, describens ordinem Synodorum : Seguatur, inquit, 
Subdiaconus portans Evangelium : duae Cruces hinc et 
inde. 

IX. Veteres Imperatores Crucem addiderunt diade- 
matis, vestibus et purpurae. Imperatrices qgoque fron- 
ti: Regum purpuras, inquit S. Hierpnymus Epistola ad 
Laetam, et ardentes diadematum gemmas patibuli SaU 
vatoris piclura condecorat. Extat nummus Heraclii*Im- 
peratoris, cujus diadema in vertice Crucem habet. Extat 
item nummus AeJiae Eudociae Augustae, quae fuit uxor 
Theodosii lunioris, in cujus altena parte Crux lauro.cir- 
cumdata cernitur. Hujus generis nummos invenies a- 
.pud Gretserum T. 111 de Cruce Lib. I. Quod ad ve- 
stes Imperatorum attinet, jam audivimus ex Divo Hie- 
ronymo, Regum purpuras Crucis signo splenduisse. De- 
pictae sunt apud Nicephorum Gregoram imagines quo- 
rumdam Imperatorum Constantinopolitanorum , quae 
omnes plenae sunt Crucium. Excudit etiam Baronius T. 
IV-an. ikQ nummum Gallae Placidiae matris Valentinia- 
ni Imperatoris tertii hoc nomine, in quo ipsa Placidia 
conspicitur, dextero brachio inslgnita, Christi nomen et 
Crucem significantibus ^ corona coelitus supra caput 
demissa. Praeterea Francorum nobilissimos suo in habitu 
Cruces gessisse propter reverentiam et amorem Crucis, 
spemque victoriae contra hostes Crucis, aperte colligi- 
tur ex iis quae de Francis traduntur post Capitularia 
Regum Francorum. Globus seu pila anliquissimum est 
insigne et gestamen Imperatorum; passim enim in ve^ 



150 

tustis Dummis manu gerunt Imperatores ptlam cui Vi- 
ctoria insistit. Addidit igitur ConstantiDUS huic globo 
Crucem, quod inter alios tcstatur Nicephorus Lib. VII 
Cap. 49, curo ait : Constaniinum pomo seu globo suae 
statuae superaddidiise Crucem. Exemplum Constantioiy 
globum cruciferum manu tenentis r secuti sunt reliqui 
Imperatores; habentur eoim nummi Theodosii cum hoc 
globo, itemque Liciniae Eudoxiae. Ab hac fgitur vete- 
rum Imperatorum consuef udine eliamnum descendit cru- 
cifer ille globus, inter sacri Romani Imperii insignia* 
Non modo in globo imperatorio fecebant Imperatores 
Crucem , sed et solam sine gloho. In Criginihus Con- 
stantinopolitanis proditum est , lustinianum Imperato- 
rero Templuni cum Patriarcha intrasset Crucem manu 
ferentem. Cruces imagioibus Victoriarum additas ali- 
quando , videre licet in nummis Imperatorum : nomi- 
natim Marciani et Anastasii. 



CAPUT XVI. 



DE FESTO TRANSFIGURATIONIS DOSriNI. 

I. Transfigurationis Domini Festivitatem Callixto Pa* 
pae III refert Platina in gratiarum actionem victortae 
in Turcas in Hungaria reportatae. Complura Galesinius 
affert in Martyrologio argumenta, quibus hanc Festivt- 
tatem Cailixto 111 antiqutorem probat. Baronius in N^o- 
tis ad Martyrologium die sexta Augusti , vetustiorem 
ait esse hanc solemnitatero Callixto ,' qui tamen Offi- 
ciura de ea recitari jus^rit. Suarez Tom, 1 de ReH- 
gione Lib. II Cap. 5 num. ik putat, Callixtum hunc 
festum diem, de quo tantum Olficiuro recitaretur, ex 
praecepto celebrari jussisse. E^ Bailletus existimat, CaK- 
lixtum ad universalem Ecclesiam hanc extendisse so- 
lemnitatem. Certum iilud est, ante Callixtum III inali* 
quibus Ecclesiis Transligurationis Festum ceiebrari coih 
suevisse. Et re quidem vera in vetusto Missali insigois 
Ecclesiae Turonensis ante annos 800 manu exarato re- 
peritur hoc Festum cum Missa /n Vigilia Transfigura^ 



-m 151 m^ 

iionii. Ex Wandelberti Martyrologio , de eadem fiol»» 
Hinitale agitur his veraibus : 

Idibus octavis mortem passuri crucemgue 
Christi sancta caro aetheream dedit ante figuram, 

Petrus Venerabilis in Statutis de Festo Transfigura- 
tionis loquitur tamquam de Festo antiquo , et passim 
curo summa solemnitate ceiebrato« Postrcmo dicimus» 
Callixtum ad divinam opem adversus Turcas impioran- 
dam , qui Christianos divexabaiit, peculiarem Transfi^ 
gurationis Festivitatem die sexta Augusti in universa 
Catholica Ecclesia celebrari, OCficiumque pecitari jus- 
sisse, uti ex Callixti Bulla perspicuum est. Transfigu- 
lationis porro Solemnitas non solum apud Latinos ce- 
lebris extitit , sed etiam apud Graecos , utpote cujus 
mentionem faciunt eorum Menologium hac die, et Con« 
stitutio Emmanuelis Imperatoris, quae reperitur apud 
Theodorum Balsamonem in Nomocanone Photii Tit. 7 
Cap. 1. 

II. De lesu Christi Transfiguratione loquuntur Mat- 
thaeus Cap. XVII, Marcus Cap. IX, et Lucas Cap. iti* 
denn IX. Quid Transfiguratio fuerit, explicat Matthaeus 
Cap. XVII V. 2 : Tran$figuratus est ante eos : et re- 
splenduil facies ejus sicut sol , vestimenta *autem ejus 
facta suni alha sicui nioc. Marcus Cap. IX : Transft" 
guratus est coram ipsis: et vestimenta ejus facta sunt 
sgdendentia , et eandida nimis velut nix , qualia fullo 
non potest super terram candida facere. Denique Lu-. 
c^& Cap. IX V. 2^: Et facta est , dum oraret , spe- 
cies mltus ejus altera^ et vestitus ejus albus et refuigens* 
Quibus Evangelistarum verbis intelligimus, in Transfi- 
guratione Christo nibil ex faciei lineamentis immutatum 
esse, sed faciem tamquam solem coruscasse. Quamquam 
autem de solius faciei et vestium splenJore loquuntur 
Evangelistae , tamen cum transfiguratum esse dicant , 
exstimare licel, ejusmodi splendore non faclem tantum» 
sed totum corpus coruscasse, sacrosque Scriptores cum 
faciem memorant, corpus omne significarc voluisse, ul 
docet Hieronymus Epistola XCI adversus loannisHie- 
rosolymitani errores Cap. X. Transfiguratio autem quo 
pacto contigerit, sive quod idem est, unde splendor ille 



^ 152 «91* 

nanaverit, explicat Divus Thomas, in 3 part. qu. 4i 
art. 2. Itaque docet , claritatem Corporis Ckri$ii in 
Transfiguratione derivatam fuisse ab ejus anima , ium 
ob Divinitatem cum qua hypostatice jungebatur , ium 
propter gloriamt qua jam inde a conceptione sua frue- 
batur. 

Jll. Illud maxime virum Theoiogum scire intere$t r 
cur Christus transfigurari voluerit? Cur ex tam multis 
Veteris Testamenti Patriarchis atque Prophetis gcmi- 
nos illos , Moysem et Eliam gloriae suae consortes ac 
testes elegerit? Cur ex Apostolis duodecim , tres tan- 
tum, Petrinn , loannem et lacobum habuerit prae cae- 
teris spectatores? Peractae Transfigurationis rationes 
quatuor assignant, S. Basilius, in Psalmum XLIV; S. 
Leo, S. Cirillus Hierosolymitanus, S. Ephrem Syrus , 
S. loannes Damascenus in Sermonibus de Transfigura- 
iione , et S. Thomas 3. part. quaest. W art. 1. Pri- 
ma est, ut tenuem saltem Divinitatis suae radium mor- 
talibus communicaret. Secunda ut Discipulorum animos 
communiret adversus proxime futurae passionis igno- 
miniam, ne scilicet animos desponderent. Tertia ut Fi- 
deles supremae illius gloriae , cujus levem imaginem 
viderant , ^xpectatione*, ad ardua quaeqiie perferenda 
excitaret. Quarta ut se vivorum simul et mortuorum 
Dominujn et ludicem demonstraret. Multis perinde de 
causis Moyscm et Eliam gloriae suae consorles ac testes 
ascivit, quas omnes insinuat Doctor Angclicus 3 part. 
.quaest. 45 art. 3 ad 3: Prima esl hajic: Quia enim ftfr- 
bae dic6bant, eum esse Eliam^ vel leremiam^ aut %num 
ex Prophetis, capita Propketarum secum duxit.ut saliem 
kinc appareat differentia servorum, el Domini. Secunda 
raiio est , quia Moyses Legem dedit, Elias pro gloria 
Domini aemulator fuit: unde per hoc^ quod simul cum 
Chrisio apparent, excluditur calumnia ludaeorum ac- 
cusantium Christum tamquam transgressorem I^gis, et 
blasphemum Dei sibi gloriam usurpnniem. Tertia ratio 
est, ut ostendat se habere poteslaiem morlis et vitae, et 
esse ludicem mortuorum et vivorum ptr hoCj quod Moy- 
sem jam mortuum , . et Eliam adhue viventem secum 
duxit. Quarta ratio erat, quia volebat ut Discipuli sui 
aemularentur Moysis mansuetudinem , el zelum Eliae^ 



-m 153 «^ 

Sexla raiio addit Hilarius Cap. 17 in Matthaeuin; ut 
OBlenderel , se per Legem , quam dedit Moyses , et per 
Prophetas, inter quos fuit Elias praeeipuus, esse prae- 
dicaium, Ex Apostolis vero, Petrum, loannem, et laco- 
bum, glorlae suae specialores in Monte sancto habere 
Yoluit : seu quod illos solos infirmitatis suae et ago- 
iriae spectatorcs , ac testes habiturus esset in horto ; 
seu quod illi ceteris Apostolis eminerent ; Petrus qui- 
dem excellenti in Chrislum dilectione, futuraeque po- 
testatls praerogativa ; loannes privilegio amoris , quo 
a Christo diligebatur propter Virginilatem suam, et prae- 
rogativam Evangelicae Doctrinae; lacobus Marlyrii in- 
ter Apostolos principatu. 

IV. Transfigurationem supra montem excelsum factam 
observat Matthaeus Cap. XVII: qnis tamen ille fuerit, 
nullatenus indicat. Hinc nata opinionum discrepantia. 
Itinerarium lerosolymitanun), quod et Burdigalense di- 
ctuoi est, Montem Oliveti, unde lesus Christus in coe- 
lum ascendit, fuisse notat. Perperam prorsus. Mons e- 
tenim ille, non excelsus, sed humilis potius erat. Fran- 
ciscus Lucas,. aliique npnnulli recentiores, Montem Li- 
banum fuisse contendunt. Non arbitror tamen a com- 
mani opinione recedendum , quae Christum in Monte 
Thabor transBguratum existimat. Tum quod assfgnatae 
netae huic longe melius conveniant ; quippe qui et in 
media GaKlelae sitiis est , inter Tribus Zabulon , Esa- 
char, et Nephtali ; et in altitudinem stadiorum iriginta 
assurgit. Tum qtiod constans illa, et indubitata sit ve- 
terum Patrum sententia, S. Hioronymi, Epistola XXVII 
ad Eustod^um jie Epilaphio Pautae; S. Cyrilli leroso- 
lymitani . Catechesi Xll ; S. loannis Damasceni , 5er- 
mone de Transfiguratione: Vcnerabilis Bedae, Libro de 
Locis Sanctis Cap. 17.; Nicephori Callixti , Lib. VIII 
Historiae Ecclesiasticae Cap. 30. At illud profecto in- 
gentis miraculi loco habenftum est, quod illic Moyses, 
et Elias praesentes adfuerint cum Christo loquentes. 
Illud ut maiime venit in controversiam, quomodo illuc 
advenerint. Ac de Elia« quidem , quem alicubi in ter- 
ris coelestem vitam degere, Fides docet, non ita viros 
eruditos aniios ac dubios yideo. Hunc enim ex hoc ipso, 
quo degit loco, in Montem Thabor brevi temporis in- 



*^ 154 m- 

tervallo translatum ab Angelo, consentiunt universi; in 
hunc sane nioduin, quo Abacuch Prophetat et Philip- 
pu8 Diaconus translati leguntur in Sacris Litteris; ilie 
quidem ex ludaea in Babylonem, iste ex Gaza in Azot. 
Tota de Moyse , quem roortuum fuisse liquet , oritur 
difliieultas. Nonnulli enim , . quos inter numerantur S. 
Augustinuff libro de cura pro mortuis Cap, i5; et 6. 
Thomas, 3 part guaest. 45 art. 3. ad 2 Moysem illic 
adfuisse sentiunt , ?]uantum ad animam tantum , non 
quantum ad proprium corpus; sed aliud ab ipso assum- 
ptum fuisse , ex altera materia divina virtute compa* 
ctum : in eum sane moduro, quo Angeli in assumptis 
corporibus sese spectabiles praebuerunt. Alii tamen, in 
quibus videntur esse S. loannes Chrysostomus, Homilia 
LXVIl in Matthaeum; S. Hieronymus, in Cap. 17 Mat- 
thaei; et S. loannes Damascenus, Oraiiont de Trans^ 
gnratione Domini; Moysen' ad tempus resurrexisse vo- 
lunt, illumque secundum corpus et animam illic prae- 
sentem adfuisse. 

CAPUT XVIL 

I>E FBSTO EXALTATiONIS SANCTISSIMAE CRCCIS. 

1. Anno quinto Imperii Heraclii expngnavit Rex Per- 
sarum Chosroes Hierosolymam, multisque millibus bar- 
bara crudelitate interemptis, et non paucioribus in ser- 
vitutem abreptis , Sanctissimam quoque Domini lesu 
Crucem cum Zacharia Patriarcha in Persam abduxit , 
illam Crucem quam Helena Hierosolymis ^reliquerat. 
Undecinio sui Imperii anno, Heraclius, divino Christia- 
nos defendendi ardore incensus inquit Cedrenus, exer- 
citus ex Europa in Asiam transtulit, cogitavilque, Deo 
adjuvante, conatum suum in Persidem ducere Chosroen, 
cum tribus exercitibus superavit , ipsumque Chosroen 
in fugam vertit, quem non longo post tempore filius 
SiroeSf seu, ut aiii appeliant Simochius, interfecit, re- 
gnumque ab Heraciio obtinuit , certis quibusdam con- 
ditionibus, quarum prima fuit, ut Crucero Doroini re-- 
stitueret. Ergo Crux quatuordecim annis post , quam 
venerat in potestatem Persarum, recepta est. Heraclius 



4fig| 155 ^ 

solemni celebritate Crucem suis humerig retullt in eum 
montem, quo eam divlnus Salvator tulerat. Factum hoc 
illuBtri miraculo commendatum est : nam Heraclius , 
ut erat auro et gemmis ornatus» insistere coactus est 
in porta, quae ad Caivariae montem ducebat; quo cnim 
magis progredi conabatur, eo magis retinert videbatur, 
cumque ea ro et ipse Heraclius, et reiiqui omnes ob« 
stupescerent Zacharias Hierosolymorum^Antistes; Ffde, 
inquit, hnperalor ne ieto irumphali ornatu in Cruce fe- 
renda parum !esu Christi paupertatem et humilitatem 
imiteris. Tum Heraclius, abjecto amplissimo ornatu, de- 
tractisque calceis, ac plebejo amictu indutus reliquum 
viae facile confecit, et in eodem Calvariae loco Crucem 
statuit, unde fuerat a Persis asportata. Haec ex Bre- 
viario Romano, quibus simiiia prodidit Sigebertus. Non 
ex iis quae Heraclius gesserit haec Festivitas traxit o- 
riginem , sed antea jam instituta solemnius celebrare- 
tur. £t re quidem vera testatur id in primis Chronicon 
Alexandrinum : His Consulibus , inquit, Dalmaiio scili- 
cet et Anicio Paulino faeta sunt Encaenia Ecclesiae 5. 
Crucis a Constantino sub Macario Episcopo Septem^ 
bris liij.. Et S. loannes Chrysostomus , qui non multo 
post Constantinum tempore florebat , hujus Festi me- 
minit in Homilia 51 quam die '5 Octobris pronuncia- 
vit his verbis : Nondum elapsi sunt dies 20 ex quo me- 
nmriam Crucis celebravimus ; et ecce Martyrum memo- 
riam celel>ramus, In Graecorum Menologio apud Cani- 
siura T. U Lectionum Anliquarum ad diem iO Septem- 
bris haec habentur: Exaltatio praetiosae et vivificae Cru- 
cie sub Imperalore Constantino Magno. Ejusdem etiam 
fit mentio in Actis S. Eutychii Patriarchae Coustanti- 
nopolitani Cap. 50 apud Surium die sexta Aprilis, qui 
temporibus lustini et Tiberii Imperatorum , a quibus 
fevocatus ab exilio fuit longe ante Heraciium vixit. Et 
in Actis S. Simeonis cognomento Solus Cap. 3 apud Su- 
nura 1 lulii , qui sub lusliniano Imperatore florebat. 
II. Nec minoris fortasse fuit antiquitatis in Ecclesia 
Utina. Nam in utroque Gelasii et Gregorii Magni Sa- 
eramentario reperitur. Occurrit etiara in pervctustis Co- 
<licibus Geliouensi , Regio , et Noviomensi. Yideantur 
Barodtus, in Notis ad Martyrologium ad diem liii' Se- 



-m 1^6 fiSE- 

ptembris ; Sollerius,. ad Martyrologium Usuardi ; Me- 
nardus, in Noits ad Sacramentarium S. Gregorii pag. 
179; et Florentinius, ad suum Martyrologium. Exalta- 
tionem igitur Sanctissimae Crucis tam a Latina, quam 
a Graeca Ecclesia multo ante Imperatorem^cultam fuis- 
se, quod conspicienda se praeabuerit Constantino. Atque 
ut in compendium rem omnem conferamns, in utraque 
Orientis et Occidentis Ecclesia multo ante HeracKum 
Exaltatio Sanclae Crucis celebrebatur , quae sub Hera- 
clio facta est illustrior. Antiquus qufppe in Ecclesia u- 
sus viguit , ut ipso Exaltationis Sanctae Cmeis die sa- 
cro, debita veneratio, et adoratio non secus ac feria sexta 
Parasceves adhiberetur. In insigni Ecclesia S. Martini 
Turonensis Crucis adoratio sub finem Missae post Do- 
minicam Orationem fiebat. 

CAPUT XVHI. 



DE TEMPOBE ADVENTUS. 

I. Adventus nomine omne illud temporis spatium in- 
telligimus, quo ad celebrandum , et qua par est reve- 
rentia ac devotione, Incamati Verbi natalem diem sese 
praeparatEcclesia, quod quidem a Dominica quarta ante 
lesu Christi Domini nativitatem incipere solemus. Olim 
enim Adventus vox pro ipsa Natali die accipiebatur , 
quae Adventus Domini appellari solebat, non pro tem- 
pore quo ad hoc Feslum praeparatio instituitur. Mis- 
sale Mozarabicum, et Lanfrancus in suis Statutis , ubt 
de Dominicis ante Natale agitur , eas Dominicas anU 
Adventum vocant. Hymni Natalis apud S. Ambrosium 
inscribuntur ; De Adventu Domini ad hujus Festi diem 
demonstrandum. In veteribus Libris tenipus hoc ap- 
pellatur Dominica /, vel II^ vel III anle Nalivitatem 
Domini, Durandus Lib. VI Rationalis praeparationem 
Adventus illud vocat. Alri Quadragesimam ante NatU' 
lem Domini illud appellabant ; Alii denique Quadrage- 
simam S. Martini vocant. Si fidem Durando praestamus» 
Adventus Domini celebritatem S. Petrus Apostoloram 
Princeps induxit; Bailletius tamen studio suae Gallfae 



157 

nimium adductus , Sanctb Perpetuo Turonensi Episco- 
po, qui circa medium Sateculum V vixit, iliius institu- 
tionem adscribit ; Jejunium per tres dies in singulis 
hebdomadis aiite Festum S. Martini usque ad Natale 
Bomini ab eodem Sancto Perpetuo propositum testatur. 
Sed auctoritate P. Martene, Adventus inilium ad saecu- 
lum YI referemus , et Sanctum Gregorium Pontiticem 
auctorem affirmabimus ; quum praesertim ad eamdem 
sententiam Amaiarius»* et Abbas Berno se penilus con- 
formaveriiit. Praeterea in Sacrameniario S. Gregorii qua- 
Uior Dominici dies Adventus nominantur» quibus deinde 
io aliquibus locis quintus, et sextus accesserunt, juxta 
Ritum Ambrosiaiiiim , qui a prima Dominica post Fe- 
stum S, Martini celebritatem Adventus orditur : Am- 
broiianus Advenius ait Rodulphus Tungrensis habet sex 
septimanas, et incipit Dominica post Feslum S, Marii- 
nt. Duos Salvatoris Adventus perpendere possumus, ob 
quos Sancta Mater Ecclesia hujusmodi celcbritatem con- 
stituit; alter iam praeteriit, alterum expcctamus. Primi 
Adventus nomine tempus illud intelligitur, quum mor- 
talitatem nostram Dei Filius induit , et acerbissimum 
mortis genus subivit , ut captivitatis vinculis , quibus 
diutissime tenebantur homines, vindicaret. Secundo ite- 
rum Salvator adveniet, quum ad formidabile judicium 
universos homines convocabit. Eam ob causam ut Pou- 
get in Catholicis Institutionibut : mevlio perpendit die 
primo Dominico Adventus illud Evangelium rccitatur; 
in quo majestas lesu Christi ludicis describitur; quum 
scilicet nulla infirmitate circumdatus sicut in terras pri- 
mo venienti contigit, sed coeli nubibus insidens, et im- 
menso beaU corporis, majestatisque lumine circumful" 
gens ad genus hominum judicandum descendet. 

IL Adventus yelut quaedam Natalis Quadragesima ha- 
bitas fuit, quadraginta praeparationis diebus Natale prae- 
cedentibus, non secus ac Quadragesima praeparationi ad 
Pascha inservit.Id primo ex Regula Chrodogangi specta- 
mus, qni Canonicis suis mandat, ut a transitu Martini^ 
^ique ad Natale Domini a carne abstineant, et u^que ad 
Nonam jejunent* In Kalendario quod praefigitur Sacra- 
mentario Ratoldi Abbatis Corbejensis XVIII Kalendae No- 
vembris notatur Quadragesimaante^atale Domini. Cod- 



158 

ctlium Turonensc II anno 750 praescribit ut in Deeembri 
usque ad Natale Domini jejunent Monachi quotidie. Ve- 
rum non modo Monachis, sed ipsi etiam Clericis, immo 
et laicis quotidianum haud multo post indictum est jejn* 
nium, nec solum in Decembri^ sed etiam ab ipso S. Mar- 
tini festo, uti videre est in pluribus Ecclesiasticae Histo- 
riae Monumentis. Vigebatque adhuc Saeculo XII lau- 
dabilis ista consuetudo, quo Ordericus Vitalis in Histo- 
riae Lib. XII ad annum 1118' conqueritur violatum 
fuisse a militibus Adventus Dominici jejunium, clim e 
contrario Willelmus Autisiodorensis Episcopus etiam in- 
firmus tota quadragesima a Festo videlicet Beati Mar- 
tini ad Nativitatem Domini quotidie jejunans nullura 
omnino cibum sumpserit nisi quadragesimalem, uti le- 
gere est in Historia Episcoporum Autisiodorensium Cap. 
57. Insuper loannes Belethus rationem reddens cur in 
Vigilia S. Thomae jejunium non sit indictum; quia in- 
quit, festum ejusdem est in Adventu, in quo quasi con- 
tiifuum jejunium debemus observare. Ita ille in Libro 
de Divinis Officiis Cap. 11. Neque vero is sohis fuit 
Ecclesiae Latinae usus. Nam et apud Graecos abstinen- 
tia etiam in Adventu vigebat, ut patet ex Codini Libro 
de Officiis Ecclesiae et Curiae Constanlinopolitanae Cap 
7. Verum sensim ista Adventus jejunia adeo laicis ipsis 
commendata, in simplicem abstinentiam degenerarunt: 
Ralherius Veronensis , Conciiium Selingestadiense an. 
1122 atque Abrincense an. 1172 abstinentias istas Cle- 
ricis tan^um commendans. Salisburiense vero an. 1281 
Monachp^ tantum ad id constringit. S. Carolus in suis 
Actis (fe abstinentia agit pro Ecclesiasticis. Verum non id 
jejuniis tantum, sed etiam in Sacrificiis etOfficiis divinis 
AdventusDomini Quadragesimae rationem olim habebat. 
Hino omnia laetitiae Cantica suppressa, Vestes saerae 
quae exultationem et gaudium redolent depositae color 
in iis qui Iiictum et moerorem repraesentent assumptus. 
Hymnus Angelicus Gloria in Excelsis Deo omnino ^ubti- 
cetur in omnibus Dominicis etFeriis uti testatur Amaia- 
rius Lib. III Cap. 46 idque prisco tempore: cui suffra- 
gantur Micrologus Cap. 30; et Rupertus, Lib. III Cap. 
2 ; cum omnibus passim Ordinariis et Missalibus tam 
antiquis quam recefftioribus. Eadem ratione Prosae seu 



159 

SeqoeDtiae , quas in signum laetitiae ante Fvangelium- 
decantare usus obtinuit, toto Adventus tempore reticen- 
tur. Quidam etiam haud secus ac in Quadragesima I- 
magines et capsas velabant. A Diaconis vero Dalmati- 
cae, et Subdiaconis Tuniceilae deponuntur, quas etiam 
non semei eiuunt. Sapientissimus Cardinalis Bona Re- 
rum iJturgicarum Lib. 1 Cap. ^k num. 19 hujusce 
Ritus initium nulla dlligentia se invenire potuisse testa- 
tur. Sed qnod ad rem nostram pertinet, quum Sacrae 
Vesles, laetiticinfupraeseferant. ut ex Canone de leju' 
mo Disi. 76 clare deprehenditur : Et tunc prapler so- 
Imnitatem Sancti Spiritus Diaconi Dalmaticis utantur. 
Quum eliam Adventus tempora moerorem alferant, mi- 
randum non est, si Diaconus, ac Subdiaconus Dalma- 
ticas, et Tunicellas ponant, et casulam indicant, quam 
ante peclus complicatam gerunt, eamque sibi etiam de- 
trahunt , quum Evangelium , aut Epistolam recitant ; 
nempe ut significent tunc temporis ratione muneris ad 
ipsos casuiam minime pertinere, sed a Presbysero ve- 
lut commodatam accipere. Ita sentiunt Quartus, et Ga- 
vantus. 

III. Yetus raos fuit Adventus tempore concionandi 
et usque ad hanc diem servatur. Habemus apud S. Ber- 
nardum , atque Ivonem Carnutensem Sermones de Ad- 
untu Domini. Romae A^^ventus a quinta primum Do- 
mioica anto, Natale incipiebat , quomodo et in Sacrll- 
mentario S. Gregorii , atque in veteribus Lectionariis 
adnotatum est, quod et Amalariusaetate sua jam obser- 
vaverat.ln Gallia, atquein Hispania Adventus sex hebdo- 
madas habebat; prima erat, quae statim post S. Mar- 
tini Festum sequebatur. Postquam Adrentus ad quatuor 
Boxninicas redactus est, eas numerandi ratio mutata fuit, 
atque illa, quae quarta ante Natale appellabatur, prima 
Bominica Adventus vocata fuit, et tertia ante Natale se- 
cunda Adventus dicta, atque ita de caeteris. Berno Au- 
giensis, qui Saeculo undecimo vivebat, Cap. V de Mis- 
Mf Adventus meminit, uti quatuor Dominicas istas cum 
suis hebdomadis continentis. In Collectione quadam Ho- 
miliarum, quae Bedae tribuuntur,quatuor tantum Evan- 
gelia Adventus tempore reperTuntur. Hodie Adventus 
Officium Sabbalo incipit tantum a Capituio, et non ab 



158 

ciltum Turonensc II anno 750 praescribit ut j^ ^^ 

usque ad Natale Domini jejun«nt MonacbfX idque 

rum non modo Monacbis, sed ipsi etiaji^y *^ sit ad 
et iaicis quotidianum haud mullo pos^^^jV ^anctoruDi 
nium, nec solum in Decembri, sed ^;|^y /^ f liomasium 
tini festo. uH videre est in plurib^ /^ .idventus die- 
riae Monumentis. Vigebatque > ' * ^^\^\. in omni- 

dabilis ista consuetudo, qu<» / eprecamur iacli- 
riae Lib. XII ad annuir ;• pielorium legeban- 
fuisse a militibus Adven' ' , ' *««!<* ^«*» ^ut Dialogi 
contrario Willelmus A /. 'S per Adventura post 

firmus tota quadrag*^ ^/ .iiciperenlur, Chorus uni- 

tini ad Nativitater . 4"^ veluti suspirabundus ob 

omnino cibum ? .emniter canebat, Emitte Agnum 

gere est in Bif ' ^ usque ad Natalis Vigiliam fiebat. 
57. Insuper ^^ ante Vigiliam Nalivitatis die solemnes 
Vigilia S. ,'1/ solemus in Vesperis cantare Antipbonas, 
quit, fcf '^^Ca vocali incipiunt Octavam o Virgo Vir- 
tiHuuir/^^/t Ordinarium Cabilonense, ctijus nieminit A- 
d$ r <J^ in Libro de Ordine Antiphonarii Cap. XIII. 
Ec ^P^'jas i'^' ^^ ^^P* ^^ scribit in quibusdam Eccle- 
♦' po^'^Qre^ decantari, additis duabus aliis, scilicet una 
^firgi^^ ^wae concepit , altera pro Angelo gui ad 
^.^ftem introivit. Et revera novem desigr\^t Ordina- 
^'^Namneteuse novem etiam habet Antiphonariuni S. 
OBftini Turonensis. Quaedam etiam Ecclesiaa canta- 
rj^t duodecim, quae exprimunt duodecim TProphelas , 
^pi lesu Christi adventum praedixerunt, inquit Duran- 
jys. Neque vero vulgari modo , sed omnino solemni 
decantari consueverant. Et quidem ex Ordinario Turo- 
nensi triumphanturt hoc est ter repetebantur. Solebant- 
que a dignioribus in Choro imponi. Incipiunt autem 
Antiphonae istae a variis nominibus , quae Prophetae 
Jesu Christo tribuerunt. In prima Sapienlia lesus 
Christus agnoscitur tamquam Patris sapientia ab ejus 
ore egressa. Mirabilis est ergo ejus Sapientia in con- 
siliis suis, atque in eorum executione. Sapientia appel- 
latur quia per Incarnationem suam rationem invenit 
Dos redimendi per Sapientiam» lustitiam, et Misericor- 
diam. Adonai^ apud Hebraeos hoe unum est e Divi- 
nis nominibuS) quod Dominum significat. O Radix lem^ 



^ 161 «ft» 

^sia e Davidis genere oriri delebat , cui promissus 

^ ipse erat expectatio gentium, advenitque ad duos 

^ ^ conjungendos, atque salvandos. O Clavis Da^ 

*^^ YS Christus advenft ad nos Coelum aperienduni, 

^ lobis demonstrandam, qua illuc ejus vefitatis 

iti pervenire possimus. Id ex Isaia sumptum 

^ 'II V. 22: Dabo clavem domus David su- 

^t^ ejust atque ex Apocalypsi Cap. 111 v. 7: 

s. ^L rtus, qui habet clavem David^ qui ape- 

^jl/^^ ^dit, clauditi et nemo aperit. Quae ple- 

7% ^potestatem in Begnum suum , tdest 

.iionstrant, cnjus figura erat Regnum Da- 

.j nemo revera pervenire potest, nisi lesus Chri- 

ei januam aperiat , eumque trahat ad se ipsum. 

O OrienSj scilicet sol est exorien&, qui annuntiat, atque 

aflert lucem gratiae. Rex geniium; Rex natiopunfi' ,' 

qui ad eas subjugandas veniet, suaeque Rcdemptionis 

participes faciendas. Emmanuel, qui idem cst ab I- 

sala pronunciatus sub eodem nomine, nobiscum Deus. 

Antiphonae istae apud Amalarinm aliter dispositae sunt, 

eas recensentem, at Honorius Augustodunensis ilias eo- 

dem ordine rerert, quo hodie leguntur, easque septem 

donis Spiritns Sancti ab Isaia Cap. XXi designatis con- 

fert, quae lesus Christus per Incarnationem suam no- 

bis communicavit. Sapientia donum est Sapientiae. 

O Adonai donum intellectus Legis Moysi traditae. Ra- 

dix lesse donum Consilii, quo tanta molitus est ad nos 

redimendos. Clavis David^ donum fortitudinis, qua In- 

fernum clausit, et coelum aperuit. O Oriens donum est 

luminis , veritatis , et scientiae. Reoc gentium donum 

. pietatis, qua ad gentiles salvandQS permovebatur. £m- 

tnanuel donum timoris fihalis, qtii, ut Deum amemus, 

efficit. Mystice quoque septenarius numerus significat 

septiformem Spiritus Sancti gratiam, et septem humani 

generis miserias, quas ex antiphonis haustas recenset 

Durandus quarum causa, inquit, egemus Doctore con- 

tra ignorantiam, Redemptore a poenis aeternis , Libe- 

ratpre a servftute Diaboli, Eductore a consuetudine pec- 

cati, IliuminatoVe tenebrsTrum nostraruin, Salvatore ad 

reducendos exules in patriam, tuni Gentes, ut in sexta 

antipHbna, tum ludaeos, ut in septima. 

Yol. II. 11 



«s^ 162 m* 
CAPUT XIX. 

DE VIGILIA ET FCSTO NaTIVITATIS BOMIM. 

1. Ea fuit Ecclesiac pia consuetudo, ut praecipuas So- 
lemnitates Sanctorumque Festivitates vigiliis praevehi- 
ret, inter quas cum nop infimum locum semper obti* 
nuerit Nativitas Domini qostri tesu Christi, suam etiam 
ab initip vigiliam habuisse minime ambigifnus , . quam 
cum jejunio celebratam fuisse discimus ex S. Augustini 
Epistola 65 ad Xantippum. lejtinium usque ad horam 
Yesperarum perdurabat , post Officium vero qutiibet 
domum secedebat, ciboque sumpto, aliquanto tempore- 
quiescebant , atque iude in Eciesiam ad OHicium reli- 
qbo noctis tempore cantandum redibaht. Variae extant 
Ofiicii hac die recitandi rationes. In quibusdam Roma< 
nis Ordinariis apud Thomasium p. 36 Invitatorium est, 
Chrislus adveniet nobis : venile adoremus. Hujus Vi- 
giliae Ofiicium valde notabile est, neque ulla in re ce- 
dit Vigiliis Paschatis et Pentecostes. In Homllia super. 
Evangelium agnoscit S. flieronymus Beatissimam Vir- 
ginem revera- nuptam S. losepho fuisse, verasque ra- 
tiones reddit, ob quas lesus Christus ex muliere uxo- 
rata oriri debebat. In aliis Breviariis Homilia erat vei 
S. Hilarii, vel Origenis, quemadroodum Ulricus in suis 
Constitutionibus Cluniacensibus adnotavit / aut demiim 
Sermo S. Severini Episcopi. Soiemnis Martyrologii le- 
ctio -quae ad Primam tit , atque. mos genua flectendi , 
cum lesu Christi ortus annuntiatur, antiquissimus est. 
Mos erat majorum Solemnitatum, Martyroiogium legere 
in Capitulo, atque humi se sternere, dum illae annun- 
tiabantur, quod quidem in pluribus Festis fiebat. In plu- 
ribusGalliae Ecclesiarum Ordinariis videre est, ad Pri« 
mae finem majorem Campanam pulsandam esse, quae 
admoneat, in Capitulum eundum esse ad legendum 
Martyrologium, et genua flectenda cum Lector incipit: 
In Belhleem ludae le^s Chrisius Filius Dei naseiiur. 
Lector quoque genua flectebat, atque ita lectionehi suam 
intermittebat, quam paulo post resumebat ; dum humi 
«trati erant, pars Memento salutis Auctor, Maria mU' 



163 

ter graliae . . . Gloria tibi Domine, pars alia Miserere 
dicebant. In nonnullis Ecclesiis Archidiaconus cappa 
serica indutus puipitum ascendebat cum pompa , in- 
censo et luminibus ad lesu Christi Nativitatem annun- 
tiandam , atque interea roajor Campana pulsabatur. 
Hujus Vigiiiae Missa eo magis peculiaris est, quod in 
Iribus Festi Nativitatis Missis minime comprebenditur, 
estque ab Ofiicio etMissa noctis Natalis sejuncta. Lan- 
fFancus in Slatutis Cap. I sect.. 2 praecipit , ut Missa 
haec clim solemnitate post Sextam ce^ebretur, et majo- 
res Campanae pulsentur. In quibusdam Ecclesiis genera- 
liB absolutio ante Missam dabatur, quemadmodum fitFe- 
rla quinta majoris Hebdomadae , cum poenitentes re- 
conciliantur ; in aliis vero plures Prophetiae, et quin- 
que aliquando legebantur, uti fit Sabbato quatuor Tem- 
porum, vel Sabbato Sancto, et Vigilia Pentecostes ante 
Fontium benedictionem. Mediolani quatuor adhuc Le- 
ctiones ex Veteri Testamento dicuntur , cum totidem 
Gradualibus et Coilectis ante Epistolam et Evangelium. 
Inter majores Ecclesiae Solemnitates primum ante ce- 
teras locum semper obtiiiuit Natalis Domini, si Pascha 
et Pentecosten eicipias. Natalis dicit^jr, quia dies ista 
lesu Christi Natalis est, et Festum ejus Nativitati sa- 
crum. Quanta vero cum devotione, quantaque cum re- 
ligione idem Festum celebratum fuerit, vel inde appa- 
ret, quod Clerici olim sub severis districtisque poenis 
cautum erat, ne eo instante ab Ecclesiis abessent, 

II.Festi hnjus OKicium omni aevo celeberrimum fuit. 
BLomae duo Matutina recitabantur ; prius initio noctis 
sine Domine labict, et sine Invitatorio in Pontificio Sa- 
celio; initiumque fiebat a primi Psalmi.Antiphona. Post 
noctis medium iterum majori cum celebritate Matuti- 
num dicebatur, cum Invitatorio et Psalmo Venite. Ho- 
norius Augustodunensis Lib. III affirmat Romanum mo- 
rem istum duo OQicia in majorum Festorum vigiliis 
recitandt, alibi quoque a diutissimo teropore servatum 
fuisse ; atque priori ex Officiis istis Episcopum solum 
cnin Clero. et Sacellariis suis adfuisse 9 populum vero 
ad secunduro media nocte ventitasse ibique reliquum 
noctis transegisse, Invitatorium ad posterius tantum Ma- 
tutinnm recitatum fuisse ; atque ideo cum duo Ofticia 



16V 

ista recitari desierunt, Yigilias proprium Officium ha- 
buisse. Priori isto Ollicio expleto, ad S. Petri Ecclesiam 
ibant, ubi aliud Officium ilii, quod in Breviario super* 
est, simillimum incipiebant. In vita Nicolai Papae Pri-* 
mi de duobus istis Officiis mentio fit tamquam de pri- 
sca consuetudine. Consueludo oliiana, idest, antiqua. Oc- 
currit enim in vetustissimis Romanis Ordinibus , apud 
Alcuinum, et praecipue apud Amalarium de OrdineAn^ 
tiphonarum Cap. V. Durandiis Lib. VI Cap. 3 de ra- 
tione agit, qua aetate sua Altaria parabantur, aitque, 
tria paramenta pro tribus Nocturnis deprompta fuisse; 
ad primum nigra ad tempus quod Moysis legem prae- 
cessit significandum ; ad secundum alba, ad revelatio- 
nis et Prophetiae tempus demonstrandum ; ad tertium 
vero rubra ad repraesentandum gratiae et veritatis a 
lesu Christo nobis allatae ardorem. Ad Matutinum, In- 
vitatorium ubique est Christus natus est. In quibusdam 
Ecclesiis genuflectitur cum primo dicitur Christus na- 
tas . . . venite adoremus, et prosternitur ad adorandum 
lesum Christum in momento Nativitatis suae. Trium 
Nocturnorum Psalmi sunt proprii; antiquus mos est a 
Bivi Benedicti Regula praescriptus, in Festis solemni- 
bus proprios eligendi Psalmos pro Officio noctis. Ad 
primum Nocturnum legitur Isaias, et oullo inscribitur 
titulo : Tres Lectiones Jsaiae leguntur sine titulo. Mos 
erat antiquus Librum titulo non iscribendi , nisi cum 
legi incipiebatur ; qui mos reliquus est in Nativitate. 
In pluribus Ecclesiis dicebatur in fine Lectionis, Haee 
dicit Dominus. Hae Lectiones Isaiae sunt promissiones 
a Deo factae mittendi Messiam, quem t]uidem singulari 
ratione designant ad hominum consolationem. Respon- 
soria sunt pii Ecclesiae Nativitatem lesu Christi consi- 
derantis affectus, quibus modo Deum Patrem laudat , 
qui nobis dedit filium suum , modo exaltat et laudat 
Filium in Nativitate sua ; quandoque se convertit ad 
Sanctam Yii^inem, quae illum mundo peperit. Multis 
in Ecclesiis prosternebatur humi ad primum Respon- 
sorium, quando dicebatur Hodie nobis . . . nasci digna^ 
tus est. Ad secundum Nocturnum sermo S. Leonis est 
inter omnes a S. Pontifice habitus praestantissimus, et 
eloquentissimus. Nobiiissimo exprimit stylo tum bona 



^m 165 m- 

quae nobis a Nattvitate lesu Christi proveniunt ; tum 
Dei Omnipotentis investigabiles vias, aeternumque de- 
cretum de Incarnatione Filii sui , cum etiam moralia 
documenta ad aedificationem nostram , ut tantum My- 
slerium cum fructu meditari valeamus. Ad tertium No- 
ciurnum leguntur Homiliae super trium hujus diei Mis- 
sarura Evangelia, quae pauca hic adnotanda exhibent. 
Id Homilia S. Gregorii apparet mos dicendi tres Mis- 
sas solemnes in lioc Festo. In Homilia S. Ambr5sii Na- 
tivitas Tesu Christi incuhabulum vocatur Ecclesiae, quae 
cum Nativitate Salvatoris sumpsit exordium Nativitatis 
suae, Homilia S. Augustini firmat contra Arianos Verbi 
locarnati divinitatem et aeternitatem. In Ordinibus Ko- 
manis Pontifex legit ultimam Lectionem, dicens primo 
lube Domine benedicere , et solum respondetur Amen. 
In plerisque Ordinariis apparet, ad quodlibet Noctur- 
num adhiberi incensum , incensari Altare et Chorum; 
tria Evangelia cum suis Homiliis dici accensis lumini- 
bus cum incenso, ut fit in Missa, adstantibus Diaconis, 
Subdiaconis , ceterisque Altaris Ministris. In plerisque 
Ordinariis Galliae , in fine tertii Responsorii cujusque 
Nocturni dicebantur Prosae, aut Hymni, et prae ceteris 
A Solis Ortu, qui in tres partes dividebatur, et singu- 
Ue singulis Nocturnis inserviebant. Testatur Divus Au- 
gustinus Sermone 172 in Africa, tempore suo, cantari 
consuevisse hac nocte Hymnos S. Ambrosii in hono- 
rem Nativitatis lesu Christi. In quibusdam Ecclesiis 1e- 
gebantur quatuor Evangelia et quatuor Homiliae, nempe 
tria ordinaria , et quartum erat Generatio secundum 
Matthaeum cum Homilia S. Hieronymi. Romae reten- 
tus est hac die antiquus usus separandi Matutinum a 
Laudibus. Post Te Deum dicitur Collecta diei cum Be- 
nedicamus, Monachi S. Dionysii in Gallia post Matuti- 
Dum procedebant ad imum Ecclesiae locum ad facien- 
dam stationem ad Yirginis sacellum, cantantes, Sancta 
et Jmmaculata Virginitas» In aliquibus Ecclesiis, nempe 
Rotoroangensi, Remensi et Turonensi, post Matutinum 
fiebat Oflicium, quod appellabatur Of^cium Pastorumy 
et ibant ad Praesepium, quod a tergo Altaris parabatur. 
in. Exploratum est, vetustissimis temporibus plures 
ab eodem Sacerdote Missas celebrari in aliquibus so- 



<m 166 m- 

leTnnitattbiis consuevisse. Ex vetustis monumentis ostef>- 
dit Cardinaiis Bona Rerum Lilurgicarum IJb. I Cap. 18 
num. 6 morem fuisse, ut Kalendis lanuarii binae cc«- 
lebrarentur Missae ; altera de Octava Nativitalis , al^ 
tera dc Beatissima Virgine ; ternas itidem Missas feria 
quinta in Coena Domini probat celebratas esse. Usus 
iterandi Sacrificiurh in Solemnioribus Festis habetur 
apud S. I eonem , qui Dioscoro Alexandrino scribit , 
morem invaluisse in sua Ecclesia iterandi Sacrificia in 
solemnibus Festis. Duae in Gallia Missae in Natali , 
aeque ac in omnibus aliis Solemnitatibus , apud Gre* 
gorinm Turonensem de Gloria Martyrnm Cap. LII con^ 
spiciuntur. Vide losephum Vicecomitem De aniiq\i4s 
Missae Rilibus Lib. III Cap. 28 , ubi ab eodem Sa- 
cerdote ostendit in diebus Paschatis , et FestivitatUTn 
SS. Petri et Pauli, et loannfs Baptistae, Laurentii, plu- 
res celebrari Missas consuovisse. Cum itaque mos es* 
set , ut ab eodem Sacerdole in aliquibus solemnitati- 
bus eodem die plures Missae celebrarentur , nonnemo 
existimavit trium in Natali lesu Christi die celebran- 
darum Missarum morem vetustae disciplinae vestigium 
esse. Quaerit Pougetus, Cur in Festo Nativitatis Chri- 
sti ler Missarum solemnia celebrentur a quolib^t Sacer^ 
dote ? atque ita respondet : Hoc vestigium est aniiqui 
Ritus^ quo diebus solemnibus plures ab eodem Sacerdote 
Missae agebantur. Triplex celebratio cuilibet Sacerdoti 
in hac Solemnitate permittitur , ut indicetur tripiex 
lesu Christi nativitas, prima ex sinu Patris ante Luci- 
ferum, secunda ex utero Matris in ipsa plenitudine tem- 
porum; tertia per gratiam et pacem in hominibus bo- 
nae voluntatis. In Missa, quae celebratur in media no-» 
cte,. recolitur Nativitas lesu Christi ex Virgine. In Mis- 
sa , quae celebratur in aurora recolitur Christi mani- 
festatio per Angelum facta pastoribus , ut constat ex 
ejus Evangelio. In tertia Missa recolitur aeterna Chri- 
sti Nativitas in sinu Patris uti colligitur ex Epistola et 
Eyangelio ipsius. Sumpta est Epistola ex Capite priroo 
Epistolae ad Hebraeos , ubi aeterna illa nativitas fuse 
explicatur. Evangelium sumitur ex Capite primo loan^ 
nis, ubi hic instar nquilae surgit ad altissima, et tra- 
dit divinam Verbi generationem a Patre. In OrdinibaS' 



'm 107 (m> 

Romanis adnotatum reperitur , quod Summus Ponti- 
fex tres pracdictas Missas ceiebrarot ad tres diversas 
Stationes; primam ad S. Mariam Majorem, secundam 
ad S. Anastasiam, tertiam ad S. Petrum. In Ordine Ro.- 
mano Canonici Benedicti, Papa in hac die tribus Mis- 
sis oneratur : tres Mi$$ae per Papam dicuntur, Hora 
primae Missae ad galli cantum signata cst , In galli 
caniu^ qui jiixta antiquos Ordines Romanos cst primus 
cantus, /n primo gallorum cantuj hoc est, ad mediam 
noctem , cum secundus galli cantus ad horas sit. In 
Sacramentario S. Gregorii per Pamclium cdilo praecise 
signatur media nox, Media nocte Statio ad S. Mariam 
Maiorem. Ita etiam signata est apud Rupertum , l)ur 
randum , aliosque auctores , mediae noelis tcmpore, 
unde nomen retinuit , mediaeque noctis MisBa appel- 
lata est. Romae non inchoatur , nisi completo mediae 
noctis.sono. In Missa mediae noctis cantabatur Gloria 
in Eaccelsi$ solemniter : in quibusdam Ecclesiis diceba- 
tur graece , et iaterim omhes Campanae pulsabantur , 
et genuflectebant -ad illa Verba : Et in terra pax ho- 
minibu$* Micrologus observat, in fme hujus Missae non 
dici consuevisse he Mi$$a e$t, scd Benedicamu$, quia 
dicebantur Laudes post Missam juxta Ritum Romanum. 
Seciinda soilemnis Missa hujus diei inscribitilr; $ecunda 
Missa in Aurora, nec dici debet, nisi sub lucis ortum, 
post Primam in Choro cantatam. In Statutis Carthusia- 
norum legitur, quod Aurorae orlus expectandus esset; 
ideoque dicenda erat ante Primam, non vero postquam 
dictum cssct Jam luci$ orto $idere, Cluniaci id adeo 
exacte servabatur , ut maxima solemnitate Laudes di- 
cerentur , ad hoc ut complcrentur summo mane , . el^ 
tunc secunda Missa inchoabatur. Commcmoratio S.Ana- 
nastasiae , quae Urbis tantum Romae propria erat, ad 
ceteras omnes Ecclesias transiit, postquam Missale Ro- 
manom invectum est ; quod etiam nunc observatur. 
Tertia, qnao est Missa diei, fuit semper solemnior ce- 
teris. PostTertiam in Choro decantatam, celebrari de- 
bet. Oratio tertiae Missae, Concede rcfertur ab Alcuino 
Lib. ni contra Felicem et Elipandum. In quibusdam Ec- 
clesiis pro Evangelio tertiae Missae dicebatur MiSsus 
est , in quibusdam Pa$tore$ ad invicem. 



^ 168 m> 

IV. In Oflicio brevium Horarum, in quibusdam Ec- 
clesiis neque Hymnus dicebatur , neque Capitulum > 
sicut in Paschate ; in quibusdam dicebatur : «4 So^ 
li$ ortu , et in quatuor partes dividebatur. Cuilibe* 
Horae hujus diei, et omnibus Festis solemnibus adjun* 
gebantur orationes propriae, ut faciunt Carthusiani. Ad 
Vesperas Antiphonae Tecum principium ubique repe- 
riuntur , cum quinque Psalmis quos dicimus. Quoad 
usum comedendi carnes, quando Natalis incidit in fe-^ 
riam sextam et in Sabbatum, antiquissimus omoino est. 
Concilium Aquisgranense anno 816 vetat Monachis je- 
junare in Festis Natalis, ejusque Octavae, in Epipha- 
nia, in Ascensione, in Paschate , in Pentecoste , aliis- 
que ab eo nominatis solemnitatibus. Papa Nicolaus I 
Bulgaros exhortans ad abstinentiam sexta quoque feria 
totius anni, excipit Nataiem, Epiphaniam, Festum Vir- 
ginis, SS. Petri et Pauli^ S. loalmis Baptistae, S« loan- 
nis Evangelistae, S. Andreae, S. Stephani, si. feria se- 
xta eveniant. Matthaeus Paris in sua Historia Anglica 
an. 1225 loquitur tamquam de ritu in Anglia communi 
comedendi carnes in die Natalis , quando incidebat in 
feriam sextam. Sancta omnino laetitia, qua Fideles de 
lesu Christi Nativitale perfruebantur, coegit eosFestum 
hoc pluriulY) dierum spatio celebrare , quod usque ^d 
Festum Epiphaniae producebatur, ut \idere est a me- 
dio usque saeculo sexto inSecundo Concilio Turoiiensi 
an. 556 quod Canone 18 praecepit Monachis, ne hujus- 
ce temporis intervallo jejunarent, propterea quod dies 
omnes Festi essent. Intervallum hoc a Graecis appel- 
latur Aohxa^ipov , quia duodecim est dierum , quibus 
apud Graecos neque jejunium, neque al)stinentia fieri 
solet. S. Anreliani, S. Donati, et Magistri Regiila Cap. 
45 praescribit, ut his diebus Odicium solemuiter can- 
tetur , cum Alleluja ; nunquam jejunetur. In Regula 
S. Isidori Cap. II hoc servabatjir solummodo.usque ad 
Circumcisionem. En igitur Hebdomada Natalis a sexto 
usque saeculo cognita, ut quaedam longo ab inde tem- 
pore continuatio Festorum. In Festis hac Hebdomada 
occurrentibus Ofticium partim erat de Nativitate; pri- 
mus , et secundus Nocturnus erant de Festo , tertius 
totus de Nativitate ; Laudes erant de Festo, cum Com- 



169 

memoratione Nativitatis et Beatissimae Virgini» ; Pri- 
ma et Sexta de Nativitale , Tertia et Nona de Festo , 
Vesperae de Nativitate , cum Comraemoratione Festi» 
Antequam BreviarioRomano inserereturOfllcium S.Tho- 
mae et S. Sylvestri , repetebatur tribus hisce postre- 
mis diebus Odlcium diei Nataiis, tresque hi dies dice- 
bantur Die$ vacantes. 

V. Pia et constans traditio est, bovem et asinum in 
stabulo fuisse , cum natus est lesus , etsi nihil ea de 
re quidquam legamus in Evangelio. Tillemontius Nota V 
ad Vilam lesu Chsisti contendit, eam opinionem ortam 
esse saeculo quinto, et allegorice loquutos esse Patre» 
ea aetate vetustiores, qui in ea opinione fuisse viden- 
tiir. Idem sentit Calmetus et P. Serry Exercitatione 
SO fium. 4. Patres veteresque Ecclesiae Scriptores af- 
feramus , quorum auctoritate ac consensu eorum (ir- 
metur opinio , qui censent revera Dpmini lesu cuna- 
buHs bovem et asinum adfuisse. Ab Origene auspice- 
mur, vetustissimo enimTero Scriptore. Haec porro ad 
id quod agimus , maxime idonea ait Homilia XIII in 
Lucam prope finem: Quia festinanien ventrantj et fion 
pedetentim.,. et invenerunt ipsum Salvatorem jacentem 
in praesepio. Illud erat, de quo propketa vaticinatus est 
dicens : Cognovit bos pofsessorem suum, et asinus prac'- 
$epe Domini sui, Eadem Nyssenus his verbis afllrmat 
tfi die Natali Domini Tom. III pag. 339: Medium igitur 
in Praesepe se inter bovem, et aeinum uiriusque Domi- 
nus locat. Idem dic de Paulino Nolano ; etenim haec 
ait tfi Epistola XXXI ad Severum num. 3: In Betfdeem 
quoque^ ubi agnoverat bos possessorem suum, et asinus 
praesepe Domini sui. His adjimgendus est, multorum sen- 
tentia, Chrysostomus Homilia II in Lucam prope finem. 
Adduci etiam, nec immerito, solet, sive Prosper, sive 
alius quispiam vetustus et doctus Scriptor cui debemus 
Librum de Promissionibus. Is enim Isaiae et Abacuch 
verba de veris , non de allegoricis animantibus , ideo- 
que de bove, et asino omnino videtur accipere. Similia 
habet Petrus Chrysologus Sermone 189: Chrietum ap- 
posiium ante duo prophetica illa jumenta admiranlur 
Magi. Claudat haec testimonia Romani Breviarii au- 
ctoritas : siquidem in eo haec recitare juberour in Re- 



^m 170 m- 

sponsorio LecHonis III Seciindi Noclurni in die CircunH 
cisionis: Benedicia et venerabHis es Virgo Maria, qme 
sine tactu pudoris inventa es Mater Salvatoris : Jacebat 
in praesepiOf et fulgebat in caelo. Domine audivi audi- 
tum tuum, el timui: consideravi opera tua, et expavi: 
in medio duorum animalium, Alibi etiam in Rcsponso- 
rio Lectionis primae Secundi Nocturni Nativitatis Do- 
mini : O wagnum mysterium^ et admirabile Sacramen- 
tum, ut animnlia viderent Dominum nalum jacentem in 
praesepio. Sed illud ost in liac re praecipuum , quod 
picturae et marmora V saeculo vetustiora ad Christi 
infantis praesepe bovem et asinum exhibent. Doctissi- 
mus Praepositus Gori sacrum monumentum in antiguo 
vitro expressum, et in museo Yiclorio Romae servatum, 
( cujus imaginem aere expressam praeponit operi San* 
nazarii de Partu Virginis a Comite lohanne Bartdo' 
maeo Casaregio etrusco carmine reddito) evulgavit, in 
quo puer lesus exhibetur fasciis obvolutus, adstante Ma- 
ria et loseph : porro prope puerum lesum extant asi- 
nus et bos , eumdemque puerura halitu suo fovere 
videntur et calefacere , atque hoc quidem monumeu- 
tum saeculo 111 elaboratum putat idem doctlssimus Go- 
ri. Ejusmodi est etiam pictura quaedam in Sarcopha«> 
gis , seu Sepulchris veterum tlhristianorum , editis in 
Roma Subterranea, et aloanne Bottario illustratisTom.I 
Tabula 22 pag. 88, et 89. Apud Arabes, apud remo-r 
tissimos Mesopotamiae incolas, apud Graecos, apud Moo 
scos eodem consuetudo pariter viguit , cujus quidem 
rei paucissima, sed ea indubitata indicabo. Ephemeri- 
des Graeco Moscas evuigavit Papebrochius BblLandi coo- 
tinuator. Inter icones vero in eo Libro aere expre^sas 
videbit Lector praesepe Domini cum bove et asino ex 
valde vetusto exemplari descriptum. At Graecas sane 
picturas non adeo infrequentes habemus, ut ea de re 
dubitare possimus. Praeter eam quam habet Papebro- 
chius , unam tantum hic indicabo , quam praefert ce- 
lebratissimum Basilii Menologium , Urbini , praeclaris- 
simi Cardinalis Albani cura cditum. Palam scilicet in 
iis Dominus in paupere cuna exprimitur , eum foven- 
tibus halitu suo bove et asino. Ad excludenda a Prae": 
sepe Domini vera animantia bovem et asinum , noo' 



sufiicit addncere Palres dicentes , ca hoc . ve! illud fi- 
gurasse, sed uiterius probandum est, Patres asseruisse 
ea fuisse meras figuras], nec vere extitisse. Sed iiemo 
Patrum id asserutt , nec adveisarii aflerunt ; imo plu- 
res ex iiUs lioc *as8erentes producit inter ceteros Ba- 
ronius. 

VII. Praesepium in quo Beatissima Virgo natum le* 
sum reclinavit, fuisse excisum in rupe seu saxo, scri- 
bit Burchardus Part. I Descripl. Terrae Sanctae Gap. 
VIII. Lattritium, seu ex luto coctiii confectum, censet 
Chrysostomus Sermone ad Caput II Lucae , quamvis 
sermo ille dubius S. Chrysostomi foetus sit. Vix credi 
potest in quanta veneratione et cuitu Christiani sem- 
per habuerint iocum illum ; ut quantumlibet Hadria- 
nos Imperator ad abolendam tantae rei memoriam (quod 
scribit Paulinus ad Severum Epistola III et alii ) Ve- 
neris et Adonis templum desuper erexisset , nihilomi- 
nus percelebris etiam apud Gentiles esset tanti loci 
memoria. In Basilica Sanctae Mariae Majoris conser- 
vatur sanctissimum Praesepe Redemptoris nostri. Fer- 
tur nempe , id ad Urbem allatum fuisse ante annum 
Erae Chrislianae 352. Sed, cum Sanctus Hieronymus 
Epistola XVIII Tom. I Marcellam Romanam Matro- 
nam hortetur, ut Praesepe et Cunabula Domini in an- 
Iro Bethlemitico veneretur; et rursus Epistola XLVIII 
Sabiniano Diacono exprobret flagitia, quae in sanctiori- 
bus locis Bethlemitici Monasterii patraverat; hacc osten- 
dunt Praesepis existentiam in locis Bethlemiticis usque 
ad initium saeculi quinti, quo tempore Sanctus Hiero- 
nymus mortuus est. Quocirca, translationem ad Urbem 
ante annum 352 factam fuisse, concludentissime exclu- 
dunt Eruditi. Saeculo autem septimo labente, Saraceno- 
rum contigit irruptio : cumque jam in more positum es- 
set, ut Antistites Hierosoiymrtajii ab Eudoxiae saeculo 
valde liberales essent in sacrarum Reliquiarum largi- 
tione , verisimile admodum est tunc ad Urbem missa . 
fuisse saxa excisa ex antro Bethlemitico , et portiones 
Cunarum, et Cunabulorum, quae subinde argentea theca 
quam munificentissime sunt inclusae. Quae quidem reli- 
quiae nocte Nativitatis Domini supra Aram principem 
Sacelli Sixtini Dominico Praesepi imminentem ad publi- 



<m 172 «99^ 

cam venerationem exponuntur. Blanchinus olim Canoni- 
cus Basilicae Liberianae-tn Nolis ad Vitam Sancti Sixti 
III Tom. 3 Vitarum Summorum Pontificumy ab Anasta- 
610 conscriptarum, collectis undique argumentis, osten- 
dit, quinto Christi saecuio custoditas ftfisse Hierosolymis 
supra memoratas Reliquias, et earum translationem ad 
Urbem refert ad annum ^kO. Id ipsum alius eruditus 
ejusdem Basiiicae Canonicus, loannes Christophorus Bat- 
teilus Archiepiscopus Amasenus, ad rem observat, Ba- 
silicam Sanctae Mariae Majoris usque ad annum 642 
yariis nominibus fuisse appellatam , nimirum Sanctam 
Mariam, Sanctam Mariam ad Nives, Basilicam Liberii, 
Basilicam Sixti , et Basilicam Sanctae Dei Genitricis , 
lum sub Theodoro Papa, qui Sedem Romanam tenuit 
ab anno Christi 6^2 usque ad annum 649 vocari coe- 
pisse Sanctam Mariam ad Praesepe. 



DE FESTIS BEATISSIHAE MARIAE VIRGINIS. 



CAPUT !. 

DE FESTO DESPONSATIOISIS BEATAE MABIAE VIBGINIS. 

I. Ex sapientissimo Benedlcto XIV in Libro De F«- 
iti» assequimur , sacculo XV Carnutensem quemdam 
CaDonicum (1), antequam e vivis migraret, testamento 

(1) Novatas , De Eminentia Deiparae , Tomas I Gaput 18 
qaaest. 4 ; Canisius De Maria Deipara Virgine , Liber 1 Ga- 
pat I, et seqq. ; et Liber III Gaput VI ; Bonifacius, De HistO' 
ria Virginii^ Libcr II Gaput 15 et seqq. ; Saxius , De Laudi- 
lut Mariae pag. 227 Littera D; Sabbalini , Vetusto Calenda- 
rio Napoletano ; Mabillon, Liturgia Gallicana pag. 458, Gol- 
venerius, Kalendarium Beatisnmae Virginis; Assemani, Kalen' 
daria Universae Eccleaiae, Tomus V pag. 443, 444 et 458, et 
Tomus VI pag. 454 ; Billuart , De Myateriis Christi, Art IV; 
Bollandisiae , ad diem II Februarii , XXV Martii, et Vlll Se- 
piembris ; Sedl-mayr , Theologia Mariana, Pars. 1 Quaest. 11 
art. V et seqq. ; Benedictus XlV , de Featis Domini Nostri 
hsu Christij et Beatae Mariae Virginis, Liber II, Gaput I et 
seqq. ; Gottl, Veritas Religionis Christianae, Tomus I Tracta- 
tus V Gaput lll et seqq. ; Trombelli , Mariae Sanctissimae 
Tita ac gesta, cultusque illi adhibitus, Tomus V Dissertatio XIII 
Sectio I et seqq. ; Zaccjiria, Dissertationi varie italiane a Sto- 
Ha Ecclesiastica appartenenti, Tomus II Dissertazlone V; Muz- 
zarelli, Esame critico delle principali Feste di Maria SS,, Ga- 
pQt I et seqq.; Morcelli, K-alendarium Ecclesiae Constantinopo- 
litanae; Mazzola, Disputationes Historico-Theologicae de Beata 
yirgine, Pars Tertia Gaput I et seqq.; De Angelis De Basiliea 
S.Mariae Majoris, Liber II Gaput I et seqq.; Gravois, De ortu 
dc progressu cultus ac Festi Immaculati Conceptus Beatae Dei 
Gmitricis Virginis Maxiae , Caput I et seqq. ; Tursclllnus , 
Httfotta Lauretana, Liber I Gaput I et seqq.; Riccardi, Storia 
dtSantuarii piili eelebri d^Italia , Monelia , De Origine sacra- 
rum precum Rosarii Beatae Mariae Virginis, Gaput I et seqq. 



^ 174 m- 

r^liquisse , ut in die obitiis sui Capituium Ecclesiae 
suae, soiemnem SaDcti loscphi memoriam celebraret. 
Hoc ubi assecutus est loannes Gerson Doctor, et Gan- 
celiarius Universitatis Parisiensis , qui summa lose- 
pbum pietate colebat , monuit triplici ratione posse 
Canonicos defuncti voluntati obsequi : in quarum ra- 
tionum numero allera erat , ut Oflicium in memoriam 
Desponsationis Virginii cum losepho initae persolve- 
rent : quod iquidem . Ofiicium iRse composuit. Colye- 
nerius iri Kalendario Seatissimae Virginis ad 25 Fe- 
hruarii diem memoriae prodidit, compositum fuisse qui- 
dem a loanne Gerson hoc , quod dicimus , Officium , 
sed periisse. At deinceps, cum a Dupinio edita fuerint 
omnia loannis Gersonii opera, editae fuere etiam £pi- 
stolae duae ab hoc Doctore elucubratae, in quibus de 
Officio, quod dicimus agit: Officium quoque ipsum in- 
fegrum, et uti -dici mos est , per exlensum exhibelur, 
Postea vero duo vetusti Codices allegantur, ex quibus 
discimus, Pontificium Legatum jussisse festum Despon- 
sationis Virginis cum losepho celebrari. Sed certe Ro- 
manam Ecclesiam moderante Paulo III , loannes Cal- 
vus Fratrum Minorum Commissarius obtinnit, ut Mi- 
norum Ordo, ideoque tam Fratres , quam Sorores ei- 
dem Ordini addicti Offlcium Desponsationis Beatissimae 
Mariae recitarent, retentis Antiphonis Nativitatls^ Re- 
sponsoriis quoque, ac Versiculis, sed substituto nomini 
Desponsationis, proprio tamen Evangelio eidem festivi- 
tati assignato : verbis scilicet iliis : Cum esset despon- 
sata etc, , donec Officium peculiare., ac proprium ei- 
dem Festivitati tribueretur. Ea aetate vivebat Petrus 
Dore Ordinis Praedicatorum, cui summam laudem con- 
ciliarunt ea, quae edidit opera, quae recenset lacobus 
Echard Tom. II de Scriploribus Ordinis Praedicatorum 
pag. 203. Coramisit huic Paulus- III Oilicium hujus fe- 
stivitatis componere. Literas, quae jussionem hanc con- 
tinent, edidit Colvenerius. Officium porro ipsum a Petro 
Dore composilum evulgavere Socii Bollandistae. Ignora- 
reautem se fatetur doclissimusPontifex Benedictus XIV, 
num Officium istud Ecclesiae universae propositum fue- 
rit ad recitandum. lliud ex S. Rituum Congregationis 



173 

Regestis apparet, post Breviarii Reformationes pluribug 
Ecciesiis intra Italiam et extra recitandi ejus Officii fa- 
cultatem esse concessam i atque in omnibus Ecclesia- 
sticae hitionis regionibus recitari ex Indulto Benedi- 
cti XIII die 22 Augusti 1725. 

II. Multas causas alTerunt Sancti Patres, cur Domi- 
Dus decreVerit , ut Beatissima Virgo matrimonio con- 
jungeretur. Eas colligit Divns Thomas 3 part. quaest. 
29 art. I in hunc modum: Conveniens fuit, Chrislum 
de desponsala Virgine nasci, lum propier ipsum, tum 
prapler matrem^ tum etiam propter nos. Propler ipsum 
quidem Christum quadruplici raiione Primo quidem 
neab infidelibus tamquam iUegitime natus. abjicerelur. 
Secundo ut consueto modo ejiis genealogia per virum 
describeretur, Tertio ad tutelam pueri nati. Et ideo 
Jgnatius dicit, ipsam fuisse desponsatam, ut partus ejus 
diaboh celaretur» Quarto ut a Josepho nutriretur : 
unde et pater ejus dicius est quasi nutritius, Fuit etiam 
conveniens ex parte Virginis. Primo quidem, quia per 
hoc redditur immunis a poena, ne sCilicet lapidaretur 
a^ludaeis tamquam aduiterat ut Sieronymus dicit* 5«- 
cundo ut per hoc ab infamia liberarelur : unde dicit 
Ambrosius super Lucam^ quod desponsata est^ ne inteme- 
ratae virginitutis adureretur infamia. Tertio ut ei a 
Joseph ministerium exhiberetur\ ut Hieronymus dicit. 
Ex parte etiam nostra hoc fuit conveniens. Primo qui- 
dem, quia testimonio loseph comprobatum est, Christum 
ex Virgine natum : Secundo quia ipsa verba Virginis 
matris magi$, credibilia reddunlur , suam virginitatem 
asserentis : unde Ambrosius dicit super^ Lucam : fides 
Mariae verbis magis adsciscitur, et mendacii causa re- 
movetur^ Tertio ut tolleretur excusatio Virginibus, quae 
propter suam incautelam non vitant infamiam. Quarto 
quia per hoc signifUcUur universa Ecciesia , quae cum 
Virgo sit desponsata tamen est- uni viro Christo , ut 
Augustinus dicit Ldbro de sancia Virginitate Cap. 12. 
S II. Potest etiam et quinta ratio esse^ quod Pater Do-. 
mini fuH desponsata, et Virgo^ quia in persona ipsius 
et Virginitas, ei Matrimonium honoratur contrd haere^ 
tic^s alUri horum detrahentes. Copiosius porro de hoc 
argumento disserunt Ludolphus Saxo sacri Ordinis Car* 



HS» 176 «K 

tusiensis De mta Christi part. I Cap. 3, et S. Antoni- 
nu8, qui materiam hanc uberrime expositam ad certa 
quaedam capita usitato Scholasticis more, laudabiliter 
revocat JV parte. 

III. Verum inter Deiparam et S. loseph fuit matri- 
monium, uti constat ex apertissimis Evangelii (estimo- 
niis. En quae discimus ex Matthaeo Cap. I v. 16: la- 
cob aulem' genuit loseph virum Mariae, Et deinceps 
V. t9 : loseph aulem vir ejus cum esset justus. Et pro- 
xime post v. 20 sic lo.sephnm alioquitur Angelus : /o« 
sephj noli iimere accipere Mariam conjugem tuam. An 
in potestatem losephi Mariam adhuc ( ut cornmunis 
opinio fert J adolescentulam dedissent parentes illius , 
prudentes sane, et sanctissimi, nisi uxor illius fuisset? 
Probe noverant, fateor, Mariae pietatem, novisse etiam 
losephi pietatem , simillimum veri est. An propterea 
permisissent, ut nondum nupta losepho Maria cucn eo 
degeret, el peregrinaretur? Minime vero: id enim pru- 
dentia vetat , et parentibus merito imposita virginum 
cura , ac custodKd. An non etiam populi criminis ae- 
cusassent et Mariam, et losephum, si Mariam vidissenlT 
praegnantem , et losephi longo' itinere sociam , et illi 
tamen minime nuptam! Praeterea constans SS. Patrum 
assertio est , statuisse Deum ex Virgine quidem , sed 
tamen nupta nasci Christum Dominum, alias quidem ob 
causas', sed potissimum ob duas has : ut virgineus par- 
tus diabolo celaretur. Secunda ne ea lapidaretur a lu- 
daeis , veluti illiciti concubitus copscia. Porro , si ve- 
rum matrimonium cum losepho Maria non iniit , nec 
daemoni occultos fuisset virgineus partus : et lapidari 
Maria veluti illiciti concubitus conscia a populo potuis- 
set. Cur ergo minime nuptam vis? Constat itaqvie con- 
jugium aBeatissima Virgine cum losepho initum , ek 
laudabile , et verum fuisse sine corporis commixtione 
matrimonium, uec adversatum fuisse illud voto virgini- 
tatis antea ab eadem Sanctissima Maria edito. S. Tho- 
mas in k. Sentent, dist, 30 qu. 2 art. 1 qu. 2 Ad se- 
cundum ita ad rem nostram ioquitur : \0. Vipgo ante- 
quam contraheret cum loseph^ fuit certificata divinituSf 
guod loseph in simili proposito erat, et ideo non le com- 
tnisit periculo nubens. 



177 «9f* 

IV. Cum» procul dubio necesBe non sit, eandem ae- 
tatem agere utrumque conjiigem, tam de Maria, quam 
de losepho quaerimus , cujus aetatis ii fuerint , quum 
matrimonium injerunt : ac primo quidem de Beatissi- 
ma Virsine id quaerimus. Multis lioc de argumento dis- 
serit Poza in Elucidario Deiparae Lib. I Tract. 1 Cap.I 
pag. 92, ct seqq. Disputant etiam ea de re Vasquez, 
in tertiam pattem Divi Thomae Disp. 125 Cap. XI ; 
et Suarez , in tertiam partem T. II disp. 7 sect. 3 ; 
et ut reliquos praeteream Hyacirithus Serry JErem- 
tat, XXV n. 5. Pictores in elTingenda Mariae losepho 
nubentis; imagine , utrumque aetate tam digpari nobis 
adumbrant : Mariam quidem adolescentulam, annos vix 
quatuordecim assecutam ; losephum vero devexa jam 
aetate, anmsque gravem. Cajetanos annos^vigintiqua-' 
tuor nubenti Virgini tribuit: Gersonius qninquaginta lo- 
sepho adjucat, Sermone^ de Nativitate B. Virginis ha- 
bito in Concilio Constantiensi. Annos circiter triginta et 
octp, losepho Mariam ducenti tribuunt, Cardinalis To- 
letus, Annotatione 59 in Caput I Lircae ; et Augusti- 
nus Torniellus, in Annalibus sacrist Sed Gregorius Nys- 
senus Oratione in Christi Natale ; de Virginis actate, 
duni nupsit, nec verbum habet : Germanus Constanti- 
nopolitanus, Georgius Nicomediensis, loannes Damasce- 
nus, Cedrenus, Elias Cretensis, nec annos , quos tunc 
Deipara num^raret , distiacte notant. Nullum extet ea 
de reantiquae memoriae documentum. Ecclesiae Pa- 
tres ea passim principia ponunt, unde losephum, quo 
tempore Virginem duxit , non canum ; sed virum. ae- 
tate florentem, et annis bene valentem , et integrum. 
In id conspirant Patres , ut Virginem matrimonio jun- 
ctum velint , ut maritus illi tutelae , solatio praesidio 
esset , In educanda prole i in ferendis oneribus matri- 
monil, in suscipiendis itineribus, in re qualecumque fa- 
miliari gerenda ; utqne pauperem familiam- arte aleret 
et industria. Haec autem vitae subsidia, atque praesi- 
dia afo homine annoso , ac plane cano sperare quis 
audeat ? 

V. Multa de losephi sanctitate tradunt Patres , illos- 
que subsiecuti Theologi , illam primo eruentes ex iis 
Evangelii verbis loseph Matth, Cap. I v. 19 autem^ cum 

Vol. H^ 12 



^m 178 «► 

e$set justus , et nollet eam iraducere. Etemm yox /u- 
stuSy 61 stricte, et rigorosc sumitur, omnium virtutuin 
complexionem significat. Approbat hanc interpretatio- 
nem egregius Maldonatus his vcrbis : Respondeo^ Com- 
mentario in hunc locum loseph vocari jtistutn, non quod 
justiiia una ex quaiuor virluiibus moralibus praeditus 
esset , sed quod omni virtutum genere cumulatus, ut 
Chrysostomus adnotavit. Alias virtutes , castitalem id 
primis , in losepho commendant Patres ; sed hos re- 
censere praetereo. Religionem summam , et pietatem 
in Deum detegunt alii in proposito, quod habuit figendi 
sedem suam in ludaea , et fortasse in lerusalem , ut- 
pote loco Templo proximo, et foveodae pietaU idoneo» 
ideoque relinquendi patrias sedes, consaguineos, et ea 
commoda, quae pauperibus etiam praebet patria. YiV' 
ginem fuisse losephum toto vitae tempore , defendunt 
cum Veteribus, Recentiores plures Interpretes. S. Hie- 
ronymus potissimus est ejus opinionis assertor, in Li- 
bro contra Helvidium Cap. IX : Etiam ipsum loseph 
inquit , Virginem fuisse per Mariam, ut ex Yirginali 
conjugio Yirgo Filius nasceretur. Longius etiam excur- 
rit S. Petrus Damiani Opusc. 17 num. 3: Ecclesiae fides 
esty ut Yirgo fuerit^ et is qui simulatus est paier. 

CAPUT n. 

DE FESTO PURIFICATIONIS DEATAE UABIAE YIRGIMS. 

I. Ab ipsis Ecclesiae exordiis festivitatem , de qua 
agimus , a Graecis fuisse celebratam facile constaret , 
si constaret eam orationem, quae in occursum Domini 
inscribitur, et S. Methodio tribuitur, a magno illo Me- 
thodio, qui saeculo IH illustravit Ecclesiam, fuisse com- 
positam. Id quidem contendit Aliatius De Melhodiorum 
soripiis pag. 341. At hac in re Allatio obsistuot Gret- 
serus , aliique praestantes viri; Ad quartum , seu , ~si 
vis, quintum Ecclesiae saeculum eam fcstivitatem re- 
ferunt nonnulli , allegantque Divi loannis Chrysostomi 
homiliam in Occursum Domini. At ea homilia in Cri- 
ticorum reprehensionem incidit , eamque Chrysostomo 
demunt. Sed certe jam dudum, eam festivitatem fuisse 



Hd» 179 9» 

a Graecis celebratam, ex notissima Emroanuelis Com- 
Beni edictione discimus. Ceterum in Romana Ecclesia, 
eam, quam dicimtis festivitatem vetustissimis tempori- 
boB agi consuevisse» antiquior«s Ecclesiastici Libri nos 
docent. In Teteri Codice Sacramentorum Sanctae Ro- 
manae Ecclesiae a Venerabili Cardinale Thomasio edi- 
to, et Gelasio tributo, Festivitas Purificaiionis S, Ma- 
riae quarto nonas Februarii ponitur. Eandem quoque 
feKtivitatem recehsent vetera Marlyrologia, Kalendaria, 
et reliqui Ecclesiastici Lifori. Quoniam vero boc Festum 
institutum fuit ab Ecclesia in memoriam illius di( i , 
quo Christo cum beatissima Matre, et losepho ad Tem- 
plum accedenti obviam venerunt Simeon, et Anna gra- 
talantes, et benedicentes Deo, ut habetur etiam in Me- 
nalogio Graeco ad hanc diem, ideo in Ecclesia Orien- 
tali nomen Hypante, seu Hypapante sortitum est, qnasi 
occursus , quo alicui honoris, et Oflicii gratia obviam 
itar. Ab aliquibus vero dicitur JBypante Domini , ab 
aKis autem Hypanle Simeonis, et Annae, sed a Theo- 
phylacto Simocatta Lib, VIII Historiae, Cap. h- appel- 
latur Quadragesima dies celebritatis Natalium Magni 
Dot lesus. Ex praecepto si quidem Legis Mosaicae mu- 
Mer, quae masculnm pepererat, elapsis quadraginta die- 
bus purificabatur in Tabernaculo, et post Templum a 
Salamone constructum, in Templo. oblationibus a Lege 
praescriptis et quamvis purissima Dei Genitrix , quae 
de Spiritu Sancto conceperat , nulla prorsus purifica- 
tione indigeret, et a praedicta I.egis dispositione immu- 
nris esset , nihilominus Beatissima Virgo , quadraginta 
diebus elapsis a salutifero partu, Yoluit praedictam 1c- 
gem adimptere , et caeteris puerperis se conformare. 
El re quidem vera Beatissima Virgo maTsimae humi- 
IHatis gratia Legis praeceptumsponte observarit ; et 
quam Salvator in summa egestate mortalem vitam in- 
gredi voluisset , non agnum cum pullo columbae, aut 
tiirturis, sed dubs turtures, vel duos columbarum pul- 
los offerri pro se voluit , uti S. Augustinus Lib, III 
Quaest, in Levitieum quaest. 40 num. 4 scriptum sa- 
pienter reliquit. 

II. Duo praeserttm hac in festivitate singularia oc- 
CQrruBt , cereorum bencdictio et processio. Cardinalis 



180 

Baronius affirmat, institutam fuisse hanc processionem 
a PontiOce Gelasio, ut Lupercalia tolieret. £t sane abo- 
lita fuisse a Gelasio Lupercalia« indubitata resest: id 
enim docet Gelasius ipse. in eo Commentario, qiiod Ba- 
ronius Annalibus suis ad annum Christi 496 num.29, 
et seqq. inseruit: fuitque etiam editum in Conciliorum 
Coltectione a Labbo adornala. Baronii sententiam am- 
plecti videntur Thomassinus, De Fe$ti8 Lib. U Cap. H; 
Florentinius, ExercU. 111 ad V lanuari diem pag. 225; 
Honoratus a S. Maria, Animadversiones ad Criiices Re- 
gulas T. H Lib. HI Diss. 5 ; aliique etiam. Neque vero 
opinio haec Frontoni displicuit. Adhaerent quoque, seu 
certe illi favent alii , tam inter antiquos , qtiam inter 
recentiores Scriptores. At non desunt , qui moneant 
fuisse quidem a Gelasio abolita Lupercalia : id stqui- 
dem , ipsemet docet , at.non continuo adducuntur, ut 
putent eum, de quo agimus ritum, fuisse ab illo insti- 
tutum. Scilicet, dum Gelasius docet Lupercalia fuisse 
a se ablata, minime adjicit Lupercalibus fuisse suppli- 
cationem, de qua disserimus, substitutam. Id porro non 
omisisset Gelasius : neque enim levem* svis temporibus, 
et Ecclesiae comparasset laudem ea institutio. Secundo 
neque in Sacramentario Gelasii, immo neque in Sacra- 
mentario Gregorii ea supplicatio, seu processio descri- 
bitur , neque in eis ulla fit benedictionis Candelarum 
mentio. Aliis itaque Gelasio posterioribus Romanis Pon- 
tiiicibus tribuenda est hujus ritus origo. Non desunt 
qui velint Sergium hodiernae Processionis auctorem 
esse , Libri Pontificalis et Romani Ordinis auctoritate 
suffulti. Sed ante Sergium ritns hic in Hispania , et 
Gallia vigebat, ut constat ex Sermone primo S. Ilde- 
phonsi, qui floruit anno %kk et ex Homilia Secunda in 
Purificatione S. Eligii Noviomensis Episcopi, qui obiit 
anno 665. 

HL Processio hac die-fit, ut nos in Ecclesiam pro- 
cedentes, reminiscamur, quod Virgo olim in Templnm 
Hierosolymitanum processit, Christum gestavit ut eom 
Domino ofTerret et facti hujus memoria excitati , g6- 
stantesque prae nianibus lumen, quod Christum reprae- 
sentat, Processioni assistamus ea mente, qua Virgo ipsa 
processit in Templum, idest, ut in Templo offeramus 



^ lai mh 

cuin Christo Deo Patri nos ipsos purgatos. Ecc.lesia be* 
nedicit pariter cereos , ut vaieant ad salutem anima- 
rum et corporum, terra, marique, et ut de locis ubi 
accensi fuerint , Daemon , et quidquid Daemonis ars 
machinata est depellatur ut aitNicolaus Serarius Llb.II 
de Proce$mnibu8 Cap. 3 n. 6. Vult autem, ut in ma- 
bibus accensi deferantur , ut recordemur cerei arden- 
tis dati nobis in Baptisroo, et simul meminerimus, quod 
Fides Christiana in manibus lucere debet, idest in no- 
stris'operibu6, iu studiis, omnibusque actionibus. Ver- 
tus. coosuetudinem ilh'us , de qua agimus, Processionis 
deducit ex eo quod candelis accensis \ \n Processione 
delatis fateamur Christura lumen em ad revelaitonem 
gentium positum : quod ex Evangelio hac in solemni- 
tate recitato edocemur. .Quamquam porro haec inter- 
pretatio reprehendatur a Suessionensi Episcopo magni 
nominis viro in opere cui titulus : De vera Ecclesiae 
mtnU in u$u sacrarum Caeremoniarum , a plerisque 
tamen excipitur, et eam ante Yertum proposuit loan» 
nes Casalius , qui apud eruditos magnam sibi famam 
comp^ravit , in opere de Veteribus eacris Christiano" 
rum ritibus Cap. 42 docet enim ideo a nobis hac^ in 
supplicatione gestari candelas, ut ratione aliqua ejus Tae- 
tKiae compotes simus , quam coepit Simeon , cum in- 
fantem lesum in ulnis habens agnovit esse eum para- 
tum ante faciem omnium populorum, lumen ad revela- 
iionem gentium. Interpretatio haec minime displicet au- 
etori Catechismi Montispessulani ; docet quippe propte- 
rea in processione, et in aliqua Missae parte candelas 
accensas a fidelibus manu gestari, ut ostendant se par- 
ticipes esse laetitiae illius , quam coepit Simeon cum 
infantem lesum uinis tenens novit esse eum lumen ad 
revelationem gentium positum : adjicit vero, ideo pro- 
cessipnem fuisse ab Ecclesia institulam, ut ratione ali- 
qua Beatissimam Virginem euntem ad templum imite- 
mur. Eadem fere tradiderat auctor Catechismi Burgen- 
sis anno 1603 Lutetiae Parisit>rum editi. In Missa so- 
lemni hujus diei ritus peculiaris praescribitur, nimicum, 
quod dum legitur Evangelium debent omnes tenere can- 
delas accensas ; cantato autem Evangelio extinguuntur. 
Sed iterum tenentur accensae ad elevationem SS. Sa- 



182 

cramentj iisque ad completam Communionem Sacerdo- 
tis celebrantis , aliorumque si adsiot communicandi. 

CAPUT III. 

DE FESTO SANCTISSIIfAE ANKITNCIATIONIS. 

I. Sanctissimae Annunciationis B. Mariae Festivitas 
25 Martii dic cetebratur. Annuntialio 5. Mariae appel* 
latur in Sacramentario S. Gregorii» Kalendarium Froo* 
tonis habet Adnuntiatio Domim, In Hieronymiano La^ 
censi Florentiniiscribitur : Adnuntiatio Sanctae Mariae 
de ConctpHone. Hispanis olim Festivitas Dominicae Ma- 
trisy aut Festum 5. Virginis Mariae, ul ex Concilio To- 
letano decimo Cap. I et ex Codice legum Wisigotho^ 
rum Lib. XH tit. 3 Leg. 6 colligitur. In Concilio Trul- 
lano saera faustae Nuntiaiionis dies, vel absolute Nun^ 
tiatio appeljatur. In Ordinario Corbeiensi, et TuUensi: 
Annuciatio Dominica. In Calendarto Lyrensi : Annun- 
ciatio Christi. In plerisque enim Martyrologiis Adnun^ 
ciatio Dominica legilur , et in Kalendario. Neapolitano 
Annuntiutio Domini lesu. Thomassinus de Festorum ce^ 
lebratione Lib. II Cap. 12 num. 2 tenet, ullum extare 
de hac Festivitate documentum firmae fidei ante Con- 
cilium Trullanum Constantinopoli habitum anno 692 in 
quo praecipitur, ne per Quadragesimam integrum Mis* 
sae Siacrificium peragatur, praeterquam Sabhato, et Do^ 
minica , et Sancto Annunciationis die, De antiquitate 
hujus fesli constat ex S. Augustini testimonio in Libro 
IV de Trinitate Cap. 5 ubi liaec habet: Sicut a majo^ 
ribus traditum suscipiens Ecelesiae*cu8todit auctoritas^ 
octavo Kalendas Aprilis eonceptus creditur ( Christus ) 
guo et passus, Insuper Concilium Toletanum X anno 
^56 de hoc festo tamquam de festo jara diu instUuto, 
et ab universis passim. Ecclesiis recepto. loquitor Ca* 
none I ubi conqueritur quod in multis Hispaniae par- 
tibus hujus Sanctae Virglnis festum non uno die per 
omnes anni circulos agatur. Ad hujos festivitatis ritus 
pertinet Constitutid Sergii Papae I qui saeculo vixit se- 
ptimo y de hac festivitate loquitur tamquam multo ante 
tnstituta. Constituit^ ut diebus Annunciationis etc. Li- 



•«» 183 g»h 

tania exeat a S. Hadria%o , et ad SanctampMariam 
populus Qccurrat; ut habetur in Libro Pontificali. Prae- 
terea in veteri Occidentalis Ecclesiae Martyrologio , 
quod Beda Cassiodoro , aliique ptures Hieronymo tri- 
buunt, ediditque Fiorentinius , ad diem it^^ Martii haec 
adnotata repeduntur : In Galilaea Citilate Nazareth 
Ainuntiatio Sanctae Mariae de Conceptione, quando ab 
Angelo e$t $alutata: quibus magilft magisque confirma- 
tur ea sententia, quae hujus sotemnitatis institutionem 
refert ad Apostolicam Traditionem. In Graecorum Me- 
nologiis, Meriaeis , Synaxariis , in Rajendariis et Mar- 
tyrologiis Aegyptiorum, Cophtorum, Syrorum, Caldaeo- 
rom , Ruthenorum , in Latinorum 'Martyrologiis , Bre- 
viariis, et Missalibus* in Sacramentario denique S. Gre- 
gorii Annunciationis Festum ad diem 25 Martii adnota- 
tum reperimus: ex quo utriusque Ecclesiae Occidentalis 
et Orientalis consensus firmissime probat, nonnisi Apo- 
«kolica Tradttione certum illum diem praefinitum , ut 
yidere est apud Boilandistas ad diem 2& Martii. 

II. Non defuere in Veteri Testamento praestantissimi 
Viri qui divino Spiritu afflati divina mysteria revelarunt. 
Cur ergo non aliquem horum selegit Deus , quem ad 
Virginem mitteret aptissimum tam praestantis mysterii 
Duncium. Placet praeunte S. Thoma , probabiles non- 
Dullas rationes adjicere, ob quas aequissimum fuisse vi- 
deas , ut Angelus potius , quam homo tanti mysterii 
ouncius ad Virginem mitteretur. Conveniens fuit III 
fart. quaest. 30 art. 2 ih corp. Matri Dei annunXiari 
per Angelum Divinae Incarnationis mysterium propter 
tria. Primo quidem^ ut in hoc etiam eervaretur divina 
ordinatiOf secundum quam medianfibus Angelis divisM 
ad homines perveniunt, Secundo hoc fuit conveniens re- 
parationi humanae , quae futura tral per Chrisium ; 
uode Beda dicit in Homilia super Lucam Cap. I Aptum 
humanac restaurationis principium , ut Angelus a Deo 
mtteretur ad Virginem , partu consecrandam divino : 
^uia primae perditionis humanae fuit causa cum ser- 
pens a Diabolo mittebatur ad mulierem spiritu super- 
biae decipiendam. Tertio quia hoc congruebat virgini- 
tati matris Dti. Alias Theologi adjiciunt, quas statim 
fecenseo. Primo decuit purissimae, et peccatt cujusvis 



184 

experti yirgini eum nuncium mittere, qui purissiiiiuSr 
itemque peccati cujusvis , expers foret. Secundo haud 
facile invenies quanam ratione Virgioem homo, quem 
uuncium tanti mysterji esse vis, commode alioqui po*- 
tuisset. Nonnulli Theoiogi putant ideo missum fuisse ad 
Beatissimam Virginem, tam sublimis mysterii nuncium 
Gabrielem , quia ei jam dudum ministerium Incarim- 
tionis impositnm fuerat. Missus scilicet primum Danieli 
fuit, ut ei Incarnationem praecessuras regnorum vicis- 
situdines , ut ejusdem lacarnationis tempus , quod ad 
erigendam Prophetae spem abbrevialum dixit , et cir* 
cumstantias praediceret , et aperiret. Rursus , missus 
Zachariae fuit, ut«eum certiorem facerei de mirabili 
Conceptiobe, et nativitate loannis. Censent alii nesciri 
prorsus , cum ad id munus etectus Gabriel sit , cum 
enim inquiunt ea electio ex eligentis arbitrio , ac vo* 
luntate provenerit, nullam vero iis revelarit hujusmodi 
electionis rationem. Non defuere viri etiam summi, qui 
non modo in .externa, et visibili specie, ac forma, ve- 
rum etiam in ipsa essentia apparuisse Mariae Angelum 
dicerent. Suarez in III, part, quaest. XXX art. 4 
disput. XI sect. 2 haec ait : ProbahiUitr credi potest^ 
Angelum non tantum in externa specie , sed etiam in 
sua subslantia apparuisie^ ac visum esse a B. Virgine, 
Utcumque sit, indubitatum est sane , humana ideoque 
sensibili specie, ac forma, Angelum Virgini apparuisse. 
£t sane quis ea de re dubitare audeat, postquam haec 
a Luca Evangelista audierit? Ingressus Angeius Cap.I 
V. 28. ad eam dixit : Ave .... Quae cum audisset , 
turbata est . . . Et ait Angelus ei : ne timeas dixit au* 
tem Maria ad Angelum : quomodo fiet istud, quoniam 
virum non cognosco, Et respondens Angelus dixit ei. 
etc, et reliqua, quae a Luca diligenter copioseque de* 
scribuntur. An haec sine sensibili, humanaque specie 
fieri possunt? Adsunt suiTragatores hujusce rei Patres^ 
Origenes , Homiiia IV in Lucam ; Ambrosius , Lifo. I 
De Ofjjiciis Cap. XVIH num. 69; Hieronymus, in Epi- 
stola seplima ad Laetam ; Augustinus, Sermone 18 d^ 
Tempore ; Chrysologus , Sermone 140. Splendore quo- 
dam circumfusum Angelum , quem dicimus , exhibet 
Sannazadus , qui suavem odorem ab eodem Angelo 



185 

emissuiD adjicit, J46. 1 de parlu Virginis v. 135. San« 
Dazarium praecesserat pocta minus nobilrs, sed Theo- 
logus praestantisstmus Gerson, dum haec scriptis j;)ro- 
didit in opere cui titulus : Josephina Diitinctio iV. 

]|[. Age vero, salutationem ipsam Angelicam aggre- 
diamur , expendamusque illius prestantiapi , ac vim. 
Merito autem illius exordium Angelus duxit ab Ave , 
tum quia haec frequentissima erat apud Hebraeos con- 
suetudo, ut a salutatione laetus nuncius exordium du- 
ceret. Tum etiam, quia valde conveniens fttit, ut qui 
sobito aspectu suo , atque a novitate , et roagnitudine 
rerum dicendarum praevidebat terrendam fore, turban- 
damque Yirginem, sibi benevolam statim redderet, ter- 
rorisque causas laetissima salutatione averteret. A <a- 
luiaiionej inquit , sive Augusttnus, seu alius sub ejus 
nomine latens Scriptor Sermo IV de Nativitate in Ap- 
pendice 120 olim 21 de Tempore, incipitj qui salvatio- 
nem in lingua portavit. Nec immerito sane ad laeti- 
tiam, ac gaudium hortatus est Mariam Angelus : ete- 
nim ut A^dreae Hierosolymitani Angelo haec tribuenti 
verbis utar : Vnica, inquit, Sermone de Annuncialione 
in Bibliotheca Patrum Lugd. T. XII pag. 679 haec vox 
Saive^ nulium apudpuellam meiui locum retinquit, ac 
meniem ejue prius demulcebit: ab ipso ejus gaudio exor- 
dium sumam : l<utitiae signa statim ei annuncians: 
deeei enim laetis iia pratconiis Reginam salutari : Ma- 
riam gratia plenam praedicat Angelus divinisque bene- 
ficiis cumulatam ; eamque Deo placere : Invenisti enim 
gratiam apud Dominum. Spiritus Sanctus , in Maria^ 
commorans » iliius mentem donis omnibus , omnique 
gratia impleverat. Maria cumulatur gratia et impletur. 
Ut illam hac dignitate , qua caeterorum hominum di- 
gnitas quam longissime superatiir, dignam efliceret, om- 
nes, ut^ ita dicam, thesauros e:xhausit Deus, divinis mu- 
neribus illam undique ornaturus. At nova , eaque co- 
piosissima gratia in ipso Angeli adventu , tum ex Pa- 
trum testimoni^, ac monitis, tum ex eo etiam constat, 
qiio<^tum ex communi creaturarum genere , ac statu 
elata est, et ad eam dignitatem promota, quae ut ver- 
bis S. Thomae utar, habet quandam infinitatem, pro- 
pter eam propinquitatem , atque adeo unionem, quam 
habet mater cum filio , ideoque cum ipso Unigenito 



^m 186 «1» 

Del, quam ipsa mox conceptura erat, detentura dein- 
ceps per novem mensium spatium in utero , tum edi- 
tur^, alitura denique per mutlos annos. Ad hanc gra- 
tiae plenitudioem respexisse yidetur Beatus Amadeus 
Lausanensis Homilia III de Laudibui Virginis Mariae 
dum haec ajt: Spiritus Sanctus superveniet in te: sur 
perveniet et in ubertate^ in affluentia , in plenitudine, 
et in effusione carnis, et animae: cumque repleverit te 
erit adhuc super te ctc. Multa de uberrima Mariae col- 
tata gratia habent Polbartus, in Stellario de Beala Vir- 
gine ; et Canisius, De Virgine Maria Lib. III Cap. V 
et seqq. 

lY . Quoad verba Angeli : Dominus tecum : Benedi' 
cta tu in mulieribus, Non una est priorum horum ver- 
borum : Dominus tecum explicatio. Non defuere « qui 
monerent deprecativam esse salutationem hanc, quasi 
diceret Angelus : tibi deprecor, o Maria , ut Domimis 
tecum sit, imitatus scilicet [horum opinione) Angelum 
Raphaelem, qui Tobiam setiiorem alloquens: Gaudium 
Inquit Cap. Y v. 11 tibi sit semper: quod jjim dudum 
in usu fuisse apud ludaeos. Alii nunciatum his verbis 
Yolunt Dominum proxime in eam descensurum ; adeo 
ut sit quaedam anticipatio certitudinis Incarnationis in 
ea proxime post peragendae. Alii denique nuncium hunc 
esse ajunt , immo indubitatum argumentum singularis 
cujusdam divinae benefieentiae , et singularis praesidli 
erga Mariam Sanctissimam. Ad rem audiatur Divoft 
Thomas quaest. 30 art. 4 ubi ordinatissime Angelum 
«processisse sic ostendit : Tria enim Angelus intenddnU 
circa Virginem. Primo quidem, reddere mentem ejus at- 
tentam ad tantae rei considerationem : quod quidem 
fecit eam sulutando quadam nova et insotita salutatione; 
in qna quidem salutatione praemisit idoneiiatem ejus ad 
conceptum in hoc quod dixit : Gratla plena ; mcpressit 
conceptum in hoc quod diant: Domtnus tecum: Et prae- 
nuntiavit honorem consequentem, cum diant: Benedicta tu 
in mulieribus. Secundo autem intendebat eam instruere 
de Mysterio Incarnationis, quod in ea erat implet^um, 
quod quidem fecit praenuntiando coneeptum et partum 
dicens : Ecce concipies in utero etc. et ostendendo di- 
gnitatem prolis conceptae cum dixii : Hic erit magnus 



^ J87 «n» 

etc.£i etiam o$iendendo modum Concepiionie cum dixil: 
Spiritus Sanctus supervenict in te. Teriio intendebai 
animum ejue inducere ad consensum : quod quidem fecii 
exemplo Elisabeth, et ratione ex Dimna Omnipoteniim 
sumpta. Ita S. Tliomas. Praeterea quaenam scllicet 
foerit causa turbationis illius , qua affecta Virgo est; 
Subitum, dum sola esset, Angeli humana specie appa- 
rentis aspectum intra januas clausas , nonnulli «xisti- 
mant. Non subitum , sed coruscantem , et splendidum 
Angeli aspectum turbationis Mariae causam fuisse alii 
ajunt. Sunt qui moneant agnltum ab ea fuisse caele- 
stem Angeliim, nec revera trepidasse, sed tantum tur- 
batam fuisse, turbantur enim veri humiles, si multum 
commendari se audiunt. S. Thomas postremae opinio- 
ni favere videtur, dum haec tradit 111 part. quaest. 30 
art. J ad 3 in fine : Quidam iamen dicunt^ quod cum 
Beata Virgo asBueta eeset visionibus Angelorum^ non tur^ 
hata fuit in visione Angeli, sed in admiratione eorumt 
quae'ei ab Angelo dicebantur, quia de setam magnifica 
non cogitabat. Unde et Evangelista non dicit, quod tur" 
hata fuerit in visione Angelij sed in sermone ejus. Sen- 
teotia haec pluribus sane Patribus placuit, qui propte» 
rea eamdem sententiam auctoritate , ac suirragio suo 
valde probabilem reddiderunt. 

T.. Qno autem particulari in loco Angelus Mariam in- 
venerit , cum eam salutare adivit. Communis Patrum 
sententia est, Mariam ab Angelo fuisse invenlam in cu- 
biculo domus suae solam in penetralibus, solam sine te- 
ste, orantem ac meditantom, et forte Messiae adventum 
suspirantem, ibique ab Angelo salutatam: et hanc do- 
mum illam eamdem esse , quam in Picenum asporta- 
tam Aedem Lauretanam dicimus et colimus. Restat in* 
quirere mensem, diem et horam, quibus Angelus Ma- 
Tiam*salutatuni adivit. Antiquissimam eam esse persua'- 
sionem , qua censemus octavo Kalendas Aprilis , qua 
ipsa die nunc etiam memoriam Domioicae Annunciatio* 
nis.colimus. Producimus statim Augustinum attestantem 
9cilicet a majoribus iraditam hanc esse, de qua disse- 
Timus, persuasionem. Sicut a majoribus traditum inquit, 
Augustinus Lib* IV de Trinitate Cap. V suscipiens Ee- 
^esiae custodit auetoritas. Ociavo enim Kalendas Apri- 



^ m m^ 

lis conctpius creditury quo et passus, Auctor QuaesHo- 
num ad Antiochum , qiii diu creditus est Athanasius , 
vetustus sane Scriptoi' , quique plurima ex Athana&io 
excepit, in eadem sententia est. Chronicoh Paschale , 
seu Alexandrinum, praeclarum ad id quod aglmus te- 
Ktimonium praebet, dum haec habet : Die XXY secun- 
dum Romanos Martii mensis CaQkolica, et Apostolica Dei 
Ecclesia , ex Sanctorum Doctorum tradilione , sanclae 
Dominae nostrae gloriome Dei Genitricis , et semper 
Virginis Mariae Annunciationem celebrat, Universalem 
totius Ecclesiae consensionem ^ particularium Ecclesia- 
rum testificatione declaratam habemus , qua docemur 
XXV Martii die Gabrielem Archangelum IncarnaUortis 
peragendae nuncium ad Mariam venisse. 

VI. De hora tamen , qua Angetus iDgressus est ad 
Yirginem, non est adeo certum. Summo mane ad Ma- 
riam Virginem venisse Gabriel , censuit Albertus Ma- 
gnus super Missus est quaest. VII § 1 ; quem quidem 
hac in re secuti sunt S. Antoninus , 1 part, Sufnmae 
tit. V Cap. 9; et Chlithoveus, referente Novalo de Emi- 
nentia Virginis Tom. I Cap. VII. quaest. I. Plura 
quoque adnotari possunt, quibus palam fiat, mirandatn 
prorsus et supra omnes naturae vires fuisse lesii Chri- 
sti conceptionem. Primo in conceptione Christi Dornini 
Beatissijna Maria Virgo simul ot mater permansit. Hoc 
quippe eximium ac singulare privilegium soli Mariae in 
conceptione Christi asserunt Saocti Patres. Secundo conr 
ceptionem Christi miraculosam et plane supernaturalem 
fuisse , probat repentina ejus corporis in utero Virgi- 
nis conformatio. Enimvero statim ac Beatissima Virgo 
voluntaria sui obsequii postulanti Deo munera oiTerens , 
Gabrieli praebuit assensum, dicens : Ecce Ancilla Do- 
mini, fiat mihi secundum f>erbum tuum. Mirum dictu? 
eodem momento , nullaque intcrposita mora , absce- 
dente Angelo , Spiritus Sancti operatione , compactura 
est in Virginis utero Corpus Christi integrum, omnibus* 
que organicis niembris absolutum ; Angelo nuntiante , 
et Spiritu Sancto adveniente^ inquit S. Gregorius Idb, 
XVIII Moralium Cap, 35 mox Verbum in utero, mow 
intra uierum Verbum caro, Haec autem repentina cor- 
poris Christi in castissimo Virginis utero formatio , 



^ 189 mth 

longe cxcedit omncs limites natnrae r quae paulattm , 
yariisque gradibus puerolos materiis in visceribus for- 
mat. Tertio corpus Christi non solum in momento con- 
ceptionis fuit integre formatum, sed insuper eodem mo- 
mcnto fuit animatum anima rationali, simul earo, n- 
mui Verbi Dei caro, $imul ttero animata anima rationali 
inquitS.Damascenus Lib.IIIdf Orthodoxa Fide Cap. 2. 
Quarto corpus Christi in instanti conceptionis fuit uni- 
tum Verbo divino , ita ut Christus per ineOabilem il* 
lam imionem , et uiriusqne naturae divinae sciiicet et 
humanae coosortium , fuerit Deiis et homo , diiasque^ 
habuerit voluntates et operationes, divinam scilicet et 
humanam. Non est intervallum temporis inquit, S. Ful- 
gentius Cap. ^. Libri de Incarnatione et Graiia, aeeti" 
rmndum inter conceptae carnis initium* et concipiendae 
ditinitatisadventum; una quippe fuit iri utero Mariae 
Virginis conceptio divinitatis et carnis, et unus est Dei 
flius in utraque natura conceptus. Quinto Chri&tus* in 
istanti cooceptionis suae fuit verus Sacerdos. Et re qui- 
dem ^era Sacerdotis officium est , Deo sacTificium of^ 
ferre, at Christus in momento conceptionis suae verum 
sacriiicium Deo P|itri ofTerre coepit,/incarfiari namque 
perindeest ac victimam Deo Patri immolandam aDeo 
Verbo assumi, nec alio fine, ut docent Saricti Patres, 
a Verbo divino, quod vitae ubertate omnino redunda- 
bat , assumpta est natura hominis , quam velut ratio- 
nalis hostia DepofTe renda. Cum igiiur Incarnatio^ ju- 
xta doctrinam Sanctorum Patrum, non vitae humanae, 
sed mortalitatis et mortis sit assumptio, sequitur Chri- 
stnm in momento Incarnationis suae sacrificium fuisse 
auspicatum, quod toto vitae suae tempore produxit, et 
in^ruce consummavit. Denique conceptionem Christi 
fuisse miraculosam et supernaturalem facile colligitur 
e^ beatissima coelestium donorum copia et omnigena 
virtutum snppellectili, qua in momentb conceptionis suae 
^uit cumulatissime exornatus. 



190 



CAPUT VI. 

BB FESTO DOLOBUH BEATISSIMAE YIRGIMS FEKIA SEXTA 
HEBDOMADAE PASSIONIS. 

I. Jam pridem fuisse in Ecclesia celebrem memo- 
riam dolorum, quos Cruci adstans Virgo perpessa est, 
et, nisi etiam fallimur, peculiari festivitate cultam, me- 
rito conjicimus ex iis Sanctorum Patrum sermonibus , 
4\u\ de Martyrioj ye\ de Compassione Mariae Virgtnis, 
aut alio affini titulo inscribuntur, in quorum numero ii 
eminent, quos Amadeus Lausanensis Homilia V insci^i- 
pla de mentis robore , seu Martyrio Beatissiraae Vir- 
ginis , et S, Bernardus Clarevallensis edidere : neque 
enim sermones habere ad populum consueverant vete- 
res Patres, nisi in festis , in quibus fideles ad Eccle- 
siam conveniebant. Id ipsum indicare videtur sacra illa 
Cantilena, quam Stabat Maler, a verbis a quibus su* 
mit exordium, appellari solet : cum enim illud ^acra- 
rum cantilenarum genus, quas nonnulli Prosas SeqHen' 
tias alii appeliarunt, intra Missas, aut certe in sacris 
conventibus cani consueverint facile assequimur hanc 
ipsam quoque cantilenam in solemni Missa , aut certe 
in sacro conventu fuisse cantatam. Cani porro minime 
consueverant Sequentiae istae, seu Prosae, nisi in so- 
lemnioribus festivitatibus. Solemnis itaque jam pridem 
fuit festivitas instituta ad recolendos dolores, quos Virgo 
Cruci adstans perpessa est. Ceterum ad antiquitatem 
hujusce festivitatis statuendam conjecturis fidere non est 
necesse. Ejus institutio referenda ad provinoialem Sy- 
nodum Theodorici Coloniensis Episcopi anno 1M3 ha* 
bitam « in quo Conciiio ad Hussitarum Haereticornm 
comprimendam audaciam, qui Sancttssimas lesn Chri- 
sti et B. Virginis dolore confossae imagines sacrilego 
furore foedabant, constitutum est : ut Festum Comme- 
morationis^raefatae angustiae et Doloris B,Mariae Ftr- 
ginis deinceps singulis annis Feria sexla post Dominicam 
lubilate . . . solemniter celebretur : ut est in Collectione 
Conciliorum Labbeana. T. 12 pag. 365. Ofiicium reci- 
tatur in tota ditione Ecclesiastica ex Decreto Benedi- 



■1^^ i%ll @|9l* 

cti XIII die 22 Augusti 1725 et ex Decreto ejusdem 
22 Augusti 1727 recitatur in universa Ecclesia. Qua- 
propter scribit Guyetus de Festis propriis Sanctorum 
Lib. II Cap. ki Sunt B, Mariae titulo insiitutae vtriis 
in locig FeslivilateSf puta dolorum ieu compa$$ionis ejus- 
dem feria sexta ante Dominicam Palmarum Parisiis , 
Andegavi, Pictavii et alibi passim, 

II: Acerbissimo igitur dolore B. Virgincm in divini 
Filii passione fuisse confectam cum S. Ambrosio aOir- 
mainus ; quae tamen voluntatem Patris probe exp.lo- 
ratam habens, ut pro redemptione mundi Fiiius neci 
dederetur,. eodem tempore quo vehementer animo an- 
geb^tur , Dei justitiam et misericordiam adoravit , et 
ad ejus voluntatem animum confortavit suum, et nullo 
indecoro edito fracti animi indicio, ante Crucem pedi- 
bus stetrt summa fortitudine , atque constantia. Ante 
Crucem stabat, et piis spectabat oculis Filii vulnera^ quia 
expectabat non pignoris mortem, sed mundi salutem. 
Sunt verba Ambrosii in Cap. XX III Xucae. Praeclare 
etiam Hadrianus Mengot in Monitis Marianis p. 4 tno- 
nit. 24: Mariae fortitudo tota ejus vita, sed maxime in 
morie Filii epiituit, Licet nerao perfecte explicare va- 
leat , quantus fuerit dolor , quo Beatissima Virgo fuit 
affecta", ex nonnullis tamen capitibus potest aliqua ex 
parte investigari. Primo ex dignitate Christi patientis, 
quam contemptam atte considerans Beatissima Virgo, 
non potuit summo nbn ailici crOciatu. Quid enim vidit 
Maria in Christo ? Vidit in eo reepondet S. Bernardus 
pretium mundi, pretio vili distractum. Fortitudinem 
Sanctorum in agonia factam, Speciosum forma prae /5- 
liis hominumt plenum sudore sanguineo, l)ominum%un^ 
di, ut latronem comprehensum, Virlutem coelorumj ar- 
ctioribus vinculis constrictam. . . In coelis glorificatum a 
icelestissimis spretum Coelorum regemt a scelestis illu- 
^m. Secpndo ex innocentia Christi; na m do/or, inquit 
S. Thomas 3. p. q. 46 a. 6 augetur ex innocentia , 
in qmntum apprehendit nocumentnm illatum ut magis 
indebitum secundum iltud Isaiae Cap. 57: lustus autem 
Jptrity et non est qui recogitet in corde, Tertio ex acer- 
bitate passionis, quam Salvator sustgiebat; tantaenim 
fuit, quantam nemo unquam passus, aut passurus erat. 



192 mh 

Quarto ex praesentia Christi, objectum enim praeseos 
longe magis movet. Q»into eximpotentia Christum ad- 
juvandi. Sexto ex solitudine, quia consolantem non ha- 
buit iBealissima Virgo , sed etiam omnes experiebatur 
adversarios. Septimo ex horrendis calumniis et blasphe- 
miis, quas assidue audiebat vibrari in Christunu Nooo 
ex vehemehtissimo amore, quo Chrislum filium .&uuni 
proseqnehalur. 

III. Pictores iit dolpres B. Virginis expriniant , se- 
ptem giadiis trajectam pingunt. Qiiaerit Saxius PaPt. II 
De Laudibus Mariae pag. 168 id ubde.profectum sit; 
et ad septem Ordinis Servorum Fundatores refert; qut 
dolorum 6. Mariao contemplationi vacantes, eos ir^se- 
ptem divisere , quarum aliqui habentur in Evangelio, 
ceteri probahili ra.tione et auctoritate vjerisimiles.fiunjt. 
In memoriam dolorum, quos Beatissima Virgo passa est 
in morte Domini nostri lesu Christi , niger habitus a 
Patribus Ordinis Servorum usque asui initio assum- 
ptus est, uti legitur in Bulla Innocentii VIII. Insuper 
quod orantibus Septem Ordinis Fundatoribus Beata Virgo 
apparuit , et eisque patefecit , se in suos ServQS illos 
elegisse ,"et ab eis habitufn nigrum esse deferendum 
in memoriam dolorum , quos passa est in morte Uni- 
gehiti Filii sui, uti nbn solum legitiir ih Annalibus Fra- 
iris Archangeli Giani Lib, I centur, I Cap. l^, sed 
etiam in Dialogo Fratris Pauli Florentini ad Petrum Co- 
smact qui .raanuseriptusasservattir 4« celebri Bibliotheca 
Medicea. Rursus quod in antiqua Chrbnica Fratris Pe- 
tri de Tuderti , cui maximopere fides deferenda esse 
videtur, cum ea, quae scripsit» hauserit ab oro Beati 
Alexff de Falconeriis, qui fuit unus ex Septem Funda- 
toribus Ordinis Servorum, narratur, quod;^ dum Fun« 
datorum praedictorum apiritus examinabatur a Sancto 
Petro Martyre , qui- tunc Florentiae morabatur , Bea- 
tissima Virgo eidem Sancto Petro apparuit, ipsique pa- 
tefecit , se a Filio suo impetrasse , ut Ordo ip^e suo 
particulari servitio adscriberetur , habitumque nigrum 
gerere deberet in signum moestitiae quam ipsa in mor- . 
te Filii sui perpessa est. £x his etenim omuibus simul 
junctis, sicuti pro])atum esse videtur, habitum nigrum 
fuisse a Fratribus assumptum in memoriam Dolorum 



Beaiissimae.Virgints, ipsaqne in Yisionibus, ei Appa- 
ritionibus indicahte , suae voluntatis esse , ut habitus 
ille a Fratribus deferretur , sic argumentum non om- 
riino spern^ndum Insurgere posse videtur ad suadendum 
Ifnaginem Beatissimae Virginis septem Dolorum cum ha- 
bitti nigro pingi posse , et eodem habitu indutam ad 
publicam exponi posse venerationem. Praxis Ordinis 
Servorum in qua hahitui nigro faveret, non constituit 
consuetodinem Eccjesiae Universalis, et re quidem vera 
in plerisque Ecclesiis; ejusdem Ordinis fieatissima Virgo 
depicta videtur juxta morem antiquum, hoc est, colore 
caeruleo , et rubk-o. Si festum de Septem Doloribus 
Beatae Mariae Vtrginis occurrat in aliud Festum aitio- 
ris Ritus , transfertur in Sabbatum sequens. Si vero 
occurrat cum Festo Annunciationis ejusdem Beatae Ma- 
riae Virginis Vesperae dicuqtur de Annunciatione sine 
ComTnemoratioDe dfe Septem Doloribus. Licet Officia uni- 
versaiia sint regulariter transferenda , hoc tamen Odfk- 
crom de Septem Doloribus excipitur ab hac Regula , 
qoia non est transferendum nisi in Sabbatum sequens, 
et sic numquam ad tempus Paschale facienda est de eo 
festiva translatio. 

CAPUT V. 

DE FESTO VISITATIONIS B. MARIAE VIRGINIS. 

I. Ut primaevam Fesli hujus instituiionem a primis 
ejus eiordiis qnam possumus aUissime repetamus, re- 
Tocandum est in meipoHam ^patium praeteriti tempo- 
tis , quo Ecclesiae Catholicae concordia atque unitate 
misere distiacta, tunica lesu Christi inronsutilis perni- 
cioso partter ac diuturno schisjnate in partes avulsa , 
dissecta, et dilacerata futt. Ad componendas Ecclesiae 
turbas, et famosum schisma extirpandum , sojemnvta- 
tem hancprimus instituit Urbanus VI, sexto Idus Apri- 
tis anno Christi 1389 pontUicatus sui IX, ut paxunico 
necessaria a coelorum Regina ac Domina peteretur , 
quam mundus dare non poterat. Sublato e vivis Urba- 
no VI , antequam decretum de hac colenda festivitate 
more debito quaquaversum potuerit promulgari, fioni^ 
• Vol. 11. 13 



^ 19i ^ 

facius IX, ejus Successor, illud publicavit anno 1389. 
Dicuntur Franciscani Beligiosi hoc festiim celebrasse in 
suo Ordine jam tum ab anno 1263 , idest centum vi- 
ginti annis et amplius ante communem ejus institutio- 
uem. Sunt qui \eiint, usitatum f-uisse in Ecclesia Orien- 
tali , et in Syria celebratum Dominica quinta ea octo 
Dominicis, Natalem Domini praecedentibus, quae erat 
ordine quarta , huic festo natali praevia. Oflicium ec- 
clesiasticum , quo tehore et ritu vul^gatum apparuit a 
tempore Clementis VIII. auctorem habuit Petrnm Rui- 
sium de Yisitatione, Ordinis S. Francisci de Paula re- 
Hgiosum , qui adhibitus fuerat ad formationem Kalen- 
darii Roroani sub Gregorio XIII. Nunc nonnulla, guae 
ad stabiliendam hujus mysterii in variis locis venera- 
tionem conducunt , ex antiquis aliqupt Kalendariis ac 
Breviariis coacervemus. Exordium sumo a K<ilendaria 
Coptico, in quo ita legitur die 2 lulii : FestivUas Da- 
minae nosirae Deiparae Mariaej et itus ipsius ad Elisa- 
beth. Accedit Kalendar.ium Chaldaicum sive Syriacum 
Terbis italis, quae latine ita sonant: Visitatio B. F. Ma- 
riae facta esl Elisabeih. Hiijus fesli Officium, quo majore 
cum splendore et solemnitate perageretur, cum Octava 
<;elebrandunf) praescripsit Ecclesia Spirensis, uti liquet 
ex antiquo ejusdem Breviario. Idem quoad Octavam in 
diocesi Leodiensi. CurEccIesia secundo die lulii celebrat 
visilationem B. Yirginis, cum ex Evangelio constet eam . 
statim secutam fuisse post Annuntiationem. Azorius /»- 
siitutionum Moralium part. 2 Lib. I. Cap. 23 se ratio- 
nem probabilem invenisse arbitratur, cur ad secundam 
lulii.diem rejecta Gt memoria visitationis: hanc scilicet: 
guia iu.nc, vel pa^lo. anie, Visitatio finem habuit,\ei 
BeaiaVirgo domum suam rediit. 

II. Non sponte iter illud suscepisse Mariam, sed pe.- 
culiari Spiritus Saricti impulsu permotam affirmat Anti- 
pater. Ab humilitate perniotam Mariam , ut visitaret 
Elisabeth, docet Ambrosius tU Lucam Lib. II Num. 22. 
Sed alias quoque hujus itineris a Maria suscepti causas 
extitisse.quis dut)itei ? NonnuIIas Euthymius , aliique 
enumerant: Et hae.8unt: ut gloriosior essetexujtatipne 
loannis in utero, Christi conceptio, et praenunciatio: ut 
Ipannes a daemonis potestate, Christi adventu, eripcre- 



•i^ 195 ^ 

tar, et tam ipse, quam iilius mater Elisabeit) repleretur 
Spiritu Sancto. Ut Maria obedientiam hortatibus Spiritus 
Sancti, et virtutes alias in eo itinet-e suscipiendo prode- 
ret. Haec si Patrum dictis, similitudinibus quoque, et al- 
legoriis ex Scriptura desumptis conBrmare, atque illu- 
strare cupis, Carthagenam T. III HomiL Cath, Lib. YI 
ffom. .111 IV et V haec copiose persequentem consule. 
Viri praeclari non pauci, verisimile putant» Urbera Hcf- 
bron incblatu Zachariae, et Elisabethae fuisse honesta- 
tam.In hacopinione Baronius est, Toletus quoque, afii- 
que nobiles Scriptores, quos al1eg«t Augustinus Calmet io 
Lucam Caput I v. 39. Eideni opinioHi favet procul: du- 
bio Theophyius Baynaudus Dyptica Mariana pdrt, I 
funct, W n. 2: et cgregius Liberatus Fass.onius, De 
Cognitione 5. loannis iaptisiae. Alii iMierosolymis hanc 
laudem tribuunt. Alii oppidp Macherunte trans lorda- 
nem posito, alii in Belhleem, alii denique in Emmaus, 
seu certe prope Emmaus Zachariam moratum volunt. 
Nunc videndum, an Maria, nullo adhibito comite iter 
illud confecerit. Sapientissimus Benedictus XIV valde 
verisimile existimat, eam in itinere solam non fuisse; 
coroitenri vero illi fuisse losephum tuto.adirmari non 
potest.; Ayala in Pictore Christiano erudito Lib. .IV 
Cap. 6 num k existimat. quidem losephum irt itinere 
comitem fuisse B. Virginis ; sed Pictores graviter re- 
prehendit, quod praesentem eum pingant, cum Maria 
et Elisabeth inter se colloquuntur. Ut ad Zachariae ae- 
desMaria pervenit, Eiisabetham, cujus causa iter il- 
lud susceperat, statim perquisivit, et inventam sa1uta« 
vit. Et intravit domum Zachariae inquit Lucas, et sa- 
lutavit Elisabeth, His de salutatione a Maria Eiisabe- 
thae data, praelibatis, quae ei^ ea consecuta sunt, no- 
stra studia atque investigationem exposcunt. Suntvero 
subsultus toannis tum gaudio in utero matris, et gra- 
tla a loanne , et Elisabetha recepta. De loannis sub- 
sultu haee habet Irenaeus Lib. III adversus haereses 
Cap. 16; Quem loannes cum adhuc in ventre matris 
suae essetf et ille in vulva MariaCy Dominum cognoscens^ 
exultans salutabat. Simititer Tertullianus De carne Chri- 
tii Cap. XXI: Tacebit igitur, et Etisabeth propheiam por- 
tansjani Domini sui conscium infantem, et insuper Spi- 



*m i^^ m* 

ritu Sancto adimpUta. Athanasius ini hanc ipsam per- 
suasionem allegatur a Cassiano Lib. VII de Imarna- 
tione Domini Cap. 29 , et in Concilio Ephesino , haec 
scilicet elocutus : Mulli ergo Sancti fuerunt, ei mundi 
a peccato. leremias et ah utero sanctificaius est, et loanr- 
ne$ xum eeset in utero, exullavit in gaudio voce Mariae 
Theotocae, Hilarius Pictaviensls iis temporibus, quibus 
Athanasius floruit, doctrina, et pietate-fuit illustris. Is 
autem hic merito adducitur : etenim haec scriptis pro- 
didit in It6ro 11 de Trinitate num. 26 : Videamus igi- 
tur, quae sunt ministeria conceptus. Angelus Zachariae 
loquitur^ sterili partus affertury de incansi loco Sacerdos 
mutus egreditur. loannes in vocem adhuc . utero matris 
detentus erumpit. Alii etiam Patres eadem tradunt, at- 
que in primis Cyrijlus Hierosolymitanus : etenini do- 
cet, npvisse loannem Dominum advenientem, seque pro- 
pinquitate, et accessu sanctificantem , cognitionemque , 
et gaudium ex ea re conceptum subsultu suo prodidis- 
se. Addit loannem in hoc praeferendum esse leremiae, 
quod uterque sit quidem sanctificatus in utero, sed non 
ttterque in eo prophetav^rit : loannes ienim in utero 
prophetavit, non item leremias. Sed praestat ipsa Cy- 
rilli verba describere. Qui (loannes) inquit. Catechesi III 
De Baptismo num. VI etiam in utero mairis cum gesta' 
retur, a Spiritu Sancto sanctificatus est. Sanctificatus esi 
eodem modo Hieremias, sed non prophetavit in utero. 
Solus loannes in utero conclusus escsilivit in gaudio : et 
eum corporeis oculis non videret, Dominum suum agno- 
vit spiritu. Epiphanius eamdeTn sententiam confirmat 
sua auctoritate : haec etenim de loianne scribit in £«- 
hro II adversus haereses LXH num. 5: Qui cum ad~ 
huc mairis utero contineretur , Domini sui ingressum 
agnovit , et exiliii. Nec omittendus sane est Cyrillus 
Alexandrinus. Is Monachis Aegyptiis scribens iila ipsa 
expressissima Athanasii verba recitat , approbatque , 
quae nos antea attulimus. Idem docent Leo Magnus , 
Bafeilius Sdeuciensis, ChrysoJogns, Venerabilis Beda, 
Rupertus , Bernardus , et.Bonaventura. Euthymiam , 
Theophylactum , Nicephorum his adjungunt Maldona- 
4;u8; et Carthagena; alios. pprro adjicluht Theologi alii, 
adeout constet ^ communem , vulgatumque apud Pa^ 



^ 197 mh 

tres fuisse eam , quam vindicanius opiniouem. Merito 
itaque Ecclesia nostris ipsis temporibus vetustis exem- 
plis, et monumentis inhaerens, baec in bymno S. loan- 
Dis canit : 

Ventris obstruio recubans cubili^ 
Senseras regem thalamo manentem: 

IIL Sed quis vetat, ne Protestantes eliam adjiciamus: 
ex borum scilicet etiam testimonio , atque auctoritate 
constabit, immerito nos irrideri a nonnuliis recentiori- 
bus Criticis, quibus displicet, quod miraculo adscriba- 
mus loannis irfventre adhuc matris delenli subsultum. 
Brentium praeire voio, qui ad hunc niodum Lucae, de 
quo disserimus, locum explicat : Vide obiecro mifd in- 
gens miraculum. Ad salutationem Mariae saliit infans 
loannes in utero Elizabethae, Pellicanus in Commenta- 
riis in hunc Lucae locum eandem prorsus senteotiam 
tenet. Adjicit egregilis Liberatus Fassonius in elabora- 
tissima Dissertatione , quam inscripsit : De Cognitione 
S. loannis Baptistae in matris utero N. 3 Bucerum , 
Zeschium , et loannem Georgium Walchium inter pro- 
testantes summi nominis viros. Quod si theologicam ra- 
tionem adjici vis, ecce illam^ Si niirabilis prorsus, et 
naturae limites , ordinemque non superasset loannes 
subsultus*, eum dcscribere omisisset Evangeiista. Cur 
enim rem obviam, et naturae iimitibus contentam re- 
censuisset, qui tot omisit Mariae, Elisabethae, et loan- 
nis praeclara gesta? Quid quod haud obscure Elisabe- 
tha declarat, agnovisse se Mariae excellentiam, et Do- 
mini in ejus ntero conclusi praesentiam ex subsultu il* 
io , seu exultatione , quam il^ai significavit ? Exultavit 
infans in utero meo, lUansit autem Maria inquit Lucas 
cum illa ( Eiisabetha ) quasi mensibus tribus. Ad quae 
verba non pauci Interpretes monent, per it^tegros tres 
njenses non permansisse apud Elisabetham, Mariam Vir- 
ginem. Itaque si Theophylactum, Euthymium et Nice- 
phorum audis, quos sequitur lansenius Iprensis in lo- 
cum hunc Mansit autem Maria cum Elisabeth circiter 
nhensibus tribus : deinde reversa est, Eadem tradit Ti- 
tus Bostrensis, cujus verba Novatus allegat : Idem porro 
Novatus his , quos citavi , adjungit Rupertum , lanse- 



•s?fe 198 ®^ 

nium Gandavensem, et Cajetanum. At muUo aliter vi- 
sum est aliis etiam doctissimis, et antiquis DoctoribuSy 
quibus adhaerent non pauci ex recentioribus. Sed prae- 
stat inter alios S. Petri Damiani verba producere: Virgo 
inquit, in Commeniariis Lib. II num. 29 et 30 festinat 
ad Elisabethj et trihus mensibus praesentia sua cognatae 
dignatur hospitium , donee noni mensis fine , concluso, 
nativitas imminet Patriarchae, 

CAPUT VI. 

D£ FESTO BEATAE YIRGINIS DE MONTE CARMELO. 

I. Si Patribus Carmelitanis credimus , vetusta , pro- 
babilique fatione edocemur, pios aliquot homines, qui 
vestigiis Sanctorum Prophetarum Eiiae, et Elisei insli- 
terant, S. loannis Baptistae concionibus permotos fuis- 
se, ut lesum Christum promissum in lege Messiam agno- 
scerent , et testarentur. Id postquam) praeslitere , pe- 
culiari quodam affeclu Beatissimam Virginem , cujus 
colloquiis, ac familiaritate frui potuere, adeo venerari 
coeperunt, ut primi omnium in eo montis Carmeli lo- 
co, ubi Elias olim ascendentem nebulam Virginis typo 
insignem conspexerat, eidem purissimae Virgini sacel- 
lum construxerint , aliaque eidem adhuc viventi dein- 
ceps adhibuerint pietatis , venerationisc[ue« argumenta. 
Ne vero id temere dixisse videantur Carmelitae, testes 
proferunt losephum Antiochenum, loannem Hierosoly- 
mitanum , et Cyrillum. Quod si ad obtinendam Bdenoi 
bi satis non sunt, recentiores Scriptores iis adjungunt, 
atque in primis Arnaldum Bostrium , in Breviloquio ; 
Danielem a Virgine Maria , in Vinea. Carmeltlarum ; 
aliosque eti^am. Quibus tamen, iisque etiam, quae Pe- 
trus Thomas Saracenus in Carmelitarum Menologio tra- 
dit, obsistunt pleriimque ii, quos Criticos appellare coq- 
suevimus. lidem porro Critid non verentur impugnare 
alias Carmelitici Ordinis traditiones. Praeterea nota est 
apparitio Beatissimae Virginis Bealo Simoni Slok: nar- 
raturenim, ab ea praedicto Beato exhibitum fuisse sa- 
crum Scapulare, ut ea caelesti veste Sacer Ordo Car- 
melitarum dignosceretur, et a malis ingruentibus pro- 



•^ 199 ^ 

tegeretur. Fertur etiam, Beatissimam Yirginem Mariam 
promisisse filiis inScapularis Societatem relatis,dum igne 
P^rgatorii expiabantur, se solamen esse praestituram» 
et celerem in caelestem Patriam adventum impetratu- 
ram, si abstinentiam, et preces quasdam statutas frequen- 
tassent, ac pro sui status ratione castitatem coluissent. 
De Virtutibus porro, Miraculis, et Beatilate prae dicti Si- 
monis phira habentur apud Bollandianos ad diem 16 Maji. 
II. Quoniam vero a Protestantibus jsacrum Scapulare 
[cujus etiam emolumentum in hac festivitate recolitur), 
ejiisque delatio reprehenditur sic eos rejicimus. Ad Ka- 
cri Scapularis commendationem necesse non esse , ut 
ea omnia. quae de exordio, continuationc, et per Orien- 
tales provincias Carmelitici Ordinis propagatione, illius- 
que privilegiis Carmelitici Scriptores narrant , ad Cri- 
ticae regulas expendantur. Satis Doctorum judicio est, 
ad sacri Scapularis commendationem , quod illud tes- 
sera quaedam sit obsequii Beatissimae Yirgioi adhibiti: 
hoc scilicet ipsum non levo pietatis erga Virginem ar- 
gumentum est, ideoque arrha quaedam pracsidii a Vir- 
gine deferendi iis, qui hoc argumento eam colunt. Illa 
ipsa Beiparae imago, quae in iisdem Scapularibus ex- 
tat , pietatem plurimum alit , daemonem in fugam si 
pie gostetur agit, aliaque praestat commoda, quae sa- 
crae Deiparae Imagines habent. Multa legi possunt apud 
Theopliyhim Baynaudum in suo Opusculo, cui titulus: 
Scapulare Marianum iUu$lraiufn inter ejus Opera T.VII. 
Festivitas Beatissimae Mariae de Monte Carmelo non 
sine gravi instituta est judicjo, et in universali Eccle- 
sia cum Ofiicio et Missa propria celebratur. £am pro 
Carmelitartim Ordine an. 1587 approbavit Sixtus V, ejus- 
que Oiliciuhn pro eodem Ordine Paulus V ex Decreto 
S- Rituum Congregationis novis auxit lectionibus a Ve- 
nerabili Cardinali Bellarmino recognitis. Eamdem Fe- 
stivitatem temporibus ab aetate nostra haud ita remo- 
tis una cum Ofiicio ad aliquot Civitates, ProVincias, et 
Regna, ut Episcoporum et Populorum, devotioni gra- 
tificarentur Romani Pontiiices extenderunt, quod ex S. 
Rituum Congregationis Actis colligitur. £am denique 
cnm Ofiicio et Missa nunc universa celebrat Catholica 
Rcclesia ex Decreto Benedicti XIII. 



200 Ǥȥ 
CAPUT VII. 

BE F6STIVITATB SAMCTAB MABIAE AD MYES. 

I. Festivitas S. Mariae ad Nives peculiaris Ronianae 
Ecclesiae haec olim erat: eamque ob causam in miilUs 
yeteribus KaleDdariis omittitur: at quum Romanum Bre- 
viarium ia plurimi^ Ecclesiis adhiberi coepit, celebrari 
etiam coepit in iisdem Ecclesiis ea, de qua nunc disse- 
rimus festivitas. Novimus quidem Tillemontium , Bail- 
letum , alios Criticos , animose asserere , id quod de 
nive aestivis diebus nocte delapsa, et ejns indicio a R. 
PoDtifice in S. Mariae honorem erecta Basilica dicitur, 
nec vetustis, nec probabilibus monomentis inniti nimi- 
r.um nullus vetustus, ac probabilis Scriptor id posteris 
tradidit ; primumque omnium, quos novcrimus, hujus 
narrationis auctorem habefnus Petrum do Natalibus sae- 
cnli XV Scriptorem, pium quidem, sed nimio plus crc- 
dulum. At vero P. Sollerius vir docti.ssimus Martyro- 
logia allegat, in quibus Dedicatio & Mariae ad NiveS' 
notatur. Verba porro Mariae ad Nives, procul dubio 
miraculum delapsae nivis innuunt. Insuper Cl. Abbas 
de Angelis De Basilica S. Mariae Majoris Lib« II Cap^ I 
aftirmat in archivio Basilicae S. Mariae Majoris servari 
Bullam authenticam a Nicolao IV primo sui Pontifica- 
tus anno, ideoque aut anno 122S, aut certe subsequenti 
editam, in qua baec qccurrunt : ■Cupienle& igitur^ ut 
Ecclesia nostra ad honorem Virjinis ejusdem construcla, 
oujus quidem slructurum gloriosus Deus i» Sanctis suis 
per immissionem nivis aestus tempore mirabililer indica- 
viU congruis honoribus frequentetur, Pins II cdictionem 
edidit , eam qiioque a Clarissimo de Angelis allatam t 
et deinceps a Benedicto XIV excitatam, cujus authen- 
ticum exemplar in Liberianae Basilicae Arcbivio serva- 
tur: in qua edictione eadem Libecjana Basilic^ dicitur 
Divino aestiva^ nivis miraculo aedificata, Mooumenta 
alia , eaque vetusta allegant Baronius , Severanus , de 
Angelis, aliique etiam, iis in locis, quos allegat doctis- 
simus Benedictus XIV. Indubitatum est etiam, Viros 
praestantes, et quos Dovimus ab approbandis fictis» aut 



■W@0 ^vl ^JISSS* • 

etiam dubiis miraculis alienissimos , quos S. Pius Y 
emendando, edendoque Romano Breviario praeposuit r 
iliud , quod' dicimus , miracuium approbasse. Arbitrati 
suntpraeciarissimiTheoIogi huic narrationi apprimemo- 
Ditum illnd convenire, quod his verbis expressit Claris- 
simus Papebrochius: Contingit etiam saepe traditionis^ 
$ubstantiam lalem esse, ut non nisi temere possii in du- 
bium revoeari eiiam res coaevorum iestimoniis destituta^ 
n. Liberii tempore illud contigisse Romanum Mar- 
tyroiogium, et Breviarium jussu S. Pii V emendatum, 
atque editum aflirmant. Id quoque aflirmant Yiri alii 
praeclarissimi nempe socii Bollandiani, Benedictus XIV^ 
aliique non pauci.Nec temere id aflirmantvetenim prae- 
ter quani quod vetustissima, et vulgalissima Traditio id 
docet, Liber PontiOcalis de Liberio agens haec habet: 
Hic fecit Basilicam nomine suoy juxta macellum Liviaer 
docent aulem viri eruditi macellum Liviae in Exquili- 
DO roonle fuisse extructum. Docet nos doctissimus Pon- 
tifex Benediclus^XIV, non in omnibus Romanae Urbis- 
Ecclesiis hujusce BasiJicae dedicationem fuisse celebra* 
tam : quin ctiam subsequenti, idest XIII, saeculo, mi- 
Bime fuisse ceiebratam ex eo conjicit , quod Grego- 
rius IX jusserit quinta Augusti die rccoli solemnem 
memoriam S. Dominici Ordinis Praedicatorum institu- 
toris. Porro id minime statuisset Pontifex , si eo die- 
Romanus Cie.rus dedicationem S. Mariae Majoris reco- 
luisset. Superest itaque, ut dic^mus. in sacra tantummo- 
do S. Mariae Majoris Basilica illius dcdicalionem fuis-> 
se actam Arbitrantur plerique saeculo XIV coepisse 
eam , quam dicimns, festivitatem , in aliis etiam Ro- 
manis Ecclesiis; idque aflirmant Pagius junior , et do- 
ctissimus Benedictus XIV, ex* quo etiam discimus Ro- 
dulphum Tungrensem Romanis fcslivitatibus eamdem 
dedicationem accensuissc. Deiiftcps ab aliis etiam , qur 
in aliis rogionibus degerent , fuisse eamdem dedicatio- 
nem celebratam ex scriptis, et typis editis Kalendariis^ 
Missalibus, et Breviariis discimus : in iis enim fere om- 
aibus notatur festivitas Sanctae Mariae ad Nives. 



•3g^ 202 m- 
CAPUT VII!. 

DE FESTIVITATE ASSIMPTIOMS BEATISSIVAE VIRGINfS. 

I. Celebris est in lure Canonico Solemnitas Assum- 
ptionis B. Mariae, ut vidcre est in Can. I de Consecra- 
tione Dist. 3 et Cap. ult. de Feriis. Et Suarez Tom. I 
de Religione Lib. II Cap. 8 num. 13 de hac solemni- 
tate ita loquitur : Feslum hoc maxime proprium ipsius 
VirginiSt et inier feslimtales ejus habet guamdam excel" 
lentiam, quia gloriam, praemium ac triumphum Sanctis^ 
simae Virginis nobis repraesentat. In vetustis monumen- 
tis haec Festivitas appeilatur Dormitio, et re quidem 
vera in Libro Pontificali de Sorgio legimus: Constiiuit^ 
ut diebus Adnunciationis Domini, Dormitionis et Natim^ 
tatis Sanciae Dei Geniiricis . . . Litaniae exeant e Sancto 
Hadriano, et ad Sanctam Mariam populus occurrat, In 
Marlyrologiis Beilae, Adonis, Usuardi,«et in aliis item 
Festum enunciatur Sanctae Mariae Dormitio, vel ut in 
Kalendariis Allatii et Frontonis, Solemnia de pausatione 
Sanctae Mariae. Sed ut optime advertit P. Rocca Tom. I 
Operum pag. 213 Dormitionem, ac Assumptionem idem 
valere. Idque eliam probari potest lacobi Pamelii ver- 
bis, qui in Notis ad Epistolam S. Cypriani 24- ad finem 
numeri 13 ita scribit : Cerie Dormitionis , vel Assum" 
ptionis B. Virginis Fesiufk celebratum constat jam ab ae- 
tate Divi Hieronymi, et Augusiini. Cum quo consentit 
doctissimus P. Le Quien Ord. Praed. in sua editione 
Operum S. loannis Damasceni Tom. 2 pag. 857. Qui- 
dam existimant, Assum|gionis Festum Apostolos insti- 
tuisse : Verum S. Bernardus celebri Epistola 174 scri- 
bit : Accepi sane ab Ecflesia illum diem cum summa 
veneratione colendum, quo Assumpta ( B. Maria) de sae-- 
culo nequam, Caelis quoque intulit celeberrimorum Festa 
gaudiorum. Quamobrem Festivitatis hujus institutio ad 
Ecclesiam videlur referenda. Thomassinus Tract. de Fe- 
stis Lib. II Cap. 20 num. 10 ostendere satagit , post 
Concilium Ephesinum, quo damnatus^fuerit NestoriuSy 
longe lateque ejusdem cultum fuisse diffusum , multis 
in ejus honorem excitalis templis, et Festivitatibus in- 



stitutis. Praectarissima haec celebritas Octavam habet» 
quam instituisse Leonem IV anno Skl tradit Pontifica- 
lis Anastasii Liber. Magnae huic solemnitati praecedit 
pervigilium cum jejunio ; ac jejunium quidem valde 
aotiquum esse oportet, cum de eo tanquam de re usi- 
tata in Romana Ecclesia mentionem facit Nicolaus I 
Pontifex creatus anno 858 nam Cap. k Epistolae ad Bul- 
garos scribit , jejunium hoc ab Romana Ecclesia anii' 
quitus susceptum, et religiose servatum fuisse. 

n. Festum Assumptionis Beatae Vifginis antiquiores 
Galli mense lanuarii celebrabant vide Mabillonium de 
Ulurgia Gallicana Lib. II pag. 118 et 119. Unde in 
Missaii Gallo-Gothico statim post Epiphaniam occurrit 
Missa in Adsumptione Sanctae Mariae Mairh Domini 
nostri, Etiam in quibusdanf Martyrologiis vetustis Hie- 
ronymianis Depqsiiio Beatac Virginis, die XVIII lanua- 
rii commemoratur. Plura vide apud Florentinium in no- 
tis ad Martyrologium Lucense , die 18 lanuarii, et in 
exercitatione de Assumptione Deiparae, At XVIII Ka- 
lendas Septembris Romanum Bedae genuinumi Adonis, 
et Usuardi Martyrologia de Dormitione Sanctae Mariae 
agunt. Hodie iitraque Ecclesia mortem et Assumptio- 
nem Beatissimae Virginis die quinto decimo Augusti ce- 
lebrat. Festivitas*Assumptionis eratque apud antiquos 
Monachos una ex quinque praecipuis anni festivitati- 
bus; in qua proinde eo^dem omnino ritus observabant 
quos in Natali , in Resurrectione Domini , in adventu 
Spiritus Sancti , et in festis Patroni cujusq.ue loci. Ad 
quartam cujusque Nocturni Lectionem incensum oifere- 
batur ut videre est in Ordinario Tullensi. Tres post fe- 
stum ipsum dies ex Dionysianis , et S. Germani con- 
suetudinibus erant p^rorsus so!emnes, quemadmodum in 
Resurrectione et in Pentecoste. Singulistliebus nova le- 
gebantur Evangelia. 

in. Quoad sententiam Ecclesiae de Assumptione Bea- 
tissimae Virginis ait Baronius in Annotationibus ad Mar^ 
tyrologium Romanum die XV Augusti, in eam partem 
propensior videlur, ut una cum carne assumpta sit in 
Coelum. Nam in hujus diei ceiebritate iitas Sanciorum 
Patrum Homilias legendas tradiditj quibus eadem de 
ejvs Assumptione firmantur; quae quidem sententia cum 



*m 20!i^ m- 

plurimorura Theologorum aucloriiate, tum ettam com- 
muni consensu Fidelium jam recepto videtur. Antiquis- 
timum ac locupletrssimum hujusce mysterii testem pro- 
fert Synodus lerosolymitana praeslde Dosithep leroso- 
lymorum Patriarcha adyersus Calvinistas an. 1672 ce- 
lebrata, Cyrillum scilicet Alexandrinum mHomlia de 
Dormiiione Virginis haec proferentem : Quidnam ett 
magnum illud signum, quod apparuit in caelo, uU #1 
Deus hahitat, et caelestes virtutes assistunt ? Ipsa pro^ 
cul dubio est Vifgo Sanctissima, quae magnum in terra 
signum cum extilerit, eo quod Deum in carne genuil, 
et post partum integerrima Virgo permansit ; recte ei 
signum esse dicitur in caelo, eo quod ipsa cum corpore 
assumpta est in caelum, Adde , si vis, eos sermones, . 
quos de eadem festivitate edidere Patres, quos sermo- 
nes recenset Fabricius Tom. IX Bibliothecae Graecae 
pag. 116 et seqq. Yenio ad Latinos. Quis omnium prior 
e Latinis eam, de qua agimus, virginei corporis assum- 
ptionem ad coelos tradiderit , incertum est. Gregorius 
Pontifex cognomento, et re ipsa MagnMS ad vetustatena 
ejusdem persuasionis comprobandam adduci merito po- 
test. Etenim in Libro Sacramentorum ante Missam fe- 
sti Assumptionis Beatissimae Virginis oratio haec legi- 
tur : Veneranda nobis Domine hujus Riei festivitas opem 
conferat sempilernam^ in qua Sancta Dei Geniirix mor- 
tem subjit temporalem, nec iamen mortis nexibus depri- 
mi potuit etc. Quid enim significant verba illa : nec 
tamen mortis nexibus deprimi potuit, nisi quod mortua 
diu non permansit, sed mortis vincula veluti disrupit, 
et vicit, excitata scilicet a mortuis, et corpore ipso ab 
caelos elata ? Hildebertus id Ipsum docet. Ecciesiam 
porro Gallicanam jam dudum pro hac stetisse senten- 
tia , manireslo«Bssequimur ex Missali Gothico. Si Hil* 
dephonso Toletano tribuis sermonem sextuni de Assum^ 
piione^ habes profecto vetustum valde Scriptorem, qui 
affirmet aetate sua multos pietate praestantes viros eam, 
quam dicimus, corpoream Deiparae assumptipnem pro- 
pugnare. Expressissime anima , et corpore ad coeloft 
elatam Yirginem : quam quidem rem Assumpiionis Ma^- 
riae vocabuiis intelligimus, affirmat Hildebertus Ceno- 
manensis , tum Turonensis Archiepiscopus Serm. I in 



*m 205 »h 

Festo Assumplionis^ Idipsum docet Fiilbertus Carnoten- 
sis Sermone II de Nativitate Virgini$. Assentitiir his 
Petrus Damiani Sefrmone De Jssumpdone num. /. Lu- 
culento sermone id ipsum proseqnitur Bernardus Ser- 
mone I De Assumptione, Hugo a S. Victore Lib. III 
Erudit. Theolog, corpoream Deiparae Assumptionem as- 
serit. Petrus Blesensis Bathoniensis Archidiaconus eidem 
opinioni paritcr favet. S. Thomas Opusculo octavo quod 
est Eocposilio super Salutatione Angelica, pag. 7G agens 
de tribus maledictionibus , quae datae sunt hominibus 
propter peccatijm ita scribit : Terlia fuit communis m- 
m, et mulieribus, ut scilicet in pulverem reverterentur, 
Et ah hac immunis fuit Beata Virgo, quia cum corpore 
e$t assumpta in caelum. Idem docent Melchior Canus, 
de Locis Theologicis Cap. X ; Petrus Canisius , de Dei- 
para Lib. V Cap. 5 ; Sotus , in IV Sentenliarum Di- 
slinct. 43 quaest. 2 art. 1 ; Suarez, in tertiam partem 
quaest. 33 art. I disp. 22 sect. 2 dub. I; Raynaudus, 
in Diptycis Marianis part. II punct. 2 num. i. 

JV. Praeclaram quoque exhibent Breviaria ad id quod 
agimus ostendendum, probationem. Habent inter Octa« 
yam , et in Octava ipsa tectiones legebantur Bernardi 
et Damasceni quibus expressissime docemur, Virginem 
Deiparam a mortui» fuisse excitatam, et illius corpus, 
sive Angelorum opera , sive alia Deo nota , nobisque 
abdita ratiqne coeio illaturo. Nec conteninas volo Mis<- 
satia quae ipsissimas habent preces, quas exhibent Co- 
dices Gelasio et Gregorio Magno tributi, vel tam affi- 
nes, ut pene ipsissimae dici possint. Piae , et religio- 
sae seotentiae de assumpto in coelos Virginis corpore 
rationes item theologicae sufTragantur petitae ex digni- 
* tate Matris Dei , ab excellenti Virginltate , ab insigni 
supra homines omnes, et angelos sanctitate, ex intima 
cum Christo Jilio conjuctione, et consensione, ex Filfi 
in Matrem dignissimam aflectu. His nihilominus minf- 
me refragantibus, nulla adhuc Ecclesiae prodiit defini- 
tio de Beata Virgine corpore et anima in coelum as- 
sumpta, definitio nempe id reponens inter articulos Fi- 
dei, quemadmodum docet Dominicus Soto in 4 Senten- 
tiarum dist. 43 quaest. 2 art. I ubi haec habet : lam 
wo temporum curriculo opinio haec, quod in Corpore^ 



'«G» 206 6^ 

et Anima fuerit in coelum assumpla plurimum inoletit, 
Nondnm iamcn inUr articulos Fidei creditu nccessariot 
relala est, quamvis sit pienlissime cv^dendum ; nam in 
CoUecta illius Festi ail Ecclesia, quod nexibus nmrtis 
deprimi non potuit. Sequitur Mclchior Ganns Lib. X 
de Locis Theologicis Cap. 10 sic inquiiens: Beatam Vir- 
ginem non esse in coelos cum corpore assumptam, licei 
Fidei minime adversum stt^ quia tamen communi Eccle^ 
siae consensioni repu^nat; peiulanti temtritf^te dicerelur. 
De loco ubi ea mortua sit, duo circumferuntur seiiten- 
tiae. 'Quidam putant Hierosolymis obiisse ; quae opi- 
nio nititur S; Damasceni auctoritate , qui in Homiiiis 
de Dormilibne B. Virginis iiarrat ex Euthymiana Hi- 
storia, luvenalem Episcopum Hierosotymorum Marciano 
et Pulcheriae Augustis de retegendo Mariae corpore 
solicitis respondisse, Hierosolymis mortuam, et Gethse- 
mani sepultam. Idemque tradit Andreas ex Mona^^ho et 
Presbylerd Hierosolymitano Episcopus Crelensis , cum 
oratione secunda in Dormilionem Sanctissimae Dcipa- 
rae allirmat, illam in monte Sion, qui pars est Urbis 
Hierosolymitanae,- naturae obsecutam legibusfinem vitae 
accepisse. Quod ipsum docet Cedrenus, in Compendio 
ifttfortartim pag.149; Ct Nicephorus Cailistus, Lib. XV 
Historiae Ecclesiaslicae Cap; 14. Hanc venerabiHs Ca- 
nisius opinionem sequitur Lib. V Cap. 3 de Maria Dei- 
para Virgine, Ejusdem multo anlea fuit sententiae Guer- 
ricus Abbas S. Bernardi discipulus , qui Sermone se- 
cundo de Assumptione, 06 hoc ipsum, inquit, creditur 
invalle Josaphat commoratam { B. Virginem ) ti6t et «c- 
pulchrum ejus monstratum. Et Urbanus II Summus Pon- 
tlfex Sermone , quem habuit in Claramontana Synodo 
anno 1095 ait in valle losaphat fuisse sepullam. Qua-* 
resmius in Elucidationc Terrae Sanctae Lib. IV Cap. l 
et seqq. Tom. 2 narrat, extra Hierosolymam in media 
valle losaphat prope Gethsemani snb monte Otiveti si- 
tam esse amplam Ecclesiam in honorem Deiparac de- 
dicatam , in qua est B. Virginis sepulehrum.* Qui lu* 
venalis auctoritatem respuunt, nec sibi persuadere pos- 
sunt , Beatam Virginem Hierosolyniis obtisse , putant 
mortuam esse Ephesi. Quo anno aeta.tis, et quo anna 
Christi obiit Maria Virgo , nihil comperti est , ob va- 



207 

rias, et inier se discrepantes Scriptoriim sententia. Nam, 
ut est in Annalibus Baronii ad annum kS g 5. Nice- 
phorus. ex Evodio prodit, eam \ixisse annos quinqua- 
ginta novem. Andreas Cretensis Oraiione prima in Dor- 
milionem Sanctissimae Deiparae , nihil definiens , hoc 
solum dicit, illam migra$$e ab humanis ubi ad extremam 
devenissel senectutem. Epiphanius Preshyter Ecclesiae 
Coflstantinopolitanae annos duos' et septuaginta ei tri- 
buit. Quod ettam Cedrenus facit in Compendio Histo* 
riarum. Itaque dubitatur etiam, quo anno Christi obierit. 

CAPUT IX. 

BE FESTO NATIVITATIS BEATAE MARIAE YlBGINIS. 

I. AzoTxns ]n$titutio.num Moralium part. 2 Lib, I 
Cap, i9 guaest, 1 putat temporibus Ephesini, et Chal- 
cedonensis Conciiii nativitatem Virginis pecuiiari festi- 
vitate celebrari coepisse. Nec defuit qui ad hanc , de 
qua agimus , festivitatis antiquitatem comprobandam » 
sermouein Augustini adduceret , illum ipsum scilicet , 
quem in die Nativitatis Virginis Romana legit Ecclesta: 
et sic se habet :• Adest nobis, dHeclissimi, opfatus dies 
Beatae ei Yenerabilis Virginis Mariae : idco ciim summa 
exultatione gaudeat terra noslra tanlae Virginis iUu" 
slrata natali. Hutc opinioni aQinis ea est, quam pro- 
ponit Saussay in Martyrologio Gallicano, et sequuntur 
Saxius in Dissertatione de sacris corporibus Gervasii, 
et Protasii , aliique etiam. Censent hi , S. Maurillum 
Mediolanensem, Sancti Martini discipulum, ac deinceps 
Andegavensem Episcopum, festivitalem hanc in Galliis 
instituisse. Thomassinus De Feslis Lib. H Cap. 20 n.2, 
3, et 4- Fulberti Carnotensis tempore institutam putat* 
Apud Graecos valde antiqua fuit haec Deiparae festi- 
vitas, sed quo determinato tempore ea agi coeperit in- 
certum. Qubad Latinos prioribus Ecclesiae saeculis hon 
fuit [ in tota saltem Ecclesia ) peculiari solemnitate culta 
Beatissimae Mariae Virginis Natjvitas^ Id scilfcet per-- 
spicue videtur erui ex iis Pe.tri Cellensis Abbatis ver- 
big Lib. VI Epist. 23: Non erat ab initio Nativitas Vir- 
ginis in Ecclesia solemnii , sed crescente Fidelium devo- 



H» 208 »h 

iione addita est praeclarie Eccltsiae solemnitatibus, Mi<- 
rum itaque non est, si Augustini tempore miniroe ce*- 
lebrata fuerit in ArHca, pecuHari festivitate Mariae Na*- 
tivita. Id manifesto assequimur rx Sermonibus ejusdem 
Augustini. Hinc attendat inSermone 287 inquit. charitOM 
^estra, quam magni kominis nativitas facta sit : nata^ 
les dies carnis nuili prophetarum, nulli patriarcharum^ 
fiemini Apostoltk^um celebravit Ecclesia: solos duos na- 
iales celebraty hujus et Christi, Quod autem attinet ad 
sermonem ilium S. Augustini , qui legitur in Officio 
hujus diei , in eo quidem gcnuinus S. Doctoris foetus 
agnoscitur, sed non in Nativitate, bene vero in Annun- 
ciatione Deiparae Virginis habitus est , et ievi muta- 
tione facta ad Nativitatem translatus fuit ; sic enim le- 
gitur in Sermone S. Augustini : Gaudeat terra nostra 
tantae Virginis illustrata solemni die. Id jam pridem 
animadvertit , monuitque Florentinius m Annotat, ad 
Martyrologium a se editum ad octavam Septembris diem 
haec scribens : Quamquam enim sermo Divi Augustini 
in Ecclesia legatur, et ipsius revera sit, Nativitali ta- 
^men accomodatus esty licet in Annuncialioiu dictus fue^ 
rit. Haec quoque adnotavit sapientissimus Pontifex Beh 
nedictus JCIV. 

II. Sane antiquissimatn esse in Eccleeia Romana fe- 
stivitatem hanc, comprobant Responsoriate, et Antiph^^- 
narium Ecclesiae Romanae. tiis adjice Sacramentalia 
Pamelii Rocchae , Menardi , aliaque etiam , quae pro- 
cul dubio antiquissima sutit , * et ab Ecclesia RoniaDa 
provenientia. Notatur pariter m ^ Sacramentario Grego- 
rii Magni, et in Romano Frontonis Kalondario. Quid, 
qiiod antiquitatem hujusce in Ecclekia Romana festiyi- 
tatis declarant ea , quae de Sefgio Romano Pontific^, 
q^ui anho 688 Romanam Ecctesiam regebat, Anastasius, 
quem Bibliothecarium appellant , tradit haec nempe : 
Constiluitj ut diebus Annunciationis D^mini^ Nativita- 
tis, et Dormilionis Sanctae Dei Genitricis , semperque 
Virgini^, et S, SimeoniSt quod Hypapantem Graeci ap^ 
pellant, Litania exeat a S, Adriano, et ad S. Mariam 
populus occurrixt. Ut porro de aliis Ecclesiis , et coa- 
tinuatione ejusdem festivitatis in aliis provinciis ali- 
quid dicam , -ejusdem festivitatis meminere Usuardus » 



««» 209 «f> 

4itque Adonis Martyrologium antiquissimura a.FiorenU- 
nio editum. Saeculo septimo celebrata fuit haec festivi- 
tas in Hispania. Nimirum in co Libro, qui de perpetua 
Yirginiiate S. Mariae inscribitur, quique a Fevaiden- 
tio, aliisque etiam nobilibus Scriptoribus S.Hdephonso 
tribuitur haec occurrunt: NuUius igitur in Bibliotheca 
Patrum T. XII pag. 566 nativilas celebratur in rQun' 
do^ nisi Chri$ti, et ejus ( de Maria Scniclissima loqui- 
tur), atque Beati loannis . . . Quod si praeclara san- 
ctissimae Yirginis nalicitas universaliter tam Sancta , 
$t tdm gloriosa jure recolitur. Saeculo VIII iii Galiiis 
celebrata fuit peculiari festivitate Mariae Nativitas uti 
patet ex Codice Sacramentorum qiicm edidit egregius 
Cardinalis Thomasius. SaeculoXinAnglia restivitas haec 
procul diibio celebrata fuit. Id scilicet edocemur a Ro- 
gero de Hoveden Rerum Anglicarum Scriptore. Octava 
ad majus solemnitas incrementum addita illi est. Illius 
originem non pauci repetunt ex voto (si iis credimus) 
a Cardinalibus , mortuo Gregorio IX , in Conclavi de- 
tcntis facto. Eorum porro precibus ac voto annuit Bea- 
tissima Virgo : elegerunt nimirum Innocentium IV, qui 
votum a se, dum in Conclavi dctinebaturf, et reliquis 
Caididalibus factum ratum habuit , et in Concilio Lu- 
gdunensi Oecumenico Octavam solemnitati huic adjici 
jussit. Id tradunt Durandus, I ib. VII. Cap. ; Arnoldus 
Wion, Lib. V Ugni Yitae Cap. 22; Labbe, Tom. XI 
Conciltorum pag. 636 ; Spinellus , De Feslis, ac Tem- 
plis Deiparae pag. 677; Pagi lunior, Breviarium Ro- 
manorum Pontificum in vita Innocentii IV num. 18 ; 
et alii etiam. At procul dubio, in aliquibus saltem £c- 
clesiis, Octava huic solemnitati multo ante Innocentii IV 
electionem adjici consuevcrat. Ut celebrius ea festivi- 
tas ageretur , jejunium diei , quae eam proxime prae- 
cederet, addidisse Gregorium XI aOirmant omnes, qui 
bbjusce praeciari Pontificis vitam describunt. 



Vol. II. 14 



2i0 
CAPUT X. 

' BE FESTO KOMINIS MARIAE. ' 

I. Cocpit hoc Festnm solemni pompa celebrari in Hi- 
spania , primum in Ecclesia Conchensi Apostolica in- 
terv^eniente approbationo. Pius V in sua reformatione 
hoc sustulit Festura, quod postea procurante PetroDeza 
Cardinali a Sixto V restitutum fuit pro die 17 Septera* 
bris, tamquam prima non impedita post Octavdm Na- 
tivitatis Deiparae. Ad Toletanam exinde transiit Eccle- 
siam , subinde ad totam Hispaniam extensum est , ex 
concessione Gregorii XV ad enixas preces Regis Catho- 
lici Philippi IV porreclas per suum Oratorcm Emma- 
Duelem de Fonseca, Comilem Montis Regii. Postea Cle- 
mens X constitutione edita anno Domini 1671 plena- 
riam Indulgentiam largitus est iis omnibus, qni Missae 
de Nomine Beatae Virginis Mariae, die 17 Septembris 
io Ecclesiis Provinciarum, et Regnorum Regis Ilispa- 
niarum celebrandae interessent. De magna celebritate» 
qua tunc peractum est in Hispania Festum SS. Nomi- 
nis Mariae, videri potest Fr. M Franciscus de Arcos 
in Vita Ven. Fratris Sinionis de Roxa. Innocentius de- 
nique XI in memoriam iiisignis victoriae ab armis Chri- 
stianis sub ejusdem Virginis praesidio de Turcis repor- 
fatae , et Civitsitis Viennae in Austria ab arCtissima 
eorumdem obsidione solutae, praefatum Fcstum pro Do- 
minica infra Octavam Nativitatis ejusdem sub ritu du- 
plici majori extendendum esse censuit ad Ecclesiam uni' 
versalem die 20 Novembris 1683, Sacra Rituum Con- 
gregatione Missam , et Ofiicium approbante die 5 Fe- 
bfuarii 186&'. Non defuere tamen , qui Innocentianae 
Constitutioni oblocuti sunt, quasi Nomen Mariae aequa- 
ret Nomini lesus, illiqui decerneret latriae cultumf qui 
solique Deo debitus est, crealuris penitus iiicommuoi- 
cabilis. Verum has oblucutiones dissiparunt stalim re- 
sponsiones validae, per quas invicte demonstratum ex- 
titit , rationes omnes illas, quae Sanctorum invocatio- 
ncm, et cultum licitum , nobisque faciunt proficuum t 
etiam venerabile eflicere Mariae nomen , non quidem 



Vi operatae Redemptionis cujusmodi est venerabile no- 
men lesus, et nullum creaturae esse potest, sed vi va- 
lidioris intercessionis prae caeteris Sanctis, vi cujus et 
if)s(itui decuit speciale Festum in honorem ejusdem 
SS. Nominis. Hac de re agunt egregie Battaglini, An^ 
nales ad annum 168&>; et Baillet, ad diem 8 Septem- 
bris. S. Ambrosius, de JnstiMione Virg, ; S. loannes 
Bamascenus, Homilia de his , qui in fide migrarunt ; 
S. Antoninus, part. 4. Tit. 15 Cap. i4; et alii tradunt, 
Mariae nomen fuisse parentibus revelatum. Vertiw e(if, 
inquit Benedlclus XIV Lib. II de Festis Cap. 10 n. I 
non satis explordtum habemus annuntialum ne sit ah. 
Angelo Mariae- nomen, ae imponi jussum a D.eo, ut no'- 
inen lesu, aut loannis ejus. Preeursoris ; magna tamen 
erga iltud fuit in Ecclesia veneratio, ut altquando foemi^ 
nis vel regio sanguine prognatis illud minime licueril tn- 
dere ; quasi de dignitate sancti nominis multum detra- 
htretur, Non constat de ternpore praeciso, quo B. V. 
ifnpositum est nomen. Nicephorus Lib. I Hist, Cap. 7 
refert, id proxime a nativitate fuisse factum. Alii octavo 
ab ortus die Virginem nominatam esse testantur. 

II. luxta Sahctos Patres Mariae nomen quatuor po- 
tissimum significare > nempe Jlluminatam; et IHumi' 
nantem, Dominam^ stellam maris, et mare amarum : 
quae interpretati^nes optime quadrant in Beatissima Vir- 
gine. Primo recte congruit B. Virgini nomenclaturae //- 
luminatae, et JUmtninantis. Convenienter, inquit S. Tho- 
mas m Eojpositione Salutationis Angeticae, vocatur Mariae^ 
quae interpretalur illuininata inse; undeJsaiae Cap.58: 
Implebit sptendoribus animam tuam ; et itluminatrix in 
(dios, guantum ad iotum mundum ; et idea assimilatur 
ioli et lunae, £t paullo latius S. Bonaventura in Spe- 
culo Cap. lll Mariaj inquit, interpretatur illuminatrix. 
Hoc competit tuntae Virgini , quae mirabiliter illumi' 
nata est per praesentiam Domini Maria est etiam itlumi- 
natrixper lucidissimam gloriam suanif quae per omnia 
illuminat coelum, sicut sot mundum, Secundomerito Bea- 
tissima .Vir^zo Pomtna vocatur. S.Ioannes Damascenus 
lib.JVdeFide, Cap. 15 Gratia, inquit, [nam hoc so- 
nat Annae vocabulum ) dominam parit ; id enim Mariae 
nomine significalur. Vere enim Maria facla est Domina 



41» 212 m- 

omnium creaiurarumy cum omnium Condiioris facia e$t 
maier. Arnaldiis Carootensis Lib. de Laudibus Virginis 
Maria inquit, lingua Syriaca Domina diciiur; Christus 
Dominus, Maria Domina. Tertio congruenterBeatissima 
Virgo stella maris nuncupatur Sietla Virgo estf ait 
S. Bernardus Homilia II Super missus est , quia sine 
corruptione sydus emittit radium ; sic absque laesione 
suif parturiit fiiium, nec syderi radius suam minuit 
claritaiemt nec Virgini fiiius suam virginitatem. ipsa^ 
prosequitur S. Bernardus ibldem, est praeclard, et exi» 
mia stella super hoc mare magnum, et spatiosum nece»- 
sario sublevaia , micans merilis , illusirans exemplis. 
Stelia vero maris, idest procellosi hujus mundi voca- 
tur , quia in mediis vitae tempestatibus , lucem navi- 
gantibus in coeium praefert, cursumque virtutum sua- 
rum exemplo, et patrocinio dirigit. Quarto demum con- 
venienter dicitur Virgo mare amarum ; mare quidem, 
quia oceanus est omniura gratiarum, donorumque Spi- 
ritus Sancti : Dionsyius Carthusianus Lib. 111 de Lau- 
dibus Virginis.Maria inquit, interprelatur mare, quia 
sicut nullus valet guitas maris dinumerarCy sic miseri' 
cordiam^ gratiam, excellentiam, gloriamque Mariae nul- 
lus valet exprimere. Dicitur autem Maria mare ama- 
rtim, tum quia in divini Filii passione acerbos dolores 
p^ssa est , tum quia est diabolo for midabilis , Maria , 
8f ribit S. Bonaventura in Speculo III in passione Filii 
sui valde amara fuit, quando suam ip^^us animam gla^ 
dius pertransivit ; unde ipsa bene potuit dicere illud 
Ruth (Ruth Cap. I) Non vocetis $ie Noemi, idest pul- 
chram^ sed vocate me mara, idest amaramy quia ama- 
ritudine, valde replevit me Omnipotens. 

ni. Emolumenta nec pauca, nec levia nobis prove- 
niunt €x invocato Mariae nomine. Ad rem aiidiatur AI- 
bertus Magnus qui in Commentariis in Caput I^Lucae 
haec habet : Si iliecebrae carnis te trahant , et supe^ 
rantes jam ad iliicitas deleciationes te propellant , 5a- 
ptiza ie in amaritudine maris, et invoca intercessionem 
Dei matris , et nomina Mariam : tandem eiiam si ad- 
versitaies tribulationum te jactent, etiam superdnies te 
quasi prosternant : ieva oculos ad Dominam et invoca 
Mariam : et sic pro certo in te experierisy quam juste 



^ 213 «». 

wcatutn eit nomen Virginii Maria, Nec praetereas , 
opto, quae Petrus Blesensis in eamdem sententiam ait: 
Audilo hoc nomine Sermone de Assumplione Mariae Ftr- 
ginis sub finem^ pericula diffugiuniy commoda redeunt^ 
et inferna periimescunt , perimuntur hiasphemi, despe- 
rati concilianiur 9 nullique difjicultas recuperare gra- 
iiam, qui voiorum suorum adjuiricem habuerit Mariam. 
Alia ad id ipsum asserendum Novalus , et Plazza Pa- 
trum, et Ttieologorum loca proferunt. Adjice frequen- 
tes preces, quibus Ecclesiae praecepto moniti utimur; 
praesertim \ero cum salutationem angelicam recitamus: 
Ave Maria gratia plena etc. Horrent quoque Daemo- 
nes Mariam , ideoque illius nomen , quod illis Mariae 
praestantiam , ac vires in merooriam revocat. Quibus 
positis , nemo ut arbitror , revocabit in dubium quin 
plurimum emolumenti ex invocato Mariae nomine no- 
bis proveniat. Haec omnia attingit , breviterque com- 
plectitur Raymundus lordanis, olim suh Idioiae nomine 
lalens : etenim sic Angelum Mariam alloquentem in- 
ducit. Ne timeas Mariae : in opere cui litulus : De Con- 
tmplatione Virginis Mariae , tota supersancta Trinitas 
nomen, ^od post nomen superbenedicii filii tui est su- 
per omne nomen .... Tantae viriutis , et excelleniiae 
esi iuum sanctissimum Nomen^ Beatissima Virgoy quod 
adinvocationemipsius*coelum ridet, terra laetatur, An- 
geli congaudent , daemones contremiscuni el infemus 
conturbatur. Genuflexionem , et capitis inclinatlonem 
inter obsequii, honorisque argumenta enumerandas es- 
se, nemo est, qui vertat in dubium. Obsequium hoc 
Nomini Virginis Sanctissiroae ab ipsis Ecclesiae eior- 
diis fuisse a fidelibus delatum nonnulli viri pii asseve- 
rant.Hildebertus Turonensis Archiepiscopus haec infine 
Sermonisl de Assumpiione habet: Nec frusira consue- 
vit Ecclesia intercessionem Beatae Virginis afftctuosius 
eeteris implorare, ita quod audito ejus nomine genua 
terrae affigai, imo pro nominis revereniia quasi mare 
eonfragosum , sonani voia populorum. Eadem prorsus 
monita occurrunt in Sermone de Assumptione Beaine 
Mariae Virginis qui ab aliquibus Petro Blesensi » ab 
aliis Petro Comefetori Hisloriae Ecclesiasticae Scriptori 
tribuitur. Affine superiori est obsequium, quod Beatis- 



•H» 214 «iK 

simae Virginis Domini adhibemus, dum illo audito ea- 
put inclinamus. Hujus moris monumenta recentia multa 
non afferro , quoniam compertissima cuique sunt , et 
in Rubricis ipsis Missalis haec extant: Cum in aratione 
nominatur nomen Virginis Beatae Mariae caput inclt- 
nat Sacerdos. 

• CAPUT XI. 

]l!E FESTO B. MABIAB DB MERCEDiB. 

I. Gelehrat £cclesia memoriam illius faustae Doctigy 
qua Viigo in somnis Petro Nolasco , Raymundo de 
Pennafort, et lacobo Aragoniae Begi apparens eos ex- 
citavit ad Ordinem sacruni instituQndum , cui peculia- 
riter curae esset, ut Christiani, qui io Maurorum po- . 
testate devep^rant, redimerentur eamque curam iit cer- 
tius ej^sequerentlir. , consuetjs tnbus. votis solemnibus 
quartum adjimgerent, qtio obstringerenttir, ut apud fi- 
deles pignus manerent, si captivorum redemptio id ex- 
poscat. Haec omnia narrant Zumel , Vargas, Remon, 
Salmeron , Vidondus, Spondanus , Zurita , Cafiillo , et 
Penia.. Potiora vero hujusce Apparitionis fundamenta ex 
tribus aliis roonumentis desumi possunt ; qnorum pri- 
mum sunt Acta authentica Sandli Petri NoIasiSVinserta 
in primum Librum Canonizationis Sanctorum immorta- 
Jis Pontificis Benedicti XIV. Secundum est Epistola 
Sancti Baymundi de Pennafort eidem Sancto Petro No- 
lasco scripta, in qua praedictam commemorat appari- 
tionem. Epistola haec. integra refertur a Stephano de 
Corbera, ih YHa Beaiae Mariae de Socos Cap. % ; a 
Salmeron» in Monumentis Hisioricis Saec. I monum. 8 
.S 3; nec non ejiisdem Epistolae meminit Nicolaus An- 
tonius in veteri Bibliotheca Lib. VIII Cap. 4 num. IM. 
Tertium denique fundaraentum deducitur ex Bulla Ca- 
Donizationis Sancti Baymundi de Pennafort. 

IL Ut igitur tanti beneficii , et institutionis debitae 
Deo , et Virgini Matri gratiae redderentur , indultuoi 
priviiegium primo fuit Beligioni Beatae Mariae de Mer- 
cede Bedemptionis Captivorum ut Oilicium recitaretur, 
sicut in Festo Beatae Mariae ad Nives; postea tempore 



Mm 215 m^ 

Sumini Pontificis Pauli V facta est concessio propria- 
rum Lectionum, in quibus saepe memorata exponitur 
Apparltio; tempore Innocentii XI extensio racta est ad 
UDiversa Regna Hispaniarum , et sub eodem Pontifice 
facta est descriptio in Martyrologio Romano scquenti 
Elogio : fn Hispania Apparitio Beatae Mariae Virgi- 
niSy guae Sanclis Petro Nolasco, et Raymundo de Pen- 
nafortf ct lacobo l , Aragoniae Regi $e conspiciendam 
dedit , ut fundaretur Ordo Beatae Mariae de Mercede 
Redemptionis Captivorum ; sub Alexandro VIII nova 
indulta est extensio ad Regna Galliarum ; et tandem 
sub Innocenlio XII statutum est , ut in universa £c- 
clesia praedictum Offlcium recitaretur die 2V Septem- 
bris cum Oratione propria, propriisque Lectionibus ite- 
rum revisis , et examinatis, et nonnullis in locis cor- 
rectis, et rerormatis. Apostolica hafum rerum Indulta 
edita sunt in Bullario Ordfnis Beatae Mariae de Mer- 
cede R^dempCionis Captivorum pag. 22^ , pag. 373 , 
pag. 339, et pag. lAk^ et se^uentibus. 

CAPUT XIL 

DB FCSTQ BOSABIl BEATISSIHaB VlBGIfflS. 

I. Sanctissimi Rosarii B. Mariae solemnitas prima 
Octobris Dortiinica celebratnr. Septima Octobris die an- 
ni 1571 quae fuit prima Dominica mensis, commissum 
est navale praelium ad Naupactum S. Pio V Ponlifice, 
qui eodem momento , quo Christianorum classis Tur- 
carum classem prope deleverat, de nostrorum victoria 
4ivinitus monitus est ; qnod constat ex processu ejus 
Beatificationis. S. Pius V jussit quotannis S. Mariae de 
Victoria commemorationem fieri , ut habetur in Mar- 
•tyrologio ad hunc diem.At animadvertensGregoriusXIII, 
ea ipsa die fuisse victoriam hanc relatam, qua die fi- 
deles Confraternitati Rosarii adscrtpti solemni supplica- 
tione Rosarium pie recitabant , recte arbitratus est , 
multam vim ad placandum Deum , et ad conterondos 
Christiani nominis hostes habuisse preces ab iisdem con- 
fratribus fusas; ideoque, ut hujus insignis beneficii me- 
moriam' apud posteros servaretur , et subsequentibus 



216 «9f> 

etiam temporibiis Virgini gratiae redderentiir, statuit^ 
ut in iis Ecclesiis, in quibus Altare » seu Capella Ro- 
sarii titulo crecta erat , ea Dominica die, quae primft 
Octobris foret , Oflicium solemne , novem scilicet Le- 
ctiones hal>ens , ritu duplici majori celebraretur. Sta- 
tutum id est Kalendis Aprilis anni 1573, inestque de- 
cretum illud in Bullario Romano. Clemens X , expo- 
scente Maria Anna Hispaniarum Regina indulsit , ut 
Ecclesiastici Regi Hispaniarum subditas provincias in- 
colentes illud , de quo aginms olficium rite persolve- 
rent. ClemensXl statuit, ut deinceps universus Cleriis. 
ac populus prima Octobris Dominica solemnem agereot 
Rosarii festivitatem , eo scilicet ritu , quem duplicem 
majorem appellant, cdiditque ea de re tertia Octobris 
die anni 1716 decretum: adjecit vero eidem Ofiicio pe- 
culiares socundi Noclurni Lectiones Benedictus XHI r 
quandoquidero superioribiift temporibus desumebantur 
eadem Lectiones ex Sermone S. Augustini eidem festi* 
vitati accomodato. 

IL Est RoBarium ha^ discimus ex Romano Brevia- 
rio certa precandi formula , qua quindedm Angelica-- 
rum salulationum decades , oralione Dominica interje^ 
cta , dislinyuimus , et ad earum singulas totidem no^ 
strae reparationis mysteria pia meditatione recolimus^ 
Andreas Coppestein ex Praedicatorum Ordine in eo Li- 
bro quem B. Alani Redivivi tractatum mirabilem in- 
scripsit, a primis usqtie Ecclesiae temporibus, nonnuUa 
saltem ex parte repetit consuetudinem recitandi Rosa* 
rium. Paucos tamen asseclas opinio Coppesteini obti- 
nuit: neque enim uilnm veterem, probatumque dirto* 
rum suorum vadem profert.Quidam insuperipsum S.Be- 
nedicto tribuunt, alii Yenerabili Bedae, alii Petro cui- 
dam Eremitae, alii Fratri Alano de Rupe, qui fuit Or- 
dinis Praedicatorum. Sed illud omnem videtur ditficul- 
tatem amoliri, quod perpetua fuit in Ordine Praedica* 
torum traditio, S. Dominicum Rosarii fuisse Auctorem» 
Eam vero traditionem graves amplexi sunt Scriptores^ 
probaruntque Romani Pontifices, nec validis destituitur 
conjecturis. Quamvis forte desint Auctores contempo» 
ranei institutionem Sancto Dominico adscribentes, ma- 
gni nihilominus momenti traditio habenda est, c\im plu- 



217 m^ 

ribus fulciatur adminiculis. Leo Papa X in iua Con- 
ilitutione , guae eit in ordine iecunda in Appendice 
Tomi lertii Bullarii veierii refert , qiiod in Historiis 
legehatiir , Sanctum Dominicum in Civitate Coloniensi 
Confraternitatem utriusque sexus Christifidelium insti- 
tuisse nuncupatam de Rosario Beatae Mariae Virginis 
ad hoiiorem Angelicae salutationis • unde doctissimus 
P. Mahillonius in Vraefatione ad iaeculum V Benede- 
ctinum ex quodam Chronico Sanctae Agnetii num. 128 
haec hahet : Imtitutio itaque Confraternitatii Rosarii 
anno 1475 facia eit in alma Univenitate Coloniemi per 
Dortorei Sacrae Paginae Praedicatorum Ordinii, Post 
obitum quoque Sancti Dominici Sanctissimi Rosarii de- 
votio in universo Ordino Dominicano propagata est, ver 
luti antiqiia Historiarum monumenta produnt erudite 
collecta Tom. I Scriptorum Ordinis Praedicatorum in- 
choato a P. lacoho Quetif, et ahsolnto a fratre lacoho 
Echard pag. 852 atque etiam in Hiitoria Eccleiiaitica 
Placentina PetriCampi in RegeHo PritiUgiorum num.108 
pag. 406 tom. 2 prostrat Bulla Al(3s;aiidri IV Suinmi 
Pontificis expedita anno 1294 et idcirco tantum triginta 
qualiior jannis postohitum Sancti Dominici, in qua In- 
dulgenliam elargitur Confraternitati Sanctissimi Rosarii 
erectae in Ecclesia Fratrum Praedicatorum Civitatis Pla- 
centinae. Itaque non alius quani S. Dominicus, pro quo 
communis sententia pugnat, statuendus est ritus nostri 
auctor. Et quidem Sancti hujus viri non vulgaris exti- 
tit in Deiparam pielas, quemadmodum maxima fuit Dei> 
parae in eum , ejusque Ordinem henevolenlia ; hanc y 
ut alia pra^ream, ostendit indumentum ipsum sacrae 
hujus famiiiae , quod vivente adhuc Dominiqo , et B. 
Virginem exorante, ReginaldaAurelianensi Decano, to- 
tique Ordini e coelo attuh'8se, veteres Ordinis Scripto- 
res memoriae prodiderunt , maxime Vincentius Bello- 
vacensis , et Nicolaus Trivetus in accuratissimo Chro- 
nico ad annum 1217. Praeter haec, alia nou deficiunt 
moiiumenta , quae adeo suadent, institutionem Rosarii ' 
esse ad S. Dominicum • tamquam auctorem referen- 
dam, iit rigidus censor Baillet ad diem 15 Augusii S 6 
Dum. 33 ingenue dixerit, injustum esse refragari insti- 
tutioni Rosarii a Sancto Dominico factae. Quibus om- 



^ 218 «91- 

nibu8 si addantur Romahorum Pontificum Bullae, Leo- 
nis videlicel X, Sancti Pii V, Sixti V. Clementis VIU, 
Alexandri VII, Innocenti XI et Clementis XI fateri ne- 
cesse erit, dictum P. Malvendae in Annalibus Ordinis 
Praedicalorum ad annum 1215 pag. 132 ubi haec ha- 
bet: Romanorum Poniificum apertissima atteiiaiione eX' 
ploratissimum esse constat , Sanctisnmum Dominicum 
Praedicatorum Ordinis Fundatorem , Virum Apostoli- 
cum, Rosarii non sine Spiritus Sancti afflatu extitisse 
txcogitatorem^ repertorem, auciorem\ promvlgaiorem , 
et darissimum ubique terrarum Chrisliani Orbis prae^ 
conem. 

III. Rosarium esse piiam orandi formam , sanctam , 
.et utilem liquel Primo quia multis prodigiis , el mi- 
Faculis confirmata fuit, ut in variis Libris narratur, et 
praesertxm in HiStbl*iis^'Dominicahorum;.SeCundo quia 
muUi Pontifices eam approbarunt, et Sodalitatum Ro- 
sarii erectiones permfserunt et laudarunt ; imo Rosa- 
rium irecrtantibus, ejusdefnque Rosarti Sodalitalibus Ici- 
dulgentias pene innumeras concessere, ut dicitur in Bre* 
Viario. Tertio quia parteis, ex quibus constat, Deo gra- 
tissimae sunt. Quoad repetrtionem salutationiim Ange- 
licarom V et orationiS Dominicae , in re praesenti uti 
illo fortasse possumus arguTnento, quad in Tullium olinn 
ihtorsit Lanctantius De vera Sapientia Cap.28 : Si se- 
mel facere optimum est quanto magis saepius? Si hora 
prima, ergo et iota die, Si una hostia placabilis, p(a- 
cabiliores uiique hosiiae plures , quia muliipltcaia o6- 
sequia demerentur potius , quam offendunt, Non enim 
nobis odiosi videniur ii famuli, qui assidui' et frequet^ 
tes ad obsequium fuerint, sed magis cari* Quibus non 
absimilia tradit Hieronymus n. 10 Libri adversus Vi- 
gilantium scripti : Quod inquiens, semel fecisse bonum 
est , non polest malum esse , si frequentius fuit. Ipse 
Salvator repetitae precis vtsus est dedisse exemplum in 
horto orans: eumdem nempe sermonem ter repetivtt: 
* Et oravit iertio eumdem sermonem dicens apud Divum 
Matthaeum Cap. XXVI v. kk. Quis etiam ignorat, in 
Veteri Testamento non pauca exempla deprecationum 
extare, in quibus populus repetebat haec verba: Quo^ 
niam in aeiernum misericordia ejus, et tres pueros ca- 



^ 319 »h 

nentes in Babilonicae fornacis if|flo laudes Domino ad 
singuloai versiculos repetiisse : Laudaie , et superextt^' 
iate eum in saecula apud Danielem Cap. 111 v. 57, $8 
et seqq. Quin etiara vocem Sanctus a Seraphim , et 
quatnor animalibus Deum laudantibus saepius repetitam 
discimus apud Isaiam Gap. VI v. 3, et in Apocalypsi 
Cap. IV V. 8. Denique si aniihum adverlerent Prote- 
stantes, manifesto conspicerent , temere nos ab iis re- 
dargui, perinde quasi dum Rosarium recitamus, ad Vir- 
glnem , Christo neglecto , unice nos convertamus. An 
Christum negligimus , dum praecipua ojus vitae gestt 
percolimus, proponimusque ad imitandum. 

CAPUT Xlil. 

DEflB&TO FATROCINII ET PliABBENTATIONIS B. VIRGINIS. 

I. Plijrima Beatissima« Virginis obtentu, et precibus 
nos coQsequi beneficia TheoJogi demonstrant. Ut id te- 
statum faciamus, utque etiam edicaciores ejusdem Vir- 
ginis- preces , et pium apqd Filium intervehtum asse- 
quamur.V festivitas , quam Patrocinii B. Mariae appel- 
lamus^, fhstituta esse videtur. Eadem porro festivitas in 
proviopiis Christiani Orbi$> «ane n#n paucis celebraba- 
tur/ cum Benedictus XIII die 22 Angusti «nm'1725 
«tatiiit, ut in iis quoque Provinciis, quae temporali Ro- 
mani Pontificis Dominio subsunt, eadem festivitas ce- 
lebraretur, ut sciliceteae Provinciae nossent, frequen- 
tibus se a Deipara locupletari beneficiis, et patrocinio 
defendi. Divus Thomas in Cap. VIII Epistolae ad Ro- 
manos Lectione V docet, Deiparam uberiori gratia fuisse 
praeditaro, quam quae caeteris Sanctis obtigerit. Uni" 
cuique (Deus) dat gratiam proportionatam ei, ad quod 
digitur. Sicut komini Christo data e$t excellenlissima 
gratia ; quia ad hoc est electus, ut eju$ natura in iim- 
tatem per$onae divinae a$$umeretur , et po$t eum ha- 
buit maximam plenitudinem gratiae B, Maria^ quae ^ 
hoc est electa, ut e$$et Mater Chri$li, Idem S. Docflr 
3. part. quaest. 25 art. 5 docet, Deiparam non solum 
eo quo caeteri Sancti, sed praestantiori quodam cnltu 
coleudam , qui dicitnr Hyperduliae , quo neque San- 



-n» 220 m 

ctos, neqiie Angelos ipeneraniur. Nani Beatissima Vir- 
f(o Sanctos omnes sanctitate superavit , nec f uisquam 
Deipara humilitate fuit Deo subjectior, nec amore con- 
juctior, nec cuHui divino obsequentior. Si quis Patrum 
auctoritates cognoscere cupiat de potentissima Beatis- 
simae Virginis Mariae intercessione adeat Suarez , in 
tertiam partem Divi Thomae Tom, 2 quaest. 37 art. 4 
disp. 23 sect. J; Spinellum, De Maria Detpara Cap. 30; 
Trombelli, Mariae Sanctimmae vxta ac gesta cultusque 
Hli adhibitus T. V Dissertatio 1 et II; Sedl-mayr, Theo- 
logia Mariana Liber III Cap. VIII. 

H. Vigesima prima die Novembris celebratur Festi- 
vitas Praesentationis B. Virginis, qua mysterium reco^ 
limus, cum Ipsa a suis Parentibus in Templo praesen- 
tata cst. Vetus est in Ecclesia Orientali haec Festivi- 
tas, quae quondam etiam Officium ejus celebrabat: nam 
in Constitutione Emmannelis Imperatoris, qui regnare 
coepit anno 1143 apud Balsamonem in Nomo-Canone 
Photii tit. 7 Cap. 1 inler alias Festivitates etiam Prae- 
sentationis solemnitas nuroeratur. Doctissimus P. Trom- 
belli fatetur Bomanam Ecclesiam festivitatem hanc de- 
sumpsisse a Graecis : etenim in vetustis sive Martyro- 
logiis , sive Missalibus, sive aliis quibuscunque Eccle- 
siasticis Latinorum Libris, qui XIV saeculum aetate 
superent , ea festivitas notata non est : et quamquam 
Meratus, aliique recentiores Usuardi Martyrologium ci- 
tant, non alia tamen Usuardi exemplaria allegare pos> 
sunt, nisi ea, quae additamentis posterioribus interpo- 
lata sunt. Et sane Sollerius vir diligentissimus nullum 
vetustum Usuardi exemplar allegat , in quo haec fe<- 
stivitas descripta sit. Oflicium hujus Festi Avenione 
Bomano Pontifici exhibuit Philippus Mazerius Begis Cy- 
pri apud S. Sedem Orator. Quod Officium diligenti 
examine fuit excussum , decretumque , ut haec toto 
Occidente celebritas ageretur , cujus initium refertur 
ad annum 1374. Id ex litteris colligitur Caroli V 
Francorum Begis ad Magistros et scholares Universita* 
tiS Navarrae die 10 Novembris ejusdem anni , quibu9 
Bex Festivitatis hujus narrat institutionem , omnes- 
que ad eam quotannis celebrandam cohortatur 21 die 
Novembris. Hanc Festivitatem Pius II et Paulus II va- 



riis iDdulgentiis locupletarunt , teste Molano in Marty- 
rologio Usuardi aucto : Hierosolymis Praesenlatio Bea- 
tae Dei Genilricis Dei Mariae , quam Piu$ et Paulus 
Pontijices Romani cum Indulgentiis instituerunt, Idem 
io<Historia Lombardica Cap. 8^ narratiir enucleatius. 
Baiiietus in Historia hujus diei existimat, ab Ecelesia 
solemnitatem hanc institutam , ut honor habeatur in- 
Docentiae morum , quae inter infantiam et Annuncia- 
tionem in B. Virgine enituit. Benedictus XIV existimat, 
B. Virginem in Tempio praesentatam esse, ut ibi bene 
educaretur ; quod in Veteri Testamento non est inau- 
ditum. Nam Lib. IV.Begum Cap. II losaba filia re- 
gis loram , soror Ocho^iae, ut a furore Athaliae sur- 
riperet Ochoziae filium, abscondit eum a facie AtaliaCt 
ut non interficeretur , secumque sex annos habuit io 
Templo. Eralque cum ea sex annis elam in Domo 
Domini quod rursus narratur in Libro II Paralipom. 
Cap. 22. 

III. Antiquissima procul dubio opinio est, Mariam a 
parentibus Deo oblatam fuisse in Templo , dum trina 
adhuc esset. Nicephorus Callixtus Lib. II Hist. Cap. III 
haec scriptis tradidit: Trimula cum esseti tn Templum 
est praesentaia, ibi in Sanctis Sanctorum traduxit an- 
nos undecim. &. Gregorius Nyssenus in Oratione de Na' 
tivitate tom. II edit. Paris. 1615 haec inquit : Jllam 
igitur (Mariam) cum jam grandiuscula esset^ nec ubere 
matris amplius indigeret, ducens ad Templum Deo red^ 
diditf et sludiose promissum exsolvit, Hanc sententiam 
expressissime excepit Bartholomaeus Tridentinus, haud 
ignobilis saeculi XIII Scriptor. Atque hanc quidem sen- 
tentiam ab Ecclesiasticis viris deinceps fuisse approba- 
tam, Martyrologia, Missalia, ac Breviaria manifesto de- 
clarant. Ut in iis consistam Martyrologiis, quae Solle- 
rius allegat , Hagenoyense haec habet : Praesentatio 
Beatae Virginis in Templum in tertio anno naiivitatis 
suae, Missale Bomanum anno 1^93 Venetiis jilssu, et 
expensis Octaviani Scoti impressum Sequentiam , uti 
appellant, banc habet : 

Benedicta Virgo nata 

Templo trina praeseniata, 

It ter quinis gradibus. 



222 

Hanc ipsissimam precem exhibent Breviarium Cardina- 
lis Quignonii , aliaque niuita, quae singillalim enumer 
rare non vacat. £t hanc quidem opinibnemplacnisse 
viris praeclarfssimis Petro Canisio, et Cardinali Baro- 
nio eorum scripta cuique notissima declarant. 

IV. Maria^Sanctissima virgihitatis votum antequam 
Incarnationis nunciura ab Angelo accepit, revera emi- 
sit. Evangelica historia, votum, de quo disserimus, a 
se emissum fuisse haud obscure indicat : Patres vero 
aperlrssime id tradunt. S. Ambrositis- de Inslitutione 
Ytrginis Cap. V g 35: Egregia inquit, Maria quae «- 
gnum sacrae virginilatis eoctulity et intemeratae integri- 
tatiy pium Christo \exiUuni erexit. Praeclarum eadeip 
de re S. Augustini testimonium legimus in Libro de 
Sancta Virginitate Cap. IV. Quomodo , inquit , fiet 
istud, quoniam.virum non cognosco? Quod profecto non 
diceret , nisi Deo Virginem se ante vcvisset, Sed quia 
hoc Israelitarum mores adhuc recusabant , desponsata 
est viro justo, Venerabilis Beda id ipsum innuit : ete- 
nim commentariis illustrans haec , de quibus agimus , 
Mariae verba : quomodo fiet istud, quoniam virum non 
cognosco? haec tradit in L Lucae Caput , ad verba 
haec : Propositum suae mentis reverenter exposuity vi" 
tam scilicet virginalem seducere decrevisse, Quae quia- 
prima feminarum iantae se virtuti mancipare curavitj 
jure singulari prae ceteris feminis beatitate meruit eX' 
cellere. Quod de Beda dixi , tu de Damasceno dicere 
potes : haec enim docet Oratione I. in Dormitione B. 
M. V. n. 7: Ista Maria ob sermonem ejus turbata est, 
ut quae cum viris coUoqui minime consueverat , eam 
virginitatem sedulo servare instituisset. S. Anselmushac 
in re minime deest. Etenim in meditatione IX , quae 
de Christi humanitate inscribitur, sic Christum ipsum 
alloquitur: Descendisli a regalisolio sublimis gloriae tuae 
in humilem in oculis suis pueUam, primo virginalis con^ 
tinentiae voto sigiUatjam. Sed si alios expressius virgi- 
nitatis volum a Bealissima Virgine Maria editum cu- 
pis, eos statim afTero. Arnoldus Abbas, in Laudatione 
Mariae ; Fulbertus Cariiotensis , Sermone II de Nati- 
vitate Beatae Mariae Virginis ; Adam Praemonstraten- 
sis, in Sermone XVI num.; Rupertus, de Virginitate; 



<m ^22^ m^ 

Hiigo a S^ Victore , d$ perpelua Mariae virginUaU 
Cap. I. 

V. Putavere > putantque' non pauci celebria illa Ec- 
clesiae verba : Sola $ine exemplo placuisli Domino no* 
$lro Jesu ChristOi ita esse accipienda, ut nos doceant» 
Dullam reminam in virginitate servanda praeivisse Ma* 
riam ; commendat eteniin eo in loco Ecclesia iSanctae 
Mariae yirginitatem. Atqiie id quidem a Sanctis Patri- 
bus traditum, aut certe judicatum ajnnt. Origenes haec 
scriptis prodidit in Caput XIII Alatlhaei ad verbis i(kv 
Etfacium estt cum consumasset lesus, idost ad versum 53. 
Arbitror rationi consentaneum esse virilis quidem puri^ 
tatis in castitate primitias fuisse lesum^ muliebris vero 
Mariam. Innuit id ipsum Hieroiiymus his verbis £u- 
stochii noroine prolatis in Epistola ad Euatochium : Mihi 
mrginitas in Maria dedicatur, «( Christo, Fuisse ab ali- 
quib&s eximiis viris in veteri Lege virginitatem serva- 
tam ultro fateor : fuisse a mulieribus in gentilitato po- 
sitis etiam fateor, quamquam invita plerumque ea erat, 
et si ex voluntate procedens falsis numinibus dicata ea 
fuit , ideoque eam ob causam illaudabilis , raro etiam 
perpe(ua. Essenos extremis Reipublicae Hebraicae tem- 
poribus nriutieres habuisse, quae virginitatem colerent, 
pariter fateor : num antiquum proferre possis ab He- 
braea raulierc servatae virginitatis esLempium , valde 
dubium censeo. Multis placet Virginem voventem fa- 
cere eo ipso tempore , quo rationis usu ea praedita 
est Piam esse sententiam , nec novum esse inventum 
docet Raynaundus Diptyca Mariana part. I punct. III 
num. 5. 

CAPUT XIV. 

DE FESTO GOKCEPTIONIS BBATAB YIRGINIS. 

I. Cultum Conceptionis Sanctissimae Virginis a Sae- 
culo ut minimum V in EccIesia.Orientali obtinuisse ex 
Typico S. Sabae manifestum fit^ Celebratum pariter Sae- 
culo Octavo hoc festum fuisse, docet uo^ Leo Allatius 
8 68 Prolegomenorum ad opera S, Joannis Damasce^ 
ftt. Claruit saeculo nono S. Petrus Argorum Episcopus, 



41» 224^ «»* 

qui Orationem exaravit in Concepiionem S.Annae, quando 
concepit Sanctae Dei Geniiricem, Saeculo decimo jussa 
Basilii junioris conscriplum est Graecorum Menologium, 
In quo, quinfo idus Decembris notatur: Conceptio S, An- 
fiae, Matris Genitricis, Enimanuel Comnenus Impeia- 
tor, qui suum auspicatus est imperium anno 1143« et 
obiit anno 1180 in Novella apud Theodorum Balsamo- 
nem in Observationibue ad Nomocanonem Photii, Festa 
recensens, quae a populo essent observanda, ait: No- 
nus dies Decembris ; quia tunc GenitHcis bei hostri Con- 
ceptio celebratur ; quorum non is sensus est, ut hanc 
ille Festivitatem tunc institueret , sed ut veterem et 
multo antea institutam populus, quemadmodum caete- 
ras de praecepto Festivitates coleret: non enim novam, 
sed vetustam esse hanc celebritatem testatur Georgius 
Episcopus Nicomediensis sub Imperio Heraclii: noino- 
vissime inslilutam. Insuper antiquitatem nostri resti 
apud Graecos evldenter probat unanimis in eo celebrando 
consensus omnium Ecclesiarum Orientalium, omnium- 
que Graecorum, tam Catholicorum, quam schismatico- 
rum, et haereticorum , qui licet in multis, Officia di- 
vina concernentibus ab invicem plurimum discrepent , 
in hoc tamen unanimiter omnes conveniunt. Si ad La- 
tinos sermonem convertas, S.IldephonsusToletanus re- 
bns in Episcopatu gestis, sanctitate et scriptis celebra- 
tissimus , quique saeculo VII vixit hujusce restivitatis 
auctor fuisse putatur. Id sane tradit Trithemius in Li- 
bro de Scriptoribus Ecclesiasticis, cave vero putes, haec 
tantummodo a Tritlietnio fuisse tradita. Haec sane oc- 
currunt in celebratissimo Opere, quod P. Martene vir 
praeclarissimus de antiquis Ecclesiae ritibus inscribit, 
quae hic describamus oportet: Vlidus Lib, lY Cap. 30 
num, 12 col. 558 T. III Decembris celebramus Jmma- 
eulatae Virginis Conceptionis festivitatem, cujus prima 
instituiio S. Udephonso Episcopo referenda videlur. Sa- 
lazar de Conceptione B, Virqinis Cap. 35 num. 53 et 
cum Bernardino Busto {'acit auctorem Gondisalvum Epi- 
scopum Tholosanum , qui paulo post lldephonsum vi- 
xit ann. 800. Alii porro Fridericum Aquilejensem An- 
tistitem Idelphonso substituunt, is est Pelbartus a Te- 
meswar in opere cui titulus: Steliarium Ub.IVpart. I 



41» 225 «► 

art. L ExUt efiiin vetus marmoreum Neapolitanae Ec- 
«iesiae Kalendarium , quod digestum esse saeculo Ee- 
eiesiae IX Ale^ius Symmachus Mazochius, qui erudi- 
tissimum do illo edidit commentarium, luculenter osten- 
dil. At in ejusmodi Kalendario ad diem IX decembris, 
.more Graecorum, haec habentur inscripta : Conceptio 
Sanctae Mariae VirgtMS, lure igitur meritoque losephus 
Simonius Assemanius inde concludit : Neapolitani in 
Italia , ante G^Uos ei Anglos , sanctissimae Deiparat 
Immaculatae Conceptae cultum a Graecis, ut videtuTt 
aeceptum deferunt. In Casinensi Archicoenobio saltem 
ejusdem commemorationem peractam Saeculo X, pul- 
chre ostendit Federici ex Kalendario manuscripto Ba- 
silicae Casinensis, in opere cui titutus: La Immacdata 
Concezione della B. Vergine Maria eomprovata ai sen- 
timenit de*Padri, 

11. Cirea finem saeculi Undecimi, Sanctus Anselmus, 
Cantuariensis Archiepiscopus , Coepiscopis suis , et o- 
mnibus B. M. mysteria eolentibus epistolam scripsit de 
Concej^tione Beatae Mariae , in qua, ut eos, ad istias 
Mysterii Festum recolendum , induceret, revelationem 
narrat, coelitus Elsino factam, seu Elphino, Monasterii 
Bamesiensis Abbati , in mari cum sociis periclitanti , 
dum in Angliam rediret e Dania. In hac autefn reve- 
latione dicto Abbati fuit iniunctum, ut diem Conceptio- 
nis, et Creationis Matris Domini lesu Christi solemni- 
ter , die octava Decembris celebiaret , 'ac celebran- 
dum aliis praedicaret. PP. Gabriel Gerberoh, et Natalis 
Alexander hanc Anselmi Epistolam , ipsamque revela- 
tionis historiam commentitiam esse contendunt. Sed ob- 
jectiones eorum adaequate refellere videtur P. Plazza. 
Sancti Bernardi aetate, qui mortuus est anno 1155 Fe- 
^um Conceptionis nondum erat in Romanam Ecclesiam 
invectum. Ille enim, in sua Epistola 17i|p, Canonicos Lug- 
dunenses acriter repraehendit, quod in suam Ecclesiam 
hoc Festum induxerint, nullo Ecciesiae Romane exem- 
pk) praeeunte. 

ni. Conceptionem B. M. saeculo XIII fuisse solemni 

festivitaie cultam, haec Bartholomaei Tridentini verba 

declafant: Conceptio, inguit ( Vitae et Aclus Sanctorum 

Cap. 6) Matris Bei a pleHique solemnitefieelebratur: 

Vol. 11. 15 



^6 m^ 

sicut ipse praesens , Romana Curia non inhibente ^ in, 
Cathedrali Ecciesia Anagniae fieri vidi, At in ipsa Ro- 
mana Uibe jarndudum festivitalen) hanc fuisse cele- 
bratam, ex loanne de Bachone |)erspicue assequimur» 
Haec ille scribit : Publica ( in IV Sentent. dislincl, 2 
quaest, IV art. 3 ) et diujurna consueludine celebratufi\ 
est hoc Festum in Curia Romana. Ajiis quoqiie iii lo- 
cis ac provinciis eam festivitatem , antequam etiam 
Sixtus IV Romanus Pontifex ejigerelur , ex consueta- 
dine multarum Ecclesiarum celebrari. Postquam vero 
Sixtus IV Odicium a Nogarolo compositum approba- 
vit , concessisque indulgentiis , ad illud recitandum fi- 
deles invitavit , crevit maxime in eo celebrando fid^- 
lium conspiratio ac consensus. Ceterum iosequuti Pon- 
tifices omnia eximio studio adhibuerunt, quibus Con- 
ceptae Deiparae cultum Sixti aucloritate ac religione 
siabililum , splendidius ornarent , pleniusque commtt- 
uirent. Innocentius VIII Constilutione Inter innumera 
pridie Kalendas Maij 1489 ^atrici de Silva conces- 
sit , ut unum monasterium erigeret in honorem^ Con- 
eeptionis Beatae Mariae Virginis , ejusque Mo^ialibus 
praecepit, ut omnibus diebus per annum ffstis non 
impeditis , horas Canonicas majores de Conceptione 
recitaKnt. Lco X Festum Conceptionis novis auxit or- 
namentis. Hadrianus VI Constitutione Romanus Ponii- 
fex Confraternitatcm Toletanam appellatione Conceptio- 
Dis a Francisco Xiipenio Cardinali et Toletano Praesule 
erectam $ua auctoritate firmavit. Pium V auctorem am- 
plificati illustratique cultus Conceptae Deiparae venera- 
inur. Ciemens VIII Officium ad ritum duplicis majoris 
sustulit. Clemens IX Oetavam addidit ; et Clemens XI 
ad Conceptionis Mariae venerationero et cultum ampli- 
ficandum voluit, hanc festivitatem ex iis esse, quae^io 
tota universali Ecclesia de praecepto ce'ebrareHtur, ul 
videre est in Constitutiotie i-O ejus Burarii pag. 90. 
Benedictus XIV* decrevit ut die VIII Decembris Dei- 
parae Conceptioni sacra Cappella Pontificia in Liberiana 
Basilica haberetur. Eadero mens fuit reliquis PontjHci- 
bus. Pius VI voluit, ut centHm Indiilgentiarnm dies lu- 
crarentur qui devole hasce preces recitarent : In Con- 
ceptione tua^ Virgo Mariat Immaeulata fuisti: et JBe- 



nedicta sit saneta et Immaculata Concepiio Beatae Ma- 
riae Virginis: ct Franciscanis concessit ut in Missa di- 
ceretur et te in Conceptione Immaculata. Gregorius XVI 
disposuit ut in Missae Praeratione diceretur: Et te m 
Conceptione Immaculata ; et in Litaniis Lauretanis Ite- 
Jtna eine labe originali concepta. Beatissimus Pontifex 
Pius IX Gregorii XVI Decreta confirmavit , D^iparam 
sine labe peccati originalis conceptam fecisse dogmatica 
definitione dle VIII Dec. 1854 sancivit et propria ma- 
Aa adprobavit Offlcium integre proprium cum Missa in 
die Festi et per Octavam. 



CAPUT XV. 

m FESTOTRANSLATIONIS SANCTAB DOMUS LAUBETANAB. 



L Df^ deeima Decembris Festum celebratur Transla- 
tionis Sanctae Domus Lauretanae. De ea meminit Maf^ 
tyrologium Romanum ad eumdem diem 10 Decembris: 
Laureti in Piceno Trandaiio sacrae Domus Dei Genitri- 
eis Mariae^ in qua Verbum Caro faeium e$t, 'Sub In-* 
nocentio Papa XII actum fuit de concessione Offlcii , 
et Missae propriae pro universa Piceni Provincia, cum 
antea celebraretur in eadem Provincia sine Lectioni- 
bus propriis. Secundae autem Lectiones Offlcii proprii 
subinde concessi desumptae sunt ex Sermone Sancti 
Bernardi Abbatis. Missa propria et Officium ad alias 
provincias extensum fiiit. Extat Laureti , quod panra 
urbs et italica in Piceni regione, nunc Marchia AncO' 
niiana appellata, ad mare Adriaticum: illuc enim ab An* 
gelis translata est. Hujus translationis Historia sic per* 
bibetur : anno 1291 occupata Terrasancta a Seraphio 
^egypti Sultano, Angeli sacram illaiit domum a funda- 
mentis avulsam Tersactum, Dalmatiae oppidum, detu- 
lerunt, et super collem prope litus maris Adriatici de- 
posuerunt, Nicolao IV in Cathedra S. Petri sedente. 
inde vero afino 129ilk sub Coelestino V in Picenum de- 
I<ta fuit, ibique stationem elegit» et deinceps appellata 



est Dofnus Lauretana, et urbs Laurelum a quiidain mu- 
liere nonriine Laureta cujus erat fundus , in quo con- 
stitit sacra domus. Translationcm hanc conati sunt prae 
cacteris Novatoribus oppugnare Vergerius, in Idolo Ma- 
riano , Thomas Bernegerus, Basnagius, et lllyricus. Al 
isti omnes rerutantur a Hieronymo Angelita, in Hi$io- 
ria Laureiana; a Canisio, Lib. V de Deipara Cap. XKV; 
a Turseliino, Lib. I Hisloriae Lauretanae ; a Reira , 
Hisloria altnae domus Laureianae ; ab Honorato a S. 
Maria , Awmadversiones in usum ei regulas Critices 
Lib. UI Diss. 1 ; a Benedicto XIV, Lib. IV de Cano^ 
nizaiione Sanclorum p. 2. Cap. X; ei Lib. II de Fesiis 
Cap. XV!; a lacobo Gretsero, Lib. de sacris Peregrina- 
iionibus Cap. 3. a Trombelli, Jl#anae Sanciissimae vita ac 
gesta cultusque illi adhibitus Tom, VI Dissertaiio XXIV 
Capui /et seqq. et ab aliis. Quod Aedes Lauretana ea 
fiit, in qua Beat>3sima Virgo nata est, et in qua ab An- 
gelo salutata Salvatorem mundi de Spiritu Sancto conce* 
pit, dubitari non potest, uti desumitur ex Litteris Apo- 
stolicis Pauli H expeditis anno 1471, et ex Apostolicis 
Litteris lulii II expeditis anno 1507, ex Apostolicis Lit- 
teris Leonis X expeditis anno 1519, ex Apostoiicis Lit- 
teris Pauli III expeditis anno 1535. Quod autem attinet 
' ad celeberrimaro totius Orbis venerationem , et conti- 
nuam miraculorum virtutero, notissima res est nulla in- 
digens probatione. Tursellinus in Bisioria Sanctae Domus 
Laureianae Lib. I Cap. 2 tradit illam a primis Chri- 
stianis in Ecclesiam fuisse conversam , et in eo stato 
ab Angelis mirifice fuisse translatam. 

II. Placet aliqua monumenta ex laudatis Catholicis 
Scriptoribus deprompta afiferre ,*quibus translatio sao- 
ctae Domus ostenditur. Leander Albertus qui non roo- 
dicam ex Italiae descriptione laudem sibi comparavit, 
apertissime sacram hanc domum, eam ipsam aflirmat, 
rn qua orta Deipara fuit , in qua pariter Angelicuoi 
Incarnationis nuiTcium excepit. Beatus loannes Fesu- 
lanus de inclito Dominicanoruro Ordine qiiem merito 
Angelicum Pictorem vulgus appellabat, iconem colorl- 
bus expressit, in qua Angeli sacram Nazarethis aedem 
in aere sttstinent. Ejusdem sacrae Aedis tecto insidet 
Virgo braehio Puerum lesuro sustinens. Flavius Blon- 



du8 sub ifiitium saeculi XV litterarum laude valde no- 
bilis , in Itatiae Descriptione Regione V hoc sacrae 
Lauretanae aedi testimonium praebet. Baptista Mantua- 
nus ab omnibus de argifmento hoc disserentibus me- 
rito profcrtur testis: etenini et translationem a Naza- 
reth, et moram in Illyrio, et sedem, ut ita loquamur, 
ab hac s^ra acde in agro Lauretano positam, et pe- 
regrinos huc advenientes et mirabiles morborum cura- 
liones , et daemones ex corporibus , quae obsidebant , 
expulsos, allaque miracula in ea aede describit in suis 
versibus. Quaresmius in Historia Terrae Sanetae id ipsum 
affirmat, Pracses is quoque , et Terrae Sanctae Com* 
fhissarius : /n poenam, inquit, iniqnorum hominum de- 
9olalum hoc illustrisBimum Templum Annunciationis B. 
Virginis et sacra Aedes inde mirahililer sublata est, et 
ad oras Fideliuf0 translata, Ganisium hujus opinionis 
defensorem quis esse denegabit , postquam ea legerit , 
quae hoc de argumento ilte scripsit? Adeo vero de trans- 
latione sacrae hujus preclarae aedis meritus is est, ut 
ad eum Magnus Baronius lectorem rejiciat. Roeslium 
quis ignorat pra^stantissimum ejusdem translationis vin- 
dicem ? Consulat Lector , quae is scripsit in Apologia 
pro Dmparae Virginis Mariae C^xmera. Idem dic de Tur- 
sellinof ad cujus Lauretanam Historiam Spondanns alii- 
que egregii viri Lectorem amandant. Rutilium Benzo- 
nium, Ludovicum Cento-florinum in eamdem rem allo- 
gant praestantes viri. Idem pariter dic de Petra Sancta, 
cujus in rem hanc auctoritatem aflert doctissimus 6e- 
nedictus XIV , tomum tertium allegans Mraculorum 
perpetuorum*Ecclesiae Catholicae. Bar^nius Vir summi 
nominis quantum translationi, de qua agimus, faveat, 
monita haee declarant : Porro domus ( ad annum Do^ 
mini /X § I ) ^^la , in qua de Verbi Incarnatione SS. 
Virgo coeleste accepit nuntium , adhuc magno mira- . 
culo non tantum integra perseverat, sed Angelorum mi» 
nisterio ab infidelium manibus vindicata , in Dalma- 
iiam primum^ inde in Italiam translata est in agrum 
Lauretanum Piceni provinciae ; quod perinsigne, ae no- 
hitissimum vetustatis monumentum totus christianus crbis 
veneratur ac colit, Imitatur , quod saepe solet Baro- 
niom Spondanus : etenim in Continuatione Baronii ad 



«sg^ 230 «ifis» 

annum 1291 n.22 praeclarum testimoDium de adventu 
sanctae Nazarenae domus in Italtam praebet. Summo 
in honore apiid Theologos Theophilus Raynaudns est. 
Is in Antemurali ddversus foftia ingentia pag. ikk, et 
seqq. Tomi VIII pro sententia quam asserimus, forli- 
ter dimicat , eaque de causa non levem assecutus est 
laudem. Inter Bollandi consectatores imitato^esque, est 
procul dubio recensendus loannes Stiltingus, qui in re» 
de qua*agimus , quid censeat, mainfesto docuit , dum 
haec scriptis prodidit ad diem XXV Augusli in annota- 
tis ad n, 38 littera g. pag.551: Porro cum ibi (Nazareth) 
fuit 5. LudovicuSy aedes sacra nondum translata erat^ de 
cujus in Dalmatia primum, deindegue Lauretum trans* 
latione fuse disputat Quaresmius, Baillet porro ad XV 
Augustidiem de Lauretana Basilica sermonem habens, 
deque peregriiiatione ab universi Chifstiani Orbis Pro- 
vinciis ad eam suscepta, nihtl adjicit, quod in his re- 
prehendat: immo contra apprdbat ea quae de hoc ar- 
gumento egregius Tursellinus tradidit. His adjiciendus 
est iiraveson De Vita , et Mysteriis Christi Tom. I 
Dtss. 2 etenim de Translatione sacrae*Domus, in qua 
coDceptus est Christus, sermonem habens, narrationem« 
quae eamdem translationem describit appellat jrem o- 
mnium litteris, et constanti fama comprobatdmy A*wfno- 
. rum Pontificum decretis confirmatam, cQnfluentium.pO' 
pulorum numero longe lateque celebratamt sarictitate lo- 
cij et frequentia miraculorum lucectarius manifestatam. 
III. Historicorum agmini commode adjungimus eos, 
qui itineraria, aut regionum descriptiones confecerunt. 
Hi porro muituBn eam juvant causam, pfO qua certa- 
mus. Nimirum eam, de qna agimus, translationem edo- 
cemur a P. Philippo a S. Trinitate, Viaggi Orientali 
tradotti in lingua italiana ; a P. Stephano Mondega- 
zo , Relazione del Viaggio di Gerusalemme Lib. I 
Gap. 65; ab loanne Zuallando, Viaggio in Gerusalem- 
me ; ab Aquilante Rocc he tta, Perf^rtno^tone c^t Terra 
Santa; ab Equite Bremond , Viaggio di Egitto ; quos 
merito allegat piissimus Montanus. Quamquam porro 
loannes Georgius Trissinus poetarum libertate usus , 
fabulas inserat theologicae serietati non tolerandas , 
eam tamen traditionem , de qua contendimus, apertis- 



^ 231 m^ 

sime declaAit, dum hanc in Poemate, quod iDScripgit: 
lialia liberata daGoli exponit, ideoque hic omnino re- 
censeri meretur. Quod si poetas minus antiquos ad tra- 
dttionem lianc asserendam non spernimus, Vincentii Nolfi 
poema adducere hic possumus, qiiod vnscripsit : Dtlla 
Sanla Casa di Loreto, His constitutis quis non fatea- 
tur cansensisse naliones omnes in approbanda Nazare- 
nae domus translatione ? Hi sane quos nuper attulimus, 
non e% eadem nationa sunt : non Itali niodo , sed ex 
aliis quoque Provinciis acciti sunt. Ex variis quoque 
Provinciis ad Lauretanam Aedem venerandam Peregrini 
veniunt, ca persuasionedurti, quod ibi Nazarenam ipsara 
Aedem osculentur et colant. Merito itaque praeclari vi- 
ri in approbanda hac, quam asserimus , Translationem 
totum Christianum Orbem, Romaua favente Ecclesia , 
conspirasse afHrmarunt : quis enim favere huic opinioni 
Romanam Ecclesiam neget , quandoquidem id apertis- 
simc nos docet Festivitas pecuiiari Missa et OiHcio ap- 
probata , tributa eidem Festivitati X Decembris die : 
qua die creditur Sacra Aedes Lauretum translata? Mi- 
racula porro , et plurima, et maxima in eadem sacra 
Aede fieri , indubitata res est, idque compertissimum 
efiecerunt ea , quae scriptis prodidit eximius scriptor 
Tursellinus : atque adeo diu ante eum Pius II , Blon- 
dus, et Baptista Mantiianus , aliique etiam. An porro 
hnjusce, ut ita appellemus, extraordinariae divinae be- 
neficentiae, et iargitatis, et Virginis erga eamdem ae* 
dem diiectionis et bonitatis aliam afferemus causam , 
praoter hanc, quod aedes ea acccptissima propterea Deo, 
et Virgini est, qnod in illa carnem sumens Dominus, 
in ea etiam ceperit beneficentior hominibus apparere? 
€ur autem sacro horrore percellimur, quum eamdem 
Aedem ingredimur, nisi quod omnium maximi benefi* 
cii , Inrarnationis scilicet, in eadem Aede pe^^ctae et 
ineffabilis mysterii causa noslri completi memoria nos 
suhit , ideoque nos etiam subit eximiorum beneficio- 
rum recordalio? An non id sacrum quemdam horrorem 
nobis merito ingorit? Sed ad rem audiatur Tursellinus 
Lib. n C»p. 6: Cum nuper venissem ad sacratissimae 
Virginis Mariae sanctum domicHium, vidissemque gua- 
lia , et quanta Deus ostendit in eo loco miracula , et 



232 «»* 

suae virtutis , atque dementiae eigna manifeetissima ,- 
me Bubilo horror invasit , et visui sum audire vocen^ 
Domini (oguentis ad Mosen: Non appropinques huc^ sdve^ 
calceamenta tua de pedibus, tuis ; loeus enim , in qua- 
stas, terra sanoia est, 

CAPUT XV!. 

DE FESTO EXPECTATIOIVIS PARTUS. 

I. In Hispaniarum Ecclesiis ex Decreto Concilii Tole- 
tani VII Festum Annunciationis non 25 I^artii, sed 18 
Decembris diocelebrari consuevit; cujusDecreti ea ra- 
tio fuit , quod 25 Martii dies plerumque in* Quadrage- 
simam, vel in Paschalia solemnia incideret, cum nullam 
Sanctorum celebritatem peragere licebat. Sed Romanae- 
Ecclesiae constans et perpetua fuit consuetudo Annun- 
tiationem Beatissimae Virginis celebrandi die vigesima 
quinta Martii : nunc vero illud adjicere huc oportet ^ 
Hispaniae Ecclesiad temporibus, quae consequuta sunt»^ 
ad Romanae morem Ecclesiae se conformasse, et eam 
festivitatem die vigesima quinta Martii coepisse pera— 
gere ; substituta in ejus locum hac celebritate de Esi* 
pectatione Partus ad diem 18 Decembris, quam a Gre- 
gorio XIII approbatam esse , ex litteris ejus Aposto- 
licis anni ]5%3 constat. Haec Solemnitas in Hispania 
Festivitas appellatur B. Mariae de O, teste Garzia Loai* 
sa in Notis ad Toletanum saeculi VII Concilium T. 6 
Collectionis Labbeanae. Cujus noroinis origo ducta at> 
antiphonis, quae per adverbium O incipiunt, quarum 
prima dicitur in Vesperis Vigiliae hujus Festi. Cele» 
berrimam habent multis quJdem de causis Festivita- 
tem-hanc Hispani, sed e% eo praesertim, quia hac ipsa 
die donatum fuisse ajunt candidissima veste aDeipara 
ipsa Ildephonsum. Vide Breviarium Toletanum, et Po- 
litum de Ecclesiae Toletanae Ofjjiciis ordinandis, Hispa- 
niarum Ecclesias pietatem imitata est deinceps Vene- 
torum Respublica : poposcit enim , atque impctravit a 
sacra Rituum Congregatione , ut Civitas ipsa Venetta- 
rum , et Provinciae universae Venetorum ditioni sub- 
jectae Expectationem virginei partus pecuiiari festivi- 



233 qm^ 

tale colerent , ideoque Oiriciiim et Missam huic sole- 
mnitati convenientem celebrarent: idque etiam aliae Ec- 
clesiae deiticeps obtinuere. Eandem facultatem Provin- 
ciis omnibus temporali Romanae Ecclesiae dominio sub- 
jecti9 peculiari Decreto die XXII Augusti anni 1725 
lato impertiit Benedictus XIII. 

• CAPUT XVII. 

BB COMMEMORATIONE OMN1UM SANCTORUM DIE PRIMA NO- 
VEMBR1S, ET DE COMMEMORATIONE OMNIUM FIDELlUll 
DEFUNCTORUM DIE SECUNDA NOYEMBRIS. 

I. Celebratur die prima Novembris restiva Omnium 
Sanctorum Commemoratio. Cum Romae adhuc extaret 
celebre Pantheon,' extructum a Marco Agrippa sub Im- 
perio Augusti, Pontirex Bonifacius IV ipsum solemniter 
dicavit Sanctissimae Virgini Deiparae, et omnibus San- 
etis Martyribus , et Confessoribus, et iltius jussu illuc 
traslata fuerunt octo supra viginti conferta plaustra Os- 
sium Sanctorum Martyrum , quae divisa erant, et ja« 
eebant in varils Romae Coemeteriis. Hoc fuit exordium 
Solemnitaiis Omnium Sanctorifm, quae celebrabaturRo* 
mae die 13 Maji, cum illa ipsa die dedicatum fuisset 
Templum Sanctae Mariae ad Marlyres , uti observat 
Cardinalis Bironius in Noth ad Mariyrologium Roma' 
num hac die, cui consentit Thomassinus de dierum Fe* 
slorum celebratione Lib. II Cap. 21 num. 3 et 4. Unde 
Sigebertus ad annum 83.H loquens de hac Solemnitate, 
sic scripsit: Quam Romani ex institulo Bonifacii Papa^ 
eelebrant. Hnec ipsa Solemnitas Omnium Sanctorum £c* 
clesiae Romanae propria fu:t, deinde ad Ecclesiam uni- 
versam propagata, ut aliqui opinantur, a Gregorio IH 
seu ut alii, a Gregorio IV. Piima opinio est Edmundi 
Martene, de antiqua Ecdesiae Disciplina in ditinis ce- 
iebrandis Officiis. Cap. XXXIV num.26; Menardi, m 
Notis ad Sacrtimeniarium 5. Gregorii, pag. 184.; Pagii 
lunioris, in Vita Grcgorii num.*9. Seciinda opinio est 
Cardinalis Baronii , in noti$ ad Marlyrologium Roma" 
num prima die Novembris ; Florentinii , in Notis ad 
iuum Marlyrologium eodem die; et SolleriuSy in Notis 



23k 

ad Martyrologiufn Vsuardi» Concludendum itaque, Fe- 
stum omnium sanctorum fuisse institutum a Bonifacio 
Quarto, ad universalem Ecclesiam propagatum a Gre- 
gorio Tertio , translatum vero a die 13 Maji ad pri- 
mam diem Novembris a Gregorio Quarto. Non deest 
tamen, qui censeat, Festum oronium Sanctorum prae- 
cessisse tempus Bonifarii Quarti , cum in Kalendario 
antiquiori legatur in Oclava Domini M Sanctam illa- 
riam ad Martyres, et in Sacramentario Sancti Gregorii 
die H Maji : Dedicatio Ecclmae Sanctae Mariae ad 
Marlyres ; sed eruditissimus scriptor P. Meratus in suo 
Op^re , seu Commcntario in Gavantum T. II part. I 
sect. 7 Cap. 13.asserit , et efticaciter probat, non esse 
deserendam communem opinionem , iuxta quam Boni- 
facius IV hnjus Festi habetur Institutor. 

.II. Secunda die Novembris habetdr Commemoratio 
omnium Fidelium Defunctorum. Galesinius in Noiis ad 
Martyrologium asserit , hanc Commemorationem suum 
babuisse exordium a tempore Apostolorum. Sed est 
mera aequivocatio, nam certum est, a Traditione Apo- 
stolica derivari Ecclestae consuetudlnem orandi pro De* 
functis , cujus rei in Sacris Paginis utriusque Testa- 
menii clarissima habemus documenta; sed nihil neque 
certum, neque conjecturale habemus, quo suadeatur ab 
Apostolis fuisse institutum, ut feria ac determinata die 
ab Ecclesia fieret Omnium Fidelium Defunctorum Com- 
memoratio. Alii institutionem hujus Commemorationis 
post Omnium Sanctorum Festum referunt ad Bonifa- 
cium IV. Ita scripsit Petrus Esquilinus Lib. X Cap. 1 
cui suscribit Theophylus Baynaddus J. XV suorum 
Operum pag. 342. S. Odilo Abbas obiit anno iOkS ut 
bene observat Longueval in sua Historia Ecclesiae Gal^ 
licanae T. VII pag. 303. Illius vita conscripta fuit a 
Beato Petro Damiani, et inserta ejusdem Operibus, fuit 
etiam transcripta a Bollando T. I Mensis lanuarii, et ia 
ipsa sic habetur : Venerabilis Odilo per onmia Mona- 
steria sua constituit generale Deeretum, ut sicut primo 
die mensis Novembri$ pixta universaiis Ecclesiae regu- 
lam Omnium Sanclorum Solemnilas agitur, ita seguenli 
die itt fsalmis , et eleemosynis , et praecipue Missarum 
solemnis Omnium in Chrislo quiescentibus memoria ce- 



lebretur. Quare inter antiquiore» Consuetudines Mona- 
sterii Cluniacensis Cap. 42 Tom. I Spicilegii Lucae 
Achery aic scriptum reperitur : Hoc enim decretum est 
a Patre Odilone^ nt sicut in priore die Commemoratio 
fieri solet Omnium Sanciorumi sic in sequenti Comme- 
moratio Omnium Fidelium Defunctorum. Insistendo his 
documentis, videtur dici posse tribuendam esse Sancto 
Abbati Odiloni institutionem Commemoiationis Omnium 
fidebum Defiinctorum 2 die Novembris post Festum O* 
mnium Sanctorum. Sed cum Amalarius Fortunatus, qui 
ducentos annos ante S. Odilonem vixit, sic scriptum re- 
liqueritin suo Libro de Ordinatione Antiphonarii Caip.6& 
post Officium Sanctorum inserui Officium pro mortuis ; 
mulii enim transierunt de praesenti saeculo, qui non illi' 
co Sanctis conjunguntur, pro quibus solito more Officium 
agitury concludendum videtur, Sinctum Abbatem Odi- 
Ipnem ab Amalario exemplar accepisse generalis hujqs 
Commemofationis Omnium Fidelium Defunctorum 2 die 
Novembris post Festum Omnium Sanctorum , eamque 
praescripsisse omnibus suis Monasteriis ; et inde factum 
esse ». ut Romani Poutifices eam ad Ecclesiam univer- 
sum propagaverint. . 

CAPUT XVIIL 

ra FESTO ]>EDICATIONIS ECGLESIAE. 

L Ecclesia^ Dedicatio inter Festa propria primo loco 
recensetur, tum quia est veluti Natalis dies cujuslibet 
Ecclesiae , ut ait S. Leo Sermone de Machabaeis. De- 
dicatio autem Ecclesiae est ipsamet Consecratio facta 
ab Episcopo solemni ritu , qui in Pontificali praescri* 
bitur. Dupiex itaque est Dedicationis Ecclesiae Festnm» 
aUerum , quod semel tantum fit, eo videlicet die, quo 
ipsa Ecclesia dedicatur ; altenim vero , quod singulis 
deinceps .annis , eodem ipso die recurrente peragiturt 
et hic dicitur anniversarius dies Dedicationis. Perqui- 
renti initium celebrandi Anniversarium diem Dedicatio- 
nis Ecclesiae , seu, ut loquuntur Libri Ecclesiastici Na- 
talis Ecclesiae , quatuor occurrunt monumenta, quibus 
iliud ionotescere potest, videlicet primo : Sacramentarii 



Libri Ecclesiarum , quibus adnumeranda etiam Kafen- 
daria , CapiUilaria Evangeliorum , et similia. Secundo 
Martyrologia cum Menologiis , et aliis Libris enuncian- 
tibus Festa per annum. Tertio Lapides, seu Epigraphae, 
Notitiae etiam ac Diploftiata , in quibus descripta ha- 
betur Ecclesiae alicujus Dedicatio. Quarto demum Scri- 
ptorum testimonia genuinis eorum Libris consignata. 
In prima Classe documentorum conflata ex Sacramen- 
tariis , Kalendariis , et Libris Ritualibus haec reperiun- 
tur ad astruendum istud annuum Festum. Martenius 
T. V Anecdotorum profert vetustum Kalendarium , 
quo exaratum putat saeculo IV in qno ad diem 13 
Maji adnotatur annuum Festum : Dedicaiionis S- Jlfa- 
riae ad Marlyres. In Sacramentario Leoniano habetur 
iadnotatum duplex Festum Anniversarium Dedicationis. 
Primum post Festa Paschae Basilicae cujusdam in ho- 
norem Sancti Petri, alterum Anniversarium Festum in 
eodem Sacramentario Leoniano habetur uHima die se- 
ptembris apud Muratonnm Tom. 1 Liturgiae pag. 407 
Pridie Kalendas Oclobris Natale Basilicae Angeli in 
Salaria, In Sacramentario Gregoriano apud eumdem 
Muratorium Tom. 2 ad diem 29 Septembris-pag. 12& 
adnotatur: Dedicatio Basilicae S. Angeli Michaelis. Idi- 
psum constat ex Martyrologiis. Anniversarium Dedica- 
tionis S. Mariae ad Marlyres habetur in Marlyrologio. 
Bedae , in Romano Parvo, et in genuino Usuardi. Circa 
Inscriptiones , notandum est , antiquissimum esse mo- 
rem diem Dedicalionum Ecclesiarum lapfdibus inscul- 
pere , ad memoriam scilicet , et ad recolendum Anni- 
versarium Festura earumdem , uti patet ex innumeris 
monumentis. 

IL Jam ad Scriptorum testimonia convertamur ad 
astruendum annuum Festum Consecrationis Ecclesiae. 
Apud S. Augustinum Tom. 5 part. 2 PP. Maurinorum 
Edit. Venet. habentur plures Sermones de Dedicatione 
Ecclesiae. Tempore S. Gregorii I qui obiit anno GOHh 
ubique in Occidente celebrantur annui Natales Ecclesia- 
rum dies , patet ex Epistola 71 ad Mellitum Episco- 
pum properantem ad Angelos apud PP. Maurinos Toro. 
2. Lib. II Epistola 76. Usum peragendi Annix>ersaria 
antiquis Cbristianis valde familiarem fuisse, vel ad agen- 



16» 237 «IH 

das Deo gratUs pro beneficio aliquo , vel in meinoriain 
Derunctorum legimus. De Ecclesiae Dedicatione fit offi- 
cium» et omnino idem tam in ipsa die , in qua con- 
secratur, quam quotannis in die anniversaria Dedica- 
tionis , in utr^que casu primae Classis cum octavat ut 
constat ex Breviario , ita taroeo , ut in ipso die Dedi- 
cationis dicatur Oratio: Deu$ gui invisibiUter in Anni- 
versario dicatur alia videlicet: Deu$ qui nobis. Quando 
in ofiicio Dedicationis alicujus Ecclesiae habetur aiiquod 
de proprio , illud retinendum , et caetera de Communi 
supplenda , puta pro Dedicatione Basilicae SS. Sdlva- 
toris , et Basilicarum SS. Apostolorum Pctri et Pauli. 
Rursus aliquando contigit nihil esse sumendum de Com- 
muni Oificii Dedicationis , qoando nempe pro Festo De- 
dicationis fit ofiicium de Titulari , et casus datur in 
Dedicatione S. Mariae ad Nives , et in Dedicatione S. 
Michaelis Archangeli , in quibus Festis nihil sumitur 
de ofiicio Dedicationis. 

III. Si contingat dedicari Ecclesiam in aliquo Festo 
ex solemnioribus , tunc ne quotannis occurrentia duo 
Festa se invicem impediant , potest Consecrator decer- 
nere alium diem ad celebrandum anniversarium festum 
Dedicationis ejusdem Ecclesiae a se consecratae. No- 
mine autem Festorum solemniorum veniunt profecto hi 
dies , quibus interdicitur a Rubricis cujuscunque Festi 
celebratio. Extra actum Consecrationis non potest am- 
plius mutari Festum , inconsulta Sancta sede Aposto- 
lica. Praeter propriae Ecclesiae Dedicationem , celebrari 
quoque debet anniversaria Dedicatio Ecclesiae Cathe- 
dralis , in Civilate quidem cum Octava , in Dioecesi sine 
Octava ex Decreto S. R. C. 2 Maji 1619. Oflicium De- 
dicationis est Duplex majus, apud Dtirandum Lib. VII 
Cap. 1 cum Octava ubi et indicat Ofiicium, quo nunc 
utimur. Pius Y mutavit Lectiones primi Nocturni , ut 
essent de Scriptura , juxta regulam antiquam Roma- 
nam , ex Radulpho Prop. II additque Lectiones varias 
pro tota Octava et Orationem propriam pro ipso die 
Dedicationis , atque ex .hac Octava , cum Lectionibus 
unicuique diei assignatis , colligitur ejusdem Festi ex- 
cellentia, et dignitas. De origine, rituque dedicandi, et 
consecrandi Ecclesias, nec non de modo celebrandi tam 



ipsum Festum Dedicationis , quam diem ejus anniver- 
sarium , erudite disserunt Castaldus « Lib. II Sect. 13 
Cap. h; Gavatilus , Tom. 1 part. k Tit. 16 num. 9 ; 
Tobias Corona, part. 1 Cap. 7. Rursus super eadem re 
eruditiones varias afferunt Joannes Ciericatus , in De- 
ciiionibus de Mi$$ae Sacrificio dec. 4i; et Bissus, V De- 
dicatio Ecclesiae num. 51; ubi ostendit Feslum Dedica- 
tionis Ecciesiae ceiebrandum esse , sumpto exempio a 
Christo Domino, et ex auctoritate Apostolica. 



LIBER UNDECIMUS 

M SACRIS ALTARIS M1NISTR0RUM INDUMENTIS 



9 
£T DE YASIS SACRIS. 



I. Prima vestis , quam Sacerdos sumit (1), est Ami- 
ctus , qui primum capiti , deinde humeris injhcitur. Ya- 
ria ei nomina tribuuntur ; Humerale vocatur , et per 
analogidm. ad legalium sacerdotum indumenta Ephod. 
In Ordine Romano Ambolagium, rectius auiem AnabO' 
lagium » sive Anaboladium nuncupatur. AvajSoXY] ana- 
bole enim graece idem est , ac latine Amictus, Eadem 
\oce utitur Ambrosius Lib. de Benediclionibus Palriar- 
eharum, Petrus Le-Brun Tom. I Explicatio Missae ob- 
servat Amictum sequiori aevo in plerisque Ecciesiis tan- 
quam ornatum poenitentiali sacco sufiectum consid^- 
ratum fuisse, Et quidem id videntur indicare , quae 

(f ) Darandus , de Ritibus Ecclesiae Catholicae ; Yicecomes, 
de ifisBae apparatu^ Lib, II Cap. 3; Saassajus, Panoplia Sa- 
eerdotalis, Lib, I pag, 4 et segq.; Bellotte , Observationes ad 
Rilus Ecclesiae Laudunensis, pag. 240 et seqq; Bocquiltot, Traiti 
historique de la Liturgie, Cap. VII nam. 4 et seqq; Booa, Re- 
rum Liturgicarum, Lib. I Cap. XXIV et seqq; Calalano, Pro- 
legomena in Pontijicale Romanum, Cap. X et seqq; Georgi £t- 
turgia Romani PontipciSy Liber I Cap, XF/et Liber 11 Cap. 2 
et seqq; Macri , Hierolexicon ; Dacange , Gtossarium mediof 
et infimae Latinitatis; Zaccaria, Onomasticum Rituale; Beae- 
dictos XIV, de Sacrosancto Missae Saerificio^ Liber I Caput I 
et seqq; • 



leguntur in Missa Illyrici : ctim ( Sacerdos ] se exueril 
quotidianis vestibus , dieat : conscinde Domine saccum 
meum , et circumda me laetitia salutari. Amictus in- 
8uper , destfnatus ad slgnificandum primo deposilo poe- 
nitentiae sacco succedere gaudium , et laetitiam. Secun- 
do Amictus velut spiritualis gale^ capiti imposita respi- 
citur ad propulsandos diabolieos incursus , ita in Mis- 
sali Bomano ait Sacerdos Amictum inducens : impone 
Domine capili meo galeam salutis ad expugnandos om- 
nes diabolicos incursus : idque apposite juxta Apostoli 
'monitum ad Ephesios Caput VI v. II: Induite vos ar- 
maturam Dei, ut possiiis stare adversus insidias Dia-- 
boli: et vers. 16 ac 17: In omnibus sumenles scuium 
Fidei , ut possitis omnia tela nequissimi etfftinguere^ et 
galeam salutis assumite : figuratae procul dubvo , ac 
symbolicae sunt apud Apostolum voces istae armatura^ 
• tcutum ^ galea ^ quibus vim animi , robur , ac firmita- 
t^jfn de^gnat ad omnes daemonis impetus repeliendos 
necessari^m. Per Amictum praeterea symbolice sacri 
admonentur Ministr^, ut ponant ori suo custodiam, ac 
voce sua potissimum utantur ad sacra pertractnnda My- 
steria , divinasque laudes decantandas , quem finem ap- 
prime exponit oratio , quae in antiquo Missali C«mera- 
censi an. 1527 et 15^2 apud Petrum Le-Brun Tom. I 
pag. kk refertur recitanda a Sacerdote his verbis: ad 
AmictiFm , per quem admonetur castigatio vocis: dicat: 
castiget et moderetur vocem meam custodia tua, Deus 
ut non delinquam in lingua mea , sed loqui merear, 
quae tibi sunt accepta. Partter in Missali Sancti Mar- 
tini Fornacensis Saeculo XIII haec legitur Oratio: Pone 
Domine custodiam ori meo etc. 

II. In Ecclesia Occidentali praeler Ambrosianos ex 
Missa jussu Sancti Caroli anno 1560 edita , libi post 
Cingulunr Amictus sumi praecipitur ; id etiam in usu 
adhuc cst apud Canonicos Lugdunenses. In Orientali id 
adhuc et Maronitae observant , et quondam Graeci , 
qui nunc non amplius utuntur Ami^tu. Sane quod an- 
tiquitus vigeret usus Amictum accipiendi post Albam, 
colligitur ex Ordine Romano V ex vulgatis a Mabillo- 
nio Musei Jtalici Tomus II. Missale item plenarium Va- 
ticanum annorum supra 700 quod refert d«ctis8imus 



Dominicus Georgius , praescribit pariter Aniictum su- 
mendum post Albam , et Cingtilum , adjecta peculiari 
oralione. Verum Missaie Vallicelliannm Romanum Sae- 
culi XI accipiendum. Amictum ante Albam indicat ; 
quare inde dignoscitur ante id temporis in Romana Ec- 
clesia hunc morem invaluisse Amictum sumendi ante 
Albam , et aliahn quamcunique vestem sacerdotajem. 
Siint quldam , qiii Amictui ex hbloserico , vel aurea 
textura plagulam assuunt colori^ et opificio Casulae , 
sive Stolae consimilem ; sed hnjus assumenti nullum 
\estigiiim re|)erit apud anliquos Scriptores Cardinalis 
Bona. Amictum quidem in niedio Cruce insigniturii esse, 
et ex veleri more institutijm d4>cet loseph Vicecomes 
de Missae apparatu Lib. 1 Cap. H. K\\ porro frequen- 
tius apud Anastasium, aliosque Ecclesiasticarum rerum, 
Scriptores, quam veteres stauraceae, idesl signo Crucis 
variegatae , Sacerdos sibi Amictunr imponens osculari 
eum debet in medio , ubi est formata Crux. Solebant 
antiqui Amictu totum caput obnubere , et cum Missam 
inciperent, illum more Religiosorum mendicaii.tium, in 
humeros rejicere , et adhuc nunc hdjus ritus vestigium 
observatur in subdiaconi ordinatione, quo tempore hic 
mos desierit , haud cognitum est, 

III. Amictus super humeros circumquaque difTundi- 
tur , per quod operum fortitudo significatur. Duo liga- 
mina , quibus Amictus anle pectus ligatur , signant in- 
tentionem , et finem , quibus informandum est opus , 
ne fial in fermento malitiae , sed in azymis sinceritatis 
etveritalis, S. Bruno Episcopus Signiensis mysticas Ami- 
ctus significationes his verbis comprehendit : AmtctuB 
quidem , quo et collum slringilur , et pectus tegitur , 
interioris hominis caslitatem designat ,- tegit enim cor 
ne vanilates cogitet ; slringit etiam coJlum , ne inde ad 
tinguam transeat mendacium. Sunt .et aliae significa- 
tiones Amictui a viris divino zelo animatis fributae, 
quae partim ad revocanda nobis in memoriam Redem- 
plionis nostrae mysteria inserviant , partim morum do- 
cumentis animum nostrum imbuant. Sic Amictus.my- 
stice apud nonnullos signiiicat , aut velum , quo ludae 
Christi faciem obtexerunt , aut spiQoam Coronam, aut 
ipsius Divinitatem sub humanitatis Amiclu absconditam. 
Vol. II. 16 



2!i2 

Auctores insuper sunt , ut dum collum , humeri , et 
pectus Amictu contegunlur » consideiemus vocem esse 
custodiendam , ct divinas dumtaxat cogitatioites esse 
admittendas. Haec de Amictu prima veslc , quam Sa- 
cerdos sumit , adnotata sudiciant. Qui plura desiderat^ 
et uberiora, legHt qnae fusiori calamo exaravit Joseph 
Vicecomes de Missae Jpparalu Lib. II Cap. 3 et seqq^ 
ubi agit dc nominibus variis , quibus haec vestis ap- 
pellata fuit , item de materia , forma , vario usu. nec 
non de veteri more Amictum adhibendi in sacris Chri- 
stianorum ministeriis ; legi item poterunt quae de eo- 
dem Amiclu tradidit Andreas Saussajus in Panoplia 
Sacerdolali Lib. I pa^. 1. 

CAPUT II. 

DE ALBA CIINGCLO ET MAMPCLO. 

1. Linea tunica talaris erat prima vestis Sacerdotalis 
in Veteri Testamento. A Scriptorihus Ecclesiasticis Alba 
a colore nuncupatur : cujus nominis montio fit in Con- 
ciiio Carlhaginensi sub Anastasio I Can. ^l. De can- 
dida seu Linea veste, qua universns Ecclesiasticus Ordo 
in Sacrificiorum celebratione iTtebatur , diserte memi- 
nit S. Hieronymus Dialogo I adversus Pelagianos. Le- 
gitur qiioque in Ordinc Komano , et in Tractatu de Ri^ 
tibus Ecclesiasticis , quem sub nomine Caroli Magni edi- 
dit Wolfangus Lazius. Item Gregorius Turonensis plu- 
ribus in locis , tum in Historia Francorum Lib. IV 
Cap. hk' tiim in Vita S. Aredii Abbatis Cap. VIII et 
Lib. de Gtoria Confessorum Cap. XX Albae vestis Sa- 
cerdotum , et Diaconorum mentionem facit. Alii Camu 
iiam vocant , Amalarius Lib. II Cap. 18: Poslea Ca-- 
misiam indnimus , quam Albam vocamus. Isidorus Lib» 
XIX Originum Cap. 21: Poderis est tunica Sacerdotatis. 
linea corpori aslricta usque ad pedes descendens. Haec 
mtgo Camisia vocalur, Anastasius in Vita Benedicti ll[ 
inter donaria , quae Rex Saxonum misit Ecclesiae S. 
Petrr , enumerat Camisias Alhas sigillatas holosericas^ 
cum crysoclavo. Ordo Homaiius , ubi ioquitur de Epi- 
scopi consecratione% lineam sine addito vocat dicens : 



<4m 2^3 m- 

Induunt eum lineam el Cingulum. Coostat ex Actis Pro- 

consularibus S. Cypriani Episcopi et Martyris, ubi le- 

gitur , quod cum se Dalmatica expoliasset , et Diaco- 

nis tradidisset. in lAnea stctit. Ea igitur ex lioo de- 

bet esse confccta, non autem ex lana. Suus quoque esfc 

Ecclesiae , et Doctoribus de Alba symbolicus sensus. 

Ilia quidem in precibus agnum Mysticum nobis propo- 

nit, in quo dealbari nos oportet, et conversationem 

Salvatoris nostri in terris , cujus vestigiis nobis accu- 

rate est insistendum. Theologi per eam oificii nostri 

nos admonent , quo mundo corde , candida anima, im- 

maculatis moribus , et inviolata justitia vivere jubemur. 

P. Soto insnpor sub hujus indumenti figura Albam illam 

vestem , qua indutum Christum Jesum Herodcs irrisit, 

considerationi nostrae proponit. Praeter haec alia in 

Alba Ecclesiastici Scriptores agnoscunt mysteria. Al- 

cuinus de Dicinis Officiis dicit Albam significare perse- 

verantiam. Per eam , docet Le-Brun, significari puri- 

tatem cordis , quam petimuS per merita Agni imma- 

culati , quem sacrififAimus. Natalis Alexander dicit, eam 

esse beatae aeternitatis symbolum. Hinc , ut observanfc 

Amalarius et Beda , Alba stringere debet manus , et 

brachia Sacerdotis , ne quidpiam inutile faciat ; pectus, 

ne quid inane cogitet, genua, ne ab Orationis instantia 

torpeant ; tibias et pedes , ne ad malum currant. Alba 

inreriorum etiam Ordinum vestis fuit, Ostiariorum, Le- 

ctorum , Exorcistarnm , Acolythorum , et Saussay in 

Panoplia Clericali Part. / Lib. V Cap. 5 observat in 

inferioribus Ministris idcirco Albae superpelliceum sub- 

stitutum fuisse, ut ambulando caeterisque muniis obeun- 

dis essent expeditiores. Precationes , cum Alba sumi- 

tur , inter se fere omnes conveniunt , licet aliae aliis 

vert)is exprimantur. Haec de Alba, seu Camisia quoad 

Latinos ; Graeci vero hujusmodi sacrum indumentum 

babent quidem , sed ex serico vario colore , et quasi 

caelestl , eodem utuotur , praesertim Episcopi , idque 

Sticharium vocant , quod candidi coloris esse debet ju- 

xta Symeonem Thessalonicensem. 

IL Inter sacra vestimenta frequentius nominatur Ctn- 
gulum , etsi idem etiam quandoque Zona , et Baltheus 
appelletur , de quo item meminit Hieronymus Epistola 



^ 2kk m» 

128 ad Fabiolam : Teriium genus est vestimenti, guod 
Hli ( Hebraei scilicet ) appeliant Abner nos cingulum , 
vel Baltheum , vel Zonam possumus dicere, Siniiliter AU 
cuinus de Divinis Officiis Cap. 39 : Deinde seguitur 
Zona guae dicitur Cingulum. Varii quondam coloris 
fuere hujusmodi Cinguli , Zonae , aut Balthei , et auro 
quandoque ornati , uti colligitur ex Riculfi Helenensis 
Episcopi Testamenlo apud Baluzium in Appendice ad 
Reginonem pag. 626 ubi legitur eumdem legasse Ec- 
clesiae suae anno 916 Zonas guingue , unam cum auro, 
et gemmis preiiosis , alias gualuor cum auro. Ut autem 
perspiciatur , quam antiquus in Romana Ecclesia sit 
sacrae hujus vestis seu Cinguli usus; loannes Diaconus 
in Vita S. Gregorii Magni Lib. IV Cap. 80 nariat fi- 
deles magna veneralione solitos prosequi fuisse ejusdem 
S. Pontificis Baltheum : sed et ejus Baliheum inquit , 
consuetudinaliter osculalos esse. Non sine mystica si- 
gnificatione » lumbos Cingulo praecingunt Sacri Eccle- 
siae Ministri ex lesu Christi Domini praecepto Lucae 
Caput XH ubi ait : Sint lumbi vAtri praecincti, quod 
Divinum mandatum licet ad Chrislianos omnes perti- 
neat , praecipue tamen Sacerdotes spectat , sicut et il- 
lud Apostoli ; state succincit lumbos veslros in veritate, 
ut admoneantur restringendos omnes'cupiditatis motus, 
ut in ipsis maneat virtus continentiae , et castitatis , 
quemadmodum in oratione propria exprimitur, quod et 
S. Gregorius Magnus Homilia XHI in Evangelia de- 
clarat dicens : Lumbos enim praecingimns , cum carnis 
luxuriam per contineniiam coarctamus* Praeterea In- 
nocentius IH in Lib. I de Mysieriis Missae Cap. 52 ob- 
servat , quod Alba circa lumbos debet zona praecingi, 
ut castitas sacerdotalis nullis incentivorum stimulis dis- 
solvatur. Idem sentiunt Honorius Augustodunensis, Ti- 
telmannus , et Suarez. Quidam pie putant , Cingulo si- 
gnificari funem, quo Christus in horto ligatus esl, alii 
flagella in ejusdem passione. Ita Durandus , Sanctus 
Thomas , Sanctus Bonaventura , et alii cum ipsis. Ad 
Orationes , quae dicuntur , accedimus. In Pontificali 
Prudentii Trecensis Episcopi habetur: Praecinge me Do- 
mine , virtute , et pone immaculatam viam meam , ei 
praecinge lumbos meos ; et circumcide viiia cordis mei 



46» 245 «f 

amen. Godex Tilianus , ad Zonam : Domine , accinge in 
me custodiam meniie meae , nec ipsa mens infleclatur 
spirilu elationis. In hodierna praeparatione ad Ponlifi- 
caiem Missam retinetur haec oralio : Praecinge me, Do- 
mine Cingulo purilatis , et extingue in lumbis meis hu- 
morem libidinis , ui maneat in me virtus continentiae 
et castitatis. Communis est haec Oratio ceteris Sacer- 
dotibus , et ponitur ab Alberto Castellano in Ubro Sa- 
cerdotali. 

III. Manipulus posterioris ae\i additamentum est , 
neque in antiquis Ritualibus commemoratur , nec a pri- 
scis Patribus inter sacras vestes rccensetur. Erat autem 
lintea sihdon , sive mappula brachio sinistro alligata , 
qua sudor et sordes abstergebantur , ut illi passim te- 
stantur, qui deDivinisOfficiis tractatns edilerunt. Ama- 
larius Lib. II Cap. 24: Sudarium^ ad hoc porlamus, ut 
eo detergamus sudorem. Rabanus Maurus Lib. I de In' 
siitutione Clericorum Cap, 18: Quartum Sacerdolis in* 
dumentum Mappula sive mantHe est , quod vutgo Fa- 
nonem vocant. Est autcm Fano vox saxonica , quae 
idem valet ac sudarioUim , ut docet Vossius Lib. II de 
vitiis Sermonis Cap. 7. Triplex fanonis significatio sta- 
tuitur a Mabillonio in notis ad vitam S. Wiboradae Vir- 
ginis et Martyris , primo pro quavis mappula , secundo 
pro parte illa sacrae vestis , quae manipulus vocatur, 
tertio pro corporali. llsum mappulae , seu manipuli , 
Ecclesiae Romanae proprium fuissc , scripsit Sanctus 
Gregorius lohanni Archiepiscopo Ravennati , Lib. II 
Epistola LIV. Duravit autem hic inappulae , sive su- 
darii lintei usus , donec in locum ejus Manipulus» non 
ad tergendas sordes , sed ad ornatom sufTectus est, qui 
propterea ejtis materiae et texturae est , ex qua Stola, 
et Planeta fieri solent. Hanc vero mulationem Mappulae 
in Manipulum saeculo nono factam esse sacra monu- 
menta ostendunt. Olim ut apparet ex antiquis picturis, 
ejus forma longior erat et strictior , vix duos pollices 
excedens. 

IV. Manipulo nostro respondet apud Graecos Epi* 
^manicion , de quo agit Goar in notis ad S. loannis 

Chrysostomi Liturgiam n. 12. Duobus vero Graeci et 
Maronitae 4]tuntur Manipulis , quorum singnlos ad sin- 



^ 246 m^ 

gula bracbia alligant teste Macri in Hierolexico verbo 
Manipulus. Nunc vero precationes ad mappulam , seu 
Manipulum accipiendum proferam. In codice monasterii 
Sancti Dionysii , aetate Caroli Magni scripto , ut mo- 
net Martenius , post orationem ad casulam , legitur ad 
Manipulum : Praecinge me , Domine , virtute , et pone 
immaculatam viam meam. Missale Bibliotbecae Yalli-' 
cellianae saeculo XI scriptum , post orationem ad ca- 
sulam , banc habet ad Manipulum precem : Da Domi- 
ne , in manibus meis manipulum : ad extergendas 9or' 
de$ , et a corpore meo , ut sine pollutione valeam no' 
men tuum laudare et benedicere Amen. Liturgiae an- 
tiquae omnes statuunt , Manipulum sumendum post re- 
Uqua sacerdotalia indumenta, quod planeta ambiret to- 
tum corpus , et ea super brachia duplicanda , vel tri- 
plicanda esset , quarQ cum brachia essent expedita, re- 
voluta planeta , Manipulus porrigebatur , et tunc Pre- 
sbyteri, et Episcopi extremo loco Manipulum accipie- 
bant , quod modo soli Episcopi praestant , ut expleta 
confessione , manipulum accipiant , quia prisco more 
post confessionem casula elevabatur. Accessit item ad 
hoc ornamentnm et symbolica , seu mystica significa- 
tio , doloris scilicet , et fletus , qui hac in vita susti- 
nendus est , et manipulo quasi detergendus , quo certe 
tendit oratio , cum Manipulus ex Missali Romano a Sa- 
cerdote ad laevam sumitur ; merear Domine portare 
manipulum fletus et doloris quae etiam consonat cum 
oratione , quam refert P. Edmundus Martene ex anti- 
quo Missali Ecclesiae Narbonensis tom..l de antiquis 
Ecclesiae Ritibus pag. d3k, Episcopus denique cum 
61 aptant Ministri Manipulum , Missa iam incepta, nul- 
lam orationem dicit, ne Missae cursus interrumpatur. 

CAPUT III. 

DE STOLA. 

I. Stolae Domen apud profanos Scriptores tam Grae-^ 
eos , a quibus fluxit , quam Latinos , muliebrem vestem 
significat ad talos usque demissam. Erat autem proprie 
matronarum vestimentum , ut docet.Ferrarius de re t>e- 



2*7 

^tiaria Lib. III Cap. 17. Intcrdiim tamen suptam le- 
gimus pro quolibet genere vestimenti , Regum , Sa- 
cerdotum , et privalorum. Nam Genesi Cap. 41 cum 
Pharao constituit loseph super universam terram Ae- 
gypti , voslivit eum stola byssina : et ipse loseph Ge- 
nes. Cap. *5 singuh's fratribus suis proferri jussit binas 
stolas , Beniamin vero dedit quinque stolas oplimas. De 
^tola Summi Sacerdotis in Lege veleri agit losephus Lib. 
XV Anliqnit Cap. U et Lib. XIII Cap. 6. Sacerdotes 
item stantes ante Altare cum stolis sacerdotalihus com- 
memorat Lib. II Machabaeorum Cap. 3. Alio praeterea 
satis vulgato nomine Stola dicitur Orarium in genere 
neutro , ut frequentius accipitur , et Orarius in mascu- 
lino , quemadmodum loquitur Ordo Romanus. Quod si 
primam hujus vocis originem inspiciamus , profana esl, 
et ab eo sensu diversa , quo nunc usurpatur. Antiquis 
«nim Scriptoribus tam Ethnicis , quam Christianis O- 
rarium nihil aliud est , quam sudarium , 8(rophium , 
linteolum , quo facies abstergitur. Ambrosius Epistola 
B4 de miraculis Sanctorum Gervasii , et Protasii, ait : 
Quanla Oraria jactiiantur ? et tactu ipso medicabilia 
reposcunlur ? Pontius in vila S. Cypriani , Fratres tin- 
teamina^ et oraria anle eum ponebant , ne sanctus cruot 
fdeftuus absorberetur a tcrra, Graecorum nonnulli , at- 
que inter eos Theodorus Balsamon in ran. 22 Concitii 
taodiceni , ac Matthaeus Blastares in Nomocanone, ab 
'Wpa(Aj idest video , observo petitum asserunt : quod Pre- 
sbyteri Orarium induti diligenter videre debeant et ob- 
servare quae in Mysteriis sacris agenda sunt , eaque 
Orario significare Diaconis qui smit in ambone. Non 
incongrue etiam deduci potest ab wpot , idest cura et 
custodia : quia qui Orarium feriint sive Pontifices, si- 
ye Sacerdotes , sive Diaconi , fideles populos curare 
«osque custodire debent , sicut et sacra ac mysteria 
quae suae sollicitudlni ac fidei commissa sunt. Alii 
enim ab oro , quod est precor , dictum censent , quia 
in publicis Ecclesiae precibus , atque in Sacramento- 
rum administratione adhibetur Orarium. Alii ab oro , 
quod est conciono.r , vocatum arbitrantur , quia orato- 
rlbus sacris , seu concionatnribus dabatur ; quae sen- 
tentia est Concilii Toietani IV in can. 39; Venerabilis Be* 



^ 2!tS m^ 

da ♦ in Collectaneist Cap. de scptem Ordinibus; Alcuini^ 
in Libro de divinis O^ciis^, Tit. Quid significent indu-. 
■ menta ; Rabani Mauri , in Lib. II de Instiiulione Cle- 
ricorum , Cap. 19. 

11. Quod saiie ornamentum , quando coeperil a Sa- 
cerdotibus in saciis adhiberi , et cur ei Slolae nomea 
tributum sit , solerti indiget disquisitione. Quidam aeva 
Apostolorum coepisse scribunt , eo quod legerint sto- 
lam S. lacobi Apostoli missam fuisse a Theodosio Hie- 
rosolymorum Episcopo ad S. Ignatium Costautinopolita- 
num ; et stolam S. Stephani Protomartyris a Macario 
item Hierosolymitano dalam Helenae Augustae, et ab 
ea Vesontionem transmissam. -Sed hos Scriptores voci^ 
aequivocatione deceptos evidens est ; stola enim ilio- 
rum temporum , ut e^f dictis constat , vestis oblonga 
erat totum corpus ambiens , nihilque habet commune 
cum stola hodierna praeler nomen. Illud autem fatea- 
mur oportet , stolae usum antiqnissimum esse in Ec- 
clesia. De Slola porro Diaconorum in ecclesiastico mi- 
nisterio aperiissimus locus est apud Anonymum in brevi 
expositiotie antiquae Liiurgiae Gallicanae , editus ab £d- 
muitdo Martene , quae quidem expositio ante Caroli M^ 
aetatem exarata est , ac S. Germano Parisiensi adlri- 
bui potest. Stolam semper et ubique gestabant Episcopir 
et Presbyteri ; Diaconi itidem semper et nbique , sed 
primo tantum ordinationis suae anno. In vita S. Tho- 
mae Cantuariensis, quam loannes Salisberiensis conscri- 
psit, haec habentur: Stolam tamen jugum Christi suave 
circa collum diebus ac noclibus habebat. h\ Concilio 
Moguntino anno 813 Cap. 28 ita statutum: Ut Presby- 
teri sine intermissione utantur Orario, Hoc vero tem~ 
pore solus Romanus Pontifex vetefem Episcoporum Pre- 
sbyterorumqiie morem retinuit semper geslandi Slolam. 
Longior erat antiquitus Stola , quam quae sit ea, qua 
nunc utimur. In rnusivo sub absidam Basilicae S. Ma- 
riae translyberim S. Clepodius Presbyter Stolam gerit 
ad talos prope pertingentem , quae albi coloris est cum 
fimbris rubeis. 

Ifl. Antiquissimus est autem Ecclesiae mos, ut Dia- 
oom Stolam a sinistro humero ad tihias recta descen- 
4)eatefn portarent, Sacerdotes vero eam ad collum, et 



•ig^ 2^9 m^ 

ante pectus in formam crncis conformarent. Hanc sane 
disciplinam dno Concyiorum Hispanicorum Canonos as- 
serunt Concilium Bracarense U A. D. 563, et Conci- 
lium Toletanum IV A. D. 633. Innocentlus III ritus^ 
hujus partem manifeste docuit Lib. I Mysteriorum Mis- 
sae Cap. 5 de Diaconibus ; dum scribit : a viginti quin' 
que annis , et supra , iussi sunt in Tabernaculo sen^irSf 
ianquam aelatis ad onera portanda robusti , qui pos- 
sint arcam foederis, mensam propositionis , et vasa Ta- 
bernaculi deportat. Quod eiiam in Novo Testamento re- 
cotitur , cum Diaconibus supra sinistrum humerum stola 
imponitur , el in diebus iejunii supra eumdem hume- 
rum casula complicatur. Quia quicquid laboris in hac 
vita sufferimus , tanquam in sinistra portamus ; donec 
a sinistra transeamus in dexiram , in qua requiem ha- 
beamus. Verum haec InQOcentii verba non modo ritum, 
sed eliam ritus rationem ostendunt , ut nimirum intel- 
ligerent Diaconi, varios labores, quorum hiimerus sym- 
bo^um est , in hac mortali vita , quae sinistri nomine 
exprimitur , sibl exantlandos esse ; donec ad vitae im- 
mortalis praemia evocarentur. Episcopis porro Stola ita 
aptatur , ut aeque hinc inde pencleat , neque in cruci» 
formam aate pectus complicetur. Quoniam vero ali- 
quando occurrit in veteribus monumcntis mentio Stolae, 
et manipnli cum tintinnabulis , ea lintinnabula iuxta do- 
etissimum Georgi , nihil aliud erant , quam filan.enta 
illa argentea Stolarum extremitatibus adsnta , campanu- 
lae inslar, quae hodie ctiam in usu sunt. Imagines enim 
ad Stolae extiemitates adiici consuevisse , Episcopi Slo- 
]am sibi non accomodant in modum Crucis ; nam pen- 
dentem e collo Crucem cum Reliquiis deferunt, ut no* 
tat Macri in Hierolexico verbo Sto!a. 

IV. Porro circa moduro Stolani deferendi , observan- 
dum esl quod apud Monachos Cluniacenses, eorum Sa- 
cerdotes Slo'am prae manibus tenebant , dum ante Mis- 
sam confitebantur , eamque facta confessione dumtaxat 
collo imponebant. Quamvis autem Orarium commune 
sit Diaconis , et Presbyteris , a Graecis tamen Diacona 
proprie tribuitur , Stolam vero sacerdotalem Epitrache- 
iion vocant. Eodem saepe utitur Diaconus ad venera- 
tionis signum , ibidemque in Graecorum Liturgia cfe- 



^i^p £,u\) ^s^i* 

bro dicitur: Diaconus versus Sacerdotem dicit inclinans 
caput suum » et Orarium in masu tenens. Stola sym- 
bolum est dignitatis , ac jurisdictionis , undo in Conci- 
lio Moguntino statuitur , ut a Sacerdotibus deferatur : 
propter differentiam Sacerdotii dignitatis*. Stola obedien- 
tiam significat et jugum Domini , cui coilum subiicimus 
ejus sectantes vestigia. Stola immortaiitatem notari de- 
roonstrant illa Sacerdotis Stotam induentis verba, quae 
In omnibus propemodum Missalil)us libris reperiuntur. 
Stola innocentiae indicium est apud Guiilelmum Dnran- 
dum, num. 2. A quibusdam Pontificibus cum Sacerdos 
in ordinatione Stolam accipit , additur : Stola innocen- 
tiae induat te Dominus : quod Stolam respicit primi- 
tivam , quae fuit innocentiae significatio. luxta Inno- 
centium III in Lib. I de Ofiiciis Missae et Sacramento 
Altaris , Cap. 42 significat patientiam. 

CAPUT IV. 

DE PLANETA. 

I. Postrema vestis sacerdotalis , Planeta appellatur. 
Yariis, aliisque nominibus hoc sacerdotale iatumentum 
pariter apf.ellatum fuit , nimirum , Casvla , Paenula. 
Casula appellatur apud S. Isidorum Lib. XIX Cap. 24: 
Planeta graece et latine dicilur casula, quae lofum ho- 
minis corpus tegit. Et Rabanus Maurus de Institutione 
Clericorum Cap. 21: Casula, inquit, dicilur vulgo Pla" 
neta Presbyteri, quia instar parvae casae totum tegii. 
Planetam, antequam sacra vestis esset, profanum fuisse 
indumcntum , et lairis commune , constat ex pluribus 
monurncntis. loannes Diaconus Libro IV de Vita 5. Cre- 
gorii Magni Cap. 83 ubi deS. PonttTicis parentibus Gor- 
diano, et Silvia loquitur, de Gordiani veste ait: Cujus 
Gordiani habitns castanei coloris Planeta est. Casula 
insuper , ut hoc etiam obiter moneamus , fuit vestis * 
seu tunica Monachorum. Idobservatum jam pridem a 
viris eruditis. Planetae porro et indnmenta sacra ^ se- 
cutis inde temporibus auro , et materia magni pretii 
exornari consueverunt. Planeta insuper tradebatur Pre- 
sbyteris in eorum ordinatione. Id ex Sacramentario Gre- 



le» 2ol «»- 

goriano Menardi perspicuum est. et ex Ordiiiibus Ro- 
manis VIII et IX. Coiicilium Toletanum IV praecipit 
Canone XXVIII ut dum Presbyter in suum gradum 
restiluitur, recipiat ab Episcopo orarium, et planeiam. 
II. Quoad roimam ipsiusattinet, scite docent Aucto- 
res eruditiss*mi, Angelus Hocca , in peculiari disquisi- 
tione J)e Sanctt Gregorii , ejusque Parenlum Imagini- 
bus, tom. II pag. 368 novae editionis , et loaiines (^ar- 
dinalis Bona, Lib. I Rerum Lilurgicarum , Cap. XXtV 
S VIII et alii, rotundam illam prorsus fuisse , totum 
honiinem a collo usque ad pedes ambientem, unicam- 
que in medio aperturam habentem , per qtiam caput 
immitteretur ; eaque de causa necessarium ftiisse ajunfc» 
ut Sacerdos operari, et manibus libere iiti posset, ipsam 
Casulam super bracbia revolvere, et complicare. Certe 
sic indutos Pontifices, et Sacerdotes Homae passim in 
priscis Eccle&iarum parietibus cernimus, Insuper Pla- 
neta seu Casula tolum olim, ut diximus , Sacerdotem 
involvebat. hinc orttim esse usum plerique existimant, 
ut a ministro inserviente elevetur , i^um Sacerdos sa- 
crosanctam Hostiam , et Calicenv elevat ; Cardinalis 
Bona etiam adjiingit, exindeortum ctiam fuisse usum, 
ut in Quadragesima , aliisque diebus jejuniorum, qui- 
bus Ministri utuntur planctis, complicatae sint a parte 
anteriori, quod olim propter earum amplitndinem ne* 
cessarium erat , ut expediti essent ad niinistrandum, 
sicque paulatim introductum esse ait, ut Diaconus, cujus 
in Missa potissimum est ministerium, Planetam exuat, 
ejusque locum stolam latiorem accipiat; quod aevi re- 
centv>ris est ; nam Ordo vetus Romanus, non exut Pla* 
netam, sed elevari mandat : Diaconi inquit, levani pla- 
nelas in scapulas. Porro docet Grancola^in Commen- 
tario hislorico ad Breviarium Romanum, Cap. XXVII 
ubi agit de Casula, Diaconum quidem ex Ritu Romano 
Casulam deponere ad Evangelium, nimirum in Qiiailra- 
gesima, et nonnisi post Communionem illam iterum as- 
sumere, quo liberius munere suo fungatur ; Subdiaco- 
num etiam Epistolam lecturum, Castilam exui juxta ve*» 
terem morem, quo Lectores, dum munus &uum exer« 
cebant, albis erant induti. Graeci adhuc hodie antiquam 
Casulae formam retinent, Latini vero ad vitandum in- 



252 m^ 

commodum, eas paulatim a lateribus scindere, et de- 
curtare coeperuni, donec ad formam , qua hodle uti- 
mur, redactae sunt. 

III. Casula, quae super omnes vestes induitur, Cha- 
ritatis symbolunn est, ut post Alcuinum , omnes fere, 
qui eum secuiisunt Scriptores de Divinis Officiis agen- 
tes docent. Aliae tropologicae expositiones erui possunt 
ex variis antiquis precationum formulis, quae ab Epi» 
scopis, vej a Sacerdotibus recitari solebant, dum illam 
sumebant. In antiqua Missa Illyrici duae ad Casulam 
statuunturprecationumformulae, quarumprimahaecest: 
Indue -me Bomine Sacerdotali jusiiiia ut indui merear 
in labernacula sempHerna: Altera vero est hujiisraodi : 
Indue me Domine, ornamento humiliiatis et charitatis^ 
et concede mihi proieclionem contra hostem insidiatorem, 
ut valeam puro corde, et casto corpore laudare nomen 
iuum sanctum in saecula saeculorum. Missa edita ex Codi- 
ce Chisiano a Cardinale Bona brevem hanc orationefm 
continet: Indue tne, Domine ornamenlo humiliiatiSj et 
charitalis, et pacis, ut undique munilus virlulibus, pos- 
sim resistere viiiis, ei hotiibus mentis, et corporis. Do- 
nec Planetae vetus forma pcrmansit, Maniputum a Sa- 
cerdote post Confiieor accipt consuevisse: tunc enim su- 
per Sacerdotis brachia sustentbatur Planeta. Nunc ve- 
ro , etsi Planetae forma miitata est , eumdem morem 
Episcopi retinent. De Planetis optime scripserunt Roc- 
ca, tom. 2. novissimae edit. pag. 568.; Meratiis. tom. 
I. part. I pag. 32l num. 32 ; Sarti, de veteri Casula 
Diptycha; et Pastritius, in Dissertatione de Patena ar- 
gentea S. Petri Chrysologi pag. i4^1; Macri, in fiera 
iexico verbo Casula. 

* CAPUT V. 

DE TUNICELLA £T DALMATIGA. 

1. Subdiaconi vestem sui ordinis propriam habent » 
quae modo tunica, modo roccus^ modo subiHe^ est ap- 
pellata^ sed cujusnam materiae, et formaje tunc fuerit » 
non satis est exploratum. Ex S. Gregorii verbis in £pi* 
fitola LXIV Lib. VII ad lohannem Syracusanum eli- 



253 

citiir , Subdiacon6ruin tunicam fuisse lincam , ac tala* 
rem. Sed saeculo Vlll et IX raro tuni^ae Subdiacona- 
lis nomen usurpatum videtur, ejusque loco roccust ei 
sublile substitutum. RoccuSj ut explicat Cangius , yox 
germanica est, supremam vestem significans. Ansegisus 
SaecuL IV Benedict. part. I pag. 62& n. 7 Abbas Fon- 
tanellcnsis largitus est anyo Domini 820 coenobio Fon- 
tanellensi roccum Subdtaconalem unum, quo nomine tu- 
nica Subdiaconorum venit. Praeter nomen rocci Sub- 
tile dicta est vestis Subdiaconorum. Plura testimonia 
congerit Cangius in Glossario ad hoc verbum. S. Meinv- 
vercus apud Bollandum lunii tom. 1 pag. 549 Episco- 
pus Paderbonensis , qui obiit a. D. 1036 multa sacra 
ornamenta obtulit monasterio AbdinghofTensi, a se con- 
dito, inter quac subtilia tria, Tunica Subdiaconi ab Ho- 
norio Gemmae Animae Lib. II Cap. CCXXIX Subtile 
appellatur. Tunicellao nomine usi sunt Pontificales Li* 
bri XIII et XIV saeculi. videlicet vulgatum Caeremo- 
niale Episcoporum ad tunicam Episoopalem etiam signi- 
ficandam. Forma igitur tunicae subdiaconalis non ad- 
modum dissimilis olim a Dalmatica Diaconi fuit; et in 
hoc differre ex Liturgicorum scriptis videmus , quod 
strictiores manicas habuerit. Ita quoque traditum est in 
Caereifioniali Episcoporum Lib. I Cap. X. Diebus jeju- 
niorum et in Adventu tam Diaconi , quam Subdiaconi 
planetis utuntur. Quando autem, et qua occasione hic 
ritus coeperit , non liquet. Ejus meminit Ordo Roma- 
nus I, a quo usus Platietae etiam Acolythis tribuitur. 
II. Dalmatica vestis sacra est, qua Diaconi fere sem- 
per in divinis mysteriis obeundis usi sunt; semper^vero 
Komani Pontifices, et a multis saeculis omnes Episco- 
pi. De hoc vestis genere fuse a viris dqctis est disce- 
ptatum. Nos ca decerpemus, quae instituto operi con- 
venient. Scriptores omnes vulgo tradunt, ac ii etiam , 
qui de sacris ritibus uberius commentati sunt, Dalma-^ 
ticam vestem ita dictam, quod in Dalmatia reperta sit. 
Perhibent nonnulli, earum usum, in sacris praescriptum 
fuisse Diaconis a Sancto Silvestro. Nituntur vero aiicto- 
ritale Libri Pontifiealis, vulgali Alcuini, de divinis Of- 
ficiis Cap. XXXIX ; Dnrandi . Rationalis Divinorum 
Officiorum Lib. III Cap. XI.; cl aliorum. At losephus 



^ m m> 

Vice€ome8 De Jpparatu lUissae Lib. III Cap. XXV, 
existimat, Dalmaticas in uso ecclesiastico ante S. Sil- 
vestrum fnisse, ex Ponlio Diacono in actis S. Cypria- 
ni, in quibus ejus Ddtmatica memoratur, sed a S. Sil- 
vestro colobii usum fuisse abrogatum. Hanc senten- 
tiam amplexus est Andreas Saussay, Panopliae Episco- 
patis Lib. VL Cap. III et lV;,Pelrus Couslantius, Epi- 
Btolae Romanorum Pontificum t(^m, I pag. 300 S* 3 et 
4; difficilem liunc nodum dc Dalmaticae origine , et 
usu in ecclesiastico ministerio paucis dissolvit. Sensit 
igilur , initium Dalmaticne perperam S. Silvestro ad- 
sciibf, quod Colobii, et Datmaticae usus Silvestro an- 
liquior sit ; nam apparet, S. Cyprianum Dalmatica in- 
dutum fuisse, dum ad martyrium duceretur. Colobia, 
ut ibidem notat Constantius , sicut et Dalmaticae^ tu- 
nicae erant talares. Discrimen Colobii a Dalmatica hoc 
est , quod Dalmaticis amplae erant manicae , Coiobiis 
vel nullae, vel breves citra cubitum desinentes. S. Isi- 
dorus Hispalensis Episcopus, Lib. XIX Orig, Cap. XXI 
Dalmaticam his verbis describit: Dalmatica vcslis f»rt- 
mum in Dalmatia provinciae Graeciae texia^ est tunica 
candida cum clacis ex purpura, Dalmaticae itidem for- 
ma ita ab Alcuino De divinis Ofjtciis Cap. XXIX de- 
finitur, ut nimirum sit vestimentum in modum Crucis, 
monens indulorem suum crucifixum esse debere mundo 
juxta Apostolum ad Galatas Cap. VI v. 14: Mihi mun- 
dus crueifixus est, et ego mundo. 

111. Locus hic esse videtur , tit de colore ac mate- 
ria Dalmaticarum nonnulla supereddantur. Sexto certe 
Ecclesiae saeculo Dalm^ticae coloris albi erant. Dal- 
matica Paschalis I in musivo absidae , ad S. Praxe* 
dem A. D. 818 elaborato albi coloris est, talaris, et va- 
riis lineis diversorum colorum variegata. Vide Ciampi- 
num vetera monimenta tom. II tab, XXII. pag. 73, 
In eadcm absida ut viderje potes apud eundem Ciam- 
pinum ibidem tab. XLVII pag. 148 spectatur Diaco- 
nus, forte S. Laurentius , Dalmatica albi coloris indu- 
tus, quae manicas latas habet, instar hodiernae cucul- 
lae Monachorum. 1n manicarum summitate sunt lineae 
rubei coloris, et sex cruciculae rubei coloris ad oram 
manicae in sintstro brachio. Dalmatica talaris est , et 



^ 255 

habet lineas octo, partiin coloris rubei, partim caeru- 
lei. In extremitate quoque fimbria circumducitur. Su- 
pra pectus ciux magna rubei coloris visitur. Dalmatica 
circa colliim constiingitur. In absida praeterea Basili- 
cae S. Mariae transtyberim, ubi musivum opus Inno- 
centii II studio fabrelactum est. S. Innocentius Roma- 
nus Poiitifex Dalmatica taiari aibi coloris indutus eat, 
in qua fiunt lineae coloris caerutei , et ad e&tiemam 
oram fimbriae cum auro. Ibidem S. Laurentius candi- 
dam Dalmaticam gestat lineis coccineis distinctam, ma- 
oicas latas habentem « et circa collum, et circa talos 
ad extremitatem , fimbrias cum auro. At saeculo X 
Dalmaticas variorum colorum adhiberi in sacris myste- 
riis consuevit, donec saecufb XII et insequentibus con- 
formes omnino fuerunt colori ceterorum ornamenteruro. 
IV. Fuisse Dalmaticam unam praesertim, ex indumen- 
tis Summi Pontificis, ubi Missarum solemnia erat cele- 
braturus, patet ex Ordinibus I, III, et V, itemque ex 
testimonio loannis Diaconi , qui I ib. Y Vitae S. Gre- 
gorii, Capite LXXXIV. Dalmaticam ipsius Pontificis me- 
niorat. Mos tamen antiquissimus fuit, ut Romani Pon- 
tifices, aut Episcopis optime meritis DaLmaticas mitte- 
rent, earumque usum iis concederent, aut ipsi Episcopi 
easdem ab Apostolica Sede peterent, atque eorum pre- 
cibus Diaconis siiarum Ecclesiarum impertirentur. £x 
Sancto Gregorio Lib. VII Episl. CXII Ind, IL liquido 
apparet, Aregium Episcopum Vapincensem, ab eodem 
Gregorio usum Dalmaticae pro se, et pro Archidiacono 
Ecclesiae suae petiisse, ac benigne Gregorium petitioni 
annuisse. £x his intelliges Diaconos in GaHia quousque 
-viguitLiturgia Gallicana, nempe usque ad Hadrianum I 
Dalmaticis non usos esse, sed tantum aiba^ ac Slola , 
iis tantum exceptis, quibus Romani Pontifices potesta- 
tem Dalmaticae induendae fecerant. Id nobis confirmat 
Anonymus in brevi expositione Liturgiae Gallicanae » 
quam S. Germano Parisiensi Anlistiti adscribil Edmun- 
dus Martenius Tom, V Anecdoforum pag. 90. Dalma- 
tica insuper fuit peculiare insigne Diaconorum Roma- 
nae Ecclesiae ; quare ex privilegio , Diaconis alicujua 
nobilis Ecclesiae identide^p Romani Pontifices earo con- 
cessere. Post S. Gregorii tempora Dalmaticae usus vul- 



256 

gatior etiam in aliis Ecclesiis fieri coepit, partim con- 
cesstone Siimmorum Ponlifictim , partlm usu, et qua- 
dam consuetndine. Vnlgatus Alcuinns de Divinis .OK- 
ciis Cap. XXXIX innuit • Dalmaticam in ntultis Ec- 
clesiis communem fuisse, et Diaconos, qui Dalmaticam 
"Don induebant, planetis usos esse. Veteres porro sacro- 
rom rituum Scriptores , nempe Amalarius , Honorius 
Auguslodunensis, Hugo a S. Victore , Innocentius HI, 
Durandus et alii Daimaticam Episcopis adscribunt. £t 
vero in vetustissimis Liturgiis Dalmatica inter indumenta 
Episcopi recensetur, praesignata precationis formula. In 
IMissa Illyrici haec ponitur oratio ad induendam Daima- 
ticam apud Martene de antiguis Ecclesiae rilibus Lib. I 
Cap. IV art. XIL- Indumento hoc lypico priscorum pa- 
irum rilu in modum crucis tramiUhus purpureis con- 
^exto Mtstitu%^ humililer poslulo, ut ex commemoratione 
passionis tuae fiam tihi Domine lesu Christe graliosus 
qui vivis etc, Aliae precalionum formulae videri pos- 
sunt apud Martenium De antiquis Ecclesiae ritibus j 
Lib. I Capite IV Articulo XII. Dalmaticae denique 
immaculatae vitae typus est, uti docet Durandus; sive 
liberalitatis er^a pauperes , uti interpretatur Innocen- 
tius III sive etiam charitatis geminae ex Hugone a 
S. Victore. 

CAPUT VI. 

B£ PLUVIALI S£U GAPPA. 

I. Sacraifim vestium instituta tractatio monet, ut de 
Pluviali quoque disceptemus. Pluvialis seu Cappae men- 
tio habetur apud priscos Scriptores , tum ante , tum 
post annum Christi millesimum. Quandonam vero huic 
sacrae vesti, quam Cappam dictam apud antiquos, Plu- 
tnalis nomen inditum sit non tam facile est invenire. 
Pluviale, seu Pluvialis apud veteres quidem Scriptores 
vestis erat, quae totum hominem operiebat, et a pluvia 
tuebatur. loannes Monachus in vita S. Odonis Abbatis 
Cluniacensis Lib. II Pallium Pluviale, Wibertus in vita 
Leonis Papae IX. Cap. VIII Veslem Pluviaiem vocant. 
Sed hi de vestp communi, non vero sacra loquuntur. 



^ 257 091. 

qualis est hodie Cappa in ministerio ecclesiastico, quae 
alio nomine appeliatur Pluviale, quia olim pluviae tem- 
pore siimebatur , ut Ferrarius Lib. \ De re vestiaria 
€ap. XXXX suspicatur. Hinc emanasse inquit loannes 
€ardinalis Bona Lib.I Rerum Liturgicarum, Cap. XXIV 
num. XYII, ut a parte posteriori capitis tegumentum 
assutum haberet, quod caputium vocamus, cujus quae- 
dam forma, seu vestigium in hodiernis Pluvialibus re- 
mansit. Fnit autem Cappa, seu Pluviale non modo sa- 
crorum ministrorum, sed peculiare, ut auctor est Hono- 
rius Augustodunensis Gemmae Animae Cap. CCXXVII 
etiam Cantorum in magnis solemnitatibus indumentum. 
ConsueVisse novum Romanum Pontificem pluviali rubei 
coloris ab Archidiacono Romanae £cclesiae indui, te- 
statur Ceremontale Cencii Camerarii, ubi deSummiPon- 
tificis inaugaratione agit: Prior inquit, Diaconorum ipeum 
de Pluviali rubeo ammantat, et eidem electo nomen im- 
ponit. Gulielmus Durandus Lib. III Rationalis divino- 
Tum Ofjiciorum, Cap. I num. XIII vestimentum hujus- 
znodi ita describit , et explicat : Est etiam et alia ve- 
Mis , quae Pluviale , vel Cappa vocatur , quae credi- 
tur a legali tunica mutuata. XJnde sicut illa tintinna- 
bulis, sic ista fimbriis infigitur, quae sunt labores hujus 
mundi solicitudines. Habet etiam caputium , quod est 
supernum gaudium. Prolixa est usque ad pedes , per 
quod perseverantia usque ad finem significatur, Idem 
docet Honorius Augustodunensis in Gemma Animae 
Lib. I Cap. CXXVII. , et Hugo Guidardius Archiepi* 
scopus Beneventanus in sua Synodo Provinciali,* ubi sin- 
gillatim sacra indumenta recenset. 

CAPUf VII. 

DE ROCHETTO , SUPERPELLICEO ET BIRRETO. 

I. Genus Albae sunt Rochettum, et Superpelliceum; 
utrumque sicut Alba ex lino conficitur ; in eo autem 
ab ipsa differunt , quod Alba usque ad talos , Roch^t- 
tum vero , et Superpelliceum ferme usque ad genua 
demittuntur. Quod Rochetti etymologiam spectat» eam 
a voce germanica Roch derivat loanoes Meursius , in 
Vol. II. 17 



258 

Glossario; Gerardus Vossius, Lib. II de vitiis Sermo^ 
nis Cap. XVI ; Octayius Ferrarius , in originibus lin- 
guae italicae ; et alii. At Yero aliter docent Guillel- 
mus Sonnerus , in Dieiionarip Saxonico-Lalino-Angli- 
co; et Henricus Spelmannus, in Glossario Archaeologi- 
co ; qui etymon ejus vocabuli a voce angio-saxonica 
rocc deducendum putanL Gavantus in Thesauro Sacro- 
rum Rituum parte II Tit. I, gallicam vocem esse con- 
tendit , et Avenione forte , cum ibidem Summi Pon- 
tifices degerent , introductam. Definitur autem a Fer- 
rario, nempe, ut sit linea vestis sacrorum, strictis ma" 
nicis, et plicis striata. DifTert tamen Rochettum a super- 
pelliceo, ut nemo ignorat, non materia, sed forma: utrum- 
que enim lineum est. At Rochettum strictas manicas, 
superpelliceum vero latas manicas habet. In Romana 
Ecclesia initio saeculi XIV Rochetti nomen vix obti- 
nuerat , et hoc indumenti genus alio nomine designa- 
batur, nimirum albae Romanae, camisiae Romanaemet 
camisiae lineae, Ordo Romanus XV cujus auctor est 
Petrus Amelius , quando sacra indumenta a Pontifice 
sbmenda sint in nocte Nativitatis Domini sciltcet post 
hymnum Te Deum decantatum, snbdit: Et inlerim Papa 
stando dno Diaconi Cardinales deponunt sibi illa ve- 
stimenta praecisa usque ad Camisiam, seu Aibam jRo- 
manam, Idem ubi agit de benedictione Candeiarufn in 
dle Purificationis Beatissimae Virginis ; Completa ergo 
benedictione , Dominus noster Papa in camera para^- 
menti induit se Albam , sive Romanam Camisiam stO' 
lam efc.'Quamobrem quae saeculo XIII et XIV Alba 
Romana , et Alba Camisia vocabatur , advecto deiode 
e regionibus transalpinis Uocheiti nomine , ita lineum 
illud indumentum appellare maluerunt, vetustioribus eli- 
minatis. 

IL Cardinalis Baronius ad anDum CCLXI de Rochetto 
mentionem fieri censet in Actis Proconsularibus S. Cy- 
priani, in quibus dicitur, quod cum se Dalmatica ex- 
poliasset , et Diaconibus tradidisset in linea stHit. Li- 
nedm hic ait esse Baroniu& non lineam interulam , sed 
commune Episcopis omnibus indumentum , quod Ro- 
chettum dicitur, etsi aliter velint Theodoricus Ruinar- 
tius in Acta Martyrumf pag. 216 editionis Parisieosis 



48» 259 «91- 

et Stephanus Baluzius in notis ad acta ipsa S. Cypriani, 
aliique Scriptores. Verum hanc sententiam Baionii non 
modo Ciaudius ^olinetus, et alii ampiectuntur, verum 
eiiam tueri videtur laudatus Gavantus, et Clarissimus 
Bominicus Georgius ubi etiam variis allatis veterum 
Auctorum locis, perspicue ostendit, ante saeculum Chri- 
sti millesimum consuevisse non modo Episcopos, sed et 
Presbyteros Missae Sacrificium celebraturos, Rochettum 
ante Albam induere. 

III. Clerici minorum Ordinum, cum Sacerdoti cele- 
branti ministrant Superpelliceis utuntur: res autem sub 
aliis Dominibus an fuerit ab «antiquis designata, incer- 
tum est. Qui a temporibus Apostolorum usum Super- 
pellicei derivant , vetusta ei vocabula tribuuot ; nam 
quidam esse Ephod contendunt, alii lacernum birrum, 
alii amphibalum , de quo Remigius in Testamento ait: 
futuro Episcopo successori meo amphibalum album pa- 
schalem relinquo. Illud sane certum est tempore S. 
Hieronymi , ut ipse teslatur Lib. I adversus Pelagia- 
Bos , omnem Clerum in Sacrificii consummatione can- 
didis vestibus ministrasse. Ideo autem Superpelliceum 
vocatum est, qtiia ut Claudii Molineti probabiiis con- 
jectura fert , Canonicis divinae psalmodiae excubanti- 
bus , in regionibus praesertim aquilonaribus , frigorig 
arcendi causa, pellibus corpus integere mos erat , su- 
pra quas lineam tunicam imponebant : Superpellicea 
autem saeculo XII a Canonicis Regularibus ( si Prae- 
monstratenses excipias ) ac item a Canonicis quarum- 
dam Ecclesiarum jugiter gestabantnr. Saeculo etiam Xil 
superpelliceum in usu communi , nedum sacro, plero- 
rumque Canonicorum fuisse , deinde vero antiqua , et 
genuina hujus indumenti nomenclation^ proprie tuni' 
cae Hneaej et a vulgo Superpelliceum indicatum. 

IV. Neque praeterea vellm existimes , saeculo XIII 
morem omnino obsolevisse, extra rem divinam super- 
peUicea quotidie gestandi, in hujus autem saeculi Sy- 
nodis passim cautum est , ne Episcopi domi forisque 
indumentum illud abjicerent ; ne Presbyteri sine illo 
Miasas agerent, ne Clerici sacris mysteriis sine illo in- 
tdressent, neve Canonici Regulares sine illo domi , el 
foris incederent. Superpeliiceum etsi hodie ita contra- 



<«» 260 Mi» 

ctum aliqui interdum deferunt, nt ad pectus perveniat, 
olim tamen ad talos usque descendebat, teste Stephano 
Tornacensi, qui vivebat anno MCLXX^ in Epistola sua 
CVI ad Aibinum S. Romanae Ecclesiae Presbyterum 
Cardinalem» cui non.modo ejus vestimenti formam, sed 
et mysterium in hunc modum explicat: Hujus hMtu$ 
indicium principale vohis mtUo, Superpelliceum nomm, 
candidum, et talare , quod repraesentet vobis vitae no^ 
vitatem, munditiae candorem^ perseverantiae finem, Con- 
tractum deinde fuit ad medias tibias, uti constat ex ses- 
sione XXI Concilii Basileensis. £st insuper Superpelli- 
ceum laxum, quia clericalis vita debet esse in eleemosy- 
nis larga ut docet Honorius Gemma Animae Lib. I Cap. 
232. Induitur supra communes vestes , quia Charitas 
operit multitudinem peccatorum : et habet formam Cru- 
cis , ut Passiouis lesu Christi vestigia imitetur Eccle- 
siasticus. Sed et ecce, nos ad aliud nomen pervenimus, 
quod prope saeculi XII finem tunicae lineae datum re- 
perimus , nempe cottae. Haec vox alicubi vestis spe- 
ciem, laicorum propriam significabat, Clericis interdi- 
ctam. Stephanus Baluzius existimat , cottam , sive cot- 
tum fuisse vestem laicorum oblongam, caputio, ut vul- 
gato vocabulo utamur, carentem, et Clericis vetitam. 
Certum est autem saeculo XII cottae vocabulo , su- 
perpellicea designari consuevisse. Gregorius Archiepi- 
scopus Antibarensis, sub hujus saeculi finem testamento 
legavit monasterio S. Chrisogoni apud luderam duas 
mitrasj et virgam pastoralem, planetam, et pluvialem, 
dalmaticam et camisum, stolam, et manipulum, ei etn- 
gulum cum cotta. Sub haec item tempora, nempe A. 
D. 1196 Tedelgarius Tarracinensis Ecclesiae Episco* 
pus bona quaedam Capitulo Tarracinensi donavit, et in 
donationis literis regulas praescripsit, ac statuit, ut per 
aestatem Canonici cum cottiS' horas canonicets^ et divina 
officia persolverent. 

V. Birretum a birro diminutivo est , et sicuti bir* 
rus humerorum simul, et brachiorum tegumentum di- 
citur, ita birretum capitis tantum. Romae et in ple- 
risque aliis Ecclesiis nono saeculo Birreti nuHus erat 
usus. Amictu enim caput obnubebant , et cum Missam 
inciperent , illum , quemadmodum nunc Mendicantiam 



^ 261 m^ 

OrdiDum Religiosos in humeros rejiciebant. Quando au- 
tem Birreti, seu quadrati pilei usus apud Clerum in Ec- 
clesia, et extra Altare pro communi capitis operimen- 
to, itemque apud Ecclesiae ministros ad sacrum aliquod 
exercitium adhiberi coeperit, incompertum est. Illud non 
est praetereundum , pileolis usos esse antiquitus £c- 
clesiasticos viros in modum Camauri, quorum (iguras 
in pluribus templis Romae observare licet. 

IT. Birretum porroN quod nunc quadratum , ab ori- 
gine rotundum erat. Galli vulgo Bonnetum appellarunt 
a panno , ex quo conficitur. Processu temporis e ro- 
tundo in quadratum evasit , uti et nuiic gestant Clerici 
Germani , Galli , et Hispani. Soli Itali uno submisso 
angulo , tres reliquos ad honorem SS. Trinitatis ele- 
vant , et nihilominus species ac figura crucis servatur. 
Hoc Clericale capitis tegumentum violaceum erat, fuit 
postea cplor niger. 

CAPUT vni. 

BE COLORIBUS SACBABUJH VESTIUM. 

• 

I. Coloribus sacrorum indumentorum, quibus ex ve* 
tostissimo ritu Romana Ecclesia utitur, ex qua etiam 
ii colores ad ceteras Occidentis Ecclesias manarunt , 
potissimum sunt , nimirum , albus , rubeus , viola- 
ceus , viridis , et niger. Ut omnes norunt , et usita- 
tior in divinis mysteriis est albus color, Totidem enu- 
merat colores Innocentius III Lib. I Cap.,65 quamvis 
nigrufn confundere videatur cum violaceo. Color albus 
in re divina memoratur non semel a S. Hieronymo in 
Libris adversus PelagianQS, ei cammeniario in Ezechie- 
lem, item a S. Gregorio Turonensi in Hisioria Fran- 
corum : Cui (Sidonio) adsislebant, inquit, muUi Sacer- 
dotum in albi$ vestibus : et in Libro de Gloria Confesso- 
mm, ubi sermo est de dedicaiione oratorii sui : Erat 
autem Sacerdotum, ac Levitarum in albis vestibus non 
minimus chorus. Praelerea S. Isidorus in Orig, Lib.IX 
Cap. 22 sacerdotalem vestem commemorat albam, cum 
quibusdam institis rubei coloris. A Graecis vero coior 
albus a(f*jfpos est appellatus; de quo multa disserit vir 



«s^ 262 

doctus Vincentius Riccardus Clericus Regularls in Com- 
mentario ad orationem IX S. Procli Archiepi$copi CPoH- 
tani, et deinde Cangius ad hoc verbum in Glossario tne- 
viae et inf.mae Graecitatis, Hinc etiam Latini Scripto^ 
res medii et inferioris aevi, sumpto a Graecis vocabuk) 
sacras vestes materiae pretiosioris, et in candidum co^ 
lorem vergentes, diaspras vocarunt, et Galli diaspries 
a colore jaspidis , vestes variegatas , et versicolores. . 
Exempla aliquot habemus apud^Cangium. 

II. Proxime accedunt colori albo, lacteus, niveuSj can- 
didu^, vitreus, marmoreus, argenteus, flams, palearis, 
huxeuSi citrius, a quo citrinus, et diacitrinus, aureus, 
fulvus, et alii hujusmodi, de quibus seitissime lulius 
Caesar Scaliger in Libris de suhtilitate contra Carda- 
num. Istiusmodi autem omnia ferme nomina, sacris ve- 
stibus indita etiam reperimus, eaque ad album colorem 
sacrum referimus. Paschalis Papae I imago musiva in 
absida Ecclesiarum S. Caeciliae, S. Praxedis, et S. Ma- 
riae in Domnica aurei coloris planeta , limbis rubeis va- 
riegata, induta est. In sacrario monasterii Centulensis 
enumerabantur casulae galnae idest flavae. Basilius Ma- 
cedo, etLeo 1mperatores..datis literis, vestem diacitrini 
coloris, aliaque munera Hadriano Papae II miserunt. Ad 
haec, semiprisci aevi alia testimonia proferimus, quibus 
albus color, atrnrpog dicitur. Henricus Imperator obtulit 
B. Benedicto pluviale diasprum cum listis auro textis. 
Victor IH moriens donavit B. Benedicto Planetas dia- 
dpras deauratas quinque, et tres sine auro. Atque haec 
satis esse putes ad colorem album adstruendum. 

III. Post album colorem sequitur colbr rubeus, seii 
purpureus. Sed quoniam multiplex est iste color, ac va- 
riis nominibus in monumentis Ecclesiasticis efTertur , 
ideo de purpurae speciebus aliqua sunt praemittenda. 
Nulli eruditorum non constat, triplex purpurae genus di- 
stingui ab Octavio Ferrario, ac a nonnullis, qui de re 
vestiaria, et de coloribus scripserunt, nemrpe coccineum, 
sive roseum, amethystinum, seu violaceum saturatum, 
conchyliatum, scilicet irascenti mari simile, seu mavis 
caeruleum. Blatteus enim color uti censet Ferrarius, 
sumptus est aliquando ab inferioris aevi Scriptoribus pro 
fMirpureo. Ante Ferrarium egregia aliquot de coloribus 



^ 263 

vestium, et praesertim de purpureo adnotavit Vinceo- 
tius Riccardus Clericus Regularis in commentariis ad 
orationes Procli CPoIitani. Purpuram diversorum colo- 
rum fuisse observat laudatus Riccardus, scllicet punicei, 
coloris, coccineam a cocco gravi succo, chermes dicto, 
unde chermesinum. Quum autem purpura inter nobi- 
liores vestes haberetur , hinc ea induti Imperatores , 
Caesares , ac, Imperatorum filii ex utero mdtris egre- 
dientes purpura involuti. Memoratae porro Augustorum 
purpureae vestes, holoverae, seu oloverae dictae sunt, 
quod ex mera purpura, et puro murice, nulia alterius 
«oloris permixtione, inficiebantur ; oloveras itaque pri- 
vatis omnibus non modo gestare, sed vendere vetitum 
erat. qua de re titulus est in Theo<^siano Codice, et 
lustinianeo de ve$tibu8 oloveris et auralis. Licet enim 
Imperatores Augusti severis legibus purpuram aliis di- 
vendi vetuerint , ad ornatum Ecclesiarum tamen eam 
dedicabant. lustinus Imperator, Hormisda Pontifice se- 
deote , multa dona Romam misit , quae votorum gra- 
tia Beato Petro oblata sunt. In his pallia olovera 
blattea cum tabulis auro textis, lustianus Imperator , 
lohanne II Romano Pontifice , obtulit dona Beato Pe- 
iro, inter quae, Pallia olovera auro texta. At semipri- 
scae aetatis Ecclesiastici Scriptores a Graecis vocem 
mutuantes , colorem rubeum , seu roseum , appellare 
maluerunt rhodinum , leuchordinum , rhodomelinura. 
His cognitis, ad ipsa vetustissima monumenta afferenda 
descendamus , quibus in Ecclesiae ornatu , ac in ipso 
Divino Sacrificio color rubeus, et purpureus demonstre- 
lur. S. Augustinus Anglorum Apostolus, sacerdotio ini- 
tiato S. Livino, ut adctor est Gorgellinus monachus in 
vita , dedit in ipsa dilecti discipuli ordinatione dulcis- 
simum pignus, et memoriale perpetuae dilectionis suae, 
easulam videlicet purpuream gloriosi martyrii praesa- 
gam. Leo Ostiensis refert uxorem Roberti Guiscardi ob- 
tulisse Beato Benedioto planetam purpuream cum fri- 
80, et cum .aquila de margaritis. Agnes Imperatrix post 
dedicationem Ecclesiae S. Benedicti in Monte Casino 
obtulit B. Benedicto varia munera, inter quae pluvia- 
les duos purpureos pretiosis aureis listis ornatos. Loo- 
giora exempla inferiorum temporum consulto praeter- 



364 

mittimus, ne taedio potius, quam oblectamento simus. 
lY. Conjunctus adeo fuit antiquitus color violaceus 
cum colore nigro , ut pro uno et eodem ab Ecclesia 
Romana sumeretur in divinis ofliciis. Mos vetustissimus 
Ecclesiae fuit hujus violacei coloris inter sacra myste- 
ria usurpandi, quamvisProtestantes novum quoque esse 
bunc colorem contendunt, irridentque Cardinalem Bel- 
larminum , quod antiquissimos auctores ea de re non 
producat. Yjolacei coloris est casula S. Martini in Co- 
dice Rabani Mauri saeculo IX scripti. Violacei coloris 
est casula, aureis fimbris exornata S. Callisti Papae in 
absida Basilicae S. Mariae transtiberinae. Nonnulla de 
violaceo, et violato colore panduntur in brevi notitia, 
seu descriptioneftindumentorum Fulconis Episcopi To- 
losani, exarata A. D. 1231. Quartum inter colores sa- 
cros locum sibi vindicat eolor niger. Varia sunt apud 
veteres nomina, quae in hunc censum veniunt. Niger 
enim in summo suo fastigio, ater vocatur a Romanis, 
sin vero sit citra illud obscuritatis fastigium , fuscum 
dixere. Suppares praeterea nigro putantur, lividus, ci- 
nereus, murinus a muribus et pramnius ab Indica gem- 
ma, de qua Plinius, et est ater cum splendore. In usu 
sacro fuscus color obvius saepe est pro nigro, seu atro 
violaceo. Sane quidem in Romana Ecclesia, statis die- 
bus , sacrae vestes , fusci , et nigri coloris adhibita» 
fuisse legimus , cujus rei testem damus Aicuinum , 
ubi de Officio feriae VI in parasceve secundum Roma- 
nae Ecclesiae ritum verba facit, Diaconos ea die pla- 
netis fusci coloris indui consuevisse perhibet : PonH" 
fexautem, inquit, seu clerus, aique papulus procedunt 
ad Ecclesiam. Interim vero egredtlur Archidiaeonus cum 
aliis Diaconibus de Sacrario , induiis scilicel planetis 
fuscis, Verum, ne putemus atri coloris usum in divi- 
nis Officiis, aevo tantum Alcuini invectum esse, ejus- 
que solo testimonio fulciri, musivi operis figurae, ad- 
\huc superstites in alma Urbe omnium Ynatre, Alcuino 
^etustiores, hujus coloris antiquitatem oculis subjiciunt. 
Pusci coloris sunt planetae iu musivis imaginibus Ho- 
oorii. Bomani Pontificis, ac alterius Romani PontificiSt 
quae in emicyclo absidae in D. Agnetis extra Urbem 
via Nomentana adhuc visuntur. In vetustissima notitia 



265 m^ 

erata a Mabillonio ex codice Biblioihecae Thuaoeae , 
inter S. Germani Parisiensis Antistites vestes recensen- 
tur ejasdem S. Germani fuscana casula. 

y. De fusco colore, ac ejus in Ecclesia Romana ve- 
terrimo usu jam satis; ad castanenm nos convertamus» 
qui a fusco non est dissimilis. A colore corticis casta- 
neae ita dictum putat Scaliger. Baronius item castaneum 
colorem de subobscura veste interpretatur, cui ultro ac- 
cedit Gullielmus Peyeratius in Antiquitatibus regiae Cap- 
pellae Regum Francorum. S. Gregorii M. imago-in ab- 
sidula S. Andreae ad clivum Scauri» prout a lohanne 
Diacono describitur, delineata erat cum planeta super 
dalmaticam coloris castanei. Planeta .etiam Gordiani , 
coloris castanei fuit , ut ex eodem lohanne •Diacono 
liquet. 

VI. Quintnm et postremum inter sacros colores , 
quibus semper in Divinis Oificiis usa est Romana Ec- 
clesia locum obtinet color viridis. Alio etiam noDMne 
effertur; si quidem prasinus saepe vocatur. De prasino 
colore apud veteres , et de prasina factione , quae et 
viridis, satis multa apud losephum Laurentium de re 
tesfiana, et apud Yossium in Etymologico, Quapropter 
smaragdus gemma, quae viridem colorem praefert, pra« 
sinus, seu prasina appellatur. De prasinis gemmis pas- 
sim mentio apud vulgatum Anastasium, cujus aliquot 
ea de re testimonia congerit Salmasius. Hujusmodi vo- 
cein rerum sacrarum scriptores semiprisci frequenter 
usurparunt , ad viridem colorem designandum , licet 
eam aliquanto corruperint ; scripserunt enim diopra- 
sium , diaprasium. Sanctus Ansegisus Abbas Fontanel* 
lensis, sub A. D. 835 contulit Ecclesiae sui Monaste- 
rii varias casulas, inter quas viridis coloris tres. Ho- 
doardus in Historia Remensis Ecclesiae tradit , Hinc- 
marum Rhemensem Amalrico Turonensi Archiepiscopo 
in dilectionis signum misisse quaedam pretiosa orna- 
menta, casulam, scilicet , diaprasinam , et alia munu- 
scula. Ex testamento Riculfi Episcopi Helenensis disci- 
mus, relictas fuisse ab hoc Antistite casulas Episcopa- 
les optimas tres , unam diaprasiam. Apud Graecos 
usque ad XUI saoculum non plures quam duo colores 
fuerunt , albus , et rubeus ; idcirco Theodoretus tam- 



266 091. 

quam novum quiddam et inusitatum refert, Acacium 
Coiistantinopolitanum Patriarcham , ut dolorcm suum 
declararet, quam ex Imperatoris Basilii edicto ceperat 
adversus Chalcedonensem Synodum, veste nigra se, Al- 
tare , et Patriarchalem Cathedram contexisse. 

VII. Protestantes reponunt hanc in (I) vestibus Ec- 
clesiasticis colorum varietatem non ex mysterjo , sed 
6x donantium, seu etiam pictorum ptacito fluxisse, ac 
proinde novitatem Latinorum esse, antiquis penitus igno- 
tam. 'Candidas vestes gloriam, majestatem^ et pijrita- 
tem significare nos docent, primo Salvator Dominus glo- 
riose transfiguratus in Monte Thabor, cujus vestimenta 
facta sunt alba«sicut nix , Angeli deinde , qoos vidit 
Maria Magdalene in albis sedentes in lesu Christi se- 
pulchrum loannes Cap. XX etsi, quos in ve&tibus albis 
astitisse viderunt Apostoh', dum euntem in coelum Do- 
minum intuerentur Act. Cap. I. Seniores viginti qua- 
tuor, quos circa Thronum Dei sedentes vidit lohannes 
in Apocalypsi, et hi erant circumamicti vestimentis al- 
bis. Haec de albo colore, qui idcirco frequentissime a 
^acris Ecclesiae ministris usurpatur in re divina fa- 
•eienda , quod eos omnium maxime puris , et candidts 
mentibus , non secus ac Angeli , et Sancti in coehs , 
<)ui amicti stolis albis assistunt ante Dominum esse opor- 
teat. Ita ergo , inquit Alcuinus de Div. O^, Lib. II 
^e Celebratione Missae qui Corpus Christi in se recipere 
desiderat, per multos bonorum operum labores, et |»er 
mentis, et corporis puritatem debet se reddere mundum 
et candidum. Hinc passim in sacriscolor albus memo- 
ratufi, hinc albis vestibus Neophyti post baptismum in- 
duebantur, quo candor innocentiae per baptismum col- 
lalae ostenderetur. Hinc est, quod ab Ecclesia Romana 
albus color adhibitus est In sacrosancto Missae Sacrifi- 
cio, teste Divo Hieronymo, et significat gloriam , gau- 
dium et innocentiam, ex eodem Hieronymo in Ezechie- 
lem et aliis Patribus. Color rubeus seu porpureus indicat 
dignitatis gradum atiis exceilentiorem; humano sanguini 
similis e$t, igneam refert naturam atque ideo in variis 

(4) Bona , HeTum Liturgicarum cum additamentis Roherti 
Sala, Lib. I Gap. XXIV. 



««» 267 «► 

solemnitatibus adhibetur, videlicet in festo Pentecoste» 
propter Sancti Spiritus fervorcm , qui in forma ignis 
descendit , et propter potestatis plenitudinem in igne 
significatam, et Aposlolis datam. Item in festis S. Cru- 
cis, eo quod Sanguine Redemptoris consecrata fuit, et 
Passionem illius indicet idem rubeus color. Apostolo- 
runi, et Martyrum propter Sanguinem Passionis, quem 
pro Salvatore fuderunt. Exceptus est ab istis Sanctus 
loanoes Evangelista , de quo tamquam de Yirgine fe* 
sturo celebratur. Excepta pariter est conversio Divi 
Pauli ad significandam primum ejus sanctttaiem : Cathe- 
dra similiter Divt Petri, in quo ut inquit Innocentius III 
veneramur Petrum tamquam Pontificem a peccatoribus 
segregatum. 

VIII. Violaceus modo adhibetur color, in diebus af- 

flictionis, et abstinentiae. Quare congruenter utitur Ec- 

clesia violaceo colore ab Adventu ad Natalem Domini , 

et a Septuagesima usqiie ad Pascha. Similiter in qua- 

tuor anni temporibus, Vigiliis/et Litaniis, quae omnia 

cum sacro moerore quodam celebrantur. In festo iti- 

dem Sanctoruro Injiocentium , quia in eo die potissi- 

mum commemorat Ecclesia ploratum illum, et ulula- 

lum, de quo dicitur in Evangelio Matth. Cap. II* Vox 

tfi Rhama audita est , ploraius , et ululatus multui : 

Rachel plorans filio^suos. Color niger propriissimus mor- 

tis color apud omnes atque ab Ecclesia Romana , et 

olim ab OrientaH diebus moestitiaet et abstinentiae usi- 

tatus. Viridi colore utitur Ecclesia in diebus Domini- 

cis minus solemnibus, ut vireal Dei gratia in mentibus 

fidelium, nec marcescat unquam in eis affectus virtu- 

tis atque iustitiae, sed vigeat semper, et floreat in iis 

perfcctae puritatis amor, impuritatis horror, et since- 

rae devotionis cultus Celebriores porro Auctores qui 

de hujusniodi Ecclesiasticis coloribus disserunt , sunt 

Innocentius III, de JdysteriiB Missae Uh. I Cap. 67 ; 

loannes Burcardus, in Ordine Mssae; Gullielmiis Duran- 

dusttn RatiofMili Divinorum Ofj^ciorum Lib. 111 Cap. 19 

8 6; loseph Vicecomes, de Missae Apparatu lib. I Cof. 

13; Andreas Saussayus, m sua Panoplia Clericali part. 

2 Lib. IV Cap. 6 S 1 et 2*; Bartholomaeus Piazzain suo 

Tractatu italice exarato sub hoc titulo: Vlride sagra. 



CAPUT IX. 

DE INSIGNIBUS EPISCOPORUM 
DE CAL1GIS ET SANDALIS. 

I. Sandalia pro caligis aliqliando a Scriptoribus Eccle- 
siasticis accepta fuisse, roultis docet Angeius Rocca Ta- 
gastensis Episcopus, in opere cui titulus : Ob$ervationes 
tfi imagines 5. Gregorii a lohanne Diac^no deseripias. 
Etenim ea verba Actuum Apostolorum Cap. XII v. 8. 
Praecingere, et calcea te caligas ttuis, in greco textu 
(TavlaXta pro caligis sunt ; et Hieronymus in Isaiam 
Cap, XX calceamenta, et sandalia pro eadem re sumit. 
Caligas autem pro calceis usurpavit etiam S. Gregorius 
IHalogorum Idb J Cap. IV, et lohannes Dlaconus in 
vita ejusdem S. Crregorii Lib. IV Cap. LXXXllL Isido- 
rus praeterea in etymologiis per Sandalia, caligas intel- 
ligere videtur. Tradit laudatus Tagastensis Antistes » 
hodie nonnisi Romanum Pontificem, Episcopos, et Pre- 
sbyteros Cardinales uti solere, et quidem a veterum 
sandaliorum forma dissimilibus : aliquando vero Presby- 
teris, ac Diaconis , et Subdiaconis in Sacrificio permis- 
sa. Re vera in consecratione Ep^copi s^ndalia , ceu 
unum ex ornamentis Episcopalibus recensentur. Ortus 
autem videtur mOs ab Apostolis qnibus Dominus praece- 
pit, ut sandalia gestarent, quo factum, ut ab Ecclesia 
institutum fuerit, Episcopos uti sandaliis, dum sacrifi- 
cant solemniter. Quod vero de Episcopis est institutumt 
ut sandalia deferant, id aut Apostoli jussere aut ii primi 
hunc ritum induxere. 

II. Sandaliorum mentio apud omnes sacrarum caQre- 
moDiarum Scriptores occurrit. Rupertus Tuitiensis san- 
dalia, peculiaria Episcoporum facit, et mysticas eorum 
significationes expromit. Ita quoqne Honorius Augusto- 
dunensis minutim singuias sandaliorum partes mystice 
interpretatur. Rrevibus vero sandalia Episcoporum de- 
scribit Hugo Victorinus. Nec praetereundus quae de 
sandaliis memoriae prodidit Sicardus Episcopus Cremo- 
nensis in Mitrali, Sicardo jungendus est Innocentius HI 



de My$terih Mi$$ae Lib. I Cap, XLYIIh et eum secu- 
tus ex more Guilelmus Durandus. Varia Sandaliorum 
genera pro varietate ministrorum sunt constituta, quae 
nunc abierunt in desuetudinem, illis solis pormanenti- 
bus , quibus utuntur Episcopi solemniter celebrantes. 
Ordo Romanus ad Abbates Sandaliorum usum exten- 
dit» agens enim de illorum ordinatione, Epi$c<jfpu$^ in- 
quit, dai ei bacuLMkm , et peduie$. Sunt autem pedules 
idem ac Sandalia , quae Leo XI Abbatibus Cassinen- 
sibus concessit, teste Leone Ostiensi Ub. 11 Chronici; 
idque aliis postea ab ApostoHca sede indultum fuit. San- 
dalia et Cbirothecae non adhibentur a Pontifice in Mis- 
sis pro defunctis, quemadmodum neque abEpiscopis, ut 
est in Caeremoniali Episcoporum. In Pontificali Guillel- 
mi Durandi a Martenio vulgato, afTertur ratio, et ea est, 
quia tunc ait, omnis solemnitas cessare debet. In Missa 
Ratoldi singularis oratio est ad sandalia induenda. Eam 
accipe: Indue me, Domine^ calceamentie juetitiae^ quem 
loannee vidit veetitum podere, ut possim tibi omni tem- 
pore cum timore servire, 

CAPUT X. 

DB CBUCE PECTORALI EPlkOPORUM. 

1« Nemini adhuc satis exploratum est, an primis sae- 
culis in usu fuerit Episcopis Crucem cum Sanctorum 
reliquiis, quam nos pectoralem dicimus , collo appen* 
sain deferre. Eminentissimus Cardinalis Bona, et An- 
dreas Saussajus ex alto de ea re veterum Scriptorum 
silentio eum ritum non admodum antiquum putant. Quo 
autem tempore Crucem hujusmodi pectoralem gestare 
coeperint Episcopi, certo statui ac definiri non potest. 
Insuper ex mOre apud Orientales recepto , Religionis, 
ei incolumitatis causa crux collo appendebatur a Chri- 
stifidelibus, et praesertim ab Episcopis, quae crux £v- 
xoXqriov graece appellari solebat. S. Willibrodus Epi- 
scopus Trajectensis hanc Crucem etiam in itinere ge- 
stabat. Rothadus Suessionensis Episcopus in libello pro- 
clamationis, quem de se ipso obtulit. A. D. 863 afl^r- 
mat,8e ad Suessionense Concilium accessisse cum Crttce 



<m ^o m- 

pectorali. De encolpiis, idest Crucibus reliquias Sancto- 
rum , ac vivificae crucis particulas continentibus , ab 
Imperatoribus gestari solitis , et fidei faciendae , vel 
securitatis praestandae causa, ad alios trasmissis, n)ulta 
congessit Cangius in notis ad Aleonadem Annae Comne- 
nae. Nicephorus Imperator multa ornamenta sacra Leo- 
ui III Romano Pontifici misit , inter quae encolpium. 
Ceterum ad vetustissimum morem confirmandnm , ut 
£pi8copi Crucem pectoralem , in qua Sanctorum reli- 
quiae, ad collum deferrent, exstat praeclarus S. Grego- 
rii Turonensis locus in libris de Gloria Mariyrum. Re- 
ferl enim Gregorius, se Crucem auream ad collum ge- 
stasse , in qua erant reliquiae Beatissimae Virginis , 
Sanctorum Apostolorum , et Beati Martini , cujus ope 
incendium restinxit , quod aqua mitigari non poterat. 
Alterum Crucis pectoralis egregium testimonium prae- 
bet Osbernus in vila Sancti Elphegi marlyris , et Ar- 
ekiepiscopi Cantuariensis. 

II. Quod autem discutiendum venit, illud est, num 
inter indumenta sacra Episcopalia olim adnumeraretur. 
Negant uli supra observavimus Bona et Saus^ajus , et 
Clarissimus Georgi , (juod nusquam a Scriptoribus Li- 
turgicis , et veteribus Sacramentariis Crux pectoralis 
memoretur idcirco statuunt, usum recentem esse. Prae- 
ter scriptorum sacrorum rituum ac Caeremonialium si- 
lentium, est etiam S. Thomae auctoritas, qui in Com- 
mentariis in Libro Sententiarum , dnm enumerat in- 
duroenta Episcopis peculiaria, de Cruce nullam mentio- 
nem facit. Quid quod Innocentius III describens singu- 
laria Episcoporum ornamenta, Crucem pectoralem inter 
ea non adnumerat Guillelmus quoque Durandus in Ra* 
tionali aifirmat , sex indumenta Sacerdotibus , et Epi- 
scopis communia esse. At ex eodem apparet, sua ipsius^ 
aetate, nimirum saeculo Xlll jam inclinante , Crucem 
pectoralem gestatam quidem ab Episcopis fuisse , sed 
nondum, inter ornamenta Episcoporum translatam, in 
potestate tamen Episcopis fuisse , eum adhibere , vel 
non adhibere. Prodit idem Durandus, Episcopum im- 
pgnendo sibi, et deponendo Crucem, ipsam exosculari, 
ad denotandum, quod lesu Christi Passionem quae per 
illam significatur, credit, et confitetur, quodque ad ean- 
dem repraesentandam in Oflicio Missae se parat. 



-m 271 m- 

CAPUT XI. 

DE CHIBOTECIS. 

I. Chirotliecarum in Ecclesia usum , sunt , qui ab 
Apostolis ipsis deducunt : Chirotkecarum usus ab Apo- 
siolis est traditus ; inquit Honorius Augustodunensis in 
sua Gemma Animae Lib, I Cap, 1 ei Cap. CCXV ciii 
sententiae adhaerentHtigo Vi(torinus, Lib, I Eruditionis 
Theologicae de Sacramentis, Cap, IV; Ourandus, Lib. HI 
Raiionalis Cap. XII; loseph Vicecomes , Lib, III De 
rilibus Missae, Cap, XXXVII; Emmanuel Gonzalez, Bu- 
langerus Lib, I opusculo IV et alii coroplures. Verum 
ciini nuilura extet vestigium vel apud priscos Auctores, 
vel in musivis operibus vetustioribus, quod Apostoli sci- 
licet Chirotecas gestarint, gratis videntur id asseruisse 
praefati scriptores. Porro inficiari nos minime audemus, 
quin haec praeclara manuum tegmina, sive guantorum 
sive Chirothecarum, sive manicarum nomine significata, 
ab aevo sint antiquissimo £piscoporum ornamenta pecu- 
liaria; et in sacris Liturgiig, ac Caeremoniis Ecclesiasticis 
usu recepta. In veteri Missa Illyrici , quam Saeculo VII 
scriptam eruditi autumant, ubPEpiscopus sacra facturus, 
Chirotecas induit , hanc recitat praecationis formulam: 
Creator totius creaturae, dignare me indignum famulum 
tuum indumentis justitiae , et laetitiae inducere, ut jpu- 
ri$ mentibus ante conspectum tuum assistere merear mun- 
dus, Fuisse haec manuum tegumenta non soium £pi- 
scopis , sed interdum etiam Presbyteris communia, ad- 
disciraus plane ab Auctore Anonymo in Eccpositione Ia- 
turgiae Gallicanae apud Martenium tomo V Anecdoto- 
rum, pag. 99. 

II. Qualis olim essent materiae Chirotecae ^pisco- 
porum , difficile est defmire. Bruno Signiensis Episco- 
pus, De Sacramentis Ecclesiae ^ ex lino illas confectas 
dioit , eamque rationem assignat , ut scilicet roanus , 
quae lineis Chifothecis induuntur , castae sint , mun- 
dae ' sint , et nitidae. Ex Baronio ad annum Ckristi 
MCCCIII § IX Chirothecae , quibus sepultus fuit Bo- 
nifacius VIII erant ex serico albo ad acum cum phry- 



272 m» 

gio pulcherrimo. Extant similia exempla apud Lau* 
rentium Surium , et apud eruditos BoUandianos in Vi- 
tis Sanctorum Episcoporum , qui circiter annum Christi 
millesimum floruerunt. Ornari antiquitus auro , vel 
gemmis consuevisse Chirothecas , ex Monastico Angli- 
cano addiscere licet , Tomo III pag. 314 ubi legimus 
in Sacro Cimeliarchio Ecclesiae S. Pauli Londinensis 
recenseri Chirotecas gemmis , et lapidibus pretiosis or- 
natas. 

IH. Quandonam institui coeperit , ut color Chirothe- 
carum in divinis mysteriis conformis esset colori cete- 
rorum Pontificalium ornamentorum incompertum est. 
Ac ea de re vetusti silent Liturgici Scriptores. Albi co- 
loris tantummodo fuisse seeculo Xlll innuere videtur 
Durandus , dum scribit : per ipsas vero Chirothecas al- 
bas ca$titas et munditia denotatur, Praeterea ut obser- 
vat Honorius Augustodunensis in Gemma Animae, seu 
de antiquis Ritibus Missae Lib, I Cap. 215 Chirothe- 
cae sunt inconsutileSy quia actiones Pontificis debent re- 
ctae Fidei etse concordes, Porro de Chirotbecis Ponti- 
ficalibus , earumque mysticis significationibus praeter 
Andream Saussajum, in Panoplia Episcopali; losephum 
Vicecomitem , Lib. 111 de Missae apparatu ; Antonium 
Bellotte, Observationes ad ritus Ecclesiae Laudunensis; 
aliosque videri potest loannes Baptista Pacichelius, qui 
de iisdem Chirothecis Opusculum variis eruditionibus 
refertum edidit Neapoli anno 1683. 

CAPUT XH. 

DE ANULO , EJUSQUE ANTIQUITATE £T USU. 

I. Anulus a vetustissimis usque temporibus inter Epi- 
scopalia ornamenta recensetur. Argumento est , quod 
S. Isidorus Episcopus Hispalensls disertis verbis affir- 
mat Lib. II de Ecclesiasticis Officiis Cap, V Episcopo 
dum consecratur , dari anulum proptet signum Ponti- 
ficalis honoriSf vel signaculum secretorum. Adde in Con- 
cilio Toletano lY statui , ut Episcopis gradu dejectis, 
si ad Episcopatus honorem restituantur « anulus, et ba- 



«flW 273 «► 

culus reddantur. Annlum impositum fuisse Episcopo ia 
celebratione Missarimi doceni Missae lilyrici , et Ra- 
toldi. Insnper in Pontificali annorum 900 Elgberti Ebo- 
racensis Archiepiscopi habeUir ritus daudi anulum Epi- 
scopo dum consecratur , cum hac oratione : accipe anu^ 
lum Pontificalis honoris , ut $is Fidei inlegritate mw 
nitus. In testamento quoque Riculfi Episcopi Helenen- 
sis A. D. 915 inter sacra ornamenta , quae reliquit , 
nominatur anuiiis aureus unus cum gemmis pretiosis. 
His accedit sufTragium Liturgicorum Scriptorum . qui ' 
inter Episcopalia ornamenta anulos referunt , ut Hono- 
rius Augustodunensis Lib, I Gemmae animae Cap, 
CCXVl qui tradit anuli usum acceptum fuisse ex Evan- 
gelio , et Episcopum anulum gestare , ut se sponsum 
Ecclesiae agnoscat. Sanctus Bruno Signiensis , De Sa- 
cramentis Ecclesiae Anulus utroque ait in digito Epi- 
scopi quoddam signum esse videtur , per quod Christi 
ticarius esse intelligitur , ut ejus sponsam , quae est 
Ecclesia regat , et custodiat. Similia ferme prodit Ru- 
pertus Tuitiensis. Mysticas significationes his consimiles 
proferunt etiam Innocentius IH et Durandus. 

II. Ad precationes dicendas in anuli impositione pro- 
grediamur. In Missa Illyrici brevis haec precum for- 
mula ad anulum ponitur : Circumda digilos meos vir- 
tute , et decora santificatione, In Missa Ratoldi afferun- 
tur hi duo versus : 

Pignore me Fidei signatum pacis , et arra 
Custodi dextra , Aea? benedicite , tua Peromnia, 

Haec quoad I.atinos ; quo vero ad Graecos , an inter 
ipsos Episcopi antiquitus anulos gestaverint , incomper- 
tum est , immo contrarium scribunt lacobus a Vitria- 
co , Henricus Canisius , Tom. 6 Anliq, Lect; et laco- 
bus Gretserus, in Codini Lib, I Cap. 16. Costat tamen 
recentiores Graecos Episcopos hunc honorem a Latinis 
mutuatum non improbasse , dum ipsis etiam idem sa- 
crum manus ornamentum iii usu est. 

III. Medio fere saeculo undecimo Abbatibus etiam- 
Reguiaribus anuli usum concessum legimus , et quidem 
in vita S. Gosmini Abbatis Laubiensis Lib, I C p. 2S 
apud Mabillonium Praefat I in Saeculum VI Bened^ 

Vol. IL 18 



274 

S 4. £t Innocenlius III uti ex ejus Regesto L'b. I 
Epist, 5i8 hujiismodi privilegio eodem saeculo labente 
circa annum 1199 Falconem Corbejensem Abbatem or- 
navit. Usus anulorum Ghristifidelibus a primis Eccle- 
siae temporibus permissus fuit , ut late docet magnus 
Annalium parens , et Georgi multa de anulis Christifi- 
delium disceptavit in Dissertatione de Monogrnmmate 
Christi Domini. Pluriroa praeterea de aiiulo Episcopali 
congessit Andreas Saussajus Panopliae Episcopalis Lib. 
* II, praeclara etiam quaedam protulit losephus Viceco-' 
mes Lib. III de Apparatu Missae Cap. XXXVIII. 

CAPUT XIII. 

DG MITRA. 

I. Mitra Pontificalis ex veteri Testamento sumpta est, 

ut recte scribit Honorius Lib. I Gemmae Cap. 21&<. Ea 

enim utebantur Sacerdotes , ,ut Sacrae Literae indicant 

Exodi Cap. 29 et Levitici Cap. 8. Erat et. profanum ca- 

pitis ornamentum , quo primum lonios , deinde Aegy- 

ptios, Syros, et Lidos usos fuisse Ethnici scriptores tra- 

diderunt. Olim etiam pro muliebri corona sumebatur , 

ex qua fasciolae pendebant, unde Virgilius redimicula 

Mitrae commemorat. In Christianae Religione primis 

quidem Christi saeculis imponi consuevisse Mitram sa- 

cratis Deo virginibus , testatur Optatus Milevitanus 

Zt6. II adversus Donatistas. Ecclesiasticae Mitrae va- 

ria a Scriptoribus vocabula im^ponuntur. Ab Augustino 

Apex appellatur , Sertum cum gemmis ab Ennodio Ti- 

cinensi , Corona a S. Hieronymo Epistola ad Augusti- 

ntim , corona Sacerdotalis ab Ennodio supradicto , co- 

rona gloriae ab Alcuino , Cidaris ab Anselmo Lucensi 

Episcopo , Phrygium a Graecis , Nicephoro , et Balsa- 

mone , itemque a Gratiano in Decreto sub titulo Paleat 

ubi et Diadema etiam vocatur. - 

II. Quoad Mitram Episcopi spectat , sane constat , 
nullam ipsius fieri mentionem in antiquis Libris Ponti- 
ficalibus mss. neque apud Amalarium , Rabanum, vul- 
gatum Alcuinum , aliosque priscos auctores , qui alia 
«acra Pontificum ornamenta descripserunt. Hinc forte 



-m 275 m^ 

natam plerique aiitunfiant esse oplnionem eniditissimi 
Onnphrii Panvinii Ordinis S. Angustini , qui circa me- 
dium saecutum decimum mitrarum usum in Ecclesia 
Bomana inceperit. Cui sententiae patrocinari strenue 
conatur Hugo Menardus , qui in Notis ad Librum Sa- 
cramentorum 5. Gregorii pag. 362 ita scribit ; Exi- 
siimo , vix ante annum posl Christum natum miUesi- 
mam mitrae usum in Ecclesia fuisse. At vero e contra- 
rio Mitrae atitiquitatem acerrime propugnant Andreas 
Saussajus , Pandpliae Episcopalis, Lib. I; loseph Vice- 
comes, Lib. III de Apparatu Missae Cap. XXIX; Chri- 
stianus Lupus, tomo 111 Dissertatione de Octava Synodo 
Cap. X Aciione 1; et alii complures, quibus etiara suf- 
fragari videtur Thomassfnus, Parte I Disciplinne, Lib» II 
Cap, LVIIl num. II. In tanta scriptorum dissentione, 
putat loannes Cardinalis Bona Rerum Liturgicarum 
Lib. I Cap. XXIV utramque opinionem posse facilli- 
me conciliari , si dixerimus , Mitram quidem , qualis est 
hodie , nuperum ornatum esse , qui ante miltesimum 
Christi annum vix fuerit in Ecclesia ; negari tamen non 
posse , quin a temporibus Apostolorum , aliquod fuerit 
capitis ornamentum , quo peculiariter , si non omnes, 
aliqui saltem Episcopi usi sunt. Certe constanter id dici 
potest non modo de Episcopis Latinis ,' verum etiam de 
priscis Patriarchis Ecclesiae Orientalis. Martenius de 
antiquis Ecclesiae ritibus Lib. I Cap. 4 art. 1 num. 
14 facem ei praebente Mabillonio Praef. in Saeculum 
quartum Benediciinum part. 2. num. 182 existimat usum 
Mitrae semper in Ecclesia fuisse , sed tion quibusvis 
Episcopis absque Sedis Apostolicae concessione licuisse. 
III. Mitra Episcoporum olim ab hodierna paulo hu- 
milior erat, uti videre est in antiquis Episcoporum ima- 
ginibus.Hanc sua aetate lineam, non vero seridam fuisse 
tradit Bruno Signiensis Episconus , Honorius Augusto- 
dunensis in Gemma Animae iSb. 1 Cap. 214 et Hugo 
Victorinus lib. I de Sacramentis cap. 35 Mitra, inquiunt, 
tx bysso conficitur , auro , et gemmis ornalur, Quibus 
adstipulatur Innocentius 111 Lib. 1 Myst. Missae Cap. 60 
Durandus vero plura de Mitra tradit Lib. 111 Ration. Div. 
Offie. Cap. 8. num. 5, ubi Mitram aliquando lineam 
esse , et albaro scribit , deinde meroorat quando mi- 



^ 276 m^ 

tra auriphrygiata adhibenda sit ; Durando succinit Ordo 
RonnaDus XIII jussu Gregorii X. Successu temporis 
apud Latinos cotistitutum est , ut tres Mitrarum spe- 
cies haberent Episcopi , pro temporum ratione ab eis- 
dem deferendas. Leguntur insuper in vitis Romanorum 
Pontificum , qui scilicet post annum milieslmum flo- 
ruerunt, variae concessiones gestandarum mitrarum non 
modo Abbatibus factae , sed et Canonicis Ecclesiarum. 
Porro consuevisse olim in Ecclesia Latina , contexi in 
Mitra Deiparae , ac Christi Domini , et aliorum Cae- 
litum sacras imagines , probari potest ex variis eccle- 
siasticis monumentis. 

IV, Graeci Episcopi Mitras non gestant uti constat 
ex Simeone Thessalonicensi libro de Templo , ubi ait : 
Episcopos Graecos aperto capite sacris fungi quod et 
coofirmant lacobus a Vitriaco , ac Gretserus in Codi- 
num Lib, I Cap. 16, Idem de Graecis modernis tra- 
dunt lacobus Goar 'm nolis ad Euchologium Graecorum 
p. 43i ei Cardinalis Bona Rerum Liiurgicarum Lib. I 
Cap. 2&-. Ab hac tamen consuetudine eximendi viden- 
tur Patriarchae quos Mitra usos esse constat. Nunc vero 
nonnuili Graecorum Episcopi Mitram in celebrandis sa- 
cris mysteriis adhibent , ut perhibet Leo Allatius in 
quadam epistola ad lacobum Goar. Est enim rotunda, 
Don acuminata , aut oblonga , sed obtusa , qualis fere 
est illa, cum qua repraesentatur Callixti Papae II effi- 
gies in Bollandiano Maii Propilaeo. Mitrae materiam,ac 
formam egregie exph'cat Innocentius III Pontifex Maxi- 
mus in egregie opere de Mysteriis Missae Lib.l Cap. LX, 
Anterior pars mitrae Noviim , posterior Vetus designat 
Testamentum , ut cornibus utriusque Testamenti luci- 
dis fulgens deterreat adversarios veritatis. 

CAFUT XIV. 



DE BACULO. 

I, Variis nominibus appellatum olim Baculum Pasto- 
ralem Episcoporum , scite observat loannes Cardinalis 
Bona post Stephanum Duranti , Bartholomaeum Gavan- 



-m ^"i^ ^ 

ium , losephum Vicecomitem , et alios. Appellatur ergo 
Virga Pastoralis, et latina voce pedum , quod Festo 
auctore , est Baculus recurvus , quo Pastores utuntur 
ad compraehendendas oves. Honorius Augustodunensis 
Lib. 1 Cap. CCXVU etiam ferulam vocari ait , quae 
a ferlendo nomen habet. In vitis Sanctorum Galli , et 
Magnoaldi , et aliorum complurium , uti videre est 
apud Surium , et apud Bollandianos passim , Cambu- 
ta , seu Cambutta vocatur , quae significat baculum 
retortum. Ab aliis dicitur etiam Capiuta Gambuta , 
Camboca , et Crocia , de quibus videri potest ad ea 
verba Carolus Dufresne in suo mediae , et infimae La- 
tinitatis Glossario, Baculi Episcopalis originem , et an- 
iiquitatem trahunt nonnnlli S\ S. Petro Apostolorum 
Principe , ferunt enim a S- Eucherio Trevirensium pri- 
mo Antistite , baculo quem a Beato Petro acceperai , 
ad vitam revocavit S. Maternum ejus socium. Testan- 
tur hoc miraculum Honorius Augustodunensis,. Serm. 
de Ss. Petro, et Paulo; ac Petrus Cluniacensis Abbas, 
Lib, i Epist 2. Atque hujus rei historiam refert Chri- 
stophorus Brovverus Annal. Tremr. Lib. II ad annum 
Lomini 50 pag. 148 144. Apostolorum aevo Baculi usum 
extitisse firmat Innocentius Hl de Mysteriis Missae Lib. 1 
Cap. 62 et ex ipso Spondanu^ ad annum Christi 74. 
II. Baculi porro Episcopalis antiquitatem pleraque 
probant veterum Scriptorum monumenta. lam a sae- 
culo quarto eumdem Episcopis usitatum, e\ Sigeberto, 
et Hariano Scoto testatur Baronius ad an. 504 num. 38 
ubi ait : Baculum S. Augustini una cum ejus corpore 
in Sardiniam traslatum fuisse. Cupressinos fuisse olim 
hujusmodi Baculos testimonium habemus in Epistolis 
Stephani Tornacensis. Fuerunt autem aliquando et Ba- 
culi ossei , teste Honorio in Gemma animae. Insuper 
Baculos Episcopales etiam antiqiiitus auro , vel argento, 
a]iave ex materia pretiosa ornatos , aui ilUtos pleruro- 
que fuisse nos docent ecclesiastica monumenta. Circa 
Baculi formam observat Martenius £t6. J de Antiquis Ec- 
clesiae ritibus Cap. Vlll Art. X. num. XVIII eum olim 
fuisse. a capite arcuatum , in ima reflexum. Forma ta- 
men Baculi apud Orientales diversa est ; non est enim 
in summitate curvus sive retortus , sed summa pars 



278 

desinit iii globum eburneum , vel in signum crucis, vel 
in lignum transversum ad instar iitterae Tau : vel duo- 
bus serpentibus ex ebore ornatur , qui reflexis capiti- 
bus se mutuo respiciunt. Apud Graecos, item non so- 
lum Episcopis , sed Praefectis Monasteriorum Baculum 
tradi in eorum ordinatione ostendit Goar in notis ad 
Euchologium pag. 313 ex Codino , et Simeone Thes- 
salonicensi. 

III. Fuit quo(|ue mos apud Latinos , ut sacris ima- 
ginibus, et litefis Baeulos insignirent , ut videre est 
apud Gavantum. Saeculo XI ne hoc etiam praetermit- 
tamus, Baculus pasloralis benedicebatur. Legitur enim 
benedictio Baculi in benedictionali Ecclesiae Rotoma- 
gensis , a P. Mabillonio* luci donato. Porro nedum in 
Ecclesia tantum cum Pontificalia exercerent, Baculum 
olim gestabant Episcopi , verum et cum extra Eccle- 
siam procederent , aut iter agerent per alium ante se 
deferri curabant. Quoad Latinos testatur Cyprianus To- 
lonensis Scriptor Vitae S. Caesarii Arelatensis Episcopi 
Ixb. 2, num, 17 apud Dacherium , et Mabillonium Act, 
SS. Ord. S. Benedicti Saec. 1 Tom. 1 pag. 673. Etiam 
apud Graecos roos antiquus fuit Patriarcharum Eccle- 
siae ConstantinopoUtanae pastoralem Bacuhim in solem- 
nibus actibus sibi praeferre , aut praeferendum curare. 

IV. Bacuii significationem explicat Innocentius III 
Lib. 1 cap. 62. Myst. Missae Tom. 1 p. 333 sed et ju- 
risdictionem designat , et ideo Marinus Romanae Ec^ 
clesiae Diaconus , et Legatus in Synodo Constantinopo- 
litana Oecumenica Vlll act. 7 t. iO Conc. col. 568 de 
Photio inquit: ToUile Baculum de manu ejus; signum 
est enim dignitalis pastoralis, quod hic habere nutla- 
tenus debet. Baculus Pastoralis a parte superiori est 
curvus , ut indicet Episcopum se curvare ad inspicien- 
dos , extirpandosque pravos populi mores ; acutus ab 
inferiori , quo subditos fideles impellere possit ad se- 
mitam mandatorum Domini percurrendam. Atque haec 
de Baculo Pastorali dicta sufBciant. De eodem praete- 
rea fuse scripserunt loseph Vicecomes, IU>. J de Ap- 
paratu Missae Cap. 41; Andreas Saussajus, Panoplia' 
Episcopalis Lib. II; loannes Ciampinus, Vetera Monu- 
menta Part 1, Cap. 15 pag. 121; Dominicus Georgius 



4n 8ua Idturgia Romani Pontifici» Lib. 1 Cap. 29; et 
loseph Catalanus , Prolegomena ad Ponlifieale Roma- 
num Cap. 20. 

CAPUT XV. 

DB PALLIO. 

I. Postremum Pontificale ornamentum est Pallium , 
quod fiolis Patriarchis , et Archiepiscopis competit. Est 
autem Pallium (1), fascia lanea candida , trcs circiter 
digitos lata , in modum circuh contexta , quae hume* 
ros ciftgit, habetque ab utraque parte lineas in pectus, 
et humeros impendentes , ciim sex serici^ nigrisque 
crucibus intextis , tribusque aciculis aureis consuitur, 
et alligatur. Primis Ecclesiae saeculis Pallii lineae lon- 
gae eratit usque ad talos , uti costat ex pluribus ec« 
clesiasticis monomontis. Olim quidem cruces purpureae 
fuere , idque ex remotissima antiquitate arcessitur, raro 
nigrae , sed postmodum nigri coloris cruces recepta6 
sunt. In musivo Sanctae Mariae transtyberim , visitur 
ibi imago S. Cornelii Papae cujus Pailium , quinque 
oruces purpureas habet. Hodie nullae orationes in PaUii 
impositione dicendae praefiniuntur. Olim erat precatio 
ad Pallium. Fit ex lana agnorum candidorum sinq ma* 
oula , qui in die Sanctae Agnetis in ejusdem Ecclesia 
via Nomentana singuiis annis ofierri ad Missam solem- 
nem , et benedici solent , ac Subdiaconis Apostolicis 
consignari, et in aliquo monasterio Sanctimonialium nu- 
triri , donec veniat tempus ipsos tondendi. Ex quorum 
lana texuntur Pallia , quae in Basilicam Vaticanam de- 
lata super Corpora Sanctorum Petri , et Pauli ponun- 
tur in vigilia Natalis ipsorum , ibique tota nocte dimit- 
luntur, ac die sequenti deputatis custodienda traduntur. 

II. Ejus originem controversa , atque inter doctissi- 
mos plena dissensionis est. Sunt qui illud primum in 
Oriente , deinceps vero ejus exemplo in Occidente usur- 
pari coepisse contendunt » sunt qui a Marco Pontifice» 

(1) Bralion , lie Pallio, Gaput I et seqq; Galalano , Pmtifi' 
eale Romanum Commentariii illustratum, Pars. 1. Tiluli» XI Y« 



280 

quem quarto Eeclesiae saeculo floruisse costat f qui a 
Principe Apostolorum , qui a SiUestro , qui a Lino « 
ejus originem repetendam putant. Qui Patriarcharum, 
et Metropolitarum Pailium Imperatorum ornamentunri 
olim fuisse , ab iisque Ecclesiae concessum arbitrantufr 
ji nituntur monumentis, quae intelligentium hominum 
judicio falsa sunt. Hujus generis est donatio ConstaD- 
tini Imperatoris quam re non cognita descripsit Gra- 
tianus , et ejusdem quoque indolis est rescriptum Va- 
lentiniani III Imperatoris, et de quo late disputant Ba* 
ronins , ad an. 452 nutn. 94; Schelestratius , antiqu^ 
Eccles. diss. 4 Cap. 3 n. 7; Norisius, Dissert. histor.y 
de Synodo V Cap. 10. Porro vetustissimae illae formu- 
lae verboriim , quibus semper Romani Pontifices in con- 
oedendo Pallio usi sunt, evidenter ostendunt, rem om- 
nem gestam tantum Apostolicae Sedis beneficio , et au- 
ctoritate. Nam Symmachus , qui in exitu V et initio VI 
saeculi Pontificatum obtinuit, Epistola II ad Teodorum 
Laureacensem iom. 3 Concil. Labhaei sese illud largiri 
deciaravit ex caritate Apostolica , Vigilius epistola se- 
ptima ad Auxanium Arelatensem B. Petri sancta au- 
ctoritate, Gregorius Magnus Lib, V Epist. ad Marinia- 
num Raven. Episc. opp. tom. 2 Apostolicae Sedis be- 
nevolentia. In hac rerum obscuritate similior veri esse 
videtur sententia eorum , qui jam inde a prima aetate 
Pallium ab Ecclesia adhiberi coepisse defendunt, sumpto^ 
exemplo ex splendidissimis vestibus , quas Deus ipse 
dedit Aaroni , et filiis ejus inter quas praecipuum fuit 
Rationale , seu superhumerale de auro , ^t hyacinthOr 
et purpura , coccoque bis tincto , et bisso retorta, opere 
polymito ; duas oras junctas habens in utroque latere 
summitatum , ut in unum redeant. 

III. Solum Romanum Pontificem in Missarum solem- 
niis Pallio semper uti , et ubique , alios vero tum Pa- 
triarchas , tum Archiepiscopos eo nec semper, nec ubi- 
que , sed in Ecclesia , in qua jurisdictionem ecclesia- 
sticam acceperunt , certis tantum debere uti diebus , 
tradit Innocentius 111 refatus in Cap. ad honorem, Nec 
desunt exempla , quibus edoceamur , Romanos Pontifi- 
ces non modo in Missarum solemniis , sed etjam in aliis 
Ecclesiasticis functionibus sacro Pallio usos fuisse. Ex 



281 

Ordine Romano X de processione feriae sextae in Pa- 
rasceve , quae a Laterdnensi Basilica ad Ecclesiam San- 
ctae Crucis fi«'bat , coHigitur , in ea processione, Pallio 
super ptaneta indutnm Pontificem fuisse ; narratur enim 
postquan. Pontifex Ecclesiam Sanctae Crucis ingressus 
esset , intrasse Secretarium , et abstracta planeta cum 
Pallio, ibi aliquantisper sedisse. In Conciiiis etiam Pon- 
tifices quandoque Pallio induti consederunt. Urbabns II 
interfuit Concilio Barensi A. D. 1097 casula, et Pallio 
indutus. Gregorium X item ferunt acta Consessionibus 
cilii II Lugduneiisis oecumenici A. D. 1274 interfuisse 
hujus Concilii cum ornamentis Pontificaiibus, inter quae 
Pallium recensetur. 

IV. Fuit sane varia olim disciplina circa ipsos dies^ 
in quibus Archiepiscopi inter Missarum solemnia Pallio 
uti deberent. Certe si veterum Pontificum literas evol- 
yamns , miram de iis diebus in quibus Pallium gestari 
debeat , varietatem inveniemus , uti videre est in Ale- 
xardri II ad Petrum Archiepiscopum literis, et in aliis 
quas Urbanus II ad Eliam Archiepiscopum Bracharen- 
sem misit. luxta Pontificalem Bomanum dies , quibus 
Pallio uti potest Patriarcha , sive Archiepiscopus , hi 
sunt : Nativitas Domini nostri lesu Christi , Circumci- 
sio Domini , Epiphania Domini , Dominica in Palmis , 
Feria V in Coena Domini , Sabbatum Sanctum , Do- 
minica Resurrectionis cum duobus diebus sequentibus, 
Dominica in Albis , Ascensio Domini , Dominica Peo- 
teeostes, Festum Corporis Christi, Festivitates quatuor 
B. Mariae semper Virginis , Festum omnium Sancto- 
rum , Festivitates omnium Apostolorum , Dedicaiionea 
Ecclesiarum , Consecratio Episcoporum , et Virginum, 
et in die anniversaria , quam Archiepiscopus celebrat 
suae consecrationis , dieque item anniversaria consecra- 
tionis Ecclesiae. Singulari privilegio Cardinali£r Episco- 
pus Ostfensis , cum Romanum Pontificem consecrat , 
Pallio utitur. f atini Titulares Patriarchae Constantinopo- 
litanus , Alexandrinus, Antiochenus, et lerosolimitanus, 
quemadmodum et Afchiepiscopi in pariibui Pallii ho- 
Dore non fruuntur usus enim Pallii propriae cujusque 
proviDciae finibus circumscribitur , ut constat ex Titulo 
Decretalium de aucioritate ei usu Pallii : hi autem om- 



282 

nes extra proviDciam suam commoranlur. Quamvis. Pa!- 
lium sacrum insigne sit , quod solis de jure competit 
Archiepiscopis ; attamen , ex Summi Pontificis privile- 
gio , nonnulli simplices Episcopi consueverunt Pallio 
condecorari. Syagrio Augustodunensi Episcopo ejnsque 
Successoribus Pallii honorem delatum a S. Gregorio 
Magno, discimus ex ejusdem Gregorii Epistola 11. Mos 
aliquando in Ecclesia fuit , ut nonnisi Romam , et ad 
limina Apostolorum venientibus , adeoque praesentibus 
Sacrum Pallium traderetur. Id profecto auctoritate Pon- 
tificum suorum antecessorum decretum jam olim fuis- 
se, test^lur in litferis ad Brunonem Episcopum Vero- 
nensem S. Gregorius VII Lib. 1 Epist. XXVI, Idipsum 
•onfirmat Lib. IX Epist, 1 ubi cunctationes Episcopi 
Rotomagensis, et petendi Pallii procrastinationes damna- 
vit. Testis denique ejusdem disciplinae lucuientissimiis 
ost S. Petrus Damianus. Antequam tribuatur , exigi- 
tur juramentum fidei , et obedientiu erga Summum 
Pontificem ; idque praescns emittit coram primo Dia- 
cono Cardinaii , absens autera ab Urbe coram aliquo 
Archiepiscopo , cui res tota a Romano Pontifice com- 
missa est. 

V. Quanta autcm reverentia Pallium ab Episcopo de- 
latum in vase argenteo, ab Archiepiscopo susciperetur, 
«idemque imponeretur, pluribus narrant Eadmerus Lib. 
2 et 5 Novorum pag,34; et Wiilelmus Malmesburiensis, 
lib, I de Vilis Pontificum pag. 220; Leo VIL Gesta In- 
nocentii III Papae p. 64, Durandus lib. 3 c. 17.Sumpto 
Pallio Archiepisoopus ea, quae suntsui muneris propria, 
«ecte exercere potest, antea non potest; adeout et provin- 
cialem synodum indicere, et chrisma conficere, et Epi- 
scopos consccrare , et cetera non solum metropolitica , 
sed etiam Episcopalia munera obire prohibeatur, imo ne 
Archiepiscopi quidem mcreatur nomen. Graecis Episco- 
pis commune esse Pallium docet Simeon Thessalonicensis 
Lib. de Templo, et Missa. Familiare insuper apud Grae- 
cos fuit ovem errantem, quam Dominus humeris imposi- 
tam ad gregem reportavit, per Pallium designare. Hono- 
rius Augustodunensis ideo ait portari Pallium inter Mis-* 
sarum solemnia , quia in eo enitent maxime mysteria 
Passionis , quae omnia fusius in suo libro de Gemmd 



nm 283 m- 

Animae exponit. Insuper adnolaiMlum est» quod Archie- 
piscopi Pallio iuduti sepeliri solent» quia ovium sibi sub- 
ditarum animas coram Deo repraesentare debent. Adeo 
autem Pallium personam respicit Archiepiscopi, tanquam 
Metropoiilani illius Ecclesiao , cui praeest , ut si ipse 
iD aiiam Ecclesiam similiter Archiepiscopalem transfe- 
ratur , adhuc novum Pallium a Romano Pontifice pe- 
tere teneretur. Cum Pallium sit personalo , ideo alteri 
commodari nequit , neque in morte alicui relinqui; sed 
Patriarcha , vel Archiepiscopus cuni eo sepeliri debet. 
Sepeliuntur auteni Archiepiscopi cum Pallio, super hu- 
meros imposito , si in propria Provincia, sub caput in 
alien^. 

VI. Inter speciales prerogativas Basilicae Sancti Pe- 
tri in Vaticano , quarum meminit Petrus Mallius eju- 
sdem Basilicae Canonicus tempore Alesandii III, haec 
recensetur , quod in ea tanium vigilaniur JPai/ia. quae 
a Summo Pontifice , Patriaichis , et Archiepiscopis mit- 
tuntur : Maphaeus aiitem Vcgius alter Sancti Petri Ga* 
Ronicus Lib. II Rerum Memorabilium Basilicae Sancii 
Peiri , piam supplicationem describit , quae ab ipsius 
Basilicae Clero , cum cantu Psalmorum Poenitentialium, 
Litaniarum , aliarumque precum fiebat-, dum ad Pallia 
benedicenda procedebatur ; atque addit nocturnas vigi- 
lias ea occasione ita celebrari consuevit. De hujusmodi 
Vigiliis similiter mentio est in Libris Sacrarum Caere- 
moniarum Ecclesiae Romanae , qui tribuuntur Christo- 
phoro Marcello Archiepiscopo Corcyrensi. Pallia , quae 
benediccnda erant , auratae pelvi imposita , ab ipsius 
Vaticanae Basilicae Canonico Altarista nuncupato , co- 
mitantibus duodecim ejiisdem Basilicae Beneficiatis ad 
Confessionen: B. Petri dercrebantur. Episcopus veio qui 
Matutinis Officiis adstiterat , post decantas Laudes, Pon- 
tificalibus adhuc indutus , una cum assistentibus Mini- 
stris paratis , et Clero Basilicae , ad Confessionem ipsam 
descendebat , Pallia aspergebat aqua benedicta , tum in- 
censo adolebat , ac demum solemnis Bencdictionis pre- 
ces super illa recitabat. Hodie vero expletis Vesperis, 
descendat ad Confessionem unus ex Auditoribus Causa- 
rum Palatii Apostolici, sacris subdiaconalibus vestibus 
indutus , et subsequentibus Pontificiae Consistorialis Au- 



^ 28«. Mi. 

)ae Advocatis , atqiie praeparata Pallia coram Pontifice, 
aut Cardinale Pontificalia exercente olTerent. Ipse au- 
tem Pontifex , seu illius vice , ut praefertur, Cardinalis 
ille , qui Oflicio io Pontificalibus adstiterit , Pallia prae- 
dicta adspergit aqua benedicta , tum incenso adolet ^ 
deinde super ea preces , et Beuedictiones pronunciat. 

CAPUT XVI. 

DB CAL1CIBUS ET PATENIS. 

I. Primum locum inter sacra (1) ministeria jure sibi 
vindicant Calices quos Optatus Lib. VI Cap. II Christi 
Sanguinis portatores esse dixit. Continent enim ipsum 
Chrisli Domini vivificum sanguinem , ideo principe loco 
recensendi sunt. Ecclesia Catholica igitur exemplo Re- 
demp^pris edocta , qui in Calice suum sanguinem con- 
secravit , Calicibus ad ipsam consecrationem peragen- 
dam , et ad Sanguinem lesu Christi distribuendum sem- 
per usa est. Calices quidem ab Apostolis adhibitos in 
consecratione , ac distributione Sanguinis Christi aper- 
tissime testatur Paulus in Epistola prinia ad Corinthios 
Cap. X vers. 16: Calix benediciwnis, cui benedicimus^ 
nonne communicatio sanguinis Christi esl? Testantur et 
antiquissimi Patres , quibus et posteriores adstipulantur. 
Itaque non abs re in primis arbitramur , varia sacri 
Calicis nomina explicari. Appellatus est autem loas Do- 
minicum , Concilium enim Arelatense Can. XIII Con- 
eiliorum Tom. i p. liii'16 A. D. 314 sacros Calices, vasa 
Dominica nominavit. S. Athanasius , Apologia I contra 
Arianos num. II tom. 1 pag. 133 novae edilionis po- 
eulum mystieum^ Ambrosius « De ofjiciis Lib II Cap. 
XXVIII item poculum myslicum : et vasa Sacramen- 
torum , ea vasa dixit , in quibus Christi corpus et san- 
guis conficitur , et Synesius Cyrenes Episcopus in Ca- 
tastasi pag. 301 mystica vasa. 

II. In ipsis Ecciesiae primordiis , vitreis Calicibus 
Christi sanguinem consecratum , atque dispensatum fuis- 

(1) Georgi, De LUurgia Romani Pontificis, Disquiiitiomi de 
saero ministerio, Cap. IH. 



HR» 285 m^ 

se , rerum sacraruin Scriptores praesUntissimi tradide- 
runt. Hos inter magnus Baronius in notis ad Martyro- 
logium dit Yll Augusti. Yerum haec de Calicibus vi- 
treis non ita accipienfia esset monet ipse Baronius, ut 
apud omiies promiscue vitrea vasa pro Sacrificio in usu 
essent , nam in nonnullis Ecclesiis argentea^ vel aurea, 
ipsis etiam persecutionibus increbescentibus , ad divi- 
num ministerium vasa fuisse , non uno testimonio de- 
monstrat , praesertim de Ecclesia Afr^^ana ex Optato, 
et Augustino. Sed instar omnium est illustre testimO- 
Dium pro Ccdesia Romana apud Prudentium in hymno 
de S. I aurentii martyrio , et itidem ex S. Ambrosio 
Libro II de Officiis Cap. XXVII num. 136. Si ecclesia- 
sticas evolvamus historias , Calices ex alia atque alia 
materia fuisse , et multiplici formatos varietate inve- 
nimus. Approbatus autem fuit fere temper usus , ut in 
Calicibus argenteis magis, quam stanneis sacra myste- 
ria conficerentur. Nam in libello de miraculis S. Au- 
gustini Episcopi Cantuariensis , auctore Gotselino mo- 
nacho habetur,.5aecti/. 1 Benedict. pag. 554 Augusti- 
num ex argento conflari jussisse insignem Calicem ex 
argento , stanneo rejecto. Beddita Ecclesiae pace sub 
Constantino IMagno, et deinceps coeperunt Ecdesiae au- 
reis , argenteis , et gemmatis Calicibus abundare. Quis 
ignorat Constantinun) Magnum plurima ex argenteo, et 
auro vasa ad sacra mysteria peragenda multis Ecclesiis 
munificentissime contulisse , qua de re Eusebius , So- 
crates , et Sozomenus , ac Liber Pontificalis, Constan- 
tini pietatem summo consensu in his elargiendis dona- 
riis celebrant. Chrysostomus aureum Calicem et gcm- 
mis ornatum commemorat Homilia 51 in Matthaeum. 
Saeculo V S. Perpetuus Episcopus Turonensis, qui te- 
stamento condito A. D. klk apud Dachery Spicileg. 
tom. y pag. 106 duos Caliees aureos Ecclesiae suae 
dedit , ac legavit. Omitto reliquos ejusdem vel sequen- 
tium saeculorum , quorum testimonia in re clarissima 
superflua sunt. Inter Calices autem aureos , gemmis di- 
stinctos , et argenteos , quos Ecclesiis donatos legirous» 
nonnulli passim occurrunt magni ponderis non usui sed 
ornamento. Conradus Episcopus in Chronico Moguntino 
sacra vasa illius Ecclesiae describens Calices recenset 



286 

tanfae quantitalis , quod cum ipsis divina nnysteria ne- 
quaquam poterant celebrari : quorum unus duas habe- 
bat ansas , quae poterant manus replere levantis. Ca- 
rolus Magnus apud Anastasium in vita Leonis III ob- 
tulisse dicitur Calicem majorem cum gemmis et ansi» 
duabus pensantem libras LVill. Idem Anastasius in Gre- 
gorio III commemorat inter donaria Calicem cum gcm- 
mis pensantem libras XXXIV et in Leono IV Calices 
majores es argfnto purissimo , qui pendent inquit, in 
arcu numero X et alios , qui pendent inter columnas 
numero XL pensantes simul libras CCLXVII. Habcbant 
hi caleiiulas et ansas , quibus ante Altare diebus fe- 
stis appendebantur. Prioribus autem temporibus tulo af- 
firmare possurous , etiam picturas Calicibus Euchari- 
sticis apponi consuevisse , quod ex Tertulliano colligi- 
tur Lib. de Pudicitia Cap. 7. 

III. Calicum autem variae foerunt species. Fuerunt 
enim Calices ministeriales , Offertorii , majores, et mi- 
nores. losephus Vicecomes Libro VI de Jnissae appa- 
ratu Cap. XII recte aniniadvertit , Calices ministeria- 
les , eos tantum dictos esse , qui tradendo Fldelibus 
Christi sanguinem inserviebant. Deinde sciscitatur, num 
in Calicibus ministerialibus Sanguinis Christi consecra- 
tio fieret , an vero in eos ex alio Calice sanguis efTun- 
deretur. pro Fidelium communione. Propondet auleiri 
laudatus Vicecomes in eam sententiam, ut Calices mi- 
nisteriales super altari ponerentur , ac in iis Christi 
Sanguinis consecratio fieret; sed conjecturas Vicecomitis 
corruere , ex his quae subjiciemus , probe intelliges. 
In Ordinibus Romanis primo et secundo unus tantum 
Calix pro consecratione sanguinis memoratur. Tertius 
autem Ordo tres Calices designat , nempe majoremt in 
quo recipiebantur primi vini oblationes ; scyphum seu 
Calicem ministerialem , qui et Calix major dictus est; 
et Calicem sacrum in quo fiebat consecratio. Apud Ama- 
larium unus tantum Calix pro consecratione Sanguinis 
memoratur. Perduravit autem mos iste In Ecclesia Ro- 
mana , ut Calices tres in Missa solemni Romani Pon- 
tificis , adhiberentur usqueqiio laicis utriusque speciei 
communio dispensata fnit. Porro ministeriales Calices 
erant ex auro , et argento , ut ex muUis Libri Ponti- 



•iS» 287 

ficalis locis patet. Dicti sunt majores , et minores, non 
a praestantia materiae , sed a magnitudine , vel paryi- 
tate vasis. Erant et Calices Offerlorii , qui Cangio ii 
videntur esse , in quos amulae , scilicet vini oblationes, 
in ampullis , et phialis posit^e , a niaconis refundeban- 
tur. Ab auctore demum Libri Pontificalis variae Cali- 
cum species enumerantur nimirum: Calix praecipuus, 
pensantiiis. fundatus, gemmeus^ reticulatus, catenalus, 
ansatus , tetragonus , et imaginatus ; de quibus specie- 
bus abunde egit Andreas Saussajus in Panoplia Saver- 
dotali Lib. VII! pag. 1 Cap. XIV arl. IL Antiquiorum 
Calicum formam rotundam, patente apertoque ore fuisse 
censet Vicecomes Lib. VI de Missae Apparatu Cap.. 
XIV in fine. Porro de sacris antiquorum Calicibus, eo- 
rumque materia , forma , variis speciebus , figuris , et 
nominibus legendi sunt loseph Vicecomes , De Missae 
Apparatu Lib. VI Cap. 8; Casalius, de sacris Christia- 
norum ritibus Cap. II; Andreas Saussajus, in sua Pa- 
noplia Sacerdoiali lib. VIII; Bellotte, in suis Observa- 
tioniBus ad ritus Ecclesiae Laudunensis p. kk6 et seqq; 
Marcus Antonius Boldettus , in opere italice exarato 
Osservazioni sopra i Cemeteri de*SS, Martiri, 

IV. Inter sacra Vasa, quae (1) ad Sanctissimae £u- 
charistiae usum a primis usque temporibus addicta fue- 
re , nullus dubitat recensendas esse Patenas ; sic dicta. 
a patendo', qua voce usus est Columella Lib. XII Cap. 
43. Graeci Discon vocant. An Salvator consecratum pa- 
nem in disco , seu patena posuerit , non exprimunt 
Evangelistae : ejus tamen usum aevi Apostolici esse 
Liturgia lacobi ostendit. Formam Patenarum «oncavam, 
rotundamque fuisse , haud dubium , id enim , cum ipsa 
Patenae nomenclatura pandit , tum ipsa necessitas exi- 
gebat : ut scilicet aptiori , et commodiori forma cape- 
ret oblatas , quas rotundas fuisse demoostrat Bona Re- 
rum Liturgicarutn Lib. 111 Cap. 23. Nam licet primis 
Ecclesiae temporibus integri , ac solidi panes , cuju- 
scuroque figurae , vel formae forent , a Fidelibus of- 
ferrentur ; reddita tamen Ecclesiae pace , servatam fi- 
guram rotundam , seu orbicularem notant Patres Graeci 

(1) Paali, De Patena argentea Forocornelius; Cap. 1 et seqq. 



288 

ac Latini. Quod ad ejus piateriaro attinet , idem de Pa- 
tenis ad Sacrificium adhiberi solitis ferri debet judi- 
cium , quud de Calicibus. Erant autem et Patenae mi- 
nisteriales caeleris ampliores , quae distribuendae.po- 
pulo Eiicharistiae deserviebant. Erant et Chrismales ad 
usum Baptismatis , et Coi;firmationis. 

V. Nemo autem nescit , plurimas in Ecclesiarum ga- 
zophilaciis fuisse Patenas mirae magnitudinis, non tam 
ad usum , quam ad ornatum Altaris. In quibusdam 
yeteribus Patenis sacrae quaedam Imagines et Hiero- 
glyphica insculpta conspiciuntur. Harum unam memo- 
rat loannes Diaconus in vita S. Athanasii Episcopi Nea- 
politani scribens : eum ex argenio fecisse magnam Pa- 
tenam sculpentem in ea Vultum Salvatoris , et Angelo- 
rum , guam intrinsecus auro perfudit. £t Cl. Boldettus 
de* Cemeterii pag. 191 unam exhibet vitream, in cujus 
medio orbiculo imago apparet SS. Apostolorum Petri, 
et Pauli. Antiquissimam et elegantissimam Patenac for- 
mam , qua olim utebatur S. Pelrus Chrysologus eru- 
ditissime explanavit loannes Pastritius peculiari opere 
edito anno 1706. Visitur in ejus Patenae medio agnus 
cum Cruce , et aliis Symbolis. Sculptum in Patena vul- 
tum Salvatoris refert Anastasius in vita Gregorii IV. 
Nec figuris tantum , et caelaturis , sed inscriptionibus 
etiam ornabantur Patenae. Utriusque tam Pateuae, quam 
Calicis consecrandi ritum unctione Chrisniatis, certisque 
precibus adhibitis a Veleri Testlimento ad novum pro- 
fluxisse , rectissime quidam Scriptores censent. Ideo ve- 
titus utriusque tactus profanis hominibus decreto Si- 
sti 1 a quo ait Liber Pontificalis , constitutum , ut mi- 
nisteria sacrata non tangerentur , nisi a sacris Ministris. 
Neque (1j licitum unquam fuit extra Scevophylacium, 
seu Diaconicon , quod Latini Secretarium dicebant, illa 
asportare , aut in domibus privatis conservare. Hinc S. 
Athanasius Apologia secunda a calunmia confracti Ca- 
licis , quam finxerant adversus ipsum Ariani , sullicien- 
ter se purgat dicens locum illum , in quo confractum 
poculum jactitabant , Ecclesiam non fuisse , cum my- 
sticum poculum nusquain nisi apud iegitimos Ecclesiae 
Presides inveniatur. 

(i; De Pyxide vide Traetatum de Benedectionibui Tit. XI. 



LIBER DUODECIMUS 

D E L I T U R G I 1 S. 



CAPUT I. 
DE LITURGIA DIVl IaCOBI APOSTOLI. 

I. De Liturgia lacobi fratris (1) Domini Hierosoly- 
moruin Episcopi omnium celeberrima, paulo fusius dis- 
serendum est. Scripsit de illa eruditissimam Epistolam 
ad Bartoldum Nibusium Leo Allatius in ejus Symmicti$ 
editam pag. 176 qua eam ab haereticorum oppositio- 
nibus yindicat , et prolatis antiquorum testimoniis ge- 
nuinum lacobi foetum esse demonstrat. Magni autem 
ponderis ad ejus veritatem stabiliendam , in primis est 
perpetua Ecclesiae Graecae traditio , quae illam sem- 
per ut legitimam agnovit. Consentiunt Graecis Syri, qui 
teste Abrahamo Ecchellensi in notis ad Hebediesu de 
Scripioribus Chaldaicis pag. 135 asserunt S. lacobum 
primum omnium Liturgiam scripsisse , et ad ejus nor- 
mam caeteras institutas fuisse : idque confirmat Abra- 
hani loannis Maronis , qui intra sextum et sepliatum 
vivebat saeculum , aliorumque antiquorum testimonio, 

(1) Bona, RBrum Liturgiarum cum notls Roberti Sala, Lib. 
I Cap. Vill et seqq; Pamelias, Liturgicon Ecclciiae Latinae, 
Tom. I, Vicecomei, de Missae JRta'&uj,Cap.XXII; Grancolas, Les 
ancieMies LiturgieSj pag. 309 et seqq.; Le Brun , Explicatim 
des Cerimonies de la Messe, Tom. II Diss. V, Mabillon, de Li- 
turgia Gallicana Lib. I Cap. II n. 16, Kraser, De Liturgiis, Cap. 
IV et seqq; Martene, De antiquis Ecclesiae Ritibus, Lib. I Cap. 
3, art. 4. n. 9; Georgi, de Liturgia R, Pontificis, Lih. I Cap. 2. 
VoL 11. 19 



<m 290 m> 

qui in ejus Liturgiae Commentariis afiirmant banc tra- 
ditionem ad ipsos per manus deductam a tempore Apo- 
stolorum. Accedunt traditioni ejusdem exempiaria in 
vet^jslissimis Codicibus exarata , et ex ea Veterum Pa- 
trum excerptae apud Allatium auctoritates ad Catholi- 
cae Fidei dogmata comprobanda. Manuel Malaxus in 
Homocanone Cap. 220 eam in usu fuisse ait usque ad 
tempora Basilii Magni ejusque meminit Pioclus in Tract. 
de iraditione Divinae Lilurgiae et Cyrillus Herosoly- 
mitanus multa ex ea transtulit in quintam Catechesim 
mystagogicam. 

II. Varias adhibent cavillationes ad eam abolendam 

Protestantes, sed omnem ipsorum conatum irritum esse 

facile ostendilur. Ajunt reperiri in ea vocem* Bomoumn 

ante Coocilium Nicaenum ignotam; vocem quoque Theo- 

tocos in Concilio Ephesino repertam. At id temere et 

falso ab iilis dicitur. Nam Divus Alhanasius in Libro 

de Decreiis Conciiii Nicaeni auclores profert , qui bo- 

mine Homousii ante ipsum Concilium usi sunt. Theo- 

doretus item Lib. I Bist, EccL Cap. 13 eam vocem non 

esse novam ait, neque a Patribus Nicaeae congregatis 

inventam , sed a majoribus receptam. Et ut alios si- 

leam , ipsemet Eusebius Caesariensis Arianae factionis 

propugnator hoc idem asserit apud Theodoretum ibidem, 

et apud Socratem Lib. I Cap. 5. Simili modo ante Con- 

cilium Ephesinum B. Virginem Theotocon , idest Dei 

Genitricem nuncupatam Evagrii testiriionio evincitur,qui 

Lib. I Hist, Cap. 2 Nestorium repraehenditr quod bauc 

vocem a multis sf>ectatisque Patribus usurpatam reje- 

cerit: cui consentit Theodoretus Lib. IV haeret» fabuL 

Cap. 12 dit*ens , antiquissimos Fidei Orthodoxae Prae- 

dicatores juxta traditlonem Apostolicam Matrem Domifki 

Deiparam nominasse et credidisse. Ajunt insuper Tri-r 

sagion et Doxologiam recentioris aevi esse , atque inde 

eoncludunt perperam tribui Iacol>o banc Liturgiam« in 

qua ista reperiuntur » sed nugas agunt , nam Hymnus 

tet sanctus Isaiae Cap. 6 et Apocal. Cap. IV v. 8 le- 

gitur; et Glorificatio Sanctissimae Trinitatis ab Apostofis 

emanavit ^ qui cum credentcs baptizarent in nomine 

I^lris et FNii ei Spiriti^ Saneti , eos docuerunt Patri 

el Filio et Sph*)t\it Sancro solemnero B^xologiam de- 



^ 291 (?:•> 

cantare. Ajunt denique alia quaedain in ea esse , qiiae 

recenliora siint. Hoc probandum ipsis erat; ajunt enim 

illi , nos negamus. Sed ultro concedamus nonnulla 

addita a rerentioribus ut in similibus fieri solet , an 

dcirco abiiciendo omnia velut spuria , illa etiam quae 

enuina sunt? An ideo Pentateuchum Moysi tribuen- 

im non erit , quia in fine Deuteronomii ipsius mors 

sepultura ab alio scriptore addita est ? Non est ho- 

.iinis sani sic argumentari. 

CAPUT II. 

DE LITURGU S. GLEMENTlS. 

I. Liturgia S. Clemenlis esl illa , quae reperitur in 
Libro octavo Const. Apostol. , et quae Clementis Ro- 
mani Pontificis, et .^postolorum Discipuli nomer^ prae- 
sefert. De hac Liturgia testimonium perhibet &. Pro- 
c!us Archiepiscopus CP. in Tractatu de Traditione Di- 
vinae Missae. Bellarminus in Libro de Scriptoribus Ec- 
clesiasticis opinatur genuinam esse Liturgiam Divi Cie- 
mentis. Alii tamen Scriptores , qui negant Clementem 
Apostolicarum Constiiutionum Auctorem esse , ab eo 
pariter abjudicant Liturgiam, quae pars illarum nota- 
bilis est. Cerlum tamen apud omnes , et exploratum 
nunc est, ut ait Cardinalis Bona Lib. I Rerum Litur- 
gicarura Cap. 8. n. 4 quod si ab Apostolis immediate 
dictatae non fuerunt, Concilio tamen Nicaeno antiquio- 
res sunt, et in illis continetur Disciplina Ecclesiastica, 
qua Orientalis Ecclesia sub Ethnicis Imperatoribus ante 
Magnum Costantinum regebatur, ut eruditissimus P. lo- 
hannes Morinus, docet part. 2 de Sacris Ordinationi- 
hu8 pag. 20 cui adstipulatur lohannes Fronto in Prae- 
notatis ad Kalendarium Romanum. Petrus de Marca 
Lih. V Concordiae Cap. 2 Auctorem praefatarum Con- 
stitutlonum saltem saeculo tertio floruisse tradit, idque 
otnnibus hodie persuasum esse adstruit. Firmum Igitur 
remanet , quod Liturgia Clemenlis nomine inscripta , 
si non genninus foetus dicti Pontificis, saltem antiquis- 
sima est, et a Patribtis secundi vel tertii Saeculi usur- 
pata ; et ideo ejus testimonio doctissiraus Cardinalfe 
Bona freqnenter ntitur. 



<^ '^^ m^ 

CAPUT III. 

DE LITURGIIS SS. CYBILLI £T BASILII. 

I. Cyrilliis Hierosolymitaniis in suis Catechesibus plu- 
res exhibet rormulas in conferendis Bapttsmi , Confir- 
mationis , et Eucharistiae Sacramentis sua aetate ad- 
hibitis, tum integram exhibet pene Liturgiam pro Sa- 
crificio Altaris, praesertim longam praefationem, quam 
hymnum appellat , orationem consecrationi praeviam , 
et alia» orationes post consecrationem pro communi £c- 
clesiarum pace, pro tranquillitate mundi, pro Regibus 
etc. pro defunctis. 

II. Sanctus Basilius Episcopus Caesareae, adhiic Pre- 
sbyler ^n usum Ecclesiae Caesariensis Liturgiam con- 
scripsit» quani Nazianzenus, qui hujus rei nobis fidem 
facit , Precnm descriptiones , et Sacrarii concinnitates 
vocat. Ejusdcm Basilii Liturgiae intra dimidium ab ae- 
tate Basiiii saeculum meminere quoque Petrus Diaco- 
nus De Incarnatione inter Opp. Fulgentii, et Proclus 
ConstaDtinopotitaiHis de Traditione Divinae Liturgiae; 
qui expresse precum formutas in ea contentas signi- 
ricant. Tuni Basilius ipse pluribus in locis, uti Epist. 
LXIII et CCXLI ac LXVIII precationum formulas 
pro omnibus hominum ordinibus in Ecclesia fieri soli- 
tas indicat. Ac earumdem etiam sectiones aliquot ex- 
pfesse exhibet , ac tandem de psalmis alternatim ca- 
nendis loquitur , tum et de hymnis Athenogenis aliis- 
que canticis , quae jampridem in divini cuttus mini- 
&terio cani consuevisse scribit. lacobus Goar Ordinis 
Praedicatorum vir doctus , sacrorumque Rituum peri- 
tissimus in Graecorum Euchologio pag. 185 ex gemino 
fine, quein sibi Basilium in edenda Liturgia praefixisse 
asserunt Proclus et Auctor vitae* geminam quoque ab 
ipso diversis temporibus scriptam fuisse suspicatur.Unam 
proxitiorem, quo diutius Deo vacaret, alteram brevio- 
rem, ne populo et ipsis sacris minrstris taedium pare- 
ret: et hanc putat Goar posteritati traditam, omnium- 
que consonsii approbatam. Ac quicquid sit de hac con- 
jectnra , illud rertissiniam est duplicem extare Basilii 



293 

Liturgiam , unam e Graeco translalam , quae incipit : 
Dominus Deus nostery etc. AUeram exSyriaco sermonc 
ab Andrea Masio latine reddiiam , quae Anaphora in- 
scribitur, et sic incipit : Aeterne DeuSy qui in principio 
homines creasti ad immortalitatem : et a graeca in mul- 
tis diyersa est , et multo brevior. His accedit tet tia a 
pracdictis etiam differens, quam Victorius Scialach Ma- 
ronita ex vetusto Codice Hngua Aegyptiaca cum Ara- 
bica interpretatione scripto in latinum transtulit, quac 
Bibliothecae Patrum inserta est , ct ab hac oiatione 
exorditur : Domine qui nosti corda omnium, Ipsa quo- 
qiie graeca exemplaria dissimilia esse agnoscit Goar , 
adeo ut difficile sit judicare quinam sit purus et ger- 
manus Basilii textus. Observavit hanc diversitatem prae- 
dictus* Scialach, ejusque reddidit hanc rationem; quod 
sicut Lalini et Graeci Antistites in suis Liturgiis, multa 
vel addiderunt vel immutarunt ; idem etiam ab Ale- 
xandrinis et Aegyptiis par est ciedcre pro temporum 
opportunitate factitatum. 

IIL Porro Liturgla Basilii certis dumtaxat diebus utun- 
tur Graeci, in Dominicis scilicet sanctae et magnae Qua- 
dragesimae, dempta Dominica Palmarum, in sancta et 
magna Feria quinta, in magno Sabbato, in Vigilia Na- 
tivitatis lesu Christi et Epiphaniae , et in die festo 
ipsius Basilii. Est et alia apud Alexandrinos celebris 
Liturgia, eaque S. Gregorio Theologo scilicet Nazian- 
zeno tribnitur. Hanc idem Assemanus ex Renaudotio 
Graece et latine , ex Missali Coptitarum exhibet. Ne- 
que illud omittendum, ubi Ecclesia Alexandrina a Dio- 
scoro miserrime ab Ecclesia Romana divisa est , apud 
bujus sectatores novam obtinuisse Liturgiam ab eo ap- 
pellatam. Praenotatur Anaphora Sancti Dioscori 4r- 
chiepiscopi Alexandriae. 

CAPUT IV. 

]>£ LITURGIA S. lOANNIS CHRYSOSTOIHI. 

L S. loannes Chrysostomus CPoIitanus Antistes Ba- 
silii Liturgiam rursus breviori methodo contraxit , et 
rcliquio anni tempore Graeci utuntur. Hanc Chrysostomi 



•m 29k m- 

Liturgian. cdidit in suo Euchoiogio lacobus Goar , et 
cum pluiibus lam iropressis quam MSS. exemHacibus 
conlulit, discussit, et «otis illustnivit a<leo copiose et 
enidite, ut nihil ejm diligentiae addi possit. Plara ad- 
versus hanc Liturgiam oppooMnt froteslaotee. nteufH- 
dem A«ctori suo Chrysostomo detrahaht, sed irrilo «o- 
natu. A^ enim Oudinus in sna Seriptorum EccUiiasli- 
corum mnorta, ipsiiis sacri Doctori» wm esse hanc 
LJtuigiain, 111 ea ei.im, iii(|ait , Bealissima Virgo Ma- 
ria praedicati.r penitus incontaminata, honoratiof Che- 
rub.m, et gJorwsior incomparabiliter Seraphim : quod 
a Chrysoslomi doctrina a«ei.is»imuM esse soiiti» tuis 
caviHatio...bus , et sophismatis probare nititur , quasi 
t.brj'_sostomus .ndign.im aliquid de Beatissima scmper 
Virgi.)e seiiserit in scripUs suis , uti falso iact*t mali- 
gnus .ste Apostata, et SS. PP. caliimntator. Porro, qood 
Alaria Virgo fuerit penilus inc^taminata apertissloic a«- 
ser.t U.rysostomusOratio in Beatam Vicginem hi« ver- 
fiis: Ytrgo tnnocem «jne macula , omm culpa vaami , 
tnleineraia, tmjn>lluta, tameia Awima, et C*rjnr.e, si- 
«I* Mtum tnier tpinat germinans. Quod autem fuerit 
honor«t.or Cberubim, et gkH-iosior incomfarabcliter Se- 
raphim, idem Oratio in Hypapaole Dom. Firoo, iaquit. 
coeiesttbus potentiitpraettatuior, illae enim cum litnore. 
f r?!?*"* "«<«»'«»•' velarttet faciem suam. 
\\. Haec cJarissima su.it , neqiie •verbonim circom- 
locutioiie fucala ; quare si h»ec aliiii disit Chrysosto- 
nios, «(cur eadem dicere oon poterat in Liturgia? Hoc 
ipsum, videlicet quam sat.cte, pie, ac <ievotissime, sen- 
serit de Beatiss.i.ia Viip-ne Maria Chrysostomus «atis 
superque , el ad evidentiam ostendit Hippolytus Mar- 
raccius tum io sua PoUfonthea Mariana, ubi Innumera 
ejusdem Chrysostomi Elogla de B. Virgine profert. tum 
in vtndtctts Chrysostomianis, seu de S. lo. Chrysosto- 
mo 11. Lontroversia Concepfionis ejusdem Beatissimae 
>iiginis Mariae ab adversariorum impiitalionibus vin- 
dicato edit. Bomae 1664. 

HL Praeter hasce liturgias alia Graecis in usu est, 
quam vocant Praesanctificatorum , et cum Liturgia S. 
bregorii Nazianzeni confundit Ludovicus lacobus a S. 
Carolo Btblioth. Pontif. pag. 86 eb 88. Eam Graeco- 



16» 295 m 

rum plerique S. Gregorio magno seu ut illi ajunt, dia- 
logo tribuunt, quamvis Goario teste in Euchologio non 
dedint, qui Basilio, aut Gregorio II Papae, aut Germa- 
no Patriarchie CPolitano adscribant. Exstat et alia Lt- 
turgia in Chronico Alexandrino; quod Carolus Cangius 
einendatiiM edidit. £am Mabillooius de Bludiis Monasti- 
cis Tom. II Cap. 20 observandam proponit, scriptara- 
que censet tempore Heraclii Imperatoris, saeculo scili- 
cet septimo decurrente. Alia demum ea est, quam ex 
Latino S. Gregorii Magni exemplo graecam fecit Geor- 
gius Codinus. Exstat hujus Liturgiae recentior graeca 
yersio quae Emmanuelem Chrysoloram auctorem Iiabet. 
IV. Harum, quas enumeravimus, Litnrgiarum plures 
ai viris doctis junctim editas reperio. Basilii , Chryso- 
»tomi, et Praesanctificatorum Liturgiae prodierunt graece 
Romae anno 1529 cum Germani Archiepiscopi CPoIi- 
tanae Eeelesiae historia et mystica thooria. Easdem Li- 
turgiad P. lacobus Goarius in Euchologium intulit, ac 
versione donatas variis lectionibus, notisque illustravit. 
<ieorgiu8 quoque WiceHus in Hbro, qu«m inscriptum 
Emerciiamenia verae pielatie Moguntiae apud Franci- 
scttm Behem evul^avit, Liturgiam S. Basilii, Mlssam- 
que Aethiopum Christianorum in Africa latine exhibuit. 
lacobi porro itemque Basilii, et Chrysostomi Liturgias 
graece Parisiis excudit Guilielmus Morellius. Ceterum 
in Bibliothecis Patrum cum antiquioribus, tum recen- 
tioribus aliquot ejusmodi Liturgiac continentur. 

CAPUT V. 

DE MABONITIS EORUHQUE LITURGIIS. 

I. De Maronitis , eorum nomine , et origine bene 
TOulta disputant Eruditi. Hos a quodam Maronchaere- 
tico Monothelita nomen sortitos fuisse , ex Willelmo 
Tyrio sentiunt Cardinalis Baronius ad an. 1182 n. h, 
et Spondanus ibidem , loannes Morinus , aliique quos 
secuti 6unt Cardiaali» Booa , item Gravesonus Hist. 
Ecel. Saee. XV coll. k edit. Ven. p;jg. 127. Econtra 
Pagius in Critica Baronii ad an. 635 n. 5 ubi luculen- 
ter ostendit eosdem Maronitas semper Catholicos fuis- 



<^ 296 »!• 

se, fideiquo Orthodoxae acerrimos assertores et yiiidi> 
ces, et ex S. Marone Abbate origiDein duxisse» quorum 
proinde adversus Eutychium Alexandrinum , Guillel- 
mum Tyrium, et Morinum vindicias agit. Pagio sufTra- 
gatur eruditissimus Scriptor losephus Simoniu!$ Assema^ 
Dus Tom. 1 Bibliothecae Orientalis pag, 498 et seqq. 
507 508 ubi de gentis suae Orthodoxia, et origine ia 
S. Marone Abbate evidenter confirmat. His accedit Apo- 
stolicum Benedicti Papae XIV oraculum in sua Allocu- 
tione habita in Consistorio semipubblico sub die 13 lu- 
lii 17&^ inter Acta pubblica Nationis Maronitarum edita 
eodem anno typis Sacrae Congregationis de Propaganda 
Fide. 

II. Maronitae insuper arabice loquuntur, sed sacras 
functiones peragunt lingua syriaca. Cum Graecis con- 
veniunt in quibusdam consuetudinibus, ab ipsis vero et 
a reliquis Orientalibus , exceptis Armenis, discrepantr 
quod Eucharistlam in azymis conficiunt. Gabriel Sio- 
nita in Epistola ad Nihusium de nonnullis ritibus Ma- 
ronitarum , kiter Symmicta Leonis Allatii , in eorum 
Liturgiis eaJem fere contineri ait , quae in Missa La* 
tina , diverso tamen ordine , diversisque caeremoniis. 
Id vero Maronitis peculiare est , quod dum Sacerdos 
celebrat , Chorus subinde concinit hymnos quosdam 
S. Ephraem Syri , quos valde elegantes esse ejus lin* 
guae periti testantur. 

CAPUT VI. 

DE RELIQUIS ORIENTALIUM LITURGII6. 

I. Et primo S. lacobi Liturgia (1) apud Syros om- 
nium Liturgiarnm antiquissima est, ad quem reliquae 
tamquam ad normam accomodatae sunt. Eam plures 
ex Syris antiquis suis commentariis adorDarunt, loaniies 
Maro, lacobus Edessenus, aliique, de quibus Tidendus 
Assemanus Biblioth. Orient. tom. L Liturgiam suam in 
quinque partes dividnnt , nti ex Diodysio Barsalibaeo 
constat. Ipsi yero Nestoriani et lacobitae per Syriam » 

(1) Vide Renaadotiam , CoUeetio Liturgiarum Orientalium. 



«m» 297 «► 

Assyriam, Persidcm, et Indiam, aliasque finitimas Asiae 
regiones ingenti numero disseminati , proprias habenl 
Liturgias sermone chatidaico non multum a Graecis di- 
screpaiites, in quibns Nestoriani Nestorium et Theodo- 
dorum !\Topsvestenum ; lacobitae autem Dioscorum et 
Eutychen tamquam Sanctos invocant et venerantur. Ha- 
bent etiam Armeni specialem Liturgiam proprio idio- 
mate , quae ab erroribus ipsorum expurgata Romae 
excusa fuit Armenice et latine typis S. Congregationis 
de Propaganda Fide, sicque insf*ribitur : Codex Myste- 
rii Missae Armenorum , seu Lilurgia Armena. Haec 
Armenorum Liturgia Graecanicum ritum in plerisque 
imitatur : adeo ut verba quaedam graeca in ea perman- 
serint. Multa de Armeniorum religione, et haeresibus 
Clemens Galanus scripsit tomis tribus Romae editis de 
i1h'us Ecclesiae cum Romana conciliatione. Eucharistiam, 
uti ex eorum Liturgiis patet in azymis conficiunt. 

II. Aegyptii Cophtitae ex duodecim , quas habent 
Liturgiis, tres tantum, in su^im usum receperunt, vi- 
delicet S. Basilii, quam in dies recitant , S. Gregorii, 
quam Dominicis, aliisque solemnioribus festis usurpant, 
et S. Cyrilli, quam per Quadragesimam, lejtmium Na- 
talis Domini, et in commemoratione Defunctorum ad- 
hibcnt. Copticae similem Missamhabent Aethiopes sive 
Abyssini, utraque ejiim Ecclesia Aegyptia, et Aethio- 
pica a Patriarcha Alexandrino ritus Coptici olim adihi- 
nistrata , et iisdem fere caeremonii^ imbuta fuit. Ofli- 
cia divina Lingua Aethiopica celebrant. In Lexico Ae- 
thiopico lobi Ludolfi edito Londini post Epistolam prae- 
liminarem loannis Miohaelis W^nslebii extat. Indiculus 
librorum MSS. Aethiopicorum, quorum primus est Li- 
ber Liturgiarum in qno sunt decem Liturgiae. Sunt et 
aliae gentes peculiaribus et diversis utentes Liturgiis, 
sed ut verba usurpem Nicephori Callisti Lib. ik. Cap. Si 
valde mihi laboriosum , et diflicile esset variantes per 
urbes et regiones omnes Ecclesiarum Liturgias enume- 
rare et praesoribere. Abraham Ecchellensis io notis ad 
Catalogum Hebediesu pag. iSk numerari ait apud O- 
rientls Christianas gentes supra quinquaginta Liturgias 
partim communes, partim proprias singularum geniium. 
Liturgiarum Orientalium, quas hactenus percensuimus, 



'm 298 m> 

insignis collcctio prodiit Parisiis MDCCXVI duobiis lo- 
mis h Aucloie, quem citavimus, Eusebio Rcnaudotio. 

CAPLT VI!. 

DE LITURGIA SOMANA. 

I. Romaiia Liturgia Beato Petro Apostolorum Prin- 
cipi Ecclesia Romana, omnium Mater, el Magistra de- 
bet : qui quidem ritus ct ordo suhinde a lesu Ciiristi 
Vicariis sensim est auctus, aut etiam in nonnulJfs pro 
rerum et temporum rattone imfnutatus. Quod autem 
Liturgiae Romanac institutio Beatissinio Petro accepta 
referenda sit, luculcntissime docetur a S. Innocentio I 
in epistola ad Decentium Eugubinum Episcopum. Inno- 
centio undequaquc cotisentit alter Romanus Pbntifex 
Tiempe Vigilius , in epistola ad Profaturum ubi sacrae 
actlonis canonem, quem precem canonicam appellat, ex 
Apostolica traditione, atque adeo a B. Petro, aceeptcim 
memorans. Idem asserit Isidorus Lib. i de Eccles. 
Ofpc, Cap. 15: Ordo Missae vd orationum, quibui^- 
lata Deo smriflcia cof^ecrantur, primum a Sanelo P^- 
tro e$i iniiitutus. Isidoro coacinunt Etherius Episcopus 
Uxam«nsis, et Beatus Presbyter in libris adversus Eil- 
paivdum Toletanum. His accedit Walafridus Straho, qui 
vigebat circa anjtum I>omit)i 840 eeoset enim , sacro*- 
rum rituum in celebratione Missarum originem, Romae 
et B Petri deberi , deinde abejus successoribtis sen* 
sim Missae preces aiictas, amplificatasque. Damus verba 
ex ejus libro de rebus Ecclesiasticis : Et R9mani qui" 
dem u*um obsermUonum , a B, Petro Prineipe Apo- 
stolorum accipienies, suis ijuique temporibus^ quae con- 
grua judicata suntt addiderunt, Ad haec Rupertus Ab- 
bas Tuitien^s initio saecuii XII eamdem sentenliam Ini- 
vit. De hac traditione sic scribit clar. P. Honoratus ft 
Saneta Maria Lib, V de usu Critices Disseri. 3. art. 2: 
5. Peirus hn^endns est iamqwun primrn i$istitutor Li- 
turgiae Bomanae, et S. lacobus Hieros^iyniitanae,. guae 
deinde propagaiae sunt, prior in omnibus Occidentis , 
aliera in Orientis Ecde^iis. Hanc sententiam defendant 
Edmundus Martenc, de antiquis Ecclesiae ritibus Cap,3 



«H^ 299 «19- 

arL 5 8 7; Grancolas, in suo libro dc anliquis Utur- 
giis pag. 51 gallice scripto; I.e Brun, tom. 2 suarum 
Explicalionum super Caeremoniis , el precibus Missae 
dissert. 2 art. 2; Dominicns Georgi in suo primo vo- 
iumine tle Liturgia Romani Pontificis Lib. I Cap. 2; 
et alii bene muJti. 

II. Quis autem, quali»que fuerii primigenius iste Cliri- 
stiani Sacrificii , seu Missae ordo a Beatissimo Petro 
Ronianae Ecclesiae traditus praecise non constat. Ea- 
propter ut optime advertit P. lohannes Mabillonius de 
Liturgia Gallioafia Lib. i Cap. n. k et seqq. Roma- 
nae Liturgiae triplex veiuti ordo seu siatus consideran- 
dus est. Unus primigenius, qui ab EccJesiac nascentis 
exordio usque ad Gelasidih fuit receptus. Alter Gela- 
siatMis , qut auctoreiu , seu potius amp4ificaioreiii ha- 
butt GdlasiiJin Paparo liujus noiiiuiis prifntiin. Teriius 
esPt ilie, qui Gregorianus dicitur , ex nomine Gregorii 
Maf ni , qui Geia:SiaTHim ordinem coDrctavit, correxit, 
et in «veiioj^em formam re^ii. HiftC uJtiflatis Missae 
Romanae ordo adiiuc apud o>mnes lere Occidentales £c- 
clesias in usu est. Ordo Gelasiaiius, qui a tempore sui 
auctoris , usque ad Gregorium Magnum perseveravit , 
Romanis typis commisstjs fuit, et puhlici juris facius, 
summa pietate , et studio , Yen. Carifinalis TKomasii. 
Qualis autem fuerit primigenius hujus Romanae Litur- 
giee «iatus uti obseivavimus , seu ordo difDcillime ob 
temporis injuriaiD constare potest , cuoi antiquior 
Codex, qui modo extet praefati ordinis Missae Roma- 
nae sit Gelasianus mox siemoratus, <:aeteri vero perie- 
rtfit. lloc unuro iameu certuro est ( ut pracCatus Car- 
dtftalis ThovBasius advertit in 6UJi pra^^fatione ). Ordo 
Gelasiamis non est ijitogrum ejiisdem Pontifieis opus , 
sed Leoni MagfM>, niaf^na cx parte, ejusque Praedeces- 
soribus Romanis Pontificibus , praesertinn vero Reatis- 
simo Petro, eeu primo Gonditori, qui ejitsdem ojHlinis 
prima fundaroeuta jecit, tribuendus est. 



^ m m^ 

CAPUT VIII. 

DE LITUBGIA AMBROSIANA . 

I. losepli Vicecomes Lib. I de Ritibus Miisae Cap. 
22 tueri conatiir Ritas Ecclesiae Mediolanensis a San- 
cto Barnaba Apostolo institutos fuisse , a B. Mirocleto 
juxta Apostolicam institutionem auctos , a Beato vero 
Ambrosio eosdem ritus illustratos, et meliorem in or- 
dinem redactos; ideoque Ambrosianos post ejus obt- 
tum vocitari coepisse. In eamdem sententiam videtur 
abire Le Brun tom. 2 dissert. 3 art. I in quo eru- 
dite disserit de Historia hujus Liturgiae. At vero Wa- 
lafridus Strabo ante annos octingentos Lib. de Rebus 
Eccl. Cap. 228 Divo Ambrosio Mediolanensis Ecclesiae 
Antistiti adscribit his verbis : Ambrosius Mediolaneims 
Episcopus , iam Missae , quam caeterorum disposiiiO' 
nem Officiorum suae Ecclesiae , et aliis liguribus or- 
dinavit; quae et usque hodie in Mediolanensi ieneniur 
Ecclesia, Huic Strabonis sententiae consentit Mediola- 
nensis Ecclesia , et totius Italiae traditio , a quo slne 
evidentl ratione , ut ait Cardinalis Bona , recedendum 
non est. Verum quicumque talis Liturgiae Institutor 
fuerit , id pro certo habendum est non fuisse a muta- 
tionibus immunem , ut colligi potest ex diversis Mis- 
salibus illius Ecclesiae diversis temporibus editis. Ordo 
antiquus vero praefatae Missae Ambrosianae in lucem 
editus fuit a Pamelio inter sua Liturgica LatiDorum. De 
ritibus, ordine, et historia hujus Missae, tractant Ma- 
billonius, Lib. I de liturgia Gallicana Cap, 2; Graneo- 
las , Les anciennes liturgies a pag. 77 usque ad pag. 
400 ; Cardinalis Bona, Rerum lAturgicarum Gap. 10. 
De mystico sensu Bitunm Ambrosianorum librum edi- 
dlt Carolus Settala Episcopus Tortonensis idiomate ita- 
lico. Bationale vero Cacremoniarum ejusdem Missae 
Ambrosianae, et modum eam celebrandi edidit Petrus 
Casola Canonicus Mediolanensis Ecclesiae. 

II. Sed abs re non erit aliquot ritus peculiares Ec- 
clesiae Mediolanensis explanare. Ambrosiani nunquani 
dicunt Agnus Dei nisl in Missa pro defunctis. Textus 



^ 301 m^ 

Scripturarum quas legunt in Missa non semper congruit 

cum editione vulgata : in his enim , et praesertim in 

Psalmis utuntur versione Itala. In Dominicis Quadra- 

gesimae dicto Dominus Yobiscum, preces recitant pro 

Ecclesia, pro PontiGce, et omni Clero, pro Imperatore 

et Rege, pro omni statu hominum, et pro diversis ne- 

cessitatibus, Choro vel Ministro ad singulas respondente 

Domine miserere, vel Kyrie eleison. In dio sancto Re- 

surrectionis et per octavam in Ecclesiis Collegiatis duas 

Missas cantant, unam pro baptizatis, alteram de Festo. 

Per totam Quadragesimam nullam habent Missam pro 

feria sexta , nec celebrant ea die : idque omnino pro* 

hibuit S. Carolus in tertia Synodo. Diebus vero Domi- 

nicis, et aliis solemnioribus ante Epistolam legitur Le- 

ctio una ex yeteri Testamento cum psalmello ut vo- 

cant;.instar Gradualis Romani. Immediate ante conse- 

crationem priusquam dicat: Qui pridie, accedit ad cornu 

Epistolae, et summitates digitorum lavat et extergit ni- 

hil dicens. In Ecclesia Metropolitana hoc inler caetera 

specialiter observatur, quod celebrans cantata oratione 

super sindonem medius inter Diaconum , et Subdiaco- 

num, praecedentibus duobus Acolythis cum duobus va- 

sis argenteis, descendit ad ingressum Presbyterii, ubi 

recipit oblationes panis et vini more antiquo, quas duo 

seues de schola, quam vocant S. Ambrosii, induti lin- 

teo albo, nigroque caputio caeteris senibus comitanti- 

bus ofTerunt, singuli videlicet tres hostias, et vasculum 

argenteum vino albo plenum. Post haec descendens ad 

ingressum chori inferioris recipit muh*erum oblationes, 

quas duae item seniores iisdem caeremoniis ofTerunt. 

SoDt et alia multa, quae ab illa insigni et celeberrima 

Ecclesia speciali ritu observantur , sed pro meo insti- 

tuto*haec pauca sufficiunt. 

CAPUT IX. 

DE LITURGIA GALLICANA. 

I. Liturgia Gallicana est illa , quae io Galliis ante 
Pipioiun , et Carolam Magoum usitata erat. Non unam 
tamen tantum, sed plura, et diversa fuerunt exempla- 



«3S^ 302 «i^ 

ria Gallicanae Liturgiae ; sed idem in oninibus serva- 
balur ordo precurn , licet Orationes diversae legantur 
unde Hqnet praedictarura Liturgiarunr», non unum , et 
eumdero fuisse auctorem , sed plane plures , quinam 
vero ilti sint, non latet. Constat tamen S. Hilarium Pi- 
ctavorum Antistitem librum hymnorum et alium my- 
teriorum scripsisse ^ cujus rei fidem facit S. Hierony- 
mus in libro de Scriptoribus Ecclesiasticis Cap. 100. Gen- 
nadius Massiliensis in Catalogo Scriptorum illustrium 
tradit Voconium Castellani Mauritani Oppidi Episcopum 
composuisse, praeler alios libros. etiam Sacramentorum 
egregium volumen. Idem Gennadius adstruit, Mnsaeum 
Massiliensis Ecclesiae Presbyterum, hortatu Sancti Ve- 
nerii Episcopi mnltos exarasse libros , inter quos Sa- 
cramentorum egr^gium , et non parvulum volumen , 
cujus nomine liber Missalis intelligendus est, et hec ex 
ipso Gennadio salis evincilur: ex Concilii quoque Rhe- 
mensis verbis idem magis commonstraiur apud Bur- 
chardum Lib. 111 Cap. 97 ubi legitur: Expleta Missa, 
Codex cum Patena , et Sacramentorum liber cum ve- 
stibus sacerdotalibus sub sera recondantur, Bocquillot 
in suo Tract. Hist, de sacr, Liturg. Lib. I Cap. 11 men- 
tionem facit de qnodam Missali a Sidonio composito , 
tui ipse quamdam -praefationem adjecerat. 

IL Liturgiam Gallicanam a Romana fuisse diversam, 
nemo est, qui in dnbinm revocare possit : sicut etiam 
exploratissimum est veteres Liturgias, et Ritus in Ga!- 
licanis Ecclesiis abrogatos, et Romanos loco illorum In- 
troductos fuisse ante annum lesu Christi octingentesi- 
mum , Carolo Magno in Gallis imperante , qui Sancti 
Gregorii Sacramentarinm a Romana Ecclesia adhibitum 
recepit ab Hadriano PP. et praeseriptum fuit , ut in 
posterum Gallicanae Ecclesiae ordine Romano uteren- 
tur in celebrandis Divinis Mysteriis: et haec Liturgiae 
Gallicanae in Romanam mutatio tanta consensione uni- 
versae Galliae Ecclesiarnm facta est, ut regnante Ca- 
rolo Calvo praefati Megni nepote, Liturgiae, et Galli- 
canorum Rituum notitia penitus in oronium mente de- 
lefta esBet. De preefatis Gallicanis Liturgfis satis erudite 
ira^tat Mabillon, in suo i^ere de €fallicana Litwrgia; 
Cardinalts Bona, Lib, de Rebus Liturgicis Cap. II; Cftr- 



-m 303 ^ 

dinalis Thomasius, in praefatione suorum Codieum Sa- 
cramenialium ; Le Brun , Tom. 2. dimrL 4; Granco- 
las, Les anciennes Liturgies; Martene, Lib, I de anti- 
qui$ Ecclesiae riiibus Cap. 5. art, 1 n. 9, el sequenti' 
hus ; et loseph Vicecomes de Missae ritibus. 

III. Liturgia Gailicana initium ducebat a Praefatione, 
qua Sacerdos poputum hortabatnr. Sequebatur lectio 
Veteris Testamenti , quae Prophetia vocalur, quia ex 
Prophetis praesertim desumebatur : deinde collectio post 
prophetiam , tum epistola sive lectio ex Novo Testa- 
mento : quam excipiebat Responsorium sive Graduale. 
Postea cantabatur in ambone Evangejium : quo finito» 
Episcopus sermonem habebat ad populum. Deinde fie- 
bat oblatio, post quam sacra recitabantur dypticha; iis- 
que recitatis, dicebatur oratio post nomina. Sequebatur 
pacis osculum atque oratio post pacem. Tum contesta- 
tio, quae nostrae praefationi respondebat. Postea dice- 
batur canon Missae quotidie diversus : post consecra- 
tionem oratio quotidie diversa : sicuti et ante et post 
orationem nominicam. Dum Communio sacra peragere- 
tur psalmi decantabantur ; ac demum omnia Sacerdos 
collecta seu oratione consumabat. Praeter ea quae dixi- 
mus ex Concilii Vasensis Can. 3 frequentebantur in 
Missa Kyrie eleison ; quonam vero Missae loco prorsus 
ignoratur. In festis insuper Sanctorum eorum Acla ia 
Missa recitabantur ante propheliam , uti constat ex 
Gregorii Turonensis Libro I de Gloria Martyrum Cap.86 
et ex Lib. II de Miraculis 5. Mariini Cap. 29' et 79. 

CAPUT X. 

DE LITUBGIA HOZARABIGA. 

I. Liturgia Mozarabica est illa (1), qua olim Hfspa- 
nia, et vicinae Regiones otebantur: Mozarabica vocata 
fuit, quia cum Arabes saeculo octavo Hispaniam pene 
omnera occupassent , Christiaoi Mixiarah^s , et corru- 
pto vocabulo Mozarabes , id est mixti Arabibus dicti 

(1) Tide a Sancta Maria, Anithadversiones in regulas et usum 
eritices. 



HB» m «e- 

8UDt. CardiDalis BaroDius ad aDnura 1063 praedictae 
Mozarabicae Liturgiae Auctorem fuisse putat Isidorum 
Hispaleusem. loanues Mariana l.ib. VI de rebus Hispa' 
niae Cap. 5 usum iuquit obtinuisse, ut Isidoro ritus Mo- 
zarabicus tribuatur, Donuulla tameu Leandrum invenis- 
se. Plures iosuper alios Mozarabicae Liturgiac manus 
admovisse asserit Martene Ldb. 1 de antiquis Ecclesiae 
Rilibus Cap. 2 arlic, I num. 12. Rursus de Institutio- 
De, Ritibus , et ordine ejusdem Liturgiae Hispanicae , 
seu Mozarabicae sermonem babept Vascus, in Chroni- 
co; et ox iUo Pamelius, Tom. I $ui Idiurgicon Ecclesiae 
Latinae ; Cardinalis Bona, Lib. 1 Cap. II; Grancolas, 
les anciennes Liturgies , pag. 309 ; V e Brun , tom. 2 
dissert. 5 ; Mabillonius , Lib. I de Liturgia Gallicana 
Cap. 2 D. 9: et loannes Pinius, qui eruditissimum edi- 
dit Tractatum Historico-Chronologicum de hac Moza- 
rabicaLiturgia, eumque adtexuit ad tomum VIBolland. 
II. Quamvis autem h:iec Liturgia a viris sanctis, et 
Orthodoxis composita fuerit, Hispania tamen ab infide- 
14bus devastata, ita erroribus referta est, ut Elipandus 
Toletanus Episcopus ex ipsis odiciis depravatis plura ac- 
ceperit testimonia ad suam haeresim astruendam , uti 
constat ex Albino Flacco iibro adversus eumdem EH- 
pandum. Diu viguit hic ritus in Hispania , donec Ale- 
xandri Papae auctoritate paulatim abrogari coepit, ejus- 
que loco Romanum substitui. Anno vero millesimo se- 
xa^^esimo tertio, quo Remirus, seu Ranimirus in Ara- 
gonia regnabat, congregata est laccae in eodem Regno 
Synodus, in qua abrpgata Liturgia Mozarabica, et loco 
illius Romana admissa, ut ostendit Antonius Pagius id 
suis eruditissimis Adnotationibus Baronianis ad annum 
1060 D. 2. Sanctus Gregorius VH eodem anno, quo io 
Cathedra Apostolorum Principis advectus fuit, nimirum 
A. I). 1073 cogitavit de penitus abroganda in tota Hispa- 
Dia Liturgia Mozarabica, et Romana inducenda,et ejus 
auctoritate mutata est. Extat de hac re ipsius Gregorii 
Epistola exhortatoria ad Alfonsum Castellae, et Sancium 
Aragoniae Reges, et ad Episcopos in eorum ditione cod- 
stitutbs.Adhuc viget hic ritus, et servaturToleti in quio- 
que paroeciis, et in Cathedrali Ecclesia, et in Sacello 
CardiDalis Francisci Ximenez Archiepiscopi Toletani. 



'm soo «91* 

CAPLT XI. 

tlTUnGIARUM VjlRlETAS FIDEil LMTATEM KON f.AEDlT. 

I. Missae institutio ita ad lesum Christum referenda 

est, ut ipsum ejus Auctorem agnoscamus quoad essen- 

tiam, quae mulari non potest; caetera vero, quae ad 

Precest^, et Rilus et caeremonias pertinent, et quae pa- 

rascevastica, et acccssoria, ac veluti parerga sunt, ab 

Apostolis eorumque Successoribus constituta fateamur. 

Sunt igitur quaedara in omnibus Liturgiis , in quibus 

omnes Ecclesiae conveniunt, utpote sine quibus Sacri- 

ficii ratio nuilo modo subsisteret ; cujusmodi sunt Pa- 

nis, et Yini praeparatio, Oblatio, Consecratio, Consum- 

matio, et ipsius Sacramenti communicare volentibus di- 

«tributio. Aliae item praecipuae partes sunt, quae licet 

^d Sacrificii integritatem non spectent; in omnibus ta- 

.men omnium gentium Liturgiis reperiuntur, Psalmorum 

scilicet modulatio , lectio Sacrae Scripturae, Ministro- 

rum apparatus, tburificatio, Catechumenorum et alio- 

rum profanorum exclusio , Precatio pacis , Preces di- 

versae, Gratiarum actio, et si quae alia sunt ejusdem 

generis. Modus autem et ritus, quibus haec omnia pe- 

raguntur, verba quibus preces concipiuntur, Ordo cae- 

remoniarum , et rehqua ejusdem diversis Ecclesiis di- 

versa, et peculiaria sunt : nec ita ab Apostolis etApo- 

stolicis viris instituta fucrunt , ut perpetua forent, et 

immutabilia. Ideo in iliis varietates apparent, et muta- 

tiories, quae uoitatem Ecclesiae non. scindunt, nec Fi- 

deles ofTendunt. Nicolaus I Ep. 2 ad Photium, ait: De 

consuetudinibuSf quai nohis opponere visi esiis scribeii- 

tes per diversas Ecclesias divcrsas esse consuetudines, si 

iilis canonica non ohsisiit auctoritas , pro quo ohviare 

^eheamusj nihil judicamus, vel eis resistimus. Fulber- 

tus Carnotensis Ep. 2 ad Finardum : Ptura sunt in 

Ecclesiaslicis officiis, in quibus Orientales Ecclesiae, et 

^ostrae communi ohservatione sibi respondent : siint vero 

fUia , in quibus alias ab aliis cultu dispari , et varia 

observatione audivimus dissonare. Nec tamen nos offen- 

<Iit observantiae diversitas, ubi Fidei non scinditur uni- 

Vol. H. 20 



«s^ 306 ms- 

tas. Ernulfus RofTcnsis Eplscopus Ep. 2 tom. 2 Spiei- 
legii , quod vir erudilissinius Lucas Dacherlus Mona- 
chus Benedictinus Congregationis S. Mauri, edita Chri^ 
slum ait docuim guae facienda erant, sed noti praefi^ 
xisse modum , quo fieri deberent. Alia de hac rituum 
diversitate Graecorum testimonia AUatius afTert in Hot- 
tingero convicto Cap. 3 el Lib. HI de perpetua consen-' 
sione Ecclesiae Occidenialis et Orientalis, Csip. 13 et i(^. 
IL Causae vero tantae rituum varietatis in tanta Fi- 
dei unitate haec fuisse videntur. Vel quia nullo extante 
de his lesu Christi, vel Apostolorum praecepto, libeta 
facultas Episcopis relicta est id sentiendi et decemen- 
di, quod unicuique salva Fide magis expediens visuni' 
fuit : vel quia saeviente in Christianos persecutione r 
coetus Episcoporum in unum cogi non potuit, in quo 
communibus sufTragiis communis forma Sacrificii cele- 
brandi ab omnibus custodiendo stabiliretur. Anselmus^ 
Cantuariensis in Responsione ad q^ierelas Valeriani Nu* 
vemburgensis Episcopi Cap. 1 eidem conquerenti de va- 
rietate rituum Ecclesiasticorum , habere nos a Sanctis 
Patribus ait, quod si unitas servatur Charitatis in fide- 
Catholica, nihil oflicit consuetudo diversa. 

CAPUT XH. 

FALSUM fiST QUOD LE BnUKIUS, ET PINIUS ASSERUKT NUL- 
LABI ANTE QUINTUM SAECULUxM LITURGIASI FUiSSE SCRI- 
PTO CONSIGNATAM. 

L Apostolus I ad Corinthios (1) Cap. XIV v. 40 in* 
quit , ut omnia in Ecclesiis honeste , et secundum or- 
dinem fiant. Quo pacto tot preces ^ diversas observa^ 
tiones , scilicet orationes, postulationes, gratiarum actio- 
nes , memoriter tantum slne ullo codice , ^x quo illae 
legerentur , ab Episcopis , et Presbyleris recitari pote- 
terant absque tHlo erroris , aut confusionis periculo. 
Praeterea nisi jam coristitutae fuissent sacrificii Oratio- 
nes et Preces , quomodo concors in iis recitandis Epi- 

(1) Assemanni , Codex Liturgiciis Ecclesiae uniaersae Llb. 
IV p. 1 pag. 137, 



307 

scopi et PresLyleri perrexissent , ut concordiam serva- 
rent in conficiendis divinis Mystcriis , opus fuit Libel? 
lum aliquem precum habere prae oculis. S. (lierony- 
mus in Catalogo Scriptorum Ecclesiasticorum loquens 
de S. Hilario Pictaviensi , haec scribit : e$t ejus et li- 
ber hymnorum , et mysteriorum , ubi prp Mysleribrum 
tibro Codicem. Missalem intelligi satis superquo ev^n- 
citur ex veterum Scriptorum omnium testimonio , qui 
Missam JUysterium nuncupant. Colligitur insuper ex S. 
Athanasii Epistola ad Orthodo:xos , in qua graviter do*- 
let , et conqueritur , Arianos sacros Libros omnes qul 
ecclesiastico usui destinati erant , igne consumpsisse. At 
quinam Libri magis sacri , usuique ecclesiastico addicti, 
quam quibus rei divinae peragendae ritus , et ordo con- 
signati erant? Augustinus , atque Coelestinus I Papa 
Pelagianos ex orationibus Ecclcsiae redarguunt, et con- 
futant. Igitur scripto illae orationes consignatae erant. 
Si enim nullibi litteri^ essent exaratae , facili n^gotjo 
a Pelagianis tale argumentum fuisset exsufflatum ; di- 
cendo nimirum , illas orationes a suis adversariis adhi- 
bitas et compositas , non autem ex antiqua et certa 
traditione , quae scripto comprobaretur , provenire. Ad 
altiora quaeque, ut optime notat Cardinalis Bona, per- 
tinet non solum de Fidei dogmatibus agere , sed.rifus 
etiam in sacris functionibus servandos praescribere. £t 
sane quid altius in Christiana Reltgione , quam ^cro- 
sanctum Eucharistiae Sacrificium ! quod ut uno brdine, 
et forma in Ecclesia celebretur , noniflsi ex certis prae- 
scriptis Caeremoniis , et orationibus uniformiter reci- 
tandis peragendum ipsa Religio nos suadet, ipsa Tides 
ostendit. Hae autem quomodo memoriter tantum , et 
cx sola traditione absque ullius scripti Codfcis subsidio 
sine defectus , aut variationis periculo obscrvari pos- 
sunt! 

H. Notum cst ediclum Diocletiani , et Maximiatii Im- 
pcratorum de tradendis , cremandisque sacris Christia- 
norum Codicibus , quorum conflagrationem luget Ar- 
nobius contra Gentcs Lib.IV dictique impii decreli pas- 
sim meminit Optatus Milevitanus in Libris suis cbntra 
Parmenianum , sicut et Lactantius de mortibus perse- 
culorum , ac Augustinus in Epistplis , aliisque Coni- 



«9S§d 308 C^ 

nientariis adversus Donatistas, de quo etiam edicto Acta 
Martyrum publica saepius agunt ; at iterum quinain 
Libri magis sacri iis , in quibus Dei verbum , Yeteris 
scilicet, et Novi Tcstamenti mysteria continentur, et Sa- 
cramentorum fidelibus tradcndorum administratio prae- 
scrtbitur ! Liturgia sacra inquit Honoratus a Sancta Ma- 
T\\in opere cui i\Ui\us: Animadversiones.in regulas et 
usum critices Lib. V Dissetalio 111 saltem a secundo sae- 
culo rcdundabat , quamplurimis precationibus , oratio- 
«ibus , obsecrationibus , gratiarum actionibus , aliisque 
multis Missae partibus , e Sacris Litteris deprompUs ; 
iiemo sibi persuadere poterit , rem divinam ceiebratam 
fuisse sine Liturgiis conscriptis in usum Ministrorum , 
atque officii publici exemplar. Item necessariae erant 
ad servandam aequabilitatem in sanctis istis conventi- 
bus , atque removendos malos usus , qui nullo ncgo- 
lio irrepsissent , si Sacerdotum , vel adstanlium pie- 
tati liberuro fuisset tempus in iis insumendum. Inter 
viros doctissimos receptum esse debet , sive Liturgiam 
Divi lacobi huic Apostolo adjucent , vcl ab eo abjudi- 
cent , eam tamcn in more fuisse primorum saeculorum. 
Convenit pariter inter. omnes S. Clementem Auctorem 
non esse Constitutionum Apostolicarum ; has ab ignoto 
Scriptore fuisse exaratas , atque incertum esse tempus, 
quo confectae fuerunt ; licet multa utilissima , atque 
excellentissima complectantur. Et vero plurima in iUis 
concinunt egregiae quatuor primorum Saeculorum Ec- 
clesiasticae disci^inae ut Albaspinaeus non dubitet af- 
firmare. Librum hunc fuisse olim Ecclesiae instar Ri- 
tualis , Pontificalis , et Codicis. Constiluliones Hlas in- 
quit Morinus de Sacris Ordinationibus p. 2 in Praef. 
guae vulgo Clemeniis nomine feruntur censeo discipli- 
nam esse eeclesiasticam qua Orientalis Ecclesia ante 
Consiantinum primum sub Ethnicis Imperatoribus re- 
gebatur. Denique audi , quid ferant Gonciiii 111 Cartha- 
ginensis Patres , quod anno Christi 397 habitum fuit : 
Primitiae vero , seu mel et lac , quod uno die soletn- 
nissimo pro infanlum Mysterio solet offerri , quamvis in 
altari offerantur , suam tamen habent propriam Bene- 
dictionem , ut a Sacramento Dominici Corporis et San- 
guinis disiinguaiur . Quis non videt , jamdiu Benedi- 



^ 30d m* 

ctioncs istas scriptis traditas fuisse eae sane e Libro, 
non e memoria arcessendae erant. 

111. Unicuin habct haec sententia praesidiunn in Ma- 
gni Basilii verbis qiM Libro de Spiritu Sancto Cap. 4 
ail: Verba invocaiionist cum o$tendilur jpanis Euchari- 
siiae r et poculum benedictionis , guis sanctorum scripto 
nobis reliquit? ex quibus verbis tam Petrus Lo Brun, 
quam Tillemontius in notls ad vitam S. Jacobt Apostoii 
inferont , ante Basih*um Liturgias scriptis non fuisse 
mandatas. Hanc q)>jectionero sotide dilgit eruditissimds 
lulianus Garnerius Monachus Congregationis S. Mauri 
Sancti Basiiii editor , cujus hic observationem exscribi- 
mus. Non statuit hoc loco Basilius , quod ab eo eru- 
(litorum nonnulli , inter quos praestantissimus Eusebius 
Renaudotius JMurgiarum Orienlalium Colleclio Diss. I 
Cap. 2 doceri existimant ; Eucharistiae , et Baptismi , 
et alioFum Sacramentorum preces, et ritus , ne in £c- 
clesiis quidcm ad Sacerdotum usum scripla servari. Me- 
rito illud quidem ex hoc capite coUigitur summam olim 
adhibitam fuisse cautionem , ne quid de Mysteriis non 
solum ad Gentijes, sed etiam ad Catechumenos per- 
rnanaret ; ac rccte observat P. Garnerius , mysteria ini- 
liaDdis viva voco exponi, initiatis breviter , et obscure 
in Concionibns indicarl solita , cnm hac formula : no- 
runt initiati. Perincommode enim fuissent vulgata, quae 
Catechumenis spectare noo licebat , nec leve pericutiim 
erat , quod vilescerent mysteria, si vioiata Arcani san- 
etitas fuisset. 

CAPUT XllL 

OSTENDITUR YETEBES LITURGIAS GAAECAS ET ORIE>'TA- 
1.E5 CUM LATIMS CONVKNIRE ET UTRASQUE APOSTOLI- 
CAE CBLEBRANDOBUM MYSTEBIORUBI FOBMAB IN PRAE- 
CIPUIS CAPITIBUS RESPONDEBE- 

I. In Liturgiis Graecis et Latinis veteribus et recen- 
tioribus , manifesta cst inter se similitudo et cum pri- 
maeva itla forma qvam Apostolicam fuisse, ante Pro- 
testantium defectionem nemo dubitaverat ; et ea per 
.partes est explicanda. Convenientibus igitur Christianis 



310 «^ 

praesidebant , Don quicumque , sed quos nrpoitf&ras \o- 
cat lustinus Martyr ; Episcopi scilicet vel Sacerdotes. 
Yasa sacra , etiaoi dum persecutioues saevirent, ad sa- 
eruni ministerium adhibita fuisse aurea et argentea , 
novissimum est ex Gestis purgationis Caeciliani , Pni- 
dentio et Itiiis. Altaria quoque ut Thronum Christi, in 
magna yencratione fuisse , neque ab aliis quam a Do- 
tiatis|iis aut Arianis, vel Ethnicis eversa et profaData 
f uisse , ex Optato, Athanasio, et aliis aeque certum. 
Yestes sacris ministeriis proprias gastare , dum Litur- 
gia celebraretur , antiquissimi etiam moris est, et to- 
tus Oriens religiosissime observat. Praeparatortae pre- 
ces multae sunt et diversae in antiquis Liturgtis; sen- 
tentia semper eadem , nec dc illis controversia moveri 
ulla potest ; cum e\ illis nonnullae selectae sunt, quae 
singuiis officiis conjungerentur. I^ctio Scripturarum ut 
in Synaxibus Christianis facta fuit antiquitus, ita in om^ 
nibus Liturgiis praescribitur ex utroque Testamento. 
SermonesabEpiscopis aut Presbyteris habitos de iisdem 
Scripturarum locis fuisse, quamvis in Liturgiis non 
praescribatur , probant tot quae ad nos pervenerunt 
Sanctorum Patrum Homiliae. Psalmorum cantus anti- 
quissimus est , et ubique conservatus. Ititegros aliquot 
Graeci et Orientales canere solent : id etiam in vctu- 
«tis olTiciis Latinis praescribitur. 

11. Orationes de omnibus, et pro omnibus, ut Graeci 
et Orientales loquuntur , extant in Liturgiis omnibus, 
et illarum vetustas con&rmatur non omnium modo Co- 
dicum , sed Sanctorum Patrum tcstimoniis. Osculum 
pacis , et orationes aliquot antequam detur , repraesen- 
tant omnes Orientales Liturgiae ; et illud secundum ea- 
rum discjpKnam , Actioni sacrac praemitti solet. Prae- 
fatio.quae initium Anaphorae propriae drctae sive Ca- 
nonis esti in omnibus cujuscumque rittis aut linguae 
Liturgiis exstat. £am aperte inmiit lustinus Martyr. 
Obvia sunt testimonia Sanctorum Patrum qui hanc ora« 
tionem designant ; ut inter alios Cyprianus , Augtisti- 
nus , Ghrysostomus. Sunt porro in Latinis Missalibtis 
Praef|3itiones multae , cura in Galliaano , Gelasiano, Go 
thico , Mozarabico, Ambrosiano , quin etiam Gregoria- 
no , non modo in festis solemnibus , sed in omnibus , 



«Nfi» 311 m- 

^t in singulis Domiofcis singulares Praefationcs occar- 
rant. Ita quoque in Graocis ct Orientalibus Liturgiis , 
fion una et.eadem iliarum dispositto est. Oratiooes pro 
vivis et defunctis , quamvis istas sustulerint Protestan- 
•tes, veterum antiquissima auctoritas commendat. Fractio 
hostiae , imaginem rerert corporis lesu Christi et sup- 
pliciis laqerati. Nulla tamen Liturgia est, in qua talis 
ritus noo praescribatur , et quamvis diversis modis fiat, 
summam semper habet Eucharistiae reverentiam. San- 
«ta Sanctis denunciatio votustissima est tn Graecis Li^ 
turgiis, a quibus in Orientales omnes propagata est, 
quamvis apud Latinos non usurpata ; quam nemo huc 
usque supersiitionis damnare ausus est. Communionem 
praecessit olim a primis saeculis Confessio de veritate 
Corporis et Sanguinis lesu Christi , simplex primum et 
paucis verbis : Corpus Chrisii amen. Si quid Graeci , 
et Coptitae addiderunt , quo exprcssius testarentur , cre- 
«dere (1) se id quod accipiebant esse Corpus Christi , 
Jaudandi suot i neque Romauae Ecclcsiae tjribuendum» 
4]uae nihil habet simile. 

CAPLT XIV. 

LITt^aGlCOBUM LIBRORUM AUCTORITAS MtXTlS 
ABGUMENTiS fiVlKCITUR. 

I. Si quidquam in iis quaestionibus (2) quae Fidem 
«t discipiinam spectant elucidandis , gravissimam aucto- 
ritatem habet , testimonium oranium Ecclesiarum est, 
perscriptum antiquitus, et temporum successione con- 
tinuatum et renovatum. Magnum boc in genere pondus 
habent yetusla Traditio , Sanctorum Patrum scripta , 
Decreta Conciliorum , et reliqua ecclesiastica monu- 
menta. Sed inter illa maximam dignitatem obtinent ea, 
quae totius quodammodo Ecclesiae vocem et testimo- 
nium exhibent, quia ubique oognita et probata sunt, 
et in iHis non Episcoporum » et Presbyterorum modo^ 

(i) Vidc RenflDdotiuTn , Collectio Itturgiarum Orientalium, 
(2) Zaccaria, Bibliotheca RitualiA, Tom. I Dissertatio seeun- 
da Capat U pag. LYIH. 



312 

sed plebis ctiam suirragia conlineAtur. Tales porro sun^ 
Liturgiae* Ac primo quidem quis nesciat , nnllam esse 
quaerendae in Fidei rebns verilatis aptiorem. viam quam 
quae Ecclesiaruin toto orbe existentium , ac Romanae 
praesertim de illts sententia fuerit investigare. Age jam^ 
ajebat TertuHianus de Praescriptionibus Capite XXXVI 
<jui vdes curiositaiem melius exercere in negoiio satu^ 
iis , percutre Ecclesias Aposioliccs,.. Videamus quid Ro* 
ma didicerit ab /posiolis etov Falsa enim esse Don po* 
test , quam Romana , aut universa Eeclesia per orb^m 
ditTusa tradit , dootrina. Heinc efilcaoitatis maximae 
visum semper fuit , quod Liturgits petebatur « adversus 
haereticoB argumenturo. Pelaglanos non semel Litur* 
giarum preoibus S. Angustinus aggressus est. Idipsum^ 
LuciferianiS' ohjiciehat B. Hieronymus in Dialogo ad- 
versus lllos Capite IV: An nes^t^ inq^uit, eiiam Ecclesia^ 
rum iune esse morem ut haplizaiis poeiea manus im* 
ponaniur , et lla invocetur Spiritus Sancius ? Exigis 
ubi scriptum sit ? In Actis Aposiolorum :■ efiamsi Scn- 
pturae auctoritas non subesset, 4otius orbis inhacpart» 
consensus instar praecepti obtinet. Sanctus Coelestinus 
Papa , inr sua ad Galiiarum Episeopos Epistola, Capite II 
expresse Liturgiam tradit tamqnam regulam Fidei: Ie<- 
gem eredendi y inquit, siaiuat Lex suppHcandi, 

U. Si ad sequentium saeculorum iJoctores gradum 
faciamus , multis occurrit doctrina eadem monumentis 
consignata. Petrus Diaconos , in suo l>e tenenda teri" 
tate Scripturarum Libro I pag. 216 ad Lilurgiam San* 
cti Basilii appellat. Ex Liturgia etiam argumentatur 
Remigius Lugdunensis. Octavo saeculo Felix Urgellen* 
sis Episcopus , errorem suum de filiatione Christi ar- 
gumentrs ex Liturgia depromptls tentabat defendere. 
Quando nndecimo saeculo ausus est Berengaiius Cor« 
poris et Sanguinis lesu Cliristi in Eucharistia veritatem 
negare , eum impugnavit Guitmondus hac Liturgiae for- 
mula tunc temporis adhiberi solita : Singuli accipiunt 
Christum Dominum r et in sinjulis porlionibus toius 
est , nec per singulos minuitur. TruIIana quoque Syno- 
dus SS. Easilii , et lacobi Fratris Domini Llturgiarum 
testimonia in medium adt.ulit ,• ut Armenos , qui aquam 
e Calicisvino abstulerant , coargueret. 



^ 313 m^ 

III. EfTicacissimum propterea pro Liturgiarum au- 
ctoritate argumentum sumimus ex cura , quam Eccle- 
sia semper adhibuit , ne quid in illas irreperet Myste- 
riorum sanctitati, doctrinaeque veritati conlrarium. Qua 
in re quum multa ex Conciliis, yeterumque moi)umentis 
promi possent : his contentus ero. Carthaginiensis III 
«Synodus canone XXIII statuit : Quum Altari adsisli' 
iur , semper ad Pairem dirigaiur Oraiio. Insuper Co- 
dex Africanus Can. III legimus : Placuit ^ ut prece$ t 
quae probatae fuerint in Concilio , stre praefationes » 
sive commendationes seu manus impositiones , ah omni- 
bus celebrentur ; nec aliae omnino conira Fidem profe- 
raniur. Bracarensis III Concilii Praesules Canone I san- 
xerunt : ut per singulas Ecclesias Episcopi per Dioece- 
ses ambulantes primum discutiant Clericos , quomodo 
ordinem Baptismi teneant , vel Missarum , et qualiter 
quaecumque ofjicia in Ecclesia peragantur. Ulterius pro- 
gressus est Teodulphus Aurelianensis. Nam in Epistola 
ad Clerum suum Capite quarto decrevit , ut ad Syno- 
dum Libri , vestimenta , et vasa sacra deferrentur, ut 
probetur quam diligenter , et quam studiose servitium 
Dei peragatur. Idem in suo' Capitulari praecepit Ricul- 
phus Episcopus Suessionensis. 



LIBER DECIMLS TERTIl S 

DE SACROSANCTO MlSSAE SACRIFICIO. 



CAPUT I. 
DE MISSAE KOJmMBUS. 

I. Llturgiarum nomen (1) proprie accipi pro Euclia- 
ristico Missae Sacrificio» jam alibi a nobis observatum 
estf illud modo dispiciendum occurrit, quae sint huju^ 
Sacrificit nomina, et quae. nominum ralio. Primum igi- 
lur, ac familiare nostro aevo nomen, quo passim Ca- 
tholici uiimur est Ms$a a latino verbo milio deriva- 

(1) Durandus, Rationale Divinorum Officiorum , Liber IV, 
Caput 5 et seqq.; Walfridus , De Rebut Eccle$ia$ticu , Caput 
22 et seqq. ; Titelmannus, De My$teriis Misaae, Caput 20 et 
seqq. ; Merbesius, Summa Christiana, Tomns III TerUa pars 
Ouaest. II et seqq. ; De Bertis , Sacrificii Missae Resolutiones 
Morales, Quaest. 9 art 9 et seqq. ; Scorlia, De Sacrosancto 
Missae Sacrifycio iJb. II Cap. I ct seqq. ; Bissus , Hierurgia 
sacray verbo Missa; Quartus, Commentaria ad Rubricas Mis- 
salis Romani^ Pars I Tit. 16 ct seqq. ; Clericatus , De Sacri- 
ficio Missae^ m^- ^'^ «* seqq. ; Martene , De antiquis Eccle- 
siae Ritibus, Libcr I Caput IV Art. 1 et seqq. ; Vicecomes, De 
Missae Ritibus, Libcr III Cap. 13 et seqq. ; Bona, Rerum Li- 
turgicarum cum *^otis Roberti Sala, Pars prima Caput I, IL 
IIK VIII , XIV, XV, et XVI ; Tomus II , Pars Secunda Caput 
XXI et seqq. ;'et Tomus III Liber II, Caput I et seqq. ; Pou- 
l^et, Institutiones C«''*oWca«, Tomus II Caput Vll $ I et seqq.; 
Bocquillot, Traiti hyi^orique de la Liturgie sacree, ou de la 
Messe^ Chapitre pre^mierei seqq. ; Le Brun , ExpUcation lit- 
terale, historique^ et dogmatique des prieres , et des Ceremo- 
nies de la Messe, etc. Chapitre premier ct seqq.; Maldoaatus, 



316 

tum. Hinc S. Thomas 3 p. quaest. 83 art. &' ad 9 , 
ait : Et propter hoc eliam Missa nominatur gttia per 
Angelum Sacerdos prece$ ad Deum mittit , vel quia 
Christus est Hostia nobis 3Iissa a Deo. Idem jam Ru- 
perlus Abbas Lib. de Divinis Officiis Cap. 23 scripse- 
rat : Sacrosanctum AUaris minislerium* idcirco ilissa 
dicitur , quia ad placationem inimicitiarum ^ quae 
erant inter Deum et homines sola valens , et idonea 
mittitur legatio, Sed^his aliisque symbolicis ralioni- 
bus omissis , ex populi missione seu dimissione , hoc 
nomen suam trahit originem , ut optime observant 
eruditi. Missio autem in veleri Ecclesia duplex erat : 
una sermone post Evangelium absoluio, quando Cate- 
chumeni a Diacono dimittebantur his verbis : Si qui& 
est Caiechumenus exeat foras: ut ait Divus Gregorius 
Lib. 11 Dialogorum Cap. 22 ot haec dicebatur Missa 
seu Missio Calechumenorum, de qua S. Augustinus Ser- 
mone 237 ait : Ecce post sermonem fit Missa* Cateehu- 
menis, manebuni fidetea. Altera vero Sacrificii parte ex- 
pedita, et re dlvina peracta, alia sequebatur populi di- 
mlssio, dimittebantur nimirum eliam fideles baptizati , 
et haee Mlssa fidelium vocabatnr, dimitlebantur autem 
his verbis a Diacono prolalis : /fe Missa est.Oh hanc 

De Caeremoniis cwtH notis Francisci Antonii Zaccariae, Dispa- 
tatio H 8 I et seqq. ; Grimaud , La liturgie saerh, I Partie 
Chapitre premier, et seqq. ; Grancolas, Les anciennes, Litur- 
gies, Tom. 1 pag* 444 et scqq. ; Gavantus, Thesaurus Saerv- 
rum mtuum , cum additionibus Cajetani Merati , Tomns ! , 
Pars prima Tit. VJII et seqq. ; et Pars 11, Titulos I et seqq.; 
Gerbert, Principia Theologiae Liturgiete, Sect. 1 Cap. 2 et seqq.; 
Georgt, Liturgia Romani Pontificis, Liber III CaputXII et seqq.; 
Crispi, Mysteriorum Evangelicae Legis^ Caput I et seqq.; BeU 
lotte, Observationes ad Ritus Ecctesiae Laudunensis^ pag. 200 
et seqq. ; Settala, Mysteria et sensus Mystxci Saerificii^ Caput 
L ct seqq.; Bossuct Explication de quelques difficultes sur les 
prieres de la Messe, Num. 45, 56, et 60; Benedtctns XIV, De 
Sacrosancto Missae Secrificio^ Liber l Caput X, et seqq.; A lilas- 
sa, Institutiones Liturgiae sacrae Liber I, Pars Secunda , Ca- 
put I et seqq.; Perrigni, Dissertazione sulVOrigine progresso e 
vicende deha sacra Liturgia, Parlell, Sezione I Cap. III ci IV; 
Wanderweken, De Canone Missaet G^put I et seqq.; Espenceus, 
De Collectis; Catalano, De Codice Sancti EvangMii^ Liber II 
Capot I et seqq. 



31'; 

igitur duplicem dimissionein Catechumenorum, et fide- 
iium Missa nuncupatum est incruentum novae legis Sa- 
crificium. Huic sententiae adstipulantur praeclarissimi 
viri, nimirum Cardinalis Bellarminus, Lib. 1 de Misia 
Cap. 1 ; Cardinalis Bona , de Rehvs Lilurgicis Lib. I 
Cap. I; Petrus Lc Brun, Tom. 1 Cap. 1 suarum eru- 
ditarum Ei^plicationum siiper Missae Caercmoniis; Boc-r 
quiliot, in suo Traciatu Historico ; Anlonius Bellotte, 
Jn praeclarissimo suo operc inscripto: Ritus Ecclesiae 
Laudunensis parte 2 Obscrv. 6 pag. 58 et 106; Benedi- 
ctus XIV, de Sacrosancto Missae Sacrificio Lih. II Cap. 
I ubi alios appellat, et Gerbertus, in principiis Tfieo- 
logiae Liturgicae Sect, 1 Cap. 2 p. 37 el seqq. Cur 
vero id nomen prisci fideles usurpaverint, atque a mi- 
nima . eaque accidentali SacriRcii parte , totum ipsum 
Sacrificium nominaverint , id ex Arcani disciplina re- 
petit Meratns Tom. I part. I ubi : Igitur fidei nosirae 
proceres veteresque Christiani Laiini summo consHio , 
ohscuro Missae nomine usi sunt , ad rem divinam si- 
gnipcandam , nimirum ul hominibus falsas Religiones 
coleniibus, hoc nomen symholicum ignotum esset, et ne 
fdeles ipsi prodereniur , gni hunc in locis ahdiiis, et 
retrusis , ac horis antelucanis Sacros Conventus habe- 
bant. Audiendi ilaque non sunl, qui hcc nomen ab Hae- 
braica iingua deducunt ; u£ Cardinalis Baronius, loan- 
nes Renchilnus Lib. H Behraicarum Eruditionum, Ge- 
nebrardus de Liturgia Apostolica^ alilque ab Haebrca 
voce Missah, quae extat Deuteronomio Cap. 16 et obla- 
tionem significat. Verum Bellarminus optime observat, 
et post eum Cardinalis Bona quod si vox ista Hebraica 
Apostolis in usu fuisset, etiam certe tenuissent etiam 
Graeci, et Syri, atquae aliae nationes, sicut retinuerunt 
alias similes voces, nimirum Amen, Alleluja, Sahaoih^ 
Osanna^ Pascha, Neque illorum sententia ullo modo ve- 
rosimilis est, qui a vocabulo Graeco Mvms Missae no- 
men oriri rati sunt. Doctissimus Albaspinaeus Missam 
<Jici autumat a nomine Mess quo apud septentrionales 
populos Festum , aut ad Festum congregatio signifi- 
cantur. 

H. Quamvis Sacrificium Eucharisticum communiori 
vocabulo Missa nuncupetur, aliis tamen nominibus, ta- 



318 

inen a Latinis , qiiain a Graecis Patribus insignitum 
esf. Latini enim 1.^ ab antiquissirais temporibus Col- 
lectam appellaveruut, quia tempore Missae colligebatur 
in unum popuhis, ut ISacrificio interesset. Hoc noment 
occurrit apud Tertullianum , Libro de fuga; Optatuni 
Milevitanum, Lib. 11; Iraeneum, Lib. III Cap. 3; Au- 
gustinum , in Breviculo CoUationum, Dominicum hoc 
Sacrificium vocat Cyprianus Epistola 63 ad Coecilium; 
Augustinus , Epi$iola 86 ut significaretur esse praeci*-. 
puam functionem, quae ex Domini institutione, et prae- 
cepto in Ecclesia peragitur. Agenda vocatur in Conci- 
lio Carthaginensi sub Coelestino Papa , cujus Concilii 
Canon insertus est in Capitularibus Caroli Magni Lib. 
VI cap. 23^ quin Augustinus loquens de modo Sacrifi- 
cium oirerendi Ordinem agendi appellat Eplstola 118 
Cap. 6. Quod nomen passim legitur in Antiphonario 
Divi Gregorii » et in aliis Scriptoribus Ecclesiasticis , 
praesertim iibi tractant de Officio Mortuorum. Commu-' 
nio etiam Missa dicta est: quia per illam cum Christo 
commerdum habemus^ ac carnem ipsius, et ditinitatem 
percipimus : ut loquitur S. Damascenus, de Fide oriho^ 
doxa Lib. IV Cap. 12. Ohiatio non semel appellata fuit 
Missa , quia in ea Christus Agniis sine macula ofier- 
tur, et immolatur, de qua voce vjdendus est Paroelius 
ad Librum Tertulliani de Culiu Foeminarum Cap. II. 
Sed longum esset , si singula nomina percurrere vel* 
lem , qualla sunt Hostiay Fractio panis, Eucharistia , 
JUysleriumj PignuSt Sanctum, Mensa, Pretiumj Bonum^ 
Gratia , et similia de quibus legi possunt Vicecomes,. 
Lib. I De Ritibus Missae; et Theophylus Raynaudus, in 
Onomastico Eucharistico. Multiplex etiam apud Grae- 
cos 'Scriptorcs nomen sortitum est Sacrificium 1.® com- 
munissime dictum est Idturgia^ a S. Dionysio Cap. I 
Eccl. Hier. i** dicitur Mystagogia sccreta videlicet actio 
Hinc Catecheses a Cyrillo Hierosolymitano conscriptae 
in quibus de hoc Sacrificio pertractat, dictae sunt My 
stagogicae. Quandoque Telete nuncupatur, idest con.ce' 
cratio, perfectio qua voce utitur Synesius in fine Epi 
s^lolae 58. Dicitur Anaphora, scilicet elcvatio, sursum 
elatio quia sursum ad Dcum fertur. Ita Anastasius Si* 
naita Oratione de Synaxi, Dicitur Prosphora^ quae vox 



319 

latine oblationem signifieat. Loca Sanctorum Patrum , 
a quibus Prosphora pro Sacrificio accipitur, multa con- 
»erit Riccardus in Commentario ad Orationem sexlam 
Pr.ocii pag. 242. Dicitur Synaxis , quod nomen licel 
pro quacumque Ftffelium Congregatione usurpari soleat» 
a Dionysio tamen semper sumitur pro Sacrificio, ut ob- 
servat Pachymeres. Tandem Epiplianius Haeresi 73 0«- 
conomiam appeliat , quo nomine vocatur saepissimo a 
a Patribus Mysterium etiam Incarnationis ; est autem 
Oeconomia provida rei administratio ad aliorum com- 
modum , et utilitatem ordinata, quac tam in Incarna- 
tione , quam in Eucharistia mirabilitor eluxit. Alia a 
<iraecis divinae Liturgiae Iributa nomina qualia sunt 
Hierurgia, Eulogia, Mysierion. Latria, Dipnon^ Teieion, 
lU similia , quae latine sunt Actio sacra , Benedictio , 
Mysieriumy CuituSj Coena, Perfectio, Qui plura de hac 
re sclre desiderat, adeat doctissimos viros Cardinalem 
Bona , Lib. l Cap. 3; losephiim Vicecomilem , Lib, I 
ile Riiibus Missae ; Cap. 7 ; loanncm Dartis, de Con- 
secrafione Dict, L Tract, de Eucharistia Cap. 19; et 
Thepphilum Raynaudum , in Onomastico : his omnes 
plura jn citatis locis Missae nomina collogerunt, nobis 
praeeipua indicasse sufficiat. 

CAPLT II. 

DE V.4BIIS lUISSABUM Ge>£RIBUS. 

l. Plura Missarnm gcnera , in usu olim fuisse , at- 
que eliam nunc esse manifcstum csL Sunt enim Mis- 
sae solemnes, et quotidianae, publicae et privatae, so- 
litariao , generales et peculiares , de Tempore et de 
Sanctis, Conventuales et Feriales et Votivao pro vivis 
e% pro defunctis. Est et Missa Praesanctificatorum, et 
alia quam Siccam vocant, de quibus deinceps agendum* 
erit^ Mf6sa solemnis, quam hodie praecipuam, etjna- 
jorem vocamus, illa proprie dicitur, quae cum cantu, 
et solemni Caeremoniarum apparatn, Ministris, et Clero 
assistentibus , ab Amalario Cap. VIII gencralis dicta 
est, qua denominatione interdum utuntur antiqua Mo- 
nachorum Rituaiia, qufa totus coelus ei solet interes- 



320 

ge. Sub Iioc genere Missae sollemnis continctur Missa 
Papalis ; sufo eodem genere continetur pariter Missa 
Pontificia Episcopalis, cujus ritus, et Cacrcmoniae de- 
scribuntur in Caerimoniali Episcoporum. l)e iis tractant 
Castaldus, Bauldry, Bissus, Gerlacifs, Vinitor; nec non 
Paris de Crassis olim Apostolicariim Cacremoniariim 
Magister, et Episcopus Pisaurensis in Libro cui titulus: 
De Caeremonm Cardinaiium » et Episcoporum in eo- 
Tum Dioecesibus. Deniguc snb hoc geDere continetur 
Missa Abbatialis, de cujus Ritifous, etCaeremoniis agunt 
praesertim Zacharias a Mutina, in Caeremoniali Cas- 
sinensium ; Donatus Ramerius , in Riluali Monastico , 
Romano ritui , ac Caelestinorum usui conformi ; nec 
non Auctor Caeremonialis Canonicorum Regularium Con- 
gregationis S. Salvatoris. Missis generalibus, et solem- 
«ibus opponuntur Privatae et Solitariae, quae privatim 
et peculiariter sine cantu, uno dumtaxat Clerico mini- 
strante, sive in Ecclesia, sive in privato Oratorio agun- 
tur. Missa Solitaria^ prout a Privata distinguitur, in- 
telligitur ilta, quae a solo Saoerdote, nemine pfaesen- 
te, et respondente fiefoat olim in Monastcriis. In^uper 
occurrunt Missae quae de tempore dictae sunt qnae re- 
spondent variis anni Ecclesiastici temporifous , in qui- 
bus Vitae Passionis, et Doctrinae Cforisti mysteria,. Fi- 
deique nostrae Sacramenta recoluntur. Aliae Missae 
sunt, quae in honorem Sanctorum agi solent, cum il- 
lorum memoria annua solemnitate afo ipsis Ecclesiae 
incunafoulis recolitur. Audiendus de his Cyprianus Epi- 
stola 34: Sacrificia pro cts, pro eorum scilicet honorei 
semper ojferimus^ quoties Martyrum passioneSf et dies 
anniversia commemoratione celebramus. Et Epistola 37 
ad Cterum suum ditigenter adnotari mandat dies, qui- 
fous Martyres excedunt , ac sifoi significari ; ut inquit, 
celebrentur hic a nohis oblationes et sacrificia ob com- 
tnemorationes eorum , qito testimonio nullum praestan- 
liu^ Ad idem respexit Tertullianus, cum Tiforo de Co- 
rona Miiitis Cap. 3 ait : Oblationes pro Nalalilis an- 
fiua die fucimus, Confirmant ejusdem ritus antiquita- 
tem Ecclesiae Smyrnensis Fideles in Epistola, qua Po- 
lycarpi martyrium descrifount apud Eiisefoium Lifo. IV 
Historiae Ecclesiasticae Cap. XV ejusquc ossa se col- 



<m 321 m> 

legisse ajuDt , et in loco decenti condidisse ; et in eo* 
dem loco natalem ipsius hilari conventu, qui sine Sa- 
crificio non erat , guotannis celebraturos. Porr(9 citatt 
Patres de sotis Martyribus loquuntur, quia Confessorum 
festiyitates serius in Ecclesia receptae sunt. 

II. Sunt et Missae, quae pro aliqua speciali causa, 
aut necessitate seu publica , seu privata interdum ce^ 
lebrantur , quae Votivae dicuntur. Ad has spectat Mis- 
sa, quam scribit Augustinus Lib. XXII de Civitate Dei 
Cap. 8 actam in domo privata, ut liberaretur a spiri- 
tuum vexatione : Missam quam Prosper narrat celebra- 
tam in gratiarum actionem ob puellae a diabolo ob- 
sessae liberationem. Quotquot denique pro aliqua ne- 
cessitate ; vel in Beatissimae Virginis , sive Sancto- 
rum venerationem extra sotemnes eorum festivitates , 
et antiquitus agebantur, et nunc quoque aguntiir, in- 
ter Votivas computandae sunt. In Libro Sacramento- 
rum Keginae Svecorum ante annos nongentos scripto 
plures leguntur Missae Votivae. Cornelius Schultingius 
Tom. III Bibliothecae Ecclesiasticae Part. I Missas vo- 
tivas pro variis necessitatibus, et pro diversis hominum 
statibus centum et quindecim ex diversarum Ecclesia- 
rum Missalibus collegit. Missae Votivae sunt triplicis 
generis. Primi generis sunt illae quae dicuntur de ali-. 
quo Sancto, vel de aliqua Solemnitate. Secundi gene- 
ris Missae Votivae sunt illae quae habentur in Missaii 
Romano post Commune Sanctorum et Dedicationis Ec- 
clesiae. Hujusmodi autem Missae singulis diebus per 
hebdQmadam assignatae, octo recensentur, videlicet: Fe-' 
ria secunda de SS. Trinitate, Feria tertia de Angelis, 
Feria quarta de Apostolis, Feria quinta de Spiritu San- 
xjto, vel de SS. Sacramento, Feria sexta de S. Cruce, 
vel de Passione, Sabbato de Beatissima Maria Virgine 
Tertii generis Missae* Votivae, quae olim erant trede- 
«im, mx)do quatuordecim enumerantur, quae habentur 
in fine Missalis Romani, videlicet : Prima pro eligendo 
Summo Pontifice, Sede vacante ; Secunda in die Crea- 
tionis, et Coronationis Papae, ejusdemque Anniversario; 
Tertia in Anniversario Consecrationis Episcopi ; Quarta 
ad tollendum schisma ; Quinta pro quacumque neces- 
sitate ; Sexta pro remissione peccatorum ; Septim^ . 
Vol. I!. 21 



^ 322 m> 

ad postulandani gratiam bene jnoriendi ; Octava con- 
tra Paganos ; Nona tempore belii ; Decima pro pace ; 
Undecrma pro vitanda mortalitate ; vel tempore pesli- 
lentiae. Duodecima pro inGrmis; Decimatertia pro pe- 
regrinantibus vel iter agentibus; Decimaquarta pro spon- 
so et sponsa. Nuperrime huic tertio Missarum, generi 
addita fuit iila , quae septimo loco posita est , nempe 
ad postuiandam gratiam bene moriendi , quae quidem 
Missa cemposita fuit a Venerabiii Card. Thomasio, de- 
mandante Summo Pontifice Ciemente XI. Quamvis Mis- 
sae Votivae Privatae dici non possunt currente Officio 
Duplici» vel Dominica pro re tamen gravi, vel pubblica 
Ecclesiae causa, cantari poterit, non tamen in majori- 
bus Soiemnitatibus. In Missis Votivis Privatis , etiam 
tempore Paschali , vel infra Octavas , juxta Rubricam 
Missalis non est dicendus Hymnus Angelicus, nisi fue- 
rit Missa Votiva Angelorum: quo nomine veniunt etiam 
Missae propriae S. Michaeiis, et S. Gabrielis. Ita etiam 
idem Hymnus recitatur in Missa Votiva de Beatissima 
Virgine in quoiibet Sabbato. A praedicta regula exci- 
piendae sunt Missae Votiv^e solemnes , quae pro re 
gravi aut pubiica Ecclesiae causa cantantur : nam in 
his tam Gloria, quam Credo dicuntur. Quoad Symbo- 
lum certissimum est apud omnes, quod in Missis Vo- 
tivis privatis nunquam dicitur Credo, etiam si celebren- 
tur infra aliquam Octavam. 

III. Missa Cantata, prout distinguitur a Solemni, si- 
cut eam distinguit loseph Vicecomes de Mhsae Ritihys 
Lib. V Cap. 7 est illa, quam cum Sacerdote sine Mi- 
nistris sacris ceiebrante, Cantores musico concentu al- 
ternant, Missa Conventualis est illa, quam Rectores Ec- 
clesiarum Cathedralium, et Collegiatarum quotidie ce-. 
lebrare facere tenentur solemniter cum cantu post Ter- 
tiam juxta temporis conformitatem, et Divini Officii re- 
citationem. Missa Bassa eadem, quae privata, seu quae 
submissa voce celebratur In plurimis monumentis , 
quamvis reperiatur praedicta vox Bassa pro indicanda 
Missa privata, quae submissa voce dicitur; nihilominus, 
ut adnotant eruditissimi Monachi Benedictini Congrega- 
tionis Sancti Mauri in novis Additionibus ad Glossarium 
Cangianum , seu Caroli Dudresne Tom. IV Col. 814- 



*iS^ o*Ao §§i§» 

etiam de Missis privatls frequens est haec formula can- 
iare Mmam, Rursus eadem Missa privata dicitur etiam 
Plana* sic eam appellat Caeremoniale Episcoporum Lib. 
I Cap. XII num. IX Celebrans in eo sive solemnes , 
sive planas Missas. Missa peculiaris pariter idem signi- 
ficat ac Missa privata : hac notione exprimitur in Ca- 
pitulis Theodulphi Aurelianensis Cap. XIV. Missa spe- 
cialis est pariter Missa privata, de qua mentionem fa- 
ciunt Capitularia Theodorici Cantuariensis Cap. X. Mis- 
sae Quadragesimales vocantur illae , quae in Quadra- 
gesima dicuntur. Ita appellantur in Concilio Vasionensi 
Can. 20 et Vasensi Can. 3. Missa de lejunio vocatur 
illa, quae die lejunii celebratur : de hac mentio habe- 
tur apud Martene Tomus IV Anecdoiorum col. 706. 
Est insuper Missa Praesanctificatorum , vocatur illa , 
in qua Sacerdos communicat, sed non consecrat. Origo 
hujus Missae repetenda est a Synodo Laoydicena, san- 
citum enim in dicta Synodo fuit Canone 49: Non opor- 
tere in Quadragesima panem offerre, nisi Sahhato ; et 
Bominica tantum. Iii Synodo vero Trullana Canone 52 
sancitum est : Quod in omnibus Sanctae Quadragesi- 
mae jejunii diebus , praeterguam Sabbato , et Domini- 
ca, et Sancto Annuntiationis die fiat Sacrum Praesan- 
ctificatorum. In Ecclesia Orientali adhuc servatnr hic 
mos praescriptus in Trullano Concilio. Occidentalis au- 
tem Ecclesia non utitur Praesanctificatorum Missa, nisi 
Feria Sexta Parasceves. De ritu, ac modo hujus Mis- 
sae Praesanctificatorum celebrandae late et erudite scri- 
psit Leo Allatius in fine Operis de Ecclesiae Occiden- 
talis atque Orientalis perpetua consensione. Hitus ejus 
apud Graecos hic est. Die Dominica praeter illius diei 
oblationem, quinque alios panes consecrant pro totidem 
sequentibus feriis usque ad Sabbatum. Tum singulis 
diebus sub vesperum conveniunt in Ecclesia, et in ipso 
Vespertinarum precum Officio Sacramentum antea con- 
secratum sumunt , praemissis Psalmis Gradualibus, et 
recitatis quibusdam Canticis, Lectionibus, et Orationi- 
hus, quae legi possunt in Euchologio cum notis Goar 
pag. 187 et sequentibus. Et quia panem antea conse- 
cratum, sumunt, vocant hoc officium Praesanctificato- 
rum ; quo in sola Quadragesima , non in aliis jejuniis 



^ 3*2/i. m^ 

ntuntur, quia ut ait Theodorus Balsamon in Notis ad 
praedictum Canonem Trullanum, hoc jejunium praeci- 
puum est, magisque solemne. 

IV. Missa Sicca confiinditur a nonnullis cum Missa 
Praesanctificatorum, at perperam : nam Missa Praernn- 
etificatorum legitima auctoritate instituta est , et vere 
in ea lesu Christi Corpus adest et sumitur, iicet antea 
consecratum. At Missa Sicca ab indiscreta et privata- 
quorumdam devotione duxit originem, cui nimiuro in- 
dulgentes fuerunt Sacerdotes. Larva est et simulatio 
quaedam verae Missae, Sicca procul dubio et jejuna^ 
utpote carens non solum consecratione , sed etiam 
sumptione Corporis Christi. Haee autem Missa Nautica 
dicitur ut ait Durandus Lib. 11 de Ritibus Ecclesiae 
Cap. IV, quia in mari et fluminibus celebrari solebat. 
Nunc provida Episcoporum ciira ubique gentium obli- 
ierata , et .abrogata est. Missa Catechumenorum dice- 
batur ea Liturgiae pars, quae constabat, iis tantum Ri- 
tibus, qui peraguntur ab Introitu usqne ad offertorium 
exclusive. luxta veterem quippe Ecclesiae disciplinam 
post Evangelium et Concionem Diaconi voce admoniti 
exire debebant Infideles, post istos Catechumeni, inde 
coeleri Poenitentes. Missa Fidelium dicebatur illa Li- 
turgiae pars, cui Fideles, et Poenitentes qui Comisten- 
tes appellabantur , intererant. Haec complectebatur il- 
lam Liturgiae partem, quae est ab Offertorio usque ad 
ejus finem. Huic parti interesse illis tantum permitte- 
batur, qui lesu Christi Fidem verbis simul , et operi- 
bu8 profitebantur , unde Missae Fidelium nomen pars 
illa sortita est. Utriusque Missae Catechumenorum vi- 
delicet , et Fidelium meminit Ivo Carnotensis Epistola 
219 quarum priorem vocat Catechumenorum, alteram 
vero Sacrameutorum, quia in hac Sacra Mysteria pera- 
guntur. Missa Matutinatis seu Matulina vocabatur il- 
la, quae celebrabatur solemniter, vel post Primam Ae- 
state; vel hyeme post Tertiam : ideo autem dicebatur 
Matutinalis eo quod mane decantaretur, ut passim te- 
stantur Monasteriorum Benedictinorum tum editae , 
tum manuscriptae Consuetudines, Statuta Lanfranci, et 
Concordia Dunstani, ad difTerentiam alterius Missae So- 
lemnis, quam Conventualem appellabant, et quae me- 



325 

lidie celebrabantur. Dicebatur auteni haec Missa vel 
pro Mdnasterii Benefactoribus, vel pro necessitatibus , 
persoDisque pubiicis. In Libro Miraculorum S. Bercha- 
rii Abbatis num. 13 qui liber habetur in Saeculo II 
Benedictino , lcgitur , quod Adso Dervensis Monasterii 
Abbas jussit celebrari Missam Matutinalem pro Heri- 
berto Comite gravi morbo laborante. De hujusmodi Mis- 
sarum JUatutinalium origine , usu , atque Ritibus , vi- 
dendi sunt Martene , de antijuis Monachorum Ritibus 
Tom. I Lib. II Cap. V ; Vicecomes, de 'andquis Mis- 
sae Ritibus Lib. III Cap. 27 ; nec non Cardinaiis Bo- 
na, Rerum Liturgicarum Lib. I Cap. 22. 

V. Missa Cardinalis , erat Missa Matutinalis cele- 
brari solita in Ara , quae Cardinalis appellabatur. De 
hac Missa fit mentio in Saeculo III Benedictino part. 
I pag. 132 ubi referuntur miracula S. Bertini , et in 
praedicta pagina inferuntur haec verba: Nam post San" 
ctum Paschalis Resurrectionis diem , transcursis duo- 
decim dieb^us, die Dominico, hora qua Cardinalis Mis- 
sae convenius publice agebatur, Missa Peregrinorum erat 
pariter Missa Matutinalis^ ita probabiliter denominata, 
quia pro commoditate pauperum, et peregrinorum ce- 
lebrabatur , et oblata eis tribuebdntur. Missas Noctur- 
nas plures ollm fuisse, veterum monumenta declarant; 
at ex his ea sola permansit, quae in nocte Nativitatis 
Domipi ubique celebratur. Reliquae Missae Nocturnae 
abierunt in desuetudinem, quarum praecipua erat Missa 
Sabbati Sancti pertinens ad diei sequentis noctem. Hie- 
ronymus in Matthaeum Cap. XXY tradftionem Apo- 
stolicam fuisse ait, ut in die Vigiliarum Paschae ante 
noctis dimidium populos dimittere non liceat. Ejusdem 
moris testis est Tertulliahus Lib. II ad uxorem Cap. 
IV: Quis solemnibus Paschae abnoctantem securus su- 
slinebit ! Idem docent Amalarius Lib. I Cap. 16 , et 
Alcuinus, qui hunc locum S. Hieronymi citant. Perse- 
veraverit autem haec pia sanctaque traditio saltem de> 
aliquibus in locis usque ad finem Saeculi XIV ut con- 
stat ex Consuetudinibus Canonicorum Regularium Mo- 
nasterii Cassanensis an. 1387. Quater item in anno, in 
Sabbatis nimirum quatuor temporum Missa noctu cele- 
hrari consuevit , sicut Leo I testatur Epistola 81 ad 



-m 326 m^ 

Dioscoruni Aiexandrinum. Alia Missa nocturna acta olim 
est in Yigilia Pentecostes, in ipsa s<'iiicet noctej^ quae 
hicescit in Dominica, ut notat Menardus ad Librum Sa- 
crameniarii pag. 161. Certum est etiam noctu ad Mis- 
sas convenisse fideles, cum tyrannorum persecutio ve- 
xabat Ecclesiam , de qua re notissima est Tertulliani 
sententia Libro de fuga in persecutione Cap. !&•. Si 
colligere inierdiu non potes hahes noctem. Subscribit Au- 
gustinus Epistola 86 ad Casulanum. Huc etiam perti- 
nent coetus antelucani, propter quos natioChristianorum 
apud Minutium latebrosa et lucifuga dicebatur. In his 
autem conventibus Sacramentorum celebrationem non 
defuisse ex moribus ilHus Saeculi manifeslum est. 

VL Missa Vespertina, seu Serotina, quae eliam Qua- 
dragesimalis dicta est , erat illa , quae sub Yesperam 
celebrabatur, videlicet circa quintam, aut sextam horam 
post meridiem« fideles enim ad Vesperam hoc jejunium 
solvebant audito sacro. Idem ritus servabatur olim in 
Vigilia Nativitalis Domini . ut ex Ordine Romano pa- 
lam fit. In Vigilia inquit, Nativitatis Dominihora nona 
canunt Missam ad S. Mariam, qua expleta canunt ve- 
speriinalem synaxim , dehinc vadunt ad cibum, Pauli- 
nus quoque Natali VII S. Feiicis eumdem ritum vi- 
guisse canit in ipsius Pervigilio. Unde colligitur etiam 
extra Qnadragesimam dilatum quandoque Sacrum usque. 
ad vesperam. In celebri Sandionysiano Templo cum so- 
lemnes Regum ceiebrabantur Exequiae, Episcopus ce- 
]ebrans, nonnisi vespere Sacrificium absolvebat. Missa 
de Galli canhi cst eadem , quae de Aurora hodie di- 
citur : de hac sermonem habet Gaufridus Vosiensis in 
Chronico part. 1 cap. 27 Tom. 21 Ribiiothecae Lab- 
beanae. Missa Scrutinii erat illa , quae in Feria IV 
Hebdomadis quartae Quadragesimalis ceiebrabatur , et 
quae ad Catecburaenos directa intelligebatur; nam in- 
cipiendo ab introitu d^ illis est sermo , in illis verbis 
Cum sanclificalus fuero in vobis effundam super vos a- 
quam mundam in eo pariter sensu legitur Epistola, ac 
clarius Evangelium in quo habetur coeci nati miracu*- 
lum, in Natatoria Siloe visum recipientis ; quod Syn^ 
bolum revera Catechumeni est , qui spirituale lumen 
in Sacro Raptismatis fonte recipit, ut in Homilia ejus- 



327 

dem diei explicat Divus Augustinus. Do hac Missa men- 
tionem facit l^acrius in suo Hierolextco Verbo Scru- 
iinium , ubi etiam advertit , quod in Ordine Romano 
praedicta Feria antinomastice vocabatur, Feria Seruti^ 
nii» Scrutinia in Ecclesia Romana septdm in Quadra- 
gesima ceiebrata fuisse consentiunt omnes Anctores , 
qui de ritibus Ecclesiasticis scripserunt ; quae quidem 
Sirutinia non erant nisi examina , et institutiones Ca- 

techumenorum , qui baptizari in proximo debebant. 

• 

CAPUT lU. 

DK MISSA PRIVATA EIUSQUE PERPETUO USU. 

I. Semper viguit in Ecclesia privatae Missae , uno 
saltem praesente et ministrante, laudabilis consuetudo, 
quam Haeretici Misoiiturgi aliquando prohibitum fuisse 
nunquam poterunt demonstrare. Sive enim dicatur pri- 
vata a loco , quiap in privato aliquo Oratorio agitur : 
sive a tempore, quia non festis, sed privatis diebus fit: 
sive ab assistentibus, quia vel unus dumtaxat, vel pauci 
ei intersunt: sive ex eo quod soius Sacerdos in ea com- 
mnnicat : sive alia quacumque ex causa: semper eam 
licitam , semperque in usu fnisse , probatissimis Vete- 
Tum Patrum testimoniis et exemplis demonstratur. Nam 
primo Apostoli circa domos panem frangebant, Eucha* 
risticum videlicet, ut illorum Acta testantur. Viros dein- 
de Apostolicos , qui eos proxime sequnti sunt , saepe 
privatim celebrasse in domibus, in carceribus, in cry- 
ptis, et in coemeteriis manifestum est. S. Irenaeus E- 
piscopus Lugdunensis , et Martyr quotidianas Euchari- 
stici Sacrificii oblationes suo tempore factas memorat 
Lib. IV adversus Haereses Cap. Sk> atque adjungit: Sic 
et ideo no$ quoque offerre Dominus mlt munus ad Al- 
tare frequenter sine intermissione, Eusebius in vita Con- 
stantini Lib. IV. Cap. k^ refert Episcopos, qm ex o- 
mnibus provinciis ad Dedicationem Ecciesiae^ieroso- 
lymorum copiosa multitudine convenerant , incruenta 
saepius Sacrificia obtulisse. Marceltum Papam saepe in 
4omo Lucinae ceiebrasse Acta ejus commemorant. Gre- 
gorius Nazianzenus Oratione XIX in laudem patris, eum 



«^ 328 m^ 

in cubiculo suo Sacrum egisse asseverat: et in Enco- 
mio sororis suae Gorgoniae domesticfum ei Altare fuisse 
testatur. S. Hieronymus Commentaria ad Capui I Epi- 
stolae ad Tilum : Si laicis inquit, imperamr. . . quid 
de Episcopo sentiendum est^ q^ii quotidie pro suis, po^ 
pulique peccatis illibatas Deo oblaturus est victimas? 
Pautinus Nolanus ante lectulum suum parari sibi Alta- 
re jussit, ibique Sacrificium obtuiit, Uranio teste in ejtis 
Yita, paucis horis antequam moreretur. S. Ambrosius 
se quotidie celebrasse fidem facit pluribus in locis, et 
primo Lib. 11 Epistola XIV ad Marceliinam sororem: 
Vos quoque ipsos ( inquit loquens de Justina Imperatri- 
ce Ariana, quae eum exagitabat) mihi bonos filios ge- 
stiebat eripere, pro quibus ego quotidie instauro Sacri' 
ficium : et in Commentaria sQper Epistolam ad Hae- 
breos ait: Nonne per singulos dies cfferimus ? Augusti- 
nus Lib. XXII de Civitate Dei Cap. VIII missum fuisse 
ait unum ex suis Presbyteris in domum cujusdam He* 
sperii a malignis spiritihus vexatumr qui obtulit ibi Sa> 
crificium Corporis Christi, et cessavii vexatio. Iterum 
Augustinus Lib. III contra Cresconium Donatistam Cap. 
XXIX acta publica refert, quibus Sylvanus convince- 
batur plures cujusdam Ecclesiae Calices tradidisse, ex 
quo non leve indicium sumitur plures Missas in ea prl- 
vatim actas, neque enim tot Calices necessarii fuissent^ 
si sola solemnis acta foret. 

11. Aiia quaedam argumenta praeterire non possu- 
miis, quibus privatae Missae antiquilas uberius confir- 
metur. Et primum quidem argumentuni d^umitur ex 
Missis, quae quotidie in honorem Sanctbrum fieri con- 
suevisse cujus Gregorius Papa testis irrefragabilis est 
Lib. VII Epistola 29 ad Elogium Alexandrinum: No$ 
inquit, pene omnium Martyrum, distinctis per dies sin- 
gulos passionibus, collecta in uno Codice nomina ha- 
bemus, atque quotidianis diebus in eorum Veneratione 
Missarum solemnia agimus. Alterum argumentum sup- 
peditant^lissae pro Defunctis, quae particulariter , et 
privatim quotidie agebantur. Et Amalarius Lib. IV Cap. 
42 loca quaedam fuisse testatur , in quibus quotidie 
Missa pro Defunctis celebrabatur. Tertium ex multitu- 
dine Sacerdotum deduci potest, qui quotidie sacris ope- 



rari solebant. Constat etiam ex subscriptionibus Conci- 
lii Romani I sub Symmacho , cui subscripsere plures 
Presbyteri ejusdem Tituli. Non leve insuper indicium 
Missae peculiariter actae praebet Altarium multitudo in 
eadem Ecclesia, de quibus \eterum Patrum testimonia 
non desunt. Etenim cum in una eademque Ecclesia di- 
versa Sanctorum Corpora humata essent, singula sin- 
gulis erigebantur Altaria , ot suus ctiique hoiior exhi- 
beretur, ut plurimum probant Aringhius, in Roma Sub" 
ierranea; et Boldettus, tn suis Observationibus ad Coe- 
meteria Urbis. S. Gregorius Magnus Lib. V Epislola 50 
ad Palladium Santonensem Episcopum: Veniem inquitt 
lator yraesentiwm iminuavit nobis fraternitatem vestram 
Ecclesiam construxisse , atque illic tredecim Altaria 
collocasset ex quibus quatuor necdum dedicata compe- 
rimus remansisse, Loquitur autem de Altarlbus ad u- 
sum Sacrificii , nam et.Reiiquias Sanctorum ipsi Epi- 
scopo mittit in iis nondum consecratis collocandas. Plura 
antiquitus iteni Romae fuisse in Basilica Principis Apo- 
stolorum ostendunt Turrigius, de Cryptis Vaticanis; A* 
ringhius, Roma Subterranea; Ciampiiius, de Sacris Ae- 
dificUs Cap. k aliique r^centiores. Acca Episcopus, ut 
refert Beda Lib. Y Historiae Cap. 21 acquisitis unde- 
cumque Reliquiis Beatorum Apostolorum et Martyrum, 
in veuerationem illorum Altaria aedificavit distinctis por- 
ticibus intra muros Eaclesiae. Apud laudatum B^^dam 
lilissas actas in cunctis Oratoriis Monasterii, alia hujus- 
modi occurrunt passim in Actis Sanctorum. et in Chro- 
nicis ac Ritualibus Monachorum , sive fuerint Oratoria 
a corpore Ecclesiae muro sejuncta , sive Altaria sub 
eodem tecto; quae sane muUiplicatio inutilis proculdu- 
bio fuisset, si non nisi semel in die Sacrificium oflerre 
in eadem Ecciesia licuisset. 

CAPUT IV. 

DE BIISSA PRO DEFUNCTIS. 

L Apostolica traditio est Sacrificium pro Defunctis 
offerre. Tertullianus de Corona Militis Cap. III Obla- 
tiones inquit, jpro Befunclis annua die facimus» Similia 



330 

habet in Labro dg Monogamia, Cyrillus Hierosoiymita- 
nus Catechesi V Mysiagogica: Muximum , inquit , esse 
eredimus animarum juvamen^ pro quilnis offerlur ob- 
secratio sancti illius et tremendi, quod in AUari posi- 
tum est Sacrificii. S. Ephrem in Trstamento hoc uni- 
cum a fratribus flagitat : Comitamini me in Oratione 
in Psalmis, et in Oblationibus. Epiphanius Haeresi 75 
inter errores Aetii hunc enumerat, quod negaret offe- 
rendum esse Sacrificium pro Defunctis. S. loannes Chry- 
sostomus Homilia }\\ in Epislola ad Philippenses: Non 
frustra haec ab Apostolis sunt legibus constituta, ut in 
venerandis , atque horrificis mysteriis memoria eorum 
fiat^ qui decesserunl : Noverant hinc muitum ad illos 
lucri accedere, multum uttlitatis. Idem. s<»«'tit Homilia 
XXI in Acta Apostolorum , Homilia XXXII in Mat- 
ihaeum, et Homilia LXXXIVin Joannem. S. Ambro- 
sius id confirmat pluribus in Jocis , praecipue in Ora- 
tione funebri de obitu Satyri fratris sui, in Oratione de 
obitu Valentiniani, et alia simili de Theodosio Impera- 
tore. Sed et expressius in Oratione prima ad Missam 
feria sexta dicenda: Rogamus etiam te Domine Sancts 
Pater, et pro sptritibus fidelittm Defunciorum , ut sit 
illis salvs sanilas , gnudium , et refrigerium hoc ma- 
gnnm pietatis Sacramentum, S. Augnstinus tum alibi 
saepe , tam praecipue in Libro de "Cura pro mortuis 
gerendd eidem veritati suffragatur. Et Possidius Vita 
S. Auguslini Cap. XHI: Pro ejiis inquit, commendanda 
corporis depomtione Sacrifcium Deo oblatum est, et «e- 
pultus est. Damascenus Apostolicum hoe 'esse institu- 
tum Sanctorum Patrum testimonio ostendit. Nullus vera 
contra solemnem illam orandi pro raortuis consuetudi- 
nem ausus est loqui usque ad annum 3^9 , seu 350 
quo illam impugnare aggressus est Aetius quo ubi pri- 
mum Oblationes faciendas, fundendasque Orationes pro 
Defunctis negavit, a Patribus, ut haerelicus damnatus 
est. Idque patet ex Conciliis omnium provinciarum, in 
quibus fit mentio Saorificii pro Defunctis, tamquam re- 
ceptl et usitati Pro Africa Concilium lU Carthaginiense 
Can. 29 et IV Can. 79, pro Hispania Concilium Bra- 
carense I Can. 16 17 et 21, et Toletanum HI Can. 22 
pro Gallia Cabilonense II» et Aurelianense H Cao. 2^> 



^MCJ^I^ QQt PPffem. 

*9gfK^ OOi. t^!9s* 

pio Germania Wormatiense II Can. 10 et Moguntiuum 
Can. 48 exprimunt Orationes pro Derunctis. 

II. Leo Allatius*in suo Opere dt Purgatorio Orien- 
taljura Synodorum Canones bene muitos afTert, quibus 
utriusque Ecclesiae in hoc Catholico Dogmate perpe- 
tuam consensionem demonstrat. Et $ane inquit, Abra- 
ham Ecchellensis Praefai, in Catalogum Ebedjesu pag. 
23: Si qui$ $ci$citatur a quocumque Orientali , an $it 
locu$ aliqui$f in quo Animae Defunctorum crucianturf 
et an viventium $uffragii$ juvari po$$int , ut inde It- 
herentur , $tatim di$cet iia e$$ey et ab omnibu$ Orten- 
t€Uibu$ credi, Ita plane subdit Eusebius Renaudotius 
Tom. II Liturgiarum Orientalium pag. lOi: Certi$$ime 
inquit, quippe con$tat omne$ cuju$cumque linguae, aut 
Seetae Chri$tiano$ ex antiqui$$ima di$ciplina orare pro 
mortui$ in Liturqia etc. Tum eliam eo maxime con- 
firmatur , quod Liturgia nulla $it inter iam , muha$ , 
qma$ habent Syri Jacobitae , quae mortuorum comme* 
morationem non contineat. Nuila etiam apud Occiden- 
talos Missa est, in qua non oreturpro Defunctis. Ex 
praedictis omnibus perspicue refeliitur impudentissimum 
Kemnitii mendacium qui in tertia parte Examinis Con- 
cilii Tridentini Tract, de Purgaiorio , consuetudinem 
sacrificandi pro mortuis fuisse quidem alicubi, sed non 
in tota Ecclesia temere scribit. Praeterea mortuos fi* 
delium vivorum precibus apud Deum juvari, ot a pia- 
cularibus flammis , quibus in Purgatorio ipsi torquen> 
tur liberari posse aperte satis demonstrant Societates 
illae, quae Octavo Saeculo in commendationem mortuo- 
rum institutae sunt, et perpetua Anniversaria, quae ad 
eoram animas poenis eximendas frequentari coeperunt. 
De hujusmodi Societatibus insignis extat locus apud Ve-. 
nerabilem Bedam* qui pro mercede Vitae S. Guthberti 
Caotuariensis Episcopi a se conscriptae haec rogat in 
Prologo ad Eadfridum Episcopum Lindisfarnensem, me 
defuncio pro redemptione animae meae, qua$i pro fa- 
miUari$i ae vernaculi veetri orare^ et Mi$$a$ facere , 
et nomen meum inter vcstra $cribere dignemini. Plures 
etiam hac de re, sive pro obtinjendis Defunctorum Suf* 
fragiis leguntur S. Bonifacii Episcopi et Martyrls Epi- 
stolae inter eas extat trigesima quinta, quae est Bug- 



332 

gae Abbatissae in Angtia ad ipsum Bonifacium scriptd. 
anno 719 , in qua eadem ab iiio postulat Sanctaruni 
Missarum Oblationes pro anima cujusdam propinqui 
sui nuper defuncti ; ibidem pariter extat Epistola 62 
Lulli IVJoguntini Antistitis ad Deneardufai aliosque Pre- 
sbyte^os in Thuringia degentes inscripta, qua ex nun- 
tio in Germaniam perlato de obitu Stephani Papae III 
an. 757 triginta Missas ab unoque Sacerdote pro mor- 
tuo Pontifice celebrari praecepit. Verba ipsius haec 
sunt circa finem Epistolae: Misimus^ inquit, vobis no- 
mina Romani Pontificis, pro quo unusquisque vestrum 
triginta Missas cantet juxta consuetudinem nostram. 
Notanda sunt porro illa verba juxta consuetudinem 
nostram : quibus antequam hac de re Ecclesiae tra- 
ditionem expresse significari liquido patet. Mabillonius 
in Annal. Bened. Tom. II ad annum 709 refert S. 
Wilfridum Eboracensem Episcopum sub vita suae ter- 
minum designasse , et expresse testamento statuis8e«, 
ac delegasse Tasbertum Ripensis Monasterii a se in 
Anglia constructi Abbatem , qui singulis per annum 
diebus pro eo Missam singularem celebrari faceret. 
£t S. Anseimus Cantuariensis Episcopus et Ecclesiae 
Doctor , qui dum esset Prior Beccensis Monasterii , 
Missam pro defuncto Monacho Osberno per integrum 
annum quotidie celebravit , aut celebrari fecit , uti in 
ejus Yita apud Bollandianos ad diem 21 Aprilis Tom. 
II pag. 870. luxta Missalis Rubricas , Missae priva- 
tae pro Defunctis quocumque die dici possunt praeter- 
quam in Festis duplicibus, et Dominicis dtebus. Item 
quibus diebus de Festo duplici nullum Officium institui 
potest, Missae pariter Votivae, ac pro Defuoctis omit- 
tuntur. Id observandum contigit infra Octavas Epipha- 
niae Domini , Paschatis , ac Pentecostc^s. Licet autem 
infra Octavas Corporis Domini, ac Natalis ejusdem de 
^Festo duplici celebritas agatur, Sacra tameo Rituum 
Congregatio annis 1670, ac 1700 vetuit, ne Solemnia 
pro Defunctis eo tempore jndicerentur. Idem oronino 
praecipitur, quum Sacrosancta Eucharistia palam ex- 
posita adoretur. Sanctus Thomas docuit 4 Di$t. h& 
quaest. '1 art. 3 quod ex parte Saerificii Misiae aequa^ 
liter prodest Defuncto, de quocunque dicatur; ex parte 



-m 333 rn^ 

tamen oralionum magis prodest illay in qua sunt ora-^ 
times ad hoc deUrminatae : ob hanc causam de qui- 
busdam pns homioibus traditur, qui Missam pro De- 
functis iquotidie celebrare voluerunt. Illis tamen omis- 
sis, quae instinctu divino , afflatuque facta fuisse pu- 
tandum est. 

CAPUT V. 

DE HORA LOCO ET APPARATU QUIBUS MISSA 
CELEBRARI INCOEPIT. 

1. Tempore persecutionum cum Fideles omni solici- 
tudine et industria paganis occultarept .sacra mysteria; 
eos nocte, aut saltem summo mane tenebris adhac ter- 
rae faciera occupantibus celebrare necesse erat : alio- 
quin si de die convenissent , facili negotio ab infideli- 
bus et nominis Christiani infensis hostibus deprehendi 
potuissent. Hinc et Apostolus cum esset Troade nocte 
fregisse panem refertur. Hinc Plinius Secundns Lib. X 
Epistola 97 ad Troianum scribit : Quod soliti essent 
stato die ante lucem convenire, Hinc et apud Minucium 
Felicem Christiana Religio dicitur natio latebrosa , et 
lucifugax. Hinc nocturnae comocationes, apud Tertul- 
lianum , et coetus antelucani apud eumdem. Reddita 
postmodum Ecclesiae pace certa hora rei divinae ce- 
lebrationi tributa est, diversa tamen pro dierum, tem- 
porumque diversitate. Horam tertiam quoiibet die fe- 
sto servatam semper fuisse veterum Patrum pervincit 
auctoritas. Gregorius Turonensis in VitaS. Nicetii, Hora 
tertia, inquit, cum populus ad Missarum solemnia con- 
veniret. Gregorius iVIagnus Homilia 37 in Evangelia de 
Cassio Narniensi Episcopo sefrraonem habens ait: Obla- 
turus Sacrificium ad horam tertiam venerat. Apud Re- 
ginonem Prumiensem Abbalem Lib. I de Ecclesiastica 
Disciplina inter ea, quae Episcopus Paroecias suae Dioe- 
cesis perlustrando inquirere debet unum illud est num. 
29 Si Missarum solemnia non ante horam tertiam. ce- 
lebrentur. Idera usus hora tertia Missam celebrandi et 
apud Graecos obtinuit , uti docet Nicetas Pectoratus. 
Missa enim privata saltem post Matntinum et Laudes 



^ 334 m^ 

dici potest tantum quacumque hora ab aurora usque 
ad meridiem. Ita ex Rubrica Missalis, et ex Cap. Ne- 
cesse est de Consecratione dist. /. Hinc non potest am- 
plius nunc celebrari tempore Yespertino ex Constitu- 
tione IV S. Pii V incip. Sanctissimus, ubi omnia pri- 
vilegia quoad hoc revocantur ; ^nec post horam Nonam 
ex Constitutione XIV Innocentii IV incip. Sub Caiho- 
licae. Quare nunc iuxta Sotum tempus statutum Misr 
sis celebrandis ab initio Aurorae usque ad Meridiem 
quocumque tempore anni decurrit, nisi aliter ex nova 
privilegio concessum fuerit. In terris infideHum cele- 
brari potest una hora ante Auroram, et una hora post 
meridiem ex Constitutione Pauli V Ex omnihus, Missa 
autem Conventualis, et Solemnis hoc ordine dici debet. 
In festis duplicibus, et semiduplicibus , Dominicis , et 
infra Octavas dici debet post dictam in Choro horam 
Tertiam. Ita ex Amalario Lib. III Cap. hi , idque ea 
fortasse ratione praeceptum , quod ea hora Christus 
in Crucem ascenderit idest iinguis ludaeorum claman- 
tium Crucifige, quasi Cruci affixus sit ; vel quia ut ait 
Badulphus, hora tertia missus fuit Spiritus Sanctus. In 
festis simplicibus , et feriis per annum Liturgia sacra 
habenda est post Sextam dictam in Choro. In Adventu 
autem, Quadragesima, Quatuor temporibus, etiam in- 
fra Octavam Pentecostes , ex Vigiliis quae jejunantur, 
quamvis sint dies solemnes, Missa de tempbre cantari de* 
bet post Nonam. Cantanda est post Sextam in Profes- 
tis , qualia sunt festa simplicia, et Feria , quia ut ait 
Alcuinus Lib. I Cap. 113 Christus hora sexta manibus 
Gentilium crucifixus est. Laetitia in Festis horam Ter- 
tiam requirit , luctus Nonam. Cantanda vero est post 
Nonam in diebus jejuniorum quia ut ait Micrologus , 
jejunium olim usque ad vesperam protrahebatur. Missa 
Defunctorum dicenda est post Primam diei ; est enim 
properandum in sufTragiis Defunctorum. In die vera 
Commemorationis omnium Fidelium Defnnctorum,Missa 
Conventualis post Nonam dicitur, quia eo die est prin- 
cipalis, et quia denique hora Nona moeroris est, ut in 
die jejunii. 

II. Generatim loquendo, Sacrificium Missae in Tem- 
plis ab Episcopo, «ad quem solum Consecrationis aucto- 



<^ 335 m^ 

ritas spectat consecratis , vel ab ipso , aut a simplici 
Sacerdote ejusdem usu benedictis , vel in privataruro 
etiam aedium Saceliis , accedente legitima facultate , 
est celebraiidum. Apostoloruro aetate occurrit textus , 
qui de Sacrificii luco aliquid nobis indicare videtur. In 
Act. Apostolorum Cap. XX ubi de conventu in tertia 
domus contignatione ad frangendum panem habito scri- 
bitur. Praeterea fuere tunc temporis loca Deo dica- 
ta , in quibus solebat popuius orare , Synaxim age- 
re, audire verbum Dei; illaque Io6a Ecclesiae diceban- 
tur , ut colligitur e\ Apostoio ad Corinthios Cap. XI 
V. 22 scribetite : Convenientibus vobis in unum audio 
scissuras esse inter vos £t paulo post: Numquid domos 
non habelis ad manducandum el bibendum, aut Eccle- 
siam Dei contemnitisf Quaerenda igltur subsidia in hanc 
quaestionem ex Fastis Ecclesiasticis, e quibus, ut Ba- 
ronius adnotat ad A. C. 57 edocemur, ab ipsis Eccie- 
siae primordiis complura fuisse Tempia, in qtiibus Missa 
celebrari consuevit quaeque Dominicum , Domus Dei , 
Basilica, Mcmoria, Martyrium, Titulus appeilabaiitur. 
Saevrentibus (1) dein persequutionibus , si in Templo 
celenrandi copia non daretur , nullus ferme non erat 
locus , in quo Sacra Mysteria non peragerentur : quo 
spectant verba Dionysii Alexandrini apud Eusebiiim Lib. 
YII Historiae Ecclesiasticae Cap. 22: Quivis locus. . . 
ager , soliiudo , Navis , stabulum , carcer ad sacros 
Conventus peragendos fuit. In Actis S. Saturnini , et 
Sociorum Martyrum Dominicum, et Collectae in priva- 
tis domibus ceU^bratae dicuntur. Porro Sacros Conven- 
ius peragere , CoUectas , et Dominicum celebrare sunt 
dicendi modi illius aetatis , qui ad Missae Sacrificium 
referuntur. Romae autem, dum persequutio vehementius 
saeviebat, in Arenariis, et Cryptis sacra peragebantur, 
convenientibus iliuc Fidelibus ut Sacrificii absque per- 
sequutorum metu participes efTicerentur. In carceribus 
etiam Mysteria oliro oblata fuere , ut ex S. Cypriani 
Epistola y ad Presbyteros, et Diaconos eruitur. Hinc 
coDstans viguit disciplina ut in Templis, nisi necessitas 

(1) Vide opas nostruin ctii titulus : Antiquitatum Christia- 
narum Jnstitutiones Tomns I Liber II Caput I. 



.<m 336 g^ 

contrarium praeciperet, iDcrueDtuin Sacrificiuni Divido 
Numini exhiberetur , luculenter id tradeote S. BasUio 
tibro de Siptismo Cap. YIII , et Cyrillo Alexandrino 
tdbro adversus Antropomorphdtas Cap. XXII. Olim ta- 
imeD per Can: Sicut de consecratione DisL l.Episcopis 
facultas competebat alia etiam loca, et privata Oratoria 
designandi , in quibns Sacrificium perageretur. Id vero 
iis per Sacram Tridentinam Synodum ademptum , et 
omne jus privata Sacella concedendi ad Sanctam Sedem 
Apostoiicam retractum fuit. Quamquam autem compe- 
rimus, nequaquam concessum esse Missas alibi, quam 
in Templo , aut Oratorio Sedis Apostolicae auctoritate 
constituto celebrare; urgente tamen nece&sitate , etiam 
in itinere, sub dio, in castris, et alio quovis decenti , 
et hpiiesto loco Sacrificium offerri potest , dummodo 
tabula Altaris consecrata ceteraque sacra ornamenta 
adsint. 

III. Recta methodus postulat, ut investigemus , quo 
tempofe , et quo apparatu Missae Sacrificium inchoa- 
verit. £t quidem quod ad primum attinet, ex Evange- 
lio constat, et a Concilio Tridentino confirmatur, lesum 
Christum per haec verba: hoc facite in meam comme- 
morationem , in ultima Coena non modo Missam , ve- 
rum etiam Saceniotii ordinem iustituisse. Quaeritur ita- 
que solum, quonam tempore Apostoli Divino praecepto 
obtemperantes incruentum Sacrificium primum obtule-. 
rint? Toto post Christi mortem triduo oblatum fuisse 
negat communis Doctorum opinio. Inter argumenta , 
quae a P. Theophilo Raynaudo afferuntur , illud po- 
stremum non est , quod inscribitur : De prima Missa 
Opp. Tom. VI Lib. I. Cap. 5. Postquam ibi asseruit 
Apostolos ob amantissimi Praeceptoris mortem moerore 
pene confectos, et velut oves interfecto Pastore disper- 
sos, per illud Triduum Sacrificio abstinuisse» ipsos dein- 
de revocato ad vitam Domino incredibili voluptate ex- 
citato primum Deo Sacrificio obtulisse^ affirmat, ut su- 
premum ipsi cultum persolverent, vel ut gratias age- 
rent pro redivivo Praeceptore, vel ut memoriam acer- 
bissimae ejusdem Passionis recolerent, vel denique, ut 
Fideles, ac se ipsos singulari laetitia recrearent. E con- 
trario Cardinalis Bona Rerum Liturgicarum Lib. I. Cap. 



-m 337 m- 

$ prjmuin Sacrificium in Pentecostem usque proroga- 
tum existimat, quum super eos de Coelo Paraclitus Im- 
missus fuit; idque aflert argumentum, quod lex vetus 
osque ad Pentecostem vim suam retinuerit, quum nova 
nondum satis promulgata esset, ideoque, non decebat 
«latum offerri Sacrificium Sacerdotio nondum transla- 
to, Huic quidem sententiae congruit Sacrarum Littera- 
Tum anctoritas, in quibus Apostoli simul in Coenaculo 
CQ^cti ante illapsum Paraciiti describuntur perseveran- 
t$t unanimiter in oratione. Deinde quum dies Penteco- 
stes complerentnr, et sub variis linguis in illos Spiritus 
Sanctus descendisset, tunc quoque, erant perseverantes 
in communicatione fractionis panis, et orationibus. Quod 
ad primum Missae apparatum spectat; quidquid de S. 
PauH penula disceptetur , utrum sacra vestis, an volu- 
men sacrae tegis fuerit: illud affirmamus cum SS. D. 
N. Benedicto XIV, quod licet non ea/lem pompa, ea- 
demque magniflcentia, qua posterioribus Ecclesiae Sae- 
cnlis, sancta Mysteria celebrata fuerint; Apostolos ta- 
men super Altare rem Divinara fecisse , ut ex verbis 
S. Pauli patel: Habemus Altare, de quo edere non ha- 
hent potestatem . qui tabernaculo deserviunt. Affirma- 
mus etiam, eos ad imitationem lesu Christi, Calice usos 
fuisse , et Patena , uti ex antiquissimorum Librorum 
testimonio liquet, cuiusmodi est Lilurgia, quae S. la- 
cobo tribuitur. Dicimus tandem esse veritati maxime 
consentaneum , quod Apostoli sacrum facientes indu- 
menta a communi usu remota assumpserint. Id enim 
et rei dignitati maxime convenit, et ludaeorum exem- 
plis ante oculos propositus suadebatnr. 

CAPUT VI. 

DE ALTARIS ORNATU PRO CELEBRATIONE MISS^. 

I. De Altaris ornatu dicendum nunc est , sine quo 
Missam celebrare, aut nefas est, aut indecorura. Con- 
sistit hic in linteis mundis tribus ab Episcopo, vel ab 
alio facultatem habente benedictis : in Altaris pallio , 
cujus color Festivitati congruet; in TaBellis Secretarum; 
in pulvino ; in duobus ad minimum Cereis ; in binis 
Vol. II. 22 



«ss^ 338 

ampullis , in nianutergio , et Cruce. Inter Candelabra 
Crux in Altari collocari solet» ab aspectu siquidem Cru- 
cis Sacordoti celebrandi Passio Jesu Christi in memo- 
riam revocatur , cujus passionis viva imago et realis 
repraesentatio hoc Sacrificium est , mortem cruentam 
Salvatoris nostri incruente exprimens > tamquam idem 
Sacrificium , quod in Cruce oblatum est, quamvis di- 
-verso modo oiTeratur. Ideo Sancti Patres, ut Seraphi- 
cus Bonaventura testatur Libro de Myslertis Mmae^ sta* 
tuerunt ne quisquam Missas agat , nisi in Aitari adsit 
imago Crncifixi. Praeterea concors pene est Tbeologo- 
rum opinio, etiam in Altari, ubi Sanctissima custoditur 
Eucharistia, Crucis Imaginem esse collocandam. Neque 
officit, quod eidem Tabernacuio parva Crux cum Ima- 
gine Salvatoris semper prefigatur. Hoc epim nulia ra* 
tione sufiicit , ut expresse censuit Congregatio Sacro* 
rum Rituum anoo 1663 in Indice Decretorum quem 
Meratus exhibuit part. 2 Tom. 1 num. 4^00 ubi haec 
leguntur verba : Crux parva cum Imagine Crucifixi 
posita super Tabernaculum , in quo asservatur inclu" 
sum Sanctissimum Sacramentum in Allari, nonestsuf- 
ficiens in Missa , sed poni debet alia Crux in medio 
CandelaJbrorum, Hinc SS. D. N. Benedictus XIV ani- 
madvertens hunc in plures Ecclesias abusum irrepsis* 
se, ut aut sine Cruc^, aut cum exigua, ac tenuissima 
Sacrificium ofTerretur; sapientissimam anno 1746 edidit 
Constitutionem in qua diserte, ac severe prohibet: Nt 
Missae Sacrificium in his Altaribus celebretur , quae 
careant Imagine Crucifixi , vel ipsa incommode sta- 
tuetur ante Presbyterum celebrantem , vel ita tenuis^ 
et exigua sit, ut ipsius Sacerdotis , et populi assisten- 
tis oculus pene effugiat. Quod alienum esse a Legi- 
bus, Rubricis , et Institutis Ecclesiae , contrarium Sa- 
crae antiquitati , et moribus Ecclesiarum Orientalium 
invictis argumentis demonstrat. Pfaeterea Crucem non 
Dudam , sed cum Redemptoris effigie in Altari statui 
deberi asserit. Nam licet in Missalis Rubrica sola Crux 
commemoretur ; id tamen magis in Ceremoniali Epi- 
scoporum diiucidatur, et Crucifixus clare exprimitur.. 
Quod etiam communi totius Ecclesiae consuetudini con- 
sentaneum videmus, 8i vero in Altaris tabula Crucifi-^ 



^ 339 «9h 

Xus vel pictus vel coelatus prioiuin locum obtineat, Crii- 
cifixum interCandelabra ponendum minime necessarium 
arbitratur , lit Congregatio SS. Rituum anno 1663 re- 
spondit. Quae itidem circa quaestionem: An mper Al- 
iare, in quo Sanctissimum Sacramentum expositum est, 
Crux de more collocari debeat ; in tamque variis Do- 
ctorum sententiis media via procedens anno 17ii^l die 
2 Septembris ita decrevit : ut quaelibet Ecclesia mo- 
rem et institutum, quod antea servaverat, in posterum 
quoque retineret. 

11. Communia omnibus Ecclesiis sunt Candelabra, a- 
liaque vasa affabre facta ex auro, argento, aliove me- 
tallo, quibus fixae candelae, vel ellychnia oleo fota ac- 
cendebantur ad praebendum lumen, ab ipsis Apostolo- 
rum temporibus fuisse in Ecclesia, inde ostendit Baro- 
nius anno 58 quia hic usus jam ante vigebat apud He- 
braeos, quibus in Templo, et lucernae succensae erant, 
el aureum Candelabrum pretiosissimum , Exodi Cap. 
XXV egregie descriptum. Quam vero sumptuosa haec 
essent, satis expresstim habemus apud Anastasium, et 
alios , qui Summorum Pontificum donaria recensentes 
frequenter enumerant pharos coronatos, lampades cum 
delphinis, et lucernas aureas atque argenteas, (nultique 
ponderis, in quibus non solum cera, et oleum commu- 
ne , sed aliquando oleum pretiosissimum et opobalsa- 
mum incendebatur. His autem vasis dives erat Eccle- 
sia etiam sub ethnicis Imperatoribus, qui ipsam deva- 
stabant. In Actis enim Proconsularibus traditae legun- 
tur in Africa ministris Diocletiani lucernae argenteae 
septem , aeneae undecim cum catenis suis , candelae 
breves aeneae cum lucernis suis septem. S. Lucas Act. 
Cap.XX V.7, et 8 bene multas accensas lampades eo loci 
extitisse refert, ubi S. Paulus longum sermonem habuit 
prima hebdomadae dre, quam S. Joannes diem Domini 
nuncupavit. Ad annum 230 insigne prodigium contigit, 
quo Deus lerosolymitanam Ecclesiam luminum laetitia 
orbatam remanere non passus est, Eusebius enim Hi- 
storiae Ecclesiaslicae Lib. VI Cap. 7 memoriae prodit, 
cum oleum defecisset , lampades omnes , S. Episcopo 
Naricisso jubente , aqua ex proximo puteo hausta re- 
pletas melius arsisse, quam si optimo oleo refertae fuis- 



sent. £st et Canon III ^postolorum , ne liceat aliquid 
aliud ad AUare ofTerre praeter oleum ad luminari^, et 
incensum tempore sanctae oblationis. Athanasius in Epi- 
fttola ad Orthodoxos de Arianorum persecutione ethni- 
cos ab illis in Ecclesiam introductos conqueritur , qui 
Gandelabra deposuerunt, et cereos idolis incenderunt. 
Eumdem luminum usum indicat Paulinus Natali III S. 
Felicis : 

Clara coronantur densis altaria lycnis, 
Lumina ceralis adolentur odora papyris, 

Et S. Hieronymus in Libro contra Vigilantium ait: Per 
iotas Orientis EcclesiaSf quando legendum est Etange- 
lium, accenduntur lumina jam sole rutilante, non uti- 
que ad fugandas tenebras: sed ad signum laetitiae de- 
monslrandum. De luminum usu in Ecclesiis loquuDtur 
Tertullianus, S. Ambrosius, S. loannes Chrysostomus, 
S. Auguslinus , Eusebius. Et Isidorus Lib. VII Origi- 
num Cap. Xll hanc rationem addit ut sub typo lumi- 
nis corporalis illa lux ostendatur, de qua in Evangelio 
legitur : erat lux vera, quae illuminat omnem hami' 
nem. Praeclare item Micrologus Cap. II: luxta Roma- 
num Ordinem nunquam Missam absque lumine celebra- 
mus, non utique ad depellandas tenebraSj cum sit clara 
dies^, sed potius in typum illius luminis, cujus Sacra- 
menta ibi conficimus sine quo et in meridie palpamus^ 
sicut in nocte. Symbolica causa ex Veteri , et Novo 
Testamento depromitur. Jussit olim Deus, Exodi Cap. 
XXV fieri Candelabrum, et septem in eo locari lucer- 
nas, Cap. XXVII offerri jussit oleura ex oliva, quo lu- 
cernae alerentur. In Psalmis ^ Deo petimus, ut lucem 
suam ad nos trasmittat. Lumina insuper hinc et inde 
accensa indicant splendorem Doctrinae Christi, qua ii- 
luminati ludaei et Gentiles ex umbris, et errorum no- 
ctis tenebris in admirabile Evangelii lumen conversi 
sunt. Lumina juxta Innocentium III significant etiam 
fidem populorum , vel charitatem Christi in Sacrificio 
ex Biel. 

III. Linteorum, quibus Altaria tegebantur, usum fuis- 
se antiquissimo more receptum, Optatus Milevitanus te- 



m 3^1 m^ 

statur , et pulcherrimum habetur Concilii Rhemensis 
decretum: Vt mensa ChriUi, idest Altare, uhi Corpus 
Domini consecratur, ubi sanguis ejus hauritur, ubi San- 
ctorum Reliquiae reconduntur, ubi preces , et vota po- 
puli in conspectu Dei a Sacerdote offeruntur, cum omni 
veneraiione honoretur, et mundissimis Linteis, et PaUiis 
diligentissime cooperidtur. Hae numero fuerunt ternae, 
et prima quidem ceteris aliquantulum vilior substrato- 
rium appellabatur; cui duae, aliae, syndones dictae, su- 
perimponebantur. Lintea hujusmodi exhibent , et re- 
praesentant vel hnteamina , quibus Christi Corpus in 
Sepulchro in\oIutum est, et ideo in Actis Ecclesiae Me- 
diolanensis mappae hujusmodi dicuntur Siudones ; vel 
repraesentant candorem sacrae humanitatis Christi, et 
ideo non vacat culpa uti in Sacrificio mappis immun- 
dis, vel alias indecentibus. Ex quo in lure dicantur lin- 
tea deducitur, mappas debere esse pannum ex lino con- 
fectum. Insuper ad idem pertinent vasa aurea, et ar- 
gentea , flores, thecae pretiosae cum Reliquiis Sancto- 
rum, et alia ejusdem generis, quae licet necessaria non 
sint, solent, tamen ad ornatum Altaris adhiberi. Theo- 
doretus Lib. I Historiae Ecclesiasticae Cap. 29 loquens 
de Encaeniis , sive consecratione Templorum , quae a 
Constantino Magno Hierosolymis aedificata fuerunt, di- 
vinum Aitare aularis regalibus , vasisque aureis omni 
genere gemmarum collucentibus ornatum fuisse refert. 
De Floribus positis in Altari testimonium habemus S. 
Augustini Lib. XXII de Civitate Dei Cap. 8, ubi re- 
fert, quod Martialis quidam Christianae Religionis ho- 
stis conversus est ad lesum Christum propter oratio- 
nem factam ab ejus senero in Oratorio S. Stephani , 
et propter flores, qui ex Martyris Altari desumpti erant. 
Sanctus Severus , ut de eo refert Gregorius Turonensis 
Libro De Gloria Confessorum Cap. 50: Soiitus erat flo- 
res liliorum tempore quo nascuntur coUigere , ac per 
parietes hujus aedis appendere. 



CAPUT VII. 

D£ PIETATE, AC RELIGIONE IN SACRO CELEBRANDA A£- 
CESSARIIS , AC DE TEMPORE , QUOD ILLIS IMPENDI 
DEBET. 

I. Sacerdos Missam auspicaturus primo seipsum ad 
tantum opus disponit, ut sit purus mente, et corpore. 
Si Sacerdotibus Veteris Legis, quibus omnia in. figura 
contingebant , uti babetur I ad Corinthios Cap. X v. 
6, dictum fuit Isaiae Cap. IV mundamini , qui fertis 
vasa Domini , quanto magis Novae Legis Sacerdotes , 
qui non carnes taurorum , aut vitulorum , sed yerum 
iilum agnum Dei , qui tollit peccata mundi , sacrifica- 
luri sunt, mundi corde, et corpore esse debent. Et ani- 
mae quidem puritatem comparat sacramentali Confe^- 
«ione, si alicujus culpae sibi d)nscius sit. Id enim Apo- 
stolus praecepit dicens : probet autem se ipsum homo , 
et sic de pane illo edat^ et de Calice bibat: qui enimr 
manducat^ et bibit indigne; judicium sibi manducat et 
bihit. Idco Chrysostomus initio suae Liturgiae ait: Sa- 
cerdos divinum mysterium peracturus ante omnia con- 
fiteri , et cum omnibus reconciliatum se habere debet. 
£t in Liturgia Easilii exclamat Pontifex: Sancta Sanctis. 
Hoc ipsum Cyprianus apertissime docet Libro de La' 
psis. Ideo antiqui Sacerdotes suam semper infirroitatem 
suspectam habentes, humanique cordis pravos et pro- 
fundissimos recessus formidantes ; in quibus saepe la- 
tent minuta et occulta peccata, scientes quoque multa 
Don advertentibus irrepere , multa e memoria excide- 
jre , cum timore et tremore in *opera poenitentiae vn- 
cumbebant, et sacris operaturi prolixis precationibus , 
quas Apologias vocabant, ad ostium divioae Misericor- 
diae pulsabant, ut ab omni macula expurgarentur. Plu- 
res hujusmodi Apologiae extant in priscis Sacramento- 
rum Libris , quarum praecipuae apud Menardum legi 
possunt pag. ^h^ et infra in Appendice. Dicuntur au- 
tem Applogiae , quia in his Sacerdos excuset et pur-- 
gat se , qtiod peccator et indignus ad sacra mysteria 
accedere praesumat. Observat Menardus eas olim legi 



«is» 343 m^ 

«onsuevisse ante Offertorium, cum peracta Missa Cate- 
chumenorura incipiebat Missa Fidelium ; sed in ea , 
quam edidit Illyricus pler^que dicuntur ante Introitum 
'et dum Gloria in excehiSj et Graduale cantantur. 

II. Praeter Apologias erant aliae orationes praepara- 
toriae , quas Georgius Pachymeres Xlpori.\i\ffrtxas vo- 
cat, quod ante TiXiriw teleten seu Sacrificium dice- 
renturt Preces vero praeparatorias, easque prolixas sem- 
per in usu fuisse, crebris Sanctorum exemplis docemur» 
qui tandiu in Oratione perseverabant, donec gratia Spi- 
ritus Sancti mirabiliter imbuti, ejus virtute et impulsu 
ad celebrandum excitarentur. Usus quoque quorumdam 
Psalmorum ante Missam antiquus est. Yetus Missa ab 
Illyrico edita antequam Sacerdos sacris vestibus indua- 
tur, dici mandat, si tempus permiserit , flexis genibus 
€oram Altari septem Psalmos Poenitentiales rum Lita- 
m*a, et aliis proUxis precibus, post quas sequuntur alii se- 
ptem Psalmi. Missale Hispalense editum anno 1534 Ju- 
bet dici septem Psalmos Poenitentiales , cum reliquis, 
qui hodie notantur in Missali Romano, et legyntur ia 
plerisque Missalibus manuscriptis Bibliothecae Vatica- 
ticanae. Micrologus Cap. I Presbyter; cum se parat ad 
Missam juxta Romanam consuetudinem decantat hos 
Psalmos, Quam dilecta, Benediocisti, Inclina Domine, 
et Credidi. Deinde Kyrie eleison, Pater Noster , cum 
precibus et oratione pro peccatis. Quidam praemittunt 
Hymnum Veni Creator Spiritus. Spectat etiam ad ani- 
mae puritatem comparandam, ut Sacerdos quantum est 
in se, pacem cum omnibus habeat, nec ulla sit ei que- 
rela adversus aliquem. Ita Chrysostomus initio suae Li- 
turgiae , et Pontificale Graecorum in principio ordinis 
Liturgiae Patriarchalis. Cum enim Sacrificium Symbo- 
lura pacis sit, et mutuae unionis professio ac protesta- 
tio , necessaria prorsus est ante sacram Synaxim cum 
fratribus reconciliatio, ne Sacramentum unionis, et pa- 
cis sine pace, et unione recipientes , mendaces coram 
eo inveniamur , qui est Deus pacis et dilectronis. Ac- 
ceditlotio manuum, quam ex quodam naturae instin- 
ctu ipsimet Ethnici sacrificio praemittebant. Eadem Re- 
ligio Hebraeis fuit , legimus enim Cap. XXX Exo- 
di , po^itum in Templo Labrum aeneum cum aqua , 



^ Sih^ m^ 

ut quando Sacerdotes iogressuri erant Tabernaculoat 
Testimonii , et accessuri ad Altare manus antea lava- 
rent. Hinc probabile est hivic ipsum morem ad Chri- 
stianos fluxisse ut fontes ante fores Templorum collo- 
carentur, quatenus Sacrificia vel preces oblaturi pura& 
ad Deum manus levarent sicut Apostolus scripsit I ad 
Timotheum Cap. II et externa lotione internae purita- 
tis admonerentur. Ex veteri igitur Ecclesiae fnstituta 
Sacerdos lavat manus ante sacrum, Deum interim exo> 
rans, ut sicut exterius abluuntur manuum inquinamen- 
ta, sic ab eo mundentur interius sordes mcntis. Indu- 
tus Sacerdos sacris vestibus panem et vinum ad usum 
Sacrificii praeparat; quod a Latinis in Sacrario, a Grae- 
cis in Prothesi fit. £t Latini quidem nulia caeremonia 
in pane praeparando utuntur, nisi quod Hostiam Pate- 
nae superponunt , et praeparant ante Missam. Vinum 
vero infundunt Caiici, et aqua miscent in Altari, post 
oblationem. At Graeci majori apparatu hoc ipsum prae- 
stant in minori Altari ad laevam majoris posito, in quo- 
dona sftcranda primo proponuntur, et primam quodam- 
niodo sanctificationem precibus Sacerdotis accipiunt. 

in. Scriptores Liturgici juxta Rubricam , temporis 
spatium, quod in Missae celebratione impenditur , du- 
plex constituunt ; videlicet interius , et exterius. Pri- 
mum quidem in recta, et integra verborum pronuncia- 
tione, in precibus, caeterisque rebus, quae a sacris ri- 
tibus praescribuntur , attente , et decenter absolvendis 
collocatur; alterum vero illud est, quod pietati Sacer- 
dotis liberum relinquitur. Admonent tamen , ut proli- 
xitatem quo possunt studio singuli evitent, ne fastidium 
populo afferatur. De illa sane sermonem habebat S. 
Philippus Nerius, quum Sacerdotes, qui in sacro pera- 
gendo coelesti voluptate supra modum cumularentur ,. 
hortari solebat , ut dieerent: Non palam has delicias t 
sed clam in cuMculo magis optarem. Itaque, si spatium 
temporis interius » quod requiritur in iis omnibus rite 
perfieiendis, sedulo perpendatur, non ita brevi tempo* 
re, ut multi existimant, sacrum expediri potest, sed ex 
unanimi Scriptorum opinione, ad tertiam horae partem 
saltem debet pertingere, neque horae dimtdium exce- 
dere. Haec sententia pariter continetur in illa Institu- 



«4» 3i5 

tione , quae in appendice postremi Rotnani CoQcilii ex- 
cusa fuit. Igitur paryi faciendi sunt inepti quorumdani 
seriAones , qui nulla pietate praedifl pravam consuetu- 
dinem tueri contendunt , ob quam nulla habita hono* 
ris ratione rem divinam conficiunt, et praeciplti lingua 
omnia perturbant. lactant igitur in populum , Missas 
prolixas fastidium gignere; Agnum Paschalem, qui Chrl- 
stum Dominum exprimebat, ea lege fuisse ludaeis pro- 
positum ut coroederent festinanter ; Sanctum Thomam 
Cantuarianensem Archiepiscopum in Sacro peragendo 
vaide expeditum ; postremo satis esse, si omnia legan- 
tur, et nihil eorum , quae praescripta sunt omittatur; 
nullo autem pacto constitui debere tempus, quod Sacro 
absolvendo insumatur. Praterea nihil ducendae sunt in- 
justae illorum querimoniae , ac fastidium , qui Missae 
Sacuficium celerrime absolutum expeterent. Plurimi e- 
nim numerantur, qui pietate insignes ob ejusmodi bre- 
vitatem graviter animo commoventur, eosque Sacerdo- 
tes summopere commendant, qui pie , et eo temporis 
spatio , quod supra definltum fuit , Sacrum conficiunt. 
Prae caeteris tradit Cardinalis Baronius ad annnm Chri- 
sti ^-IS sub finem num. 35, S. Augustinum inter alia 
mala, quae vehementer arguere solebat, illud praeser* 
tim quorumdam extitisse, qui queruntur de proUxiiate 
Missarum. Qnod autem ad illam Exodi auctoritatem 
spectat pulchre eam Theophiius Raynaudus explicat 
Tom. XVI pag. 10: Nam quoad $igmficationem tran' 
situs quam celerrimi, Aegyptiis urgentibus , brevissime 
confecti, necessaria erat ea festinatio in Saerifido Agm 
consumendo ; quae ratio properandi cessat in hoc ne* 
gotio. Exemplum autem S. Thomae Cantuariensis illis 
procui dubio adversatur. Otinam, et illi tanta devotio- 
ne tanta cordis contritione, tanto dolore sancta perage* 
rent mysteria. Comedebat enim, ut in Vita' illius scri'* 
bit Gregorius XI , festinanter propter emissiones per 
Angelos malos, perniciosum scilicet vanarum cogitatio^ 
num superventum in Sacramentali Dominici Corporis 
perceptione non tardius^ non morosuSy non nova, frae» 
ierquam , quat in Canone constituta sunt^ adiungens : 
Yerum ea praesertim kora profundissimas, tamquam 
ex imimis pietatis visceribus lachrymas profundebat. 



3&^6 

Ipsoram oculis subjici potius deberet exemplum . Roge- 
rii Salesburiensis Episcopi, qui misere vitam absolvit, 
uti refert Guillelnius Neubricensis. quum sacrum uimis 
festinanter et sine debita pictate celebraret , qua arte 
sibi gratiam llenrici I Angliae Regis conciliaverat. In- 
super' inter caetera, quae in Concilio Constantiensi con- 
tra loannem XII prolata sunt, illud quoque locum ha- 
buit : Quod Missam raro currenterf sine devoiione ce- 
lebraret. Non semel etiam improvisa morte aliqui Sa- 
cerdotes oppressi fuerunt, quod probissimi homines di- 
vino sane judicio contigisse putaverunt ob indignam 
festinationem, qua rem divinam conficiebant, quemad- 
modum Pius Settala Dertonensis Episcopus testatur. 

CAPUT VIII. 

BE MISSAE INITIO. 

I. Cum ipsa Jesu Christi Ecclesia, pia illa consuetu- 
do , ut ex Tertulliano habemus enata est, ut omnium 
actionum nostrarum a Crucis signo ducatur initium. 
Quid igitur mirum , si id pariter in Sanctissima Chri- 
stianorum actione, Missae videlicet Sacrificio, fieri so- 
leat? In eo itaque Sacerdos a Crucis signo Sacra My- 
steria e^iorditur. Insuper Missam Crucis signo Sacerdos 
inchoat , quia sibi renovandam mortis Christi memo- 
riam proponere^ debet. Descendit sub infimum Altaris 
gradum Sacerdos, ut significet, se humiliari coram Deo: 
stat vero in medio ante Altare , locumque nobiliorem 
sibi propriom occupat , ut servet sui muneris dignita- 
tem. lungit manus ante pectus; idque humilitatis gra- 
tia. Post Antiphbnani Introibo recitat Psalmum ^2 Ju- 
dica me Deus. Hujus Psalmi suum quisque versum al- 
ternatim recitant Sacerdos et Minister, et ad finem Psal* 
mi alternatim pariter recitant Gloria Patri, Hunc Psal- 
mum David cecinit cum fugiens a facie Saulis, et exule 
patria ut declinaret Regis furorem , consolabatur sei- 
psum hac spe fretus quod reversurus esset tandem ia 
Urbem lerusalem, introiturus ad Altare Dei, ad offe- 
renda Sacrificia. Hoc ipsum Christianis apprime conve- 
nire palara' est. Exules enim a patria caelesti maero- 



rem exilii nostrl levare debemus spe patriae tandem 
repetendae. Sacerdos recitat hunc Psalmum alternatim 
cum Ministris , quia populi adstantis est, non secus ac 
Sacerdotis, accedere cum fiducia et laetitia ad Altare 
Dei, ad offerendum Sacrificium per manus Sacerdotis. 
Ideoque ea est Ecclesiae mens, ut adstantes hunc Psal- 
mum secreto recltent cum Sacerdote. Ili aliquibus £c- 
clesiis dicebatur tantum versus Introibo, non vero Psal- 
mus Judica , ut videre est in Missa antiqua Mozara* 
bum. In Ordine Bomano antiquo nihil legitur de Psal- 
mo ludica, neque de Antiphona Introibo. Primis Ec- 
clesiae Saeculis non erat unum , idemque omnibus in 
locis Missae exordium. Olim, Psalmus Judica me Deu$ 
teste Martene, recitabatur a Benedictinis, dum e Ye- 
stiario procedebant ad Altare. Hic mos servabatur olim 
in nonnulljs Galliarum Ecclesiis. In aliquibus Ecclesiis 
recitabatur in ipso Sacrario, antequam Sacerdos Casu- 
lam acciperet. Vertus afiirmat non amplius » quam a 
ducentis annis Bomanam Ecclesiam illum recitare coe- 
pisse inilio Missae. Sed errat, manifeste, Micrologus ad 
annum 1090 asserit Sacerdotem jam indutum ad Altare 
procedere, eodemque tempore dicere Inlroibo, et Sum- 
mus Pontifex Innocentius III ante annum 1200 nos mo* 
net tSacerdotem non dicere Confiteor^ nisi recitato ad 
Altaris pedes Psalmo Judica , quippe qui eum decet 
qui digne ad illud ascendere cupit. Ex eo tempore ita 
semper * ab iis qui Bomanum Bitum servant , recitari 
consuevit. Durandus Saeculo XIII hujus Psalmi in Missa 
recitandi consuetudinem adeo antiquam posuit ut eam 
€aeIestino Papae tribueret. Non defnere tamen , qui 
Psalmum quem diximus, ex pietate tantum recitari cr6- 
derent, eumque proinde omitterent; quod in causa fuit» 
ut in S. Pii y Bubrica statueretur, ne quis eum prae- 
(ermitteret. Praedictus Psalmus Judica etc. in Missis 
Defunctorum, tempore passionis omittendus est, idque 
propter ea verba : Quare triHis es anima mea ? Ista 
enim ad laetitiam invitant; parum igitur cohaerere vi- 
dentur cum lugubri Passionis, et Defunctorum Officio; 
ab his quippe non est fuganda tristitia. 

II. Sacerdos junctis manibus, et profundus inclinatus 
dtcit: Confiteor, sibique manu dextera ter pectus per- 



^ 348 »^ 

cutit dicens : mea culpa, Jungit Sacerdos manus , io 

abjectionis modum peccatoris rationi congruum coDsi- 

stit. Peccata nos in terram flectunt ; in eatn ergo Sa- 

cerdos defigit oculos, quos Publicani exemplo non audet 

ad Deum quem laesit, attollere. Sibi pectus percutit , 

est jampridem in more positum, ut ex proprii^ peccatis 

perceptus dolcftr ila exprimatur. Deum exorans Publica- 

nus sibi pectus percutiebat, dicens: propitius esto mihi 

peccatoH tuc. Cap. XVIII v. 13. Qui se dolore affe- 

ctos sentiebant , quod in lesu Cbristi Domiui mortem 

consensissent , sibi pectus percutientes revertebantur ; 

et Christifideles adeo sibi pectus percutere consueve- 

rant, dum dicerent , Confiteof , ut vix S. Augustinum 

in quodam Sermone Christi verba, Confiteor ttbi Patery 

pronuntiantem audiens universus caetus sibi pectus per- 

cusserit. In omnibus Liturgiis Confessio jam facta po- 

nitur , et in multis quidem expressis verbis alTertur. 

Romanorum Ordinum vetustissimi Sacerdotem dicunt 

ad Altare post Confessionem accedere, cujus t|imeo for- 

mam nequaquam praescribunt , ut ea proinde non iis- 

dem omnino verbis in Ecclesiarum plerisque fieri con- 

sueverit. Longiores complures erant, perbreves aliae , 

quae passim obtinebant, et apud Religiosorum Ordinum 

bene multos X, XI, XII, Saeculis usui fuere, seriiatae 

sunt. Formula, qua nunc communiter Romana Ecclesia 

utitur, tribuitur Damaso Romano Pontifici a Radulpho 

Tungrensi, et a Platina. Berno de Of^ciis Miisae Cap. 

25 ejus auctorem facit Pontianum Pontificem. Ast ife- 

que a Damaso, neque a Pontiano eam institutam fuisse 

censent Bona, Meratus, et Benedictus XIV, prisci enim 

omnes Scriptores de hac re omnino silent; eam proinde 

aevo dictorum Pontificum valde posteriorem arbitran- 

tur. Micrologus, qui floruit XI Saeculo Cap. XIII re- 

fert formulam diversam ab ea, qua nunc utlmur; haec 

igitur nec Pontiano , nec Damaso tribuenda est. Quid- 

quid vero sit de hodierna formula , ejusque auctore . 

certum est, hanc in Missali S. Pii V praescribi rect- 

tandam, exceptis Carthusianis , Fratribus Praedicatori- 

bus, et aliquot alils Ordinibus, apud quos Confessioois 

formula contractior est. Quamcumque tandem dlligen- 

tiam Sacerdos, antequam ad Altare progrediatur » eo- 



«4» 349 

ramque adhibuerit, semper tamen peccatoris notam ipse 
.secum dafert. Prirao quidem pro se , tum pro populo 
oret. Confiteor Deo ommpoteHlt ; Ei scilicety qui uaus 
peccato remittit, animumque purgare potest; tribus Di- 
viois Personis uni Deo» Creatori, Redemptori, Judici. 
Bealae Mariae eemper Yirgini ; quae Beata nimirum 
omnibuB retro Saeculis agnita fuit, Beaiam me dicent 
omnes generationes ^ utpote quae Christum Jesum pe- 
pererit, Advocata nostra, peccatorum poenitentium asy- 
lum ; semper Yirgo , creatarum rerum omnium prae- 
stantissima, quippe quae et Virgo, et Mater sit. Beato 
Mickaeli Archangelo; cujus patrocinio Dei populus ni- 
titur, quique animas ad supremum judicium ducturus 
est. Beato Joanni Baptistae; in quo Veteris Testamenti 
finis, et Novi initium conspicitur , qui Evangelio viam 
stravit, et poenitentiam ad peccatorum remissionem nun- 
tiavit. Sanctis Apostolis Petro et Paulo ; Petro quidem 
Ecclesiae Capiti , cui potissimum Deus coelorum cla- 
ves, et peccata reroittendi potestatem tribuit; Paulo ve- 
ro, qui perinde ac S. Petrus Romanam Ecclesiam morte 
sacravit, et omninm maxime redigendis ad Fidem gen- 
tibus insudavit. Omnibus Sanctis, Tribus de causis ad 
omnes omnino Sanctos mittitur obsecratio. Prima est , 
quia ob amorem quo Deum prosequuntur , injuriarum 
quae ei inferuntur , participes fiunt. Altera est , quia 
etiamnum nostrae ipsorum saluti invigilant, et in Coelis 
de peccatoris poenitentia laetantur. Tertia est, quia sae- 
pe Deus peccata remittit in servorum suorum gratiam, 
quemadmodum ipse testatur in sacris Litteris : Orabit 
Gen. Cap. XX v. 7 pro nobis Abraham^ et vos vivetis 
Ite Job. Cap. XLII \. 8 ad servum meum Job , ipse 
pro vobis orabit; ego ei propitius eroy ne vobis delictum 
imputetur. Et vobis, jfratres , ut nascentis Ecclesiae fi- 
deles imitemur, qui se apud fratres accusabant, ut eo- 
rum opem suis in precibus obtinerent. Quia peccavi 
nimis cogitatione, verbo^ et opere; fatemur nos cogita- 
tionibus, dictis, et factis graviter deliquisse, ea triplici 
nempe ratione, qua quispiam vel in Deum, vel in pro- 
ximum, vel se ipsum peccata perpetrat. Mea culpa. Pec- 
cator quidem excu^ationes inquirere solet; at is contra, 
quem vere poenitet , culparum suarum gravitate per- 



350 

culsus, earum omnem turpitudinem detegit, libentique 
animo repetit sua se culpa peccasse. Mea maxima cul- 
pa. Se omnino reum profitetur, spectatis propriae con- 
scientiae stimulis, rationis, et fidei lumine» sanctisque 
Divini Numinis ai&atibus, quibus a peccato abduci de- 
buerat. Ideo precor etc. Quia ergo gravia deliquimus,. 
quia eicusatione caremus, quia patrocinio indigemus , 
propterea Beatissimae semper Virginis Mariae , quae 
Mater nostra, et Misericordiae Mater est, S. Michaelis 
Archangeli, S. Joannis Baptistae Sanctorum Apostolo- 
rum Petri et Pauli, denique Sanctorum omnium opem 
auxilium fidemque imploramus. Vetus Ecclesiae Sacrae 
Scripturae auctoritate nixa semper Angelorum, Beato^ 
rumque in Caelis cum Christo regnantium subsidium 
invocare consuevit , ut apud Deum se nobis patronos 
exhibeant. Et vos fratres, Postquam Sacerdos Trium- 
phantis Ecclesiae auxilium et preces imploravit, se ad 
suos quoque fratres convertit, qui utpote conjuncti mi- 
litantem Ecclesiam referunt. Fideles semper, ac S. Pau- 
lus ipse viventium preces implorare consueverunt. 

in. Quoad modum hujus Confessionis varius est in 
plerisque locis. In Ecclesia Rhemensi Celebrans assum- 
ptis in Sacrari6 vestibus , ibi ante Imaginem Crucifixi 
profunde inclinatus Confessionem facit cum Ministris , 
qua peracta Chorum ingreditur; tum Sacerdos stans in 
medio ejusdem Chori profunde se inclinat Altari, deinde 
facie ad Chorum conversa dicit: Orate pro me fratren^ 
et ego pro vobts ; mox ad Altare conversus in infirao 
gradu stans, itemque profunde inclinatus dicit : Aufer 
a nohis Domine etc. demum manibus junctis super Al- 
tare dicit: Oramus te etc, ut in Ordine Missae. Eum- 
dem Confessionis modum servat Ecclesia Laudunensis. 
Bursus eumdem sequuntur , licet aliquantulum diver- 
sum, Monachi Cluniacenses , et Carthusiani generalem 
Confessionem ante gradus Altaris a parte Ev&ngelii , 
versa facie ad Austrum peragunt sine Stola , et sine 
Casuia (utpote quae sunt innocentiae et charitatis or- 
namenta) et ideo eas assumere non praesumunt, nisi post 
peractam praedictam Confessionem , et nisi mediante 
ipsa fuerint Deo reconciliati , exemplo Publicani , et 
Magdalenae, quorum alter a longe stans , nolebat nec 



^ 351 

oculos ad coelum levare; altera vera stans retro secus 
pedes Jesu, lacrymis coepit rigare pedes ejus. Singu* 
laris bac in parte» et obseryandus ritus est» qui adbuc 
viget in Basilica S. Martini Turoneosis, in qua neque 
ad Altare, neqne in in Presbyterio, sed ad S. Martini 
sepulcbrum fit Confessio in Missa solemni. Peracta Con- 
fessione olim prisco more Casula, seu Planeta cum to- 
tum Corpus ambiret , post InduUjentiam etc. eadem 
elevari solebat, et tunc a Ministro imponebatur Sacer* 
doti Manipulus, qui ritus tunc omnibus Presbyteris com- 
munis , nunc in solis Episcopis remansit. 

IV. Certum firmumque est unum pro aiio orare opor- 
tere; ac populus quidem vehementer optare debet, ut 
qui pro eo Deum obsecraturus pergit, ejus supremae Ma- 
jestati gratus acceptusque sit. Dicat proinde , necesse 
est. Mi$ereatur tui etc, Quamvis populus quoque pe- 
rinde ac Sacerdos dicit, Confiteor etc, cum hoc tantum 
discrimine, quod fideles dicunt, tibi , Pater , cum Sa- 
cerdos dicat, vobi^^Fratres. Adsistentes Ministri se ad 
Sacerdotem vertere debent, eique uni dicere, iibi Pa- 
ter. Sacerdotem sane populus suum merito Patrem di- 
cit; is enim reapse ejus caput est; fideles autem Sacer- 
dos nequaquam filios suos nuncupat , quia scilicet ibi 
loquitur ut peccator, non ut Superior. Coram Papa so- 
lummodo, vel Episcopo Dioecesano non vobis, fratres, 
sed libi, Pater, dicere debet. Postquam populus dixit, 
Confiteor pro eo Sacerdos orat in eumdem modum quo 
populus pro ipso oravit, et dicit: Misereatur atque ita 
id omnino executioni mandatur, quod S. Jacobus Apo- 
stolus praecepit in haec verba : Confitemini Cap. V 
V. 16 alterutrum peccata vestra, et orate pro tnvtcem, 
ut salvemini ; multum enim valet deprecatio justi assi- 
dua, His mutuis editis precibus, Sacerdos dicit: InduU 
gentiam^ absolutionem^ et remissionem peccatorum no- 
strorum elc. Yeniam petit Sacerdos tum pro se , tum 
pro populo, ut culpas nostras remittat, eas nempe fun- 
ditus deleat. Post has Orationes depromptas ex Sacris 
Scripturis , quales sunt : Deus tu conversus vivificabis 
nos, Hae preces dicuntur ad petendam a Deo peccato- 
rum veniam , et postulandam eam mentis puritatem , 
quae necessaria est ad Sacrificium Missae sancte cele- 



-m 352 m^ 

brandum; et quia Minister etiam veDia iodiget, mentisque 
ac cordis puritate, idcirco et ipse alternatim cum Hi- 
nistro recitat, ne imparatus accedat. Taiidem Sacerdos 
ad Altare ascendere aggreditur , obtinendique grati^ , 
ut illud ea qua par est, puritate conscendat, una cum 
populo petere pergit, ut sui ipse voti coropos fiat. Sa- 
cerdos manus attotlit, intelligibili voce diceos: Oremus 
Aufer a nobis , ad moneodos Fideles , ut meotem ad 
Deum erigant. Haec ipsa precatio in Sacraroentariis ve- 
tustissimis legitur eamdemque post Litanias Benedictio- 
num, Ecclesiarum afTert \etus Romanos Ordo. £jus me^ 
minit Micrologus Cap. 23. In Liturgia Illyrici extat aote 
Psalmum Judica me Deus. In Missali Mozarabico ea- 
dem habetur, verum aliis terminis concepta; consimi- 
lem initio Missae recitant Maronitae. Praeterea oratio 
haec eo tantum spectat, ut sancte ad Altare ascendendi 
facuUas petatur. Qoemadmodum autem Summus Sacer- 
dos in Sancta Sanctorum semel in anno vas victima- 
rum sanguioe refertum deferens ingrediebatur post be- 
ne multas purgationes in Levitico praescriptas, ita No- 
vae Legis Ministri nunquam satis a Deo postulant, ut 
eos a sordibus purget, adeoque dignos efficiat, qui ea 
qua par est, mentis et cordis integritate non ad figu- 
ram aliquam , ut in Veteri Lege, sed ad ipsum San- 
ctum Sanctorum accedant. Postquam Sacerdos Altare 
conscendit , submissa voce dicit : Oramm te Domine, 
Legitur Oratio haec quam praesens Rubrica praecipit, 
in antiquis pluribus Sacramentariis, in quodam Ponti- 
ficali Narbonensi ante quinque circiter saecula scripto, 
in Ordine Romano Saeculi XIV, ubi Orationes expres- 
sae suot. Sacerdos ad Altare ascendeos peccatorum suo- 
rum timore perculsus secum ipse reputat Beatos io Coe- 
h*s iotercedere satis posse , ut eidem ad Saoctum Al- 
• tare gratiam obtioeaot , ulpote qui digoi fueriot , qui 
caeleste saoctuarium iogredereotur. Deum proiode ro- 
gat , ut Saoctorum merita spectaos ejus misereatur , 
ipsumque ad eorum preces terrestre Saoctuarium in- 
gredi sioat. Revereoter itaque ac religiose Sacerdos o- 
sculatur Altare io medio, ubi Saocforum Martyrum Re- 
liquiae sitae suot, adoraos io illis Deum qui glorifica- 
tur io coosilio Saoctorum, et io servis suis deprecabi- 



353 

tur. Osculi Altaris inter oran*duni meminit Justinus in 
fine Apologfae II dicitque esse in signum venerationis. 
Deosculatio pro veneratione ponitur , ut ait Sanctus 
Hieronymus Libro I contra Rufinum, Hehraei^ inquit, 
juxtQ, linguae suae proprietatem deosculaiionem pro ve- 
neratione ponunt, signumque esse honoris reverentiae, 
et cultus, idem ostendit in vita Sancti Pauli Eremitae, 
et in Epistola ad Asellam. Osculum quippe saiutatio 
quaedam est, quae Sacerdos se adhaerere Christo pro- 
ntetur, cui, sicuti membra capiti, conjuncti sunt San- 
cti , quorum ReTiquiae ibi servantur. Carthusiani , et 
Fratres Praedicatores, osculi loco, Altare ipsum incli- 
nato capite salutant. Dum osculatur Altare Saccrdos 
super eo manus extensas aequaliter hinc inde ponere 
^ebet. Hoc, ait Durandus, praestari debet, quia omnium 
temporalium curam debet depoiiere , qui dat opcram 
tanto SacriOcio, vel ut.ait Eduensis, id fit ad indican- 
dam pacem a Jesu Christo nunciatam utrique populo 
Judaico nempe, et Gentili, qui significatur in utroque 
latere Altaris. 

CAPUT IX. 

BE THURIS AD ALTARE IN MISSIS SOLEMNIBUS 
INCENSATIONE. 

I. Nulla est Ecclesiastica Caeremonia, cujus crebior 
mentio fiat in antiquis , et recentioribus omnium gen- 
tium Liturgiis', quam thuris et thymiamatis, quod saepe 
inter sacrificandum adoletur. Soiemne hoc fuit omni 
nationi. quantumvis barbarae et verae religionis exper- 
ti , ut nuUum sacrificium rite peragi crediderint sine 
incehso , vel aliquo saltem odorifero suffimento. Magi 
thure Christum Deum venerati et professi sunt. Exem- 
plo Mosaicae Legis Apostoli permoti in divino Sacrifi- 
cio solemniter celebrando thure usi sunt, atque ex eo- 
rum traditipne Catholica ubique usa est semper Eccle- 
sia. Guillelmus Beveregius Anglicanus Scriptor, in Co- 
dice Canonum primitivae Ecclesiae vindicato Lib. II 
Gap. 2 S ^ ad refellendas Joannis Dallaei calumnias , 
incensi usum Apostolorum aevo supparem demonstrat, 
Vol. II. 23 



-^3 35 V C^ 

Sancti Hyppoliti Episcop* Portuensis , et Martyris (jut 
Saecuio terlio floruit, auctoritateni profert in Libro de 
Consummalione Mundi^ et de AntichristOy ex Bibliothe- 
ca PP. Graecorum Tom. II pag. 357, ubi haec habet: 
Lugebunt etiam Ecclesiae luctu magno^ quia nec obla- 
tiot nec suffitus fiet, nec cultus Deo gratus. lllustre etiam 
testimonium ex Saeculi IV Scriptore habemus; is est 
Sanctus Eprhaem Doctor, qui in suo Testamento aper- 
tissime nos docet incensi usum in Ecclesia jam ante id 
tempus adhibitum fuisse: ne unguentis (inquit apud Cl. 
Assemanum Bibliothecae Orientalis Tomus I pag. 143 
me condiatiSj nihil enim honor iste mihi prodest, negue 
cum thure, et aromatibus me humetis , inutilis quippe 
mihi gloria est, Thura in Sancluario adolete , meum 
autem funus oratione curate, Deo adoramenta ojferte, me 
vero Psalmis prosequimini etc, De usu thuris loquuntur 
Ambrosius, Canones Apostoiici, Liturgiae S. Jacobi, S. 
Basilii, et S. Joannis Chrysostomi. 

IL Usum vero adolendi Altaria intra SoFemnia divini 
Officii vetustissimum esse indicat S. Ambrosius ad Ca- 
put I Lucae dicens: Atque utinam nobis quoque ado^ 
lentibus Altaria Sacrificium deserentibus assistat Ange- 
lus. Eumdem ritum exph*cat Expositor Ordinis Romani 
apud Cassandrum in Liturgicis, post Credo^ inquit, Thu- 
ribula per Altaria portantur^ et poslea ad nares homi- 
num feruntur, et per manus fumus ad os trahitur. Est 
Canon III Apostolorum, quo sancitur, ne quid ad Altare 
ofTeratur praeter oleum pro luminaribus, et incensum 
tempore oblationis. In Libro veterum consuetudinum 
Monasterii Fioriacensi^ diebus solemnioribus praescribi- 
tur, ut ante Matutinum et Vesperas Sacrista thurificet 
omnia Altaria. Idem olim Monachi ante privatas ora- 
tiones observare solebant , praesertim Graeci , ut ex 
Yitis eorum constat. Crematur ad Altare thus , ut in 
eo sancto loco palam fiat creatas res in Dei servitium, 
et gloriam adhiberi, absumique debere. Et sane Moyst 
mandavit Deus Exodi Cap. XL v. 24, ut super Altare 
aureum ei thus olferret. Ecciesia Graeca luculenter o- 
stendit thus in Dei honorem adoleri, quippe quae Ce- 
lebrantem eodem tempore dicere jubet : Gloria San-- 
ctissimae Consubstantiali , et vivificae Trinitati , nunc 



sempefy et per saecuia saeculorum, Veteres omnes Ec- 
clesiastici Auctores nonnisi tamquam spiritalis , et re- 
ligiosi cultus argumentum thus Altari adhibitum spe- 
ctant. Thus quoque semper ita sumptum fuit, ut pre- 
ces quas ad Deum mittimus, ad vivum exprimeret, et 
ostenderet, quam vehementer optemus eas, pro ut sua- 
vis odor assurgit, ad ipsum extolli. In S. Joannis Chry- 
sostomi et S. Basilii Liturgiis Sacerdos thuribulum ac- 
cipiens dicit: Jesu Christe, qui Deus es , tibi thus hoc 
tamquam spiritalis sujfimenti odorem offerimuSy ut il- 
iud suscipere digneris in Altare tuum sanctum, et su- 
blime unde misericordiae effecta expectamus, Ut ad hanc 
Ecclesiae mentem se coniormaret , S. Pater Zosimus 
Caesareae in Palestina, dum Antlochena Ecclesia dirue- 
retur efTusus in lacrymas thuribulum in Chorum atlerri 
jussit, in eo thus incendit, et humi stratus sua thuri^ 
fumo suspiria , et preces addidit , ut, quoad per eum 
fieri posset, Divini Numinis iram flecteret ita ex Eva- 
grio Historiae Ecclesiasticae Lib. IV Cap. 7. Ad signi- 
ficandum cujusmodi tandem preces nostrae esse de- 
beant, aptius symbolum excogitari non potest. Thus in 
altum noif tollitur, nisi per vim quam ignis eidem im- 
primit; in eumdem modum preces nostrae quae reapse 
nihil aliud quam animi vota sunt ad Deum ipsum per- 
venire non possunt , nisi divini amoris ignis eas exci- 
tet , et animet. Thus insuper oobis Sanctorum preces 
cxhibet , adeoque nullibi melius prima thuris incensa- 
tio statui poterat, quam post Oramus te Domine , ubi 
^ Deo poscimus, ut Sanctorum meritis et precibus spe 
ctatis, miseratione erga nos utatur. 

in. £x Bomano ritu dum Altari thus adoletur, Re- 
liquiarum etiam quae ibidem adsunt, et quidem utrin- 
que bls thurificatio peragitur. Hic thuris Reliquiis ado- 
lendi mos ubique locorum obtinet, nimirum Sancti Yiri 
se in sacrificium Deo obtulerunt, et in ejjs conspectii 
gcatum odorem eHlarunt. Thuris suffitu afficiuntur O- 
blationes, ut hoc ritu significemus id petere nos a Deo, 
iit oblationes has sicut et orationes nostras suscipere 
dignetur Deus in odorem suavissimum. Sacerdoti pri- 
ino loco thus adoletur, tum Clero utpote qui hono.is, 
et officiorum Sacerdotis particeps est, et ex eorum nu- 



<m 356 m> 

mero, de. quibus Apostolus: Odorem nolitiae suae ma- 
nifestae per nosjn omni loco. Thure fumant et odo- 
ribus Altaria, ut signiticetur ibi ofTerri SacriOcium lau- 
dis per Christum, per quem orationes nostrae dirigun- 
tur ad Deum. Exhibetur thus et ipsis fidelibuSf ut hoc 
thure exhibito moneantur dirigere ad Deum orationes 
suas ut incensum , et bonum Christi odorem ubique 
spargere. Hinc fit ut illis eo maxime tempore thus exhi- 
beatur, quo oportet eos precari majori cum attentione 
et fervore: nimirum sub ipsum Missae (idelium initium 
conipieta Catechumenorum Missa; et in Oificio Laudum 
et Vesperarum , dum canitur Canticum Evangelicum , 
ante recitationem Collectae , qua Sacerdos veluti vota 
fidelium colligit et offert Deo sub finem Officii. Episco- 
pis, Sacerdotibus, et Regibus, exhibetur sigillatim thu- 
ris honos, cetero vero populo non itpm ? quia habetur 
in eis ratio characteris et dignitatis. Nec quidem Do- 
minus, dum per Isaiam Cap. I v. 13 dicit: Incensum 
abominatio est m>ihi ; prohibet ne ei incensum offera- 
tur, qui toties mandaverat sibi offerri, ut Exodi Cap. 
XXIX v. 18, Cap. XXX v. 7; et Cap. XL v. 5, 24, 
ac Levitici Caput IV v. 35, et Caput VI v*. 11 et 15, 
aliisque Veteris Testamenti locis perspicue patet. Sed 
illud incensum scilicet abominabile dicit, quod ab ini- 
quis offertur, quia impiorum victimae, et sacrificia non 
sunt Deo accepta, nec ei grata, uti expresse habetur 
Proverbiorum Caput XV v. 8: Yictimae impiorum aho- 
minahiles Domino, Item Ecclesiastici Caput XXXIV v. 
23: Dona iniquorum non probat Altissimus, nec respi- 
cit in oblationes iniquorum , et alibi pierisque locis. 
Non itaque Deo abominabile incensum est, quod si of- 
ferri in Veteri Lege mandavit, quodque Unigenito filio 
suo Salvatori nostro recenter nato a Magis oblatum , 
gratum acceptumque habuit. 

CAPUT X. - 

DE INTROITU, KYRIE ELEISON, ET HYMNO GLORIA. 

L Sacerdos, salutato Altari, ut diximus, ad sinistram 
ejus partem se confert, quae Cornu Epistolae dicitur, 



<m 357 ms- 

ibique Introitum incipit. Introitus, qui in Missali Am- 
brosiano Ingressa, in Mozarabico, et in Carthusianorum, 
Fratrum Praedicatorum, et Caimelitarum Missali Offi- 
cium dicitur, et ex Antiphona, Psalmo, et Gloria Pa- 
tri constat, ita appellatur, seu quod Missae principium 
est, seu quia a Choro canebatur, cum Sacerdos ad Al* 
tare conscenderet, qui propterea Introitum non recita- 
bat. Nunc vero illum legit tam in Missis privatis, quam 
in solemnibus. Walfridus, Micrologus, et alii Jntroitum 
S. Coelestino 1 tribuunt ; sed haec opinio omni caret 
fundamento, et verisimilius Honorius, et Brunus, S.Gre- 
gorium ejus fuisse Auctorem existimant. Sacerdos se 
Crucis in modum signat; quod in quaque inchoanda re 
Christifideles facere consueverunt. Nec deerant Eccle- 
siae, in quibus etiam exprimeretur : in nomine Pairis^ 
et Filii, et Spiritus Sanclif vel auxilium Domini nobi" 
scum sit, statim ante Introitum ; atque his verbis sem* 
per Crucis signum addi solet. Dominicani retinuere mo- 
rem dicendi : /n nomine Patris. Primis Ecclesiae tem- 
poribus Introitus integri Psalmi recitatione contineba- 
tur. Tum post annos circiter mille post unum, aut al- 
terum versiculum Episcopus infra Altare consistens an- 
nuebat, ut Gloria Patri diceretur. Et sane Missae ini- 
tium non aliunde melius duci potest, quam a Sanctis* 
simae Trinitatis laude, cui Sanctum Sacrificium ofTerri 
debet. Introitus insuper bis terve repetebatur. Rotho- 
magensis et Senonensis Ecclesiae, etCarmelitae in prae- 
cipuis diebus eum ter etiamnum dicunt ad majorem so- 
lemnitatem. In Antiphonario S. Gregorii omnes Introi- 
tus e Psalmrs deprompti sunt , paucis exceptis , quos 
Durandus Irregulares appellat , ut ii qui dicuntur in 
Nativitate, et Ascensione Domini ; in Pentecoste, et in 
Festo S. Petri* Apostolorum Principis , sed hi quoque 
e Sacra Scriptura desumpti sunt. Alii quidam inveniun- 
tur, qui neque e Psalmis , neque e Sacra Scriptura • 
neque ex Gregoriano Antiphonario pertiti sunt, nempe 
Salve saneta parens ; Gaudeamus omneSy Benedicta sit 
Sancia Trinitas et accipiie jucunditatem. Symbola In* 
troiius varia sunt. Siraon Thessalonieensis.putat per In- 
troiium in primis significari Adventum Siailvatoris no* 
stri in terram : et ideo illum cani putat eo tempore , 



**2h7 oOo ^^9J* 

quo Celcbrans de Sacrario ,. sive Pontifex dc Throno 
procediint ad AUare. Non est omittenda Amalarii, AI- 
cuini, Ivonis Carnotensis, Ruperti et InDccentii 111' ani- 
madversio, qui docent per Introitum nobis revocari in 
memoriam ciamores, et desideria antiquorum Patriar- 
charum Messiae adventum expectantium; hinc sicut isti 
preces pro adventu futuri Messiae reiterabant, ita Sa- 
cerdos, ieMe Innocenlio III Lib. I de Mysteriis Missae 
Cap. 18, Jntrotium repetit. Caetera, quae spectant ad 
Introitum , videri possunt apud Cardinalem Bona Lib, 
II Rerum Liiurgicarum Cap. 3, Eruditissime etiam de 
hac prima parte Missae disserit Hugo Menardus in suis 
doctissimis Notis, et Observationibus ad Librum Sacra- 
mentorum S. Gregorii Papae p. 3. Praeter duos alle-. 
gatos praeclarissimos Auctores, cgregie quoque discur- 
Tunt de Missae Introitu Edmundus Martene, de antiqui» 
Ecclesiae Ritibus Lib. I art. 3; et Antonius Bellotte, in 
suis observationibus a pag. 372 usque ad pag. 375. 

II. Lecto Introitu Sacerdos iunctis manibus ante pe- 
ctus accedit ad medium Altaris» ibique stans manibus 
iunctis dicit Kyrie eleisonf vox enim graeca est, et la- 
tine significat Domine miserere. Implorat itaque Sacer- 
dos una cum ministro divinam misericordiam. Porro 
ipsum Kyrie eleison non humana institutione, sed oc- 
culto quodam naturae instiactu usurpari coepisse ma* 
nifestum est. Cum enim homo multis miseriis ab ipsa • 
infantia ob culpam primi parentis veluti haereditario 
jure subjectus sit, ad illius opem implorandum natura. 
ipsa impellente excitatur, qui solus miseris miserlcordiam 
praestare, et tot malis oppressam sublevare potest. Ideo 
in Veteri Testamento hae precandi formulae frequen- 
tissimae sunt , Domine misqrere : Miserere mei* Deus : 
Miserere nostri Deus omnium, et aliae ^jusdem gene- 
ris. Eadem precatio in Ecclesiasticis Officiis apud om- 
nes nationes in usu est. Saepe enim repetitur in lacobi 
Apostoli , Graecorumque Patrum Liturgiis : ipsamque 
suo idiomate usurpant Syri, Armeni, et alii Christiaiu 
Orientales , quorum ritus antiquissimi sunt. Quis au- 
tem a Graecis^eam ad Latinos tradaxerit, incertum est. 
Hugo Victorinus, Lib. II de divinis Officiis Cap. ik ; 
Sotus , Lib. IV Seni. dist, 13 quaest. 2 art. 4 et alii 



359 

existimant a S. Silvestro circa anDum 320 e Graecis 
suptam hanc supplicationem, et ad Latiuos eodem Grae- 
€0 idiomate traductam. Amalarius , Strabo , et Micro- 
logus Gregorio Magno hoc tribuunt. Sed multis annis 
ante Gregorium viguisse hanc consuetudinem in Romana 
Ecclesia ex Concilio Secundo Vasensi sub Felice IV con- 
stat Can. 3: Quia^ inquit, tam in Sede Aposlolica, quam 
^tiam per totas Orientales, atque Italiae Provincias dul- 
cist et nimium salutaris consuetudo e$t intromissa, ut 
Kyrie eleison frequentius cum grandi affectu et com^ 
punctione dicatur. Cur vero haec supplicatio , graece 
potius , quam latine a Latinis dicatur variae sunt Sa- 
crorum Rituum Doctorum sententiae. Dicunt Latini in. 
MissaJif^^rte eleison graece, dicunt etiam hebraice .Imen, 
Alleluja, Sabaothj et Osanna: quia fortasse sic ab ini- 
tio Eccldsiasticarum precum Institutores voces istas u- 
^urparunt, ut ostenderent ut observat Cardinalis Bona 
unam esse Ecclesiam , quae ex Hebraeis , et Graecis 
primum, deinde ex Latinis coadunata est: vel quia my- 
steria nostrae Fidei tribus hisce Linguis ab Apostolis 
et Evangelistis, eorumque immediatis Successoribus coa^ 
^ripta fuerunt. Sed quaecumque fuerit causa hujus in* 
stitutionis, certissimum est eam antiquissimam esse. 

IIL Novem itaque vicibus , hanc precationem re* 
petimus, ter ad Patrem, ter ad Filium , ter ad Spiri- 
tum Sanctum , eani* diiigentes , contra triplicem mise-^ 
riam, ut apte observat Natalis Alexander Theologia Dog- 
matica Moralis Tom, I Lib. H art. 5 num. k , jgno*> 
rantiae, culpae, et poenae, vel ad imitationem cantus 
Angelorum , qui in novem Ordinum Choros distincti 
sunt. Ideo autem Christe eleison ad Filium dicimus , 
non jri/rf>,.sicut ad Patrem, et Spiritum Sanctum, quia 
Patcr , et Spiritus Sanctus sunt ejusdem naturae tau- 
tum, Filius vero , etsi sit ejusdem naturae cum illis , 
est tamen etiam alterius, ut geminae gigas substantiae; 
naturam scilicet humanam assumpsit, secundum quam 
unctus est a Deo oleo laetitiae prae consortibus suis , 
non oleo visibili, sed plenitudine divinitatis, ideo; Chri* 
stus, idest unctus vocatur. Quamvis autem fideles om- 
nes Dei misericordiam plurimum indigeant , ^peciatim 
iamen eam invocat Sacerdos Sacrificium incruentum 



SfiO 

oblatiirus, tiim ut meos ejus ad Deum erigatur, et ad 
ea attendat, quae ore pronunciat ; quod certe Diyinae 
Misericordiae donum est, tum ut dignus sit, qui cum 
Deo loquatur , tum ut si taedio aliquo corporali prae* 
gravatus spiritus sine mente oraverit, Dominus non in 
furore suo illum arguat, nec in ira sua corripiat, sed 
misericordia sua condonet, tum denique ut quavis at- 
tentione, et pietate sacram actionem peragat, nihil sibi 
de propriis meritis blandiatur, ^ed servum inutilem se 
profiteatur secundum illud : Dicite , servi inutiles su- 
musy et ejus imploret misericordiam, qua expugnet ina- 
nem gloriam, de quo ait Psalmista : Qui coronat te in 
misericordiay et miserationibus. luxta Amalarium, di- 
cta precatio in Missa rite fieri ante aliam specialem Ora- 
tionem Sacerdotis , qua necesse est, ut praecedat Mi- 
sericordia Domini , qua serenetur mens Sacerdotis ad 
intelligenda ea, quae ore dicit, et ad hoc, ut sit dignus 
Deum alloqui, Ambrosiani non dicunt Christe, sed tan- 
tum Kyrie eleison quam vocem tribus vicibus usurpant 
in Missa ; ter scilicet post Gloria in excelm^ ter post 
Evangelium, et ter in fine Missae. Olim quidem, non 
fuerat praefinitus Kyrie eleison dicendi numerus , sed 
testibus Martene, et Mabillonio , toties dici consuevit, 
quoties Sacerdoti libuisset ; quin etiam juxta Bellarmi- 
num, Bonam, Mabillonium, et alios omittebatur in Mis- 
sis, quae Litanias subsequebantur;'idque prioribus Ec* 
clesiae Saeculis saepissirae contigit. 

IV. Post Kyrie deison, sequitur hymnus Gloria in^ 
excelsis Deo , si dicendus sit , alioquin praemissa po- 

Euli salutatione Dominus vobiscum, dicitur Oratio, sive 
ollecta , sed olim diebus , quibus omittitnr Gioria tn. 
excelsis, immediate post JTyne, prolixas preces'pro omni 
statu hominum recitari consuevisse , iis prorsus aimi- 
les, quas Irenicas , sive Diaconicas Graeci vocent , et 
initio Liturgiae Diacono praecinentCt choro respondente 
decantant. Permansit hic ritus in Ecciesia Latina usque 
ad Saeculum IX , ut observat Goar in Notis ad Mis-» 
sam Chrysostomi num. 62, et nunc etiam permanet ia 
Ecclesia Mediolanensi diebus Dominicis Quadragesi- 
mae. Sicut enim veteris Ecclesiae mos fuit ut OOicium 
cum Missa conveniret, ac propterea quibus diebus pre» 



^ 361 ^ 

ces in Officio dicebantur, in Missa quoque' dici solebant. 

Agit de bis Coiumbanus in Regula Cap. 7. Has autem 

preces pro variis rebus, et personis compositas Diaco- 

Dus in Missa pronunciare solebat. Quia initium Hynjni 

Gloria in excehis in Nativitate Salvatoris nostri lesu 

Christi ab Angelis decantatum fuit, inde Angeiici no- 

menclaturam accepit. Hymnus iste ad finem veterum 

Psalteriorum Latinorum cura Apostolico, et Athanasiano 

Symbolo habetur adjectus, et hymnus matutinus nun- 

cupatur. Olim in publicis gratiarum actionibus hymnus 

iste Angelicus adhibitus fuit, nam Patres Concilii Sexti 

Oecumefiici in allocutione acclamatoria ad Constantinum 

Pogonatum Imperatorem de felici ejusdem Concilii exi- 

tu : 8oU sapienli^ inquiunt, et Omnipotenti Deo qratia- 

rxim laudes enixius offeramu$y Gloria in excelsis Deo, 

et in terra pax decantantes. Pipino etiam Caroli Ma- 

gni filio occurrenti Summo Pontifici Leoni Papae HI ut 

scribit Eginhardus in Annalibus Francorum inter Scri- 

ptores Francicos Duchesnii Tom. H, atque inter Germa- 

nicos Reuberi pag. 15 et seqq. idem Pontifex Gloria 

in excelm Deo inchoasse perhibetur, uti et apud Ana- 

stasium in ejus vita. Victor Yitensis Episcopus loquens 

de Martyribus, qui in Africa, seu Carthagine passi erant 

sub Hunnerico Rege Lib. HI Procedehantj ait, cum fi- 

ducia ad supplicium, quasi ad epulas, decantantes Glo- 

ria in excelm Deo, Usurpatum etiam hunc hymnum 

ad matutinas Laudes ostendunt Hugo Menardus, etMar- 

tene. Graecis item hic hymnus matutinus dicitur, quia 

in Odicio matutino quotidie legitur, et diebus Domini^ 

cis , ac majoribus festis modulatione quadam caui so- 

let. Yide Euchologium Graecorum pag. 58 et seqq. cum 

notis lacobi Goarii. Item Gothofredum ad Philastrium 

pag. iVJ, et ante ipsum Germanum II Patriarcham Con- 

siantinopolitanum in Theoria Rerum Eeclesiasticarum 

in Bibliotheca Patrum Lugd. Tom. XIII pag. 54 ubi 

hymnus iste maqna Doxoloqia nuncupatur ad differen- 

tiam parvae Doxologiae, quae est Gloria Patri, et Fi- 

Ito, et Spiritui Sancto. S. Athanasio in votis erat De 

Tirqinitate, ut Psalmo Deus Deus me«s, et Cantico Bene- 

didte, quae lios ad Laudes dicimus, summo mane dictis» 

Christianae Virgines hymnum hunc Deo recitarent. 



^ 362 ^ 

V. Prima hujiis hymni verba: Gioria in excelsis Deo, 
el in terra pax hominibus bonae voluntalis, e coelo ad 
nos Angelorum voce derivata sunt : caetera quis addi- 
deijrit, incertum e^t. Quidam Apostolis tribuunt, eo quod 
integer habeatur Lib. VII Conslitutionum Apostoliea- 
rum Cap. 47, sed jam norunt viri docti quid de illa- 
rum Constitutionum Auctore, et aetate sentiendum sit. 
Alii auctorem faciunt Telesphorum Papam , qui vive- 
bat anno Christi 150, ejusque sententiae sunt Sigeber- 
tus in Chronico, et Innocentius III Lib. II de Mysteriis 
Missae Cap. 20. Alii Symmacho adscribunt. Pierique 
recentiores sequuti Alcuinum , Hugonem Yictorinum , 
Remigium Antisiodorensem, Honorium, et loannem 6e- 
lethum a B. Hilario Pictaviensi Eptscopo completum 
fuisse asseverant, sed in Vita, et Scriptis Hilarii, et in 
Scriptoribus , qui quatuor post ipsum Saeculis florue- 
(unt , nullum hujus rei vestigium extat. Toictani IV 
Concilii Patres sapienter dixere priora verba ab Ange* 
lis prolata fuisse, cum hanc ob causam Angelorum Hym- 
nus dictus fuerit, caetera vero Doctores Ecclesiasticos 
addidisse. Refert Anastasius in Viia Stephani IV sta- 
tutum ab illo, ut omni die Dominico a septem Episco^ 
pis Cardinalibus hebdomadariis, qui in Ecclesia SahoOr- 
toris observabant Missarum solemnia, super Altare B. 
Petri celebraretur, et Gloria in excelsis diceretur. Ra-. 
tio hujus Edicti est, quia olim a solo £piscopo dici po- 
terat a Presbyteris vero in solo die Paschatis diceba- 
.tur, ut initio Libri Sacramentorum S. Gregorii legimus. 
Valafridus Strabo Cap. 22: Statutum est, inquit, ut ipse 
Hymnus in summis festivitatibus a solis Episcopis usur- 
paretur, quod eliam in capite Libri Sacramentorum de- 
signatum videtur, Idem confirmatur ex Ordine Romano 
I apud jMabillonium Musaei Italici Tom. II pag. 17. Ces- 
«avit postea speciale hoc Episcoporum privilegium Sae- 
culo octavo exeunte, atque aeque Sacerdotibus Hymnus 
Angelicus suis praescriptis diebus ad Missam recitari 
permissus. Micrologus Cap. II scribit , Ecciesiam Ro- 
manam constituisse ut diceretur hymnus in omDibud 
Pestis duplicibus , et diebus Dominicis , item in omni 
Festo quod plenum habet oflicium, hoc est novem Le- 
ctiones. A Septuagesima ad totam Quadragesimam, et 



363 

toto tcmpore Passionis oroittendus est, ut constat ex Ca- 
none Hi duo de Consecrat. Dist. 1 , in quo Ajtieiuja et 
Gioria in excelsis intermitti dicuntur, quia peccato ho- 
nninis veteris a conventu Angelicae iubilatioDis expulsi 
in hujus miserae vitae Babylone super flumina ejus se- 
demus et flemus, dum recordamur illius Sion, in qua 
Deum decet hymnus. Excipitur Feria V in Coena Do- 
mini, in qua canendus dicitur propter Eucharistiae in- 
stitutionem. Excipitur etiam Missa Sabbati Sancti , in 
qua pariter Gioria in excelm dicitur , cum sit Missa 
noCtis Resurrectionis Christi, qui resurgendo maximum 
mundo intulit gaudium. In Votivis Missis non dicitur, 
nisi forte ad pubiicam et gravem aliquam causam spe- 
ctent , cum hic hymnus tanquam solemnitatis signuni 
semper spectatus fuerit. Dicitur in Angelorum Missis, 
quia ipsi ejusdem Hymni initium primi cecinerunt, eum- 
que nos ab iisdem didicimus. In Missis quoque Beatis* 
simae Virginis dicitur in Sabbato; quia scilicet a me- 
dio Saeculo XI Religiosi , tum Ecclesiastici , et Laicl, 
pietatis ergo, ejus Ofllcium recitabant, quia jam Sab- 
batum ejus honori peculiariter addictum erat; quia de- 
nique deinceps Ecclesiae complures eo die integrum 
Beatissimae Virginis Oflicium cum Te Deum institue- 
runt , quod ex Romano ritu ad Gioria in excelsis in 
Missa dicendum dcterminat. Non dicitur in Defuncto- 
rum Missis, per omne scilicet tristitiae, et poenitentiae 
tempus, quia nempe non audet Ecclesia caelestem glo- 
riam canere , quemadmodum S. Thomas animadvertit 
3 part. quaest. 63 art. k> dom suam ipsius , aut ani- 
marum Purgatorii deflet. Tenipore Adventus varia fuit, 
Ecclesiarum consuetudo, Saeculo IX juxta Micrologum 
non dicebatur, caeterum Romanus Ordo Xl ad annum 
ilil^O scriptus refert tunc temporis hunc hymnum Ro- 
roae dictum fuisse. Denique post Saeculum XII ad prae- 
sens usque innumeri testes adsunt , omitti Adventus 
tempore Gioria in excdsi% , ut laetius , solemniusque 
Dominici Natalis die repetatur. 

VI. Liberum olim erat dicere Gioria in exceisis tum 
in medio Altari, tum ad ejusdem latus. Hymnum hunc 
Episcopus antiquis teroporibus conversus ad populum 
praecinebat. Post IX Saeculum ad Altare quidem, sed 



-m 36!^ m^ 

in Epistolae latere dicebatur, quod etiarnnum apud Gar- 
thusianos, et Carmelitas obtinet. Ertensio manuum de- 
signat ex Basilio vim afTectivam orantis ; elevatio vero 
ipsarum denotat ex Origene rerum coelestium dilectio- 
nem. Inclinatio capitis, quae in sex locis hujus hymni 
Cruci facienda in Rubrica praescribitur, eat signum sum- 
mae religiosae reverentiae. Scribit lodocus Clictoveus 
Lib. III Elucidatorii huic hymn6 Angelico insertaS fuis^ 
se quasdam particnlas ex £cclesiastica Constitutione , 
sed quae sit ista Constitutio non liquet. Privata quo- 
rumdam licentia, invaluit, adeo ut quibusdam Missali- 
bus aliquae clausulae insertae fuerint. Sacerdos hymno 
Angelorum recitato salutat populum dicens Dominus do- 
biscum , quae salutatio e Veteri Tcstamento in Eccic- 
siam derivata est. Booz enim, ut.in Libro Ruth Cap. 
II legimus , salutans messores suos ait Dominus tobi- 
scum : et .Propheta missus a Deo ad Asam Regem lu- 
dae , cum victor e praelio cum exercitu suo reverte- 
retur, dixit II Paralip. Cap. 15: Dominus vobiscum, quia 
fuistis cum eo. Vim autem et eflicaciam accepisse vi- 
detur ex verbis Christi , ecce ego vobiscum sum omni- 
bus diebus usque ad consummationem saeculi. Apud 
Gr.aecos nuUus est usus hujus salutationis, nec reperi- 
tur in eorum Liturgiis, et formula Dominus sit semper 
cum omnibus nobis semel tantum extat in Liturgia S. 
Marci. Cum vero salutant populum dicunt pax omni- 
bus , sicut consiat ex Liturgiis Basilii et Chfysostomi. 
Hinc ipsum Chrysostomum , sicut refert Socrates Lib. 
YI Cap. ik ab exilio revocatum rogabat multitudo ejus 
reditu gaudens , ut in Episcopali Throno resideret, et 
pacem populo pro more precaretur. Idem quoque Chry- 
sostomus Homilia 111 in Epist. ad Colossenses de hoc^ 
ritu disserens ait : cum ingressus fuerit is, qui praeest 
Ecclesiae , statim dicit , pax omnibus. Quando sermo- 
nem facit et concionatur^ pax qmnibus. Peraclo Sacri- 
ficio pax omnibus. Ita etiam Cyrillus in loanhem Lib. 
XII: Salutat discipulos usitata Ula forma pax vobis. 
Observandum porro apud Latinos, quod Pontifex , ve! 
Episcopus cum prima vice populum salutat ante pri- 
mam Orationem, non dicit Dominus vobiscum^ sed Pax 
vobis , quia Christus Dominus , cujus typum ^-efert 



<m 365 m- 

Ponttfex, et Salvator, his verbis Discipulos post.suam 
Resurrectionem allocutus est , uti apud loannem Cap. 
XX. Verum ut postea Episcopus ostendat se etiam esse 
de caeterorum' numero Sacerdotum, dicit cum istis dein- 
ceps ante alias Orationes Dominus vobi$cum, Cum vero 
Sacerdotes dicunt Dominus vobiscum, nos per ipsos sa- 
lutat lesus Cliristus cupiens in nobis mansionem facere, 
et nos secum unire , ac Templum suum Euchasistici 
Sacramenti perceptione efficere ; sicut Angelus Beatis- 
simae Virgini dixit Dominus tecum, antequam in ejus 
utero carnem susciperet. Respondet populus Sacerdoti, 
et cum spiritu iuo, quae verba accepta videntur ex Epi- 
stola secunda ad Timotheum Cap. IV ubi Paulus ait: 
Dominus lesus Christus cum spiritu tuo, et extant in 
antiquissimis Liturgiis. Optime S. loannes Chrysosto- 
mus Homilia 18 in II ad Corinthios; In Iremendis lUy- 
steriis ut Sacerdos pro plebe , ita plebs pro Sacerdote 
vota facit, Haec enim verba et cum spiritu tuo, nihil 
aliud quam hoc significant, Olim universus populi coe- 
tm Sacerdoti respondebat , ut ex Liturgiis, earumque 
Expositoribus apparet ; idque Micrologus statutum ait 
in Occidente a Concilio Aurelianensi , ut scilicet non 
solum Clerici, sed omnis populus responderet, et cum 
spiritu tuo, Horus magister in Expositione Missae scri- 
bit, nihil melius invenisse Ecclesiam, quod optaret Sa- 
cerdoti , nisi quod Sacerdos optat Ecclesiae , ut idem 
Dominus, qui dignatur esse cum Ecclesia, dignetur etiam 
esse cum spiritu Sacerdotis. 

CAPUT XI. 

DE ORATIONIBCJS. 

I. Sacerdos post salutationem populum excitat ad 
orandum dicens : Oremus. Qua monitione audita om- 
nes sacro adstantes sub silentio olim orabant, tum pe- 
racta brevi oratione omnium preces Sacerdos brevi item 
deprecatione concludens Collectam alta voce recitabat. 
Cum autem Sacerdos exclamabat dicens Oremus vete- 
ris Ecclesiae phrasi Orationem dare dicebatur : quem 
ritum perspicue explicat Uranius in Vita Sancti Paulini 



^ 366 m* 

dcscribens obitum Sancti loannis Episcopi Neapolitanf : 
ad Ecclesiamf inquit, processit, et ascenso trihunali po- 
pulum ex more salutavit, resalutatusqu€ a populo Ora- 
iionem dedit , el Collecta oratione spirilum exkalavii. 
Eadem phrasi utitur Anastasius in Vita Sergii II ipsum 
referens Ecclesiam ingressum , cum Ludovico Franco- 
rum Rege , omnes autem. prostratos ad Confessionenn 
B. Pclri orasse, et data a Pontifice super populum Ora- 
iione regressos esse. Aliquando in dicta Oratione per 
verbum Oremus monebat Sacerdos pro quibus oran- 
dum foret ea formula, qua nunc utitur Ecclesia in Of- 
ficio Feriae sextae majoris hebdomadae, cum pro omni 
slatu hominum preces fundit : ad quem morem aliudit 
Augustinus Epistola 217 n. 2 ad Vitalem Carthaginen- 
sem, qui perperam docebat non esse orandum pro in- 
credulis. Certis diebus postquam dixit Sacerdos Ore- 
mus, si private celebret, dicit Flectamus genua, et haec* 
dicens genua flectit, sin autem solemniter celebret, di- 
cit Sacerdos Oremus, Diaconus subdit Fiectamus genua 
et Subdiaconus nunc respondet X«vate. Post monitionem 
Diaconi aliquantulum orabant fideies , tum moniti , ut 
levarent se, surgebant, et Sacerdos illis stantibus, ab- 
sotvebat Collectam, Alludit ad hiinc ritum S. Basilius 
Magnus Libro de Spiritu Sancto Cap. 27 dicens : Quo- 
iies genua flectimus , et rursum erigimur , ipso facto 
ostendimus, quod oh peccatum in terra delapsi sumus, 
et per humanitalem ejus, qui creavit nos, in coelum re- 
vocati sumus. At hodie , cum nullum fiat intervallum 
inter Flectamus genua, et Levate^ sancitum est, ut pri- 
mum a Diacono, et alterum dicatur a Subdiacono. 

II. Orationes , quae in Missa dicuntur , appellantur 
etiam Colleciae, Collecta est vox aequivoca, nam sumi- 
tur aliquando pro qualibet honiinum multitudine in 
unum congregata, surnitur modo pro Congregatione fi- 
delium simul convenientium ad Orationem, atque hoc 
sensu phrasis est antiquis Patribus, ct Historicis Eccle- 
siasticis valde usitata , CoUecias agere , convenire ad 
Collectam^ adesse Collectae; adeout hoc nomen ad ipsum 
divinum Officium, et ad Missae Sacrificium translatum 
sit. Eadem voce Paulus Apostolus usus est I ad Co- 
rinthios Cap. XVI pro eieemosynis , quae ad aiendos 



*m^ *J67 ^ 

pauperes colligebantiir. De ColUcti», inqull, quae fiunt 
in Sanctos, sicut ordinavit Ecclesiis GalatiaCy ita et tsos 
facite , ut non cum venero , tunc Collectae fiant. Hae 
vero indicebantur intra Missarum solemnia, et saepius 
in Sermone pro subsidio indigentium, sive ad redimen- 
dos captivos ; de qua re diffuse tractat Ferrarius Lib. 
I de ritu Sacrarum Concionum Cap. 26. Accipitur tan- 
dem Collectae nomen pro brevi oratione, quam Sacer- 
dps salutato populo recitat, (juae ideo CoUecta dicitur^ 
quia populo in unum congregato, et collecto recitatur: 
vel quia Sacerdos legatione apud Deum pro omnibus 
fungens omnium vota in unum colligit: vel quia ex se- 
lectis Sacrae Scripturae , et Ecclesiae verbis compen- 
diosa brevitate colligitur: vel quia omnes collectis unio- 
nis affectus suos , et mentem ad Deum attollunt. \n 
eumdem sensum Valafridus Strabo de Rehus Ecclesia- 
sticis Cap. 22: /nrfe, ait, Orationes dictae sunt Colle- 
ctae, quia necessarias earum petiliones compendiosa bre- 
vitate colligimus. Innocentius III, Lib. II de Mysteriis 
Missae Cap. 27; et loannes Beleth, Lib. de Divinis Of- 
ficiis Cap. 37 CoUectam proprie dici volunt eam ora- 
tionem, quae olim super populum fieri solebat, quando 
collectus in unum erat cum universo Clero in una Ec- 
clesia, ut ad aliam procederet, in qua statio celebranda 
erat. Tunc enim Episcopus, sive Sacerdos collecla omni 
muUitudine, brevi oratione super populum uti solebat; 
ex quo fieri potuit ut ad reljquas hujusmodi orationes 
Collectae nomen dimanarit. 

III. S. Pontifex Caelestinus in Epistola ad Galliarum 
Episcopos de Gratia Dei ea , quae soliemus in Colle- 
ctis a Deo petere, commemorans, eas Orationes ab Apo* 
postolis traditas asserit. Ast haec intelligantur de bre- 
vibus illis Orationibus, quibus paucis verbis continetur 
snmma eorum, quae a Deo petenda sunt. Istae quippe 
sunt antiquissimae. Verum quoad Coltectas , quibus 
nunc in Missis utimur , istae non ab Apo.stolis , eo- 
rumque immediate Successoribus sunt repetendae, sed 
a Gelasio Romano PontiOce, et a S. Gregorio. Gelasius 
enim, teste Anastasio in ejus Vita , fecit Sacramento» 
rum praefationes, et Orationes. Gregof ius' teste loanne 
Diacono Lib. II Cap. 17 ex Gelasiano Codice multa sub- 



368 m- 

trahens, paooa converteiis, et nonnulla adiiciens Ora- 
tiones omnes in unios Libri volumine coarctavit. Po- 
steriorum tamen Pontificum sunt nonnuliae. Leoni enim 
II tribuitur Oratto Deus cujus dextera B, Petrum^ qui 
eam composuisse dicitur Neapolitanis adversiis Sarace- 
nos pro Ecclesiae defensione navali praelio pugnanti- 
bus. Innocentius vero III auctor fuit Orationis A cun- 
ctis. A Gregorianis paucis exceptis, diversae sunt Ara- 
brosianae a S. Ambrosio,. et ab aliis ejus Ecclesiae Pa- 
storibus compositae. In Missali autem Mozarabum non 
solura diversae omnino sunt Orationes, sed diversa quo- 
que ipsarum formula est : nam et longiores snnt , et 
ritu dissimili recitantur. In Liturgiis Graecorum quam- 
vis multae sint precationes, nulla tamen extat in qua 
Latinae Collectae modus observetur. Multas etiam Col- 
lectas composuerunt Alcuinus, et Grimaldus Abbas, quas 
Pameiius collegit Tom. II Liiurgicorum : itertique. Mu- 
saeus Presbyter Massiliensis, et Voconius Episcopus Cas- 
tellanensis in Mauritania, ut refert Gennadius Lib. de 
viris illustribus Cap. 78 et 79. Sunt et aliae a recen- 
tioribus editae, quae facile dignoscuntur, si cum antr- 
quis, et Gregorianis conferantur. Duplex porro est Col- 
lectarum stylus, deprecatorius, et historicus: depreca- 
toriae sunt fere omnes CoUectae, quae leguntur in Fe- 
stis, et Feriis de tempore ; historicae quae in Festis 
SS. Martyrum, Confessorum, Virginum, ubi breviter, 
vel Sancti vita , aut ejus aliqua specialis actio conno- 
tatur, uli videre est in Collectis Festorum S. Stephani 
Protomartyris, S. loannis Evangelistae, SS.Innocentium, 
S. loannis Baplistae, et SS. Apostolorum Petri.etPau- 
li , Sant^ti Laurentii Martyris et aliorum ; reperiuntur 
etiara Collectae , ut ita dicam intercessoriae, scilicet , 
quibus dirigatur Oratio, ut Sanctus pro nobis interce- 
dat ad Dominum , uti Collecta S. Matthaei Apostoli , 
S. Lucae Evangelistae, et aliorum. Collectarum insuper, 
et maxime antiquiorum , series , ac dispositio , ut sa- 
pientissime observat Angelicus Doctor Divus Thomas 
quaest. 8.3 art. 17 quatuor ut plurimum partibus, seu 
expressis in verbis , sive in iis aliquo modo contentis 
constat, nimirum Oratione, Gratiarum actione, Postu- 
latione, et Obsecratione, juxta Apostoli monitum I ad 



•s^y oOt/ ^j^s* 

«d Timotheam Cap. II; et primo cum Oratio sit eie- 
vatio mentis in Deum, statim inilio praemitti solet com- 
pellato summo Numine his verbis: Omnipotens seinpt* 
ierne Dem , vel Omnipoiens , et misericors Deus , vel 
frequentius hac una voce Deus, ve) alia Domine , vel 
utraque juncta Domine Deus. Orationem porro excipit 
<iratiarum actio, sive pro mysterio, quod ea die reco- 
litur, ut cum dicimus in Festo SS. Trinitatis : Qui <2e- 
disii famulis iuis in confessione verae fidei etc. Et in 
festo Pentecostes : Qui corda fidelium Sancii Spiritus 
illustratione docuisti etc. sive pro gloria, aut certa ali- 
qua gratia collata Sancto, cujus festum agitur, vel etiam 
nobis ipsis illius ope, et intercessione concessa. Tertio 
item Collecta constat postulatione, quae ejusdem prae- 
cipua pars est, et continetur in ea gratia , seu benefi* 
cium, quod a Deo poscitur, puta liberatio a peccatis, 
ereptio a periculis, vitae aeternae adeptio, terrenorum 
contemptus, dona charitatis, humilitatis, patientiae, et 
similia. Quarto denique Obsecralio Collectam claudit. 
Per Dominum^ de qua infra. Caeterum non est , quod 
semper has quatuor partes se se consequentes habeant 
veteres eliam Collectae; saepe enim Postulatio gratia- 
tiarum actioni praemittitur, ut in Collectis S. Stepha- 
ni : Da nobis quaesumus Domine imilari quod colimus 
ttc. S. Laurcntii Da nobis quaesumus omnipotens Deus 
vitiorum nostrorum flammas exlinguere , qui B, Lau- 
rentio, 

IV. Concluditur Oratio Obsecratione, et Obtestatione 
per Christum, qui est Mediator, et Redemptor noster. 
Ad Patrem enim dirigitur Oratio, ut Concilium Cartha- 
ginense lU decrevit , et per Filium terminatur , sicut 
ipse olim praecepit dicens : Quodcumque petieriiis in 
nomine meo , dabit vobis. Eae vero , quae ad Patrem 
ordinantur, obsecratione clauduntur Per Dominum no- 
strum lesum etc. Tum quia nullum aliud nomen da- 
tum est hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri: tum 
quod unus mediator Dei , et hominum Deus , et homo 
Christus lesut; tum quod per eum solum habemus ac-. 
cessum ad Patrem ; jnxta id , quod legitur in Actibus 
Apostolorum Cap. IV et I ad Timotheum Cap. II et 
ad Romanos Cap. V. Post CoUectam totus coetus ac- 
voi. n. 24 



<:init Amen , de qua voce » ejusque usu post precatio- 
fiem loquitur Apostolus I ad Gorinthios Cap. XIV, et 
post eum antiqui Patres lustinus Martyr Apologia II 
Absolutis precibuSf et graliarum actione quUibet de po- 
pulo, qui adest , faustis vocibus acclamat Amen. Hie- 
ronymus Praefatio in Epistolas ad Galatas in Ecclesiis 
Urbis audiri testatur quasi coeleste tonitru populum cla- 
mantem, et reboanlem Amen. Dionysins Alexandrinus 
in Epistola ad summum Pontificem Sixtum apud Euse- 
bium Lib. VII Historiae Cap. 9: Qui gratiarum actio- 
nem frequenter audieril , et cum caeteris responderit 
Amen. Cyrillus Catechesi Mystagogica V obsignari ait 
per Amen orationem; sicut eadem voce obsignatas olim 
Epistolas, quas Formatas vocabant, docet Ferrarius Lib. 
I de antiquo genere Epistolarum Ecclesiasticarum Cap. 
5. Olim ad Collectas pro earum complemento, non se* 
mel tantum , verum etiam bis quandoque responsum 
fuisse Amen. Quod vero attinet ad numerum Colleeta' 
rum sunt quidam recentiores , qui asserunt Ecciesiam 
Romanam a temporibus Apostolicis tres orationes reci- 
tare consuevisse : nullum tamen hujus assertionis testi- 
monium aflerunt: imo illi refragantur Ordo Romaous, 
et antiqui Sacramentorum Libri, in quibus pro singu- 
lis Missis una tantum Collecta signatur. Dum Collectas 
recitamus , numerum in eis servare debemus ; ne ea- 
rum numerus ultra quam par sit augeretur, definitum 
est, non plures quam septem esse recitandas, ut post 
Belethum, et Durandum observavit Martene Lib. I Cap. 
k art. 3 n. 11 de antiquis Ecclesiae Ritibus. Nunc dum 
plures dicuntur , numerus ipsarum impar esse debet r 
ita Rubricae post Innocentium III. Verum idem lau- 
datus Innocentius nec non Micrologus Cap. 4 asserunt» 
quod suo tempore dicebantur semper tres , aut quin- 
que , aut septem Collectae in honorem SS. Trinitatis > 
vel Resurrectionis lesu Christi, vel in Commemoratio- 
nem quinque plagarum Christi Domini; et septem dona 
Spiritus Sancti. Porro haec Orationum multiplicatio in 
Monasteriis coepisse videtur : etenim in Condlio Ma- 
tisconensi anno 627 celebrato , Agrestinus Monachus 
Luxoviensis, Sancti Columbani Regulam accusansy inier 
caetera, quae viro Sanctissimo objccit, ufium erat, quod 



37 1 

Missariiin Soleninia contra institutuni Eccieslao morem 
muUiplicatione Collectarum celebraret. Agrestinum ta- 
men eonfutavit Abbas Eustatius his verbis , in eodem 
Concilio relatis : Multiplicationem Orationum in Sa- 
cris Ofjiciis omnibus proficere Ecclesiis: quia dum plus 
Dominus , quaeritur, plus invenitur ;■ et ctim uberius 
Oratione pulsatur , eo citius exaudire probatur, Col- 
lecta expansis manibus ; brachiisque protensis recita- 
tur, eo scilicet habitu, qui fidelibus orantibus in utro- 
que Testamento sblemnis fuit. Ideo psallebat David , 
Dum extollo manus meas ad templum sanctum tuum : 
In nomine tuo levabo manus meas : expandi manus 
meas ad te» Nam sicut Adam extensa manu ad vetitae 
arboris fructum Dei praeceptum transgressus est , ita 
credimus ipsum poenitentem noxias manus ad Deum 
extendisse, cum ab ipso voniam praevaricationis in ora- 
tione petebat ; eumque ritum filios , et nepotes suos 
edocuisse. Hac ipsa de causa Christum in Cruce manus 
suas extendisse adversus primi parentis manus incon- 
tinenter extensas, Nazianzeni sententia est. Utroque au- 
tem hiysterio Christianos hac forma orasse existimat 
Gardinalis Bona, ut et Adami transgressionem , ^t lesu 
Ghristi e patibulo pendentis , ac pro nobis satisfacien- 
tis iraaginem exprimerent. Apparent passim in cryptis, 
et coemeteriis Romanae Urbis virorum , et mulierum 
extensis brachiis, et elevatis fnanibus orantium antiquis- 
simae picturae, quas Bosius spectandas exhihet in Ro- 
ma subterranea. 

V. Ndn solum autem in Missae, Ofliciorumque divi- 
norum Solemniis Collectae olim recitari solebant ; sed 
in quocumque Clericofum seu Monachorum conventu, 
quoties simul orabant , qui praesidebat brevi Collecta 
conventum dimittere solebat. Testis est hujus consue- 
tudinis Walfridus Strabo Cap. 22 dicens , consuevisse 
veteres Patres , qui caeteris emincntiores erant , non 
solum inter Olficia Missae; verum etiam in aliis con- 
ventibus, et colloquutionlbus brevi oratione opus con- 
cludere. Olim post recitatam Collectam, in Ecclesia Ro- 
inana ceterisque in Ecclesiis, diebus solemnioribus fie- 
bant speciales OraUones pro Summo Pontifice, pro Epi- 
scopo, Imperatore, pro Rege, quae Orationes Laudum 



-^3 372 m* 

nomine appetlabantur. Harum Laudum formulam le* 
gere Hcet apud Cardinalem Bonk, item apud Mabilio- 
nium et apud Edroundum Martene. Erant autem Lau- 
des adclamationes festiyae intra Missarum solemnia fa- 
ctae. Hodie Laudes hoc loco fieri solent Summo Pon- 
tifici eodem fere ritu in die dumtaxat suae coronatio- 
nis. Praeterire non debemus, praedictas Orationes col- 
locandas esse servata earum dignitate , ut praescribit 
Rubrica ; et ex solo Missali esse desumendas , videli- 
cet, aut de Tempore, aut de propiio Sanctorum , aut 
de Communi , aut ex Orationibus diversis post Missas 
Yotivas ; non ex aliis Li1)ris : nunquam potest Sacer- 
dos ea depromere , unde maluerit, sed ex Missali tan- 
tum; ut coUigitur ex Rubrica. Littera N. quae habetur 
in Oratione A cuncUs exigit cxpressionem nominis Pa- 
troni , seu Titularis Ecclesiae , ubi Missa celebratur. 
Benique si Ecciesia, in qua celebratur Missa sit dicata 
Sanctissimae Trinitati, Sanctissimo Salvatori, vei aliQui 
Sancto ex nominatis jam ih Oratione A cunctis , tunc 
loco nominandi in illa littera N. Sanctum Titularem , 
ne is iterum repetatur, potest expriori nomen alterius 
Sancti*, cujus praecipua memoria, vel insignis Reliquia 
habetur in dicta Ecclesia. Si vere non sit aliquis ejus- 
modi, tunc nominari potest alius Sanctus pro arbitrio, 
et devotione Sacerdotis celebrantis. 

CAPUT xn. 

D£ EPISTOLA. 

L Antiqui Codices Sacramentorum tam editi , quam 
manuscripti Post Collectam, inquiunt, sequitur Aposto- 
luSf idest Lectio ex Apostolo. Tametsi enim ipsa Lectio 
ex aliis quoque Libris Veteris , et Novi Testamenti de- 
sumatur , ut piurimum tamen ex Epistolis Pauli acci- 
pitur, ac propterea solius Apostoli in praedictis Codi- 
cibus mentio fit quam formulam passim usurpant ve- 
teres OiTiciorum explanatores. Atque inde orta est Epi- 
stolae nomenclatura , quae huic Lectioni communiter 
tribui solet, licet non ex Epistolis, sed ex Prophetis, 
sive ex aliis Scripturae SacraeLibris. Rituui hunc legen- 



373 m- 

di Episialam, seu Lectionem aliquam Sacrae Scripturae, 
ab Apostolis derivasse certissimum est, uti observat Car- 
dinalis Bona, Lib. 11 Cap. 6 num. 1; Antonius Beilotte, 
in tuis ob$ervationibu9 pag. 396; Grancolas, in aniiquis 
Liturgiis pag.50^. Divus Paulus ad Coiossenses Cap. IV: 
Cum lecta fuerit apud vos Epistola haec , facite ut in 
Laodicensium Ecclesia legatur, et eam quae Laodicen- 
tium est^ vos legatis. Et in fine Epistolae 1 ad Thessa- 
lonicenses, adjuro vos per Dominum , ut legaiur Epi- 
stda haec omnibus sanctis fratribus, Quaravis cnim prae- 
cise non jubeat fieri banc lectionem in Missarum so- 
lemniis, verisimile tamen est illi tempori reservatam , 
quo solebant fideles ad sacra mystcria percipienda con- 
venire. Clare item hic ritus in Liturgiis lacobi Apostoli 
praescribitur , ut nimirum legantur singulis diebus in 
sacra, et divina Missa oracula sacra Veteris Testamen- 
ti, et Prophetarum, et Incarnatio Filii Dei. Idem asse- 
Tunt antiqui Patres , Tertullianus in Apologetico Cap. 
39: Coimus ad literarum divinarum commemorationem. 
lustinus Marlyr Apologia II Sacrum Christianorum de- 
scribens ait : et Commentaria Apostolorumt aut scripla 
Propheiarum , quoad tempus fert leguntur, Eadem io 
Apostolicis Constitutionibus, et in Basilii Chrysostoroi» 
aliorumque Liturgiis praecipitur, tamquam sacri mini- 
jsterii pars , per quam ad divini Sacramenti participa- 
tionem fidelium animi disponuntur. Augustinus Lib. 
XXII De Civitate Dei Cap. 8 Synaxim diei Paschatis 
commemorans, salutavi, inquit, populum, et facto tan- 
dem silentio Scripturarum divinarum sunt lecta sotem" 
nia. Ex his autem omissis recentiorum testimoniis, e- 
videnter deducitur morem legendi in Ecclesia, et spe- 
eialiter initio Missae Scripturam non ab Aleiandro I 
Romano Pontifice , ut qiiidam pcrperam scribunt, sed 
ab Af>ostoiis, incoepisse. Series et ordo Epistolarum et 
Evangeliorum iotius anni cursu leguntur in Missa, vulgo 
Divo Hieronymo tribuitur, qui Librum composuit ap- 
pellavitque Comitem quem typis edidit Pamelius in vo- 
iuminibus de Rebus Liiurgicis. Sed et Cornelius Schul- 
tingius initio suae Bibliothecae Ecclesiasticae se« eum- 
dem Comitem manuscriptum habuisse asserit multo am- 
pliorem quam sit editus a Pamelio. Citant hunc librum 



•fiSS^ 3T4 S^ 

nomiDe Lectionarii omnes antiqui Saerorum Rituum 
Scriptores, quidam sine nomine auctoris, alii expresso 
nomine S. Hieronymi, et tilulo Comitis. DomiDicorum 
dienim Epistolae omnes e S. Paulo, vel ex aliis Apo- 
postolis sumptae sunt. Eeclesia nimirucn praecipit, ut 
eorum scripta qui Dei Legatos egerunt, ante Evangelium 
legantur. Ad Epistolam omnes sedent ; siquidem peoes 
ludaeos , primosque Cbristi fideles lectio haec collatio 
quaedam erat. LecUo autem in euro finem instituta est, 
ut Christianus populas erudiatur, et per eam ad Sacri* 
ficium praeparetur. PraemiUilur insiructio inquit Divus 
Thomas 3 part. quaest. 83 art. -t fidelis papvli, quia 
hoc Sacramenlum esl mysierium fidei^ ut supra habitum 
est ; quae quidem instructio dispositive guidem fit per 
doctrinam prophelarum et Apostolorum, quae in Eccle- 
sia Ufitur per lectores et subdiaconos. 

II. Epistola in Missis privatis tegitur aSacerdote, a Sub- 
diacono vero nonc canitur in IMfssis soleronibus, interea 
dum a Sacerdote legitur submissa voce. Ast haec disei- 
plina non eadem semper fQit. In veteri Ordinatione Sub- 
diaconi nihil invenitur, quod referri possit aliquo modo 
ad lectionem Epistolae. Munus hoc olim erat Lectoris, 
ut fusius ostendunt Hallier, de materia, et forma Ordi- 
nationis § 16 num. ^6; et Morinus, de Sacris Ordina- 
tionibus part, 3 exerc. 12. Lector autem oliro per tra- 
ditionem Codicis ordinabatur: qui ritus adhuc hodie per* 
severat; et in Ecclesia Orientali traditur eis Codex Epi- 
stolarum S. Pauli quas publice legunt in Ecclesia. Nudc 
vero in Ordinatione Subdiaconi cum Episcopus dicat: ac- 
cipe Libnm Episiolarum et habe polestatem legendi eas 
in Ecelesiay iam definitum apparet, esse munns Subdta- 
coni lectionem canere in Missa solemni. Si Stibdiaconus 
absit, quivis Clericus in Minoribus Ordinibus constitu- 
tus potest eam canere , non tamen adhibito manipuJo 
juxta Decreta S. R. C. relata a Merato. Qui vero nli- 
stice tractant de Missae Sacrificio , docent ideo ante 
Evangclium Epistolam legi, non quod huic illud digni- 
tatc praestct, sed quod Apostoli praeibant Christo, qui 
eos mittebat binos ante faciem suam. Et Innocentius 
IH Lib. H Mysteriorum Missae Cap. 29, ait EpistoUm 
iinte Evangelium legi* ut significetur munus praecurso- 



-4g^ 375 ^ 

ris Christi, qui venit parare vias ejus. Gerit Epistola 
juxta Durandum figura legis et Prophetiae, quac lesu 
Chrtsti adventum praecesserunt, sicut ipse Evangelium 
praecedit. Praecedit quidem lex Evangelium, sicut um- 
bra lucem, et sicut timor charitatem. Facies autem E- 
pistolam legentis respicere debet Altare, quod Christum 
sigDificat. Lecta Epistola , in Missis privatis minister , 
et chorus in Missis solemnibus respondet: Deo graiiaSf 
quam vocem vetustissimam esse inde ostenditur, quod 
S. Benedictus , Cap. 66 Regulae suae eam commemo- 
ret tamquam a suis Monachis saepe adhibitam , et S. 
AagustiDus exprobrat Donatistis, quod illam Catiiolico- 
rum vocem irriderent: Deo gratias. Haec formula suro* 
pta est ex Apostolo Paulo, in cujus Epistoiis frequen- 
ter ea legitur. Primi Christi fideles, ut idem Augusti^ 
nus Epistola XLI n. 1 testatur, frequenter in ore ha* 
bebatit hoc verbum, Deo graiia$, dum inter se collo- 
querentur. Gratias autem agimus Deo, quod doctrinae 
^uae panem nobis frangere dignatur, teste Ruperto Lib. 
1 de Divini$ Ofj^iis Cap. ik. Si Epistola erat Pauli, te- 
ste AugustiDO Epiiiola 163, in fine dicebatur Pax le- 
€um. Responsio Ministri omittitur , in fine quintae le- 
etionis Danieiis in Sabbatis Quatuor Temporumy ne in- 
terrumpatur toxtus, et sensus, ut ibidem legenti patet. 
Omittitur etiam in fine Lectionum Feriae VI in Para- 
sceven et Sabbati Sancti ; nam isti dies sunt dies lu* 
-ctus quib.us abstinemiis a loquendi modis festivioribus. 
IIL Usus veterum Patrum Tuit non solum scripta Pro- 
phetarum, et Apostolorum legere in Ecclesla, cum fi« 
deles ad Missarum solemnia conveniebant, sed summo- 
rum item Pontificum, aliorumque Episcoporum Episto- 
las, eas praesertim quas Irenica$ , sive Pacificas , aut 
Communicalariai vocabant : quarum cominercio unitas, 
pax, et communio inter supremum Ecclesiae caput Ro- 
manum Pontificem , et reliquos Episcopos, atque uni- 
versa Ecclesiae membra una Fidei consensione conser- 
vabatur ; ita ut Orthodoxi ab Haereticis facile ab om- 
nibus ex illarum literarum participatione discerneren-» 
tur. Epistolam Clementis ad Corinthios publice lectam 
in Ecclesia testatur Hieronymus Libro De. Scriptoribu$ 
Eccletia$iiei$. Apud Eusebium Lib. IV Gap. 15 extai 



«5^ 37G ^ 

ejus generis Epistola SmyrDensis Ecclesiae ad omDe& 
Orthodo&os , qua S. Polycarpi ^artyrium describitur. 
Atque hinc orta perhibetur consuetudo legendi etiamr 
io aliquibus Ecclesiis Sanctorum Martyrum passiooes» 
et Confessorum gesta. In Africana siquidem Ecclcsi» 
miracula S. Stephani Protomartyris recita fuisse disei- 
mus ex Actis Translationis ejusdem in Praefatione Lib. 
I et Lib. II Cap. 1. In Ecclesia Hispana S. Braulio Cae- 
saraugustanus Episcopus Hbellum scripsit de gestis S.. 
Aemiliani, ut posset in Missae ejus celehratione gitan- 
tocius legi : uti ipse asserit in Praefatione ad ejus Vi- 
tam, apud Mabillonium Sec. 1 Benedictinum. Eamdem 
praxim obtinuisse in Ecclesia Gallicana testatur GregOt 
rius Turonensis Lib. II De Miraculis Sancti Martini 
Cap. k9 et Lib. I de Gloria Marlyrum Cap. 86, ubi 
habet : Lecta passione Sancti Polycarpi , cujus festum 
celebrahalur, cum reliquis Leciionibus. Legendi ad hane 
rem Baronius , in Praefatione ad Martyrologium Ro- 
manum Cap« 2 ; Ruinart, in Praefatione ad Acta Mar^ 
tyrum selecla et sincera pag. IV ; Aringlius, Roma sub- 
terranea Lib. I Cap. 30. Publice autem hujusmodi Acta 
Martyrum , et insignium Confessorum Vitae, ac gesta 
legebantur in Ecclesiis in ipsorum festivitatibus, ut ita 
auditis illorum virtutibus , Hdeles populi eorum exem- 
plo ad similia Deo auxiliante perficienda accenderentur. 
Solebant autem antiquitus tam Epistola , quam Evan- 
gelium legi in Ambone, seu Pulpilo, ex quo etiam Epi— 
scopus conciones habebat, et praeter praedictas lectio- 
nes etiam Diptycha recitari , et sermones haberi con- 
sueverant. Ex eodem loco fidci professionem emitti so- 
litam ab his , qui ad fidem convertebantur , constat 
ex Augustino Lib. Vlll Confessionum, In eo quoque 
stabant Cantores Graduale , et reliqua cantaturi. Erat 
autem discrimen inter Epistolam, et Evangelium, nam 
illa in inferiori , istud in superiori loco legebatur. It» 
Ordo Romanus. In quibusdam Ecclesiis duo sunt gra- 
duum ordines , unus a sinistris versus Orientem , qua 
ascendebant, altef a dextris Occidentem spectans, quo 
descendebant. In aliis Subdiaconus via una , Diaconus^ 
altera ibat. Adhuc Romae extat Veteris Ambonis for- 
ma in Ecclesiis S. Clementis S. Pancratii, et S. Lau* 



^ 377 m^ 

rentii extra muros. Prisco ritu in lAultis Ecclesiis Le- 
ctioni Epistolae , Lectio aliqua ex Prophetis praemitti 
solebat, diebus praesertim solemnioribus, quibus in Co* 
mite S. Hieronymi assignata est : et extat etiam hodie 
in quibusitam Missalibus pro Vigilia Nativitatis Domioi, 
et pro tribus Missis ejusdem rcstivitatis; quibus etiam 
diebus olim erat in Missali Romano, ut Radulphus te- 
statur Propositione 23. Hic autem mos ab Ecclesia Me- 
diolanensi quotidie servatur, itemque a Mozarabica, ut 
in eorum Missalibus patet. Eumdem ritum viguisse in 
Gallia, priusquam Romanis usibus uterentur, Gregorius 
Turonensis tcsti« est Libro I de Miraculis S, Marlini 
Cap. 5: Factum est^ inquit, ut illa Dominica, Prophe- 
tica Lectione jam lecia, ante Altarium starel, qui Le- 
ctionem B. Pauli proferret. Idem constat ex antiquo 
Lectionario Luxoviensi, quod edidit Mabillonius Ltlur- 
giae Gallicanae Libro II y ex Sacramentario Bobiensi 
in quibus Lectiones per anni circulum singulis Missi» 
kgendae distribuuntur ex utroque Testameolo. Una tao- 
tum Lectio plerumqne legitur juxta praesentem disci* 
plinam , quibusdam diebus exceptis , quibus plures le-. 
guntur. 

CAPUT XIU. 

J>E GRADUALI TRACTU ET SEQUENTIIS. 

L Dum perlecta Epistola praeparat se Diaconus ad 
legendum Evangelium, Chorus Responsorium concinit» 
quod Graduale nuncupatur eo quocl cantaretur in in- 
feriori gradu ex Ordine Romano, vel juxta gradus Am- 
bonis, seu Pulpiti, in quo legebatur Evangelium ex Ra- 
bano Lib. I Cap. 33 vel quia cautabatur, dum Diaco* 
nus ascenderet gradus Evangelici Pulpiti ex Valafrido 
Strabone Cap. 22 cui consentiunt Rhenanus , ad Ter- 
tulliani Librum de Corona militis; et Bellarminus» Lib. 
U de Missa Cap. 16. Verba Strabonis haec sunt : Gra- 
dualia succinehanlur , quando Minister ascendit in /o- 
eum editiorem ad pronunciandum Evangelium, vel etiam 
in gradibus Altaris , uti Durandus ait Lib. IV Ratio- 
ndlis Divinorum Officiorum Cap. 19. £x his yariae de 



<m 378 ». 

Gradualis, seii Gradalis nbmine senteutiae, quarum illa 
praeferenda videtur , quam ex Ordine Roroano selegit 
Cardinalis Bona, scilicet ab Ambonis gradibns ita nun- 
cupatum. Duo Gradualium genera distinguunt Duraa- 
dus, Ht loannes Belethus ; alterum , quod ante Aitare 
canebatur, et alterum in Pulpito, seu Ambone ; Beie- 
thus ait , Graduaie ante Altare cani diebus ferialibus, 
et solemnibus in Ambone, quod m gradibus , inquit • 
anU Altare dtebus profestU eani soleat, in solemniori' 
bus vero in altioribus, hoc est in pulpilo. Sunt qui eo- 
rum auctorem Caelestinum faciunt , sunt qui Grego^ 
rium Magnum'. Et Gregorius quidem ea in suo Anti- 
phonario per ordinem digessit, quae in singulis iMissis 
per annum cantari solent : at usum psallendi vel ali- 
quot Psalmi versiculos, vel integrum Psalmum , inter 
Epistolam, et Evangelium multo antiquiorem Gregorio 
fuisse, saltem in Africa, ex Augustino clare ostenditur. 
Nam initio Sermon, 33 de verbis Domini recenset quid 
in Lectione Apostolica, quid in Psalmo, quid in Evan- 
geiio lectum sit. Et de Vevbis Apostoli Serm. 8 Apo- 
stolum, inquit, audivimuSt Psalmum audivimus, Evan- 
gelium audivimus : consonant omnes divinae lectiones, 
Dictum Graduale nomen Responsorii accepit, vel quia 
lectioni Sacrae Scripturae convenire, et correspondere 
dcbet; vel quia uno canente, chorus consonando respon- 
det. Ita Venerabilis Cardinalis Thomasius in praefatione 
antiquorum Idbrorum Missarum pag. 21 ubi affert eliam 
textus variorum Ordinum Romanorum , in quibus de- 
scribuntur varii modi pro diversUate temporis cantaodi 
tale Responsorium , seu Graduale. 

n. Ecclesia Romana constanler retinuit ut unus Can-: 
tor non plures Graduale praecinerent. Amalarius Lib. 
Ilf Cap< II semper Cantorem singulart numero vocat, 
qui Gradale responsum praecinit. Post saeculum deci- 
mum coepit in Ecclesia Romana mos vetustus aliquan- 
tum immutari ; ut nimirum nan unus, sed duo Canto- 
res Graduale Responsorium praecinerent. Caeterum in 
Romana Ecclesia ejusmodi Responsoria a Cantoribus 
majoris Scholae fuisse cantata veteres Ordines Roroani 
indicant. In antiquioribus Ecclesiae moribus Psalmus 
integer Responsorius cantabatur. Contractum fuit sub 



finem Saeculi Y. At nondum contractum fuisse videtur 
sub Leone Magno, quod morem hujus Psalmi ab ini* 
lio ad finem decantaEuii ipse innuat in Sermone II Cap. 
I de anniversaria die suae assumptionis ad Summi Pon- 
tificis raunus, dum ait : Unde et Davidietm Psalmum, 
dUeetisiimi, n^ ad nostram elationem, $ed ad Christi 
Domini gloriam consona voce cantatimus. Psalmus enim 
Dayidicus CIX in solemnitate consecrationis Pontificis 
decantari solebat. Rursus S. Gregorii Magni Liber Sa- 
cramentorum eumdem jam obsoletum demonstrat. An- 
tiphonarii Missales ejusdem S. Gregorii id etiam com- 
probont, Gradales tantummodo Responsorios, non inte- 
gro» Psalmos, exhibentcs. Integer Psalmus Gradualis in 
hod4ernis Missalibus adhuc legitur ex prisco ritu Do^ 
miiiica prima Quadragesimac, Dominica Palmarum, et 
Ferit YI Parasceves. Mos canendi Graduale post Epi- 
stolam, teste B. Rhenano, cui consentit Venerabilis Car* 
dinalis Bellarminus , ideo introductus est , ne tempus, 
quo Diaconus recedens ab Altare ascendebat in Ambo- 
neiiiy sine aliquo cantu laberetur. SymboUim laboris ac 
poenitentiae esse Graduale, docet Rupertus in Libro I 
Cap. 3h ubi ait, quod Graduale respicit ad lamentum 
poenitentiae ; cantus est asper et gravis adeo , ut nec 
uso», nec decus sit illud efferre vocibus excellentibus; 
significat enim non requiem remuneratorum, sed labo- 
rem operantium. Quare tempore Paschali non est di- 
cendum juxta Rubricam ; hoc enim tempus est sum- 
raae laetittae, et est Symbolum beatitudinis, et requiei 
aeternao. Excipitur tamen prima hebdomada post Pa- 
scha: in ea enim Graduale dicitur; et id propter Neo- 
phytos, ut isti ex Graduali iQtelligant, ac discaat, quod 
in vocatione , qua vocati sunt , debeant laborare , et 
continuo se exercerfi, ut notat Lib. VIII de Divinis 0/*- 
ficiis Cap. I idem Rupertus, idcirco cessant in Sabbato 
Gradualia, et eorum loco dicuntur duo versus, qui nihil 
sinistrum, aut triste sonant, ut ait Innocentius III. In 
octava Pentecostes licet praesentes sint recens baptiza- 
ti , lamen Graduale omittitur, quia ea hebdomada est 
symbolum gloriae. Caetera quae pertinent ad sacram 
eruditionem praedicti Gradualis in Missa dicendi, tra- 
dit Clardinalis Bona, Lib. II Cap. 6. num. 5; nec non 



<^ 380 m^ 

CardiDalis Thornasius, qui pariter erudite discurrit de 
dicto Graduali in praefatione praefixa suis antiquis li- 
bris Mis$arum, a pag. 21 usque ad pag. 29 ; et in alia 
praefatione aUerius operis, cui titulus: ReqfOMorialiaj 
et Antiphonaria Romanae Ecclesiae pag. k et seqq. 
Praeterea agunt etiam de hoc Graduali Hugo Menardus, 
Antonius Bellotte et alii. 

III. Post Graduale dicuntur duo Alleluja^ deinde ver- 
sus, et post versuro unum Alleluja: tempore Paschali, 
quando Graduale non dicitur , post secundum versum 
dicitur aliud AUeluja. Vox Alleluja est vox hebraica , 
et signi^c^i Laudate Dominum, Auctor Libri de vitm et 
morte Prophetarum inter opera S. Epiphanii Aggaeum 
Prophetam primum fuisse ait , qni AUeluja cantavit t 
cum novam Templi structuraro vidit. Sed ex Psalmis 
constat primum ejus Auctorem fuisse David Regero. 
Extat etiam in Libro Tobiae Cap. XIII nec alibi legi- 
tur in tota serie veteris Testamenti. At in nova Lege 
loannes Apostolus in sua adroirabili Apocalypsi Cap. 
XIX refert se audisse in Coelo supernarum virtutum 
Choros psallentes AUeluja: ut inde cognoscamus nobi- 
lissimum hoc Canticum e coelis in Ecclesiam descea- 
disse, extat etiam in omnibus Liturgiis Graecorum. Di- 
citur iuxta Ordinem Romanum in Missa post Gradua- 
]e ; post luctum enim equum est, ut laetitia sequatur, 
post laborem requies ; «per eam quippe exprimitur pe- 
regrinum gaudium, quod in Coelo laboraates et lugeo- 
tes expectat , cum plenitudine gaudii et exultationis. 
Geroinatur ob duplicem, quam expectamus, glorificatio* 
nem, animi scilicet et corporis. Additur versus, et al- 
terum AUeluja , quasi intermixtum sit Graduale tum 
luctus, tum laetitia, ne deficiamus in hac vita aerum- 
iiarum plena. Esse autem AUeluja Canticum laetitlae, 
et hierito intermitti in diebus poenitentiae , et luctuSt 
patet ex Scriptura Divina, nam Tobiae Caput Xlll ubi 
describitur gloria coelestis Hierusalero, inter alia legi* 
mus : Et per vico$ ejus AUeluja cantabitur. Ita pariter 
in Apocalypsi Cap. XIX describens loannes ApostoluS: 
laetltiaro Sanctorum, quae erit in Coelo post diem ju* 
dicii : Et audivi, inquit , voeem .... dicenlium AUe^ 
lujaj gaudeamus , et exultemus, etc. Hinc optime Ru- 



^ 381 ^ 

pertus Tuiticnsis Abbas Lib. I de Dimnts Officiis .Cap. 
Zk ait Graduale esse versiculos ad pocnitentiain perti- 
nentes, et ideo Paschali tempore omitti, ejusque loco 
dupiicari Alleluja, quia totum illud tempus rcmissionis 
et laetitiae est, sicut e contrario a Septuagesima usque 
ad Pascha omitti Alleluja, et duplicari ea, quae ad iu- 
ctum, et poenitentiam pertinent. Eadem de causa non 
dieitur in Missis Feriae Adventus, Quatuor Temporum, 
et Vigiliis, quae ieiunantur ; \ox enim tantae laetitiae 
audienda non est in diebus moeroris. Non canitur tn 
Festo SS. Innocentium propter plorationem Bachel , 
quae in figura praecessit luctus Matris nostrae Sanctae 
Ecclesiae, ut ait Burcardus. At si hoc Festum veniat 
in die Dominica, cantatur Alleluja, ob Domini Resnr- 
rectionem. Cantabatur olim Alleluja in exoquiis Chri- 
stianorum , teste Hieronymo in Epislola ad* Aeanum . 
ubi scribens de funeralibus Fabiolae, ait, quod in ipsis 
sonabant Psalmij et aurata tecta Templorum in subli- 
mi quatiehat Alleluja, Morem hunc, in exequiis adhue 
retinent Graeci. Adeo autem familiaris erat hic Hym- 
nus temporibus Divi Hieronymi, ut de ipso Sanctus hic 
Doctor scribat ad nobilem Virginem Eustochiam Epi- 
stola 27 Cap. 10 Quo signo ( Alleluja scilicet ) Mona- 
ehi vocantur ad CoUectam. Hactenus dicta satis innuunt, 
Alleluja primum semper veluti quamdam ad laudandum 
Deum cohortationem , alterum vero tamquam excla- 
mationem gaudio refertam, seu laetitiae quemdam im- 
petum spectatum fuisse, quo se mutuo ad celebrandas 
Dei laudes universus populus excitat. In hunc finem 
ab annis jam 1000 ad caloem Alleluja complures ple- 
nae musicae notae additae conspiciuntur dicta Neuma- 
fa, quod jubilum dixeris. 

IV. A Septuagesima ad diem Paschae pro Alleluja di- 
citur Tractus, ut scribit Rupertus Abbas Lib. V de Di- 
i4nis Officiis Cap. l^ Tractus autem constat aliquot v6r- 
!4iculis, et interdum integro Psalmo, qui post Epistolam 
recitantur. Nomen Tractus venit a trahendo ; tractim 
euim, graviter, et cum asperitate vocum, et prolixitate 
verborum cantatur, ut docent AlcuinuSt Durandus, Bel- 
larminus, et alii. In eo canendo veluti tractae voces lu- 
guhres gemitibuSy et suspiriis admixtae sunt , ut notat 



<=« 382 

Azorius. Auctor Tractuum, vel Coelestinus, uli Berno 
de Ofjjiciis Missae , vel Gelasius , uti Rupertus Lib. II 
de Divinis Officiis Cap. 21 , vel Teiesphorus, uti Du- 
randus Lib. IV Cap. 21 putant, vel hi omnes perfe- 
cere, uti Gavantus authumat. A Septuagesima ad Pa- 
scha locum habet Tractus, quia tunc mortem iuxta Ru- 
pertum Lib. V Cap. 13, quae intravit in mundum per 
invidiam diaboli, jugemus, vel miseriam vitae praesen- 
tis uti ex Innocentio 111 Lib. 11 Cap. 32. Tracius di- 
cebatur ab uno solo Cantore totus , qui Cantor aiius 
erat a Cantore Responsorii Gradaiis. Prosae illae, seu 
Rythmicae modulationes , quae rarius in Romana £c- 
clesia, in aliis quibusdam frequentius post Alleluja can- 
tantur, Sequeniiae dictae sunt. De Auctoribus Sequen- 
tiarum diffuse tractat Schultingius Tom. 1 pag. 2 Cap. 
6 et 7 Bibliothecae Ecclesiasticae , et de singulis ju- 
dicium suum profert, sed non semper exactum : mul- 
tas enim perperam tribuit Sanctis Pontificibus Gelasio 
et Gregorio aliisque Patribus, quas stylus evincit a re- 
centioribus scripta esse. Communis autem sententia est 
primiim earum Auctorem fuisse Notgerum Abbatem S. 
Galli, qni earum volumen Lituvardo Yercellarum £pi- 
scopo obtulit, ut £ccherardu8 Monacus in Yita ejusdam 
Notgeri scribit Cap. 16 et sequentibus apud Goldastum 
Tom. II Rerum Alamannicarum, Plures etiam Saeoido 
XII composuisse fertur Adam de S. Victore. Crevit 
deinde earum numerus. Lugdunenses proprias habent 
in singulis fere Missts, propriae item extant in Missali 
Norvegiae, et in aliis diversarum £cclesiarum, quarum 
maximam partem explicatlodocus Cliclovaeus Lib. IV 
sui Elucidatorii. In pluribus Missaiibus tum maouscri- 
ptis, tum editis habentur Sequenttae pro omnibus dte- 
bus Dominicis, et festis per annum, exceptis diebus a 
Septuagesima usque ad Pascha. At in Romana £cele- 
sia quatuor dumtaxat cantaVi solent, Paschalis nimirum, 
quae incipit Victimae Paschali , cujus auctorem esse 
Notgerum. Herrera asserit Lib. II de origine et progrts- 
$u rituum Mssae Cap. 12. Altera est diei Pentecostes, 
Veni Sancte Spiritus^ quae Rdberto Galliarum Regi ad- 
scrtbi solet, licet b nonnullis tribuatur Hermanno Gon- 
tracto. Tcrtia est Thomae Acquinatis pro Festo Cor- 



383 

poris Christi, Laudat Sion Salvatorem» Quarta denique 
canitur in Missis Defunctorum, Dies irae, dies illa, quam 
diversis diversi tribuunt. Leander Albertus Latino Car- 
dinali Ursino Ordinis Praedicatorum adscribit , Lucas 
Wadingus Thomae de Celano Ordinis Minorum , alii 
apud eumdum Wadingum S. Bonaventurae vel Matthaeo 
Aquaspartano ex Generali Minorum Cardinah'. lacobus 
Ludovicus a S. Carolo in sua Bibliotheca Pontificia ait 
Innocentium III hujus Sequentiae mortuorum auctorem 
esse, quam tamen Beato lacopono tribuunt Guillelmus 
Cave in Jppendice ad Historiam Literarium pag. 6. In 
plerisque Missaiibus sequentes leguntur , videlicet ex 
institutione Gregorii Xlll irf solemnitate Sacratissimi 
Rosarii Sequentia quae incipit: Virginitatis hortuli. Item 
iu Festo Sanctissimi Nominis lesu, et in Festo Sancti 
Antonini. Ex speciali indulto habent Religiosi Ordines 
in eorum Missalibus de Sanctis Fundatoribus, et Patro- 
Bis, uti in Missali Monastico de S. P. Benedicto Laeta 
quies magni Ducis etc, Notat autem Petrus Cirvelus in 
Expositione Missalis Lib. II Cap. 125 impromprie dici 
Sequentiam in Missis Defunctorum.. Et sane Officium 
Befunctorum nec Aileluja, nec Sequentiam habere de- 
bet ; nam haec sunt Cantica laetitiae. Prosa haec, ora- 
tio potius Defunctis propria censetur, quam Sequentia 
Maldonatus in suo Tractatu de Caeremoniis Missae Pa- 
risiis dictato an. 1569 Colligo , inquit , devotione pri- 
mtorum aliquorum Sacerdotum fuisse additam Prosam 
in Hfissis, quae pro Defunctis dicuntur ut dicant Dies 
illa , dies irae quod fit extra rationem , et antiquissi- 
mos Missales libros, qui tantum habent Sequentiam in 
diebus laetis. At Romana Ecclesta eum retinendam sta- 
tuit, ve! quia olim in funere Defunctorum cani consue- 
vit AUeluja , et post Alleluja Sequentia , vel quia non 
tantum spectavit Sequentiarum originem, quae gaudium 
TDdicant, quantum religiosum afTectum, et hujus causa 
eam servavit, ut piam quamdam Orationem pro Defan- 
ctis. Porro circa Sequentias, aut hujusmodi Prosas plura 
profert lodocus Clictovaeus Lib. IV sui Elucidatorii, 
Idem de iisdem nonnulla habent CaroUis Guyetos , in 
sua Heortologia seu de Festis Loeorum propriis Ltb. III 
Cap. 25 quaest. ; Meratus, in Gavanlum T. I pag. 
64 et 83 allique plures. 



CAPUT XIV. 

DE EVANGELIO. 

I. Morem legendi Evangeliuin in Ecclesta antiquis- 
siinuin esse nemo dubitare potest , qui in evolvendis 
veterum Patrum monumentis versatus sit. Coepit enim 
in solemni fidelium conventu legi , statim ac scriptum 
fuit. £t quidem de Lucae Evangelio testimonium per- 
hibet Apostolus II ad Corinthios Cap. VIII dum fra- 
trem commemorat comitem suae peregrinationis, cujus 
laus inquit, est in Evangelio per omnes Ecclesias, Quoad 
publicam Evangelii recitationem , adstipulantur lusti- 
nus Martyr , et Cyprianus , et alii Patres. Nam cum 
Scripturae ex prisco Synagogae usu in conventibus le- 
gerentur, fidelium pietas, et amor erga Dominum , et 
Salvatorem nos credere compellit ejus gesta a viris 
tantae auctoritatis Deo inspirante conscripta publice per- 
legi statini coepisse. Ratio igitur propter quam Diacono 
evangelium legere ab antiquis Patribus demandata est, 
ab ipsa potius Eva*nge)ii sanctitatc, et majestate petenda 
videtur , quae cum maximam exigat reverentiam , et 
venerationem , et semper cum ingenti pompa , atque 
apparatu legi consueverit, Ecclesiasticae gravitati con- 
gruum fuit tantum munus non Lectoribus committere» 
sed Diaconis, qui ad Sacerdotalem dignitatem proxime 
sunt. Sozomenus Lib. VII Historiae Ecclesiasticae Cap. 
19 sacrum Codicem Evangeliornm Alexandriae a solo 
Archidiacono, apud alios a Diaconis, et in multis Eccle* 
siis a solis Sacerdotibus , atque diebus solemnibus ab 
Episcopis iegi testatur. Omnes autem assurgere, et sta- 
re , dum legitur Evangelium , ritus antiquissimus est, 
ut tamquam servi ante Dominum se promptos, et pa- 
ratos ostendant ad exequenda mondata Dei , quae in 
Evangelio promulgantur apud Graecos enim non solum 
surgit Episcopus ad Evangelium , sed etiam Omopho- 
rium deponit, servitutem, et subjectionem suam erga 
Dominum demonstrans, ut explicat Simeon Thessaloni- 
eensis. Ritus autem deponendl Baculos diu mansit in 
Ecclesia, nam Nicolaus de Plove Presbyter Posnonien- 



385 

sis» qui clarrnt anno ikSk in Expositione Missae ait: 
Cum legilur Evangelium, arma^ vel baculi deponuntur^ 
in signum , quod juxta doctrinam Evangelicam parati 
sunt fideles, non armis, sed patientia $6 defendere. Nunc 
milites Religiosi, et equestris Ordinis viri ensi manum 
admovent, ye\ educunt de vagina, cum recitatur Evan- 
gelium, ut eo gestu tastentur se paratos esse pro Evan- 
gelii defensione viriliter pugnare, et sanguinem effun- 
dere, 

il. Sacerdos ante lectionem Evangelii dicit Dominus 
vohiscumi et popuium salutans hac salutatione,^citare 
intendit fideles ad devote percipienda verba divina. Postr 
qnam Minister respondit : Et cum spiritu tuo , Sacer- 
dos dicens : Sequentia , vel initium Sancti Evangelii. 
Res haec valde antiqua est ; et non alia de causa ea 
ponit dicit Chrysostomus in Homiliam JII ad Thessa- 
lcnicenses, nisi ut populus attentus reddatur ad audienda 
Dei verba. Erat enim exordium hoc, usilatnm in Pro- 
phetis. Dicebant q.uippe : Efaec dicit Dqminus, ut po- 
pulus attentior redderetur. Audita ea voce populus ora- 
bat Deum, ut daret gratiam ijli , qui legebat Evange- 
lium ad hoc, ut recte pronunciaret, aedificaret Eccle^ 
siam, et iuvaret auditores. Saq^rdos dicens : Sequentia^ 
vel initium Sancti Evangelii, pollice dextro primo si- 
gnat Librum, deinde signat seipsum in fronte. ore« et 
pectore. Libro vero Crucem imprimit ; quod fit juxta 
Innocentium III, ut innuakur hunc Crucifixi Librum es- 
se : fronti vero , quod juxta Augustinum Crucem non 
erubescat : ori autem, et pectori, quod corde credatur 
ad jusiitiamt ore autem confessio fial ad salulem. lu- 
xta Pouget hoc ritu singuli innuunt sic se esse aflectos, 
ut non crubescant Evangelium , sed gestent illud in 
fronte, in ore, et corde, paratos scilicet Fidem Evan- 
gelicam, quam corde retinent, ore et moribus profite- 
ri. Debent igitur singuli ad ejus tantae rei significatio- 
nem sibi frontem , os et pectus signare. Minister re- 
spondet : Gloria tibi Domine* Responsio haec habetur 
in Liturgia Chrysostomi. Amalarius in Librum IH Cap. 
18 eam explicans dicit , dictis vocibus invitari omnes 
ad glorificandum Dominum, qui mittit verbum salutis, 
vel invitari ad capiendum cum fructu verba Evangelii^ 
Vol. II. 25 



386 

vel ut explicat Germanus in Theoria Rerum Ecclesia- 
sticarum , dictis verbis indicatur, quod legendum est» 
esse sermonem Dei , idque credentes clamare Gloria 
tibi Domine. Tum junctis manibus, sive privatim, sive 
solemniter celebret, Evangelfum legit. In majori heb- 
domada, cum legitur Historia Passionis Christi, lectioni 
praemittitur : Passio Domini nosUri etc. et omittuntur 
tam Initiumy aut Sequentia etc. quam praedictum Cru- 
cis singum. Lecto Evangelio in Missa privata a Sacer- 
dote, Minister respondet: Laus tibi Christe: quae verba 
omittuntur Feria VI in Parasceve , nos dicendo haec 
verba, laudamus Christum 

III. Lecto Evangelio fideles olim dixisse Amen, Be- 
leth in ExpHcatione Divinorum Ofjtciorum Cap. 39 et 
Durandus Lib. IV Cap. 24- testes sunt, quod etiam in 
Missa Mozarabum , et in Regula S. Benedicti Cap. II 
praescribitur. Alensis item 4< P. Summae in Tractatu 
de Ofjjiciis Missae, perledo , inquit , Evangelio dicunt 
assistentes Amen , quasi dicant : Faciat nos Deus per- 
severare in docirina Evangelii. Alii dicunt : Deo gra- 
tiaSy in gratiarum actionem pro beneficio tantae doctri- 
nae , et tam salutaris. Addit Alcuinus ex Ordine Ro- 
mano populum se signo Crucis munire tunc consuevis- 
se , ut quod ex divinis eloquiis ad salutem percepit r 
signatum sigillo Crucis, atque munitum permaneat. Tan- 
dem ipsum Evangelium Celebrans osculatur, qnod olim 
universo Clero , omnique populo ad osculandum cir- 
cumferri , et porrigi a Subdiacono solebat in signum 
venerationis, et communionis cum Domino lesu Chri- 
sto , et doctrina ejus , ut lonas Aureliapensis egregie 
flocet in Praefationem Libri 11 de Cultu Imaginum ad- 
versus Claudium Taurinensem : Sacrae , inquit , Reli- 
gionis nsus in sancla Ecclesia adhuc servaiur , si ta- 
men apud te, ut perlecta S- Ecangelii lectione, ab Epi- 
scopo vel Presbytero , caeterisque sacri ordinis religio- 
sis codecc , in quo Evangelii leciio recitata est , multi- 
cibus osculis venerelur, Sed hoe cujus causa, nisi illius 
cujus esse verba credunturt agimus? In Missa Tilliana 
Sacerdos osculans Evangeliorum Librum , dicit : Per 
islos sermones Sancti Evangelii filii tui Domini nostri 
lesu Christi indulgeat Dominus peccata nostra. Deli- 



387 

ctum gcneratim culpam, seu peccatum significat ; cum 
ergo Ecclesia, praeter Poenitentiae Sacraraentum, adju- 
menta alia ad delenda peccata proponit, id sane nun- 
quam de lethalibus peccatis accipi debet, quae scilicet 
per Sacramentum tantum' tolluntur. Quamobrem hoc 
loco venialia solum peccata veniunt. Insuper petimus, 
ut noster a propriis malis animus liberetur, quemad- 
modum qui lesum Christum audiebat; in pristinam va- 
letudinem restituebatur. S. Augustinus asserit se non 
raro Evangeliorum Librum suo ipsius capiti imposuis- 
se, ut a corporis morbis sanaretur ; ac nos quidem cum 
S. Doclore Deum obsecrare debemus , ut eum etiam 
in corde collocet, quo a spiritualibus aegritudinibus con- 
valescat. Evangelium audientes potissimum dicerc de- 
bemus: loquere, Domine, quia audil servus tuus. Optare 
debemus, ut idem nos divinus ignis incendat, quo Chri- 
sti Discipuli duo, IVJagistrum in Emmaus itinere secum 
Ipsis loquentem audientes , se incensos senserunt , et 
ob oculos habeamus oportet, Sanctorum virorum exem- 
pla, Sanctum illum Aegyptium Antonium imitati, qui 
in Ecclesia Evangelium audiens, ea quae percepit, exe- 
cutioni mandavit. 

IV. In solemnibus Missis Diaconus Evangeliorum Li- 
brum super Altare defert, et genuflectit, ut dicat Jllun^fa 
cormeum; tum se in pedes erigit, Librum recipit, iterum 
genuflectit, a Sacerdole benedictionem petit, et accipit, 
efque manum osculatur. lam Evangelii librum super AI- 
tare ponendi, et ex Altari recipiendi mos ex eo derivatur, 
quod idem olim in Missae initio magnifice deferretur. 
Diaconus priusquam legatEvangelium, petit a Celebrante 
benedictionem, licentiam videlicet legendi. Porro hic ri- 
tus benedictionis antequam publice quidpiam legatur, an- 
tiquissimus est, in HomiKis siquidem manuscriptis haec 
verba veleri more petendi benedictionem praefixa repe- 
riuntur : Benedic Pater. Vulgafa vero benedictio est , 
Dominus sit in corde tuo et in labiis tuis» luxta Ordi- 
narium Carthusianum, Missale Carmelitarum, FF. Prae- 
dicatorum ; antiqua Missalia Tullensia , et Parisiensia 
usque ad annum 1615 clauditur benedictio celebrantis: 
ut digne et competenter annunties Evangelium pacis. 
Oratio Munda cor meum similibus fere verbis habetur 



«m» 388 Mf- 

in Liturgia S. iacobi ante thurificationem. Accepto Li- 
bro de Altari instituitur Processio, praecedente cereo- 
rum lumine, tamquam in gaudii signum, quod sanctum 
Evangelium nobis afTert ; et ut innotescat Christum Da- 
ininum vere et proprie dictnm lumen esse, quod suo 
nos verbo luculentissime illustrat. Thus quoque defer- 
tur moM consueto, ut ex antiquissimis Liturgiis liquet: 
et in quibusdam Ecclesiis praecedit etiam Crux, ut scri- 
bit Durandus Lib. IV Rationalis Cap. ^h, Thus a Sa- 
cerdote benedicitur ; et ante Evangeliorum librum af- 
fertur , ut quod emittit, suffimentum boni odoris , si- 
gnum sit , quem Deus in cor difTundit , dum se per 
Sanctum Evangellum in conspectum dat. In veteri Missa 
Du Tillet Meldensis Episcopi typis edita cum appendice 
Sacramentarii S. Gregorii, thus ad Evangelium in Thu- 
ribulo ponens Sacerdos hanc precem edebat : Odorem 
caeteslis inspiraiionis suae accendat, et impleat Domi- 
nus corda nostra ad audiendaf et implenda Evangelii 
sui praecepta. Qui vivit, Adest etiam in Sacramentario 
Trevirensi Saeculi X absolviturque per eam formulam, 
Qui vivit. In Defunctorum Missis nec lumina ad Evan- 
geliurh canendum afferuntur, nec Libro, aut Celebranti 
thus adoletur, nec sumitur benedictio, nec Celebrantis 
manum osculatur, omissis omnibus solemnitatis, et lae- 
titiae signis. Cum Summus Pontifex Missam solemniter 
cantat, tam Epistola, quam Evangelium graece et latine 
leguntur. Diacono latino, qui Cardinalis est, praeceduiit 
septem Acolythi cum septem candelabris, et cereis accen- 
sis, eidenique legenti assistunt, et post ipsum idem Evan- 
gelium graece. legit Diaconus graecus. Antiquissimus est 
hic ritus in Ecclesia Romana, cujus meminere Anastasius 
Bibliothecarius, in Vita Benedicti PP. III; Amalarius, 
Lib. II De Ecclesiasticis Officii^ Cap. I; Anselmus Ha- 
velbergensis Episcopus Lib. III Dialogorum Cap. 16 qui 
rationem etiam hujus caeremoniae reddit. Eumderti mo- 
rem olim in Constantinopolitana Ecclesia viguisse , ut 
scilicet Epistola, ac Evangelium latine primum, deinde 
graece recitaretur, testatur Nicolaus I Summus Ponti- 
fex in Epistbla VIII ad Michaelem Imperatorem. In 
quibiisdam Orientis Ecclesiis Evangelium graece pri- 



389 

mum, deide arabice recilari affirinat Du-moleon in iii- 
tinere Liturgico pag. 455, 

¥• Honorius in iremma animae Lib. I Cap. 25 l^etn- 
de, inquit , nimirum post Evangelium , Episcopus ser- 
tnonem ad populum facii. Hic mos nunquam interrupta 
serie ab initio Ecclesiae usque ad nostra tempora ser- 
vatus est , ut proxime post Evangelinm Sermo , sive 
Homilia, vel Tractatus ad populum haberetur. Auctor 
Constitutionum Apostolicarum Lib. VHI Cap. k prae- 
cipit Episcopo , ut post lectionem Legis, et Propheta- 
rum , atque Evangelii populum alloquatur sermonibus 
exhortatoriis. Ejusdem ritus testimouia frequcntissima 
sunt apud Origenem,. Chrysostomum, Cyrillum Alexan- 
drinum, Chrysologum , Leonem ^ Gregorium Magnum, 
et alios, quorum Sermones habemus. Extant etiam in 
jConciliis sancliones multae huc spectantes, inter quae 
^relatense I Can. 10, Carthaginense IV Can. 2 et 20, 
Turonense III Can. &• , Toletannm H Can. 2 , Cabilo- 
nense II Can. 1 2 et Ib, Trullanum Can. 19, Nicae- 
num H Can. 2, Rhemense Can. !&>, Moguntinum I Can. 
25 , Lateranense sub Innocentio HI Can. 10 , et sub 
Leone XSess. 1 ac denique Tridentinum Sess. 5 Can. 
2 et Sess. 24 Can. 4. De hoc argumento praeclare scri- 
pserunt Ferrarius de ritu Sacrarum Concionum, et Bra- 
schius Sarsinae Episcopus peculiari opere, quod inscri- 
psit : Episcopus praedicans. R^rro munus praedicandi 
proprie et praecipue ad Episcopos pertinere tum usus 
yeteris Ecclesiae, et omnium Sanctorum Episcoporum 
exemplum ; tum ipsa docet Episcopalis consecratio, in 
qua dicitur : Accipe Emngelium mde, praedica populo 
tibi commisso. Ideo Paulus ad Timotheum scribens £pt- 
stola I Cap. lY, ipsum terribili adjuratione obtestatur 
per Deum , et lesum Christum , ejusque adventum et 
Regnum , ut inslanter praedicet , moneat , increpet in 
omni patientia et doctrina. Et de seipso ad Corinthios 
Epistola I Cap. IX ait ii evangelixavero, non est mihi 
gloria: necessitas enim miki incumbit; vae enim mihi 
e$t , si non evangelizavero, Non tantum primi Ordinis 
Sacerdotes, videlicet Episcopi, verum et secundi, Pa- 
stores scilicet inferiorum Ecclesiarum , Parochi dicti , 
sive In Urbibus , vel in Oppidls , ac ruribus degentes 



390 

festis diebus , praesertim Dominicis sermooem ad po- 
pulum publice habere ex constauti saeculorum succes- 
sione consueverunt iotra ipsa Missarum solemoia, pro- 
xime post Evangelii recitationem, et id quidem ex Al- 
taris gradibus, ubi stantes, ut plurimum, adhortatoriis 
Sermonibus plebis sibi commissae mores corrigunt, et 
formant. Quod autem et a primis Ecclesiae Seculis Do- 
minico potissimum die hujusmodi publicae allocutiooes 
habitae fuerint , pluribus probat laudatus Ferrarius 
Velerum Concionum Lib. III Cap. 10. Hac de re le- 
gendus Franciscus Amatus Pouget Institutiones Catho- 
licae Tom. II pag. 936 ubi praeclare de hujusmodi Pa- 
rochorum obligatione exponendi Yerbi Dei pluribus dis- 
serit. Post Evangelium in plerisque Ecclesiis publici 
Poenitentes absolvi et reconciliari solebant, ut ostendit 
Morinus Lib. ¥111 de Poenitentia Gap. ih. Vt enim 
observat Beleth Cap. 39 Evangelium aliquando legitur 
secundum historiam, ut in die Resurrectionis ; aliquan- 
do secundum allegoriam, ut io festo Assumptionis Bea- 
tissimae Yirginis ; aliquando propter aliquam partem, 
ut in festo S. Crucis ponitur Evangelium de Nicodemo 
ob extremam particulam, sicut Moyses exaltavit serpen- 
tem in deserto , itd exaltari oportet Filium hominis : 
aliquando secundum totum , ut in die Circumcisionis. 
Ritu monastico immediate post Evangelium fiunt solem- 
nes Monachorum ProfesBsiones modo in eorum Ritya- 
libus expresso. Verum hic mos non ubique viget> nam 
in aliquot Congregationibus fieri solent postOfTertorium. 
Olim quoque post Evangelinm pueri a parentibus Mo- 
jiasterio offerebantur, puer autem panem et vinum pro 
usu Sacrificii offerebat, quem ritum erudite et diffuse 
explicat Menardus. 

CAPUT XV. 

D£ SYMBOLO. 

I. Symbolum , vox origine graeca , vel plurium rerum 
in commune coliationem significat , vel signum aut tes- 
seram militarem , qua veri milites ab aliis discernun- 
tur. Apud Catholicos sumitur pro Regula Fidei , sive 



-m 391 «191* 

surama capitum Fidei, quae omnibus credenda propo- 
nuntur. Conveniens enim fuit primaria praecipuaque Fi- 
dei capita in unum breviter colltgi , ut faltilius omnibus 
proponi ac memoriae mand^i possent : deinde ut Fi- 
deles ab infidelibus per ejusdem Fidci regulae profes- 
8ionem internoscerentur. Symbolum quatruplex est. A- 
postolicum , quod ab Apostolis compositum fuit, Micoe- 
num compositum in Nicoena Synodo anno 325 coacta ad 
damnandam Arianam haeresim. Constantinopolitanum 
habitum anno 381 in quo novae exortae haereses, prae- 
sertim Macedoniana damnatae sunt. Atlianasianum de- 
nique quod S. Athanasio vulgo tribuitur. Apostolicum 
Symbolum non fuit ab Apostolis scripto traditum sed 
-viva voce. Ut enim ait S. Hieronymus Epistola LXI: 
Symbolum Fidfi et ipei nostrae ab Apostolis , traditum, 
non scribitur in chartat ied in tabulis cordis carnaU- 
hu8. Et S. Petrus Chrysologus, Sermone LXXII: Sym- 
holum Fidei sola fde firmatur: non literae, sed spiritui 
creditur^ et mandatur cordi, non chartae. Cum igitur 
Apostoli mandatum a Domino accepissent, ut pro ipso 
legatione fungentes in universum mundum proficisce- 
rentur, atque omni creaturae Evangelium praedicarent^ 
Ctiristianae Fidei formulam componendam censuerunt, 
et iis qui obedirent Evangelio tradendam , ut scilicet 
idipsum omnes sentirent ac dicerent , neque ulla iBssent 
inter eos schismata , quos ad Fidei unitatem vocassent, 
sed essent perfecti in eodem sensu et in eadem sen- 
tentia. Haec autem Fidei Regula et Professio ab Apo- 
stolis tradita Symbolum appellata est. Hoc ipsum Sym- 
bolum Catholica Ecclesia semper adeo est venerata , ut 
SS. Conciliis Oecumenicis consueverit in primis recita- 
ri. De Romana autem Ecclesia , quam sincere et illi- 
bate illud absque alia aliqua additione servaverit, erui- 
tur ex Rufino de Expositione Symboli in praefatione. 
Sola igitur voce fidelibus tradi consuevit , ut tuto pos- 
sent eos dumtaxat ad communionem admittere, qui hoc 
signaculum Christianae professionis tamquam arcanam 
9olisque fidelibus notam tesseram memoriter proferrent: 
idque tanta secreti fide inviolabiliter servatum est pri- 
fnis Ecclesiae Saeculis , ut nec quidem a Catechumenis 
memoriae juvandae causa describi permitteretur. Sed 



392 

nec ullus Scriptor ante Constantinum Magnum ipsum 
libris suis inserere ausus est, nisi sohis Tertullianus 
compendio tamen usus, et quibusdam articulis praetor* 
missis. Trecentis, et ampltus annis solo Apostolico Sym- 
bolo usa est Ecclesia , donec Arius detestandae haeresis 
impiissimus Auctor emersit, pro cujus damnatione emer- 
rit coacta Nicaena Synodus novam Fidei tesseram tra- 
didit Orthodoxis , qua ab Arianis discernerentur. Hoc 
vero Syn bolo in eadem Synodo recitato omnes Episco- 
pos exclamasse legimus : Haec e$t Caiholicarum Fidei^ 
kuic omnei credimus , in hanc baptizaii sumus in hae 
baptizamus. Novis postea exortis haeresibus secunda Sy- 
nodus Oecumenica Constantinopoli coacta est» in cujus 
primo congressu aliud Symbolum editum fuit, quod Mar- 
cus Ephesinus in Synodo Florentina taqnquam ex com- 
muni Graecorura Patrum sententia a Gregorio Nazian- 
zeno compositum fuisse asseruit. Hoc yero ultimum in 
Missa cantari potius quam Nicaenum antiqui Patres in- 
stituerunt , quia in eo doginata orthodoxa clarius ex- 
primuntur, et omnes haereses eo usque exortae plenius 
confutantur. 

II. Quis omniom primus illud Liturgiae inseruerit» 
aut cantari praeceperit , incertum cst. Radulphus pu- 
tat, Marcum Papam Successorem S. Silvestri primum 
statuisse , ut diceretur in Missa Symbolum Nicaenum. 
Innocentius IIl Lib. II de Mysteriis Missae Cap. 49, et 
alii scribunt, S. Damasum id recitari iussisse ad exem- 
plum Graecorum. Omnes autem in eo conveniunt, quod 
primo in Ecclesiis Orientalibus publice cantari coep^brit 
adversus pravas haereticorum opiniones, et ab illis po- 
stea usus laudabilis ad Occidentales Ecclesias transfusus 
sit. Morem Orientalium receperunt primo in Occidenle 
Hispani, et in Concilio III Toletano anno 589 statutum^ 
ut per omnes Ecclesias Hispaniae , et Galliae Narbo- 
nensis CP. Fidei Symbolum recitaretur, et priusquam 
Dominicalis Oratio diceretur, decantaretur a populo clara 
voce. Hic mos servatur in ritu Mozarabico, et post Sym- 
bolum dicitur statim Oratio Dominicalis. Hispanorura 
Biorem sequutae sunt postea Ecclesiae Gallicanae , et 
(iermanicae regiiante Carolo Magno post deiectionem 
Felicis baeretici ut scribit Walafridus in Libro de Re^ 



393 

bu9 Ecclesiaiiicts Cap.22. In Romana Ecclesia putat Ab* 
bas Berno in Libro de Rebus ad Missam 8pectaniibu$ 
CP. Symbolum coepisse recitari in Missa ineunte Sae- 
culo XI, Ecclesiam regente Benedicto VIII. Bernonem 
sequuntur Bona, Lupus, Casalius, (luyetus, et Gavan- 
tus. Neque enim desunt alii , uti Mabillonius, Georgi, 
et Martene , nec infirmis sane innixi rationibus , ante 
Benedictum VIIl in Romana Ecclesia recitari Symbo» 
lum consuevisse. Ita enim habent vetustissimi Libelli 
Romani Ordinis. In Ordine Romano II n. 9 legitur : 
Po$t lectum Evangeltum , candelas in loco suo extin^ 
guuntur , et ab Episcopo Credo in unum Deum can- 
tatur, Ordo V num. 7: Perleclo autem Evangelio, dicat 
Episcopus Pax tibi ; et postea, Credo in unum Deum. 
Et quamvis Le Brun Tom. I pag. 2^3 epocham inlro- 
dacti huius ritus in Ecclesia Romana, ad Benedicti VIII 
tempora constituerat, tamen T. II ea affert documen- 
ta , quibus ostenditun , iam a nono usque saeculo in 
Ecclesia Romana morem fuisse in Missa Symbolum re- 
citandi. Symbolum canitur , vel dicitur post Evang^- 
lium , ad manifestandum fructum , qui ex Christi , et 
Apostolorum praedicatione est in Ecclesia consequutus. 
Hinc Divus Thomas 3 part« q. 73 art. 4: Et fio9, quia 
Christo credimus tamquam divinae Veritati , lecto E- 
vangelio Symbolum Fidei cantatur , in quo populus o- 
stendit se per Fidem , Christi doctrinae assentire. Et 
Radulphus Prop. 23 hanc rationem assignat, quod per 
Sanctum Evangelium corde creditur ad justitiam , et 
per Symbolum ore fit confessio ad ^alutem. 

III. Symbolum aliquando graece aliquibus in locis 
cantatum fuisse ostendunt manuscriptae Constitutiones 
Ecclesiae Neapoiitanae , in quibus haec leguntur : In 
die Resurrectiofiis dicto Evangelio Dominus Archiepi^ 
scopus incipit Credo in graeco sermone, Concilium porro 
Toletanum IV Symbolum singulis Dominicis diebus re- 
citari praescribit ; Micrologus refert recitatum futsse in 
Missis Festi Nativilatis Domini , in Octavis Festorum 
solemnium , et in Epiphania Domini. Ita pariter fieri 
Innocentius III de Mysteriis Missae Lib. II Cap. 51 tra- 
dit feria qtinta in Coena Domini, in solemnitate Pascha- 
tis , Ascensionis , et Pentecostes , quia horum myste- 



riorum in eo fit mentio. In solemnitatibus B. M. Vir- 
ginis , cujus in eo item fit mentio. In diebus festis A- 
postolorum , quia ipsius Symboli fuerunt auctores. In 
festis S. Crucis , quia in iis narratur passio , et mors 
Domini nostri lesu Christi. Recitatur et in Festis San- 
ctorum Angelorum , quia et horum Spirituum Beato- 
rum in Symbolo fit mentio , cum dicitur Creatorem 
eaeliy et terrae^ visibilium omnium et invisibilium^ et 
Sa.nctae Mariae Magdalenae, quia fuit, ut juxta Inno- 
centium praefatum Apostolorum Apostola, pro eo quod 
ipsa propriey vel prima Resurrectionis Dominicae gau- 
dium Apostolis nuntiavit. Denique Gregorius XIII Sym- 
boli recitationem praescripsit in festis quatuor Ecclesiae 
Latinae Doctorum, quibus Pius Y addidit quatuor £c- 
clesiae Grecae , et Divum Thomam , quibus annume- 
ratus est a Sixto V Divus Bonaventura. Causae autem 
cur certis in diebus festis prae aliis Symbolum reciletur 
ad Missam tres sunt , uti obsecvat Guyetus Heortolo- 
giae Lib. III Cap. 28 quaest. 3 videlicet Mysterium, 
Doctrina , et Celebritas. Ratione Mysterii dicitur in 
omnibus festis Christi Domini , et Beatissimae Mariae 
Virginis, quippe quorum mysteria in eo explicite, yel 
implicite continentur. Ratipne doctrinae Fidei, non tam 
susceptae, ac propugnatae, quani verbo vel scripto tra- 
ditae, atque annunciatae, dicitur in festis Apostolorum, 
et Doctorum. Denique ratione celebritatis dicitur in fcr 
stis Patronorum, et aliis locorum propriis, seu Eccle- 
siarum, ad quas inquit Gavantus, fit populi concursus. 
Quoad festa propria attinet , specialius definienda, qui 
nosse velit ^ ipsum Liturgicum Scriptorem adeat , ubi 
plura in hanc rem erudite disserit. Dicitur autem alta 
voce , ut omnes uti observat Durandus Lib. IV Cap. 
XXV illud dicant et addiscant; in ^lissa patenter di- 
citur , ad notandum quod hodie Fides CathoHca libere 
praedicatur et docetur; in Prima vero sub silentio di- 
citur, ad notandum quod in primitiva Ecclesia, prae- 
sertim tempore Passionis Christi, praedicatores et fide- 
les siluerunt ; et in Completorio , ad notandum quod 
similiter in fine saeculorum, Antichiristi nempe perse- 
cutione invalescente, illorum ora ciaudentur: Romaous 
Ordo Symbolum ab universo Choro, ducto initio a voce 



395 

Patrem , cani vult. Goncilium Mediolanense III praeci- 
pUV ut illud omnino Chorus sine organi adminiculo* 
concinat. Liber qui Agenia Spirae dicitur , an. 1511 
idem commendat, et Concilium Cameracense anno 1565 
subdit non esse canendum cum rousicis modis, nisi sim- 
plj^es sint, et sine repetionibus. Dominicanorum gene- 
ralia Capitula Barcinone, Salmanticae, alibique habita 
praescripserunt , ut non modo totum a Choro Symbo- 
lum caneretur, sed nullo prorsus modo organum reso- 
naret. Sacerdoti cum dicit Credo praescribit Rubrica , 
ut stet in medio Altaris , elevet , et extendat manus 
versus Crucem, qui se ad Deum erigit, cor, et men- 
tem elevet , necesse est , et externa elevatio internae 
argumentum est. Eas iterum jungit dicens in unum 
Beum, et quidem ex antiquis Romanis Ordinibus , /n- 
eipiat Credo, ehcum dixerit Deum, jungat manus suas 
aa pectus, et prosequatur. Ita ex Ordine Romano XVI 
pag. 299. Genuflectit ad verba et Incarnatus est, et ge- 
nuflexione illa indicatur adoratio, quae Christo pro no- 
bis homini facto , et Cruci affixo debetur , ut ait Ho- 
norius ; est religiose instituta humilis flexio genuum in 
repraesentationem , ac venerationem illius eximiae hu- 
militatis , qua humiliavit f et eocinanivit seipsum Filius 
Dei formam servi accipiens , et habitu invenlus ut ho- 
mo, Sacerdos se Cruce signat • postrema verba profe- 
rens , et Vitam etc. Rufinus memoriae prodit Christi- 
fideles omnes Saeculo IV Apostolicum Symbolum reci- 
tantes se, dum ei finem imponerent, in Crucis modum 
signare consuevisse , morem hunc Sacerdos in Missa 
retinuit. 

CAPUT XVI. 

DE OFFERTORIO, ET BE PRECE SUSCIPE SANCTE PATER. 

I. Oflertorium nonien suum ab eo traxit, quod fide- 
les juxta veterem consuetudinem panem, et vinum, a- 
liaque in Sacrificii, et Sacerdotum usum ofl*errent. Ni- 
hil usque ad Saeculum IV in hac oblatione recitabatur: 
sed in Ecclesia Carthagtnensi a S. Augustini tempori- 
bus mos invaluit , ut interim versiculi ex Psalmis ca- 



neg» 396 «ii. 

nerentur. Quis eam Antiphonam cantari instituerit, ^non 
liquet. Pierique a Gregorio Magno primo institutam , 
asserunt , quia in suo Antiphonario propriam singulis 
Missfs assignavit. Sed jam vigebat in Africa haec con- 
suetudo, uti discimus ex Augustino. Apud Gregorium 
singula Offertoria plures versus habent adjunctos ^ et 
quandoque integer Psalmus repetita post singulos ver- 
8U3 Ahtiphona cantari solebat, ut toto illo tempore quo 
populus offerebat , psallentium Clericorum voces audi- 
rentur. Sicut olim in Veteri Testamento cura populus 
oiTerret holocausta, in voce, et tubis, et eymbalis lau- 
des canebant Deo, ut ea nimirum modulatione, se hi- 
lari mente munera Deo ofTerre indicarent. Quando ces- 
saverint populi oblationes in Missa, cani desiere crehrae 
illae Antiphonarum et versuum repetitiones antiquitns 
ad offertorium decantari solitae. Missa «Defunctorum Of- 
fertorium habetln modum Responsorii compositum. In 
quo consideranda sunt verba : Domine , libera animas 
omnium Fidelium Defunctorum de poenis inferni , de 
profundo lacu , de ore leonis , ne ahsorbeat eas tarta- 
rus, ne cadant in obscurum. Quibus verbis £cclesia 
nequaquam orat pro iis, qui perpetuis inferorum poe- 
nis addicti sunt; neque ignorat, nunquam futurum, ui 
Animae Purgatorii ad inferos dejiciantur ; sicut etiam 
non obstat , quod II Machab. Cap. 12 legitur , fusas 
fuisse preces pro iis Haebrels , qui in praelio interfe- 
cti, deprehensi sunt habere donaria Idolis oblata, quod 
ex Deuteronomio Cap. VII lethale peccatum erat. Di- 
vus enim Thomas observat , eos donaria illa non falsa 
Religione , sed lure belli tamquam praedam a victis 
abstulisse, quod veniale solum avaritiae peccatum dici 
potest, adeoque licuisse pro iis orare. Quidam conten- 
dunt, eam Antiphonam legi consuevisse, rum aegrotus 
animam jam jam emitteret, ac inde Ecclesiam in Mis* 
sis , et funeribus mortuorum ea uti caepisse arbitran- 
tur: retrahendo videlicet preces ad temporis punctum, 
quo animae corpus reliquerunt, eo prorsus modo, quo, 
etsi jam a multis saeculis Verbum Divinum carnem as- 
sumpserit , in*Adventu dicit : Rorate Caeli desuper, et 
similia , retrahendo preces ad tempora Prophetarum , 
qui Incarnationem Salvatoris expectabant. Azorius, pro- 



1» 397 «h 

bat Ecclesiam in illo Ofiertorio poenas intelligere Pur- 
gatorii, et hoc appellare Infernuni, cum uterque poe- 
narum locus sit : sicque orare * ut liberentur de pro» 
fundo etc, hoc est de carcere illo, ubi expiantur : ac 
petere, ne ahsorbeat eas Tartarus etc. idest, ne diutius 
in illo carcere detineantur. De eodem OfTertorio plura 
disserit Sarnellius , et quidam Theologus Ordinls Ser- 
vorum B. Mariae Virginis in Tractatu, quem 1570 Bo- 
noniae edidit. 

II. Mos fuit in veteri Ecclesia, ut qui ad sacram Sy- 
naxim conveniebant panem , et vinum portarent , et 
ofTerrent. lustinus , Apolo^a II ; S. Iraeneus, Lib. IV 
adversus Haereses Cap. 3i ; S. Cyprianus, de Opere, 
et Eleemosyna nos docent persuasum semper fuisse fi- 
delibus otferenda esse in Ecclesia, quae Sacrificio erant 
necessaria , praesertim vero panem , et vinum. Ritus 
autem priscus fuit ea dumtaxat offerre, quae Sacrificio 
usui erant, panem scilicet et, vinum, reliqua super Al- 
tare offerri prohibet Can. III Apostolorum. Permittit 
autem offerri , et benedici oleum ad Juminaria, et in- 
censum, novasque spicas, et uvas, ex quibus fiunt pa- 
nis , et vinum , quae sunt propria hujus Sacrificii ele- 
menta. Solebat enim populus in die Coenae Domini oleum 
offerri in ampullis ipsa die ab Episcopo consecrandum, 
ut ex Libro Sacramentorum S. Gregorii , et ex Ordine 
Romano constat., Cujus autem coloris vinum in Sacri- 
ficio adhibendum' olim esse deberet , sive album , aut 
nigrum , sive rubeum , id pro certo affirmare non po- 
test , cum alterutrum aeque apta materra pro Sacrificio 
fuerit , ct sit ; neque enim apud Sanctos Patres , aut 
alicujus antiquac Synodi Acta hoc perspicue definitum 
est. Porro Oblatio , quae olim in Missa fiebat, duplex 
erat, nam alia in usum Sacrificii, alia in sacrorum Mi- 
nistrorum commodum offerebantur; quibus cum primis 
Ecclesiae Saeculis hulli essent fixi reditus , pii fideles 
omnia illis ad victum necessaria supppeditabant, immo 
posteris temporibus quaecumque Ecclesiis , earumque 
Ministris , aut Monasteriis donabantur , hujusmodi do- 
nationes per chartam ad. Altare ponebantur , cujus rei 
imiumera propemodum extant apud Veteres exempla, 
quae passim exhibent antiqua Eeclesiarum Tabularia. 



Hinc postea statutum est , ut illa quae in Gleri com- 
modum cedebant , aut ante Missam , aut saltem ante 
Evangelium , quae yero ad Sacrificii usum , ad Offer- 
torium proferebantur. Perduravit bujusce oblationis ob- 
servantia usque ad nonum Fidei Christianae Saeculum. 
Qualiscumque autem fuerit causa hujus veteris, circa 
offerendi ralionem, intermissae disciplinae, ejusdem e- 
tiam antiquae Oblationis vestigia, visuntur in Missa so- 
lemni Papali , cum scilicet Summus Pontifex celebrat 
omnibus insiervientibus Ministris tam ordinariis, quam 
peculiaribus , Cardinalibus insuper , et Episcopis assi- 
stentibus, praesertim in Canonizatione Sanctorum. Item 
in Missa Pontificali Consecrationis Episcopi, acdenique 
in Metropolitana Ecclesia Mediolanensi, cum illius Ar- 
chiepiscopus solemniter ritu Ambrosiano celebrat. Lug- 
duni Quadragesimalibus feriis tertiam Dominicae primae 
feriam , in Primatiali Ecclesia Sacerdotes duo qui pri- 
mas tenent panem et vinum offerunt , quae consecra- 
tioni deserviunt. 

III. Panis qui Patenae imponitur, dicitur Hostia, nem- 
pe viclima, utpote mutandus in Christi Corpus, qui Sa- 
crificii Hostia, et victiroa est. Ad figuram Hostiae quod 
attinet , quadrata Graeci utuntur , in cujus medio , et 
angulis sigillum imprimunt, in quo sunt litterae, quae 
lemma hoc: hms Christus vincit, exprimunt. Armeni, 
quadrata relicta , rotundam adhibent. «£t haec quidem 
apud nos vetustissima est , ut ex Decreto S. Zephirini 
Papae colligitur , qui Saeculo HI vixit , ubi Hostiam 
appellat coronam, sive oblatam sphericae figurae. S. E- 
piphanius Obiatas rotundas fuisse docet in Ancorato 
Lib. IV Cap. 4. Hoc item conspicitur in figura anti- 
quissima panum pro SacFificio , quae in celebri Sancti 
Callisti Coemeterio olim fuit picto ; in illis enim pani- 
bus, sicut etiam aliae ejusdem aetatis picturae demon- 
strant , rotunditas oculis subiicitur. De sensu vero my- 
stico figurae rotundae ita habet Durandus in Rationali 
Lib. IV Cap. 3 n. 8: Hostia inquit , formatur rotun- 
da; quia Domini est terra, et plenitudo ejus Orbis ter- 
rarum , et unit^rsi qui habitant in eo. Et paulo post: 
Panis formatur in modum denarii; tum quia panis vi- 
tae pro denariis traditus est , tum quia idem denarius 



•3^ 399 

in vinea laborantibus in praemium dandus est, £t L.ib. 
IV Cap. 30 dicens : quod sic Hostia efformalur, ut si- 
gnificetur Christus qui est Alpha et Omega , Dominus 
Orbis et in rotunditate Hostiae Sacrificii nostri perpe- 
tuitas usque ad finem mundi, Utraque Ecclesia tum Oc- 
cidentalis tutn Orientalis semper consuevit Crucem, vel 
Crucifixi imaginem Hosliis imprimere , uti ostendunt 
Goar , et Philippus Buonarroti. Hostiam Patenae im- 
positam Sacerdos elatam tenet , attollitque ad coelum 
oculos , ut eam Deo offerat. In Oratione Suscipe San- 
cte Pater Sacerdos vocat Hostiam, quae est super Pa- 
tenam , etsi nondum consecrata sit, Immaculatam Ho- 
stiam. At non esf, quod quispiam miretur ; Hostiam 
quippe dibimus immaculatam non relate ad substantiam 
panis, sed per relationem ad Corpus Christi, quod yi 
fiiturae consecrationis erit sub ipsius panis specie. Hinc 
immaculata dicitur non ob hoc , quod paulo post fu- 
tura est, ut adverlit Bona Lib. H Cap. 9 num. 3 et 
Pouget. Oblatio peragitur a Sacerdote, qui se indignum 
semper famulum proRteri debet, quia scilicet longe ma- 
ximum infinitumque intervallum inter ipsum , et victi- 
mam intercedit. Offerlur Deo qui vitae fons est, cui uni 
Sacrificium debetur , quippe qui unus Deus vivus est, 
ut loquitur Daniel Non colo Cap. XIV v. 4 Idola ma- 
nufacta, sed viventem Deum qui creavit Coelum, Offert 
Sacerdos primo loco, ut suorum ipsius peccatorum ve- 
niam obtineat , quorum tam ingens est numerus , ut 
percipi nequeat ; siquidem , ut monet S. lacobus , in 
multis offendimus omnes. Id potissimum in Sacrificio 
offerendo propositum nobisest, ut per illud a peccatis 
purgati salutem et aeternam vitam obtineamus. In fine 
Orationis utraque manu tenens Patenam facit cum ea 
signum Crucis super Corporale, deponendo Hostiam su- 
per Corporale. In oblatione docet Innocentius, signum 
Crucis fieri , ut per virtutem Crucis omnis conatus Dia- 
boli effugia*t, ne contra Sacerdotem vel Sacrificium ali- 
quo modo praevaleat; vel, ut advertunt Honorius Lib. I 
Cap. 96; et Durandus Lib. I Cap. 30 signum illud£ru- 
cis fit ad significandum , Hostiam poni super Crucem, 
ubi Christus lesus Aeterno Patri seipsum obtulit , ut 
nos a peccato redimeret. 



400 



CAPUT XVII. 

DE VlNl ET AQUAB IN CALIGE BllXTlONfi , DE ORATIONB 
DUBI AQCA 1N CALICB PONITUR, ET DE CALICIS OBLATIONE. 

I. Pane autem oblato ponit Sacerdos vinum in Ca- 
lice , et aquam miscet , idque ex Christi institutione , 
ui anttquae Liturgiae lacobi , Marci , Basilii , et loan- 
nis Chrysostomi testantur, dicentes Christum postqoam 
coenavit accepisse Calicem , et vino aquam miscuisse. 
Longam de hoc argumento Epistolam scripsit ad Coe- 
cilium Cyprianus , quam laudat AugHStinus Lib. IV de 
Doclrina ChrUtiana Cap. 21 lioc Domini praeceptum 
esse affirmans. lustinus Martyr Apologia II loquens de 
Eucharistia panem, vinum, et aquam ofTerri ait, Am- 
brosius Lib.V de Sacramentis Cap. 1 aquam vino misceri 
docet, tum quia Christus petra est, quam illa praefigu- 
ravit, ex qua Moyses aquam eduxit [tangit ergo, inquit, 
Sacefdos Calicem redundat aqua in Calicem salit in m- 
tam aeternam, et bibit populus Dei, qui Dei gratiam con- 
secutus est): tum quia e& latere Christi sanguis, et aqua 
fluxerunt. Augustinus in Sermone ad Neophytos : Hoc 
accipite inquit, in pane, quod pependit in Cruce : hoc 
accipite in Calice^ qua manavit de Christi iatere, Theo- 
dulphus item Aurelianensis duplicem ejusdem mixtionis 
causam agnoscit in Libello de Ordine Baptismi, quem 
edidit Menardus in notis ad Librum Sacramentorum 
Cap. 18 sive quia de latere Domini aqua cum sanguine 
fluxit : vel quia per vinum Christus , per aquam po- 
pulus significatur. Istis addiici possuot Theophylactus, 
in loannis Caput 19; Theodoretus, Dialogo I; Gregorius 
Nyssenus , Oratione Catech. Cap. 37 ; Damascenus , 
Lib. IV Cap. 14 aliique. Idem definitum fuit in Con- 
cilio III Carthaginensi Can.^^ Ut in Sacramentis Corpo- 
riSt et Sanguinis Domini nihil amplius offeratur, quam 
quod ipse Dominus tradidit , hoc est panis , et vinum 
aqua^mixtum. Concilium quoque Aurelianense IV Can. 
4-, Concilium Antissiodorense Can. 8, Wormatiense Can. 
^, Tribunense Can. 19, vinum aqua mixtum ofTerri de- 
creverunt. 



401 

II. Communis Theologorum seutentia est inquit Car- 
^inalis Laurentius Cozza in Commentariis ad Librum 
S. Augustini de Haeresibus Part. 2 seu Tomo II Cap. 3 
num. 151 vinum in Sacrificio necessarium esse neces- 
sitate Sacramenti , mixtionem vero'cum aqua necessi- 
tate praecepti , adeo ut sola aqua non habeatur Sacra- 
mentum » posse tamen haberi solo vino absque aquae 
mixtione. Praeterea sive miscendo sit aqua vino in Ca- 
lice, quia sic fecerit Dominus, sive quia de latcre ejus 
in Cruce pendentis exivit sanguis et aqua , sive ad si- 
gnificandam adunationem popuii cum Christo , utcum- 
que se habeat causa, id prd certo constantissimum esse, 
€x perpetua Ecclesiae traditione ab ipsis Apostolis ad 
haec usque postrema tempora, tum apud Graecos, quam 
Latinos hanc semper ab Orthodoxis observatam fuissc 
ac rehgiose custoditam disciplinam, in Sacrificio Missae 
ofTerri in Calice vinum aqua mixtum. Ad rem audiatur 
Sacrosanctum Concilium Tridentinum Sess. 22 de Sa- 
crifido Missae , Cap. 7 : Monet deinde sancta Synodus^ 
praeceptum esse ab Ecclesia Sacerdotibus , ut dquam 
vino in Calice offerendo miscerent ; tum quod Christum 
Dominum ita fecisse credatur , tum etiam quia e latere 
ejus qgua simul cum sangutue exierit : quod Sacramen- 
tum hac mixtione recolilur: et cum aguae in Apocatypsi 
B. loannis populi dicantur . ipsius populi fidelis , cum 
Capite Christo unio repraesentatur. Hanc doctrinam mul- 
tis annis ante Concilium Tridentinum ex traditione hau- 
serat, et haustam tradiderat Sanctus Thomas: sic enim 
loquitur in k Dist. 11 q. 2 a 4 in solutione quaest. i 
in Corpore: Respondeo dicendum inquit , ad primam 
quaestionem quod aqua debet apponi vino propler in- 
ititutionem , quia Dominus apposuisse probabiiiter cre- 
ditur ex more illius patriae : quia mnum ibi sine aqua 
nunquam bibitur propter vini fortitudinem ; quamvis 
de aqua in Evangelio mentio non fiat , quia non est 
principalis materia in hoc Sacramento: sed ejus appo- 
sitio competit huic Sacramento et quantum ad reprae- 
nentationem Passionis Christi , et quanium ad signifi- 
eationem rei hujus Sacramenti , quae est Cdrpus my- 
sticum pe' aquam significatum: quia aquae multae po- 
puli multi Apoc. 17 et sic appositio aquae ad vinum 
Vol. ir. 26 



<m M2 m> 

significat unionem membrorum ad caput ratione ipsius^ 
conjuctionis et amorem capiiis patientis pro memMs ad 
ipsa , ex hoc quod ex duobus conjuctim , unum effici- 
tur; et processum Redemptionis a capite ad membra ear 
ipsa transformatione aquae ad vinum. Graeci bis aquam 
miscent, semel frigidam, cum in Prothesi sancta dona 
praeparant , pungente Sacerdote panem sancta lancea 
et dicente : unus militum lancea latus ejus aperuit , 
statimque exivit sanguis , et aqua : et Diacono infun- 
dente vimim , et aquam. Deinde calidam post conse- 
crationem, immediate ante Communionem petente Dia- 
cono a Sacerdote, ut aquam fervidam benedicat, illo 
vero benedicente his ve.rbis : Bmedictus fervor Sancio- 
rum tuorum jugiter, nunc et semper, et in saecula soe- 
culorum. Amen. Tum Diaconus infundit in Calicem di- 
cens : fervor fidei plenus Spiritu Sancio, Amen. Ratio- 
nem reddunt hujus secundae mixtionis Scriptores Graeci 
apud Goar in notis ad Missam Chrysoslomi num. 167 
et apud Arcudium Lib. III suae Concordiae Cap. 39. 
Simeon Thpssalonicensis Libro de Templo in Bibliothe- 
ca PP. Tom. XXIL 

IIL Romano ritu , dum aqua miscetur vino dicitur 
Oratio Deus qui humanae substantiae. Apud noqipullas 
Ecclesias haec actio cum silentio peragebatur. Haec 
porro memorata Oratio legitur in Sacramentariis Ge- 
lasiano , et Gregoriano , in Missalibus , quae aliquam 
praeferant antiquitalem , desideratur haec Oratio , pro 
qua dicebatur in pluribus Ecclesiis : Exivit de latere 
Chrisii etc. Antiqua Carthusiensium Statuta Parte, l 
Cap. 43 Diacono fundente aquam in Calicem, dicit Sa- 
cerdos: De latere Domini eocivii sanguis et aqua in re- 
missionem peccatorum. Missale Lugdunense anno 1620, 
quando Sao^rdos poi>it vinum in Calicem dicat: De la- 
tere D, N. lesu Chrisii exivit sanguis; ponendo aquam 
in vinum dicat: Ei aqua pro Redemptione Mundi. Am- 
brosiani dicunt: de latere Christi exivit sanguis et aqua 
pariter in nomine Patris etc. Ex qiiibus, aliisque ple- 
nissime constat utramque Ecclesiam Latinam et Grae- 
cam in mixtione aquae cum vino in Calice SangHinem, 
et aquam e Christi latere (luxisse commemorare. In O- 
ralione , quae juxta Romanum ritum dicitur , sunt di- 



403 

gna f quae notentur ea verba : Da nobis per hujus a- 
quae et vini mysterium ejus divinitatis esse consorteSj 
qui humanitatis nostrae fieri dignatus est particeps Tc- 
susr Christus Ftlius tuus Dominus noster, Mysterii no- 
mine uti observat Le Brun occulta res, aut secretum 
signum venit; quare cum Ecdesia a primis usque Sae- 
culis aquam in Calicera cum vino mixtam tamquam u- 
nionis populi fidelis cum Christo occultam figuram spe- 
ctare consueverit, orationi proinde , de qua loquimur, 
haec verba inseruit, quae ex quadam Missaiis Ambro- 
siani Collecta > et ex Sacramentario Gelasiano pro Do- 
minici Natalis Officio deprompta sunt. Rogat ergo , ut 
hoc mixtionis aquae cum vino mysterium , per unio- 
nem quam exhibet , perficiatur. Ejus Divinitatis esse 
consortes. Excerpta sunt verba haec ex Secunda S. Pe- 
tri Epistola, in qua dicitur Dcus nobis quicquid magni 
et pretiosi promisit , per Christum conferre , ut Divi- 
nae naturae participes nos ipsos efficiat. Praeterea 11- 
deles in Divinitatis partem veniunt potiore jure per San- 
ctissimam Eurharistiam , donum omnium pretiosissi- 
mum, maximumque, cujus vi cum sacra Christi carne 
in communionem venientes, cum Deo ipso communione 
donantur. Cum aqua apponatur mysterii causa , vel 
minima gutta sufHciens est. Hinc in Liturgia lacobi 
parum aquae infiindendum dicitur. Concilium tamen 
Triburiense anno 895 celebratum Canone 19 praescri- 
psit: ut duae partes sint vini, terlia vero aquae, quia 
major est majestas Sanguinis Domini, quam fragililas 
populi , qui per aquam designaiur, juxta illud populi 
multi aquae multae. Caeterum in antiquo Ordine Ro- 
mano apud Mabillonium, ubi de Missa a Summo Pon- 
tifice celebrata, habetur: Post aquae henediciionem .po- 
nit cum cochleari ires guitas aquae. Communis autem 
ritus celebrandi Missam g 7 num. 4 praecipit Sacer- 
doti , ut parvm aquae infundat in Calicem , et num. 
9 de Snbdiacono in Missa solemni niinislrante: infun- 
dit ( inquit ) paululum aquae- in Calicem. Ita et Cate- 
chismus Romanus part. 2 Cap. k de Sa<Tamento Eu- 
charistiae num. 15 monet modicam infundendam esse. 
Usus autem aquam benediceniii hinc fuit , quod alias 
in Crucis formam aqua infundebatur in Calicem juxta 



^m ^oi^ ^ 

antiquum Ordinem Romanum : Archidiaconu$ faciens 
Crucem in Calice infundit. Ritu Mozarabico Minister 
aquam offert Celebranti benedicendam dicens : lube 
Domne benedicere: Respondesque Celebrans: Ab illa be- 
nedicalur, cujus Spiritus super aquas ferebatur, in no- 
mine Patris, et FUii, et Spiritus Sancti. Sigoum Cru- 
cis, quod fit nunc super aquam, super vinum, et aquaiu 
olim fiebat » quum nempe utrumque una infundebantur 
in Calicem, vel paulo post. Idcoque signum Crucis fa- 
ctum , quia super aquam, et vinum, dicebatur in no- 
mine Patris, etc. Quibus verbis sublatis. translatum est 
Crucis signum ad ea verba: Per hujus aquae, et vim 
mysterium,Ex quo vinum significet Christum, vinum in- 
fundendum in Calicem non benedicitur; Christus enioi 
nulla benedictione indiget. Aqua significans populum 
bencdicitur ; populus enim in hac vita , cum non sit 
purus ab omni peccato , indiget benedictione , ut ad- 
vertit Durandus. Nulla pariter fit aquae benedictio in 
Missis Defunctorum , vel quia benedictio denotat sole- 
mnitatem, et sicuti in fine hujus Missae non benedicitur 
populus, ita nec aqua eumdem populum significans; vel 
quia hoc loco aqua significat populum Purgatorii, qui 
iam est in gratia , ut advertit Gavantus. 

IV. Aqua in Calicem infusa, dictaque Oratione con- 
veniente, Sacerdos dextera manu apprehendit Calicem, 
eumque subiatum tenens stans in medio Altari elevatis 
in coelum oculis dicit : Offerimus tibi Domine^ legitur 
Oratio in Missali Mozarabico, in Missa Illyrici, in Sa- 
cramentario Trevirensi Saeculi X. Sacerdos Calicem 
Deo offert dicens : Offerimus tibi Domine Calicem Sa- 
lutaris etc. cumque in panis oblatione singulariter di- 
xerit Suscipe, hic pluraliter ait Offerimus , quia nimi- 
rum Romano Ritu eandem Orationem simul cum Sa- 
cerdote in Missa solemni recitat Diaconus , qui antea 
vinum in Calici infundit, et olim Sanguinem populo mi- 
nistrabat. Neque obstat, quod privatae Missae sine Dia- 
cono celebrantur , et nihilominus Sacerdos dicit Offe- 
rimus , quia formulae pro solemni Missa institutae in 
privata non mutantur. Et quia Catechumeni in Festis 
Paschatis, et Pentecostes baptizari solebant, adhuc per 
Octavam utriusque festivitatis etiam nunc pro illis ad- 



-m ^»05 m- 

dimus liaec verba : quae tibi offerimus pro his quoque, 
quos regenerare dignatus es ex aqutty etc. Orat Sacer- 
dos in ipsa Oblatione ut Calix oblafus in conspectu Di- 
vinae Majestatis cum odore suavitatis ascendat : Cum 
illo scilicet mystico odore, qui ex ipsq Calice, cum con- 
secratus fuerit, suavissime expirat. In oblatione Hostiae 
primo elevet ad Coelum oculos Sacerdos, et statini de- 
mittat, in oblatione vero Calicis totam dicat Orationem 
oculis in coelum elevatis, et ratio est uti observat Ma- 
cri in suo Bierolexico verbo Offertorium : Cum Sacri- 
ficiumt inquit, sit actus latriae soli Divinitati debitae, 
et oculus sit symbolum rectae intentionis , debet primo 
oculos levare in coelum , ut indicet se intendere debi" 
tum cultum Deo dare. Statim vero demittit, quia m- 
minat seipsum : ipse autem tamquam peccator indignus 
tenetur imitari publicanum , non oculos levare in coe- 
lum, In Calicis vero oblatione semper Crucifixum aspi- 
ntt quia tunc mentio ftt suavissimi odoris pretiosissimi 
Christi Sanguinis. In Oratione uti animadvertit Bellar- 
minus Lib. VI de Missa Cap. 17 non dici Calicem Sa- 
lutarem, sed Calicem salutaris , idest Calicem Christi, 
qui instituit, ut Calix ille ofTerretur, et consecraretur, 
potest etiam sine absurdo Calicem salutarem appellari, 
id videlicet referendo ad futuram consecrationem. Post 
hanc Orationem collocat Sacerdos Calicem in Altari , 
Hostia ante Calicem constituta. ^t in hoc Graeci dif- 
ferunt a Latinis , non enim in longum coram se , sed 
in transversum panem , et vinum ordinant : qui mos 
etiam a Latinis diu observatus est. Ponebatur olim Ca- 
lix juxta Hostiam, ut exprimeretur nimirum e Christi 
latere Sanguinem, et aquam profluxisse. 

CAPUT XVIH. 

DE THURIS POST OBLATIONEM IN MISSIS SOLEMIVIBUS 
INCEMSATIONE. 

I. Missalis Rubrica hoc loco Thuris benedictionem 
extendit, cujus explicationem suscipimus una cum om- 
nibus Caeremoniis , et orationibus quae Thuris ipsius. 
rncensationem comitantur. In Graecis omnibus Liturgiis 



■ifgp '4UU ^S^ 

dc Thure oblalionibus adolcndo scrmo est. *S. loannis 
Chrysostomi Liturgia in Euchologio pag. 73, notat Sa- 
eerdotem , caeterosque Altaris Ministros post Evange- 
]inm Processionis ordine se ad parvum Altare confer- 
re, quod Prothesis dicitur, ubi sunt panes ad consecra- 
tionem designati.^Iis Diaconus thus adolet, et sumptos 
in magna ponit Pateoa, quam capiti impositam defert, 
ct ad Sanctuarium ingreditur, tum Sacerdos oblata su- 
mit, quibus super Altari posita thus adolet, eodemque 
velo tegit inquiens: Postquam loseph immaculatnm Cor- 
pus tuum e Cruce deposuit, illud cum aromatibus Sin- 
done invohit^ et in sepulchro posuit, In Ecclesia Latina 
postquam Celebrans precem Veni Sanctificator , absol- 
vit, ei Diaconus naviculam offert, ut iiicensum in Thu- 
ribulo ponat , eidemque dicit : Benedicite , Reiierende 
Pater, Vox Pater primum quidem Episcopis, Ecclesiae* 
que Doctoribus tributa fuit; atque hinc Ecclesiae Pa- 
tres, Conciliorum Patres dici consuevit» lam Saeculo Y 
titulus hic latius patere coepit et Religiosarum Comu- 
nitatum Antesignanis, tum etiam Parochis, Curatisque 
qui Paroeciae spirituales Patres sunt ; quemadmodum 
etiam qui baptizant , universim vero qui sunt a con> 
fessionibus , hoc titulo insigniti fuere ; tandem a Sae- 
culo XII Religiosos omnes populus Patres appellat. No- 
men Reverendus\ et Reverentia prioribus V Saeculis 
Episropis majoribus tribuebatur ; adeoque Saeculo IX 
duplex hic titulus insignem aliquem et singularem gra- 
dum significabat , ut ex loannis VIII Litteris, et Au- 
ctoribus compluribus licet intelligi. Sensjjn id nominis 
ad insignium Monasteriorum Antistites transiit ; et S. 
Bernardus Reverendissimum vocat Petrum AbbatemVe- 
nerabilem Cluniacensem. Inter Carthusianos magnae 
Carthusiae Prior qui Ordinis supremus Moderator, seu 
Generalis est, Reverendus Pater simpliciter nuncupa- 
tur , Celebrans quoque spectatus ut Caput , ut Sancta 
Mysteria celebrantur , Reverendus Pater appellaretur. 
Dicitur Benedicite , multitudinis numero. Notum jam 
et perspectum est cum ad unum tantum sermo esset, 
in Latina lingua multitudinis numerum adhibitum non 
fuisse, ipsique Imperatori dici consuevisse, tu Caesar, 
S. Hieronymus semper dicit tua Beatitudo, tua San- 



<^ 407 ^ 

ctitas , Epistola Y ad Damasum Papam scribcns. At 
S. Gregorius Maguus multitudinis numero cum iis uti- 
tur , quos honore prosequi vult. Hac mente ad majo- 
res Episcopus scribit: Reverentia vestra, Sanctitas ve- 
stra. 

II. Sacerdos cum thus ponit in Thuribulo sequentem 
Orationem dicit: Per intercessionem Beati Michaelis Ar- 
changeli stantis a dextris Altaris incensi . et omnium 
Electorum suorum incensum isfud dignetur Dominus 
benedicere^ et in odorem suavitalis accipere. Per Chri- 
$tum, Archangelus cujus inten essio invocatur, Michael 
dicitur ; in Illyrici tamen Missa sub anno 900 in Til- 
letiana quoque , et Sagiensi Saeculi IX Gabriel nomi- 
tiatur. Extra omnem dubitationis aleam positum est An- 
gelum qui Zachariae apparens ad Altaris iucensi par- 
tem dexteram in Sacris Litteris exhibetur , Angelum 
Gabrielem esse ; ejus enim haec sunt ad Zachariam 
ipsum verba Ego sum Gabriel , qui Deo semper adsto 
iiti legitur apud Divum Lucam Cap. IX. Yerum his 
non obstantibus , cum Divus Michael Archangelorum 
primus sit, seu Angelicae Militiae Coryphaeus, Prae- 
positus Paradisi, qui et Ecclesiae Princeps; eum quip- 
pe • ut olim Synagoga ludaeorum , sic nunc custodem 
et patronun» Dei veneratur Ecclesia, ut ipsa in Lectio- 
nibus de illius Apparitione addiem VUI Maii expresse 
fatetur , ac Deus Optimus Maximus eidcm Caelestis 
exorcitus Primati totius Ecclesiae curam demandaverit, 
illique propterea ubi primario supernae Curiae Ministro 
sua Decreta manifestet , ut aliis exequenda intimet , 
unde inquit Gregbrius Ferrarius in Apocal. Cap. VII 
Toro. II pag. 138: de Michaele hoc dicitur : quia in 
omni Ecclesiae spirituali nocte^ indigentia scilicet^ aut 
necessitatet ipse opportune exurgit quasi sol , adhiben$ 
trga illam specialem curam, excitans, adjuvansque cae- 
ieros Angelos , et Archangelos curae hominum praepo- 
4itos ad ea, quae facto opus sunt, Hinc bonus ipse ordo 
postulat, dignumque, et justum est, ut ad Michaelem 
prae caeteris principaliter , tamquan» praecipuum Cu- 
ratorem suum in omnibus angustiis et alQictionibus re- 
€urratEcclesia.Coofirmantur baec ex iis, quae apud Da- 
nielem habemus Cap. XII ibi enim sic dicitur: In tem- 



pore autem illo consurget Michael Princeps magnus r 
qui stat pro filiis populi tui : quibus verbis clare di- 
gnoscrtur praenuntiatum praesens potentissimum S. Mi-^ 
chaelis ArchangeU patrocinium, et adjutorium erga Ec-* 
clesiam Dei Cathoiicam in terris mihtantem ab ipso^ 
praestitum. Accedit, ac pressius urget, quod in Missis 
Defunctorum eadem Sancta Mater Ecclesia sic pro illis 
Deum rogat ad Otrertorium : Uhera animas omnium 

Fidelium Defunctorum de poenis inferni sed 

Signifer Sanctus Michaet repraesentet eas in lucem san- 
ctam. lure ergo , et ipsa pariter poterit Dominus exo- 
rare ut per intercessionem ejusdem S. Michaeh's digne- 
tur incensum benedicere, et in odorem suavitatis acci- 
pere. Per crucis signum super thure Sacerdos petit , 
ut illud benedicatur , et evadens Deo chara res , ei- 
demque Sacra ; quod ut tottus , certiasque contingat , 
Crux efformatur ; quod nempe ad beneficia obtinenda 
consuetum nobis perfugium est. Neque vero id unum 
petimus , ut a Deo thus accipiatur, sed praeterea ut 
illud Deus tanquam suavis odoris sufilmentum suscipiat, 
cujus rei causa subsequentibus verbis aflertur , quae 
dum Oblationi thus adolet,.Sacerdos recitat: Incensum 
istud a te henedictum ascendat ad te, Domine, et de- 
scendat super nos misericordia tua. Sacerdd!s postquam 
Oblationi thus adolevit, Altari quoque illud adotet, no- 
bis innuens , cujusmodi preces nostrre esse debeant , 
dum scilicet thus adolens , Psalmi CXL subsequentes 
versiculos recitat : Dirigatur , Domine , oratio mea ^ 
sicut incensum in conspectu tuo etc. 

CAPUT XIX. 

DE IPBECE IN SPIRiTU HVMILITATiS , VENi SANCTIFi^ 
CATOR, DE ABLVTIONB MANVUM , ET DE ORATIONE SV- 
SCIPB SANCTA TRINITAS. 

I. Sacerdos iunctis super Altare.manibus, pronus cor- 
pore, dicit tam sQo quam populi nomine sequentem O- 
rationem e Seripturis petitam : /n spiritu humilitatiSr 
et in animo contrito susctpiamur a te , Domine , et sic 
fiat Sacrificium nostrum in conspectu tuo hodie, ut pla- 



^ k(^ m- 

ceat tibi , Domine Deus. Precem hanc exhibet Missale 
Mozarabicuro , Sacramentarium Albiense Saeculi XI 
Missale 1020 scriptum ad usum Dominae Nostrae , et 
S. Servasti Aquisgrani. Sacerdotibus proinde Ecclesia 
recitanda proponit trium puerorum Babylone captivo- 
nem verba, qui ardentem fornacem spectantes in quam, 
quod Idolum adorare noluissent, injiciendi erant, sum- 
ma animi alacritate se Deo quem adorabant, in holo- 
caustum obtulerunt ; ita quippe laetitia gestientes Deum 
exorabant. In animo contrito Dan. Cap. 39 ^O et spi- 
ritu humilitatis suscipiamur , et sicut in holocausto a- 
rietum, et taurorum, et sicut in millibus agnorum pin-- 
quium ; sic fiat sacrificium nostrum in conspectu tuo 
hodie , ut placeat tibi , quoniam non est confusio con-- 
fidentibus in te , et nunc sequimur te in toto corde^ et 
timemus te , et quaerimus faciem tuam, Hoc sane spi- 
ritu ad humilitatem composito, et contrito corde, quo 
pueri Deum obsecrabant , ut eorum vitae sacrificium 
susciperet, quod ei in fornacis igne ofTerebant, mone- 
mur , ut et ipsi eadem spiritus humilitate , et cordis 
contritione nos oflTeramus , quod scilicet vere ac pro- 
prie dictum sacrificium est , quod a Deo quaeritur , 
prout loquitur David : Sacrificium Deo spiritus contri- 
bulaius ; cor contritumy et humiiiatum, Deus, non de- 
spicies, Sacerdos erectus consistens extendit et extollit 
manus , et eas deinde jungit ad pectus ; oculos erigit, 
statimque demittit , dicens : Veni Sanetificator. Dum 
dicit benedic manu dextera Crucis signum edit super 
Calice et Hostia , sinistram super Altari tenens. Manus 
extendit, ad coelum attollit, et iungit, ut ita signifi- 
cet se subsidium ex alto invocare. Oculos erigit qui 
fere manos motum sequuntur; qua in re Christum Do- 
minum imitatur , qui Patris Omnipotentiam invocans , 
oculos ad Coelum extulit. Demittit deinde oculos , et 
manus super Oblationem quae benedicenda est, et ma- 
nu dextera Crucis signum edit , dicens : Berledie , ut 
ostendat se Crucis vi benedictionem sperare quam pe- 
tit. Invocatio haec, monente Micrologo, ex veteri Gal- 
licano Missali deprompta est; extat ipsa in YI Romano 
Ordine ; et occurrit in Mozarabico Hispaniarum Eccle- 
siarum Missali. Haec Oratio dirigitur ad Spiritum San- 



&10 

ctum , ut veniat , et praeparatuni Sacrificium benedi- 
cat : Ex multorum (lissalium editione dicitur prorsus 
integrum, Veni SancU Spiritus, repie, aul Yeni Crea- 
tor, Missale Narbonense iriYOcationem hanc retinuit : 
Descendai , qnaesumus Domine , Spiritus Sanctu$ tuus 
super hoc Altare , qui haec munera tuae Majestali o- 
hlata benedicendo, el sancli/icando sanctificet, el sumen' 
tium corda dignanter emundet. Per Dominum, £t in 
Missali Mozarabico semper dictum est : Veni Sancte 
Spirilus Sanctificator. Mos invocandi Spiritum Sanctum 
ad sanctincandam oblationem fuit antiquissimus in Ec- 
clesia Africana, ut constat ex Sancto Fulgentio. Veteres 
omnes lum Graecae, tum Latinae Ecclesiae Liturgiae, 
in eumdem modum loquuntur. Spiritus Sanctus invo- 
catur , ut Sacrificium benedicat , scilicet ut oblationes 
sanctificet, suae omnipotentis gratiae eiTusione easdem 
immutans. Colitur ut Omnipotens, cum id non obtineri 
non aliunde quam ex omnipotentia possit, quae aeque 
Spiritui Sancto , ac Patri , et Filio convenit. 

IL Sacerdos juiictis manibus progreditur ad Epistolae 
latus, ut manus lavet, ad locum scilicet, in quo aqua 
servatur , et ubi olim lavacrum erat , hoc est exsca- 
vatus lapis ad retinendam aquam , et emittendam ac- 
comodatus. Romauus Ordo VI pag. 1h notat Episcopum 
sedere, et Acolythos duos flexis genibus extentum pan- 
num lineum ad ejus gremiu(n tenere , ne aqua Casu- 
lam aspergat, mediumque Acolythum alium flexis iti- 
dem genibus aquam efl*undere. Ablutio haec non sine 
mysterio induota fuit, Ahlutio haec inquit Auctor Ec- 
clesiasticae Hierarchiae Cap. 73 non ideo fit , ut cor- 
poris Isordes tollantur, quae jam sublatae suni, sed ut 
palam fiat , animum a levissima quaque macula pur- 
gandum esse ; adeoque Sacerdos extremam ipsam digi- 
lorum partem^ non omnino manus latat, Sanctus Cy- 
rilhis Hierosolymitanus Catechesi Mystagogica hanc ra- 
tionem afl*ert: Aquam a Diacono allatam vidistis , qua 
Sacerdosqui officio fungebatur, el Sacerdotes caeteri qui 
Altare circum stabani , sibi manus abluereni ; idne ad 
corporis munditiam factum puiatis. Minime vero ; ai 
haec manuum ablutio nobis innuit oportere^ ui nos alb 
omni peccato puros exhibeamus ; cum enink per manus 



significantur opera , unum idemque est, manus lavarCf 
atque opera nostra purgare, Rern hanc totani paucis 
Constitutiones Apostolioae Lib YII Cap. II comp)ec4un« 
tur. Aqua quae hoc tempore in Sacerdolis manus ef- 
funditur , ut se abluat , puritatem designat quae Deo 
sacrum animum decet. Ablutio in extremitatibus fit, ad 
signiGcandam emundationem etiam a minimis piccatis, 
ut observat Sanctus Thomas. In ipsa manuum ablutio- 
ne recitatur Psalmus Lavabo, qui quidem in banc rem 
perbelle cadit. In aliquibus Ecclesiis tantum aliquot ejus 
versiculi dicebantur ; at Missale Romanum quod eum 
totum praescribit, cum Liturgiis consentit, Sanctorum 
scilicet Chrysostomi, et Basilii, in quibus praecipitur, 
ut is integer recitetur a primo versiculo Lavaho ad fi- 
nem usque. Psalmo finem imponit versiculo Gloria Pa- 
tri quod in quovis alio Psalmo fit ; qui tamen versi- 
culus in Missis pro Defunctis , .et de Passione omitti- 
tur; cum-enim hymnus, cantusque sit ad gloriam exhi- 
bendam, laetitiamque significandam institutus, ad luctus 
argumenta non congruit. Quaerit Le Rrun , quomodo 
Sacerdos dicat Ego autem in innocentia mea ingressus 
sum , siquidem hoc a Christiana humilitate videtur a- 
lienum. Verum statira slbi ipsi respondens subjungit. 
Sacerdotem simul fateri , sibi opus esse Bedemptoris 
nianu ,' et misericordia redime me , et miserere mei , 
neque timore peccandi carere , nisi Deus praosto sit : 
Ne perdas cum impiis quibus Christiana continetur hu- 
nfiilitas. 

III. Lotis manibus, Sacerdos ad medium Altare ma* 
nibus junctis redit , ubi pauUulum inclinatus dicit 0- 
rationem Suscipe Sancta Trinitas. Porro manus jun- 
ctae , et Corporis inclinationis Sacerdotis humili^atem 
juxta S. Thomam exprimunt, et lesu Christi obedien- 
tiam nobis commemorant. Quam vetus sit haec Oratio, 
definire nou possumus. Micrologus, qui XI saeculo vi- 
xerat , scribit eam consuetudinem introductam fuisse. 
Verum cum sensus, et medulla illius orationis jam in 
Graecis Liturgiis , et in Missalibus, ac Sacramentariis 
Micrologo antiquioribns reperiatur, censendum est, eam 
XI SaecuU fuisse vetustiorem. Apud Fratres Praedica- 
tores contractior paullulum , ct apud Carthusianos pe- 



^ 412 m^ 

nitus extra usum est; quod uHimuin indicat, eam Sae- 
culo XI fn Ecclesia Gratianopolitana, unde idem Ordo 
Hissale accepit, necdum fuisse adhibitam. Oliro Galli- 
cana Ecclesia non oflerebat disjunctim panem et vinum, 
sed utrumque simul ad Orationem. Suscipe Sancta Tri- 
nilas, quod etiam nunc apud Fratres Praedicatores, et 
Carmelitas obtinet. Hodiernus tamen ritus antiquissi- 
mus est» ut ex Liturgia Ambrosiana patet. Quidam de- 
nique existlmanL, hanc Orationem antiquitus a populo, 
cum panem consecrandum ofTerret , recitatam fuisse ; 
et hoc more sublato Sacerdotem eam nomine populi 
dicere. In eadem Oratione mentio fit de Passione , Re- 
surrectione , et Ascensione lesu Christi , ut totum ejus 
exprimatur Sacrificium. Porro in Sacrificiis ludaicis vi- 
ctima eligebatur ; ofTerebatur ; sacrificabatur sanguine 
circum Altare sparso; incendebatur , ut quidquid vitii 
ei incsset , absumeretur ; ac demum populus partem 
victimae comedebat. Et in Lege Nova in InCarnatione 
Yiciima, idest humana Christi natura , electa : in Na- 
tivitate oblata; in Cruce, efTuso sanguine , sacrificata; 
in Resurrectione , omni corruptibilitate sublata , con- 
sumpta in Ascensione victima absumpta in Coelum* a 
Deo suscepta est in odorem suavitatis, et ad dexteram 
Dei collocata. Demum communicavit populus vigtimae, 
aliquatenus ipso Pentecostes die Tunc enim lesu Chri- 
sti Discipuli incorporati sunt Christo , facti participes 
illius Spiritus , Christoque adhaeserunt velut membra 
capiti, ut centies docet Apostolus in suis Epistolis. Ut 
isthaec omnia facilius obversarentur animo , in hunc 
modum olim concepta erat plerisque in Galjiarum Eccle- 
siis quam nunc explicamus orationem: Suscipey Sancia, 
Trinifas , hanc oblationem, quam tibi offeHmus ob me- 
moriam Jncarnationis , NativHatis , Passionis , Resur- 
rectionis , Ascensionis lesu Christi Domini nostri , et 
adventus Spiritus Sanvti etc. Etiam Ecclesia Graeca in 
hac Oratione Incarnationem , Nativitatem, Passioncm , 
Resurrectionem, Ascensionem, etSpiritus Sancti adven- 
tum memorat ; Rumana vero Ecclesia solum Passio- 
nem, Resurrectionem, et Ascer.tionem; quod in tribus 
hisce Mysteriis , tam immolatio, quam consumptio Vi- 
ctimae optime repraesentetur. 



413«». 
CAPUT XX. 

1>E MOMTIONE : ORATE FiUTRES, 
ET DE SECnETIS ORATIOMBCS, 

L Oratione , Suscipe Sancta Trinitas , ad finem pcr- 
ducta , Sacerdos osculatur Altare, se ad populum ver- 
tit, manus exteadit, et iterum jungit, et dicit: Orate 
Fraires, ut adstantes gestu, ac voce ad meditationem 
excitet , suosque Fratre$ adstantes nuncupat. Hoc eos 
nomine S. Cyprianus de Oratione Domintca post Apo- 
stolum appellabat. Atque ita ab Ecclesiae exordio fide- 
les se mutuo vocabant : universi vos et singuli fratYes 
estis y inquit Arnobius ex eodem patre Christo, eadem- 
gue matre Ecclesia naii. Prosequitur secreto: ut meumf 
ac vestrum Sacrificium acceptabile sit apud Deum Pa- 
trem Omnipotentem. Olim Sacerdos id unum dicebat: 
Orate, vel, Orate pro me peccatore. In Usibus Cister- 
ciensibus tantum legitnr : Orate^ fratres , pro me pec- 
catore ad Dominum Deum nostrum. In Codice Tilia- 
no haec postulatio sic exprimilur : Orate pro me pec- 
caiore fratres , et sorores , ut mevm , et vestrum Sa- 
crificium acceptum fiat Domino Deo omnipotenti anie 
conspectum suum. Graeci quoquc Sacerdotes pro se in 
sua Liturgia Populi Orationes poscunt , ut notat Goar 
ad'Missam Chrysostomi. Sacerdos dicit meum ac ve- 
strum Sacrificium quia iuxta veterem Ecclesiae morem 
omnes ofTerrent, ad Altare Dei panem et vinum, quae 
Sacrificio inserviebant. Propter oblationem hujusmodi 
Sacrificium ad adstantes aliquo modo pertinet. Nec est, 
quod nunc dicta oblatio materiae cessarit ; nam si nunc 
non fit immediate panis et vini oblatio, fit mediate cum 
fideles vel stipem, seu eleemosynam conFerant. Dictam 
Orationem Orate Fratres a Radulpho asseritur fuisse in- 
stitutam a S. Leone 1. Gavantus putat do ea ante Leo- 
nem mentionem fecisse Soterum. At hujus invitationis 
praecipua causa quae adhuc obtinet, ea est, quo pro- 
pius*tamen Sacrificii tempus est , eo magis oratio, et 
attentio requiritur. Se quidem Sacerdos comparat, ut 
in Sancta Sanctorum pedem inferat, et ut ita dicam, 



^ 414. m- 

fidelibus vale dicit , quos non ante visurus est, quam 
Sacrificium consummaverit. Per hoc omne tempus haud 
se vertit ad populum , ne Dominus quidero vobiscuni 
dicens, tametsi salutatio fit, in qua peragenda spectan- 
tur ii , ad quos refertur. Non paucis in Libris Ritua- 
libus in more positum legitur, ut ad hanc cohortatio- 
nem adstantes non unum , sed varia responsa darent. 
Amalarius de Ecclesiasticis Officiis Lib. IIT Gap. 39 re- 
fert in aliquibns Ecclesiis dici consuevisse : mittat ad 
te Deus auxilium et ex alto, et e caelesti Sion tueatur 
te; memor sit Sacrificii tui, et holocaustum tuumptn^ 
gue fiat. In aliis Ecclesiis dicebatur : Spiritus Sanctus 
im vos descendet , virtus Altissimi vos obumbrabit: vel 
alia longior oratio , quam Remigius Antissiodorensis in 
Expositione Missae commemorat ; alii vero satius du- 
xerunt tacite orare. Dominicani , et Carthusiani nihil 
omnino respondent. 

II. Sacerdos igitur postquam populum orare monuit, 
orat et ipse secreto , quam Orationem l iturgici Scri- 
ptores , ac Libri Secretam appellant. Secreta Oratio 
ejusdem est antiquitatis, ac Orationes in exordio Mis- 
sae post Introitum, ac in fine post communionem. Has 
autem continet Sacramentarium Gelasiannm, et Grego- 
-rianum. Sunt qui putant Orationes Secretas dici a verbo 
secernere ; vel quia ex oblationibus populi aliae pone- 
rentur extra Altare, aliae secernerenturin Sacrificium, 
et super illas sic secretas et super Altare positasTuD- 
derentur orationes , quae ideo Secretae , seu orationes 
super Oblata Secrela dictae sunt, et appellabantur olim 
idcirco Orationes super oblata ; et hoc nomen habent 
in editis S. Gelasii et S. Gregorii Magni Sacramento- 
rum Libris, pluribusque in Missalibus antiquis; vel quia 
orationes illae prin^ae erant ex iis quae recitabantur 
post secretos et segregatos Catechumenos et poeniten- 
tes , adeo ut illae Secrelae dicerentur a secretis Cate- 
chumenis, quemadmodum Collectae dicuntur a collectis 
in unum fidelibus. Sunt qui putent id nomen hinc esse 
iis Orationibus inditum, quia submissa voce recitantor 
ex vetBri rilu : unde in antiquo Libro Sctcramentorum 
MS. Ecclesiae Turoncnsis, ut ohservat Edmundus Mar- 
tene ; orationes illae non secretae sed arcanae nuncu- 



«96» 415 #3Sl. 

j^antur. El omnes antiqui mcrorum Rituum expontoru 
secreias a secreto et silentio derivant. Amalariiis Lib. 
I de EccleHasticis Officiis Cap. 10: Secreta ideo nomi' 
natur , quia secreto dicitur. Idem in Etiogis de Ofjicio 
Missae editis a viro ciarissimo Stephano Baluzio in ap- 
pendice Capilularium Tom. II col. 1364. Secreta dici- 
t«r, eo quod secretam orationem dat Episcopus supev 
oblationem. Sed vel hoc ritu vult exprimeret et exhi- 
bere cum debito honore silentium, quoChristus Doml- 
iius dignatus est ferre pro nobis immanissima suppli< 
cia , seipsum tacitus oiferens Deo Patri hostiam pro- 
pitiationis pro peccatis nostris , ut firmat Innocentius 
Papa 111 Lib. II de Mysteriis Missae Cap. 54. et seqq. 
vcl putat eadem hoc silentio reverentiam , et raajorem 
altentionem excitari circumstantium animis, dum solus 
Sacerdos seorsum orat pro populo , quemadmodum in 
Sacrificiis veteris I egis Sacerdos oraturus pro gente I- 
sraelitica solus intrabat in Sanctuarium. Putat autem 
Rupertus Lib. II de Divinis Ofjiciis Cap. k ideo has . 
Collectas secreto dici ex eo , quod Chrisius anie pas- 
sionem paullulum secesserit , nec paiam apud ludaeos 
ambularet , licet salutare nobis suae passionis medita- 
retur Sacramentum. Causam vero S. Thomas 3. parte 
quaest. 83 art. 4 ad 6 enm esse arbitratnr quod circa 
passionis tempus Discipuli nonnisi occulte Christum con- 
fiterentur. In Ecciesia Rumana ritu (jelasiano una tan- 
tum fere semper oratio secreta est , licet duae ul plu- 
rimum in prima Missae oratione statuantur. In Expo- 
sitione Mlssae Saeculi IX brevis oraliuncula appellatur, 
ex quo coniicitur , unam taiitum fuisse. Sensim usus 
obtinuit, ut plures dicerentur, quocirca hodie quot ante 
Epistolam clara voce a Celebrante orationes dictae sunt, 
totidem secreto eodem ordlne ad Secreta sunt repeten- 
dae. Sacerdos vocem extollit dicens in Orationis fnie: 
Per omnia saecula saeculorum. Dum oraret secum ipse, 
in eo Divini amoris ignis non arcendi non potnit ; ob- 
mutui, et in meditatione mea exardescit ignis Psalmus 
XXX VIII, itaque e raptu veluti quodam egressus, et 
adstantes omnes in orationis quam edidit, partem vo- 
care studens silentium rumpit , et orationi finem impo- 
nit exclamatlone hac ipsa , qna universum caetum in- 
vitat , ut ei se addat , respondeatque Amen. 



CAPUT XXI. 

Dli; PBAEFATIONi:. 

i. Lectis secreto Orationibus super Oblata, incipit Sa- 
cerdos Praefationein praemissa populi salutatione. Est 
autem Praefatio , veluti proloquium astantes excitans, 
et disponens ad praecipuam actionem, in qua proprie 
Sacri6cium consistit. In Sacramentario Gallicano voca- 
tur Contesiatio , -uti et in Gothico a clarissimis viris 
Thomasio , et Mabillonio vulgatis. In Gothico dicitur 
etiam aliquando Imtnolatio. Durandus eam vocat Prae- 
parationem quamdam ad Sacrificium. Hugo Menardus 
eam dicit Orationem, seu Gratiarum actionem, quae 
Canoni praemittitur, quia disponitur Sacerdos, et po- 
pulus ad tremendorum Mysteriorum confectionem. Haec 
autem Oratio ideo in Missali Romano Praefatio dicta 
est , quod sacro praeerat Canoni , ac praeparatio quae- 
dam sit ad Sacrificium. Inlatio apud Mozarabes, in Mi«- 
sali Gallicano , et Gothico Conteslatio dicitur, eo quod 
inferat Sacerdos et fidelium verbis, et contestetur vere 
dignum , et jiistum esse , Deo gratias agere, ut recte 
advertit Cardinalis Bona , et quia Deo Patri gratias a- 
gens Christus Dominus Sacrificium sui ipsius instituere 
coepit , ejnsque exemplo Sacerdos a gratiarum item 
actione admirabile istud idem Eucharisticum Sacrificium 
exordiatur , ideo haec ejusdem Praefatio quandoque in 
antiqiiis Sacramentariis Immolatio dicta est. De primo 
Praefationum auctore haec scribit Yalfridus Strabo Cap. 
22: Praefaiionem actionis, qua populi affectus ad gra- 
tiarum actiones incitatur, ac deinde humanae vocis sup- 
plicatio celestium virtutem laudihus admiiti deposcitur, 
guis primus ordinaverit ignott^m esi. Alii earum insti- 
tutionem Gelasio I tribuunt , ea ducti ratione quod in 
Libro Pontificaii Sacramentorum Praefationes, et Ora- 
tiones cauto sermone composuisse dicatur. Sed quamvis 
concedamus plures a Gelasio , plures item ab Ambro- 
sio, et a Gregorio Magno, aliisque Patribus editas fuis- 
se, certum nihilominus est in ipsis Ecclesiae primordiis 
jam usum Praefationum extitisse, earumque institutlo- 



-m ^i7 m^ 

1 uti observat Cardinalis Bona vel Apostolis, vel A- 

Ucis viris tribuendam , Praefationes autem ubique 

u ^s , atque usitatas fuisse , ex Liturgiis omnium 

Ir rum palam fit. Diversae quidem in diversis £c- 

^* ^rum formulae fuerunt , omnes tamen idem 

^^ % 7) prosequuntur. Nam primo Sacerdos.corda 

'* Mi jubet, quae verba ex Alcuino hunc sen- 

' "^ Jam Apostolieis et Evangelicis praeceptis 

< \ ructi , et confirtnali, corda vestra a ter- 

^ "^ V m ad Dominum dirigite^ ut sacrificium, 

J^\^ ium obtulistis j digne o/jferre valeam. 

-, ^^\ 1 illa est , quae tribuitur Clementi 

*" * ^ " '*)num Apostolicarum Cap. 16. In ea 

dnes, et attributa, ac aeterna Verbi 

,.iOductio omnium creaturarum, earum- 

iiio , atque in eis regendis admirabilis Dei 

. luentia , et sapientia , et erga homines benignitas 

eleg^nti sermone recensentur. Demum concludltur more 

usitato Angeiorum commemoratione canentium , et di- 

centium, Sanctus, Sanctus etc. Ex hac PraefatioDe ar- 

guit Grancolas in opere cui titulus : Les Anciennes Li- 

turgies T. I Praefationes nostras , quae non continent 

nisi Spirituum caelestium nomina ( nulla facta Creatio- 

nis , Lapsus , Redemptionis et Eucharistiae mentione ) 

earum esse compendia , quae antiquitus recitabantur , 

saltera respective ad Graecas , vel fortassis etiam ad 

Latinas , in quibus Isidoro teste Lib. I de Ofjiciis Ec- 

clesiasticis Cap. 13 Creaturae omnes corporeae , et spi- 

rituales , caelestes , et terrestres ad laudandum Deum 

vocabantur. Caeterum praecipue Martyrum actiones in- 

ter ipsas etiam Missae preces inserebantur, ut ex anti- 

quissimis Liturgiis, Gallicana, Mozarabica, et ipsa etiam 

Gregoriana probari potest; ibi enim Missae Contestatio- 

nes , quas vulgo nunc Praefationes appellamus , nihil 

aliud sunt , quam Martyrum , de quibus Missa celebra- 

tur , praeclare gestorum expositio. 

IL Graeci , et aliae in Oriente naliones unicam ha- 
bent Praefationem. Una quidem singulis propria est, ita 
ut lacobi Liturgia suam habeat, suam Basilii, suamque 
Chrysostomi Liturgia. In Libris antiquis Sacramentorum, 
qui Romanae Ecclesiae titulum praeseferunt, plures rcr 
Vol. 11. 27 



418 

periri Praefation^s, vixque ulla Missa est, cui propria, 
et peculiaris non assignetur. Quo vero tempore tot Prae- 
fationes desierint, non liquet. Praefationes novenn sunt 
iuxta ea , quae Pelagius II scripsit ad Episcopos Ger- 
raaniae , et Galliae. Prima de Nativitaie Domini , se- 
cunda de Epiphania , tertia de Quadragesima , quarta 
de Cruce , quinta de Paschate , sexta de Ascensione , 
septima de Pentecoste , octava de SS. Trinitate^ nona 
de Aposlolis, ut habetur in C^pone Invenimus. Drbanus 
II addiU aliam in Concilio Placentino : quae est de Bea- 
iissima Yirgine. Hanc nonnulli a Sancto Brunone Car- 
thusiensium Patre editam fuisse volunt ; at eam ab ipsa 
Urbano factam fuisse diserto tradit Pandulphus in ejus 
vita. De Pelagii H Epistola, genuina illa sit an spuriat 
vehementer dubitat Pagius in Vita Pelagii II , num. 17» 
et ante eum dubitaverat etiam Cardinalis Bona, Lib. II 
Rerum Leturgicarum Cap. 10, n. 3. Causas dubitandt 
si quis scire cupiat, adeat illos auctores, et Mer^tum 
T. I, p. I, pag. 230 , num. 6. Illud certissimum est , 
in Missalibus post annum 1200 editis novem illas dun- 
taxat Praefationes reperiri , quas recenset decretum Pe- 
lagii II quibus deinde addita est Praefatio communis , 
quae vetustissima est , et Gelasio, vel Gregorio Magno 
tribuitur, et Praefatio de Beatissima Virgine supra re- 
lata , ita ut undecim sint Praefationes omnes , quibus 
utitur Romana Ecclesia. Ambrosiani unam communem 
Romanae similem habent : at in Missis propriis sive de 
Festo, sive de Dominica, aut de Feria, proprjam item 
canunt Praefationem. Simili modo Mozarabes propriis 
semper utuntur , in quibus vel mysteria ejus festivita- 
tis, quae tunc celebratur, vel Sancti , de quo est Missa 
laudes , et encomia stylo sublimi , variisque sententiis 
exornato decantatur. Ilabent proprias Praefationes qui- 
dam Ordines Regulares , eisque praevia approbatione 
S. R. C. utuntur in Festis suorum Fundatorum, iam- 
que in eonnndem Missalibus insertae sunt. Plerique Prae- 
fationes initium ab illis verbis : Per omnia saecula sae- 
culorum, deducti arbitrati sunt, sed perperam; illa ete- 
nim verba ad praecedentes Orationes secretas pertinent» 
utpote earum" conclusio , ipsaque alta voce recitat Sa- 
cerdos; ut populus respondeat Amenj sicque confirmet» 



'^ 419 ^ 

quae in illis a Dco impetranda postulata sunt. Idem 
autem Sacerdos dicit Dominus Vobiscum , salutans qui- 
dem populum, sed non ad ipsum conversus ; vel quia 
cum dixit Oraie Fratres, quodammodo populum dimi- 
serit , vel quia ante Praefationem juxta Liturgias San- 
ctorum lacobi, Basilii, et Chrysostomi Sanctuarium clau- 
debatur , et circum Altare velum appendebatur, ^adeo- 
que in illa salutatione non opus erat , ut se Sacerdos 
ad populum converteret, quem videre non poterat. Prae- 
fationes omnes incipiunt per haec verba : Sursum corda^ 
quibus respondet minister : Habemus ad Dominum, Ve- 
tustissimum est ejusmodi initium. £a enim verba ha- 
bentur in Liturgiis Sanctorum lacobi , et^Chrysostomi. 
S. Cyprianus de Dominica Oratione , pulchre eorum 
verborum significationem explicat : Sacerdos ante ora- 
iionem prefatione praemissa parat fratrum mentes di- 
cendo : Sursum corda ; ut , dum^respondet plebs: Ha- 
bemus ad Dominum, admoneatur nihil aliud se quam 
Dominum cogiiare debere. Manus extollit dicens : Sur- 
sum corda, ut scilicet uno eodemqne tempore elevandi 
cordis cohortatio cum ejusdem elevationis externo signo 
jungatur. Cum dicit : Gratias agamus manus jungit, et 
oculos quantum potest ad coelum erigit, hoc gestu cu- 
piditatem exprimens , qua ad agendas Deo gratias in- 
cenditur. Ab omnibus percipi Praefatio debet , quippe 
quae Sacerdotis , et populi mutua cohortatio est ad gra- 
tias Deo persolvendas , a quo scilicet conjuctim petunt, 
ut sibi liceat Angelorum voci suam addere » junctisque 
votis ac precibus una dicere Sanctus, ^ 

IIL Sequitur hymnus Sanctus Sanctus etc. quem 
EflTivix/ov, sive triumphalem vocant Graeci. Hymnus hic 
in antiquissimis Liturgiis legitur. Extat apud S. Cyril- 
lum Hierosolymitanum , CaHchesi V ; in Constitulioni- 
bus Apostolicis Cap. 16 ; et in Hierarchia quae S. Dio- 
nysio tribuitur. Ajebat S. Gregorius Nissenus ad Cate- 
chumenos : Quid ni properatis Bapiisma suscipere, ut 
vobis liceat id cum fidelibus canere , quod Seraphim ca- 
nunt. S. loannes Chrysostorous jam inductum morem 
hunc in Sermonum suorum plurimis ponit, dum quae- 
rit , undenam fiat , ut Christifideles audeant obscaena 
verba , turpesque cantiones ea ipsa lingua proferre quae 



-m -<2o ^ 

ganctum Canticum Sanctus edidit. Sacerdos vocem re- 
inittit , qnae Praefationem dixit , tum quia variatio re- 
citantem juvat , ut spiritum recipiat , tum quia attei|- 
tionem excitat, qui praecipuus Ecclesiae finis est. Quam- 
vis autem Sanctus Sacerdos demissius recitet, voce ta- 
men quae percipi possit , recitare debct , cum ad hoc 
Canticum recitandum semper populus accitus fuerit; il- 
lud enim olim unus Sacerdos nunquam dicebat. Et re 
quidem vera ex Romanorum Pontificum Vitis percipitur 
Sixtum I mandasse, ut Hymnus hic ab universo populo 
aequc atque a Sacerdote concineretur. Hac de causa in 
solemhihus Missis Hymnus hic ab universo Choro etiam- 
num canitur. Sacerdos manus jiingit, inclinatusque con- 
sistit , quo majorem in sancti hujus Cantici recitatione 
observantiam significet. Canticum hoc Ecclesia deprom- 
psit e Caelo ipso. Vidit Isaias Cap. VI Dominum seden- 
tem super solium excelsumi et audivit Seraphicos Spi- 
ritus alterna modulatfone psallentes , SanctuSj Sanctus, 
Sanctus , Dominus Deus eocercituum. Plena est omnis 
terra gloria ejus. Et loannes Cap. IV quatuor mystica 
animalia plena oculis describit , reqniem non habentia 
die ac nocte dicentia : Sanctus ^ Sanctus , Sanctus Do- 
minus Deus omnipotenSf qui erat, qui est, et qui ven- 
turus est. Sanctus Ambrosius Lib^ III de Spiritu Sanclo 
Cap. 18 ex his verbis Personarum Unitatem , et Tri- 
nitalem in Deo perspici vult ; taudantur enim SS. Tri- 
nitatis Divinae Personae tres, Pater Sanctus, Filius San- 
fctus, Divinus quoque Spiritus Sanctus; et quoniam tres 
hae Divinae Personae Deus unus sunt, eodem tempore 
Deus Dominus Sabaoth nominatur. Sabaoth vox He- 
braica^ est. Saba , exercitum^ et Sahaoth numero mul- 
titudinis exercitus significat. Exercituum autem Deus 
dicitur, quia scilicet ei tamquam Domino, ac Principi, 
subsunt, dictoque audientes sunt omnes Angelorum my- 
riades, ex quibus caelestis militia constat. Supremo huic 
Domino subest, quicquid magni ac validi in caelis, ter- 
risque est; eidemque Arbitro Summo subditur, quicquid 
in hac rerum universitate contigit, ubi nulla non in re 
ipsius sapientia , potestas,, et gloria elucescit : fleni 
sunt Caeliy et Terra gloria tua. Adoratio quaedam est 
Sanctus , quara humilis demissusque corporis habitus 



4$» 4.21 m^ 

comitari debet , cum Benedictus laetitiac argumentum 
et acclamatio sit , quae erectis pedibus fit. Benediclus 
qui venit etc. Ad haec verba Sacerdos signat se signo 
Crucis , ut innuat eam actionem , qua Christus nobis 
sese praesentem eihibiturus est in tremendo Sacrificio, 
esse commemorationem , et continuationem Sacrificii in 
Cruce pro nobis oblati ; Canon enim , qui mox sequi- 
tur, Christi passionem proxime designat, ut inquit Ho- 
norius in Gemma animae Lib. II Cap. ^2. Ter hodierno 
ritu , cum aliqua iterum distinctione , pulsatur campa- 
nula , tum in laudem Dei ter Sancti , tum ad excitan- 
dos adstantium animos ad proxima mysteria, tum etiam 
cxemplo veterum Mosatcae Legis Sacrificiorum , super 
quibus Sacerdotes fiiii Aaron clangebant tubis, uli lia- 
betur Num. Cap. X v. 10. Triumphali huic Hymno 
adjunguntur ex Ecclesiae praescripto verba turbarum 
Salvatorem nostrum laudantium in solemni Hierosoly- 
mae ingressu , ac dicentium : Osanna in excelsis. Be- 
nedictus qui venit in nomine Domini: Osanna in exceU 
sis, Recte quidem ex Scriptura Prophetica, et Evange- 
lica completur plcna laudatio , ut inquit Natalis Alexan- 
der Theologia Dogmalica et Moralis Lib. H Cap. 7 Art. 
4 cum post laudem, ac gloriam Sanctissimae Trinitatis 
annectitur etiam gratiarum actio de Adventu Salvatoris, 
qui unus in ipsa et ex ipsa Trinitate pro salute nostra 
Homo factus, eamdem salutem moriendo, et resurgendo 
confirmavit , unde recte illi gratias agentes dicimus O- 
sanna , idest salva in Excelsis. Hoc est nimirum, quod 
in Psalmo canitur : Domin^ salvum me fac , o Do- 
mine bene prosperare , Benedicius qui venit in nomine 
Domini. 

CAPUT XXH. 

DE CANONE, DE PBECE T£ IGITUR , QUOD CANONIS 
INITIUM BST, ET DB MSMENTO. 

' L Oratio quae incipit, Te igitur dicitur Canon, quip- 
pe quae tamquam regula in Sacrlficio oflerendo ser- 
vanda , et quae numquam mutanda praescripta fuerit. 
Eam Summus Pontifex Vigilius Canonicam, S. Cypria- 



^ 4.22 m- 

nus , Inttocentius I , et Sanctus Augustinus per excel- 
lentiam Precem nuncupant; eum ea sit, in qua doDum 
omnium maximum petitur , Ciiristus scilicet ; in qua 
renovatur f^ratiarum actio , quas Christus ipse Patri per- 
soivit. Canon ipse tum actio , tum sanetissimae aciionis 
my$terinmy tum sacri mysterii actio dictus fuit. Cano- 
pis initiuni ab Oratione Te igitur sumitur, et usque ad 
Orationem Dominicalem submissa voce recitatur. Ma- 
gna vero inter Doctores disceptatione quaeritur , quo 
ejus origo referri debeat? uoni)ulIi Gelasium I alii Mu- 
saeum Massiiiensem Presbyterum , a1ii Yoconium Epi- 
scopum Castellanensem in Mauritania , alii Clementem 
Aiexandrinum , ejus Auctorem existimant. S. Gregorius 
autem iilum a Scholastico quodam fuisse compositum 
asserit. Scoiasticus cujus meminit Gregorius , non est 
nomen proprium aiicuius hominis , sed est nomen ap- 
■ peliativum indicans virum doctum et eruditum. Ab hoc 
Schoiastico quidem dicunt iuxta Gregorium totum Ca- 
nonem fuisse compositum , quidam censent ab eo ali- 
quam tantum Orationem actioni Missae fuisse insertam. 
Merito Tridentina Synodus Sess. 22 Cap. 4* de Sacrifi- 
eio Missae Sacrum Canonem inquit , multis anle Sae- 
culis ab Ecclesia Catholica institutum , ita ab omni er- 
rore purum, ut nihil in eo contineatur, quod non ma- 
aime sanctitatem et pietatem guamdam redoleat, men- 
tesque offerentium in Deum erigat, Is enim constat tum 
ex ipsis "Domini verbis , tum ex Apostolorum traditio- 
nibus , ac Sanctorum quoque Pontificum piis institutio- 
nibus. Ex Tridentini doctrina evidens est, Canonem esse 
vetustissimum, et tempus antecedere eorum, qui aucto- 
res ejus dicuntur. Si enim ex Domini verbis , et Tra- 
ditionibus Apostolorum coaiescit, et in eo fit Comme- 
moratio Apostoiorum durataxat, et Martyrum, non vero 
Confessorum , quibus ante Saecuium IV nondum cuitus 
tribuebatur , certum est Canonem saeculo IV priorem 
esse, et ex Apostoiica Traditione profectum. Post S. Gre- 
gorium nuilus Romanorum Pontificum quidpiam addidit 
aut immutavit in Canone , uti observat Cardinalis Bonar 
in Lib. II Cap. II. Sacerdos manus erigit , itemque ad 
Caeium extoilit oculos; quoniam se ad caelestem Pa- 
trem convertit dicens : Te igitur , eos statim demittit, 



423 

manus conjungit , et inclinatus consistit t ut se ad sup- 
pHcationem compositum exhibeat, ratione habita vocis 
iupplices» Osculatur Aitare, Sacerdos ostendat, oportet 
8ibi maxime cor^i esse , ut nova erga Altarc observan- 
ttae, et amoris argumenta praebeat, jamjam mc^mentum 
adesse videns , quo Corporis et Sanguinis Christi Do- 
mini Sedes ipsum Altare sit. Sacerdos ter ducit signum 
Crucis super panlhi et vinum ad haec verba kaec do- 
na , ha$c munera , haee sancla Sacrificia ut intelliga- 
mus non posse panis et vini oblationem benedici, san- 
aliiicari, et accepta haberi Deo nisi virtule Crucis Chri- 
sti , ac tria quidem conGcit Crucis signa, ut Oblationes 
tamquam dona , tamquam munera , et tamquam Sacri- 
ficia benedicat. 

II. Sacerdos se ad Patrem vertit, quod Christus ipse 
Dominus praestitit , eumque Patrem Clementissimum 
ouncupat , quia scilicet ob infinitam bonitatem et mise- 
rationem eo nos amore complexus est , ut suum nobis 
Filium daret, quem Ei in Sacrificium ofTerre debemus, 
ut conciliatio nostra sit , omniumque beneficiorum fons. 
Per lesum Christum «Filium tuum Dominum nostrum, 
nihil petere nisi per Christum Dei Filiuni Mediatorem 
nostrum debemus. Ac per £um potissimum id auxilii 
•obtinere possumus, quo opus habemuis, ut Eum ipsum 
in Sacrificium ofTeramus. Sacerdotum est dona ofTerre, 
Dei autem ea benedicete. Veteres Ecclesiastici Auctores 
4ona inter ei munera discrimen notant. Quod Creator 
creaturis , Superior inferioribus , Rex subditis donant, 
id doBum dicitur ; quod autem subditi Principi , infe- 
riores Superioribus , iisque exhibent , quibus debent , 
iDunus appellatur. Panis et vinum quae super Altari 
sunt , dicuntur dona quoad Deum , a quo omne bonum 
in nos derivatur, sunt autem munera quoad homines, 
qqi Deo eadem exhibent. Quatuor praecipue petimus a 
Deo pro sancta Ecclesia in Missis singulis , eaque ma- 
ximi momenti: 1.^ ut Ecclesiam dignetur Deus paa/S- 
4iafe , idest , persequutiones adversus eam exterius in- 
«urgentes compescere. 2.^ Custodire, nlmirum ab ho- 
^tibus ejus Fidem impugnantibus, quales sunt Ethniei, 
Uaeretici. 3.^ AdunarCt adeo ut nullis scindatur sehis- 
matibus , nuUis dissidiis internis aOligatur , nullis. inte- 



^ m m* 

stinis dissensionibus turbetur. k^* Regere, vel dando per 
totum orbem Pastores secundum cor suum , quorum 
ipse mentes et studia dirigat ; yoI sua omnipotenti vir- 
tute, faciendo ne pravi et perversi P^ores noceant Do- 
minico gregi, simuique ne quidquam Ecciesia detrimentt 
patiatur a malorum Christianorum perditis moribus et 
excmplis. 

III. In singulis Missis oramus spe^Aaliter pro Summo 
Pontifice , pro Antistite , pro Rege , seu supremo Prin* 
cipe loci iilius in quo Missae celebrantur. S. Paulus 
nobis commendat ut pro Pastoribus preces fundamunkr 
Peculiariter vero , et primo loco Summum Pontificem 
nominamus , qui unus prae caeteris omnibus Sanctas 
Pater, Papa noster, Pater scilicet nuncupatur. Et sane 
rationi consonum apprime est, ut, dum pro Ecclesiae 
unitate oretur , qui Gommunionis centrum est, qui £c- 
clesiae praeest. Praeest ipse ut Chri^ti Yicarius , ut 
S. Petri Successor, super quem Ecclesia statuta fuit. 
Eam Deus in eo uno constituit, inquit S. Cyprianus 
Libro de Unitate Ecclenae , ut in ipsa Ecclesiae origi- 
ne unitatem ostenderet. Teste Ir^aeo Lib. III Cap. 3 
ad Romanam Ecclesiam propter potentiorem principali' 
iatem necesse est omnem eonvenire Ecctesiam, quia'ni' 
inirum , ut scribit Augustinus Epistola 162 semper in 
ea viguit Apostolicae Catkedrae principatus a Christo 
Domino nonnulli viri docti hunc ritum derivant , qui 
in Coena rogavit pro Petro, ut non deficiat fides illius. 
Ita Thomas Waldensis , et ex ipso Gavantus. In Litur- 
gia , quae Marci nomine inscripta est , Papae meutio- 
nem ter fieri legimus. Nec sane quisquam iure nega- 
verit, in Ecclesia Orientali de Summo Pontifice olim 
Tuentionem fieri consuevisse. Refert Nicephorus Lib. 
XVI Cap. 17 Acacium Constantinopolitanum primum 
omnium Papae noraen ( erat tunc Felix II ) e sicris ta- 
bulis erasisse, quod nemo ante eum tentaverat, quam* 
vis in eo throno plures Episcopi haeretica labe infecti 
sedissent. Idem ansus est in Ecclesia Alexandrina im- 
pius Dioscorus , adversus Leonem Magnum. Post Aca- 
cium nomen Pontificis in Liturgiis repositum est ; ast 
intermissa iterum est haeo consuetudo propter Photii 
scTiisma.PostTapiam npminattifr fipitod|»us qoi eam Dioe- 



cesim administrat. S. Paulua ad Hebraeos Cap. XIII v. 
17 Hebraels commendat, ul pro ipso, et pro Pastori- 
bus orent; cum magnopere congruat pro iis orari, qui 
invigilant inquit , quasi rationem pro animabus vestris 
reddituri, Omnia ferrae vetustissima exemplaria sacri 
Ganonis Missae post Romanum PontiOcem nomen Anti* 
stitis designant , quod quidem nomen Florus , et anti* 
quiores Expositiones Missae commemorant. Si vero E- 
piscopus vel Archiepiscopus celebret , orat pro seipso, 
dicens et me indigno servo tuo, Idem faciunt etiam Car^ 
dinales , licet non sint Episcopi , propter excellentiam 
dignitatis. Romae Sacerdotes omittunt et Antistile no^ 
stro ; nam summus Pontifex , cujus meminerunt , est 
Urbis Ordinarius. Regulares non possunt loco Episcopi 
rnentionem facere Superioris Generalls. Presbyter cele* 
brans in aliena Dioecesi non potest substituere nomen 
sui Episcopi in locum Episcopi Dioecesis , in qua cele- 
brat. Amor ipse quo Ecclesiam prosequi debemus, nos 
pro Regibus orare cogit , ut in dies magis, ad ejus pa- 
cem , et rectum ordinem conferant. S. Paulus disertis 
verbis id urgot , mandatque , ut oretur pro Regibus , 
seu Principibus , discipulum suum Timotheum curare 
vult , ut oretur pro Regibus , iisque omnibus qui ali- 
qua dignitate insigniti sunt. Hic ritus primis etiam Ec* 
clesiae Saeculis servatus est, ut constat ex lustino Apo- 
logia II, ex Melitone Sardensi , et ex Athenagora. De- 
nique fusis pro Ecclesiae unitate precibus ; par est etiam 
pro iis omnibus universim orari , qui in Fidei puritate 
persistunt. lam Orthodoxi sunt ji quorum pura Fides 
est , et vita Fidei respondet ; quod tamen non ita ac* 
cipiendum est , ut qui peccat , ex Orthodoxorum albo 
expunctus sit, cum Fidei unitatem peccatum non adimat. 
IV. Sacerdos extollit , jungitque manus parumper ad 
pectus cum dicit : Memento^ Domine famulorum famu^ 
larumque tuarum , novum quod a Deo petit beneficium 
ad novam manuum elevationem ipsum impeliit, per quam 
se optare significat , ut Deus faciles aures praebeat. Per 
aliquod tempus captte non nihil inclinato silentium ser'* 
vat ; ut ad eos attentius cogitationem referat , quos a 
<6 Deo commendatos vult. Haec precandi formula per 
verbum Memento consonat cum Sacra Scriptura ; in 



426 

Psalmo enim 106 legitur : Memenio noslri Domine in 
beneplacito populi tui. Post editam pro Fideiibus uni- 
versim precem , Ecclesia liberum Sacerdoti relinquit , 
ut pro aliqtiibus peculiariter oret. De viventibus solum 
bic mentio fit ; nam specialis fit infra commemoratio 
roortuorum post consecrationem. Hic autem Sacerdotes 
privatam mentionem faciunt, 1.^ eorum quorum gratia 
celebratur specialius Sacrificium ; verbi gratia , Paro- 
chianorum in Missis parochialibus , Fundatorum cum 
celebratur Missa ex aliqua fundatione , eorum qui ad 
Sacrificium faciendum eleemosynas obtulerunt. 2.® Eo- 
rum qui se Sacerdo(is orationibus commendatos volue- 
runt. 3.® Eorum pro quibus vult* Sacerdos orare nomi- 
natim ; verbi gratia, parentum, consaguineorum, ami- 
corum ; eorum quorum curam gerit. Orat insuper Sa- 
perdos pro iis omnibus qui Sacrificio adsistunt, in qui- 
bus Deus veram fidem, et solidam pietatem perspicit. 
£x verbis , pro quibus tibi offerimus , vel qui tibi offe- 
runt deducitur ex Innocentio III in Libro lil de Myste- 
riis Missae Cap. 6, quod non modo Sacerdotes, sed re- 
liqui etiam fideles dici possunt Sacrificium ofierre, quo 
sensu in Oratione : Orate Fralres , Sacerdos dicit : ut 
fneum , ac vestrum Sacrificium. Sacerdos quippe actio- 
ne sua , ofi*erens autem per ejus actionem , cui elee- 
mosynam contulit , ad Sacrificium concurrit. Veteres 
Patres animadvertunt bifariam dici posse Fideles Sacri- 
ficium ofi^erre. 1.** Sacrificium ofierri censetur, inquit 
Hilarius Diaconus saeculo IV cum oblationes praestan- 
tur , quas curo iis oipnibus quae ad Sacrificium requi- 
nintur , ad altare Sacerdos ofiert , quemadmodum in 
S. Gregorii Sacramentario, et in secundo Matisconensi 
Concilio anno 585 liabito scriptum legitur. Et hac qui- 
dem significatione tum de adstantibus, tum de benefi- 
eis absentibus dicitur , qui tibi oflerunt. Idem tradil 
S. Gregorius Dialogorum Lib. IV Cap. 57 de quodam 
homine in captivitate detento, qui se solatio affectum 
sentiebat , quibus diebus uxor Sacrificium pro ipso of- 
ierebat. Secundo loco Fideles ofierunt Sacrificium lau- 
dis , Sacerdoti se addentes , ut spiritu una cum ipso 
iesu Cliristi Sacrificium oflerunt. Plura de hac Oratione 
scribit Innocentius III explicans etiam , cur Missae Sa- 



^ k^ m^ 

crificium hic dicatur Sacrificium laudis'; quia nulla alia 
actione laudem et gloriam majorem dare possOmus Deo 
summe laudabili, sed quidpiam aniplius in se continet, 
observabimus ex Concilio Tridentino Sess. 22 De Sa- 
crificio Missae Cap. 3 iiiud esse ex opere operato, non 
modo Latreuticum et Eucharinicum, sed etiam Propi- 
tiatorium , ac Impetratorinm. 

V. Oratio quae Memento incipit in quibusdam Mis- 
salibus manuscriptis Oratio super Diptycha inscribitur, 
explicare hic breviter oportet, quid ea sint, et quis eo- 
rum in sacris usus fuerit Diptychorum nomen. Dipty« 
cha itaque ecclesiastica nihil aliuderant, quam charta- 
cei, seu membranacei Codices, in quibus Episcoporum, 
et aliorum Catholicae Ecclesiae fidelium nomifia erant 
inscripta , et in hoc distinguebantur a profanis Dipty- 
chis , quibus novi Consulis nomen aureis characteribus 
singulis annis scribebatur. Sic vero appellabantur a h^r 
bis et nrrvZ plica , ob geminas tabulas , quarum un» 
comprehendebant fidelium vtventium nomina, altera de^ 
functorum. Tria erant genera Diptychorum sive tabu- 
larum , quibus nomina in singulis Ecclesiis inscribeban- 
tur. Primum erat peculiare Episcoporum , eorum prae- 
sertim qui ill^ Ecclesiam rexerant , dummodo probi- 
tate ac sanctis moribus claruissent. Secundum vivorum, 
in quibus eorum nomina descripta erant • qui adhuc 
viventes dignitate aliqua, vel beneficiis illi Ecclesiae col- 
latis conspicui , vel Sacerdoti consaguinitate , vel ami- 
citia juncti, aut alio titulo benemeriti erant. In his pri* 
mo loco Romanus Pontifex , tum alii Patriarchae , et 
proprius Antistes , ac reliqui Clero adscripti recense* 
bantur : postea Imperator , Principes , Magistratus , et 
populus fidelis. Tertium erat mortuorum, qui in Catho- 
licee Communione decesserant. Quod autem spectat ad 
primum genus pro solis Episcopis cum opinione sancti- 
tatis vita functis , eam inscriptionem speciem quamdam 
habuisse Canonizationis, seu Beatificationis. Ideo Eccle- 
sia sollicite semper cavit , ne Sanctorum Episcoporum 
nomina ob quorundam pravorum hominum calumnias, 
vel ob errores proborum e sacris Diptychis expunge- 
rentur. Haec euim expunctio poena erat illis solis irro- 
gata, qui vel a fide defecerunt, vel ob aliquod crimen 



<m ^^B m^ 

a communione Fidelium abstenti erant. Notae sunt diu- 
turnae altercationes de Chrysostomi nomine in Diptycha 
referendo. Nec solum Episcopi, sed etiam Oecumenica 
Concilia Dipthycis inscripta sunt. In Synodo Constanti- 
nopolitana sub Menna Act. V saepius a fidelibus con- 
clamatum est, ut Diptycha portarentur ad Ambonem. 
Quatuor Synodos Diplychis, Leonem Romanum Ponli' 
ficem Diptychis , Diptycha ad Ambonem ; nempe , ut 
pubh*ce legerentur, et populus audiret noniina quatuor 
Synodorum, et Leonis Papae, et Macedonii, atque Eu- 
phemii restituta. !n summa veneratione apud fideles e- 
rant Ecclesiastica Diptycha, quippe quae inter sacra My- 
steria exponebantur , uti ex Liturgiis SS. Basilii , et 
loannis Chrysostomi constat, non tamen omnia fidelium, 
tam vivorum, quam defunctorum nomina in Diptychis 
scripta legebantur , sed delectius habebatur, atque eo- 
rum dumtaxat nomina publice e Diptychis Diaconis re- 
tensebat , qui inter caeteros aliqua speciali nota praee- 
'minebant, facta de reliquis generali tantum commemo- 
ratione. Cur autem in sacris Liturgiis vivorum celebra- 
retur memoria, docet Theodorus Antidorum Episcopus 
in Eicpositione Missae: ut Subditorum scilicet erga Su- 
periores obedientia, et viventium in eadem fide, ac my- 
steriis unio , ac commemoratio indicaretur ; ita etiam 
propter unionem et concordiam. Hic usus quo tempore 
omitti coeperit , incertum est. Remigius Antisiodoren- 
sis , qui vivebat anno 900 Libro de celebratione Missae 
inquit : etiam hodie Romana Ecclesia recitat nomina ex 
Diptychis. Micrologus Saeculo XI monet, recitanda no- 
mina post Memenlo , sed non die Dominico. De iisdem 
nominibus agit Honorius Scriptor XH Sacculi , ea ta- 
men ratione , ut clare indicet , iam tunc illam recrta- 
tionem* abire coepissc in desuetudinem. Hinc verisimi- 
Hter dici potest , hanc consuetudinem Saeculo Xll ob- 
solevisse, introdnctaraque eam disciplinam , «t Sacerdos 
nec alta nec submissa voce recitet nomina , sed o(Te- 
rentes, aliosque mentali oratione Deo commendet. 



m 

CAPUT XXIII. 

DE OBATIONE, QUA BECITANTUR NOSIINA SANCTOBUJH ANTE 
CONSECBATIONEM, QUAE IN MiSSALI LIBBO INSCBlBlTUft: 
INFRA ACTIONEM , INCIPITQUE HIS YEBBIS : COMMUM- 
CANTSS. 

I. Sacerdos postquam oravit pro Ecclesia militante, 

iam iungit se Ecclesiae triumphanti ; Sanctoruin cum 

Christo regoaniium nomina recitat , eorum memoriam 

veneratur , eorumque precibus divinum implorat auxi- 

lium. Usus commemorandi Beatissimam Yirgin^ , et 

Sanctos in Missa , omnium Ecclesiarum immemorabili 

consuetudine comprobatur, ut patet ex earum Liturgiis. 

Cyrillus Hierosolymitanus sacram Synaxim describens 

Catechesi Y Mystagogica asserit Sacerdotem memoriam 

in ea facere SS. Patriarcharum , Prophetarum , Apo- 

stolorum , Martyrum , ut Deus orationibus illorum, et 

deprecationibus suscipiat preces nostras. De hoc usu 

verba facit Divus Augustinus Libro de Virginitate Cap. 

ii.5, et Sermone 17 de Verbis Apostoli. Vox enim Com- 

municantes procul dubio significat in communionc esse, 

ant in partem venire cum oranibus omnino fidelibus. 

Sane congruentior esse videretur, si sic inciperel: Com- 

municantes, quia oratio haec est continuatio praeceden- 

tis , et cum illa iungi eam oportet, ut habeatur sensus 

integer , lioc modo : Memento , Domine famulorum fa- 

mularumque tuarum, pro quibus tibi offerimus, vel qui 

iibi offerunt hoc Sacrificium ; communicantes et memo- 

riam venerantes in primis gloriosae Virginis Mariae. 

Itaque postquam generatim diximus , Communicantes , 

ut nos in omnium membroriim ex quibus Christi cor- 

pus constat , partem venire significamus , Eccl^esia nos 

jubet rationem addere , qua cum Sanctis communione 

gaudemus : et memoriam venerantes , ut iidem pro no- 

bis orent , et Deus eorum precibus et patrocinio sub- 

sidia concedat , quibus ipsi indigemus. Atque hoc qui- 

dem est admiratione dignum Ecclesiae consilium , quae 

probe novit id Deum Sanctorum rogatu facere , quod 

eum in nostri gratiam facturum sperare non auderemus. 



1^30 

Nec Dos latet Sanctos Israelitas saepe Deum ad feren- 
dum auxilium extimulasse, obsecrantes, ut Patriarcha 
rum Abraham, Isaac, et lacob recordaretur. Idem pror- 
sus hoc loco facit Ecclesia , Saoctissimae Virginis , et 
Sanctorum memoriam renovans , ut Deum precibus no- 
stris propitium reddat. 

II. £s nonnullorum Missalium Rubrlcis Sacerdos ex- 
tollebat ad caelum manus, ac deinde capitis inclinati6> 
nem, aut genuum submissionem edebat dicens: Memo- 
riam celebrantes, ut honorem significaret, quem Sanctis 
in Coelo regnantibus exhibebat. Deum in hac Oratione 
Sacerdos alloquitur , in eoque proinde corporis habitii 
in quo' jam erat , persistere debet , quemadmodum ex 
Romano Missali compertum fit. Sacerdos manus jungit 
dicens : per eumdem lesum Christum. Qui soliicite sub- 
sidium petit, extendit, elevatque manus facile admodum 
ac prompte , qnasi ducturus ad suum ipsius auxilium 
eos quos invocat ; Eos itaque sibi socians efflagitationes 
ingeminat. Sacerdos per hanc omnem precem elatis ma- 
nibus perstat , ut Dei auxilium sibi comparet , easquc 
in ejusdem fine jungit , ut se supplicantis in modum 
componat, ct lesu Christi Mediatoris nomen enuntians 
multo vehementius obsecrat , quippe qui per eum spe- 
rat fore , ut exaudiatur ; ut cum beneficium aliquod pe- 
titur , dici solet id manibus junctis peti. Hic autem ob- 
servatione dignus est titulus infra actionem in Missali- 
bus ante Communicantes praescribi solitus: quod quidem 
idem est ac intra Canonem , posito infra pro intra. 
Quod usurpatum ab medii Aevi Scriptoribus saepfe fuit. 
Namque Actio etiam Canon olim diclus fuit. Cur autem 
titulus iile in Canonem irrepserit , docet Petrus Le Brun 
Tom. I part. IV art. IV eum nempe primo praefixum 
fuisse sex illius specialibus Communicantes Paschatis , 
Ascensionis , Pentecostes , Natalis , Epiphaniae , quin- 
taeque Feriae majoris hebdomadae , uti videre est in 
Sacramentario Gelasiano, atque Gregoriano ; mox eum- 
dem titulum librariorum inscitia velut jure suo com- 
muni etiam Communicantes praenotatum. 

III. In Canone Romano post Sanctissimam Virginem, 
et Apostolos , Martyres duodecim nominantur. Confes- 
sorum nulla fit mentio , vel quia Martyres passionem, 



431 

et morlem Domini , quae in hoc Sacrificio repraesen- 
tatur , efTuso sanguine imitati sunt : vei quia Canon e- 
ditus est, antequam Confessorum memoria celebraretur, 
de quibus silent tribus prioribus Saeculis Ecclesiastica 
Tnonumenta. Ambrosiani post Apostolos addunt Xystum, 
Laurentium, Hyppolitum, Vincentium, Cornelium, Cy- 
prianum, Clementem, Chrysogonum, loannem, et Pau- 
lum , Cosmam , et Damianum, Apollinarem, Vitalem, 
Nazarium, et Celsum, Prothasium, et Gervasium, Vi- 
ctorem, Felicenj, et Caiimerum. Quorum novem ultimi 
Mediolani martyrium subiere. In Libro Sacramentorum 
Petaviano pos^nomina Cosmae, et Damiani haec addita 
sunt, Dionysii, Rustici, et Eleutherii, Hilarii, Martini, 
Gregorii, Hieronymi, Benedicti. Fuit autem vetus mos 
in Ecclesia Graeca, et etiam Latina, Menardo teste No- 
tae in Sacramentarium pag. 15 ut hoc loco recitaretur 
nomen Sancti illius, cujus ea die memoria, seu festum 
celebraretur. Quare in nonnullis Ecclesiis nomina quae- 
dam recitari , praeter nomina Apostolorum , et Marty- 
rum coeperunt , quae adhuc in vetustis Codicibus Sa- 
cramentorum supersunt. Paschalis Papa I in Bulla ad 
Beggonem Abbatem Conchensem indulget Conchensibus 
Monachis , ut memoriam Sanctae Fidls faciant in Cano- 
ne. Subdit Edmundus Martene de Anliquis Ecclesiae Ri- 
iibus Lib. I Cap. h- art. 8 num. 16, haec dicens : !n 
quibusdam Libris post Sanctorum nomina additur: Nec- 
non et illorum, quorum hodie in conspectu gloriae tuae 
gloriosus celebratur triumphus, Hinc factum est, ut in 
nonnullis solemnioribus diebus , etiam nunc peculiaria 
quaedam Sid' Communicantes intermixta legamus, ad i1- 
lius celebritatis memoriam recolendam , ut in nocte ac 
die Natalis Domini, in Epiphania, in Paschate, Ascen- 
sione , et Pentecoste. De S. Mathia Apostolo nulla hoc 
in loco habetur commemoratio, bene tamen de S. Paulo, 
quamvis de eodem fere tempore similem cum hoc sor- 
titus sit gradum. Rationem esse volunt, quod Sanctus 
Matthias non sit de eorum numero, quos Salvator per 
seipsum elegit, et Apostolos nominavit ; non ita S. Pau* 
lus, qui per ipsum Dominum, Apostolico gradui adiun- 
ctus fuit ; cui rationi altera accedit , quod S. Paulum 
a S. Petro nunquam sejungat Ecclcsia. In antiquis Mis- 



^ b32 liii> 

salibus additum est nomeo S. Martini , quia primus io- ' 
ter ConfesBores festife coli atque proprio officio hono- 
rari coepit. 

IV. Orientalium Ecclesiarum Liturgiae omnes semper 
Sanctissimae Virginis memoriam celebrarunt , ac nos 
qoidem sine animadversione praetergredi non debemus 
ipsa Liturgiae nostrae verba , quae Eam supra creatas 
res omnes exlollunt. 1.° Gioriosae, ob singularem glo- 
riam quam in £a Deus emicare vult. 2.^ Semper Vir- 
ginis, quae nempe una semper Yirgo f^it etsi vere Ma- 
ter , quae concepit , ct peperit ; quod unum et unicum 
privilegium alia nunquam obtinuit , nunquamque obti- 
nebit. 3.^ Geniiricis Dei, et Domini nostri, quia nempe 
Mater est Christi qui Deus est. Sed et Beatorum Apo- 
stolorum , etc. Post Sanctissimam Virginem fit Aposto- 
lorum duodecim oommemoratio , quippe qui Ecclesiae 
columnae sint , iis additur S. Paulus quem Roma uun- 
quam a S. Petro separat. Apostolos duodecim cxcipiunt 
Martyres alii qui sanguinem suum fundentes se Sacri- 
ficii Crucis vivas imagines «exhibuerunt ; et oranes qui- 
dem Martyres Romae celebres , quorum recentissimi 
Sancti loannes et Paulus sunt, qui medio Saeculo quarto 
sub luliano Apostata martyrii palmam obtinuerunt. Lini, 
Cleti, Ctementis, qui Romae S. Petro coaevi, coadju- 
tores, et successores fuerunt. Xysti, Cornelii, qui duo 
et ipsi Sancti Pontifices Martyres extiterunt. Cypriani, 
qui Carthaginis Episcopus Martyr fuit , adeo Romae , 
ac per universum terrarum orbem ob eximiam doctri- 
nam , et singulare subeundae inter enuntiandam Christi 
Fidem mortis desiderio celebratus, I^urentii, Romanae 
Ecclesiae Archidiaconi , cujus erga pauperes charitas , 
et martyrium semper in maximam admirationem fide- 
les pertrahent, Chrysogoni , illustris romani civis, qui 
prope Aquilejam sub Diocletiano marlyr occubuit, sta- 
timque Basilicis ejus nomine erectis. loannis et Pauli , 
hi fratres duo Romae nati, sub luliano Apostata occisi, 
et clam sepulti fuere, quod Idolis thus adolere constan- 
ter recusarent. Cum eorum Corpora lovlano qui luliaoo 
successit , imperante detecta essent , in ipsorum hono- 
rem celebris Ecclesia aedificata , eorumdemque propria 
Missa 'in S. Gelasii Sacramentario posita fuit. Cosmae 



433 

«t Damiani. Hi sancti viri duo, Cosma , et Damianus 
«ledicinam profitebantur charitate permoti, non ut pe- 
cuniam scilicet, sed ut hac ratione animas Christo Do- 
mino lucrarentur. Ex Theodoreti litteris compertum fit 
Chalcedone Sanctorunt Cosmae et Damiani nomine splen- 
didam Basilicam extitisse; et Procopio referente, lusti- 
nianus Imperator eorumdem Sanctorum Ecclesias quae 
Constantinopoli haud procul erant, reparandas curavit. 

CAPUT XXIV. 

DE PBEGE HANC IGITUB OBLATIONEJ». 

I. In hac Oratione Hanc igilur Oblationem quatuor 
a Deo postulat Sacerdos primo ut oblationem nostram 
ipse placatus accipiat; secundo ut dies nostros in sua 
pace disponat, deilide ut ab aeterna damnatione nos 
eruat , ac denique ut in Electorum grege nos numeret. 
Quae omnia Innocentius Papa III Lib. III Mysteriorum 
Missae Cap. II devote ac luculenter illustrat. luxta Mi- 
crologum debeat Sacerdos in hac Oratione profunde se 
inclinare, ita ait: de Ecclesiasticis Observationibus Cap. 
14: Quum dicimus: Hanc igitur oblationem ad Altare 
inclinamur ad exemplar Christi , qui se humiliavit pro 
nobis usque ad mortem Crucis. Durandus in Rationali 

Lib. IV Cap. 39 Hanc Sacerdos in quibusdam 

Ecdesiis profunde se inclinat: Idem asserunt Radulphus 
Tungrensis Prop. 23 et Gabriel Biel Lect. 33. Porro 
de hac Oratione ita scribunt Stephanus Aeduensis in 
Libro de Sacramento Altaris Cap. 13: Haec oblatio non 
tantum est Sacerdotis, sed cunctae familiae, idest Cle- 
ri , et populi , et non tantum assistentis familiae, sed 
totius familiae. In Vigiliis Paschae et Pentecostes , et 
per totam Octavam harum Sollemnitatum* hic specialis 
additur mentio recens baptizatorum ; quia antiquitus id 
nioris fuit , ut in- Vigiliis Paschae et Pentecostes sole- 
mniter baptizarentur Catechumeni , et vestibus albis 
amicti aderant Sacrificio Missae. Variabatur eliam teste 
eruditissimo Cardinale Boria , in Missa Feriae Quintae 
in Coena Domini, in die anniversarii Baptismi, in An- 
niversario Ordinationis Sacerdotis, in Dedicatione novae 
Yol. I{. 28 



«S6» i34^ m- 

fiasilicae, in Consecratione sacrae Yirginis varifsque a- 
liis occasionibus : formulas singulas ipse recenset de- 
promptas ex yetustissioio Libro Sacramentorum Reginae 
Sueciae. Dum Sacerdos hanc Orationem dicit, tenet ma- 
nus extensas super Hostiam et Calicem , donec a4 iiia 
verba pervenerit per Christum Dominum nostrum, qbi 
manus jungit. Rupertus Lib. II dicit , manus expandi, 
ut intelligamus , haec Mysteria non soium hominibus 
sed etiam Angelis tcgi. loannes Serranus ait, per illam 
manuum expansionem indicaVi Divinam protectionem , 
seu efiicaciam gratiae , quae in Oratione postulatur. 
Pouget observat moris fuisse in Lege Veteri, ut super 
victimam imponefbr manus , et hoc indicium erat Sa- 
cerdotem conjungi cum victima, et cum ea Deo con- 
secrari. IIujus ad ritus imitationem in Nova Lege Sa- 
cerdos facturus jamjam mysticam immolationem Cor- 
poris Christi tam suo , quam populi simul ofTerentes 
nomine , ponit manus super oblata in Corpus et San- 
guinem Christi mox convertenda. Eoque ritu ofiert Deo 
se , populumque Christi^num cum Christo iamiaro my- 
stice immolando ; ut ejus virtute Sacrificii impetret a 
Deo remissionem peccatorum , vitae praesentis pacem, 
et aeternae gloriam. Quae quidem omnia ea oratione 
quam positis super Oblata manibus recitat , exprimun- 
tur « ut patet ex singulis hujus orationis vejbis.* 

II. Scio plura a Protestantibus olfjici adversus hanc, 
aliasque ejusmodi piissimas Sacri Missae Canonis pre- 
cationum formulas ; at futilia , stramineaque illorum 
argumenta viriliter diluunt doctissimi Theologi , adeout 
dictorum Protestantium nonnulli ex ipsa rei evidentia, 
ac Fidei Catholicae veritate hac in parte convicti ullro 
fateri compulsi fuerint Lutherum , et Calvinum in a- 
brogando Eucharistiae Sacrificio nedum immaniter et 
impie delirasse , verum etiam sanctissimas formulas 
Liturgicas, quibus dictum Sacrificium Deo ofi*ertur, ab 
illis pessime e suis coetibus proscriptas , in usum re- 
vocandas esse , et hunc summum divinae majestati bo- 
norem debite reddendum fore , afiirmare non dubita- 
verint. Hi sunt Ernestus Grabbe, in Irenaei Lib, IV 
adversus haereses Cap. 17; Thomas Brett , et Samuel 
lebb , aliique similes Anglicanae heterodoxae comma- 



435 

nionis Scriptores. Calumniae itaque sunt, dicteria, non 
argumenta , quae caeteri Misoliturgi ihtemperantiores 
objiciunt , non enim Sacerdos in hac Oratione Beum 
precatur , ut per oblatibnem panis el vini liberemur ab 
aeterna damnatione, sed orat Deum ut ipsam Oblatio- 
nem accipiat tamquam materiam Sacrificii futuri , eam- 
que benedicat, et sanctificet, uti docet Cardinalis Bel' 
larminus de Missa Lib. YI Cap'. 22. Idem etiam clare 
exprimit doctissimus Suarez in tertiam partem Divi Tho- 
mae Tom. III quaest. 83 Art. k Disp. 83 Sect. 2: So- 
lum €8$ 9 inquit, advertendum propter haerelicorum ca- 
lumnias cum in his Orationibus , quae Consecrationem 
antecedunt , fit mentio Oblationis, sermonem esse, non 
de oblationet quae jam facta sit , sed quae- jam proxi- 
me paratur , et instat , ita ut signum illud demonstra- 
tivum: Hanc oblationem: Non designet ad sensum prae- 
sentem materiam , quae tunc prae oculis habetur , sed 
ad mentem designet oblationem proxime faciendamy quae 
in intentiom praesens habetur. 

CAPUT XXV. 

D£ OBATIONE QUAM OBLATiONBSr. 

I. Post superiorem orationem , Sacerdos panem et 
vinum rursus benedicit , signans et quinquies signo Cru- 
cis, ut annuntiet in antecessum lesu Christi mortem, 
quae Missae Sacrificio exhibetur et veluti ponitur ob 
oculos. Oblata autem benedicens, sic precatur: Quam 
oblaiionem , tu Deus , in omnibus qaaesumus benedi- 
ctam f , adscriptam +, ratam rationabilem i, accepta- 
bilemque fctcere digneris , ut nobis Corpus t «t San- 
guis tf fiat dilectissimi Filii tui , Domini nostri lesu 
Christi. Nullum ex his vocabuHs temere adiunctum est. 
Singula suum habent sensum ad rem apprime accom- 
modatum. Hic Sacerdos exprimit quinque praecipuas 
Sacrificii partes, nimirum victimae electionem et san- 
ctificationem, oblationem , immolationem, consuroptio- 
nem, communionem. 1.^ Eligebatur victima Deo ma- 
ctanda : hac electione fiiebat e profana sacra, ac veluti 
benedicebatur et sanctificabatur. 2.® OfTerebatur Deo 



<m ^3^ ^ 

ante immojationem , eaqae oblatione adscribebatur in- 
ter res Deo sacras. 3.^ Immolatur ; eaque immolatio 
erat veluti ratihabitio et perfectio oblationis , qua Deo 
consecrata fuerat. 4.* Tradebatur flammis , quibus con- 
sumpta eximebatur ab omni sorde et corruptione, fa- 
ctaque veluti spiritualis et rationalist aceepta erat Deo, 
cujus ad thronum ferebatur fumus victimarum incen- 
sarum , suscipiebaturque in odorem suavitatis. 5.* De- 
niqne communicabat populus sacrificio, vel spiritu iun- 
gendo se cum victimis , simulque petendo ut earum 
virtute placaretur Deus. Haec victima Christus est, is, 
quantum ad naturam humanam sanctificatus est Incar- 
nationey oblatus est Deo iam ipsa Nativitate, immola- 
ius est Passione , immortalis facius est Resurrectione : 
exhibuit se praesentem Deo Ascensione ; Huic denique 
communicamus , spiritualiter quidem per Baptismum , 
quo membra ejus efScimur , corporaliter autem per 
Eucharistiam. Haec Oratio Quam oblationem etc. a Pa- 
scasio in Libro de Corpore et Sanguine Christi Cap. 
12 sic explicatur : Rogamus hanc oblationem benedi- 
ctam , per quam nos benedicamur : ddscriptam , per 
quam nos omnes in Codo adscribamur : ratam , per 
quam in visceribus Christi censeamur : rationabilem , 
per quam a bestiali sensu exuamur : acceptabilemque 
facere dignetur : quatenus , et nos per hoc quia in no- 
bis displicuimus , acceptabiles in ejm unico Filio simus. 
Haec Paschasius sub Augustini nomine citatus a Gra- 
tiano de Consecratione Distinct. 2 Cap. 72 et a San- 
cto Thoma 3. Part. quaest. 83 art. 4. Reperitur haec 
ipsa Oratio apud Ambrosium Libro IV de Sacramentis 
Cap. 5. 

II. Petit Ecclesia insigne et prorsus singulare prodi- 
gium mutationis in Corpus et Sanguinem Christi Do- 
mini , idque ea ipsa simplicitate petit , qua Sacrae Lit- 
terae creationem exprimunt , fiat lux , quemadmodum 
etiam Divini Salvaioris Incarnationem in Maria Virgi- 
ne : fiat mihi secundum verbum tuum, Nec solum pe- 
timus , ut oblalio evadat Christi Corpus et Sanguis, sed 
ut id pro nobis evadat : ut nobis fiat ; De quinque Cru- 
cis signis , quae in hac Oratione fiunt , loquitur S. Bo- 
naventura in Expositione Missae , el ait : per quinque 



•^g^ 437 ^ 

dicia signa indicari Christum , qui secundum carnem 
in guinque sensibus passus est , in visu cum illi velata 
esi facies , in auditu , cum esi irrisus , in guslu cum 
fel, e^ acetum ei propinaium est, in odoratu ex ietro 
odore corporum , cum Calnario Monie Cruci afjiaus est, 
in iiiciu cum ejus transfixi suni pedes ei manus. Du- 
randus censet , illis tribus sigois , quae fiuot supra Ho- 
stiam , et Calicem significari nefariam illam proditionem 
ludae, qui Magistrum suum vendidit Sacerdotibus, Scri- 
bis , ei Pharisaeis : censet autem semel Crucis signum 
duci super Hostiam , et semel super Calicem , vel ad 
significandas duas naturas, quas lesus Chrislus unione 
hypostatica in se copulavit , vel ut intelligamus, Chri- 
stum esse passum Anima et Corpore. In hac Oratione 
Ecclesia petit , ut fiat panis et vini transubstantiatio in 
Corpus et Sanguinem Christi. Haec petitio absurda vi- 
detur hacreticis; absurdum est enim petere a Dco, quod 
certe novimus futurum esse. At futilis oppositio. Etiam 
lesus Christus scribat se glorificandum a Patre; nihilo- 
minus loannes Cap. XVIII Deum Patrem deprecatus 
est , ut se glorificaret. Etiam Yeteres Patres sciebant 
certo venturum Messiam, nihilominus adventum Christi 
in carne magnis precibus soUicitabant. 

CAPUT XXVI. 

OE FORHA CONSECRATIONIS, ET DE ORIGINE ELEVATIONIS. 

I. Plures in Canone sunt actiones , quae tamquam a 
Christo factae commemorantur : Christum nempe in 
manus accepisse panem , oculos ad coelum sustulisse, 
gratias egisse , benedixisse , fregisse panem , ac prae- 
buisse Discipulis. Christus Dominus Sacramentum £u- 
cbaristiae instituere volens , quo fid^Ies spiritualiter a- 
leret , eosque mutuo consociatos rursus cum l}eo con- 
jungeret, panem et vinum sumpsit, quibus nullum aliud 
alimeDtum est usitatius , nullumque aliud magis natu- 
rae consentaneum , et plufium corporum simul conjun- ^ 
ctorum et cohaerentium symbolum ; quippe cum panis ' 
ex tritici granis multis , itemque vinum ex pluribus 
uvae granis , quae unam eamdemque massam , unum 



<4§g» 438 C^ 

* eunfidemque liquorem conficiunt, coaleseant et constent. 
Hacc verba in.sanctas ne venerabiles manus summi 
proinde momenti sunt , Ut significent , evincantque pa- 
iiis et viiii mu^tionem in iis sanctis ma;nlbus fieri , in 
iis inquam , manibus quae tot prodigia perpetrarunt , 
visum caecis praebuerunt , inGrmos sanarunt , panem 
in deserto multiplicarunt. Forma Consecrationis panis 
inde profertur , eaque consistit.in illis verbis Boc est 
Corpus meum. In Liturgiis Graecorum forma haec est: 
Hoc est Corpus meum, guod pro vobis frangitur. In Mis- 
saii Mozarabico legitur : Hoc est Corpus meum , quod 
pro vobis tradetur» Graeci , el alii Orientales verba con- 
secrationis elata voce pronunciant, et populus respondet 
Amen. Servabat olim hunc morem etiam Ecclesia Oc- 
cidentalis , omnesque audiebant sanctissima , et effica- 
cissima verba , quibns Christi Corpus conficitur. Utra- 
que Ecclesia Orientalis , et Occidentalis in hoc consen- 
tiunt, Bossueto teste, quod virtus illa, quapanis, et 
\inum in Christi Corpus, et Sanguinem convertentur, 
essentialiter in yerbis Christi consistat; adeoque ab ipsis 
Consecrationis forma sit desumenda. Quod vero ad hanc 
vocem, FormUi attinet, oslendit Morinus, res, et verba, 
quibus Sacramenta constant , his vocibus , materia et 
forma , quas e Peripateticorum Schola Theologia ad- 
scivit , jam a pluribus Saeculis in utraque Ecclesia si- 
gnificari coepisse, easque tamquam utiles esse retinen- 
das, ut fecit Concilium Tridentinum. Insuper cum enim 
Sacerdos ex persona Chriisti loquatur , et agat: profe- 
cto Consecrationem significative ut Theologi loquuntur, 
et formaliter profert. 

II, Animadversioae dignum est, post Coenam, nem- 
pe post Paschalis Agni comestipnem , lesum Christum 
Dominum Calicem, quem benediceret, accepissd. S. Lu- 
cas Cap. XXII duOs nobis Calices distincte commenno- 
rat, unum quidem in ipso legaiis cibi inltio, qui Calix 
consecratus non fuit , alterum autem in fine, qut scy- 
phus gratiarum actionis nuncupabatur ; et hic sane ve- 
rus Calix Eucharisticus evasK. Sumit ergo Christus in 

^ manus bunc praeclarum Calicem jam a Propheta prae- 
dictum Calia; meus inebrians quam praeclarus est Psal- 
mus XXII V. 7 insigoem hunc Calicem, qui iion am- 



439 

plius umbras et figuras Legales , sed in iis significatum 
pretiosum sanguinem continet. Eum discipulis praebuit, 
dixitque : Accipite , omnesque ei: eo bibite Hic est e- 
nim Calix etc. Est hic Novi Testamenti, seu Novi Foe- 
deris Saoguis, quod aeternum futurum est. Praeterea 
primi Foederis sanguis super ludaeos quibuscum Deus 
illud inibat , exterius tantura efTusus f uit ; alterius au- 
tem Sanguinis bibendus est, ut interius suscipiatur. Hac 
nimirum de causa Christus Dominus prodigio caetero- 
rum maximo Sanguinem suum Apostolis, antequam mor- 
tem subiret, praebere voluit. Itaque Christus DiscipuHs 
dixit : Bibite ex eo omnes ; meus enim hic Novi Foe- 
deris Sanguis est; quod quidem Foedus tum demum 
iniit, cum figuras , peracta Paschalis Agni comestionor 
consumasset. Illud iniit suo mortis Testamento, quan- 
doquidem nonnisi per ejus mortem electus populus ae- 
ternam haereditatem consecuturus erat, quae per hoc 
foedus eidem promittitur. Duo haec verba Mysterium 
Fidei in Evangelio non adsunt id ergo credeudum est, 
verba haec , elemtis oculis in coelum , aeterni, et my- 
sterium Fidei^ Ecclesiam ea omnia ex Traditione ac- 
cepisse. Singula tamen haec in antiquioribus Sanctae 
Bomanae Ecclesiae Sacramentariis existunt. Item in Ca- 
none Sacramentarii Gallicani Bobiensis a Mabiilonio e- 
diti Musei Italiei Tom. I pag. 280 , quod utique an- 
tiquitatem supra annos 1000 praesefert. Praeterea illa 
verba in coosecratione Calicis ab Ecclesia adhibita in 
Liturgiis Graecorum non extant. Major Theologorum 
sententia formam consecrationis concludit verbis : Hic 
est Calix Sanguini mei , quamquam Divus Thomas vi- 
deatur eam producere usque ad. ea verba : Haee quo- 
tiescumque etc. et ita cum Divo Thoma sentiendum esse 
nonnuUi Thomistae apud Cardinalem Capisuccum , et 
Salmaticenses affirmant. At Soto , Cardinalis Gotti , et 
alii volunt , eum non de essentia , sed de integritate 
formae locutum esse ; magnum vero interesse discrimen 
inter essentiam 9 et integritatem. Sed inter caeteros au- 
diendus Cardinalis Bellarminus Controversiarum Tomus 
III de Sacramento Eucharistiae Lib. IV Cap. 12 ubi 
haec ait : Etsi enim Theologi di^tent , nec inter se 
-omnino conveniant , utrum singulae voces , qdde haben- 



^ kko m- 

iur in forma comecrationi$ Calicis in Lalinis Missali- 
bus , sint ie^essentia formae , tamen omnes conoeniunf, 
omnes illas voces esse de integrilaie formae , ita ut sine 
peccato nulla earum omilti possit , et consensus in hac re 
sufjicit , ut habeamus aliquid certi in consecrathne , et 
confectione tanti Sacramenti. 

III. Latini peracta Consecrationo , Graeci paulo ante 
Communionem, ut ex Liturgiis lacobi, Basilii, et Chry- 
sostomi manifestum est, Corpus Dominicum, et Cali- 
cem elevant, ut a populo adoretur. Idque ab antiquo 
tempgro fieri solitum indicant Scriptores Graeci. Neque 
aiius usus fuit Syris , et Coptis , uti observat Eusebius 
Renaudotius in Commentariis ad eorum Liturgias. Ma* 
ronitae post Orationem Dominicam, et alias preces eam- 
dem hoc ritu peragunt elevationem. Habet excmplum 
in Veteri Testamento haec Hostiae elevatio : nam pas- 
sim legimus partem victimae a Sacerdotibus elevatain 
coram Domino Exodi Caput XXIX, l.evitici Caput VII, 
et XXIII , Numerorum Caput V VI et VIII. Elevatio 
haec tum Hostiae, tum Calicis post Consecrationem coe- 
pit fortasse Saeculo XI , quum realem in Eucharistia 
lesu Christi praesentiam negare ausus est Berengarius, 
post cujus haeresim solemne fuit pluribus Sanctis ex- 
pressam , et peculiarem realis praesentiae professionem 
emittere , sic Sanctus Bruno paulo antequam morere- 
tur, anno 1101; Credo dlxii guod panis et vinum, quae 
in Altari consecrantur, sunt verum Christi Dotnini Cor- 
pus , et verus ejusdem Sanguis, Hincque fieri potuit f 
quod fidelibus^ post consecrationem ostendi sacra dona 
Ecclesia praescripserit , ut ii nimirum illa adorando , 
hanc eamdem professionem taciti emitterent. Primum 
hujusce ritus institntorem fuisse Hildebertum ex Epi- 
scopo Coenomanensi Turonensem Archiepiscopum conji- 
cit Le Brun Tom. I p. h arl. 8 cui subscribit Clar. 
Cajetanus Meratus Commentaria in Gamntum Tom. I 
part. I. Neque tamen quispiam hinc sibi persuadeat , 
hoc fuisse primum ador^tionis Eucharistiae initium : 
quae quidem adoratio tum interna , tum externa , a 
dogmate de reali Christi in Sacramento praesentia nuo- 
quam fuit , sejuncta ; ut contra haereticos eruditissime 
probat Bossuetus. Constat insnper , primum tempore 



Berengarii postConsecrationem elcvari coepisseHostiam, 
et Calicera , et utrumque quidem in quibusdam Eccle- 
siis , in quibusdam vero , inter quas Romana , tantum- 
modo Hostiam ; donec disciplina utrumque post Conse- 
crationem elevandi in omnes Ecclesias transiverit. Quam- 
quam apud Cartbusianos etiam nunc sola elevetur Ho- 
stia, et in quibusdam Ordinibus Regularibus nullum ele- 
vandi Calicis praeceptum extet. Profecto Sancti Bona- 
venturae tempore in more positum erat , ut sola Ho- 
stia elevaretur *, ut ex eodem Sancto Doctore apparet. 
Bellotte ad banc rem ritum quorumdatn corpmemorat, 
qui tria Crucis signa cum Hostia in sublime sublata du- 
cebant. Solent quaedam Galliarnm Ecclesiae, dum tol- 
litur in altum Hostia, eos versiculos canere : seUu- 
taris Hostia, etc. idque rogante Ludovico XH ab Epi- 
scopis illius Regni ingruentibus undique bellis statutum 
fuit. Synodns vero Augustana Cap. XVIH quamvis per- 
mittat Antipbonas ad Sacriiicium pertinentes sub ele- 
vatione decantari) recte tamen subdit melius fore, ex 
veteri Ecclesiae convenientius praesentiam Dominici Cor- 
poris in altissimo silentio prostratos venerari. Missale 
Carmetitarum post elevationem Calicis recitari praeci- 
pit diebus ferialibus Quadragesimae in Missa Conven- 
tuali psalmum Deu$ f)enerunt gentes, cum liac oratio- 
ne : Pientissime Deus etc. Diebus vero Dominicis , et 
Festis eodem loco dicunt Psalmum Laetatus sum, cum 
Orationibus Ecclesiae tuae, Hostium noslrorum, Deus 
a guo sancta desideria. Hac Hostiam, et Calicem ele- 
vandi disciplina inducta, mos quoque invectus est ; ut 
minister campanulam pulset: ut sic mentes fidelium ad 
Orationem excitentur , quemadmodum legitur in quo- 
dam Decreto Guillelmi Parisiensis Episcopi apud Car- 
dinalem Bonam, et in alio Cardinalis Guidonis, in Ger- 
mania Legati. Dc Ritu elcvationis Hostiae, quo tempore 
is primum coeperit « erudite scripsit loannes Baptista 
Thiersius Lib. de Expositione Eucharistiae Cap. V , 
et VI. 

IV. De elevatione ejusque causis verba facit S. Bo- 
naventura agens de Mysteriis Missae, ubi hujus Caere- 
moniae plures roorales , et mysticas rationes adducit. 
Cursim hic nonnullas, quas Auctores recensent , indi- 



442 

cabimus. Hugo Victorinus sustoili dicit panem vitae. Ex 
S. Germano elevatio Hostiae et Calicis, significat Gru- 
cis, et Christi in ea crucifixi elevationem, Durandus id 
fieri dicit, ut sciat populus consecrationem secreto fa- 
ctam, et Christum adoret. Palla cooperit Calicem post 
ejus elevationem, nunquam vero tegit Hostiam. Ob My- 
sterium id fieri dicit Durandus. In Calice repraesenta- 
tur Christus ut in Sepulchro: Christus in Sepulchro o- 
pertus fuit Syndone, Sudario, Lapide ciauso, et signa- 
to. In Hostia repraesentatur Christus , ut in Passiooe 
extra Sepuichrum ; ob id ille tegi debet, non ista. Per- 
acta Consecratione Calicis in omnibus Liturgiis comme- 
raoratur mandatum Christi praecipientis, ut ipsum Sa- 
crificium in ejud memoriam peragatur: haec quotiescuni' 
que feceritis in mei memoriam facielis, Christus Domi- 
nus id faciendi quod Tpse fecit , potestatem Sacerdoti- 
bus contulit : Hoc facite ; et quidem absque limitibus 
contulit. Sacerdotes sunt, inquit S. Hieronymus Epistola 
ad Heliodorum^ qui Christi "Corpus suo sacro ore con- 
fieiunt, seu potius Christus ipse est, qui in m, pro ver- 
bis quae proferunt , magnum hoc prodigium edit. Re- 
putate, inquit S. loannes Chrysostomus Bomilia de pro- 
ditione ludae in Sacerdote Christi manum , quae oc- 
culta vi quadam agit, Hinc illud Patrnm solemne mo» 
nitum , ubi ad momentum temporis vcntum est , quo 
Sacramentum per' Consecrationem perficiatur, Sacerdo- 
tem non amplius ipsum, sed ut Christi personam agen- 
tem loqui , cujus ipsius scilicet verbis utitur. In mei 
memoriam fadetis, Adeo excellens eximiumque opus 
hoc Sacerdotes edere debent in Dlvini Salvatoris me- 
moriam, nempe ut ejus immensi amoris memoriam re- 
noveot. Postquam Sacerdos Calicem deposuit, dixitque: 
Haec quotiescumque etc. Variae rationes in hoc nego- 
tio extit^re. Alicubi haec , ut et Consecrationis verba 
super Calice dicebantur. Alibi passim ea dicta fuere in 
ipsa Calicis elevatione, quod in Senonensi Ecclesia, pe- 
nes Carmelitas, et Mediolapi etiamniim obtinet. £x XIV 
Bomano Ordine verba haec post elevationem diceban- 
tur, et ita quidem in Germaniae Ecclesiis compluribus, 
Treviris , et TuUi fieri consuevit ; idemque Dominica- 
norum mos est, quem a Romana Ecclesia mutuati vi- 



443 

dentur. Veruin ineunte Saeculo XVI Romana ipsa Ec- 
clesia consecrationem inter et elevationem Calicis vcrba 
haec dicta voluit. 

CAPUT XXVII. 

DE PBECE VIIDE ET VEMOBES, SDPBA QUAE PBOPITIO, 
ET SUPPLICES TE BOGAMUS. 

I. In hac oratione, in qua etiam nomine populi Sa- 
cerdos commemoratis Passione, Resurrectione, et Ascen- 
sione Domini Nostri lesu Christi » Aeterno Patri Cor- 
pus Filii eju8 , et Sanguinem sub speciebus panis , et 
vini ante se positis ofTqrt ; merito autem hic comme- 
morat Sacerdos Passionem, Resurrectionem, et Ascen- 
sionem , ut per Passionem charitate , per Resurrectio- 
nem fide, et per Ascensionem spe omnes munire pos- 
simus , ac confortari. Quid cnim magis charitatem in 
nobis accendit, quam memoria , quod ita Deus dilexit 
Mundum , ut Filium ejus Unigenitum. daret ? Quid in 
nobis Fidem firmat magis, quam mcmorari , quod le- 
sus resurrexit a mortuis, et mors illi ultra non domi- 
nabitur , sed niortem nostram moriendo destruxit , et 
vitam resurgendo reparavit , ut sicut omnes in Adam 
moriuntur, ita in Christo omnes vivificentur? Quid ma- 
gis tandem spem in nobis amplificat, quam memorari 
quid Redemptor ascendens in altum captivam duxit ca- 
ptivitatem, dedit dona hominibus, et ivit parare nobis 
locum in caelis , juxta illud loannis Caput XIV Yado 
parare vobis locum. Haec Commemoratio Passionis, Re- 
surrectionis , et Ascensionis Christi habetur etiam in 
Liturgiis S. Clementis, Basilii, et loannis Chrysostomi, 
ac in caeteris omnibus, uti testatur Menardus in notis 
ad Sacramentariutn pag. 19. Ea , quae praecipue hic 
se nobis exhibent explananda, in primis illa sunt ver- 
ba : Hosiiam puram, Hostiam sanctam^ Hostiam imma- 
eulatam, panem sc^ncium vitae aeternae^ et Calicem ia- 
lutis perpetuae. Ad quae verba Rubrica adnotat quin- 
que crucesignationes esse faciendas. Hinc cum haec 
omnia egregie, et satis congrue, luculenterque jam ex- 
planaverit Sotp in IV Set^entiarum Di$t. 13 quaest. 2 



<^ i44 m^ 

art. 5 non erit abs re hic ejusdem verba per exteQsum 
afferre. Ut ante^ inquit, Consecratianem petitur ut ma' 
teria fiat benedicta, adscripta, et rata, $ic^ et consecrata 
Hostia, nempe Christus, offertur tamquam Hostia pura 
ad differentiam Sacrificiorum gentium » quae impura 
erant, et corrupta, Sancta ad differentiam ohlationum 
veteris Legis , quae non erant eatenus sancta , ut ani- 
mam sanctificarent, sicuti haec nostra, quae tollit pec- 
cata mundi; et ideo subditurt immaculatam, ob id enim 
quod Christus agnus fuit, innocens, qui peccatum non 
fecit, tollit peccata mundi, quod est homines sanctifica- 
re, Est ergo Hostia pura, et purificans, sancta, et san- 
ctificans , immaculata , et maeulus tergens. Quod vero 
demum adjungitur Panem vitae aeternae , et Calicem 
salutis perpetuae, definitio, et explicatio ejusdem est Ho- 
stiae ; ut enim Sacerdotes veteris Legis de Sacrificiis 
edebantf quibus vitam temporalem sustentdbant, sic Chri- 
stiani esu , et potu Sacrosancti Sacrificii spiritualem , 
atque adeo aeternam salutem sibi comparant, Hostiam 
puram etc. nimisum uti observat Pouget Corpus ipsum 
et sanguinem Christi. Hie Sacerdos notat Prophetiam 
Malachiae, in qua praedictum erat ofTerendam esse in 
omni loco puram et mundam oblationem. Ad quinque 
Crucesignationes, quod attinet , advertendum esse ceu- 
seo. quod tradit Divus Thomas 3 part. quaest. 83 art. 
5 ad &' praedictas quinque Cruces hic fieri non ad be- 
nedicendam materiam consecrandam, sed solum ad com- 
memorandum virtutera Crucis, et modum Passionis lesu 
Christi. Fere eadem expositio habetur etiam apud Ste- 
phanum Eduensrem de Sacramento Altaris Cap. IT.Esto 
Crucis signum per se, et immedtate institutum sit, ad 
significandam Christi passionem, qua Cruci affixus, to- 
tum pro nobis suum profundit pretiosissimum Sangui- 
nem. Hinc animadvertit Micrologus , Cap. ik quod in 
hoc Sacrificio aut una tantum , aut tres , aut quinque 
jfiunt Crucesignationes, ut per unam essentiae Divinae 
unitas detur intelligi , per trinanf Divinarum Trinitas 
Personarum designetur , et per quintuplicem quinque 
Christi vulnera exprimantur. Non desunt, qui mysticas 
alias varias ponderationes super Crucis signum exhi- 
bent ad excitandum eo magis fervorem, venerationem, 



^ 41^5 «98r 

ac devotionem, quae huic Sacrificio satis nunquain, et 
ui: par est producuntur. Et Bossuetus Tractatu de Missa 
Gap. ki Benedictiones inquit quae fiunt super Corpus 
et Sanguinem Christi ad eos diriguntur, qui Corpus et 
Christi sanguinem sunt sumpturi, ut digne, ac fructuo- 
so , et non in cassum suscipiant ; nec alia ratione su- 
per Christi Corpus, et super ejus Sanguinem relaxan- 
tur Benedictiones , nisi ad significandas , et eiprimen- 
das Benedictlones, et gratias, quibus Sacramentum hoc 
abundat, et large^ ut ita dicam, sine mensura, in nos 
per ejus sumptionem efiunderentur, si crimiua non ob- 
starent nostra. 

II. Per hanc precem Supra quae propitio ac sereno 
vuUu a Deo petit Ecclesia, ut ne renuat donum quod 
ei super Altari Sacerdotes offerunt, aequo perinde ani- 
mo accipere, atque Abel munera, Abrahae Sacrificium. 
et Melchisedech oblationem accepit. Hi sancti Homines 
Deo gratissimi fuere , suasque obiationes Deo gratas 
exhibuere ob animi praeparationem qua eas exhibebant. 
Felices Sacerdotes, ac Fideles, siqdidem ita sint animo 
comparati , ut Deo placeant , dum ei Sacrificium offe- 
runt, quemadmodum eidem Yictima , quam offerunt , 
placet ipsa per se. Hoc loco danda est opera, magnum 
ut mysterium quod oblationum veterum Patriarcharum 
cum Ecclesiae Sacrificio quo Christus offertur, compa- 
ratio continet explicetur. Ecclesiae doctrina est Chri- 
stum Dominum semper in terris oblatum fuisse ; unam 
tantum Religionem, Servatorem unum esse, in quo ho- 
min%^ in gratiam cum Deo redire potuerint ; vetera 
Sacrificia eo tantum ex capite Deo grata esse potuisse, 
quod Divinum hunc Salvatorem repraesentarent, San- 
ctos antiquae Legis Patriarchas Divini Niiminis splen- 
dore illustratos nunquam sibi Messiam ex oculis elabi 
passos esse ; ludaeos in deserto, tametsi rudes *essent, 
omnes tamen eumdem spiritalem potum hibisse ; quan- 
doquidem , ut Apostolus loquitur , ex spiritalis petrae 
quas eos consequebatur ; aqua biberunt ; haec autem pe- 
tra Christus erat. Totum ergo discrimen quod veterem 
inter novaraque Legem interest, illud est , quod in ea 
Christus Dominus in imagine tantum ac figura offere- 
batur, quem nos quidem Ipsum reapse offerimus. Sane 



-m 446 m* 

complures exhiberi possent ejusmodi figurae Sacrificii 
Christi Domini, quae satis illud ad vivum exprimeroDt. 
Earum prorecto bene multas Apostolicarum Constitutio- 
num Liturgia in medium adducit, at Ecclesia in Canone 
selegit Abel, Abrahae, et Melchisedech Sacrificia, quae 
Divinum Salvatorem supra cetera mirandum in modum 
exhibent. Abel innocens primitias armentorum suorum 
cum fervore et fide offerens Deo, et a fratre invido oc- 
cisus, Christum ipsum expressit innocentem, ludaeorum 
invidia mori traditum, et offerentem se Deo in Sacri- 
ficium iam ab ipso vitae exordio. Unde Augustinus Lib. 
XV de Civitate Dei Cap. 17: Occiso Abel, inquit, at- 
que in ejus interfectione commendato mirabili Sacra- 
mento. Altaria quidem erexit Abraham, ubicumque ver- 
satus est Gen. Cap. XII et XIII itemque Sacrificia 
complura obtulit , at Ecclesia magnum ac mirabile it- 
lud unum Sacrificium ob oculos habet , quo Sanctus 
Patriarcha unicum fiiium Isaac obtulit, dnm eum vin- 
xit, et Altari imposuit, dum denique ferrum extulit, 
ut Deo pareret. Hoc Sacrificium Christuni expressit , 
qui est auctor Fidei nostrae, et factus obediens Patri, 
semetipsum Sacerdos simu! et victima morti tradidit et 
a mortuis suscitavit. lam vero Patriarcha dicitur A- 
braham, propterea quod ob eam quam Deo praestitit, 
obedientiam complurium Nationum, innumeraeque po- 
steritatis Pater statutus fuit, ac peculiariter Patriarcha 
noster est. Melchisedech Sacerdos, et secundum signi- 
ficationem nominis Rex pacis et iustitiae, Sacerdbs, in- 
quam, iu aeternum, Sacerdos triumphato hoste ipcri- 
ficans, Sacerdos Aarone major, Sacerdos panem et vi- 
num offerens, quam expresse lesum Christum his om- 
nibus adumbraverit nemo non videt. Patriarcha hic , 
nempe Melchisedech a caeteris omnibus , quicumque 
ante Moysen et Aaron Sacrificia obtulerunt , peculiari 
hac Summi Sacerdotis nota distinguitur. Tum Sacerdos 
hic in Sacra Scriptura sine geneaiogia memoratur, prae- 
terea Rex justitiae, Rex pacis , Sacerdos Altissimi qui 
panem et vinum offert, Deique filio similis dieitur, ut 
loquitur S. Paulus ad Hebraeos Caput III. Itaque Abel, 
Abraham, et Melchisedech triplici illo Sacrificio quod 
suo quisqne modo obtulit, magnum illud expresserunt 



^ U7 «if 

Sacrificiura qiiod lesus Christus nascens inchoavit, mo- 
riens in Cruce immolavit, coelo receptus consummavit, 
et in Altari Eucharistico quotidie exhibet et continuat. 
Est ergo plena mysterii et mirabilis prorsus quam hic 
facit Ecclesia mentio triphcis iilius Sacrificii. expresso 
Abelis, Abrahae, et Melchisedeci nomine. Addatur et 
illud Abel , Abraham , et Melchisedech nos docuisse , 
cujusmodi Sacrificia nostra esse debeant. Nimirum Abel 
quidem id obtulit, quod optimum erat; Abraham vero 
id quo nihil in terris charius habebat ; denique Mel- 
chisedech dum communia tulit , cujusmodi panis , vi- 
numque sunt, omnem a se ostentationem, ad unam et 
unicam Dei gloriam oflerens abdicavit. Anastasius in 
Vita Leonis Magni refert eum constituisse , ut intra 
actionem Sacrificii diceretur Sanctum Sacrificium, im- 
maculatam hostiam , quae sunl postrema verba hujus 
orationis. 

III. Ante medium Altaris manibus iunctis super eo 
positis prosequitur Orationem Supplices te rogamus etc. 
externo gestu summara indicans animi demissioriem 
supplex Deum rogat, Hanc oratiooem mysteriis plenam, 
a Sacerdote inclinato dicendam esse prisci Scriptores 
tradunt, uti Amalarius, Lib. III Cap. 26 ; Hugo Victo- 
rinus , Lib. II Cap. 34; Innocentius III, Mysteriorum 
Missae Lib. V Cap. 5; Durandus etalii. Saeerdos Ora- 
tionem hanc recitans olim non innitebatur Altari , sed 
brachia in Crucis formam componebat, ut faciunt etiam- 
num Carthusiani ; Carmelitae, et PP. Praedicatores. £t 
Missale Aquisgranense annorum circiter 300 superposi- 
iis Hrachiis in modum Crucis, Extenduntur etiam hic 
manus , ut gestu corporis repraesentetur lesu Christi 
passio, ut tradit Mibrologus Cap. XXVI. Consonat In- 
nocentius III Lib. V Cap. 3. Exhibet Ecclesia precem 
hanc eorum omnium nomine, qui Communlonis parti- 
cipes futuri sunt. Dum petit, ut Deus jubeat perferri 
per manus Angeli sui oblata, non petit, ut Angelorum 
ministerio Corporis , et Sanguinis Christi mysteria de- 
seranlur in coelum, vel species sacramentales, sed pe- 
tit, ut vx)ta ; fides, et preces tam propriae, quam alio- 
rum fidelium deserantur in sublime Altare Dei, quem- 
admodum Raphael Tobiae dixit , se Deo ejus preces , 



et lacrymas in sublimi Altari coram Divina Majestate 
exhibere. Ita Innocentius III Lib. V Cap. 6 et S. Tho- 
mas. Sed ad rem audiatur Pouget Inslituiiones Gatho- 
licae T. II Caput septiuium: Cum indignos, inquit nos 
e$$e sentiamus, quorum e manibus kostiam hanc imma- 
culatam Deus suscipere dignetuVy petimus ut Deus mitr 
tat aliquem ex sibi adstantibus Angelis , qui kostiam 
kanc pro nobis et nostro nomine ad Altare Dei, idest, 
ad Christum ipsum in caelo Patri assidentem perferat^ 
ut prosit nobis ad salutem oblatio hic a nobis facta. £x 
quo poscat Sacerdos, ut omni benedictione coelesti, et 
gratia repleantur quotguot Christi Corpus, et Sangui' 
nem sumpserint ex ea Altaris participatione , ejusmodi 
locutiones evincunt precem hanc ad eos siogillatim spe- 
ctare qui Eucharisticae Communionis Sacramentum per- 
cipiunt. Hi quidem Sacramenti quod super Altari Tem 
plorum nostrorum est, participes sunt, eosdemque optat 
Ecclesia bonorum quae ad Coeli Altare spectant, par- 
ticipes fieri. Sacerdos dum nominat Christi Corpus fa- 
cit super Hostiam signum Crucis, ducit super Calicem, 
cum nominat sanguinem, ducit super seipsum, cum no- 
minat benedictionem coelestem et gratiam, Innocentius 
HI Lib. V Cap. 5 dicit, signum Crucis fieri super Cor- 
pus propter sudorem Corporis, quo Christus in sua Pas- 
sione maduit , super Calicem propter gultas sanguinis 
quem in Passione fudit , signare vero seipsum Sacer- 
dotem quia Christus procidit in faciem suam. Addit 
insuper duo prima signa Crucis significare vincula et 
flagella Christi , tertium vero innuere satellites , qul 
Christi faciem conspuebant. S. Thomas per trinam cra- 
cesignationem ait, repraesentari extensionem Corporis, 
efiusionem Sanguinis, et fructum passionis. 

CAPUT XX vm. 

BE COHMEIHORATIONE PRO JMORTUIS. 

I. Sacerdos orat pro mortuis in hunc modum Me- 
mento etiam , Domine, famulornm famularumque («fl- 
rum NN, et qui nos praecesserunt cum signo fidei, et 
dormiunt in somno pacis. Verbum illud etiam non sup- 



41» kh9 

ponit praecessisse aliud peculiare Memento , aut esse 
«uperfluum sed curo ante consecrationefn pro vivis di- 
ctum fuerit lUemeniOf merito interiicitur vox illa etiam 
ad indicandam Orationem, quao hactenus faeta fuit pro 
vivis, deinceps continuari pro Defunctis. Nulfa prorsus 
est Liturgia , quae non habeat Orationcm pro Defun- 
ctis. Hoc ab Apostolis traditum universa per totum Or- 
bem observatt et observavit Ecclesia, ut pro Derunctis 
inter Missae Sacrificium oretur. Ad rem audiatur Chry- 
sostomus Uomilia 69 ad Populum Antiochenum: Non 
iemere^ inquit, ab Aposto\i$ haec sancita fuerunt, ut in 
tremendis my$terii$ Defunctorum agatur commemoratio. 
Pro iis tantum orat Ecclesia qui Fidei notis insigniti 
obierunt , cum ea quae Roligionis sunt , perfecissent , 
cum denique extremum spiritum agentes Christianae 
Fidei charitate animatae specimina praebuissent. Ejus- 
modi hominum mors somnus dicitur, qui enim ita mo- 
riuntur, a suavi quasi somno excitati procul dubio ad 
aeternam vitam resurgent. Praeterea pacis somnus di- 
citur eorum mprs, quippe qui in Ecclesiae Communione 
moriantur, quae semper pax dicta fuit. Ex veteri lo- 
quendi ratione in pace mori nihil aliud erat quam mori 
Gum Ecclcsiasticae Communionis significatione, in uni- 
tate ac societate cum Christo , et eiusEcclesia. Etsi 
pro aliquibus singillatim oretur , EccJesia tamen.pro 
omnibus universim fidelibus orari vult; ut enim S. Au- 
gustinus monet in Tract. de Cura pro mortuis Cap. & 
Supplicationes, inquit, pro omnibus in chrisliana et ca- 
tholica socieiate defunctis ^ etiam tacitis nominibus eo- 
rum, sub generali commemoralione suscipit Ecclesiat ut 
quibus ad ista desunt parentes, aut filii , aut quicum" 
que cognali, vel amici, ab una eis exhibeantur pia ma' 
tre communi. Pro Defunctis petit Ecclesia locum refri- 
gerii, lucis et pacis : refrigerii, propter ignem , lucis, 
propter tenebras, pacis, propter mentis anxietates: quo 
tripiici supplicii genere purgantur. 

n. Oratio Memento etiam Domine, in pluribus Mo- 
numentis ecclesiasticis sic inscribitur : Oratio super Di* 
plyeha» Nomina enim fidelium Defunctorum tabulis in- 
scribere, et intra Missarum solemnia recitare antiquis- 
sima consuetudo est» et Apostolicum institutum. Haec 
Vol. n. 29 



^ vso m^ 

autem DefQnctoruoi meinoria eodem pariter modo, ae 
ritu fiebat, quo vivorum paulo ante facta fuit comme- 
moratio, ita ut primum omnes propriae Sedis comme- 
morarentur Episcopi, unde in Codice CoIbertino« quem 
citat Martene de antiquis Ecclesiae Ritibus Tom. I Cap» 
& art. 8 num. 23 post haec verba : Memento etiam , 
Domine, famulorum etc. additur Episcoporum praesen^ 
iis Ecclesiae, Deinde subdebantur aliorum Sedium An- 
tistites, qui in Fide Catholica, et Ecclesiae sinu defuo- 
cti erant; nam haeretici, aut schismatici, si forte Di- 
ptychis inscriberentur, eorum. nomina statim ab iis ex- 
pungebantur, uti recte observat Cardinalis Bona, et me- 
rilo quidem ; neque enim apud Altare Dei inquit S. Cy- 
prjanus Epistola 66 ad Clerum et Populum Furnensem 
meretur nominari in Sacerdotum prece , qui ab Altari 
Sacerdotes, et Ministros voluerit avocare. Post Episco- 
pos ceterorum quoque demortuorum memoria recole* 
batur eo ferme ordine» ut primo Sacerdotes, reliquus< 
que ordo ecclesiasticus , tum Iitiperatores , postremo 
etiam laici sive mares, sive faeminae publice ediceren* 
tur. Adhaec peculiariter inter iaicos recitati , qui Ec- 
clesia alienam fundarant , vel quodpiam aliud benefi- 
cium in eam contulerant. Lectis autem Episcopis de- 
mortuis, clamabat populus : Gloria iibi Domine ; quod 
factum fuit in Concilio Oecumenico Y. Erat sane ilia 
Episcopalium nominum recitatio quaedam quasi virtu- 
tum eorumdem depraedicatio. Martene usque ad XII 
Saeculum nomina Defunctorum palam recitata esse o- 
stendit. At desiit usus Diptychorumy et tunc in Mona- 
steriis praesertim mos invaluit , ut describerentur no- 
mina Defunctorum in Libro, quem Necrologium voca- 
bant. Quotidie ex hoc libro legebantur nomina eorum, 
qui ipsa die obierant, et pro ipsis cum Oratione com- 
petenti cantari solebat Psalmus De Profundis,^ sicut ho- 
die fit in Coenobiis bene institutis post generalem De* 
functorum commemorationem, ut notat Cardinalis Bona 
Rerum Idturgicarum Lib. II Cap. XIV. Plura ejusdem 
consuetudinis. testimonia exhibent Epistolae S. Bonifa- 
cii Martyris ; nam Epistola 2k Fratrum defuoctorum 
nomina se mittere scribit Aldherio Abbati. Ritu Moza* 
rabum nomina eodem contextu leguntur paulo post OF^ 



451 

fertoriani, primo quidem vivorum, deinde defunctorum. 
In hac Oralione Sacerdos debet agere specialem me- 
moriam Defunctorum, quorum habere maiuerit, ut ait 
Innoeentius III Sacerdos pro ipsis orans mentaliter o- 
ret , et non verbaliter, oculosque fixos habeat semper 
ad Hostiam a se consecratam. 

CAPUT XXIX. 

DE ORATIONE NOBl!^ QVOQUE PECCATORIBUS, 

I. Orationi pro defunctis alia subnectitur incipiens : 
Nobis quoque peccatoribuSy qua seipsum , et adstantes 
Deo Sacerdos commendat, ut sibi , et aliis Sanctorum 
societatem , et partem aliquam beatitudinis donare di- 
gnetur. Innocentius III Lib. V Mysteriorum Missae ra- 
tionem afTert , cur Sacerdos ad verba : Nobis quoque 
vocem elevet, pectusque percutiat : Quum ventum est 
ad id Nolis quoque peccatoribus famulis tuis, Sacerdos 
paululum expressa voce percusso pectore silenlium tn- 
terrumpit, repraesentans contritionem ^ et confessionem 
Laironis in Cruce. Vocis mutationem in Oratione hac 
notant Beda, Amalarius, et Micrologus. lo Missali Mo- 
zarabum Sacerdos percutiens pectus, ait: Pone Domine 
finem peccatis nostris. Aliquot Sancti hic recensentur , 
quorum in priore parte Canonis mentio facta non est. 
Et primo quidem loco nominatur loannes , non Evan- 
gelista, ut putat Alexander Alensis in Expositione Mis- 
sae , sed loannes Baptista Praecursor Domini , quem 
etiam eommemorant post consecrationem Basilii , et 
Chrysostomi Liturgiae atque hoc loco ex Prophetis re- 
censetur^ quia paulo ante Domini passionem capite trun- 
catus occubuit. Caeteri ex diversis Ordinibus selecti 
sunt, ex Diaconis Stephanus, ex Apostolis Matthias, ex 
discipulis Barnabas, ex Episcopis Ignatius, ex summis 
Pontificibus Alexander, ex Presbyteris Marcellinus, ex 
Clericis minorum Ordinum Petrus, ex conjugatis Feli- 
citas, et Perpelua, ex Virginibus, quas a Gregorio Ma- 
gno Canoni adjunctas scribit Aldemus Episcopus Libro 
de Yirginitate Cap. 25 Agatha, Lucia , Agnes, Coeci- 
lia> Anastasia.*Noho saeculo in aliquibus Galliae Eccic- 



&52 «K* 

siis intrusa fuenint in lianc orationem nomina Confesso- 
Tun) , qui specialiter in illis colebantur , ac restitutus 
>postmodum fuit vetus mos nominandi in Canone solos 
Martyres. Ritu tamen Ambrosiano plures adjiciuntur , 
eorumque nomina recitantur ordine a Romano Missali 
diverso. In Missali Plenario Vaticano , post Sanctam 
Anastasiam , additnr Eupbemia , Yictoria , Anatholia , 
quae martyrium passae sunt sub Decio. I)e bis vide 
Agiograpbos Bollandianos ad diem IX luiii. In Codice 
Tiliano ex fide Menardi Notae in Sacrameniarium pag. 
21 additur Euphemia. Alias additiones ex Codicibus Va- 
ticanis , indicat Cardinalis Bona. Nonnullas item addi- 
tiones post Anastasiam ex vetustissimis Codicibus exhi- 
bet Martenius Lib. l de aniiquis Ecclesiae Ritibus Cap. 
IV art. VIII. Cur autem Matlblas Apostolus hoc loco 
recitetur , non vcro cum aliis Apostolis ad Communi' 
canles, videlicet quia Passionis tempore S.. Matthias ad 
apostolatus dignitatem nondum evectus erat, uti ex A- 
ctis Apostolorum constat Cap. I v. 26. Cur item Ste- 
pbanns boc loco ante Matlhiam nominetur ratio est , 
quia ante ipsum post passionem Domini ille primus om- 
nium Marlyrum triumpbavit ; Ecclesia quippe in hac 
Oratione non ad dignitatem , sed ad martyrii ordinem 
respicit. Cnr autem tum ante , tum post Consecratio- 
nem ideo fit, ut eorum obtineamus suffragia, ipsorum 
communionem consequamur, virtutes denique adipisca- 
mur, et gratias , quas nobis ex Sancto Sacrificio pos- 
sumus polliceri ; fit vero etiam post Consecrationem « 
quia Deum oramusi ut in dictorum Sanctorum eaetum 
nos adscribere dignetur. Ac propterea prima comme- 
moratio dicitur ad suffragiumy secundo ad consortium^ 
Caeterum observat Merati ad Gavanti Rubricas Pars 11 
Tit. IX etiam optime institutam fuisse hanc dcpreca- 
tionem : quia cum Sacerdos paullo ante oraverit pro 
aliis , tum vivis , tum defunctis ; modo progreditur ad 
orandum etiam pro se ipso , quia et ipse circumdatus 
est infirmitate , et debet quemadmodum pro aliis , ita 
etiam pro se ipso Sacrificium ofTerre ; non autem se 
ipsum indicet singulari numero , sed plurali dicendo : 
'Nobi$ quoque peccatoribus : quatenus Sacrificium quod 
offertur, non est singularis personae» sed* militantis Ec- 



^ 453 «Bi. 

elesiae, cujus loco, et vice Sacerdos, ut Minister ejus 
sacrificat, et orat, seipsuro, et alios peccatores pronun- 
tiaos , inemor scilicet dilecti iliius Christi Discipuli ; 
qui licet ob yitae suae puritateoi » et innocentiam su- 
pra pectus Domini recumbere meruisset ; sui ipsius ta- 
men , et condiscipulorum suorum , totiusque conditio- 
Dis huroanae fragilitatem non dubitavit agnoscere di- 
cendo : 5» dixerimus quoniam peccatum non habemus, 
ipsi no8 seducimuSy et veritas in nobis non est. 

lI.Teraeta Sanctorum , et Sanctarum enunciatione, 
sobdit Sacerdos, intra quorum nos eonsortium non ae- 
stimator meriti etc. non debent sumi in hoc sensu, sci- 
iicet, quod Deus bonorum meritorum non sit aestima- 
tor ; est enim non tantum aestimator , sed ultra men- 
suram quoque generosus remunerator : usurpatur ita- 
que ibi meritum relate ad id, quod peccata nostra me- 
rentur ; habent enim et peccata meritum suum , sed 
malom, quod poenis retribuitur, et adversitatibus, ju- 
xta illud propter peccata veniunt adversa. Hinc Divus 
Augustinus Libro de cura pro mortuis Cap. I sic ha- 
bet : Quorum tam mala sunt merila ; ut itaque per 
lesu Christi bona , ac infinita merita , venia tribuatur 
meritis malis nostris, et cum adstantibus praecipue ad- 
miitatur in Coelo , Sacerdos prosequitur : Per quem 
kaec omnia Domine semper bona crtas. Intermiscitur 
orationi huic. solita clausula : Per Chrisium Dominum 
nostrum , quam Sacerdos profert immediate ante illa 
Terba, Per quem haee omnia etc. quia Christus ipse di- 
xit, nemo vadit ad Patrem nisi perme; ipse enim, ut 
babetur loannis Cap. X est Pastor otium , et ovilis o- 
stium. Post clausutam Per Christum Dominum nostrum 
ex Rubrica non praecipitur dici Amen^ ut detur intel- 
Hgi , quod clausula haec connectitur seu connexionem 
servat cum his Per quem etc. ut advertit Biel Cap. 60 
et Gavantus hic ; et consequenter orationem omnino 
4dhuc continuari , et ad eandem Canonis partem spe- 
ctare. Mos erat olim fruges ad Altare benedicere, uti 
ex veteribus Missalibus et Liturgiis comprobat Cardi- 
nalis Bona Lib. II Cap. 1& num. 5: Finita, inquit, Aoo 
oraiionet post Uta veHia, largitor admitiet si novae fru- 
ges ( aut qua$l4bet alia , humanis usibus inservientia , 



H» 451 «fr ' 

benedicenda erant^ ante Altare oltm cMocari sfjldmni, 
et hic a Sacerdote benedici , et terminata benedietiane 
solita clausula ,■ Per Christum Dominum no$trum , te- 
quentem addebant orationem. Per quem haec oniDia 
JDomine semper bona ereas ; quae^ ut Dotat Lucas Ba- 
cberius noD solum referuntur ad chlatay eed eiiam ad 
res tunc benedictas , quas Deus creat , sive producit , 
easque pelimuSj e/us benedictione sanctificari nostris «n- 
bus profuturas. Hujus autem antiquae consuetudinis be- 
nedicendi novas fruges , ac terrae fructuum primiiias, 
aliaque comestibiiia, ad Altare in Missa dicitur auctor 
S. Eutychianus in detestationem haeresis Manicbaeo- 
rum , qui fructus omnes a malo principio , ob lapsum 
primorum, productos esse affirmabant, ac propterea di- 
ctus Summus Pontifex quoscumque fructus terrae pro- 
pria oratione benedici , per Yerbum Dei sanctificari , 
Deoque gratias pro illis datis , et conservatis agi tam- 
quam vero rerum omnium Creatori, ac Domino decre- 
vit, ad Missam hoc loco post illa verba : Largitor adr 
njkitte. Martene refert moDumeota benedictionis nova* 
rum frugum in Festo Ascensionis Domini , novorum 
pomorum in festo S. lacobi Apostoli, et novarum nva- 
rum in festivitate S. Xysti Marlyris. Ex quibus infer- 
tur quod preces illae per quem haec omnia DomuM 
temper bona creas , non solum ad Ghristi Corpus , et 
Sanguinem referebantur, sed etiam ad noyas fruges be- 
nedictas : modo autem cum in hac Missae parte doo 
amplius frugum benedictio fiat, seu fieri soleat, et ea- 
dem verba retineantur in qualibet Missa super Christi 
Corpus et SaDguioem cum Cruce signationibus ; cod- 
gruentibus optimas , et altissima Mysteria , quae snb 
ipsis verbis contineDtur , modo exponemus. Accurate 
verba haec omnia saeculo IX Amalarius , Florus , et 
Remigius Aotissiodorensis explicuerunt. Creatio panis et 
vini, tamquam hujus Sacrificii materia per Crea«. Per 
lesum Christum scilicet dona haec ad Altare oblata e: 
vadunt sacra dona , a communi usu secreta per SEtn- 
ctificas, Transubstantio in Corpus et Sanguinem Chri' 
sti supradictae materiae per Yivifieas. Caelestis in nos 
benedictio per Benedicis , tandem actualis caelesthim 
Benedictionum , atque gratiarum consecutio per PraS' 



^ 455 «n» 

ttas nobis. Item ex Divo Thoma Opusculo 66 per verba 
iila commendatur Persona Filit per multipUcem pote- 
statem, ostendendo eum esse primo Deum naturae, se- 
cuDdo Deum veniae , tertio fontem vitae , quarto Re- 
gem gloriae. 

III. Sacerdos dum dicit SanciificaSt vivificas , ^ne* 
dieii , et praestas nohis , tria Crucis signa ducit super 
Hostiam et Calicem. Haec tria Crucis sigoa juita San- 
otum Thomam designant tres illas Orationes lesu Cbri- 
sti in Cruce, quarum prima est cum oravit pro perse- 
quutoribus: Pater ignosceUlis: altera cum dixit : Dett^ 
meus, Deus meus ut quid derdiquisti mef tertia cum 
ait: Paier in manus tuas commendo Spiriium meum, 
Tria Crucis signa ducta ab una ad alteram oram Ca- 
licis ad verba per ipsum , eum ipso , ei in ipso putat 
Angelicus significare tres horas, quibus lesus pependit 
io Cruce : duobus autem signis , quae fiunt extra Ca- 
Hcem, ait, innui separattonem Animae a Corpore : Ita 
in 2 p. quaest. 83 art. 5 ad 3, ubi etiam scribit, bre- 
viter dici posse tot Crucis signa ostendere , e virtute 
Grucis Christi manare consecrationem hujus Sacramen- 
tit acceptationem hujus Sacrificii, et ejus fructum. In- 
super Per ipsum , et eum ipso etc. scilicet per Chri- 
fltum, in Christo, et cum Christo omnis honor, omnis- 
qae gloria Deo Patri Omnipotenti eihil)etur. Per ipsum, 
inquit Fiorus, tamquam verum Mediatorem Deum in^ 
ier, et homines, lesum Chrisium Deum simul et Homi- 
nem ; cum ipso , tamquam Deo aequali Deo ; in ipso 
iamquam Patri consubsiantialis, De tribus Crucis signis, 
cum dicitur per ipsum^ et cum ipso, et in ipso agit Me- 
ratus ad Gavantum Part. I Tit. XI et ait, ea duci su- 
pra Calicem , quia tunc Sacerdos nominat Christum , 
qui solus mortem subiit, et Calicem Passionis potavit. 
Tres Cruces vero efformantur, quia lesus Christus pas- 
sus est in Corpore,Jn Anima , et in honore juxta S. 
Thomae doctrinam. Quod vero ad alia dUo Crucis si- 
^na , quae Sacerdos focit inter se et Calicem , adver- 
tit, quod licet in Catholico sensu posslt alfirmari pro- 
pter unionem hypostaticam in Christo Deum esse pas- 
sum ; tamen minime dici potest, passum esse Patrem, 
aut Spiritum Sanctum, idcjrco duo illa signa extra Ca- 



^ 456 «S». 

licem fieri debent ad Terba eH tibi Deo Patri wvnipo- 
tenti in unitate Spiritus Sancti. Denique posset etiam 
dici praedictas duas Cruces extra Caticein significare 
duas naturas Christi Domini , Huirianam et Divinam : 
ki quarum prima passionis dolores persensit ; in se- 
cuntla vero, quamvis passionis dolores non senserit pro- 
pter suam essentialem beatitudinem ; Passionis tamen 
injurias , ut ait Vigiiius Tapsensis Lib. II contra Eu- 
tychetem, etiam.ejus Divinitas pertulit; Passionem vero 
sola eju5 caro persensit. Dum^dicuntur ea yerba om- 
nis honor et glorJa Calix et Hostia totli debent , et 
elevari ad altitudinem quatuor digitorura , ut monent 
Sacrorum rituum Scriptores. In quibusdam Ecclesiis 
ad hanc elevationem pulsatur campanula. Haec eleva- 
tio vetustior est ilta, qua^ fit separatim post consecra- 
lionem. Ante Saeculum XU ad haec sola verba omni& 
honor et gloria fiebat elevatio. De ista mentio fit in 
Lituirgiis Basilii , et Chrysostomi. Perspicimus insuper 
ex Romanis Ordinibus I II et III , cura Pontifex dice- 
^ ret: Per quem et cum ipso; per Archidiaconum fulsee 
elevatum Calicem, ac juxta Pontificem exaltatum. Idem 
refert Micrologus Cap. 15 , qui nullam de prima ele- 
Yatione ( idest statim post consecrationem ) mentionem 
facit. Ritus hanc elevationem faciendi bene concordat 
cum verbis omnis honor et gloria; haec enim in exal- 
tatione Calicis et Hostiae manifestantur. Sensim vero 
haec elevatio, quae major olim, et solemnis erat, mi- 
nor» ac minima esse coepit, postquam, ut animadveftit 
Benedictus XIV elevatio maxima post consecrationem 
in more posita fuit. 

CAPUT XXX. 

DE OBATIONE DOMINIGA. 

I. Dominica oratio omnibus aliis orationibus ante- 
cellit, quia a Christo Domino nobis tradita paucis vor- 
bis ordinate dispositis , omnia continet, quae sancte a 
Deo petenda sunt* et quo petenda sunt ordine. A qui- 
busdam Patribus haec Oratio dicitur Legiiima veluti a 
Tertulliano Libro De Fuga: Sed tn legitima Oratiane 



457 

cum dicimuB ad Patrem : El tie noi induca$ in ienta- 
tionem. liem Augustinus Sermone 126 de Tempor^: 
B§aneo vos charimmi, ut precem legitimam Patri t et 
Deo offerendam ante discatis, Ab eodem etiam haec 
Oratio caeUstis appellaiur. Brevitate sua commendatnr, 
propter q^uam ab omni aeiate , et sexu , a rudibus et 
imperitis , non minus quam ingenio et doctrina prae- 
stantibus viris memoriae commendari faciie potest. Di- 
vinam istam Orationem caelestis lioctrinae compendium 
S. Cyprianus vocat. Itaque et ptenitudine sua caeteris 
orationibus antecellit Dominica Oratio, quia nihil in illa 
praetermittitur eorum quae a Deo postulare fideles pos- 
sunt ac debent. Spptenarius ille petitionum numerus 
Beatitudinibus Evangelicis Qt septem Donis Spiritus San- 
cti respondet. S. Cyprianus in Tractatu de Oratione 
Dominica docet hanc orationem ad Christianos soios 
pertinere: Homo novuSt inquit, renatus, et Deo suo per 
ejus gratiam restitutus , primo in loco dicit Pater no- 
eter quis es in coelis. Oratio Dominica quotidiana est 
fidelium medicina, ut docent SS. Patres, et inter alios 
S. Augu«tinus. Haec Oratio Catechumenis tcadebatur 
post Symbolum ex Ecclesiae Disciplina , et post octo 
dies a Competentibus reddebatur, idest, recitabatur, ut 
ante Baptismi susceptionem nossent non solum quid cre- 
dere, sed quem, et quomodo invocare deberent, ut con- 
stat ex Augustini Sermonibus LVI , LVII , LVII[ et 
LIX. Hanc Orationem ignorare nulli Christiano lieet, 
inquit Concilium Remense II anno 813 ceiebratum» Ca- 
none 11. Quamplurimae sunt^ ut vix eas facile nume- 
res, veterum , recentiumque hujus sacratissimae Ora- 
tionis expositiones. Bene multas inter caeteros nostri 
temporis Scriptores collegit ex SS. Patribus Franciscus 
Amatus Pouget Tom. II Caiecheseos Part. 3 Sect. 2 
Cap. 4^ S I ct seq. a pag. 60i^ usque ad 669» ubi post 
singulas petitiones , earum proprias e:(plicationes my* 
sticas etiam atque symboiicas, appositis ipsorum Tote- 
rum Doctorum testibus aptissime profert. Suam pari* 
ter siiigularem tandem meretur brevis ejusdem Oratio- 
tionis Dpminicae exposjtio, quam ex nonnuUis item an* 
tiquis ScriptoribtiS) aliisque medii, ac i-ccentis aevi Theo* 
logis, nec non clarissimis Sacrae Scripturae Interpreti^ 



458 

bas exegeiice iUustrat insignis Scriptor Augustiani alum- 
jnusy P. loannes Laurentius Berti de Theologicis IHtei- 
plinis T. IV Lib. XXIII Cap. 13. Sunt et alii ejusdem 
sublimissimae orandi formulae nobis divinitus a lesu 
Christo traditae praeclari Explanatores y et Paraphra- 
stae, sed recensitos indicasse sufficiat. 

II. Dignum , et conveniens fuit post actionem san- 
ctissimam Sacrificii, Orationem recitari quam Salvator 
docuity ut ejus acerbissima Passionis praemissa com- 
memoratione Fidelium petitiones facilius a Deo Patre 
eiaudiri mereantur. Errant autem qui putant hoc a 
Gregorio Magno statutum fuisse 9 veterem quippe , et 
Apostolicam consuetudinem esse ip^emet Gregorius te- 
statur Lib. VII Epistola 64. Hieronymus etiam ait Lib. 
III adversus Pelagianos Apostolos quotidie Orationem 
Dominicam solitos dicere in Sacrifieto. De prisco au- 
tem ipsius usu in Missae ceiebratione testimonium per- 
hibent tum omnes Liturgiae , tum Saneti Patres Gre- 
gorio antiquiores. Cyrillus Hierosolymitanus Cateehesi 
Mystagogica 5: Post haec^ inquit« nempe post comme- 
roorationem Fideiium Defunctorum, dicimus Orationem 
fttam quam Salvator suis DisciptUis tradidit. Caesarius 
Arelatensis Homilia 221 quae est de Sacrificio Missae 
ait : Quando Oratio Dominica dicitur , guis est qui 
humiliter , aut veraciter clament: Dimitte nobis debita 
nostra. Eidem Ecclesia praefationem veluti quamdam 
praemittit , ut Fidelium anlmis ea observantiae sensa 
imprimat, quibus eos imbutos esse necesse est, ut hanc 
precem ad Deum conferant; eum entm Patrem dicere 
»on auderent, nisi id ipsius Christus mandasset. Prae^ 
fatio haec vetustissima est. Ad eam adludit S. Hiero- 
nymus Lib. IX contra Pelagianos dum .Christum ait, 
Apostdos docuisse, ut auderent quotidie dicere in ejus 
Corporis et Sanguinis Sacrificio: Pater noster, qui es 
in Coelis. lo Liturgia S. Basilii Sacerdos hanc dicit 
Praefationem: Dignare Domine nos te Patrem Coele^ 
stem invocare, et dicere Pater noster. De hac Praefa- 
tione loquuntur Florus Maglster , in Repositione iftV 
sae; Alcuinus, de Dimnis Ofjiciis, Amalarius, de Of" 
fieiis Ecclesiasticis. Brevis haec praefatio praemittitur, 
ut Sacerdos agnoscens se indignum, et degenerem pro* 



^ m m^ 

testeiur coram omnibus , se nunquam , ausum fuisse 
compellere Deum Patrem, nisi Christus monitis et prae- 
ceptis digoatus esset fiduciam praebere. Nedum apud 
Graecos, sed et apud Latioos olim in aliquibus locis, 
non a solo Sacerdote, sed etiam ab adstante populo 0- 
ratio Dominica recitabatur. Id docct Gregorius Turo- 
nensis Lib. II de Miraculis S. MarUni Cap. 30. Apud 
Mozarabes populus ad siogulas fere Domioicae Oratio- 
nis partes respondebat Amen tanium. Contra in Afri- 
ca» S. Augustino referente, Sermone &2 eam populus 
tantum audiebat, quemadmodum Romae S. Gregorii 
tempore servabatur apud Graecos inquit» Lib. 7 Epi» 
stola ^i Oratio Dominica ab universo populo y apud 
no$ autem a Sacerdote tantum didtur, 

IIL Haec Oratio in Missae Sacrificio non tacita aut 
submissa Toce, sed clara et elata etiam ab antiquo di- 
cenda praescribitur oimirum ut audiant iilam fideles, 
quemadmodum innuit Augustinus Homilia k% et ante 
ipsum Gyprianus de Oratione Dominica post multas 
rationes ex ipsa Domioica Oratione petitas : Publica , 
inquit^ est nohis et communis Oratio ^ et quando ora^ 
mus non pro uno , sed pro populo toto oramus , quia 
totus populus unum sumus. £andem etiam rationem af- 
fert Amalarius Lib. III de Ecclesiasticis ofjiciis Cap. 29. 
Aliam vero affert Beletbus pariter de eadem re Cap. 
120 ideo nempe alta voce hanc Orationem in Missa re- 
citari , ut ml eo pacto adhortemur , qui in fraterno 
sunt odiOf et ad concordiam discordes excitentur ante- 
quam communicent. Recentiores tamen nonnuUi insignes 
Scriptores putarent hoe factunri esse ex veteri ritu, sed 
ex Arcani disciplina propter Catechumenos, et infide- 
les, quibus olim , nefas erat Mysteria nostra propu- 
lare « qui ceteroquip a sola Missa fidelium , non au- 
tem a reliquis Ecclesiae conventibus arcebantur. £x his 
faciie inteliigitur , cur submissa voce in ofBcio * elata 
fo Missa recitaretur Reliquis^OiBciiB adesse poterant Ca- 
techumeni et infideles huic vero parti Missae adesse 
non poterant, egrediebantur enim ab Ecclesla post E- 
Vangelii explanationem» unde in illis voce submissa, in 
ista elata voce recitari consuevit. In fine Orationis Do^ 
minicae Sacerdos submissa voce dicit Amen. In vetu- 



m 

slissimis aliquibus Sacramentariis hoc loco non adest A- 
men; ac reapse quidem Oratio subsequeos Libera nos 
est prope Orationis Dominicae prosecutio ; usque ad 
ejus finem respondetur Amen, Cum tamen Paterid hunc 
modum apud Evangelistas desinat , sane congruit , ut 
idem quoque ejus finis in Missa sit ; ac Horo, et Re- 
migio Antissiodorensi referentibus, saeculo IX fere u- 
bique locorum per Amen absolvi consuevisse videtur. Ad 
populi petiones firmandas hoc Amen a Sacerdote dici- 
tur. Inferiori aevo post Orationem Dominicam Psalmns 
aliquis pro rei necessitate tunc cantandus, addebatur. 
Hujusmodi institutio Clementi III Romano Pootifici tri- 
buitur ab Angelo Ratisponensi Presbytero in Chronico 
ad A. D. 1188. loliannes XXlI A. D. 1327 ad pacem 
Ecclesiae a Deo impetrandam , et ad sedandos motus 
ac pertubationes ab haereticis et schismaticis confiatos, 
edita Sanctione edixit Etravagant» Comm. Lib. UI de 
Celehratione Missarumj ut in singulis Missis: PoBt di- 
ctum a celebrante , Pater noster responsioneque secuta, 
Psalmus : Laetatus sum , cum nonnullis versiculis , et 
collectis diceretur. 

lY. Deprecatio Libera nos reperitur in Otdinibus Ro- 
manis I II et HI , qui continent ritus ante Saeculum 
decimum in Ecclesia Romana adhibitos. Edidit Edmun- 
du& Martene Lib. I de antiquis Ecclesiae Ritibus Cap. 
k art. II Expositionem Missae Romanae ante annos non- 
gentos conscriptam , in qua pagina kkS, illa Oratio le* 
gitur, et explicatur. Mon eadem tamen semper est haec 
Oratio in Missali Mozarabico , et veteri Gallicano, sed 
yariatur pro diversitate .Missarum. Porro hanc Oratio* 
nem Libera nos ab antiquis Embolismum vocatam fuisse 
recte observat Cardinalis Bona, quia ut ait S. Cypria- 
nus Sermone 9 et ex ipso Amalariu&Lib.III de Ecclesia- 
stieis Ofjiciis Cap. 29: /n consummatione Orationis ve- 
nit clMSula universas petitiones, et preces nostras coU 
lecta brevitate concludens, Quis vero Pontificum Roma- 
norum hanc Embolismalem Orationem Dominicali ad- 
diderit inquirendum est ; volunt aliqui , ait Gavantus 
additam esse a S. Gregorio Magno , et innuit RaduK 
phus Tungrensis de Ecclesiasticis Ofjictis Propositione 
23, et expresse docet Honorius Augustodunensis In 



Gemma Animae Lib. I Cap. 90. Verum non levi ana« 
chronismo hallucinantur Scriptores isti; nam in Sacra- 
mentario Gelasii I Papae , qiii muUo ante Gregorium 
praecessit, apud Mnratorium de Liiurgia Romana ve- 
teri Lib. I pag. 555. Praefatio ad Doniinicam Oratio* 
nejT), ac subsequens Oratio Libera nos perspicue indi- 
cantur rccitandae. Ulcumquc sit , constat certe diclas 
preces antiquissimas esse , et apostolicis tcmporibus » 
aut saltem vicinis referri posse. In hac Oratione Sacer* 
dos Deum precatur ut iiberet nos ab omnibus malis 
praeteritis y quae sunt peccata , quibus obstringimur^ 
praesenlibus quae sunt variae tentationes, quibus inte- 
rius et exterius ad peccatum provocamur; futuris, sunt 
poenae omnes debitae peccatis , sive temporales illae 
sint, sive aeternae. Firmissima quaeque ac praetentis- 
8ima suiTragia Sacerdos imploral; videlicet Sanctissimae 
Virginis Dei Matris , quod Ecclesiae solemne solatium 
est; Sanctorum Apostolorum Petri et Pauli qui Roma- 
nam Ecclesiam suo ipsorum sanguine constituerunt, at* 
que sacrarunt. Speciatim nominatur in hac Oratione S. 
Andreas , qnia eum et S. Petri fratrem speciali setti- 
per veneratione coluit Sacrosancta Romana Ecclcsia , 
ut constat ex antiquis ejusdemque Ordinibus , in qui- 
bus praescribitur , ut S. Andreae Festum eadem, qua 
Sancti Petri solemnitate celebratur. Non solum autem 
quia primus ad Apostolatum yocatus f"'' S. Andreas, 
aut quia uti germanunli Petri specia! .mper honore 
ipsum coluerit Romana Ecclesia , sed et quia eidem , 
in Passione socius in Cruce cum Petro, et Christo o- 
biit, uti recte ad hunc locum observat Gavantus, ipse 
solus cura Petro, et Paulo in Oratione nominatur. Haec 
vero Andreae nominis adjectio , non item a Gregorio 
Magno, uti perperam plerique cum Gavanto arbltran- 
tur, facta fuit; nam in dicto Sacramentario Gelasiano 
S. Andreae noroen post dictos Apostolos expressum ha- 
betur. Usqs erat antiquus hic addere plures Sanctos 
ad arbitrium Sacerdotis. Ita Micrologus asserit Cap. 13: 
Aliorum Sanctorum nomina annumerare non debemui. 
nisi quos in Canone invenimus antiquitus descriftos , 
excepto post Paler nosier in Ula Oratione Libera nos, 
ubi juxta Ordinem quorumlibet Sanctorum nomina »«- 



m 

ternumerare possumus» Honorius in Gemma Lib. 1 Cap. 
109 idem testatur. Vetus Missale manuscriptum Biblio- 
thecae Yaticanae Palatinae num. 483 post haec verba, 
atque Andrea, ait: Hic nominat quotquot Sanctos vo- 
luerit. In aliis plerisque manuscriptis additos legimus 
Patronos illius Ecclesiae ad quam Codex ille pertinehat. 
In quodam Missali manuscripto de Urbe antiquissimo 
testatur laudatus Gavantus se legisse additum tribus A- 
postolis , et quarturo videlicet Bartholomeum. In Co- 
dice Tiliano post S. Andream SS. Gervasius et Pro- 
Casius Martyres nominantur. Ambrosiani addunt Ambro- 
sium. Dum autem Sacerdos ad hanc Orationem Libera 
no8 pervenit Patenam in roanus accipit , eamque te- 
net usque ad illa verba , quibus haec Oratio definit , 
ac consueta clausula : Per Dominum terminatur , ipsa 
Patena se in modum Crucis signat, quod per Crucem 
Christus ea omnia disjecit , quibus pax nostra pertu- 
batur , tum eam osculatur , quia vas est , ubi sacra 
ponitur Eucharistia, quae vera est pax Fidelium Chri- 
stianorurti. Natalis Alexander in sua Theologia Dogma- 
tick Moralis Lib. II art. 6 n. 10 post Innocentium III 
et alios , hunc ritum refert ad pium ofiicium Sancta- 
rum Mulierum , quae emptis aromatibus valde mane 
venerunt ad monumentum , et dixerunt ad invicem : 
qui$ revolvet lapidem ah oetio monumenti Patena est 
hujus lapidis Symbolum. Se signat Sacerdos cum Pa- 
tena, ut annunciet per CruceA), et per hoc Sacrificium 
pacata esse omnia iu Coelo et in terris. Eam oscula- 
tur, ut ostendat, Christum statim satisfecisse desiderio 
Sanctarum Mulierum, quibus obviam occurrit, et quas 
salutavit. Illae in genua provolutae amplexae sunt Chri* 
sti pedes. Amovetur Palla a Calice staiim, sicut lapis 
ab Angelo ab ostio monumenti rerootus fuit. In aliqui- 
bus Ecclesiis Diaconus Patenam velo nudatam ostende- 
bat populo , ut eum ad Communionem invitaret. 



4H» 463 «1. 
CAPUT XXXI. 

DE FBAGTIONE BOSTIAE» 

L Orationi libera nos clausula apponitur per Domt- 
num noslrum leium Christum, quam dum profert Sa- 
cerdos » Hostiam frangit ritu antiquissimot et cum ipsa 
hujus Sacramenti institutione exorto. lesus Christus e* 
nim in mystica Coena accepit panem , benedixit et fro- 
git , deditque Discipulis suis dicens : Hoc est Corpus 
meum. Praecepit Apostolis, ut idem facerent in ejus^ 
commemorationem; unde et ipsi hunc morem sequuti 
suntt et Ecclesiae tradiderunt. Ideo-in Actis Aposto* 
lorum Cap. XX v. 7 legimus, eos die Dominico con- 
venisse cum fidelibus ad frangendum panem non utique 
communem , sed Eucharisticum , de quo in prima ad 
Corinthios Cap.X ait Apostolus: Pam^, quem frangimus, 
nonne participaiio Corporis Domini esi, Hunc igltur ri- 
tum ex Domini traditione accepimus , qui Passionem 
suam mex futuram ea fractione designavit^ Hujus fra- 
ctionis tamquam in Ecclesia semper, et ubique a tem- 

foribus Apostolornm usitatae mentionem faciunt Sancti 
atres , et alii Ecclesiastici Scriptores. Clemens Alexan- 
drinus» Lib. I Siromaium; Gregorius Nazianzenus, E- 
pisiola 240 ad Amphilochium; Augustinus, Epistola 59 
ad Paulinum. Liturgiae quoque quaecumque extant , 
hanc fractionem praescribunt ejusque mysteria' edisse- 
runt Sacrorum Rituum expositores. Latini dividunt Ho- 
stiam in tres partes, Graeci et reliqui Orientaies in 
quatuor , Mozarabes in novem ; quod autem in plures, 
aut pauciores partes Hostia dividatur , id non pertinet 
ad integritatem Sacrificii. Praeterea si Cbristus Domi- 
nus boc Sacramentum instituens Apostolis mandavit , et 
per Apostolos nobis dicens : Haec quotiescumque fece* 
riiis, in mei memoriam facieiis, quomodo aptius, con- 
venientius, ac melius ejus memoriam repraesentare po- 
tuit Ecclesia Romana , nisi per triplicem Hostiae par- 
titionem , quae Sanctissimam Trinitatem in hoc Augu- 
stissimo Mysterio operantem denotaret, ut Stephanus 
Eduensis ait de Sacramento Aliaris Cap. 18 qua tres 



m 

in Christo siibstantias , Divinitatem» Animani» etCor- 
pus , qua triplicem ejusdem statum, cum aliquando fue- 
rit mortalis , aliquando mortuus , et nunc sit immor* 
talis, demonstraret, qua divisionem Christi Corporis in 
passione exprimeret ; Christus enim vulneratus fuit in 
manibus, pedibus, et latere , nt ex Diyo Thoma Opu- 
sculo 59 Cap. 7. Et Innocentius III in Libro V MysU' 
riorum Mmat Cap. 3 scribit: q^od um pars est ipsum 
Caput, videlicet Christui, qui et Caput est et pars Cor- 
poris: altera pars sunt illiy quorum corpora requiescunt 
in tumulis, et Animae regnant cum Chrislo: tertia pars 
' in Calicem ponitur , significans eos , qui adhuc in pa$^ 
sione consistunt, donec ab hac vita migrantes, transeant 
ad Capul suum, ubi nec moriantur amplius^ nec ullate- 
nus patiantur. luxta Gulielnium Antisiodorensem, pars 
quae in sanguine mittitur significat vivos, una illarum 
eos qui sunt in Purgatorio, alia vero illos qui sunt in 
Paradiso. Orat enim Ecciesia pro vivis, ut in bono con- 
serventur ; pro eis qui sunt in Purgatorio, ut citius li- 
berentur, et purgentur; pro eis qui in Coelo sunt, ut 
orent pro nobis. Pars in Calice posita teste Dnrando in 
Rationali Lib. IV Caput 51 significat Corpus Christi, 
quod de Yirgine traxit , pars comesta significat omnes 
fideles ; pars reservata usque in finem Missae, secun- 
dum antiquum Ecclesiae Romanae morem, pro miDi- 
stris yel infirmis, significat omnes mortuos. Circa varias 
insuper trium Divinae Hostiae partium significationes 
vide Aibertum Magnum, de Officio Missae Lib. II ; Du- 
randum, Rationalis Divinorum Ojjiciorum Lib. IV Cap. 
51; aUosque nuperos Liturgicos Scriptores. 

II. Sacerdos tenens manu dextera particulam prae- 
cisam ab inferiori parte Hostiae, dicit Pax Domini sit 
semper vobiscum, licet salutet populum, tamen ad eum 
se non convertit , quia circa Sacramentum occupatas 
est ; sed ei per meritum Hostiae, quam fregit, bene- 
dicit, et pacem annuntiat, populo respondente Et cum 
spiritu tuo. Ducit tria Crucis signa super Calicem, vel 
ad indicandum Christum tertia die resurrexisse ad vi- 
tam , ut docet Sanctus Thomas , vel ad significandas 
tres Sanctas Mulieres, quae Christum quaerebant ad o* 
stium monumenti, quod ostium in hoc loco per oa Ca« 



licis designatur, ut in Libro W My$teriorum Missae 
Cap. 11 docet Inoocentlus lil. Dicto Pax Damini etc. 
Sacerdos fragmentuni Hostiae immittit in Calicem di« 
cens: Haec commixtio, et comecraiio Corporis et Sangui* 
nis Domini fiat accipientihus nobis in vitam aeternam. 
In Codiee Ratoldi apud Menardun) : Baec sacrosancta 
oommixtio Corporis , et Sanguinis Domini nostri lesu 
Christi fiat omnibus sumentibus salus mentis, et corporis 
et ad vitam capiendam aeternam praeparatio salutaris. 
Praeterea queraadmodum facta separatim utriusque spd- 
ciei consecratione mortem Domini annbnciamus, ita fa* 
cta deinde dictae speciei utriusque commixtione« ejus- 
dem Christi Domini Resurrectibnem exhibemus, innui- 
musque sacrosancta Coriimuhione sumi Christum a mor* 
tuid suscitatnm, uti indicat Micrologus de Ecclesiasticis 
Observationibus Cap. 17: Unam portionem, inquit, in 
CcUicem faciendo Crucem mitlere debet (Sacerdos) cum 
dicit , Pax Domini sit semper vobiscum , ad designan- 
dam CorporiSi et Animae conjuctionem in Resurrectione 
Christi. Hinc et scite refert loanneft Baptista Scortia de 
Sacrosancto Missae Sacrifkio Lifo. IV Cap. ^ in fine: 
Recte igitur, inquit, cum seorsim Corpus et Sanguis per 
se consecrata fuerint ad recolendam Christi Domini mor- 
tem, per quam Sanguis sejunctus est a Corpore , ad ex* 
primendum mysterium Dominicae Resurrectionis , qua 
reunita sunt Sanguis , et Anima Corpori, species panis 
miscentur speciebus vini , ut explicat Divus Thomas 3 
par; quaest. 83 art. S. Deinde usum hunc referunt 
Liturgia lacobi, Graecos, tnter antiquissima, ubi haec 
habet : Unio Sanctissimi Corporis, et pretiosi Sanguinis 
Domini, ac Salvatoris nostri lesu Christi, etc. Vetusti 
item duo prlores Romani Ordines , Coocilium Arausi« 
canum I ann. iki Canone IT: Quum Capsa et Calix 
offerendus est , et admixtione Eucharistiae consecran- 
dus. In manuseriptis tegitur inferendus loco offerendus. 
Gapsa autem vas erat, in quo asservabatur Euchari-' 
stia. Illa initio Missae ad Altare deferebatur , et ante 
Communionem tradebatur Sacerdoti, cui ex illa reser^. 
vatam particulam in Calicem immittendam extraheret. 
Vide inter caeteros post Mabillonium Commentaria in 
Ordinem Romanum I art, 6 num. i» Franciscum Anto^r 
Vol. II. 30 



^ 466 «Hi^ 

Dium Pouget Imtituliones Catholicae T. I p. 879. Ut 
autem melius intelligatur hic ritus « observandum oc- 
currit praeter particularo, .quae nunc post Hostiae fra- 
ctionem immittitur in Calicem » iramissam alias fuisse 
aliam particulam , quae tunc , vel missa erat ab Epi- 
scopis» vel ex antecedenti Sacrificio in hunc usum fuerat 
reservata. £x Romanorum Pontificum Melchiadis , et 
Siricii Constitutionibus relatis in veteribus Pontificom 
Catalogis. et ex Epistola 29 Innocentii Papae I ad De- 
Centium Episcopum eruimus , quod Pontifex , caeteri- 
quae Italiae Episcopi mittebant singulis Bominicis die- 
bus ad Presbyteros Ecclesiarum Titularium particulam 
Eucharistiae , quam in Missa consecraverant ; Presby- 
teri autem particulam hanc ad verba: Pax Domini mit- 
tebant in Calicem ad signum communionis. Episcopi 
item die, quo consecrabantur, accipiebant ab Episcopo 
consecrante magnam Hostiam, quam per plures hebdo- 
madas servabant, et ex ea particula singulis diebus im- 
mittebant in Calicem dicendo: Pax Domini etc. £x an- 
tiquissimis insuper manuscriptis, et Mabillonio in Museo 
Italico T. II pag. 38 eruitur servatam fuisse partem 
Hostiae a Pontifice*consecratae in solemnitatibus Pa- 
schatis, Pentecostes, et P^ativitatis Domini, eamque de- 
latam fuisse ad Stationes, quae anni cursu habebantur, 
quum Pontifex Stationibus illis non intererat, immitte- 
bant in Calicem ad verba: Pax Domini. Idem Pontifex, 
et £piscopi ante quartum Saeculum £ucharistiam acci- 
piebant ab £cc1esiis remotioribus , ut constat ex Epi- 
stola S. Irenaei ad Yictorem PontiGcem de Ecclesiis 
Asiae. Hae porro particulae ad Ecclesias missae voca- 
bantur Fermentum. Anastasius Bibliothecarius , et ex 
ipso Bollandiani Continuatores in Propylaeo ad Acta SS. 
Maii ^ag. 51 de Melchiade, et pag. 53 de Siricio BP. 
Hic fecit, ut oblatione$ consecratae per Ecclesias ex con- 
secratu Episcopi dirigerentur, quod declaratur Fermen" 
tum habebantur enim, ut fermentum Communionis , et 
Charitatis, quo significabatur idem Sacrificium oblatum 
a Pontifice, ab Episcopis, et Presbyteris, ex quo tum 
ipsi , tum fideles omnes participabant juxta illnd Apo- 
sloli ad Corinthios Cap. X v. 17: Unus panis , unum 
Corpus multi sumus omnes, qui de uno pane participa- 



-m 467 fift. 

mu8, Hinc juxta duos prirnos Ordines Romanos, et ex 
Amalario haec reservatae Eucharistiae particuia in Ca- 
psa, seu Vase ferebatur ante Papam ad Allare proce- 
dentem , ita Ordo Romanus I n. 8: Subdiaeonus tenens 
manum smm in ore capsae oBtendit Sancta Poniifici Ord. 
II n. k. Ad Altare primum adorat Sancia. Mabillonius 
in Ordine Romano pag. 36: Episcopus veniens ad Al- 
tare adorat pifmo Sancta. Sancta autem ; quae adora- 
batur a Pontifice ante Missae exordium, eadem est par* 
ticulat quam in Calice ponebat ad verba: Pax Domini. 
Mittebatur autem in Calicem particuta reservata. Primo 
in signum Communionis cum iis , qui illam miserant. 
Secundo , ut praecedentis diei consecratio cum conse- 
cratione praesentis uniretur, sicque unitas, et continua* 
tio Sacrificii ostenderetur, ac propterea id fieri consue- 
visse observat Mabillonius ex secundo Ordine Romano 
Num. 12 et 13: Vt hoc ritu Sacrificii unitas, atque unio 
Pontificis cum Sacerdotibus , et Episcopi cum Pontifice 
commendarelur, Potior autem, ac mystica ratio immit- 
tendi Eucharistiam in Sanguinem ea est, ut designetur, 
nempe renovata unio Corporis, et Sanguinis Christi, e- 
jusque gloriosa resurrectio.Hinc Innlocentius HI ait: Com- 
mixtio panis et vini designat unionem carnis et AnimaCy 
quae in Resurrectione Christi denuo sunt unilae, Quid 
nempe Consecrationis nomine sit in hac Oratione inte)'^ 
ligendum. Respondetur , quod Consecratio Corporis et 
Sanguinis nihi^ aliud" sonat , quam Corpus ipsum , et 
Sanguinem consecratum , S. Laurentius Martyr ad S* 
Papam Xystum ex Ambrosio Libro I de Officiis Cap. 
41: Experire inquit, utrum idoneum ministrum elege- 
ris, cui commisisti Dominici Sanguinis consecrationem^ 
idest Sanguinem consecratam, cujus dispensatio in com- 
munione populi ad Diaconum pertinebat,*non enim pe- 
timus inquit Cardinalis Bellarminus Lib. U de Missa 
Cap. 17 ut tunc fiat consecratio, sed ut haec ante facta 
sit nobis ad vitam aeternam salutaris. 

IIL Oh'm antequam Sacerdos diceret , Pax Domini 
sit semper vobi$cumy interponi solebat benedictio, quam 
Scriptores Lilurgici Episcopalem vocant , quia ad solum 
Episcopum pertinebat. Extant hujusmodi benedictiones 
in velustis Libris Sacramentorum , et in Romano Pon- 



41» 468 m^ 

lificali edito sub Leone X. Earum meiniDit Ordo Ro- 
inamis iD prima Missae descriptioDe. De bis porro be- 
nedictioDibus Episcopalibus baec habet Hugo Menardus 
in Notis ad Sacramentarium Gregorii Migni pag. 27: 
Antiqua olim iDquit, fuit consuetudo, ut Epi$copu$ an- 
tequam Eucharietiam perciperet , populum benedieeret 
quibusdam conceptis precationibus ut in toto hoe Saera- 
mentorum Ubro videre e$t , nec non in Codicibus Ro- 
dradi , Remigii , Ratoldi , et Tiliani , ntque etiam in 
Ordine Romano , sicut et in veteri Pontificali Romano 
dedicato Leoni X Pontifici Maximo. Hujusniodi Ponti- 
ficales Benedictiones per totum anDi circulum ab Epi- 
scopo rccitaudas exbibuit Pamelius liturgicorum T. H. 
Micoiaus III ad impetrandam paceni iDler Principes Chri- 
stianos statuit in Missa solemni, postquam Sacerdos di- 
:jLit : Pax Domini sit semper vobiscum, ante Agnus Dei 
cantaii Psalmum Laetatus sum, cum aliquot Yersiculis 
et Coliecta pro pace. idemque constituit loannes XXII 
pro tollendo schismate , ut testatur Angelus Rocca in 
Pfiralipomems Commentarii de Campanis. Idem psalmus 
cum precibus extat in Missali Cisterciensi dicendus post 
Pater noster pro pace Ecciesiastica et temporali. Mos 
erat etiam in hac Missae parte iodicendi jejunia, quae 
pro hoc vel illo fieri debebaot » fesia quae erant cele- 
branda , scrutinia quae eraot facienda , ut probat Car- 
dinalis Boiia. 

CAPUT XXXII. 

BE RITU DICENDI AGNVS DS1 QGANDO , 
KT QUO INSTlTpTUS, 

I. Confracta Hostia et immissa in Caticem particula, 
sequitur deprecatio ad lesum Christum Agnum Dei tol- 
lentero peccata mundi, incrueote a Sacerdote immola- 
tum, de quo ad se veniente testimonium perhibuit loan- 
nes Baptista diceos; Ecce Agnus Dei, ecce qui tt)Uit pec^ 
cata mundi, £x quo Praecursoris elogio mos enMinavit 
piogendi Christum in forma Agni. Sergius I Summus 
Pootifex, teste Aoastasio, statuit ut tempore confractiom 
Dominici Corporis Agous Dei qui tollis peccata muodi 



le» &69 «sf 

niigerere nobis.a Clero,el popiilo decantaretur. Quoties 
autem repetendunn esset, non staluit; ter deinde repeti- 
tum fuit, ut impleretur tempus usque ad Communio- 
nem, siye tempus ipsum Conimunionis, ut habet Ivo Car- 
Aotensis de CofncerUentia Veterie et Noti Sacrificii: Dum 
Sacramenta sumuntur, ter Agnue Dei a Choro cantatur. 
Caeterum in Missalibus Lugdunensi anno 1510, et Are- 
latensi an. 1100 unicum Agnus Dei legitur; in aliis au- 
tem omnibus, trinum,uti observat Petrus Le Brun.Agnua 
Dei olim in Missa solemni et publica non dicebatur a 
Sacerdote , sed a Oero , uti testantur Ivo Carnotensis, 
loannes Abrincensis , Micrologus , et aotiquum Sacra* 
meotale Trevirensis Ecclesiae Saeculi X. Ad XI usque* 
Saecalum, etiam tertium Agnus Dei in miserere nobis 
desinebat ; et Ecclesia S. loannis in T.aterano id etia- 
mnum servat ; at anno circiter 1100 in Ecclesiarum 
plerisque tertium Agnus Dei per dona nobis pacem ab- 
solutum fuit. Apud Graecos antiquior est Agnus Del 
mentio in sacris solemniis, sed non per modum preca- 
timis. lacobus in Liturgia: Ecce Agnue Dei, Filius Pa* 
trii. Hac autem Agni in Graeca Synaxi commemora- 
tione quidam decepti , et eam ad Latinorum precatio- 
nem trahentes , scripserunt ante Sergium coepisse, et 
Concilio Nicaeno antiquiorem vel certe coaevum exlsti- 
marunt. £t Sergius quidem instituit ter dici Mieerero 
nobis, sed multis postea ingruentibus Ecciesiae adver*- 
sitatibus , ut ait Innocentius III Lib. VI de Mysteriis 
Missae Cap. 6 sive ad tollendum schisma alii scribiint, 
statutum fuit ut in tertio diceretur, dona nobis pacem; 
qut ritus ubique receptus est , excepta Basilica Late- 
ranensi , in qua adhuc servatur antiqua forma dicendi 
ier misererenobis. In quadam Missae expositione, quae 
extat in Tomo VI Bibliothecae Patrum sic legitur: Qui 
resurrexistis Agnus Dei consecratus, et vivificatus, qui 
tolli^-peccata , moriens et resurgens in corpore tuo mi- 
serere nobis, In«Missali Gothico Feria V in Coena Do«' 
mini post celebrationem dicitur: Agnus Dei qui tollis 
peceaia mundi respiee in nos et miserere nobis. Sacer- 
dos porro dum ter dicit Agnus Dei etc. ter item per- 
cutit sibi pectus, ut ostendat se valde peccatorum suo** 
rum poenitere, quod etiam facit) cum dicit: dona no-^ 



'•m &70 Mf 

his pacem^ quia otim tertio iisdem dicebatur: Miserere 
nobis, Hugo Victonnus Lib. 11 de Officiis Ecclesi€isticis 
Cap. XVIII ter dici Agnus Dei affirmat; ac ad tertiam 
Ticem , Dona nobis pacem pronunciari: Agnus Dei, in- 
quit , ier cantatur , ut verus agnus , cujus carnemf et 
sanguinem sumimus^ nobis propietur. Primo rogamus, 
ut nobis misereatur, peccata relaxando: Secundo ut no- 
bis misereatury devotos sibi faciendo : Terlio^ ut nobis 
pacem donare dignetur; quae hic initium habet in San- 
ctis, et in beata vita perficietur. In Defunctorum Missis 
loco Miserere nobis , dicitur dona eis requiem. Locu- 
tioois hujus origo non inveoitur ; Belethus tamen Sae- 
culo XII , et post eum Durandus de ea tamquam con- 
suetudine universim recepta firmataque loquuntur. Idem 
occurrit in Missali Ambrosiano , in quo caeteroquin 
Don adest Agnus Dei nisi in Defunctorum Missis. Gele* 
brans non percutit sibi pectus, dum dicit: Dona eis re- 
quiem, ut significet se in bac Missa pro defunctis spe- 
cialiter celebrata,. se ipsorum magis, quam sui memo- 
rem esse. Petitur bis in earum gratiam requies, id§st 
paenarum finis ; tertio autem loco felicitatis comple- 
mentum» aeterna quies, qua Sancti in Coelis aeternum 
fruuntur. 

n. Ante Communionem tres Orationes Romano rita 
praemitti solent , non ex antiqua Summorum Pontifi- 
cum institutione , sed ex Religiosorum traditione , ut 
ait Micrologus Cap. 18. Prima est, qua Sacerdos pa- 
cem precatur Ecclesiae , post quam sequitur osculum 
pacis, quo ipse Ministros, tum illi, omnesque fideies 
se invicem salutant in signum unionis et mutuae cha- 
ritatis. * Apostolicum institutum hoc est, ut per solemnia 
pacis Sacrificii consummatio fiat. Et Romani quidem hoc 
loco Greci veri, et alii Orientales, itemque Mozarabes 
9nte Praefationem dant osculum pacis, diverso ritu, sed 
eadem Fide , et Religione , ut ostendant se omntB in 
Christo unum esse; eosque dumtaxat divinorum mune- 
Tum participatione dignos censeri, qui pacem fratribus 
Terbo, et opere impendunt. Sacerdos osculatur Altare, 
ut a Christo pacem obtineat. Missa Illyrici , et Sacra- 
mentarium Trevirense, ubi legitur Oratio: Domine lesu 
Christe , nptant Sacerdotem in ea inchoanda Altare o- 



4H» kli «9f. 

sculari. I^ODnulli Saeculo XII ut propius a Christo pa- 
Aietn perciperent, Hostiam osculabantur, quemadmodum 
Belethus de Divinis Ofjiciii Cap. &6 meraoriae prodit 
Durandus idem dicit in Rationali Lib. III Cap. 54; at- 
que Hostiam osculandi morem in plerisque Galllarum 
Ecclesiis obtinuisse colligitur ex magno Missalium nu- 
niero. In Donnullis Ecclesiis Sacerdos osculabatur Ca- 
licem , quod adhuc Dominicani faciunt. In aliis Corpo- 
rale, seu lintea scilicet, quae Corpus Christi Domini con- 
tigerunt. Tandem fere ubique receptus mos , qui Ro- 
mae semper viguit; Altare scilicet osculandi, quod Cor* 
poris Christi Domini Sedes est: Pax osculo nuntiata sem- 
per fuit, quicumque ex eodem sexu erant, sibi mutuo 
pacis osculum conferebant, hinc viri, illinc faeminae. 
Sanctum osculum hoc Apostoli commendaverant; Salu' 
tate invicem in osculo sancto loannes Cap. XYI v. 16, 
id autem quomodo fiat, et cur explicat S. Augustinus 
Sermone 83: Po$t ipsam (Orationem Dominicam) , in- 
quit, dicitur: Pax vobiscum; et osculantur $e Christiani. 
Pacis si^num e$t; $icut o$tendunt lahia, fiat in conscien- 
iia; idest, quomodo labia tua ad labia fratris tut dc- 
eedunt , sic cor tuum a corde ejus non recedat* Com* 
mendant ejus sanctitatem Clemens Alexandrinus Lib. III 
Pedag. Cap. II, et Athenagoras circa finem Apologiae. 
Aptissime autem , et eleganter Chrysostomus Homilia 
30 in Epistolam II ad Corinthios agens de osculo, quod 
Communioni praemittitur: De hoc, inquit, sancto osculo 
idiud guogue afferri potest, Templum Christi $umus. J- 
taque templi vestibula , et aditum o$culamur, cum alii 
alio$ o$culemur, Negue enim vulgari guodam honore o$ 
no$trum afjiciturt cum Corpu$ Dominicum excipit: ea- 
que praesertim de causa tum mutua oscula jungimu$, 
Piura de hujusmodi osculo sancto ante Eucharisticam 
Communionem apud Christi fideles in usu habito eru- 
dite coDgessit Aloisius Novarinus Sacr» Elect. Lib. V 
Cap. 61. Postque ipsum Hugo Menardus in notis ad Sa- 
cramentarium Gregorianum pag. 377. Veteri tandem 
^implicitate in malitiam degenerante subtractum paula- 
tim est osculum , et ejus vice mos introductus porri- 
gendi tabellam cum Crucis, vel Christi imagine. Haec 
autem tabella vulgari vocabulo Pax appellatur: sed va- 



»72 m^ 

riis nominibus donata est. Nam in Synodo Exooiensi A. 
D. 1287 Conciliorum T. XI pag. 1278 Asser ad pa* 
cem , in Concilio Mertonensi A. D. 1300 Can. IW Ta- 
bula paei» ; in StatuUs Walterii Archiepiscopi Ebora- 
ceosis A. D. 1259 Osculatorium , dicitur , ut et lapii 
paeis. Vide Cangii Glossarium in bis vocibus. 

III. Apud Maronitas Sacerdos ante Praefationem dat 

Sicem Altari , et Mysteriis dicens : Pax tecum Altare 
ei , et pax mysteriis sanctis podtit super te, Mozara- 
bes in singulis Missis proprias habent orationes pro o- 
sculo pacis 9 quibus breviter a Deo petunt , ut oscula 
fidelia sint, et pax sincera, ut per exterioris hominis 
osculum indisrupta maneat interioris hominis pax : ut 
pacem , quam ore annuntiant, opere impleant. Similes 
habentur precationes in Missali Gallicano , orat enim 
Sacerdos in ^eea Epiphaniae , ut osculum , quod in 
labiis datury non negetur in cordibus. In quibusdam 
Missalibus manuscriptis Diaconus ait: Hahete vineulum 

CciSt et eharitaiisy ut apti sitis saerosanctis MysierHs. 
aliis suttt orationes peculiares, quibus Sacerdos, dam 
se pepulus iavicem osculatur , Deum rogat , ut omnes 
pacificare dignetur. Prima Oratio Domine lesu Chri" 
ite etc. ex Missalis Rubrica omittitur in Missis Defan- 
clorum, nec datur in istis Pax. Orationem omitti, dicit 
Durandus Lib. lY Cap. 53, quia ea est de pace, Pax 
autem in Defunctorum Missa non datur ; pax enim est 
indicium laetitiae , quae Missae Defunctorum non con- 
venit , ut docent Alcuinus , et post ipsum Amalarios. 
Durandus vero addit , non dari pacem , quia iam De* 
functi guieseunt in Domino, neque amplius 9unt in tur- 
batione hominum. Albaspinaeus Lib. I ObservaUone 17' 
existimat , non dari pacem , quia saera mortuorum e- 
rani privaia , el non solemnia ex Canone IV Concilit 
Yasensis. Subtrahitur similiter oseulum Feria VI in Pa* 
fasceve in signum moestitiae : quare Procopius in Si* 
etoria arcana lustinianum , et Theodorum infausto o- 
mine imperium suscepisse refert ea die , qua nulli pa- 
cem , et salutem dicere fas erat. Altera porro oratio, 
quae a Celebrante recitatur post orationem ad pacenit 
est: Domme lesu Christe Fili Dei vivi, etc. legitur haec 
oratio in Missa Illyrici versus annum 900. In Missa Ra- 



W3 

toldi Saeculi X» et in Sacramentario Trevirensi ejusdem 
$aeculi. Hujus meminit Micrologus , et Carthusiani Mi- 
crologo coevi hanc orationem semper» et solam redta- 
runt ; Bicuti et Domioicani , qui a Cisterciensibus hunc 
etiam usum mptuaverunt. Tertia est Perceptio. Olim e- 
tiam ante sumptionem Eucharistiae « post quam dixit 
Sacerdos: DamineHion $um dignuif etc. submissa Yoce^ 
vel potius mente dicebat hanc Orationem: Domine Ie$u 
Christe da mihi^ ei omnibus fidelibus tuis gratiam, ut 
sicut te velatum videmus te revelatum videre^ et in ae- 
ternum cum omnibus Electie tuie laudare mereamur. 

CAPUT XXXIII. 

DE SACERDOTIS COMMCNIONE. 

h Momentum tandem adest, quo Sacrificii consum- 
matio peragitur , adeHque proinde tempus , quo ejuB 
participandi cupiditas augeatur. Si Christus , quo nos 
amore complectebatur,'' postremo Pascbate vesci vehe- 
menter cupiit; uos sane ipst multo vehementius •lerven- 
tiusque aspirerous, oportet, ut vescamur hoc pretioso 
Paschate , quod animi nostri vita est ; atque hoc eerte 
loco ita comparati esse debemus, ut dicere vere pos- 
stmus : cor meum , et caro mea exultant in Deum vi" 
otfm» Sacerdos igitur genuflectit, surgit, et submissa 
voce dicit: Panem coelestem acoipiam et nomen Domini 
invocabo, Pro panem cadestem , in Illyrici Missa , in 
Trecensibus Missalibus duobus manuscriptis uoo saeculi 
IX altero X legitur: Ecce lesu benignissime^ quod oon- 
cupivi^ jam video, guod speravip jam teneo ; hinc iibi 
quaeso, jungar in caelis , quod tuum CorpuSj et San* 
guinem quamvis indignus cum gaudio susc^o in ter- ^ 
ris. Ave in aevum Sanctissima caro^ mea in perpetuum 
summa dulcedo. Verba Panem code^em etc. deprompta 
sunt ex Psalmo 115, Quibus verbissuaoi fidem, suum' 
^rga lesum Christum amorem excitat. Detnde voce paul- 
lulum elatiore ter dicit, percutiens pectus suum: Do- 
mine non sum dignus ui intres sub ieetum meumt eed 
tanlum dic verbo ei sandbiiur anima mea. In hunc nso* 
dum precatus est Centurio pro fapiulo aegrotante; JDo* 



474 

ffitne inquit , Matth. Cap. YIII v. 8: non sum dignu$ 
ut sub tectum meum intre$ , sed tantum dic verbo et 
sanabitur puer meus. Gujus fidem adniiraDs Christus, 
ait iili : Vade et sicut petisti fiat tibi. Proinde verba 
haec ipsa vult Ecclesia recitari ab iis ooinibus qui iam 
lam percepturi sunt Corpus Chridti , ut illis ipsis ver- 
bis inteUigant qua fide, qua humiiitkte accedere opor- 
teat ad tremendam Corporis Christi CommuDionem. Ri- 
tus Centurionis verba recitandi in Communione vetustis- 
simus est. Hujus consuetudinis mentionem facit Orige- 
nes, Homilia V; et Chrysostomus, Homilia de 5. Thoma 
Apostolo. Percussio pectorishuniilitatem simul et com- 
punctionem cordis designat. Tria genera indignitatis nos 
ad haec verba Domine not^um dignue ter dicenda im- 
pellere debent; indignitas quoad animalem terrenumque 
hominem ob sensuum peccaUT; indignitds quoad ratio- 
nis compotem hominem, qui in civiii vita, spectatisque 
quibuscum vivit hominibus , tam saepe charitatem, et 
justitiam laedit, quam alter alteri debet; indignitas de- 
niqne quoad spiritualem interniltnque hominem, qui i« 
dentfd^ in mentem, et cor innumeras cujusque vitiiy 
criminisque cogitatione recepit. Ter dictis Centurionis 
verbis pollice et indice manus dexterae accipit Hostiam 
a sinistra manu , et eadem se Crucis signo signat di- 
cens: Corpu$ Domini nostri lesu Chri$ti cuslodiat ani- 
mam meam in vitam aeternam amen, edit Crucis signom 
Hostia , non solum quia fideles olim , aliquo sumendo 
cibo , Crucis signum edere consueverant , sed potissi- 
mum ut innuat Sanctum Corpus quod sumit, iliud ipsum 
esse, quod in Cruce immolatum fuit. Verba Corpus Do^ 
mini no$tri habentur in Libro VIII Con$titutionum A- 
po$tolicarum Cap. 13, et in Libro I Sacrameotarii Sancti 
Gregorii. Post sumptionem praescribitur , ut quieecat 
aliquantulum in meditcUione Sacramenti. Ex hac prae- 
scriptione putant Rubricistae, nullos actus privatae de- 
Yotionis esse permittendos cum publicis Religionis acti« 
bus immediate ante sumptionem , com isti , non ante, 
$ed post sumptionem tantum permittantur. Excipiatur 
casus, in quo Sacerdos tuoc recordaretur de aliqua culpa 
mortali: tunc enim et posset, et deberet de eo perfecte 
conteti, eum proposito illud quamprimum Ecciesiae cla- 
vibus submittendi. 



W5 

II. Detecto prius Calice, et facta geouflexione, frag- 
menta Patena colligit, ei qua forte super Corporali fue- 
riot , ut ea in Calicem immittat. Sollicite semper Ec- 
clesia cavendum rooouit , ne qua Sanctae Eucharistiae 
particula difiperderetur. Eucharistiae fragmenta Graeci 
vulgo fnargaritas nuncuparunt. S. loannis Chrysostomi 
Liturgia notat, praescribitque, ut ad Missae finem Sa- 
cerdos , seu IHaeonus attenu nc devote absumat frag- 
menta omnia , caveatque , ne qua particula margarita 
dieta remaneat , uti legitur in Euchologio Chraecorum 
pag. 86. Ea Latini coliigunt absumenda in Calice , di- 
cuotque : Quid retribuam Domino pro pmnibus quae 
retribuit miki ? Calicem salutaris accipiam , et nomen 
Domini incoeabo ? Laudans invocabo Dominum , et ab 
inimicis meis sahus ero. Yerba prima sunt deprora- 
pta ex Psatmo 115 , secunda ex Psalmo 17. Quid re- 
tribuam Domino ? Sacerdos ob tam eximium praestan- 
sque dooum sua grati animi sensa cohibere non potest. 
Firo omnibus quae retribuit mihi. De singularibus be- 
neficiis loquitur , quae Deus eidem contulit. Episcopi' 
et Presbyteri stantes communicant dum sacrum agiint. 
Sed summus Pontifex cum solemniter celebrat, in throno 
communicat: qui ritus antiquissimus est. Nonnulli plim 
Romani Pootifices in solemoi Missa In Solio sedentes, 
facie ad populum conversa, Eucharistiam sumere con- 
sueverunt, ut lesu Christi Passionem , et mortem ex- 
primerent , qui palam passus , et mortuus est. Nunc 
vero summus Pontifex, facie ad populum conversa, sed 
in Solio stans, se, aliosque communicat. Olim Episcopi 
particulam Hostiae in Caiice positam ; Diacono, et Sub- 
diacono cum Saoguine, qui superesset, relinquebaot siv 
meodum ; hic tamen mos ab hodierno usu recessit, et 
solum a Romano Pontifice in Missasolemni retinetur. 
Peracta sic Communione , Sacerdos dicit Orationem : 
Quod ore sumpsimus etc. et accepto a ministro io Ca- 
licem vioo, se purificat. De hac purificatiooe loquitur 
loDOceotius III io Caput ea parte de celebratione MiS" 
sarum , quem textum memoraos S. Thomas , Vinum, 
ioquit, ratione humiditatis suae est ablutivumf et ideo 
sumitur post susceptionem hujus Sacramenti ad aUuen* 
dum os f ne aliquae reliquiae remaneant ; quod perii- 



^ 476 «1. 

net ad reverenliam Sacramenli. AntiquissirAa est pre- 
catio Quod ore sumpsimu$^ Dominey occurrit in Gotho- 
rum Missali ad finem Missae Noctis Natalis DomiDi 
ante Caroli Magni tempora. In Trevirorum , et Colo- 
niae Sacramentariis erat loco precis Post Communio te- 
ria quinta Hebdomadae Passionis; notaturque in anti- 
quioribus Romanis Ordinibus, et apud Amatariunit tam- 
quam a Sacerdote post Communionem dicenda. Nullibi 
tamen , ad laudata monumenta quod aUinet , legitnr , 
elatane , an submissa voce recitanda sit; tametsi Sae- 
cuio XI Micrologus notet Cap. 19 eam a Sacerdote ex 
Romano quidem Ordine, secreto dici. Fere tameo ubi- 
que obtinent ablutiones duae in Romani Missalis Ru- 
bricis praescriptae, una quidem ex vino mero , attera 
ex vino et aqua, ad purgandos digitos. Postrema . haec 
ablutio ita in Rubrica praescribltur : Sacerdos ali^iian- 
tulum intra Calicem immittit utriusque manus priore» 
digitos duos, in quos Clericus vinum et aquam infun^ 
dit. Eos purificatorio detergit , dicens interim Corpus 
tuum Domine. Oratio haec in praesentia ad Sacerdotem 
tantum spectat , qui sub utraqne specie Eucharistiam 
suscipit. Sumpta fuit ex Teteri quodam Post commu^' 
nio Missalis Gothorum ante Carolum Magnum ; ac tum 
quidem fidelium omnium nomine numero multitudinis 
dicebatur , quia fere omne^ utramque speciem sume* 
bant. Adnotandum insuper censeo, nemini licere io se- 
cunda hac purificatione solam adhibere aquam. De hac 
ablutione. post medium saeeulum XIII ita ioquitnr Ale* 
xander Alensis Part. IV Summa Theologiae quaesi. X 
Tract. de Officio Missae P. II in fine pag. 181 vol. 2: 
His peractisy inquit, Sacerdos aUuit manus. . . . . ob 
reverentiam Sacramenti, et ut indignitatem suam me^ 
moret: et ut indi^num existimet, ut manus, quae cor^ 
pus incorruptihile eontrectaverunt, corpus corruptib