Google
This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct
to make the world's books discoverablc onlinc.
It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct
to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.
Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc
publishcr to a library and fmally to you.
Usage guidelines
Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying.
Wc also ask that you:
+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for
personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.
About Google Book Search
Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb
at |http://books.qooqle.com/|
1
-3
T
A
m
• ■" •-•«-
A
1
1
V":.
.% .«•
t'
•.»!' • â–
ISOT/E NOGAROLE
VERONENSIS
OPERA QIJJE SUPERSUNT
OMNIA
ACCEDUNT
ANGEL^. ET ZENEVER^E NOGAROLiE
EPISTOLiC ET CARMINA
ALEXANDER COMES APPONYI
EMJit et prcc/atus est
EUGENIUS ABEL
VOL. I
VINDOBONiE
APIJD GRROLD KT SOCIOS
BUDAPESTINI APUD FRIDERICUM KILIAN
1886
MANIBUS
AVI^ DULCISSIMyE
THERESIjE NOGAROLjE
UXORIS ANTONII APPONYI
D. D. D.
NEPOS PIISSIMUS
ALEXANDER APPOAnr/
DE ISOTi€ NOGAROLt VITA
PRJBPATUR
EUGENIUS ABEL/
In opere «prope divinoi quod frater Phi-
lippus Bergomensis a. 1497 Fcn-ariaB «De
plurimis claris selectisque mulieribusi edi-
dit, inter nonnullas mulieres doctrina insignes
etiam tres feminae doctissimse ex inclyta
Nogarola familia ortae, Angela, Zenevera
et Isota, meritis laudibus extolluntur. Ex
quo opere quasi fonte cum psene omnes
scriptores sua hausissent qui sive data opera
de feminis doctrina insignibus commentati
* De Isotae Npgarolfle vita nuper in dissertatione
Commentationibus Academiae Litterarum HungaricaB in-
serta (Isota Nogarola. Sz^kfogIaI6. Dr. Abel Jeno 1. tag-
tol. Budapest 1885) et in Ludovici Geiger Annalibus que
•Vierteljahrsschrift fur Kultur und Litteratur der Renats-
sancet inscribuntur (I. j. 4) disserui.
Itotie Nogmrolc Op«n. I. A
II
sive historiam renascentium in Italia littera-
rum texentes facere non potuerunt quin de
his quoque scriberent quique praeter pau-
cula quaedam de Isota vix novi quidquam
attulerunt, operae pretium me facturum
esse speravi, si in earum vitam et scripta ite-
rum diligentius inquirerem. Qua in opera
si plus quam qui ante me de eadem re
scripserunt profeci, non mihi sed inprimis
nobilissimo comiti Alexandro Apponyi debe-
tur, qui singulari bonarum artium amore
incensus congestis ex omnibus fere totius
Europae angulis doctarum gentis Nogarolae
feminarum operibus manibus avise dulcissimae
Theresiae Nogarolae hoc monumentum pia
mente statuendum curavit, tum tribus viris
Veronensibus, loanni Baptistae Carolo Giu-
liari, Petro Sgulmfero et Caietano Da Re,
quorum ille omnia quae ad Nogarolas doc-
trina illustres spectantia summo studio con-
gesserat ut in usum nostrum converteremus
perhumaniter nobis concessit, hi singulari
diligentia et admirabili doctrina bibliothe-
carum et tabulariorum Veronensium thesau-
ros perscrutati sunt.
UI
tera—
in de
pau- Clarissima igitur Nogarola familia' in anti-
luani quissimis Gallise Cisalpinae gentibus nobilitate
jnim insignibus numeratur, quae una cum Carolo
i ite- cognomento Magno Imperatore contra Desi-
^pera derium Longobardorum regem in Italiam ex
n re agro Herminiaco in Gallia sito^ profecta
rimis sedes suas in agro Veronensi coUocavit, ubi
lebe- Nogarolarum castrum, quod nunc Nogaro
more oppidulum est, condidit. A quo tempore
otius usque ad nostram aetatem semper inter
irolae primas urbis Veronae nobiles familias habe-
simae batur. Quod non solum virtutibus eius bel-
n pia licis sed magis etiam ei rei debetur, quod
viris praeter viros belli gerendi et rei publicae
Giu- ordinandse peritissimos nunquam viris femi-
i Re, nisque carebat, qui litteris peregregiam
doc- operam navarent.
con- lam vero exeunte sseculo decimo quarto
emus loannes Nogarola ^ Isotse patruus, qui a. 1 4 1 3
;ulari a Venetis proditionis accusatus et securi per-
Dthe- cussus est, Petrarcam imitatus sonetos qui
^u- vocantur Italico sermone composuit. Inter
theologos et philosophos qui saeculo declrao
IV
I
^ â–
quinto floruerunt insignem locum obtinet
Leonardus Nogarola, Isotse frater germanus.^
Cui merito inclytus eius ex fratre nepos
Hieronpnus Nogarola Antonii filius ^ suc-
cessit(verba sunt Valerii Palermi, quse paulo
fusius referre placet utpote de viro vulgo mi-
nus noto dicta) vir tum humanissimus et in
consuetudine periucundus, tum in omni scri-
bendigenere summa doctrina prseditus, prss-
cipueque in pangendis carminibus singulari
quadam facilitate et venustate poUens, unde
tanti viri ingenium admiratus Maximilianus
Caesar cum eum sibi a secretis comitem
ascivisset, magnis semper in rebus illius opera
et consilio uti voluit. Cuius filius unicus
Leonardus Nogarola^ paterriis vestigiis insi-
stens summis principibus perutilem praestitit
operam cum legationibus plurimis summa
cum fide et facultate functus est, neque tamen
in his negotiis sane gravissimis eloquentiae,
litterarum et praesertim linguarum, quarum
peritissimus habebatur , studium neglexit
Atque eodem fere tempore inclaruerunt tres
fratres Nogarolee Alexander^ Ludovicus^ Fran-
ciscusj filii Galeotti equitis, qui Isotas ex
obtiiK
nanus
^ suc-
epaulo
Igo
is et in
niscri-
s, pn&-
ngulari
s, unde
lilianus
^mitem
sopera
unicus
iis insi-
raestitit
summa
tamen
jentiae,
[uanini
Jglexit.
int tres
fratre Ludovico nepos erat. Ac Alexandru m
quidem Nogarolam Valerius Palermus in
oratione funebri a« 1 5 64 Veronae de eo habita
refert primos aetatis annos in studiis iitterarum
non iratis omnino Musis posuisse, mox
autem instituto vitas mutato arma sibi sump-
sisse exercenda et principum curias frequen-
tasse, maxime Caroli Quinti Imperatoris et
Mariae Hungariae Reginae, quibus gratis-
simus habebatur. Tandem turbulentissimis
Italiae motibus pacatis positis armis ad urba-
num otium rediit intermissaque studia tanto
recepit animi ardore, ut se etiam ad scriben-
dum applicuerit et quas optimi equitis par-
tes longo rerum usu didicerat et obierat
easdem omnes ad posterorum memoriam
litterarum monumentis commendare non
dubitarit. Quod quidem opus magna rerum
copia scriptum ad manus etiam nostras pu-
blice editum paulo post perventurum erat,
nisi fati necessitate imperfectum impolitum-
que relictum esset. lam porro Ludovicus No-
garola (qui a. i^^^obiit)^ theologise, phi-
losophise, litterarum Graecarum studio cla-
rus, oratione quam in Concilio Tridentino
VI
habult, librls de Apostolicls Tradltionibus et
de Nili incremento scriptls, tum opere, quo
multis rationibus comprobat Henrico VIII.
Brltannorum regi divinis legibus cum Cathe-
rina uxore Caroli Qulnti matertera faciendi
divortil ius prorsus esse sublatum, omnlum
oculos In se convertit nec minorem laudem
consecutus est eo, quod loannem Dama-
scenum, Plutarchum, Ocellum Lucanum e
Graeco sermone in Latlnum transtulit. De-
nlque Franciscum Nogarolam, cuius nomen
infra saeplus nobis occurret, Franciscus
Sansovino vir eiusdem temporls non solum
phllosophiae et litterarum antiquarum studiis
sed etiam poetica facultate valuisse refert
Recte tamen Valerius Palermus, quem
Franclscus Sansovino secutus est, illud
maxime In hac Nogarola familia mirari soli-
tus est, non tot aliam fortasse domum in
quavls urbe prseclaros viros unquam alulsse,
quot Istam lectissimas feminas omni liberaii
disciplina instructas edidisse constat.
lam quo tempore virl ex hac familia orti
non nisi armls gerendis et re publica admi-
nistranda laudem meruerunt, primls saeculi
â–¼II
declmi quarti annis, doctrinse fama claruit
Antonia Nogarola Gufredi filia,8 quam Sal-
vaticus Bonacorsi, Passerini Mantuse prin-
cipis nepos, a. 1 3 1 8 uxorem duxit.
Quo magis dolendum est quod eam tantum
ex Valerii Palermi verbis honorificis cogni-
tam habemus. Plura ut de alia doctissima
huius familiae femina Angela rescisceremus
nobis contigit, cuius memoriam Philippus
Bergomensis in singulari operis quod de
claris selectisque mulieribus conscripsit ca-
pitulo consecravit. Ex quo Angelam Antonii
Nogarolae filiam, Antonii de Arco uxorem,
temporibus Pii Pontificis Maximi huius
nominis secundi vixisse et pulchritudine
virtutibusque non minus quam poetica laude
fioruisse discimusscripsisseque Eclogasimmo
Centones de rebus in sacra scriptura com-
memoratis. Itaque Zeneverse et Isotas setati
coniuncta fuisse Philippo Bergomensi mul-
tisque aliis videbatur. Attamen certissimum
est eam dimidio minimum saeculo prius
exeunte saeculo decimo quarto et primissas-
culi decimi quinti annis vixisse. Nicolaus
Luscus enim in ecloga circa annum 1436
iunctam fuisse huius epistola quam ad ei
scripsit testatur, '^ in qua nonnulla de ei
laudibus leguntur. Quo in genere noli mir
quid sit quod nequiverit invidorum ma
dicentiam effugere. Ex quorum numc
Nicolaus de Facino nobilis vir Vicentinw
eam carmina suo nomine evulgataaliisscr
toribus suffuratam esse suspicatus est, s
ab Angela cum dignitate quadam reprehc
sus ea quse prius dixerat revocavit. Neq
tamen Nicolaus hic criminibus prorsus fic
Angelam persecutus est, cum centona
potissimum scribendi genere eam delectat^
esse et Philippus Bergomensis tradat
carmen ad Pandulphum Malatestam script
evincat. Sed ne ita quidem parvi faciei
est mulier, cuius carmina apposite cor
eorum opinionem afferri possunt, qui '
Gulielmi de Pastrengo (1335 — * J 7
Guarini Veronensis tempora litterarur
narum studia Veronae prorsus negle
conqueruntur, quos vel id erroris argi
qui a. 1405 urbi Veronae pr8e<
litterarum universitate, de qua con
tum cogitabatur, etiam studia h
tx
tamen obtinuit, cum Pandulphus codicem
mutuum sibi datum alieno loco reposuisset
nec reperire potuisset." Prseterea Angeia
ad alios etiam viros principes carmina dedit,
ad lacobum de Carraria, qui initio a. 1406
viginti sex annos natus Venetiis intdrfectus
est, cui non minus quam civitati congratu-
lari videtur, quod Franciscus pater a. 1404
Veronam ei regendam tradiderit, et ad du-
cem anguiferum, Comitem Virtutum loan-
nem Galeatium Visconti a. 1402 defunctum,
cuius gratiae Vicentiam urbem innumeris
malis quassatam commendat, quod a. 1387
fecisse videtur, cum Vicentia loanni Galea-
tio se tradidit " Extat etiam epistola, qua
Magdalenam de Scrovignis, Ugolini filiam,
feminam omnibus virtutibus non minus
quam litteris claram, quae a. i^^^defuncta
est, de morte fratris lacobi de Scrovignis
militis eximii consolatur, ^^ et breve epigram-
ma ad Antonium Luscum probabiliter ante
a. ij88 scriptum, ^4 quo se excusat quod
pila iuvenili ardore ludentem eam oifenderit
Quam etiam cum Matthara de Aurelianis
nobili viro Vicentino amicitise vinculis con-
Xtl
usque repetita Insignes. Neque centonibus,
quos haud parvo numero ab Angela consar-
cinatos esse supra vidimus, Isotae setas ma-
gnopere delectata esse videtur.
Summa tamen laus, qua Angela apud aequa-
les et posteros afficiebatur/^ alias quoque
feminas Nogarolas pellexit, ut bonis litteris
incumberent, immo carminibus, orationibus
et epistolis publicandis sibi et sexui feminino
gloriam quaererent, ut Nostram^ '^ loannis
cuius sonetos supra laudavimus filiam, Antonii
Martinengi uxorem, Lauram^ Isotae soro-
rem, *9 Nicolai Troni patricii Veneti uxorem,
luliam, Ludovici' harum fratris filiam,^^ et
paulo post sseculo decimo sexto prseter La-
ciam 8l nobis iam supra commemoratam Cathe-
rinam Nogarolam. ^^ Quarum duae postremo
loco laudatse non a Nogarolo sanguine cretae
sed matrimonii iure in famiham Nogarolam
assumptae sunt, quod etiam in Blanca Bor
romea^^ Isotae matre factum esse videmus
quee quamquam illitterata ^^ tamen theologir
praesertim mirum quantum favit et mar
praematura morte erepto summum stud
in liberorum educatione posuit, quanr
XIII
parum negotii sibi facessivisse ex magna
liberorum copia facile conici potest. Ex quo-
rum numero hi nobis innotuerunt. Leonar-
dus Protonotarius Apostolicus, de quo supra
verba fecimus, A/i/o/2U/^ miles,^^ cuius nomen
in litteris ad Isotam scriptis frequenter usur-
patur, Bartholomceay lacobi Lavagnolse sena-
toris celebratissimi uxor, lacobusy qui tenera
aetate mortuus esse videtur, cum eius nomen
nusquam nisi in tabula genealogica apud
Turresanum X^g^Xwt^Ludovkus, ^^ qui et ipse
primas in administranda re publica gessit,
IsabeUaj primum Francisci Fracastorii, tum
loannis de Musto uxor, Zenevera^ litteris
clarissima, Brunorii Gambarae uxor, Isota,
Samaritana, denique Laura^ cuius iam supra
honorificam mentionem fecimus.
Erat sane, quod mater magna prs^tantis-
simorum liberorum copia gioriaretur, quo-
rum virtutes ex eis, quse supra congessimus,
satis clare elucent, nisi quod nihil adhuc
data opera de duobus Nogaroiae familiae lu-
minibus, de Zenevera et Isota^^ sororibus
locuti sumus, quibus honoris causa non pri-
mum sed ultimum locum reservandum esse
XIV
duximus, quo accuratius in earum res gestas
inquirendi facultas nobis daretur.
Matrem Blancam optime de filiarum edu-
catione meritam esse iam supra vidimus,
neque alii cuiquam praeclaraminlitterisinsti-
tutionem debitam referebant, cum patrem
Leonardum, cuius nomen ne semel quidem
. in Isotas Zeneveraeve scriptis invenitur, vix
primam aetatem egressae iam inter a. 1425
et 143} amisissent, ^7 et omnes uno ore
insignem quam mater in filiarum educatione
posuit curam laudibus extoUerent. Etenim
Georgius Bevilacqua in litteris die III. mensis
Apriiis a. 1436 ad sorores scriptis Blancam
cum Cornelia Gracchorum matre conferen-
dam esse ducit eique laudi tribuit, quod
disertissimos filiabus prseceptores elegerit,
neque minus auctoritatis habet epistola ilia
dedicatoria, qua Omnibonus Leonicensis,
prseclarus illius temporis litterarum Latinarum
Grsecarumque praeceptor, divi Chrysostomi
de virtute et vitiis opus a se in sermonem
Latinum translatum sororibus obtulit, ex qua
elucet Blancam aeque ac glorem Angeiam
et filiam Isotam theologise non minus quam
XV
bonarum litterarum studiis favisse. Blanca
enim tam frequenter cum Omnibono egerat,
ut filias litterario aliquo munere donaret,
ut Omnibonus praestantissimae mulieri, cui
omnia se debere profitetur, obsequendum
esse ratus, cum cognitum haberet, quanto-
pere illa divinarum rerum prseceptoribus de-
lectaretur, theologico opere offerendo eius
voluntati se quam maxime obtemperaturum
esse speraret. Neque postero tempore
amicitiae vincula inter nobilem Nogaro-
lam familiam et modestum antiquarum lit-
terarum interpretem relaxata sunt. Cum
enim plus decem annis post prope esset
ut Omnibonus a magistratu Civitatis Vi-
centise scholastico munere privaretur, Leo-
nardus Nogarola, Blancae filius, huic conatui
acri animo restitit et ne ludi magistro doc-
tissimo iniuria inferretur evicit. *® Dum Vi-
centiae commorabatur (a- 1434 — 41, 144J —
48, 145} — 78 [?]) habita est ab Omnibono
etiam oratio in funere Elisabethae Nogarolae,
uxoris lacobi a Thienis equitis, qua occa-
sione denuo propensum in familiam Noga-
rolam studium testatus est. ^^
XVI
Luculentissimum autem laudabilis quam
erga humanionjm litterarum studia praesti-
terat benignitatis testimonium Blanca Noga-
rola eo dedit, quod filias, quarum egregiam
indoiem mature perspexerat, viro erudien-
das tradidit, qui ea aetate inter viros littera-
rum Latinarum scientia imbutos secundum
post Guarinum Veronae locum tenuisse vi-
detur, licet nunc demum quis et quaiis fuerit
Remigii Sabbadini potissimum beneficio
appareat. Blanca enim statim ac Martinus
Ri:[lonias^ de quo ioquimur, in patriam a
qua fere ante quinquennium amplius disces-
serat reversus est, ^® eum in domum suam
recepit eique filiarum institutionem com-
^l misit, quod bene factum esse brevi post
luce clarius apparuit, cum Zenevera et Isota
ceteros fratres sororesque preegressae sum-
mam in litteris gloriam adeptse sunt. Cuius
\\ rei laus magnam partem Martino debetur,
qui quamquam etiam legum studio aiiquando
f: tenebatur et ne a theologia quidem alienus
ij erat tamen id temporis bonas litteras prse
\ ; ceteris colebat, quarum amorem etiam disci-
pulis suis tradidit, quae quo tempore in publi-
XVII
cum prodierunt scriptorum saecularium multo
magis etiam quam ecclesiasticorum lectione
imbutae erant, quamquam quod haud mire-
ris in filiabus matris vitae sanctimonia insi-
gnis sacrarumque litterarum amantissimae et
in familia, quae Angelam Nogarolam pro-
creavit, etiam in horum scriptorum libris satis
versatae erant. Quae num alios quoque praeter
Martinum praeceptores habuerint, incertum
est, quamquam et Georgius Bevilacqua a.
I4j6 et Ludovicus Fuscarenus a. 1453 plures
eis praeceptores fuisse sed nimis ambigue et
generaliter loquendo innuant; certissimum
tamen est in litteris quas ipsae ad alios dede-
runt Martinum solum praeceptorem occur-
rere, qui etiam tum earum lateribus adhaesit,
cum praeclaram iam inter doctos viros famam
litteris assecutae sunt.
Huius magistri tam docti et diligentis
institutione cum brevi tempore mirum quan-
tum profecissent, tandem a. 1434 primum
in publicum prodiisse videntur. Eo enim
anno Hermolaus Barbarus^^ in Protonota-
riorum Apostolicorum numerum relatus est,
cui Isota fortasse statim ut huius rei nuntium
Isoue Nogarol« Opcra. I. b
XVIII
accepit de amplissimo honore gratulata est.
Nihil tamen obstat, quominus hanc Isotae
epistolam anno immo duobus annis post
scriptam esse sumamus.
Prima igitur epistola in Isotae codice epi-
stolari quam certo ac definito tempori assi-
gnare possumus, a Georgio Bevilacqua docto
sane viroVeronensi '^ scriptaest,quem paucis
annis post bello quod Veneti contra Philip-
pum Mariam Visconti Mediolanensium du-
cem gesserunt interfuisse eiusque historiam
conscripsisse constat. ' ^ Ex hac epistola Ka-
lendis Februariis a. 1436 data discimus Geor-
gium Bevilacquam antequam Patavium stu-
diorum causa discederet una cum lacobo
Lavagnola, qui fortasse iam tum Bartholo-
meeam Nogarolam in matrimonium duxerat, ^^
ad sorores visendas ad Cyaneum rusculum
vel alium Nogarolarum agrum accessisse
easque inter studiaetlacteosCiceronis libel-
los offendisse, et postquam per colles ambu-
lantes et retia aviculis tendentes tempus
iucundissime trivissent eum a matre Blanca
rogatum esse, ut si quid earum studiis fructi-
ferum haberet eas participes redderet. Cuius
XIX
rei memor vix Patavium accesserat cum
Antonio Nogarolae, qui eum fortasse Pata-
vium comitatus est, Lactantium ad sorores
deferendum dedit litterasque addidit, quibus
quanta earum admiratione captus esset po-
steris testatum reliquit. Quod autem in calce
litterarum legitur: «curate vos, quaeso, et
cum domino Lavagnolo, ut Decades meae
in raanum vestram revertanturt fortasse de
Titi Livii decadibus et de eodem Liviano
codice dictum est, ad quem emendum Isota
in epistola quadam, quae quo anno et die
data sit traditum non est, ab Antonio Bonro-
meo avunculo, cuius hospitio paulo post per
duos integros annos et dimidium Venetiis
utebatur, ^^ quinquaginta aureos petiit.
Duobus mensibus post (die III. mensis
Aprilis a. 1436) Georgius Bevilacqua alias
ad sorores litteras scripsit, in quibus gratias
agit quod ad priores suas litteras responde-
rint (ea quae responsa sunt setatem non tule-
runt) et fusius in laudes Blancse matris evehi-
tur, tandem maximum laborum et studiorum
prsemium se consecutum esse profitetur, cum
summis sororum laudibus ornatus esset.
XX
Postremae Georgli litterae Bononise dle
XXII. mensis lulii datae sunt, sed utrum a.
1436 an 1437, non constat. Illud autem ideo
haud veri simile videtur, quod credi vix potest
Georgium iam post tres quattuorve menses
Patavio Bononiam se contulisse et in initio
epistolse Georgius se excusat, quod legibus
totus intentus sororum paene oblitus sit.
Quid eas iterum in memoriam suam revo-
caverit, ipse narrat. Namque in foro pu-
blico quod ante basilicam pontificis situm
est et a scholaribus, doctoribus et viris
nobilibus frequentari solitum est, forte scho-
lariuro coetui se immiscuit, qui unusquis-
que pro arbitrio viros eloquentissimos qui-
bus illo potissimum tempore Italia flore-
bat recensebant. Tandem cum iam per lon-
gum tempus de hac re coUoquerentur, unus
ex Calabria oriundus prorupit in verba:
Quid viros commemoratis ? inquiens; legi
duarum virginum Veronensium epistolas
quasdam viro patricio Francisco Barbaro
exaratas, quibus adeo disertissime pollent, ut
nedum in his eloquentissimorum hominum
effigiem contemplari fas sit, sed illas in Cor-
XXI
neliae matris gremio pariter ac sermone
educatas appareat. Cui cum Georgius assen-
sus esset, ceteri quoque qui aderant maximo
sorores honore prosecuti sunt.
Georgius etiam alioquin se bonum sororum
amicum esse non solum verbis, ut ceteri ple-
rique qui sorores laudibus tantum ad caelum
usque tollebant, sed re quoque eo testatus
est, quod libellum quendam de transitu beati
Hieronymi, quem Bononise a docto quodam
monacho dono acceperat sororibus obtu-
lit, in quo eo magis laudandus erat, quod
quantopere beati Hieronymi operibus de-
lectaretur sororibus quoque notum erat.
Neque Isota neglexit ei pro gratissima hac
in se voluntatis significatione gratias agere
quam maximas. ^^
Interim sororibus occasio data est novas
virorum doctorum amicitias sibi conciliandi.
lam supra vidimus eas cum in litterarum studio
vix quidquam profecissent Francisco Bar-
baro principi inter Venetos litteris claros
viro epistolas scripsisse eisdemque subito
virorum doctorum oculos in se convertisse.
Quas num Franciscus Barbarus dignas esse
XXII
putaverit quibus responderet, compertum
non habemus, quamquam haud verisimile
est eum litteras sine dubio modestissimas
et satis eleganter scriptas prorsus contemp-
sisse ; constat tamen sorores ne Barbari su-
perbia quidem deterritas esse, quominus in
aliorum virorum nobilitate non minus quam
litteris claronim amicitiam venire conarentur.
Medio fere anno 1436 ad alium virum Ve-
netum generis nobilitate insignem accede-
bant, quem cum et ipse primis tantum labris
bonas litteras gustasset in se summa huma-
nitate usurum esse persuasum habere pote-
rant. Hic lacobus Foscarus erat, Francisci
Foscari Venetiarum ducis filius, qui iuvenis
nonnuUorum virorum litteratorum consuetu-
dine utebatur, cuiusque infelicia fata apud
omnes Venetarum rerum scriptores non sine
summa animi tristitia leguntur. Quem cum
Isota Francisco Barbaro suadente et duce
bonarum litterarum studio deditum esse com-
perisset, statim una cum sorore Zenevera con-
silium litterarum ad eum mittendarum cepit
Quae litterae cum utraeque ad nostram astatem
pervenerint, quam maxime idoneae sunt, qui-
XXttl
bus quomodo sorores in litteris conscri-
bendis versatae sint edoceamur. Ambse enim
de laudibus litterarum eo consilio agunt, ut
lacobum in studio sane laudabili confirment,
et orationis dispositionisque genere tam
simili utuntur, ut facere vix possimus, quin eas
magistro duce vel saltem re repetitis col-
loquiis accurate perpensa litteras scripsisse
credamus.
Quamquam quae a lacobo responsa sunt
statem tulisse non videntur, tamen quanti
sororum obsequium sstimaverit ex eo appa-
ret, quod prima occasione oblata sororum
litteras suis adiunctas ad Guarinum Veronen"
sem misit, qui eo tempore, mense Octobri
a. 1436, prope ad Veronam in valle Policella
contra pestilentiam qua Ferraria preme-
batur praesidium quaerebat. Guarinus autem
qui nunquam antea de sororum fama audi-
verat, summopere hoc dono gavisus est,
quod in epistola die VII. mensis Octobris
a. 14)6 ad lacobum Foscarum data summis
laudibus effert. Quid, inquit, cum scripta
ipsa perlegas, aut apta verborum construc-
tione concinnius aut ipsa puritate et luci-
XXVI
familiam, totliberos regat, alat, educet, eru-
diat, parum quieti, minus somno, minimum
cibo tempus impertiat. Cui excusationi cum
amplas etiam Isotse laudes addidisset, cumu-
latissime sane virgini satisfecit ; tamen noluit
Isota venerabili seni amplius molestiam aiferre,
qui fortasse non sine tecto quodam consilio
quot quantisque negotiis distineretur con-
questus esse sibi videbatur.
Hoc saltem pro certo affirmare possumus,
Guarini epistolas Isotae laudi minime ob-
fuisse, immo potius haud parum profuisse,
quod et ex litteris, quae paulo post a Guarini
discipulis ad sorores scriptse sunt et ex
Nicolai Lusci lacobique Lavagnolse laudibus
quas larga manu sororibus tribuebant appa-
ret. Nicolai Lusci Vicentini ecloga verbosis-
sima, quam forte relicta a. 1435 Ferraria^®
Vicentifie iam conscripsit, eo prsesertim digna
est quse nominetur quod poetica sororum
opera in ea celebrantur. Potius sororum epi-
stolas et orationes una cum corporis venu-
state animique virtutibus laudandas sibi pr
posuit lacobus Lavagnola in epistola a. i /
ut videtur scripta, quam qui attente le
XXVII
et quo honore sororesabomnibushabitaesint
consideraverit, non mirabitur, quod nonnuUi
iuvenes Ferrarise praesertim Latinis Grsecis-
que litteris Guarino duce operam navantes
sorores litteris adierunt ea credo spe ducti,
futurum esse utacceptarumlaudumhaud im-
memores vicem pro vice redderent. Itaque
Hieronymus Guarinus filius etdiscipulusmagni
illius viri paulo post patrem (die XXX. mensis
Decembris a. 1437) litteris ad sorores datis
quantopere eas coleret professus est, eodem-
que fere tempore alius Guarini discipulus,
Ludovicus Cendrata Veronensis, qui a. 1480
losephi Flavii opus de Bello ludaico Veronae
imprimendum curavit et qui etiam de re pu-
blica administranda bene meritus est, ^^ prae-
ceptoris et commilitonis exemplum secutus
est.Fortasse etiam TobiasBurgus,^^ qui postea
Malatestarum Ariminii dominorum servitio
addictus eorum res gestas memorise manda-
vit, horum exemplo excitatus Ferrariae con-
silium iam diu captum exsecutus sororibus
scripsit, quamquam eo tempore se ferulse ma-
num iam subduxisse affirmat et paulo post
Venetiis nobis occurrit neque a Damiano
xxYni
Burgo optimo sororum amico ut ad eas
scriberet impelli non potuit Scribendi autem
occasionem nuptiae in Nogaroia familia pro-
xime futurae, probabiliter eae quse Zeneverse
cum Brunorio Gambara nobili viro Brixiano
celebrandfieerant^^ ei praebuisse videntur, de
quibus litteris carminibusque sororibus gra-
tulatus est.
Tobiae Burgi exemplum alios etiam ut ad
sorores litteras darent impulit. Cum enim
paulo post Venetiis commoraretur, Nicolao
Venerio amico, cui affinitas quaedam cum
Nogarola familia intercessit,^^ multa de so-
rorum prudentia, honestate, modestiasumma
cum laude narravit, ex quibus ille quanta
earum esset virtus, humanitas, integritas,
eloquentia facillime cognovit sororibusque
significavit. Atque etiam Antonius Cassarius,
haud contemnendus litterarum Latinarum
Panormi professor, 4? litteris paulo post redi-
tum ex Graecia Kal. Martiis a. 1438 e domo
lacobi Cornari assidui Isotae admiratoris
scriptis Tobiae Burgi epistolam de Zeneverae
Isotaeque laudibus cognitam habere testr
tus est
XXIX
Rursusetiam a nonnuUisRomanseEcclesiae
Cardinalibus sorores illud admoneri videmus
ut ad se litteras dent, nulla alia puto de causa
nlsi quod etiam in laudando varietas eos
delectabat et vix antea ut a doctis feminis
laudarentur eis contigit. Zenever» litterse —
si quae fuerunt — setatem non tulerunt, sub
Isotae nomine duae epistolae innotuerunt, una
quam Veronse die XXIX. mensis Martii a. 1 4 3 8
luliano Cesarini Cardinali celebratissimo, al-
tera quam a. 1439^ Venetiis Francisco Con-
dulmeno Cardinali qui nuper Episcopus Vero-
nensis electus est scripsit. In utraque autem
epistola maxima eorum in Romanam Eccle-
siam totumque orbem Christianum merita
celebrat (Cardinali Condulmerio etiam de
Episcopatu Veronensi adepto congratulatur)
nec tamen omittit fratrem Leonardum eis
commendare, qui totum religiosae vitae se
dederat.
Eodem fere tempore (1437 — 3^) kotae
litterae ad Feltrinum Boiardum^^ fidissimum
Leonelli Estensis comitem et amicum scriptae
esse videntur, quae cum alia desint indicia
quibus quo tempore datae sint elici possit.
^xx
fortasse iuvenum illorum epistolis Fern
et Venetiis ad sorores scriptis subiungei
sunt, — tum litterae quas exeunte anno i
et ineunte anno 14J9 Nicouius Barhus p
cius Venetus, qui non solum litteris
etiam re publica administranda laudem
comparavit,46 ad Isotam scripsit. Prioi
Nicolal litteris Isota iam Venetiis rescri
quo medio fere anno 1458 cum tota fai
se contulit; alteris omnino non respon<
videtur, fortasse ea de causa, quia litten
commercium inter homines in eadem
habitantes sane superfluum videri eis |
rat. In causa autem,curIsotacum matre
tribusAntonio et Leonardo, sorore Bartl
maea eiusque marito lacobo Lavagnola a
que suis Venetias se contulisset, bellum e
quod inter Venetos et Philippum Mari
Visconti Mediolanensium ducem exarse
in quoVeronacum viciniis iterum iterumt
pestilentiam aliasque graves calamitates p
pessa est quodque Nogarolam familiam
per tres fere annos exularet compulit.'*^
Inde ab hoc tempore iam ad Isotse tant
litterarum studia knimum attendere debenr
r
XXXI
lam Antonii Cassarii litteras non ambabus
sororibus, sed novo more soli Isotae inscrip-
tas esse vidimus; Zeneveraenim, quae medio
fere anno 1438 Brunorio Gambarse nobili viro
Brixiano^s nupserat, matrem et sororem non
est Venetias comitata, sed maritum Brixiam
secuta est neque amplius virorum doctorum
coetui se immiscuit. Marito, liberis, ^9 paupe-
ribus et egenis se totam devovit (Philippus
Bergomensis longus est in extollendis summis
eius virtutibusj moxque gaudiis curisque
coniugii ab eo scribendi genere avocata est,
quod paucis ante annis tam felici successu
coluerat Neque hoc mirum. Cum enim Da-
mianus Burgus exeunte mense Novembri a.
1 440 ad eam visendam cum Camerario Isotse
sororio in Pratalboinum amoenissimum Gam-
bararum castellum apud lacum Benacum
situm devertisset, vix cognovit eam, ita enim
pristinum vultum pulcherrimum mutave-
rat « Heu — inquit — quantum est mutata ab
illaZenebra, nitore cuius hebetebant lucentia
sidera cseli ! Non sunt amplius micantes oculi,
non est frons laeti cordis index, non flavi nec
crispi florent circum tempora crines, non est
XXXII
denique praeter liventia labra decor ullus in
ore. Non est insuper si tergum vertat, levis
et nitida cervix nec eburnea colla, non
est caro tenera, sed macies exesa. » Neque
corpus tantum, animus quoque Zeneverae a
doloribus quibusdam qui nimis tecte a
Damiano significantur misere vexabatur, quos
nihil lenire potuit nisi dulcis puellse garritus,
quique ut haud ita multo post litteris omnino
valediceret eara compulisse videntur. Quod
nisi fecisset, vix minorem quam Isota soror
laudem apud posteros consecuta esset neque
evenisset, ut in tabulariis et bibliothecis, in
quibus ceteroquin huius generis scriptores vix
quisquam quserat, licetsummum studium huic
rei impenderimus vix tres quattuorve Zene-
verae litterae ^® reperiri possent. Fragmentum
epistolse ad loannem Papiensem theologum
scriptae Mantuse in Bibliotheca Marchionum
Capilupi asservatur, epistolam ad lacobum
Foscarum de laudibus litterarum datam
Londini inter codices Harleianos, binas tan-
dem iitteras ad Damianum Burgum scriptas
ipsius Zeneverse roanu exaratas in tabulario
Civitatis Veronae repperimus, quibus recte
XXXIIl
Guarinuro ' de Zeneverae indole iudicasse,
cum eius litteras idem quo Isotae litterse
conspicuae essent scribendi genus prae se
ferre diceret, perspicuum fit.
Taroen quod Gambararum nomen in hi-
storia litterarum Italicarum cum honore nomi-
natur, aliqua ex parte etiam Zeneverae debe-
tur, quae litterarum amorem feroci genti et
a litterarum studio eo usque prorsus alienae
intulisse videtur, quo nepotes ^° Ubertus,
Isota, Violante et Veronica, clarissima post
Victoriam Colonnam Italiae poetria, incensi
erant.
Sororis dilectissimae discessum quamvis
aegerrime tulerit Isota, tamen scribendi ratio-
nem genusque hac de causa non mutavit;
postea quoque per aiiquantum temporis
litteris tantum scribendis intenta fuisse vide-
tur neque a priore consuetudine discessit
nisi quod rariores ad amicos litteras dedit.
Per totum tempus quod Venetiis degebat
Isotae cum uno tantum viro docto litterarum
commercium intercessit, et huic quoque
ut de sua in litteris scribendis neglegentia que-
reretur frequenter occasionem dedit Hic Da-
Isotc NogaroUe Opera. I. C
xxxrv
rolanus Burgus fidissimus Nogarolse familise
amicus erat, ^^ qui cum suis per totum pesti-
lentise bellique tempus Veronae in patria
remansit, unde frequenter ad Isotam aliosque
qui Venetias aufugerant amicoslitteras dedit.
Etenim modo conqueritur, quod Isotae lit-
terse, quibus de fratris et filiolae morte eum
consolabatur, sibi redditse non sint (Veronse,
XX. Aug. 1438), modo postquam Nogaro-
lam familiam brevi tempore Veronam rever-
suram esse accepit, Isotam rogat, ut muneris
loco, quod qui peregre abeunt inde cum
redeunt amicis afferre solent, nonnulla e
Vergiliano Servii commentario excerpat ex-
cerptaque secum afferat (Veronae IV. Dec.
i4}8).
Contra spem tamen illi accidit, ut Isota
etiam proximos duos annos Venetiis degeret.
At ne huius quidem temporis desunt litterde
ipsius Daroiani manu exaratae. Die enim se-
cundo mensis lanuarii a. 1439^' Isotae com-
mentarium cuiusdam civis Brixiensis de clara
Brixiae obsidione misit, cuius emendandi et in
formam paulo elegantiorem redigendi cura ab
Andrea Mocenigo nobili viro et egregio
XXXV
s
militum duce ^^ Damiano nostro demandata
est, qui quin huic negotio perficlendo
impar fuerit nemo dubitabit qui eius lit-
teras oratione minime eleganti scriptas in-
spexerit. Et cum brevi post Isotse litteras
laudibus plenas in manus sumpsisset, prse
gaudio se quidquid scripturus esset sem-
per Isotse missurum esse poUicebatur, ut
eius observationibus suo tempore uti pos-
set. Addit qusedam de praematuro uxoris
partu, de infirma valetudine infantis, de aliis
rebus domesticis (Veronse, XXVIII. lan.
14^9). Inaliis autem litteris Isotam obiurgat,
quod neglectis probatis amicis tantum bellis
iuvenibus Venetis aures prsebeat (Veronae
Kal. Apr. 1439), nec dubitari potest, quin
Venetiis quoque multos procos habueritlsota,
qu» his temporibus quantum non solum
ingenio sed corporis quoque venustate cete-
ris eiusdem aetatis virginibus antecelluerit e
lacobi Lavagnolse litteris supra laudatis satis
^ apparere credo. Quod si nihilominus Damiani
suspicionem vanam fuisse nobis persuademus
nemo nos vituperabit, qui in Isotae litteris,
quarum non parvus extat numerus, nihil quo
XXXVI
amore erga viros eam unquam arsisse probari
possetlegi consideraverit, quamquam arden-
tissimae amicitiae verbis haud dubie refertae
erant litterae quas ad Ludovicum Fuscarenum
dedit. Solum de Andrea Contrario Veneto
sacerdote nonnulli recentiores suspicati sunt
Isotam eius amore captam esse, at constat
litteras quibus haec coniectura nitebatur
non ab Isota Nogarola, sed a Mai.* quadam
Isota scriptas esse, quae circa a. 1462 in
monasterio prope Florentiam educata erat,
unde frequenter ad Andream Contrarium,
qui tum prope sexaginta annos natus erat,
litteras amatorie scriptas dedit. ^^ Quam ma-
xime igitur probabile est, Damiani suspicio-
nem vanam fuisse et ad alteram epistolam,
quam Veronae die V. mensis Maii a. 1439
de eadem re ad IsQtam scripsit, Damiano
ita resp6nsum esse, ut hanc suspicionem
prorsus omitteret. Nunquam enim in litteris
posthac scriptis Isotam hac suspicione per-
sequitur, sed modo gratias ei agit quod de
amici infirmitate gravissima condoluerit (Ve-
ronae, X. Sept. 1439), modo conqueritur,
quod iaudibus suis non glorietur, quin etiam
1
XXXVII
r
se eis ludificari credat (Veronae, XXI. Nov.
1439). lam porro mense Aprili anni 1440
Damianus cum uxore Venetiis nescimus qua
de causa morabatur, sed cum Nogarola
famiiia Patavium fortasse ad propinquos
visendos abscessisset, ne tum quidem mutuum
litterarum commercium cessavit. Extantenim
Damiani litterae Venetiis die XIX. mensis
Aprilis ad Isotam scriptae, quibus queritur,
quod ex quo Venetias venisset bis terque qua-
terque ad eam scripserit sed ne semel quidem
sibi responsum sit. Qua de causa statuit Pa-
tavium se conferre, ut amicam expergefaceret
et ad scribendum viva oratione cohortaretur.
Quod consilium num exsecutus sit, sane igno-
ramus, sed Damianum antequam in patriam
reverteretur cum Isota coUocutum esse ex
litteris pridie Kalendas Decembres a. 1440
Veron» ad Isotam iterum Venetiis com-
morantem scriptis apparet, in quibus prse-
terea multa eaque lectu dignissima de itinere
circa lacum Benacum suscepto et de Zene-
vera leguntur, quorum partem iam supra, ubi
de Zenevera verba feceramus, rettulimus.
De litteris ab Isota ad Damianum scriptis.
XXXVIIl
ex quarum numero septenae aetatem tulei
nihil hucusque dlximus, cum muito n\
notatu dignae nobis viderentur. Vix c
potest dubitari, quin prorsus alio quam
miani litterse consilio script^ sint. <
enim Damianus amicam absentem de
bus novis certiorem facere studeret et
nium quae suum animum agitabant [
cipem fieri vellet, Isota inprimis id e
videtur, ut viris doctis quibus has
ras magis quam Damiano destinavit peq
oratione sententlisque elegantlbus pla(
neque casu tantum factum esse vldet
Isotae litterse in tribus codicibus extarenl
miani autem litteras non nisi ex ipsls aut
phis cognitas haberemus.^^ Ex Isotae ep
vix unam alteramve cum gravloribus Ds
litteris comparare possumus, eam, ii
Damiani commentarium de obsldlom
xiana iaudat, et fortasse eam quoqi
qua in laudes carminum evehitur,
Eusebius, Damiani filius, ad eam scri]
et in qua etiam aliorum utrique famil
meminit (Venetiis, III. Dec. 1439). C
Isotse epistote ita sunt sententiis in 1
XXXIX
sum dictis et locis communibus refertse,
ut eas ex cuiusvis generis Epistolarum For-
mulis depromptas esse putare possis. Da-
miani enim familiaritas quanti a se aesti-
metur, binis litteris declarat; aliis litteris se de
scribendi tarditate eo excusat, quod nihil
habeat de quo ad virum ita gravem scribere
possit. In aliis rursus litteris Damiani sen-
tentiam impugnat, feminas multo quam viros
loquaciores esse, contra quam demonstrare
conatur, feminas non loquacitate, sed vera
eloquentia et omnibus aliis virtutibus prse-
stare. Denique Damianum de morte fratris
etfiliolae consolatur (Venetiis, X. Sept. i4}8)
et exemplis ex scriptoribus ecclesiasticis et
ex Cicerone sumptis probat mortuos non
magis quam qui vita adhuc fruantur dolendos
esse, qua de causa se immerito a Damiano
vituperari dicit, quod eum hortata sit, ut
suorum mortem semper deflere desineret.
Ineunteanno 1441 NogarolafamiliaVero-
nam reversa esse videtur. Cum enim Damia-
nus Burgus litteris die XIX. mensis lanuarii
a. 1441 ad Isotam scriptis iterum ut tandem
in patriam recederent eos hortatus esset, et
XL
prioribus eiusdem Damiani litteris de rerum
statu ut illis temporibus Veronae satis tran-
quillo certiores facti essent, cumque eo
consilium et preces Camerarii, Isotae so-
rorii, haud dubie accederent, exeunte
mense lanuario vel ineunte Februario, non
postea, in patriam reversi sunt. Nam si
adhuc Venetiis audivissent Nicolaum Picin-
ninum hostium ducem die XIII. mensis
Februarii contra spem omnium iterum arma
sumpsisse et Franciscum Sfortiam apud
Brixiam pugna devicisse, vix Veronam reversi
essent, ubi quottidie hostium impetum timere
debebant. Neque tamen cur mutati domiciiii
eos poeniteret, ulia causa eis data est, nam
Mars patriae urbi in extrema beili parte
pepercit et post unicum prcelium memo-
rabile quod eo anno accidit apud Cignanum
die XXV. mensis lunii a. 1441 commissum
mox de pace agi coeptum est, quae demum
mense Novembri eiusdem anni convenit.
Ex quo tempore Nogarola familia in pa-
triam rediit novus, ut ita dicam, ab Isota rerunr
ad vitam eius pertinentium ordo nascitui
quandoquidem eam negiectis veteribus amic*
XLI
et commercio litterarum intermisso totam lit-
terarum sacrarum studio deditam videmus.
Quae miitatio satis inexpectata, licet antea
etiam Isotam et Zeneveram sacris litteris ope-
ram dedisse constet, qua ratione quibusque
modis explicanda sit, quaerendum est. Sed
cum Damiani suspicionem, Isotam Veneti
cuiusdam iuvenis amore a litteris frequenter
scribendis abductam esse, supra iam gravibus
causis commoti missam fecerimus, qua de
causa ne hoc quidem suspicari licet, eam
infelici amore contristatam in theologiae stu-
dio malorum consolationem quaesivisse, cum-
que vel Zeneverae, sororis dilectissimae absen-
tia eam ut studiorum rationem mutaret impel-
lere nequiverit, hoc soium iam superest, ut
Isota se frustra eo usque laboravisse intellexe-
rit etspretis huius mundi vanitatibus potius ad
misericordiae opera et ad sacrarum litterarum
studia nunquam prorsus intermissa se totis
viribus converterit. Quam suspicionem non
ita accipi velim, ac si Isotae carmina aliaque
opera ea laude qua a summis illius aetatis
viris extoUebantur indigna sint. Quae si
nobis non uno nomine displicere possunt,
XLII
quod nimirum eadem res eisdem verbis pro-
lata frequenter in eis occurrat et eadem fere
scripserit ad omnes viros dignitate vel doc-
trina prsestantes et ad iuvenes bonarum litte-
rarum studio deditos — illos enim semper
laudibus prosequitur, hos ad litterarum stu-
dium hortatur — non Isotae ingenium, quod
summis laudibus ab omnibus celebratum esse
vidimus, sed sexus potius culpandus est, qui
eam in publicum prodire vetuit et quominus
epistolas non soium scribendi elegantia sed
rerum quoque ponderibus lectione dignas
exararet prohibuit. Accedebat, quod post-
quam Veronam reversa est vix ad quem
litteras daret habebat. Nam cum viri gra-
vissimi, Franciscus et Hermolaus Barba-
rus, Guarinus Veronensis, lacobus Fosca-
rus, Antonius Bonromeus, Feltrinus Boiardus,
lulianus Cesarini et Franciscus Condui-
merius eam non adhortati sint ut am-
plius ad se iitteras daret, neque eam valde
delectasse videantur iuvenum studiosorum,
Hieronymi Guarini, Tobiae Burgi, Nicolai
Venerii, Nicolai Barbi iitterae, iam paucis
mensibus postquam Venetias accesserat
XLIIl
eam tantum Damiano Burgo eiusque filio
Eusebio raro sane iitteras dare videmus.
Et cum post reditum in patriam ne his qui-
demutscriberet ulla sibi obvenisset necessi-
tas et cum aliis quoque viris doctis, Ludo-
vico Cendrata, lacobo Lavagnola, Georgio
Bevilacqua et fortasse etiam cum Francisco
Barbaro, qui a. 1441 per aliquot menses
urbem Veronae rexit, coram sermonem habere
posset, studiorum ratione mutata fratris Leo-
nardi vestigiis incedens sacris potius quam
profanis scriptoribus se dedit. Quorum
lectione quo magis imbuebatur, eo firmius
apud animum statuit deliciis vitae spretis dei
cultui bonisque misericordiae operibus se
totam dare. Quamquam fratres et mater
frustra ei persuadebant, ut aiicui e viro-
rum nobilium turba, qui eam uxorem
ducere voiebant, nuberet, Isota virginita-
tem praeoptavit, quo consiiio pius etiam
apud aequaies iaudis quam oiim epistoiis
elegantissimis et carminibus tersissimisadepta
est. Etiam Marius Phiieiphus in carmine quo
Isotae iaudes ceiebrandas sibi proposuit^^
iongissimus est in hoc consiiio iaudando.
XLIV
Nec tamen mirari possumus, quod huius
inopinatae sane mutationis fama non statim
ad omnes pervenit, qui Isotae admiratione
capti erant, et quod nonnulli etiam post
eius reditum in patriam taies iitteras ieves ad
eam dederunt, quales multas ab ea scriptas
esse inter omnes tum constabat. Inter annum
1442 et 1444 Constantia Varaneia,^^ quse
a. 1 444 Alexandro Sfortiae Pisauri principi
nupsit, carmen et litteras iaudibus plenas ad
Isotam dedit. Et cum decem fere annis post
Andreae Contrario^^ Romae codex in quo
plurimae collectae erant Isotae epistolae legen-
dus oblatus esset, tanta virginis admiratione
captus est, ut statim litteris scriptis de egre-
giae indoiis testimoniis ei congratularetur.
Sed haec omnia Isotae consiiium non potue-
runt labefactare. Etiamsi Constantiae et Con-
trarii epistoiis respondit — quod num fecerit
ignoramus — tamen noluit ea quae responde-
rat epistolis in unum coilectis inserere.
Multo magis credo eam eis iitteris delec-
tatam esse, quas a Lauro Quirino celebratis-
simo professore Patavino circa medium hoc
saeculum^ accepisset, quibus quomodo in
XLV
philosophiae studio procedendum esset, op-
tima consilia continebantur. Quse Laurus
suadente Leonardo Nogarola id temporis
Patavii phiiosophiae operam navante Isotae
dedit, de cuius prseclaris laudibus multa
iam audierat. Inprimis autem eam horta-
tur, ut novos dialecticos fugiat, qui Ari-
stotelem partim ob inscitiam negligunt, par-
tim ubi eum commentari temere aggrediun-
tur obumbrant potius et implicant quam lu-
cidum reddunt et explicant. His explosis
potius Boetii tractatus omnes quos in arte
dialectica confecit et commentarios iegat,
quos in Aristotelis Categoria et librum irspl
lp|i7]veCa< edidit. Postea vero quam dialecti-
cam perdidicerit, Aristotelis Moralia accu-
rate legat, denique absoluta ea philosophiae
parte, quae in humanis rebus versetur, alte-
ram philosophiae partem aggrediatur, quae ex
discipiinis mathematicis, ex philosophia natu-
ralietexmetaphysicaconstet. Cuius notitiam
spretis noviciis illis phiiosophis quas supra
significavimus ex Arabicis philosophis, qui
propius ad Graecos accedunt, ex Averroi
praesertim, Avicenna et Algazeli Isota conse-
XLVI
qui debebat, cum Graecae linguae ignara ad
Graecos fontes progredi non posset et Ari-
stotelicorum operum versio, quam Laurus
parabat, nondum lucem vidisset. Thomam
Aquinatem autem eum esse quo duce ac
rectore Aristoteles et Averrois facillime in-
tellegi possint et Ciceronem continuum
eorum qui philosophiae studio incumbant
pabulum esse debere, facili n^otio intel-
legitur.
Anno i4^oiubileoIsotaad tempus a studio
philosophiae et theologiae avocata esse
videtur. Eo enim anno cum plurimis viris
feminisque pietate insignibus Romam se
contulit,^' ut ad apostolorum limina piis
precibus Deum Omnipotentem adoraret.
Ubi praecipuo fortunae beneficio ei contigit
utapud Nicolaum Quintum Pontificem Maxi-
mum summa cum omnium qui aderant ad-
miratione loqueretur. Quod qua occasione
factum sit traditum non est, hoc autem suspi-
cari licet eam cum aiiis nonnullis ad Summum
Pontificem admissam omnium Christifide-
lium erga Summum Pontificem amorem et
venerationem significasse oratione sine dubio
XLVII
quam maxime elaborata, cum virum erudi-
tissimum in Petri solio sedere haud igno-
raret.
Qus quidem oratio quod aetatem non
tulit, sane summopere est dolendum. Me-
liore autem fortuna usum est aiiud Isotas
opus, quo uno quantum Isota in theologiae
studio profecerit iudicare possumus. Nain-
que de dialogo, quo utrum Adam an Eva
magis peccavisset inter Isotam et Ludovi-
cum Fuscarenum disceptabatur, me loqui
nemo nescit. Anno enim 14^1 Ludovicus
Fuscarenus patricius Venetus, utriusque iuris
et artium doctor, cuius opera res publica
Veneta sspissime in urbibus suae dicioni sub-
iectis administrandis et in legationibus gra-
vissimis utebatur, Veronam praetor missus
est, qua in urbe per integrum annum civibus
summopere approbantibus supremum magi-
stratum gessit. Qui cum ubique non solum
viri in re publica versatissimi verum etiam
doctissimi ^^ fama fruitus sit, mirari non possu-
mus, quod Isota, quae a fide dignis testibus
acceperat, Ludovicum optime de se ipsa
sentire, non diu cunctata est, quin abiecta
XLVIII
verecundia, quam in epistolis scribendis per
annos proxime praeteritos semper habuerat,
litteras laudibus plenas ad Fuscarenum da-
ret et quantopere eum coleret omnibus pa-
tefaceret Multo etiam minus mirabimur,
quod Fuscarenus occasionem oblatam cu-
pide amplexus est ut in mulieris doctissimae
familiaritatem veniret, qua praeturam Vero-
nensem iucundiorem evasuram esse suo
iure sperare potuerat. Neque haec spes
eum fefellit. Testes enim sunt epistolse
quam plurimae quas e Brixia praesertim, ubi
a. 1453 prsetura functus est, ad Isotam
scripsit, testis est dialogus supra laudatus,
insigne amicitiae quae inter feminam erudi-
tissimam et virum nobilissimum intercessit
monumentum.
Qui dialogus qua occasione habitus sit
non habeo prorsus exploratum. Quod in
inscriptione epistolse ab Isota initio anni
145 1 ad Fuscarenum scriptas secundum
codicem Veronensem haec epistola occa-
sionem ad contentionem de Adae et Evae
peccato excitandam obtulisse commemora-
tur, non muitum ponderis habet, neque in
XLIX
litteris qulbusdam a Fuscareno a. 1453 Bri-
xise ad Isotam datis (vol. II. p. 120 — 122)
litem iliam tecte significari certa esse vide-
tur suspicio. Quare cum in codice epi-
stolari Ludovici Fuscareni epistolse quas
ex urbe Brixia ad Isotam scripsit omnes
collectae esse videantur neque haec conten-
tio post Ludovici prseturam Brixianam fieri
potuisset, quo tempore Isotas et Ludovici
amicitia aliquantum refrixit, Veronae potius
contentio illa de Adae et Evae peccato
acta esse videtur.
In coiloquiis igitur familiaribus, quae fre-
quenter inter eos iiabebantur, sermo for-
tasse incidit de his Sancti Augustini de
Ada et Eva verbis: Peccaverunt impari
sexu sed pari fastu. Quae neque Isotae nec
Fuscareni assensum tulerunt, cum illa Evam,
hic Adam ab omni culpa liberari posse per-
suasum haberent. Sed cum quaestio gravior
videretur, quam quae inter colioquia solvi
posset, litteris sua argumenta incluserunt, ex
quibus postea Isota ea quae ad rem facere
videbantur omissis litterarum inscriptionibus
dialogum quendam simplicem et sine arte
bocc Nbgarol« Opcra. I. J
elaboratum confecit.^^ In quo quse utrinque
ad sententiam defendendam prolata suot om-
nia lectoribus exponere longum est. Quare
pauca argumenta gravissima referre suf-
ficiat
Fuscarenus igitur Evam magis peccasse
contendit, quae virum seduxisset et a deo
iustissimo graviore poena affecta esset, cum
Adam eo saltem excusari posset, quod a socia
amatissima seductus esset. Contra Isota attu-
lit, non esse mirum, quod Eva, cuius minor
constantia et prudentia quam Adae fuisset,
diabolo astutissimo succubuisset, item quod
Eva sibi soii, Adam toti generi humano
nocuisset; nam si Adam non peccasset,
non futurum esse ut omnes damnaremur.
Quod autem Fuscarenus obiecit, igno-
rantiam et inconstantiam eorum quse scire
deberemus non esse excusationem prseser-
tim in Eva, cuius ignorantia ex arrogantia
processisset, Isota verum hoc esse in univer-
sum quidem concessit, sed non in Eva, cuius
ignorantia inconstantiaque a natura vel potius
a deo ipso ei insita esset.
Tandem aliis utrinque argumentis pro-
LI
latis Fuscarenus nonnuUa ex eis quae attu-
lerat ab Isota prorsus refutata esse con-
cessit, alia paulum mutavit, in universum
autem quae prius statuerat ea firmiter as-
severabat. Ad qu8e Isota nihil respondit.
Sed cum omnia fere argumenta utrinque
ita proiata essent ut non sine fructu qu8e in
diversam sententiam disputata essent legi
posse sibi persuaderent, cum omnibus sacra-
rum iitterarum studiosis eas quas de hac quse-
stione mutuas sibi dederant litteras commu-
nicare statuerunt. Edendi autem laborem Isota
suscepit eiusque fructus sola fere cepit. M at-
thseus Bossusenim, ex quo Philippus Bergo-
mensis sua sumpsit, in epistola non ita multo
post habitum dialogum ad Isotam scripta
contentionem illam cum voluptate sacra se
perlegisse testatur sibique illud praesertim
placuisse, quod Isota recenti cum theologia,
quae ornamento careret, cultum eloquentiam-
que iunxisset. Qui quae aequaiium de Isotae
dialogo fuisset sententia dixisse videtur.^^
Tamen hic dialogus omnium laude celebra-
tus fortasse adhuc ineditus bibliothecarum
tenebris teneretur, nisi altera saeculi sexti
LII
decimi parte singulari quodam casu in lucem
protractus esset Anno enim 1 562 mense Sep-
tembri Bernardus Naugerius Cardinalis Ve-
ronensis Episcopus creatus est annoque
sequenti*i56j die nono mensis Decembris
Veronam urbem intravit, cui cum etiam Fran-
ciscus Nogarola de novo dignitatis gradu
gratulandum esse censuisset, ne vacuis ma-
nibus ad Episcopum accederet Isotae dia-
logum typis Aldinis imprimendum curavit
et editionem principem amplissimi Cardi-
nalis nomini dedicavit Quod quo prsesertim
consilio fecerit, ex epistola dedicatoria
Veronse Kalendis Decembribus ad Cardi-
nalem data apparet, in qua cur Cardinali gra-
tularetur eam etiam causam sibi prsesto fuisse
refert, quod etiam maiores suos perveterem
fidem suam atque observantiam erga claris-
simam Naugeriam familiam testatam ali-
quando reliquisse meminerat
Et sane non sine maxima admiratione
legimus in dialogi editione Aldina prse-
ter Leonardum Isotse fratrem theol(^m
praestantissimum, qui Fuscareni locum oc-
cupaty unum e Cardinalis Bemardi maio-
LIII
ribus, loannem Naugerium tertias partes
agere, quem a. 1425 Veronse prseturam
gessisse constat Dialogus autem in castro
Azzani haud procul a Verona sito habe-
tur, cuius nulla in Isotae dialogo, qualem
e libris manuscriptis novimus, mentio extat.
In re ipsa autem vix quidquam discriminis
inter utramque dialogi recensionem inter-
cedit; argumenta enim quse ab Isota et
Fuscareno prolata esse supra vidimus eis-
dem fere verbis omnia etiam in editione
Aldina expressa inveniuntur. Unum tamen
quod cum laude animadvertatur dignum
est, iustam conclusionem , qua in ger-
mana dialogi editione omnes qui in subtili-
bus dialecticorum theologorumque qussstio-
nibus minus versati sunt aegre carent, non
deesse in editione Aldina, in qua ne omnes
quantum argumentis utrinque prolatistribuen-
dum esset ignorarent, loannes Naugerius
hac conclusione eifecit: tDicemus itaque
peccatum Ad» secundum person» conditio-
nem fuisse gravius Ev» peccato, quia Adam
erat perfectior : secundum vero genus pec-
cati fuisse sequale, quia utriusque peccatum
LIV
fuit superbia, at secundum speciem super-
bi» mulier gravius peccavit, tum quia etiam
maior fuit elatio mulieris quam viri, tum quia
mulier non solum ipsa peccavit, sed viro
etiam suggessit, quare peccavit in deum et
in hominem. •
Quee ratio inter utramque dialogi recen-
sionem intercedat, nunc quseritur. Sed verum
vidit iam Scipio Maffei, qui in Verona lUu-
strata (vol. II iii p. 96) Franciscum Comitem
Nogarolam dialogum ab Isota ex suis ipsius
et Fuscareni litteris compositum eo consilio
perpolivisse et mutavisse dixit, ut loanne
Naugerio in societatem dialogi assumpto
gratius fieret munusculum litterarium Ber-
nardo Naugerio oblatum. Quse sententia quin
omnibus numeris recte se habeat nemo dubi-
tabit, qui consideraverit loannem Naugerium
primum a. 1425, quo tempore Isota vix sep-
tem annos nata erat, tum per paucos menses
a. i4J4^^ praetura Veronensi functum esse^
quo tempore Isota sacris litteris parum
tantum studii impenderat, — Leonardum a
loanne Naugerio pluries Protonotarii no-
mine appellari, in quorum collegium post
LV
Isotae mortem demum Sixto Quarto Ponti-
fice Maximo (1471 — J484) receptus est,
denique Matthseo Bosso, qui inter annum
145 1 et 14^6 Isotse de altercatione nuper
cum Ludovico Fuscareno urbis Veronae
prsetore habita gratulabatur, nihil de altera
dialogi recensione innotuisse. Quare vix
potest dubitari, quin codices qui Aldinam
dialogi recensionem exhiberent ex ipsa edi-
tione Aldina descripti sint. ^
Idem quod Isotae et Fuscareni de Adse
et Ev8e peccato contentioni accidit, ut
a Francisco Nogarola interpolaretur, idem
accidisse videtur Elegiae i De laudibus Cya-
nei ruris» qu8e sub Isotae nomine in calce
editionis Aldinae et in codicibus qui ex hac
editione fluxerunt legitur.^7 In quacum poeta
Castrum Azzani, quod Cyaneum rus poetico
nomine vocat, a Cyane Nympha, Proserpinae
socia, quae Proserpinae raptu perterrita tota
fere Italia peragrata tandem hic fessa conse-
derit, nomen accepisse canit, ipsum familiae
Nogarolae amoenissimum rusculum digno
praeconio celebrat, quod Gonzagse, Mantuse
principis, loviani Pontani et loannis Naugerii
LVI
hospitio illustratum sit. Ubi cum ea qufie de
loanne Naugerio dicta sunt ad Aldinam
dialogi recensionem spectent, totam elegiam,
quae tantum in Aldina editione eiusque apo-
graphis servata sit, a Francisco Nogarola, qui
aSansovino poeta haud spernendus vocatur, ^
compositam esse fortasse aliquis suspicabitur.
Atsi reputaverimus Isotam a poetica minime
abhorruisse ^ et etiam dialogi recensionem
Aldinam a Francisco Nogarola tantum inter-
polatam, non prorsus fictam esse considera-
verimus, fortasse malemus hanc elegiam
Isotae carmen a Francisco Nogarola versibus
nonnullis ad loannis Naugerii laudem condi-
tis auctum putare quam totam ab Isota abiu-
dicare, praesertim cum vix probabile sit lovi-
ani Pontani et Gonzagae, sive loannes Fran-
ciscus Gonzaga (i J95 — 1444) is fuerit sive
Ludovicus III. huius filius, quos ambos bonis
litteris favisse constat, in Castro Azzani com-
morationem omnino fictam esse.
Sed ad Ludovicum Fuscarenum iam
nostra revertatur oratio. Fuscarenus igitur a.
145 1 praeturam, a. 1456 praefecturam Ve-
ronensem gessit, a. 145; Brixiam rexit, a.
1455. 58. et 60 Romam, a. 1459 Man-
tuam, a. 1461 Utinum, a. 1466 Patavium
modo orator modo praetor missus est, nus-
quam tamen amicae doctissim» oblitus est,
ad quam Brixi» dum prsetoris officio fun-
gebatur multas dedit litteras. Dolendum
sane est, quod Isotae litter» quibus amico
responderat omnes perierunt et quod Fu-
scareni etiam litterse in uno tantum codice
satis mendose scripto setatem tulerunt. Sed
quamquam res ita se habet, tamen qualis
fuerit mutuus Fuscareni et Isotae amor,
lucide apparet.
Isota amico devotissimo sine ulia du-
bitatione mulier perfectissima visa est, cuius
virtutes quanti aestimavisset, luculenter ex-
posuit in epistola lectione sane dignis-
sima ad Isotam de eius laudibus scripta. ^
Idem Isotae amor in aliis Fuscareni litteris
cernitur, in quibus se contra Isotae crimina-
tionem, quod raro tantum ad eam scriberet,
defendit vel mortem Traiani medici dolet,
cuius consilio Isota valetudine propter assi-
dua studia admodum infirma usa carere vix
possit, vel sfficularium negotiorum taedio
LVIII
captus Isotfle tranquillum vivendi ratio-
nem sequi ardentissime cupit. Cum autem
initio anni 1453 Brixiam, ubi magistratus
sibi ineundus erat, contendens Veronae ali-
quamdiu commoraretur et Nogarolarum
fratrum hospitio lautissimo uteretur, eorum
memoriam quse ibi de religione, de animo-
rum immortalitate, de Isotae aegritudine et
vitae contemptu usque ad extremum noctis
tempus praesente Antonio Isotae fratre col-
locuti sunt, ne festivissimi quidem quibus
Brixiae acceptus est ludi et convivia ex eius
animo evellere potuerunt.
Neque vero minore Isota erga Fusca-
renum amore ardebat. Cum hic enim ei
obiecisset quod se fictis criminibus per-
sequeretur, tafflicta iacens lamentabili voce
tantam iniuriam deflebat vixque ad eam
per multos dies conclavi clausam pia ma-
ter accedere poterat, ut tandem gelida
aqua eam reficerett. Et cum mense Septem-
bri a. 145 3 lacobus Lavagnola Bartholomeae
Isotae sororis maritus Romae, ubi praeclare de
coniuratione Stephani Porcari opprimenda
meritus est, obiisset, eum oravit, ut relicta
LtX
provincla ad ipsam advolaret, ut eius con-
spectu luctus gravissimus levaretur.
lure igitur Fuscarenus dicere potuit se iam
non pro alieno esse, sed unum ex Nogarolis
factum esse. Et optimum sane familiae amicum
se prssstitit in lite illa, qua a. 1453 concor-
dissima ceteroquin familia dirempta est.
Eo enim anno inter fratres de divisione opum,
quas a patre iamdudum defuncto hereditate
acceperant actum est, in qua divisione cum
inter se maxime dissentirent in eo tantum
nescimus quo insano furore impulsi consen-
tiebant, matrem optimam et Isotam sororem
ex hereditate excludendas esse. Cuius rei
fama cum ad Fuscareni aures pervenisset, sta-
tim constituit omnia experiri, ut fratres, quos
et ipsos amabat colebatque, ab impio in-
ceptu revocaret. Scripsit ergo ad Belpetrum
Manelmam, ne vellet Leonardum generum in
severiore sententia persistere. Scripsit etiam
ad Damianum Burgum, probatum Nogarolse
familiae amicum, eumque etiam Zeneverse
Brunoriique Gambarse nomine orabat, ut
fratrum lites componeret. Denique ipsam
Isotam, quse primum nuntium de fratrum
LX
litibus ad eum miserat, exoravit, ut fratrum
discordias sedaret, et inprimis ne in ius
res vocaretur obniteretur, nam simulac in
ius vocati essent, omnia iuris consultorum
arbitrio esse gerenda, qui suorum ipsorum
potius quam litigantium commodo consulturi
essent Et si nullo alio modo lites componere
posset, potius sua proderet, ut fratrum cari-
tatem servaret, nec egestatem timeret, quo-
niam deus non relicturus esset in se speran-
tes. Omnino autem caveret, ne ad causas in
medias populorum turbas traheretur, nam si
n^lectis caelestibus, derelictis supernis ad
terrestria se convertisset, futurum esse ut
sua admiratio longissimo labore parta deri-
deretur utque omnes femins, qu» eam imi-
tari non potuissent, ei maledicerent Quod
consilium num Isota secuta sit parum con-
stat, nec tamen ut id sequeretur necesse
factum esse videtur, cum sententia arbitrii die
XVI. mensis Octobris a. 145 ; lata^^ matrem
et sororem piissimam contra fratrum cu-
piditatem ita defendisse videatur, ut nun-
quam postea tales lites eis timendfle essent
In reliquis enim Fuscareni litteris exeunte
LXI
eodem anno scriptis nihil iam de hac lite
legimus; adde quod Isotam nonnullis annis
post in domo Ludovici fratris habitasse con-
stat,7^ quem haud improbabili coniectura
minus quam fratres in ea lite contra matrem
sororemque deliquisse putamus, qua de causa
etiam heres ab asse una cum sorore Isota a
matre factus est testamento a. 1457 scripto,
in quo de reliquis fratribus Antonio et Leo-
nardo vix fit mentio.
Deposito vero magistratu Ludovicus Fu-
scarenus in patriam reversurus paululum Ve-
ron» substitit et iteratis Isot» precibus obse-
cutus quamquam apud Episcopum se deversu-
rum esse iam promiserat iterum Nogarolarum
fratrum hospitio usus est. Ubi quantum gau-
dium ex Isotae sermonibus perceperit, magis
videre licet in litteris, quas paulo post disces-
sum ex urbe Verona fortasse iam Venetiis ad
eam scripsit, in quibus paradisi quandam
degustationem sibi attulisse qufie in Isotae
cellula vidisset religiosi animi signa testatur,
quamquam aegerrime se tulisse fatetur, quod
cum Isotae fratres omni eum luxu et appa-
ratu regk) honoravissent, ipsa sola orationes
LXII
et litteras suas illi non aperuisset nisi eas qu8e
vulgatissim» essent.
Eis autem annis, qui Fuscareni prssturam
Brixianam secuti sunt, arctissimum Isotae et
Fuscareni amiciti» vinculum paulo laxius
factum esse cernimus,quod sine dubio propter
magnum locorum intervallum, quod nonnihil
quominus invicem litteras darent acciperent-
que obstitit, evenit. Casu autem sine dubio
factum est ut ne ex anno 1456 quidem, quo
Fuscarenus prsefectura Veronensi functus
est, ullum extaret monumentum, quo veterem
amicitiam reconciliatamesseprobaretur. Nam
etiam intra postremos decem vel tredecim an-
nos, quibus Isota inter vivos versabatur, epi-
stolarum commercium inter Isotam et Fusca-
renum non prorsus intermissum esse ex non-
nuUis Fuscareni litteris apparet. Extant enim
litter», quas Fuscarenus Utini, ubi a. 1461
magistratu fungebatur, in negotiis virginis cu-
iusdam, qu8e qualia fuerint, ignoramus, ad Iso-
tam scripsit; extat epistola qusedam die XX.
mensis Martii anno haud dubie 1466 ad
Isotam scripta (nam hoc anno Fuscarenus Mal-
pagam, unde hsec epistola data est, a summo
LXIII
Venetiarum magistratu missus est), ex qua
Fuscarenum cum Isota medio fere mense
Martio a. 1466 non ita multis ante Isotae
mortem diebus Veronse collocutum esse
discimus. Constat denique ex Fuscareni lit-
teris ad Damianum Burgum a. 1 46 1 datis,
Isotam, quae post infelicem mortem genetri-
cis dulcissimse ^^ una cum Damiano Venetias
se contulerat, ut ibi a luctu et mserore pau-
lulum requiesceret, a Fuscareno instanter
sollicitatam esse, ut eorum quse promisisset
memor Utinum se conferret et in domo Fu-
scarena maerore se levare conaretur.
Ex his aliisque Fuscareni litteris accura-
tam nobis fingere licet imaginem, qualis Iso-
t£e post reditum in patriam et post absolutum
de Adse et Evee peccato dialogum fuerit vitae
et scribendi ratio. Picturae qu8e sanctos refe-
rebant, vela arte elaboratissima crucibus et
beatorum imaginibus insignita unicum erant
cellulse eius ornamentum, ipsa nulla imbecil-
lioris valetudinis cura gesta infirmis curan-
dis, pauperibus sublevandis, orationi, sacris
meditationibus et sacrarum litterarum studio
totam se dedidit et omnibus saecularibus
L1(IV
curis abiectis soli Christo et futurss post
mortem vitse vixit. Neque iam ut eleganti
leviorum epistolarum scribendi ratione doc-
torum virorum plausum excitaret, curavit;
etiam Fuscareno, quocum solo illi litterarum
commercium intercessit non eo consilio
scripsit, ut apud posteros laudem sibi quae-
reret, sed ut iucunda simul et salutari viri
consuetudine uteretur, qui quantopere sa-
crarum litterarum studio sanctaque vitse
ratione delectaretur cognitum habebat
Quod si Fuscarenus etiam a. 145 j peri-
tissimorum virorum litteras ex variis diver-
sissimisque locis ad Isotam deferri et eius
responsiones avidius quam olim Sibylla-
rum consilia expectari et proferri testatur,
hoc ad Isotfle adolescentiam spectare vide-
tur, nec quod Isota eodem ipso anno non
soium iitteris sed etiam carmine scripto Fu-
scarenum ut Veronam veniret commovere
voiuit, levis animi esse credemus.
Semel tantum Isota prior ad aliquem lit-
teras dedit. Sed hic non ievis ssecularium
litterarum sectator, verum theologus et sacer-
dos gravissimus, Matthaeus Bossus, Canonicus
LXV
Veronensis erat, qui magis etiam quam Isota
austeris Christianae religionis legibus deditus
esse videtur. Nam quamquam ipse in litteris
inter a. 145 1 et 14^6 ad Isotam datis testa-
tur, se adhuc parvulum saepe e ludo litterario
ad Isotam ivisse, cum ea et cum nobilissima
matre nugatum esse, et in eius libraria cella
assedisse, ubi dulces hymnos et psalmorum
numeros eam suave canentem Isetus audi-
verit, tunc tamen ad religiosam vitam habi-
tumque conversus veritus est invitationi
feminse doctissim» obsequi, cum divum
Hieronymum optime scripsisse persuasum
haberet: nihil esse periculosius viro quam
mulierem, nihil mulieri quam virum, utrum-
que paleam, utrumque ignem esse. 74
Eodem fere tempore Isota facere non
potuit quin cuiusdam viri docti precibus mi-
nus faciles aures prseberet. Anno enim 145 }
Antonius Cugnanus Isotam litteris sine dubio
perhumaniter scriptis rogavit ut suam de ma-
trimonio sententiam sibi rescriberet. Cuius
cum precibus Isota, qu8e ingrati et superbi
animi crimen incurrere noluit, annuendum
esse censuisset, sententia iam in chartas con-
Isotx Nogarolc Opera. 1. Q
LXVI
iecta primum Ludovicum Fuscarenum con-
sulendum esse duxit eumque quid de toto
negotio sentiret rogavit. Qui haud cunctatus
libere quae sentiret proferre improbavit quod
Isota re nuptias contempsisset, magnificavisset
scriptis ornatissimis et gravissimis, quae si a
Zenevera sorore, quae nuptias novisset, edita
essent, summa gloria eSerri opportuisse, at
sanctissimae eius vitae institutioni minime
convenire. Probavit igitur Isota prudentis-
simum amici consilium maluitque litteris
Antonii Cugnani licet humanissimis non re-
spondere quam contra decorem muliebrem
peccare.
Quod non debebat vereri in aliis quae
eodem anno scripsit operibus, orationem
dico de laudibus divi Hieronymi habitam et
epistolam, qua novo Episcopo Veronensi
gratulata est.
Die enim V. mensis Septembris a. 14^}
vita functus est Franciscus Condulmerius
Cardinalis, 75 qui inde ab a. 1439 ^^ro-
nensem ecclesiam rexit, eiusque succes-
sor die XVI. mensis Novembris eius-
dem anni Hermolaus Barbarus electus est.
LXVII
idem cui Isota ante viginti fere annos de
adepta Apostolici Protonotarii dignitate con-
gratulata erat. Qua de causa non mirabimur,
quod Isota viro eminentissimo, quem Noga-
rolae familise optimum patronum, sibi ipsi
gratissimum amicum futurum esse suo iure
sperare potuit, statim ubi Veronam tota civi-
tate plaudente ingressus est, ^^ epistolam, sive
codices et Fuscarenum secutus orationem
mavis dicere, scripsit,quam Ludovicus Fusca-
renus in litteris ad Isotam datis illustri nomine
dignissimam esse iudicavit neque dubitavit
quin eam novus Episcopus omnibus insigni-
bus, omnibus triumphis, omnibus pontifica-
tibus suis antepositurus esset. Neque Isotam
spes, quam de Hermolao Barbaro habuerat,
fefeilit. Nam firmam tempore progrediente
inter feminam doctissimam et Episcopum eru-
ditissimum contractam esse amicitiam inde
concludere licet, quod decennio fere ex-
acto a. 1464 Hermolaus Barbarus Apoio-
giam, qua nonnullorum ingratorum civium
odium repressit, Isotae nomini dedicavit. 77
Qua in re Pauli Maifei Canonici Veronensis
exemplum secutus est, qui circa medlum
LXVtll
hoc saeculum opus nescio quod Isotae dedi-
cavit. 78
Altera Isotae oratio ab ea, quam ad Her-
molaum scripsit, admodum diversa est,
nam non involucro inclusa illi ad quem
pertinebat missa est, sed re vera in magna
auditorum frequentia habita esse videtur.
Quibus etiam pater Victor de Rosatis inter-
fuit, quo suadente Isota de divi Hieronymi
laudibus disseruit magis quam oravit dicendi
genere sane minime elaborato.79 In qua
nlhii quod laudare possim video. Fuscareno
tamen Isota visa est non solum alios sed se
ipsam vicisse oratione illa, cui nihil par aut
simile inveniri posse persuasum habebat.
Magis etiam omnibus huius setatis viris
doctis placuisse videtur alia Isotse oratio,
immo epistola, quam ex urbe Verona Kalendis
Augustis a. 1459 ad Pium Secundum Ponti-
ficem Maximum Mantuae in concilio ver-
santi scripsit, ^ ut ultro iam currenti stimulos
adderet, ut Pontificem Turcorum imperio in-
festissimum ad bellum contra perfidum Chri-
stianae religionis hostem suscipiendum inflam-
maret. Quae quidem oratio — verba sunt
LXXX
Philippi Bergomensis — tantam pr» se fere-
bat doctrinam tantumque nitorem et elo-
quentiam, quantum quis certe verbis expli-
care posset. Cui feminse propter eam doc-
trinam et optimum dicendi modum non potest
dici quantum laudis quantumque ornamen-
tum accesserit. Etenim Nicenus Cardina-
lis Graecus, utraque lingua excellens et qui
in divinis doctrinis maximum etiam usum
habebat, ea oratione audita statim quadam
admiratione permotus ut coram agnosceret
quam admirabilem ex ratione dicendi cogno-
verat, Veronam contendere voluit;^^ vix
quippe credibile vldebatur iiiorum temporum
feminam ullam inveniri, quae tanta eruditione
tantaque eloquentia prsestaret. Qua visa et
audita caeleste potlus quam humanum factum
iudicavit, unde eam in ipsis virtutibus et
ipsas in ea ad magnam dei laudem suique
sedificationem admiratus est
At si nos audis, multo quam hsec oratio,
qu8e cum in sanctorum virorum concilio
legenda esset, paucis tantum poetarum plu-
rimis vero sacrae scripturae et scriptorum
ecclesiasticorum locis more prope centona-
utx
rio consuta rarisque orationis luminibus
distincta est, .multo inquam magis placere
potuit alia Isotae epistola, qua multorum doc-
torum virorum exemplum secuta^^ lacobum
Antonium Marcellum, bonarum litterarum
fautorem omnibus notissimum, de morte par-
vuli filii Valerii, qui octo tantum annos natus
e vita decessit, consolabatur. In qua epistola
(Veronse, IX. Augusti a. 1 46 1 data) exem-
plis ex auctoribus veteribus et ex sacra
scriptura apposite allatis, quibus qua fuissent
antiqui heroes in rebus adversis animi con-
stantia appareret, res ab eo praeclare gestas
ei in memoriam revocavit, quibus a nimio
mserore muliere non viro digno animus eius
abduceretur.
Qua re illustri sane exemplo probavit
se non solum sacros scriptores accurate
cognitos habuisse sed aliquando etiam in vete-
ribus Latinis auctoribus habitasse et uber-
rimos ex eorum lectione fructus percepisse,
quos cum non in sacro religiosorum virorum
concilio sed apud virum egregium bonarum
litterarum fautorem oratura esset, haud verita
est larga manu lectoribus delibandos por-
LXXI
rigere.Auxit autem fortasse consolationis vim,
quod ipsa non minus consolatione se egere
sensit, cum paulo ante mater piissima morte
sibi erepta esset,^^ ex qua incredibilem ac
maiorem opinione dolorem se animo peni-
tus suscepisse testatur. Quo maerore ut ani-
mum paululum levaret Venetias una cum
Damiano Burgo sibi amicissimo se contulit,
mox autem in patriam reversa sacris cogita-
tionibus et fratrum amore consolationem sibi
quaesivit. Ludovicum prsesertim fratrem natu
minimum summo amore complexa est vi-
ditque diem, quo is, cui fausta quseque pre-
cata est, puellam, quam ipsa ei delegerat, in
matrimonium duxitQuod gaudium ultimum ei
accidisse videtur. Tenuis enim victus assidu-
umque litterarum studium fragili corpori non
potuit non nocere. Itaque in litteris quas
Ludovicus Fuscarenus die XX. mensis Mar-
tii a. 1466 ad Isotam scripsit, de eius sto-
machi dolore aliaque corporis infirmitate
mentio infertur, quas corporis infirmitates
fortasse febris illa secuta est, cui tandem
a. 1466 annos quadraginta octo nata suc-
cubuit
LXXII
In complexu fratrum spiritum rcddidit
sepultaque est iuxta matrem in ecclesia
Sanctse Csecilise^^ deplorata ab omnibus,
qui eius benevolentiam suspiciebant, pieta-
tem et doctrinam admirabantur. Neque id
immerito, quamquam quod eius sequales
in litteris ad eam Zeneveramque sororem
datis ad earum laudem afferre solebant,
nullam feminam ea setate bonis litteris ope-
ram navavisse, assentationis causa dictum
esse apparet, cum apud Philippum Bergo-
mensem nonnullarum eius setatis doctarum
feminarum extet memoria et in ipsa urbe
Verona Isotae setate Medeam Aleardam et
Polyxenam Grimaldam poetica laude flo-
ruisse constet. At nullam aliam renascen-
tium litterarum setate feminam novimus, quse
propria ab aliis discernatur ingenii indole,
quod quomodo temporis progressu excolatur
immuteturve ab ineunte setate usque ad ex-
tremum fere spiritum cemere possumus.
Namque ceterse quse in litteris versabantur
feminse oblectationis vel vanae ostentationis
causa ad litteras ferebantur, quas nuptiis
celebratis statim repudiaverunt, cum Isota
LXXIII
toto animi ardore litteris se dedisset Ce-
terae vana quam litteris carminibusque scri-
bendis adeptae sunt gloria contentse raro
vel ad orationes ex occasione scribendas
assurgebant, Isota mox intellecta talis rei
vanitate ad sacras litteras animum appulit,
ex quarum studio quos fructus percepis-
set novo atque quantum fieri poterat ele-
ganti dicendi genere lectoribus proposuit.
Quanta autem in ea fuerit dicendi ele-
gantia, statim apparebit, simulac litteras
aliaque opera ab ea scripta si non cum opti-
morum renascentium litterarum virorum ope-
ribus, at saltem cum eis litteris compara-
verimus, qu8e a nonnuUis prseclarse indolis
Guarini discipulis et a Constantia Vara-
neia Isotae semula ad eam scriptae sunt,
quas eleganti orationis genere vel supe-
ravit vel saltem sequavit
Quodsi addiderimus Isotam e vetustis-
sima Italise nobili prosapia quae nonnul-
los viros doctrina litterisque claros nume-
rabat ortam ea setate litteris Latinis vacavisse,
qua in Gallia sane Cisalpina litterse vix-
dum renatae essent, denique talia ingenii
LXXIV
opera edidisse, quae quamquam non deest
quod in eis reprehendas feminae omnes, viri
plurimi illi invidere poterant et profecto
invidebant, nos quoque non poterimus eam
eximiorum quos prima renascentium litte-
rarum setas tulit heroum numero non ad-
scribere.
â– T
ANNOTATIONES.
' Confer Franciscum Sansovinum in libro •Delle
origine et de' fatti delle famiglie illustri d'Italia» (Vi-
negia MDLXXXII.) inscripto, sed is in ea parte quae
de Nogarola familia agit (fol. 147— 1^4) nonnunquam
ea tantum quae Valerius Palermus in tOratione in
funere Ludovici Nogarolee Comitis habita Veron»
M. D. LlX.t protulit refert. Quae oratio extat in
libello, cui fOrationes duae simulque pastorale car-
men quibus funera trium fratrum Nogarolarum Vero-
nensium deflentur. Aldus. Venetiis M. D. LXIII.t est
titulus. Bonae frugis plena sunt Antonii Turresani opera,
quae in Bibliotheca Urbis Veronae inedita asservantur :
«Genologicae (sic) Probatae Tabulae Nobilium Veronae Pro-
paginum, Antonii Turresani opera elaboratae et dispositn.
Quibus nonnuUa quorundam tantumodo civium acces-
seret (Cod. Ms. 974, p. 170), quee stemma familiae Noga-
rolee usque ad medium saeculum decimum septimum
continent, et lElogiorum Historicorum Nobilium Veron»
Propaginum ab Antonio Turresano Veronense conscrip-
torum. Sectio secunda, qua viventes tantum exarantur
1656.1 (Cod. Ms. 808 II, p. n^— |i6). Aliud Nogarolas
familiae elogium saeculo XVII. in singulo folio impressum
et insignibus gentiliciis ornatum penes lo. Bapt. Carolum
Giuliari, quod hunc titulum prae se fert : iNogarolas Gentis
Elogium. luvat hercl^ .... scripsit B(ernardus) Bru-
schus. Bernardo Tamo curantet de Isota, ut nos certio-
res fecit Petrus Sgulm^ro, nihil continet nisi Matthaei Bossi
verba quae in nostra editione II. p. 127 sqq. leguntur.
Nonnuliis autem viris doctis gratum nos facturos esse spe-
ramus, si eam stemmatis familiae Nogarolae a Turresano in
Genealogicis Probatis descripti partem, qu» ad doctos ex
hac familia viros feminasque spectat, hic apposuerimus.
Antoniiit, Uxor !
Gufredut
Ctgnolus.
MagdaleoA
naturalis, Uxor
Leonit Zttori
ludicitTridenU.
NicoUut.
Frtncitciit.
;rix.
Clara Al>atitta
SanctflB Mari«
a Yirginibus.
Ludovicut.
Guida, Uxor Guidi
de Lozzo in primis,
Guidonit de Bona-
centit in tecundit.
boi
Paulut Donatut.
Lucia.
I(
Angela, Uxor
Antonii de Arco 1^96.
Elitabetb.
\.
Anna, uxor
. . de Cattrobarco.
Ca
lacobus. Ludovicus Eq., I
Uxor Clara F
Tripella Barto- c
lomtBi filia. <i
Vide aUeram
tabulanu
Leonardut,
Uxor Cathe-
rina Manelma,
Yiduatut Pro-
thonotariut.
Belpetrut,
Uxor Maria de
Porto.
AntoniusBq.,Uxor BartolomM,
Leonora S. Bonifa- Uxor lacobi
da prima, Contessa Lavagnoli .
S.*® Georgio a.*
teo S.*^ Sebattiano.
l
Camilla, Uxor Antonii
Uberti.
Hieronimut.
luiia.
Hieronimut, Uxor
Chrittina Micheli.
Comii
tolomm
Mon
Ciealia.
Itabel
Hieronimut, Uxor Barbara
Rolnoe de Rassemburg.
Ferdinandut,
filia Baronit Leom
ToMs /.
del Yenne.
ginfredtts.
Jxor
elBBi
Eq. Baylardintis,
Uxor Catherina filia
Alberti Scali^ri rel.
Nicolni de Foliano.
Uxor
Francisci RuscIub.
Bq. Antonius,
Uxor Peregrina
lustiniana.
Otta. Antonia, Uxor
Seluaggi Bona-
corsi.
^
Leo Naturalis.
11US,
Elisabeth, Uxor
Georgii de CabalUs.
Dinadanus, Uxor
Catherina de Ar-
zignano aut Bero-
aldis prima, Blisa-
bethLambertiada.
I
lacoba.
stasia, Uxor
bi de Porcia.
Eq. Antonius, Uxor
BartolomsBa de Castronovo.
Lucia.
Leonardus, Uxor loannes miles 1404
Blanca Boromsa Patavina. obijt Yenetiis decolatus 141 4.
Uxor
lunipera.
Isotu
Samaritana.
Laura, Uxor
Nostra, Uxor
Fra-
Uxor Bru-
Conversa.
in i-o Christophori
Antonii Marti-
n lo.
norij de
Peregrini,
nengfai.
> de
Gambara.
in a-o Nicolai
la.
■•
Trono.
or Bar- Theodosia, Uxor Baccarini de
»i, postea Canossa i.^ lulii de S.*** Bonif.
Oarm. a-do fuit quoque lo. Madii.
Aloysii
Leonardus, Uxor Ursula de
Ofis de CertaeL
I
RTOCh.
Georgius, Uxor Isabella de
Ardoch.
Ludovicus Bq., Uxor
Raymundus,
Yincentius,
Alexander.
Carolus,
lunipera,
1
Isotl
Uxor AngelA
Uxor Ber-
Uxor luni-
Uxor
Uxor l
Antonij de Ve-
nardina
pera de
Scipionis
Brom
ritate in prifflo,
Danesij de
Medids
Benzoni
deBeri
in ado.
Buris.
Francisci.
de Crema.
Carolus, Uxor
lulia, Uxor
Aureiia.
Antonius.
Marcus
Elisat
Lucia Alegri,
Bandae.
Antonius.
Uxor
Interfecttts e
cisci E
Co. Francisco
Nogarola in
Castro Azzani.
1
1
Leonora, Uxor
Antonii Boldu.
I
^ I
Galeottus,
Uxor Valeria
Valmarana.
r
Amadeus. Lucretia
Hieronimus,
Uxor Fran-
cisca Turca.
Maria Lucretia.
I
Leonardus, Uxor
1. Filena Capeila,
2. Virginia Seratica
Femandus, Uxor
Poiana.
Federicus
Ferdinandus.
Fridericus.
Galeottus, Uxor
Usca Rambalda.
Rosaoa, Uxor Co. Gabrielis
Peregrini.
labula II
inrnpella BartolomiM filUu
J., ^
Cassandra,
Uxor
Augustini
Provoli de
lustis.
Alexander,
Uxor Lucretia
Caballa.
Galeottus
Eq., Uxor
Francisca
Nichesola
GulieUni.
L__
lulu
lia
Monaca
St. Clarae.
Alba,
Uxor
Galeatij
Trissini
Blanca, Uxor Ga-
leatij de Canossa
primo, Antonii Ma-
risB Campeggi a.®
Vicentini. Vigilij Port» ^*
I
BartolomaBa,
Uxor Hiero-
nimi de Sancto
Sebastiano
lacobi fUii.
Leonardus,
Uxor Lucretia
Malaspina.
I
Ferrantes, Uxor
.... Allegra.
Ludovicus,
Uxor Catherina
de Caballis.
Ferrantes, Uxor
Cassandra Negrelli.
I
lo. Baptista, Uxor
Minerva Serega.
L
Franciscus,
Uxor
Catherina
Peregrina.
Hieronimus.
T
T
1
Laura.
Uxor
Spinett»
Malaspinae.
I Antonius. Otho. Fabricius. Franciscus.
Laura, Uxor
Co. lo. Francisci
Biuilaqi
Cassandra,
Uxor Vincentii
Montenarii.
lulius, Uxor
wlara de Circulis.
J
Baylardinus, Uxor
Rosana Murari.
I \
>loysius, Alexander.
^lexandra
t<ambalda.
Frandscus,
Uxor Brigida
Gherardina.
^ylardinus. Ludovica.
Alexander.
M. Antonius.
Georgius,
Cavichia.
Isnardus.
Octavius.
]
Hiacintus
Nigrellus.
Ferdinandus.
LXXX
* In agri Herminiaci (Armagnac) pago (departement)
Gers vocato etiam nunc extat Nogaro oppidum, quod a.
1872. 3|88 Incolas numerabat. Quo tempore autem gens No-
garola in Italiam pervenisset, Yalerium Palermum (e quo
hic quoque sua hausit Sansovino) secutus indicavi. Ceterum
confer quis loannes Baptista Paiarinus (Pagliarini) histo-
ricus Vicentinus (141 5— 1500), cuius Chronica Vicentina
ctrca annum 1480 conscripta et a Sitvestro Castettini a.
1605 Italice versa a Georgio lacobo Alcaini a. i66|
impressa est, a Turresano laudatus de Nogarolas gentit
origine litteris mandavit : iNogarolam fiuniliam scientia
renim gestanim et gloria armorum et benemeritis in
patriam claram fuisse accepimus, in dominos fide illustrem,
opibus, amicitiiSf affinitate nobilium et favore populi poten-
tem fuisse constat, cuius originem ex Gallia fuisse in Italiam-
que venisse sub Lothario 2-do anno a nativitate nostra
9^1 et humiii loco in Gallia ortam, sed ex Regia stirpe
atque in urbe agroque Veronensi a C«sare muttis privi-
legiis donatam fuisse rerum Veronensium annales demon-
strant. Oppidum in Veronensi agro condidit, quod Noga-
rolarum nominavit a Nogarolo oppido, quod in Burgun-
di« partibus est, a quo ipsa fiuniiia et nomen et originem
duxerat.! Quis etiam Valerius Palermus protulit (p. 11),
quo teste cin eo ipso Herminiaci loco celebre adhuc extat
Nogarolum oppidum, sui ubi principes eodem et cogno-
mine iisdemque insignibus quibus h«c ipsa apud nos
(amilia sine discrimine utuntur.a Marius Phiielphus solus
gentem Nogarolam fde Teutonicls primoribus indytama
appellat (Libri IsotsBi v. 475).
3 H»c carmina e codice membranaceo s»c. XV. novi-
mus Mutin« in Bibliotheca Estensi asservato, ubi VIII. E. 31
signo notatur. In stemmate gentilicio initio s»culi decimi
quinti loannes Miles Nogarola occurrit, Antonii NogaroltB
ftlius, Angelas frater, Isotas patruus, qui a. 1406 Consilia-
rius urbis Veron« erat, in libro census (Campione dell*
Estimo) a. 1409 cDe Nogarolis Nob. lohannesi vocatur,
LXXXI
demum testc Turresano a. 1414 Venetiis decollatus est.
Quod haud recte se habere ex eis apparet quas Marinus
Sanutus in vita Michaelis SteniVenetiarum Ducis (apud Mura-
toriuffl in Rerum Italicarum Scriptoribus voL XXII. p. 87$)
de eo memori» tradidit: lA* 28 di Dicembre del 141 2
s*ebbe per iettere de*Rettori di Verona, com'era stato
scoperto un trattato, che voleva fare Brunoro dalla Scala
d*entrare in quella Citti, con un Veronese chiamato
GJovanni da Nogarola Condottiere di lance 40 nostro, il
quale gh' voleva dare una Porta della Terra. E preso il
detto fu mandato a Venezia ed esaminato pel Consiglio de*
Dieci, intesa la veritii fu sentenziato, che fosse appiccato
in mezzo alle due Colonne. II quale dimand6 per grazia,
che gli fosse tagliata la testa, e non appiccato. E cos} gli
fu conceduto. E fu eseguito a d} . . . . di Gennaio. E
avanti che morisse, fu veduto che il detto squarci6 una
lettera, e la butt6 via, la quale fu tolta su e letta, e fu ri-
trovato Pordine del trattato. E ii Brunoro gli proffletteva
grandi cose, se aveva reffetto. E i suoi beni come di
ribelle furono confiscati in Camera. Questo era Cava-
liere ; e per merito delfonore che gli avea latto la Si-
gnoria, men6 questo trattato con Messer Brunoro, ch'era
nel campo degli Ungheri. Questo avea ordinato data la
Porta della Cittii d*andar gridando per la Terra Scala»
Scaia. Tamen nella Cronica Dolfina pare [pessime], che
questo trattato fosse nella cittii di Vicenzat. Paullo aliter
de eadem re losephus Tassini (lAIcune delle piu damorose
condanne capitale eseguite in Venezia nei tempi della Re-
pubblicat. Venezia 1866 p. 69) : iBrunoro della Scala, a cui
era stato tolta Verona da Francesco Novello da Car-
rara si studiava con ogni mezzo di ricuperarla dalle mani
della Repubblica di Venezia .... Dopo varii inutili tenta-
tivi .... quando vide awolti i Veneziani in una guerra
coir Imperatore Sigismondo, e venne eletto nel 1412
vicario Imperiale di Vicenza et di Verona .... suscit6
in Verona una congiura . . . ben tosto repressa . . . Poco
IsotA: Nogarolc Opert. I. f
LXXXll
dopo appicc6 novelle pratiche con Giovanni Nogarola
cavaliere Veronese, il quale gli promise di ridonargli in
breve gli aviti dominii .... II Nogarola venuto a Venezia
per meglio ordire il tradimento, Iasci6 scapparsi dalle labbra
alcune parole sediziose contro lo stato, ed allorquando
per le deposizioni fatte contro di lui dal Vicentino Nicolo
dal Nievo, gli sgherri stavano per trarlo nelle carceri,
gli si trovo a dosso una lettera diretta a Brunoro della
Scala, ove a parte a parte awisava quesfultimo dei passi
fatti e da farsi in di lui favore. Sottoposto quindi a
severo esame, finl per timore dei tormenti della tortura
col confessarsi reo, e mediante sentenza del Consiglio dei
X, 29 decembre 1412 venne condannato al taglio del capo
fra le due colonne della Piazzetta di S. Marco, dovendo
un banditore dalla porta delle Carceri fino al luogho de-
stinato al Supplizio gridare ad alta voce il nome ed il
delitto deirinfelicet. Horum relationem confirmant etiam
ea qu» Caietanus Da Re nuper mihi scripsit : tNel Reg.
VIII. delle Investiture della Menaa Vescovile di Verona
(,223 trovasi Tistromento ^ Nov. 141;, col quale il Ve-
scovo di Verona mvestiva Leonardo q. Antonio Nogarola
di parte della dedma di Colognola. Nelle premesse il
detto Leonardo espone che la famiglia Nogarola da tempo
antico, anzi antichissimo, riconosceva quella decima dal
Vescovo di Verona ; che egli stesso ne era stato investito
insieme col frateilo Giovanni li 9. Dic i^ia Della qual
decima, cum sibi ex morte premissi q. lohannis de No-
garolis fratris eius nondum est annus lapsus defuncti nullis
superstitibus heredibus relictis medietas iure successorio
spectet, chiede al vescovo la relativa investitura.i Sed
quod loannes nullis superstitibus heredibus relictis de-
functus esse dicitur, tantum significare videtur sine prole
mascula eum obiisse; nam nulla est causa, cur contra
disertum Turresani testimonium Nostram Nogarolam doc^
trina insignem huius loannis filiam fuisse negemus, licet
Nostra a Palermo et Sansovino inter Antoniam Nogaro-
LXXXIIl
lam, quas circa a. 1^28 floruit et Angelam loannis soro-
rem collocetur. Immo Turresani sententias suffragari vide-
tur, qnod Nostra eodem Turresano teste uxor Antonii
Martinengi, prfleclari in prima saeculi decimi quinti parte
militum ducis uxor fuit et ipse Sansovino cuidam e
gente Martinenga eam nupsisse tradit. Ceterum hic loan-
nes teste eodem Turresano in Elogiis die XXVII. mensis
Aprilis 1404 ab Antonio et Brunorio Scalis equestri digni-
tate donatus est ; quam dignitatem Marinus Sanutus, ut
supra vidimus, a Venetis eum adeptum esse minus recte
mihi referre videtur. In Chronica enim a Biancolinio
(Chiese Veronesi) apud loannem Baptistam Verci (Storia
della Marca Trivigiana e Veronese.Venetiis 1789 vol. XVIII,
yDocumenti p. 87) edita haec legimus : lAdi Dominica 27
Aprile [a. 1404] mess. Francesco da Carrara insieme col
Marchese di Ferrara e li doi fratelli da la Scala ferno
Tentrata de la Cittadela di Verona; e in tal entrata
fomo fatti Cavalieri .... mess. Zuan da Nugarole . .• Ad
hunc autem auctorem sonetos supra laudatos referendos esse
ex eo apparet, quod inter eius sonetos quasdam lAd
Tibaldum de Broillo Missivai legitur, de quo viro no-
bili Veronensi hasc Caietanus Da Re nuper mihi scrip-
sit: iTebaldus de Broylo fu uno degli ambasciatori che
nel 140^ andarono a Venezia per la dedizione di Verona a
quella Signoria (Atti de* Cons. Vol. A f. 2}. — Tebaldus q.
Henrici de Broilo cum fratribus stava nella contrada del
Ponte della Pietra (Campione deU' Estimo 1409). • Alia
ad hanc meam sententiam stabiliendam argumenta fortasse
ex his sonetorum inscriptionibus, quas nunc accuratius
quam antea indicandi copia mihi data est, erui possunt:
•Ad A. D. A.^ — tAd A. d. Al.^ — cSonetus domini
Tomaxi de Cambiatoribus Missiva.^ — cResponsiva loan-
nis de No(garolis).^ — Per lo. de No. Missiva domino
lo. de Sa.^ — tAd Tibaldum de Broillo^. — tPer lo. de
N. de Sa. — tMissiva lo. de N. ad Leonardum.^ —
•Ad Cregorium Comitem de Venec^ — «Responsio d.
Lxxxnr
lo. de SaJ.i — «Ad Leonem Petnmi de Fregasloriis.i —
«Gior. Mtis. de Senenbi.
4 Hic Leonardus teste Turresano CAtherinaoi M«-
nelfliam, Belpetri filiam, uxorem duxit, de quo h»c Paia-
rinus apud loannem Andream Astezatum in pr»fistione ad
EvangelistJB Manelmi Commentariolum de quibusdam gestis
in bello Gallico (Brixim, 1728 p. III) : «Belpetrus q. Zenarii
Campsorts Coilateralis lllustriss. E>ominii Venetiarum Ge-
neralis, qui sine prole decedens duas Filias heredes re-
liquit, quarum una nupsit Leonardo de Nogarolis, et
altera D . . . . (sic codtx) Mauroceno Nobili Patritio Ve-
neioi. Leonardi Nogarol» el Calherin» ManelnuB filius
fuit Belpeims, qui e Maria de Porto uxore Hieron^rmum
suscepit Alium. De quo haec apud Paiarinum leguntur :
«Adesl eliam Belpelrus eius filius, eques auratus magnifi-
cus, qui ei ingenio el (acundia plurimum valet ; Hierony-
mus vero Belpetri filius, adolescens ingenuus multum ve-
nustatis et facundi» habens, priscorum poetarum vesligia
aiiingens, a suorum malorum moribus el vinute el animo
non degenerat.i Videlur autem Leonardus initio sacerdo-
torum ordini se devovisse, tum demum mutato consilio
uxorem duxisse. In ea saltem epislola, quam Isola nostra
IV. Kal. Apr. a. 1418 ad Cardinalem lulianum Cesarini scrip-
sil, rogaiur Cardinalis «ut Leonardi fratris curam patemo
susdpial affedu, quem omnes bene facium iudicant cullui
divino dedicandum essei (similia leguntur in epislola anno
post ad Franciscum Condulmerium Episcopum Veronensem
scripta) et ex Lauri Quirini epistola inter annum 1445 el
1448 ad Isotam Patavii scripta colligimus Leonardum, quem
Laurus optimm indolis adolescentem, optimam operam
optimm philosophim navantem vocat, id temporis Patavii
studio philosophiae, qua postea mirum quantum laudis
adeptus est, vacasse. Eundem Turresanus a. 1452 a Fri-
derico III. Imperatore equestri dignitale omalum esse
refert. Anno 1468, cum Marius Philelphus librum de lau-
dibus Isol« composuil, uxorem nondum amisisse videlur ;
LXXXV
in hoc enim libro haec de eo legimus de tempore quod
inter matris et sororis Isotae mortem intercedit (1461—66) :
•Atque Leonardum Vincentia prisca recepit, Coniugis ut
tutetur opes cumuletque nomismai. Anno demum 1477
Protonotarius Apostolicus dicitur in Officio et Missa
Immaculatae Conceptionis Beate Mariae Virginis hoc anno
Ronue pridie Kal. Maias impressis, et haud multo ante
in Protonotariorum Apostolicorum ordinem eum recep-
tum esse ex his Paiarini verbis colligas: «Fuit etiam
nostro tempore Leonardus eques, lacundus orator, philo-
sophus insignis et divinus theologus, cui nostra «tas non
habuit parem. Mortua quiden) uxore a Sixto summo pon-
tifice [1471—1484] Prothonotarius Apostolicus factus est,
ad dignitatem Cardinalis, si vita longior ei data fuisset,
profecturus erati. Contra quem non licet ad Turresanum
provocare, qui in Elogiis «Leonardum sacrae theologiae
Magistrum et Prothonotarium Apostolicum 144$ • comme-
morat, cum anni nota apposita annum quo Turresanus
primum eius mentionem factam esse invenit, non eum, quo
Protonotarius factus est indicare videatur. Ceterum Csesar
Cavattoni in Isotae vita nov» Dialogi de Adae et Evae peccato
editioni praemissa ex inedito quodam Antonii Turresani opere
in Bibliotheca Urbis Veronae asservato, cui «Veronae Ur-
bis Commentariai est tltulus, Leonardum nostrum non
solum Protonotarium, sed etiam Canonicum Veronensem
fuisse refert. Denique apud Antonium Cartolari («Familie
giii ascritte al nobile consiglio di Verona con alcune no-
tizie intomo parecchie case di lei, a cui s*aggiungono il
nome, la dichiarazione ed un elenco di varie delle pas-
sate sue magistrature ed altre memorie risguardanti la
stessa cixik. Parte prima. Verona, 1854, p. 19^ sqq.) haec
de Leonardo ex antiquis libris census (Campione dell*
Estimo) excerpta leguntur : a. 1456 et 1465 «D. Leonar-
dus de S. Caeciliai, a. 147^ «Leonardus Miles de S. Cm-
cilia», a. 1482 «Leonardus de S. C»ciliai. Sed iam a.
1492 in eius locum «Belpetrum quondam Leonardi» suc-
LXXXVI
cessisse videmus. Quare quae in titulo operis •E>e obiecto
intellectus» a. 1497 Vicenti« editi leguntur : «Liber de
obiecto intellectus a reverendo domino Leonardo Noga-
rolo prothonotario apostolico nobilissimo Veronensi MUtus
MCCCCXCVh vix possunt recte se habere.
S Hieronymus hic Maximiliani Regis Secretarius a Va-
lerio Palermo Leonardi nepos fuisse dicitur, quod nisi
nepos hic fratris filium, non filii filium significat, falsum
esse videtur, cum is qui huius Hieronymi filius a Valerio
Palermo et Francisco Sansovino dicitur Leonardus apud
Turresanum auctorem satis locupletem Hieronymi NogaroU»
unici Antonii Nogarolas Isotse fratris ex Christina Micheli
filius habeatur et Turresanus de uxore liberisveHieronymi
Belpetri filii altum teneat silentium. Huius autem Hieronymi
Antonii fiiiicarmenesscvidcturquod in Marquardi Freheri
Scriptoribus vol. II. p. ^oi — 10| ita inscriptum legitur : «Hie-
ronymi Nogaroli Comitis ad Sacratissimum Maximilianum
Ccsarem semper Augustum pro Viccntinis oratio habita»
(a. sine dubio 1509). Confer etiam Chuonradi Peutinger
Augustani lurisconsulti epistolam «ad Magnificum et Gene-
rosum Hieronymum Nogaroli Comitem Sacrae Cms. Maie-
statis Senatoremt pridie Kal. Martias a. MDXV. scrip-
tam et Augustanse lomandis editioni a. 1515 vulgatse
prttmissam. Ex qua hsec exscribere placet : «lomandem
itaque ipsum et Paulum ad te primum mittere volui, quem
amo plurimum, cum optimarum artium (a quibus nunquam
alienus fuisti) studiosum, tum rerum agendarum usu non
minus insignem quam fide memorandum. Huc accedit
quod qualem de me habeas opinionem nulli potest esse
dubium, cum quid feceris appareat. Cum enim filium tuum
Leonardum adulescentulum et ingenio prestantem et in
literarum studiis maiores quam pro aetate progressus ha-
bentem, quem unicum melioris sexus habes, mihi credi-
deris, e: cum tu esses Veronae, filius vero mecum Augu-
stc, tamen illi bene consultum esse et ad mores et ad
c«tera necessaria iudicaveris, declarasti tu quidem untum
LXXXVtl
te mihi tribuere quantum fortasse ego nec agnosco nec
postulo, tali tamen opinione tua ac iudicio facere non
possum quin et mihi gaudeam et tibi debeam.» — De
Hieronymi Nogarol» erga Maximilianum Imperatorem
studio nonnulla leguntur apud Emanuelem Cicogna, Dalle
Inscrizioni Veneziane VI. p. 240. 241.
^ Leonardi Nogarolas sepulcrum Tridenti in Ecclesia
Cathedrali ad sinistram per principalem portam intranti
erat vel fortasse nunc quoque est (conf. Michaelem
Angelum Mariani iTrentOi 167^ p. 67). De quo h»c
loannes Chrysostomus Volano inter alia ad familiam No-
garolam spectantia mense Decembri a. 1776 ex Tridento
nescio cui Comiti Nogarolae scripsit, quorum notitiam
loannis Baptistae Caroli Giuliari humanitati debemus : cll
Mausoleo di pietra non lisciata ^ buona parte coperto
dallo schienale di una banca. Pure vi ho letto nel mezzo
questa inscrizione : Ltonardo Nogarola ComiU, Ferdinandi
Regis a Consiliis, Suprmo Prindpum Cubiculario, TirgesH
Prarftdo^ ac Legationibus muHis maximisque hononfice per-
functo, Coniugi optime merito, Ursula Deifi Uxor et FUii
nuestiss. pos,9 Uxoris nomen a Volano male lectum In
lapide De Ofis scriptum esse olim suspicatus sum Turre-
sani testimonio permotus, qui Leonardi uxorem Ursulam
de Ofis de Certael fuisse refert. Sed bene me monuit
Alexander Comes Apponyi eam Ursulam ex nobili gente
Hungarica Derssfy de Zerdahely fuisse, de qua conferen-
dus est Ivan Nagy in Tabulis Genealogicis nobilium Hun-
garias propaginum (MagyarorszAg Csal&djai. Pestini i8$8,
vol. III. p. 286).
7 De opere aliquo Ludovici quod aliunde nondum
innotuisse videtur haec lo. Chrysostomus Volano in notis
supra laudatis scribit: ^Ludopid Nogarolae Comitis Veronensis
in Meteorobgica Alexandri Commentaria. Prafatio ad Reperen-
dissunum ac lUustrissimum D. D. Bemardum Clesium SS.
Romana Sedis Cardinalem Episcopum et Prindpem Tyiden-
tinum. Comincia : Multce quidem D. O. M. munen. Fu da
LXXXVIII
me veduta nel Casteilo Vescovile di Buon Consiglio in
Trento scritta a mano in foglio di pagine cinque. In etsa
dice il Conte, che ha tradotto nel Latino i mentovati
Commentari, e che poc*anzi fu qui in Trento allora quando
vi si trov6 Ferdinando Re de* Romani. Altronde so, che
tal Re fu in Trento li 12 Settembre del i$?6 e che il
Vescovo Clesio fu creato Cardinale nel 15^0 jdie XIX.
mensis Martii] e mori nel i$|9.»
* Confer Valerium Palermum p. 17 : «En longe pro-
spicienda primum est cultissima illa foemina Antonia, lu-
fredi magnanimi viri f)lia, qu«B monim elegantia, pudicitia
et humanioribus litteris mirum modum exornata dignam
se praestitit, ut Saluatico Bonaconsae (tic) nepoti tunc Man-
tusB principis nuptui traderetur.i Quas Sansovinus in hunc
modum exomavit fol. 152: «Conciosia che si esalta il
nome di Antonia, dottissima et veneranda Signora, la quale
fu moglie di Salvatico Bonacolsi, nipote di Passerino
Principe di Mantova Tanno 1^8. Costei belladi persona,
ma vie pi6 bella d'animo et d*intelletto, quasi a gara dei
piCi letterati deiretli sua volle profondarsi nel sapere :
onde divenuta in breve tempo eccellente, cominci6 il suo
nome a volare per le bocche di dotti et ad esser tenuto
da loro in pregio : con tanta sua gloria, ch'ella fu ripu-
tata omamento non solo di Verona ma di Mantova an-
cora.« Sansovinum exscriptum videmus in «Teatro delle
Donne Letterate . . . del Sig. Francesco Agostino della
Chiesa» (Mondovi 1620 p. 81), nisi quod post tccelUnte
additur in UitU U doUrinc Ceterum teste Turresano «An-
tonia uxor Seluaggi Bonacorsi» inter novem Gufredi (ali-
ter Siginfredi) Nogarolas liberos natu minima fuit.
9 Quod ad Antonii Nogarolse liberos attinet, de loanne
Nogarola iam dictum est, de Elisabetha et Leonardo sta-
tim dicetur. De Anna autem hsec lo. Chrysostomus Volano
scribit : «Anno 1412. die 22 Octob. in Castronovo Vallis Laga-
rinae Magnificus et Cenerosus Miles atque Comes Dominus
Guillelmus Advocatus de Amatia Comesque Kirchpergi
LXXXtX
sibi desponsavit in uxorem Spectabilem et Generosam
Dominam Dominam Annam de Nogaroiis filiam quondam
Spectabilis et Egregii Militis Domini Antonii de Nogarolis
de Verona, habentem dotem duorum milium ducatorum
boni auri et iusti ponderis, eique donavit titulo Morgen-
gab propter nuptias mille ducatos boni auri et iusti pon-
deris.» De alia Lucia, non de ea, quam Turresanus An-
tonii filiam esse dicit, nonnulla leguntur apud Franciscum
Agostino Della Chiesa (Teatro delie donne letterate. Mon-
dovi 1620 p. 21$): iD/ Luda Nuogarola 1550. Lucia
Nuogarola nobilissima Veronese, dalla cui famiglia quasi
che da un cavallo Troiano sono usciti infiniti valorosi
Cavaglieri e molte saggie matrone, essendo allevata dalla
madre negfhonorati essercitii donneschi, non contehta
d*essercitar le sue gentiiissime mani et impiegar il suo
divino ingegno in far artificiosissimi intagli e iavori d*ago,
che da se stessa postaci al studio delle lettere divenne
dottissima, si che hebbe ardire di mandar fuori alcune
sue compositioni». Quas verbistantum mutatis etiam apud
Ambrosium Levati (Dizionario Biografico-Cronologico . . .
degli uomini illustri. Mediolani 1821), Ludovicum Federici
(Ritratti di alcune donne Veronesi che si distinsero o si
distinguono negli studi e beirarti con aggiunta di varie
poesie delPAbate Luigi Federici. Verona 1826) et apud
Boccardium (Nuova Enciclopedia Italiana Ed. VI. 188)
Torino), leguntur : tNogarola Lucia, che visse nel XVI.
secolo riusci ecceliente nei lavori dell*ago; e non paga
di questa gloria si applic6 ailo studio delle lettere e dive-
nuta dottissima public6 alcune pregevoli composizioni.»
Nonne de Lucia Alegri, Caroli Nogarole uxore hic agitur,
qui a Comite Francisco Nogarola in Castro Azzani inter-
fectus est?
^ Confer etiam hanc Volani notam: i Angela Nogarola da
me si ranunenta nella Biblioteca Tirolese perch^ fu moglie
di Antonio Conte d*Arco . . . Ambrogio Franco Archese,
che naque nel 1559. e mori i'an. 161 1, in MS. Gencabgia
xc
OO. Arcinsium la dice figliuola di Antonio Nogarola, e
moglie di Antonio II. flglio di Antonio I. d*Arco. Nella
tavola poi delle parentele della Casa d'Arco dando o
ricevendo donne soggiunge il medesimo Franco, che fu
figlia di Niccotd scrivendo : l ConU NuogamoU di Vtrona. An'
tomo //. /. di Antonio ebbe Angtlafigiia di Nicolb Nuogaruola
1425 . . . Ella certamente morl avanti li 27 d'Aprile 1447,
poichi nuUa dicesi di essa nel testamento, che in tal
giomo fece e public6 in Arco il di lei manto Conte An-
tonio pochi giomi avanti che finisse di vivere morto
essendo il primo di Maggio del medesimo anno 1447,
dopo di se lasciando fiiiot et fiiias.w Hunc Antonium a.
1427 Brixi«, a. 1428 Veronss Secretarium Pr»toris fuisse
Remigius Sabbadini per litteras mecum communicavit.
Ceterum quo anno Angelam in matrimonium duxerit haud
constat, nisl quod supra vidimus hoc factum ab Ambroaio
Franco a. 1425 assignari, cui fidem habere possumus, cum
unicum quod contra stat Antonii Turresani testimonium
non ita accipiendum sit ac si a. 1)96 Angelam iam Antonii
de Arco uxorem fuisse affirmare voluisset.
" De hoc carmine quos Carolus Yriarte in libro i Ri-
mini. fetudes sur les lettres et les arts k la cour des
Malatesu» inscripto (Parisiis 1882) p. 65. 67. n? errores
turpissimos protulit, iis refutandis supersedeo.
™ Hoc carmen ab Angela Vicenti« scriptum esse
manifestum est, et Vicentiam incoluisse etiam alios Noga-
rolas satis constat. Sed vix potest dubitari, quin Veron«
stabilem sedem habuerit, quam urbem etiam pater et Leo-
nardus frater incolebant. Etiam in carminum inscriptioni-
bus semper Veronensis, nunquam Vicentina nominatur.
^ De lacobo Scrovigno confer Bemardinum Scardeoni
in iibro tOe antiquitate urbis Patavii et daris civibus Pa-
uvinis» Basilese a. i^toedito p. 333 : «Celebratur quoque
ex eadem familia Petrus et Henricus alter et lacobus
Scrovinii Carrariensium copiarum duces, viri strenui atque
magnanimi, qui in gestis Francisci Carrariensis senioris
XCl
summa cum laude memorantur.t Item lacobum Salamonium,
qui in •Urbis PatavinaB Inscriptionibusi (Patavii 1701)
p. 260 hsec de loco, in quo familia Scrovignorum sepul-
crum gentilicium faciendum curavit: iVendita est . . .
Henrico Scrovinio, qui pro eripienda anima patris sui
Reginaldi . . . a poenis purgatorii phanum pulcherrimum
asdificavit [a. i|6|] et picturis Zotti excellentissimi picto-
ris exomavit, censu abunde dotavit et B. V. Annunciat»
dicavit. Postea idem pr»stitum est a Petro et lacobo
Scroviniis atque inde Scroviniorum bonis publicatis [quod
a. 1^90—1^92 factum est, cf. Cittadella, Storia della Do-
minazione Carrarese in Padova. Patavii 1842 p. 202. 241]
huius loci ius ad Nicolaum Savanarolum pertinuiti. laco-
bum Scrovignum a. 1^70 a die XV. Sept usque ad diem
V. Oct. patris Ugolini urbis Belluni Prttfecti vicem su-
stinuisse, e Francisci de Carraria litteris a lo. Bapt. Verci
(Storia della Marca Trivigiana e Veronese. vol. XIV. Doc. p.
$$. 56} editis elucet; a. i|8oteste libro qui •Cenni storici
delle (amiglie di Padova (Padova i852)i inscribitur (p.
106) eum adhuc vixisse A. GIoria,v. cl. mecum communicavit.
Ab hoc lacobo diversus est alius lacobus Scrovignus, qui
traditionis crimine accusatus a Decemvirorum Collegio die
XV. Octobris a. 14^9 in exilium missus est (Cicogna 1. I.
III. p. 487. 561). Idem Scardeoni in libro supra laudato
p. 2H* 162 initium epistole, qua Lombardus Sericus
librum suum •De laudibus aliquot foeminarum gentilium
aut litteris aut armis illustriumi Magdalenae Scrovignae de-
dicavit, affert, ex qua Magdalenam bonis litteris summopere
favisse colligitur. Denique in Emanuelis Cicogna Inscriptio-
nibus Venetis (vol. II. p. 4^ et VI. p. 857) Magdalenae te-
stamentum die XXI. mensis Maii a. 1421 scriptumaffertur
in eodemque opere (I. 289) e libro quodam inedito loan-
nis Antonii Muazzo patricii Veneti •Patritiorumi inscripto
a. demum 14^9 defuncta esse perhibetur. Num Francisci
Manfredi nobilis civis Patavini uxor fuerit, ipse Cicogna
non audet pro certo afBrmare.
XCII
M Confer Georgiuin Voigt in altera libri qui •Die
Wiederbelebung des classlschen Alterthumsi inscribitur
edKione I. p. 505 sqq., II. p. 18 sqq., qui Antontum
Luscum a. 1^88, quo Scaiigeri Veronam amiserunt, Vefo-
nam reliqutsse et primo Rorentiae, tum Neapoii, Patavii
(inde ab a. 1)90), Mediolani (inter a. 140^ et 1406), deni-
que Rom« (inde ab a. 1406) vitam degissse et a. 1441
obiisse narrat.
*i De Matthaeo de Aurelianis confer praesertim qu»
Paulus Calvi (Biblioteca e Storia di quei scrittori cosi della
Cittlt come del Territorio di Vicenza che pervennero fin
ad ora a notizia del P. F. Angiol Gabriello di Santa Mftria.
Vicenza 1772. vol. I. p. iii sqq.) et Comes Mazzuchelli
(Scrittori d*Italiavol. II. p. 127 j) scripserunt. Fuit is Se-
cretarius Alberti Marchionis Estensis et ab urbe Vicentia
orator ad loannem Galeatium Vtsconti primum Mediolani
ducem missus a Venceslao Imperatore magno honore
habitus est. In codice Riccardiano praeter epistolam ad
Angelam de Nogarolis missam extat Carmen ad Antonium
de Arisiis scriptum Viqueri« nonis Decembris i ^87 et aliud
Carmen ad Pasquinum de Capellis datum Viquerias III.
Nonas Decembris 1187.
^ Confer Paulum Calvi in opere supra laudato vol. III.
part. II. p. io| : t Del milletrecento novanta Nicol6 Facino
era uno dei saggi o sapienti cio^ deputati della Cliik
[Vicentia] : Nicolao de Fadno simUiter gapienU dicti comumt
etc, (Archivio Torre)i.
^ Confer Valerium Palermum p. 16 : «Quid vero de
te Angela, et vero coelestis Angela, dicam^ Tu nomine,
ingenio ac eruditione non humana insignis, divino quodam
spiritu afflata donum illud deorum maximum es assecuta,
ut inter illustres poeticae professores adscriberere : qua
ope non res inanes aut humiles tractare, sed tua tanttim
virtute dignas (deonim quippe facta) divinis carminibus
decantare studuistit. Tum Franciscum Agostino Della
Chiesa, qui in Theatro feminarum litteris insignium (Teatro
XCIII
delle Donne Letterate . . . Mondovi 1620. p. 74) haec
de AngeUe laudibus, quam Philippuni Bergomensem se-
cutus circa a. 1460 floruisse refert, protulit : i Fu piace-
vole, modesta, e piena di celesti costumi, e principal-
mente d*una rarissima honest^, la quale 6 il vero oma-
mento delle gentildonne, et k tanti ornamenti aggiunse le
lettere, nelle quali fu stimata un oracolo : mostrava ne'
suoi ragionamenti una grandissima eruditione neir addur
essempi, dava segni d*haver veduto tutti i librl, e nel ren-
der le varie ragioni delle cose faceva testimonio d'haver
dato opera k tutte le sclentie. Dilettosi molto dclla scrit-
tura, e piCi volte distese in versi i divini Misterii, et in
ogni qualiti di poesia (mirabil cosa in una donna) scrisse
Egloghe con si raro artiflcio, che senza ingiuria pu6 ca-
minar del pari con le Corinne, 6 Salfe antiche poetesse.i
^ Valerii Palermi et Francisci Sansovino errorem, qui
Nostram Nogarolam inter Antonias et Angelce tempora
floruisse tradunt, iam supra notavimus Antonii Turresani
testimonio fldem habentes, qui tNostram uxorem Antonii
Martinenghii unicam loannis NogaroU» progeniem nomi-
nat. Atque etiam Sansovino Nostram cuidam de gente
Martinenga nupsisse tradit f. 152 : lEt non molto dopo
(post Antoniainj visse Nostra chiarissima nelle dottrine
maritata nella famiglia Marttnengadi Bresciat. Idem fol. joi
plura de Antonio Martinengo celebratissimo $»culi decimi
quinti militum duce narrat. Erroris fons Valerius Palermus
est p. 17 : «Succedit | Antoniae] foeminarum princeps Nostra,
Nostra (inquam) nomine, rerum dignitati potius quam no-
minis innlxa : hasc ita in literarum studiis profecit, ut quam
huic pr»ponas aliam, non facile invenias.» Denique Fran-
ciscus Agostino Della Chiesa (I. I. p. 257), qui nihil nisi
ea qusB Sansovino ad Nostrae laudem dixit attulit anno
1)40 eam adscribit.
^9 Apud Turresanum Laura uxor primum Christo-
phori Peregrini, deinde Nicolat Troni esse dicitur et in
testamento matris Blancae Bonromete a. 1457 condito re
i
r
/
1
I
XCIV
^ vera uxor Christophori Peregrini nominatur. Anno 14^8 iAin
; Christophori Peregrini uxorem eam fnisse e Damiani
Burgi litteris die XX. Augusti a. 14^8 ad Isotam scriptis
' colUgo, in quibus de tChristoforo Peregrino tuot una cum
' Nogarolis Venetiis degente flt sermo. Ab hocnon videtur
I diversus esse Christophorus ille Peregrinus, cui Ludovi-
• cus Nogarolaa. 1481 omnia e testamento fiacienda commisit.
Quamquam primo marito defuncto Laura Nicolao Trono, qui
a. 1471—7^ Venetiarum dux fuit, nupsisse dicitur. Confer
anonymum de doctis NogaroU» familise feminis auctorem,
de quo infra plura dabo : til qual [primus maritus «Cri-
'f stoforo Pellegrini della illustre fiuniglia Veronesei] morto
fu menata a moglie da Nicol6 Tron Doge di Venezia . . .
J Dir6 di Laura, che la sua pietli verso i poveri suonava
in ogni labbro ; gl'lnfermi trovavano il maggior loro ri-
storo nelle frequenti- visite, che a loro regalava; era
pronta ai loro bisogni, ed era giomo per lei beato quello,
^* che il loro miglioramento indicava rendendosi soddisfatto
il nobile di lei cuore, che a tante fatiche, cure e spese
la consigliava a pr6 dei miseri. Divenuta poscia nel 1458
i moglie di Nicol6 Tron Doge di Venezia non cangi6 punto
• costumi e pratiche, nt la vaniti resela orgogtiosa, poichi
i senza mancare ai doveri che tale alta dignitii circondano
^ di molto si compiaceva, che tempo le rimanesse per adem-
^ pire i moti del suo cuore al bene pubblico degli indigenti
l ed oppressi piissimamente rivolti.» At nunquam Nicolao
Trono Venetiarum duci nupsisse Lauram rectissime contra
Hieronymum Della Corte (Deiristorie della citt4 di Verona
) Venezia 1744 III. p. 97), Scipionem Maflei (Ver. Illustr. II,
', III. p. 97) et Giaxich (Opuscoli Pinelliani III) contendit
I Emanuel Cicogna (Dalle Inscrizioni Veneziane VI. p. 646),
ubi Alideam Morosinam, qu» a. 1424 Nicolao Trono nupsit
• et anno demum 1478 defuncta est, unicam Nicolai Troni
uxorem fuisse demonstrat : «lo sono indotto a credere
I che una sola moglie egli abbia avuto, cio6 Alidea, pokhi
Tautentico libro Nozze, esistente nella Marciana, non
X
xcv
registre fflenomamente il primo maritaggio di Nicol6 [qui
Luc« Troni filius fuitj con la Nogarola, e quando registra
aU*anno 1424 quello con Alidea, non pone la solita indi-
cazione al margine V. (cio^ vedovo}, cosicch^ comparisce
essersi NicoI6 amfflogiiato allora per la prima volta. Temo
di qualche equivoco di nome . . . E infatti negli alberi del
Cappellari trovo Nicolb f, di t^lo q, DoauUo Thon, esseni
ammogUaio in Laura di Leonardo Nogarola nobUe Veroneu e
avere avuto due ligliuole una in Francesco Grimani, raltra
in Pietro Barozzi, e ci6 circa la meik del secolo XV., ma
nemmeno questo Nicold Tivn f. di Bwlo apparisce daile
dette Nozze essersi ammogUato con una NogaroUut Cautius
quam Anonymus ille de altero Laura marito prater Tur-
resanum loquitur Franciscus Sansovino fol. i$j: cLaura
sorella di Ginevra e moglie di Nicol6 Trono nobilissimo
gentilhuomo vinitiano, percioch^ di vivacissimo spirito
aspirava con assiduo studio a sopravanzar la gloria delle
sorelle, come colei che riputava per vero omamento dell*
animo nostro le bellissime lettere, quando da quelle se
ne trahe quel vero frutto, che ne conduce con sicurezza
ai nostro ultimo fine. Onde accompagnando la dolcezza
deUo scrivere col profitto della sacra scrittura eccitava se
medesimo ad honorate e christiane opere. Conciosia che
oltre aUa dottrina, dicono che hebbe grandemente a cuore
Topere di misericordia, et visitando spesso gli infermi et
porgendo sovegno a poveri non lascio mai cosa a dietro
che s'appartenesse a religiosa e pia gentiIdonna.t Sanso-
vinum Hieronymus Della Corte (E>eU'Istorie della cittiidi
Verona. Venezia 1744. III. p. 97} expilavit, quem Ambro-
sius Levati (Dizionario Biografico-Cronologico . . . degli
uomini iUustri. Mediolani 1821. III. p. ^i) exscripsit: •. . .
fu di vivacissimo spirito ed omata di bellissime lettere, e
massimamente sacre et scrisse molte cosc assai dotta-
mente». Confer etiam lacobum PhiUppum Tomasinum
(Elogia . . . Patavii 1644. p. M)j • iSororibus hisce me-
rito accensetur Laura, Nicolai Troni patricii Veneti uxor,
XCVI
ad «fnulationem domcstlcam religione ct pictatc in egenos
clarissima. De iis venuste Carolus Pintus:
G«nevr« Af Uu« ctt, Laora ctt b«B« comfU T«li«,
Virgine« EaphnMync ctt cltera Itota conuu*
*o De lulia Nogarola hasc leguntur apud Valerfum
Palcrmum p. i8: iSed quid ego vetustiora consecter,
cum aetate nostra una extiterit lulia Nogarola, istius quem
lugemus comitis [Ludovici Nogarolas] amita, in qua omne
mulierum Nogarolarum decus eluxit ? non ob id tantum quod
perpetuam virginitatem inter vestales sit professa, quod
fuit Nogarolis mulicribus usitatissimum ; sed quod Philo-
sophi» et Theologiae studio delectata doctissimls su» ft^
mili« viris se simillimam reddidit.t Confer etiam Fran-
ciscum Sansovino f. 15 p iGiulia con molti omamenti di
Filosofia e di Scrittura Sacra, de quali prevalendosi a be-
nefitio deiranima sua, si rendi monaca di S. Chiara, dove
fini II corso della vita cosi santamente che fu tenuta et h
chiamata Beata.t Franciscus Agostino Della Chiesa autem,
qui haec ad verbum pasne descripsit (p. 176) luliam circa
a. 1490 vixisse dicit, non male. Denique in Bibliotheca
Urbis BrixisB ineditum extat •P. Donati Advocarii in Do-
mini Coronas Spineae Agone ad luliam Nogarolamt opus,
de cuius auctore hasc apud Sdpionem Maffei in Verona
lllustrata (II, 111. p. ip) leguntur : iDi Pier Donato Awo-
gario o sia Awogadro abbiamo alle stampe un ragione-
mento dcgli uomini illustri della Patria, e il racconto delle
prima instituzionc dcl Monte di Picti, e un Orazione al
Cardinal Comaro nostro Vescovo : il Torresani nomina
ancora un suo discorso de origine gentis Ri^\onm.9
31 Antonius Cappelli, BibliothecSB Mutinensis Vice-
bibliothecarius doctissimus, mihi rettulit Catherinas Noga-
rolae (cAlla Magnifica Signora Caterina Nogarolai) d^i-
catum esse opus ineditum, quod Hieronymus Calderari a.
1566 de luxuria conscripsit, in quo etiam Catherinas sone-
tus Italicus legitur. In tabulis genealogids apud Turrea»-
num duas Catherinas e famitla Nogarola drca medium
f >•
XCVII
saBculum decimum sextum vixisse videmus, Catherinam de
Caballis, Ludovici Nogarolas, Galeotti fllii uxorem et Ca-
therinam Peregrinam Frandsci Nogarolae, qui eiusdem
Galeotti fllius erat, uxorem.
** Antonius Turresanus Leonardi Nogarolae uxorem,
Isotae matrem, Patavinam vocat, quam Borromeam quidem
sed Mediolanensem fuisse contendit anonymus ille auctor
qui hoc saeculo ineunte feminarum doctarum e familia Noga-
rola vitas describere aggressus est, sed hoc opus, quod nunc
apud lo. Bapt. Carolum Giuliari asservatur, ad flnem non
perduxit.Huius praecipuus fons tabula quaadam genealogica
minus accurate scripta fuit, de qua hasc apud eum legun-
tur : cQuesto libro fu compilato da Anonimo Autore, che
ricoverato dalla famiglia Nogarola e fattosi creatura d*uno
personaggio di quella famiglia pens6 di mostrarsi a lui
grato coiresporre i fatti illustri di quel sangue mediante
un diligente raccolta ed una piena di cognizione ottenuti
dagli Archivi particolari di quella e di altre prosapie.
E per convalidare legalmente tutto quello che asserisce,
produsse innanzi al Notaio Giovanni Matteo Ventretti i do-
cumenti comprovanti la veritli dei fatti. Nelle ultime pa-
gine awi Tattestazione del Notaio in data 14 Agosto 1734
e sotto avvi la vidimazione del Pretore e viceprefetto di
Verona, Gerolamo Polani.i Huic operi fldem tribuens ma-
ximam haec ille de Blandi Nogarola scribit : cL^antico MS.
che conservo appresso di me, intitolato Nobilium de No-
garolis Genealogica Descriptio, assicura essere Milanese
questa Borromea. Questa asserzione pare fondata, perchi
in seguito si leggc, che Leonardo avea molti negozii in
Milano ed essergli stata conferita in dono da Galeazzo
Vlsconti la Giurisdizione del vicariato di Colognola ; quin-
dt e presumibile che legato dagU affari alla Cittii di Milano
abbia conosciuta e poi sposata Bianca, mentre nella sua
vita non si scorge che mai abbia veduta Padova, nh rela-
zione di sorte abbia colk incontrate. Nessuna prove offre
chi dice Bianca Padovanai. Neque in egregio sane opere,
Isoue NogwolK Optra. 1. g
XCVll!
in quo Pompeius Litia aliique nobilium Italiae familiarum
genealogias composuerunt (cFamiglie celebri Italianei»), in
descriptione genealogtca familias Borromeae de Santo Mi-
niato uUam Blance memoriam repperi. Nihilominus ut
spreta etiam Littee auctoritate Blancam ex hac familia ortam
esse contendam eo adducor, quod Blanca in testamento
a. 1457 conscripto se Borromei de Borromeis filiam dicit,
qui sine dubio idem Borromeus de Borromeis ditissimus
illorum temporum vir est, qui patre Philippo a. 1^70 se-
curi percusso Mediolanum aufug^t, unde Patavium rursus
accitus sed iterum expulsus rursus Mediolanum se con-
tulit, quam urbem ab a. c. 1^87 usque ad a. 1407 incole-
bat, quo anno Patavium reversus a. demum 1422 Venetiis
supremum diem obiit. Haud improbabile igitur nobis quo-
que videtur, Leonardum Blancam Mcdiolano domum ab-
duxisse. Eaautem Borromeorum stirps, quee ut ab ea qu»
Patavii consedit distinguatur proprie Mediolanensis dicitur,
a Vitaliano Vitalliano Margarethae filio Borromei nepote
oriunda est, cui a Mediolanensium Duce anno demum
1416 ut Borroffieonim nomine insignibusque uteretur con-
cessum est.
*i Hoc ex Blancae testamento die XXIV. Martii a.
14^7 scripto elucere videtur, quod religiosi cuiusdam viri
manu scriptum est, quia ipsa Blanca cnon sapea scriveret,
quamquam eo tempore quo testamentum fecit csana per
la Dio gratia del corpo e del intellecto» erat.
H De Antonio Nogarola h»c testimonia e libris census
ab Antonio Cartolari I. I. citantur : «14^ Nob. Miles D.
Antonius cum fratribus et matre de S. Caecilia. — 144?
Spectabilis Miles D. Antonius cum fratribus, uxore et
matre dc S. Caecilia.» Militis insignia teste Turresano in
Elogiis pridie Kal. Octobres a. 14^ a Sigismundo Impe-
ratore in arce Pisceriae accepit. Primae eius uxori, quam
post a. I4H duxisse videtur, Leonorae de S. Bonifacio
nomen erat, eadem paucis annis post defuncta a. 14)8
Contensiam de S. Georgio seu de S. Sebastiano uxorem
XCIX
duxit ; Damianus Burgus enim in litteris die secundo
lanuarii et die XXI. Noveinbns a. 1419 ad Isotam scriptis
Antonio fratri et eius amantissimas coniugi se commendat,
quam Contensiam fuisse ex eiusdem litteris die V. Maii
1419 cktis elucet, in quibus Contensia Isotte glos nomi-
natur. Et cum idem Damianus tn epistola, quam primo
loco hic laudavi, Antonium Venetiis clavo Cupidinis fbcum
esse scribat, fortasse coniecturam hinc capere licet, Anto-
nium haud ita multo ante uxorem duxisse. Cetenim etiam
in libro census a. 1456 viciniam (contrada) S. CsBciliae
eum una cum uxore incoluisse legimus, quae cum in libris
censusa. 146$. 7) etS^ iam non nominetur, inter a. 1456 et
I465defunctaessevidetur. Porro Antonius Nogarola, quem
inter a. 1486 et 1492 e vita migrasse compertum habemus,
teste loanne Antonio Verza in libro, qui € Veronensium Ci-
vium nofflina qum in Comitiis Mag. Consilii ac in Ofliciis
MagnificfB Civitatis reperiuntur» inscribitur et adhuc ineditus
in tabulario Urbis Verone asservatur, a. 14M Consiliarius
Civitatis erat, a. 145 1 publicus orator Venetias missus est,
a. 1464 Elector Domus Sanctc Pietatis erat, denique a.
1486 Venetiarum Duci nuper electo Augustino Barbadico
gratulaturus orator Venetias missus est.
*s De Ludovico Nogarola hasc Caietanus Da Re e
Verza et e libris census exscripsit: A. 1455 Consiliarius
Civitatis erat, a. 1457 Pascali Malipetro, a. 1462 Christo-
phoroMauro, a. 1471 Nicolao Marcello Venetiarum ducibus
publico nomine gratulabatur, a. 1471 cpro renovanda
(idelitate erga Serenissimum Prindpem ad Rev. Lauren-
tium Zane Episcopum Veronae» (debebat dicere Patriarcham
Antiochenum, conf. Agostini 1. 188), a. 1476. 77. 8) Venetias
ob varias causas orator missus est, a. 1469 Gubemator
Sancti Montis Pietatis erat. A. 1456 cum matre et uxore
vidniam S. Caedlie incolebat, a. 1465 cum muliere apud
S. Michaelem ad Portam habitabat, ubi usque ad mor-
tem, quam a. 148^ obiisse videtur, sedem habebat.
Teste Turresano in Elogiis a. 1452 a Sigismundo Impe-
r
^
;
I
}
I
I
i
E
r
mion Veneiits miliUria InsignUi accepit. Bius liberos hi
tabule geneelogica apud Turresenum enumeratos lector
imreniet. Plaeet tamen pauca annotare qum Gaietano Da
Re accepca refero. Ramuuulia quidam Nogarola quondam
Antonii fllius a. 1492 Consiliarius Civiutis erat, qui fortasse
alitts atqae Ralmandus Ludovicl fllius habendus est, nisi
errasse Turresanum et Ralmundum non Ludovid sed
Antonii fllium Aiisse putes, quod vel ideo probabile mihi
â–¼idetur, quod in Ludovid testamento a. 1481 (acto ex
omnium liberomm qui apud Turresanum extant nu-
mero prmter Vincentium eo tempore fortasse non iam
snperstitem, solus Raimundus non nominatur, et Raimun-
dos Antonii flUos, qui e llbro census innotuit apud Tur-
resanum non recensetur. — OakoUuif alter Ludovid fllius,
a. 1490 et 93 Consiliarius Qvitatis, a. 1490 Provisor Lanifldi
erat, a. 1491 et 150T orator publicus Venetias missus est,
a. 1495 et 1509 Dector Sanctm Domus Pietatis, a. 1496
96, 1500» 1502, 4. 7. i|. 15. 17. 19. 24. 26 Gubemator
Sancti Montb Pietatis entt, a. 1501 Leonardo Lauretano
qaod Dttx Venetiarttm electus est pubUco nomine grstu-
labatur, a. 1521 pro renovanda fldelitate erga Serenissi-
mum Prindpem missus est. — Bartholomaam Ludovici
flliam, Hieronymi de S. Sebastiano uxorem, Ludovicus No-
garola Galeotti fllius in Dialogo, qui tTimotheus sive de
Nilot inscribitur (Venetiis 1552) tfeminam lectisstmamt et
•ab ineumemtate litteranim studiisapprime deditami vocat
Nonnulla e Ludovld testamento supra laudato excerpta
eaque satis mendose scripta extant in libro quodam tStampa
Co: Ferdinando Nogarola contro Co: Isotta Nogarola
Pupilla allaudot inscripto et Veronm a. 1758 edito, de
quo infra (in annot. 71) plura dabo. Quorum apographum»
quod hic inserere placet, Caietano Da Re debeo.
Testamento di Lodouico Nogarola — 1481. 14 LugUo.
Item reliquit, et legauit Jure institutionibus Nobilibua
Adolescentulis, et Minoribus D. Zeneurm, Isottm, Caa-
sandrm, Ittlim, Albm, Blancm et Bartholomem Filiabat
;»•'
Cl
suis legitimis, et naturalibus ex dicta D. Clarm, et cui-
libet earum cum nubere contingerit, eas et quamlibet
earum dari debere pro Doctibus suis Ducatos sexcentos
Auri boni, et justi ponderis pro quaque, et pro cuilibet
Dote de bonis suis, et Htereditate quam tamen Dotem,
et summam sexcentorum Ducatorum pro quaqute augere
possint comunis suis infrascripti usque ad Ducatos mille
Auri, si eis placuerit, et quam Dotem augere maluerint
similicer unicuique earum reliquit, et legauit pro denarijs
quando nupserint Ducatos ducentos Auri boni, et iusti
ponderis ; Qute etiam denaria arbitrio Gommtssariorum
augeri possint, si vero aliqua ex eis, aut omnes quod
Deus auertat ante Matrimonium decederit, seu decederent
in infrascriptos Heredes remaneant. Tunc Legata ipaa,
seu Legatum decedentium cui decedentls si causa Testa-
menti facionem habent, et intestate, vel intestate decede-
rint. Si vero Testari voluerint, et potuerint de trecentis
tantum Auri ante Matrimonium ipsum testandi &cultatem
habeant residuo Legatorum Hteredibus remanente ; Si
autem Religionem quam Matrimonlum aliqua,
vel aliquts effectuauerint, et Monasterium ingredetur, aut
ingrederentur tunc ingredienti, vel ingredientibus cuilibet
tantum trecentos Aureos Legati, et Institutlonls Jure rell-
quit. Sl vero Neutrte, et duobus elligerint, aut elligerit,
et juris Genitrlcts, vel Fratribus Infirascriptls habttare
voluerint, tunc eis, et culllbet eanim eodem Jure Legati,
et Institutionis reliquit Victum, et Vestitum condecenter,
et honorific^ apud eos in Domo eorum Fratrum reallter
prtsstari et exiberi, in quibus omnibus prtsmissls secundum
casum contingentem ut supra, sua suls cognoscere reffe-
rendo ipsas Filias suas, et quamllbet earum sibi Hteredes,
et Hteredem feclt, et instltuit, ac esse voluit. Jubens, et
mandans ipsas, et quamlibet earum tadtas, et tacltam
fore et esse debere de omnl, et toto eo quod petere
possent aut habere deberent in Bonis, et Facultate ipsius
Testatoris tam ratione Legitimtt debitts Jure naturts, Tri-
â– Â »
CI1
bellianicfB, vel Falcidi«, quam omni, et qualibet alia ra-
tione, iure, modo, vel causa. Deinde reliquit et legauit
Magn., et Generoso Militi Dom. Antonio de Nogarolis
Fratre suo, quem diligit qu. prefacti D. Leonardi de
Nogarolis partim ipsius TesUtoris Domus de S. Cecilia
in qua habitat Legatorius ipse ut ipse eam in totum
habeat, et ea quidem Lege fecit vid. quod omnia Bona
qum fuerunt de Bonis et Haereditatibus q. Dom. Blancae
eorum Matris, et D. Isotae eorum sororis in totum rema-
neant Haeredibus dicti Testatoris, et de eis ad ipsum
Magn. D. Antonium nihil pcrtinent etce.
Commissarios autem suos, et huius suse ultims volun-
tatis et Testamenti Executores instituit, ordinauit, et esse
voluit prefactam Mag. Dom. Claram Consortem suam,
Magnificos Milites D. Antonium de Nogarolis eius Fratrem
D. Christoforum de Peregrinis, nec non D. Zenoncm
de Turchis quibus omnibus, seu maiori parti eorum attri
buit et convenit Auctoritatem, Bailiam, et Potestatem prae-
dicta omnia exequendi, et adimplendi, et propter ea
vendendi, et alienandi de Bonis, et Haereditate pro norma
omnium predictorum exequendorum.
In omnibus autem alijs suis Bonis Mobilibus, et immo-
bilibus, juribus et actionibus ubicumque sint, et esse
reperiantur suos universales Hasredes Instituit, et esse
voluit dileaos fiUos suos legitimos, et naturales Galeotum,
Alexandrum, et Carolum aequaliter, et aequis portionibus
quo ad invicem substituit vulgariter pupillariter, et per
Fidecomissum ; si quis eorum sine filiis legitimis, et natu-
ralibus decederent, ita quod alteri, altero defficientibus
filiis praedictis succedant. Si vero decederent omnes absque
liberis legitimis, et naturalibus, et de legitimo Matrimonio
procreatis : Tunc eisdem sic decedentibus proximiores
Agnatos Masculos de Legitimo Matrimonio natos de Familia
ipsorum Nobilium de Nogarolis, in Stirpem, et non in
Capita substituit ut ante vulgariter pupiilariter, et per
Fideicomissum ; Prohibens, et omnino vetans ipsis filijs
^
CIII
suis institutis Alienationem quorumcumque Bononim ipsius
TestAtoris, ut in Descedentes ipsorum Haeredum institu-
torum, vel substitutonim Bona ipsa deuenire possint ;
Quod si contra attemptauerit ipso iure non valeat irritum
quoque sit, et inane etce.
^ Ztneiftra et Isota est vera haec nomina scribendi
ratio, quam e litteris ipsa Zenevene et Damiani Burgi
manu scriptis elicuimus. In Blancae NogaroIflB testamento
Zencpra et Yjoto, in Damiani Burgi litteris ad Isotam datis
Zenebra scriptum leginlus. Prseterea etiam Ysothay Isotta,
Ginevra^ Ginebra scriptum reperitur.
^ Confer quas Antonius Cartolari (cFamilie gik ascritte
al nobile consiglio di Verona» p. 192) e libris census
enotavit : 11409 De Nogarolis Nob. loannes et Leonardus
q. Antonii de S. Caecilia. — 1418 Nob. vir Leonardus q.
D. Antonii de S. Caecilia. — 1425 Leonardus q. D. Anto-
nii de S. Caedlia.» Sed iam a. 14^ Leonardi filium Anto-
nium in patris locum successisse videmus: «14H Nob.
Miles D. Antonius cum fratribus et matre de S. Caecilia. » —
De sororum aetate haec notanda sunt. Zeneveram sororem
natu maiorem fuisse e tabula genealogica apud Turresanum
et ex eo elucet, quod in litteris ad utramque sororem una
scriptis Zeneveraa nomen paene semper praecedit. Tum de
anno, quo Isota mortua est, nulla dubitatio moveri potest,
cum Philippi Bergomensis testimonium, qui a. 1466 eam
decessisse tradit, eo firmetur quod Marii Philelphi carmen
de Isotae vita et morte a. 1468 conscriptum est. At lal-
sissimum est, quod item apud Philippum Bergomen-
sem legitur, annos octo et triginta natam eam e vivis
sublatam esse, quo concesso a. 14H sex annos nata
Hermolao Barbaro in Protonotariorum collegium recepto
litteris scriptis congratulata esset. Auxit errorem, quod
apud Scipionem Maffei in Verona Illustrata (II. iii. p. 96)
typographi culpa annus 1446 Isotae fatalis fuisse traditur,
qui error iam ab Agostinio explosus (Scrittori Viniziani
I. p. 60} permultos viros doctos transversos egit. Peius
ctv
etiAm inediu de docUs fiunili» Noftrote femiait
utio, qua ut uteremur CiuliAriuffl nobis concessiue suprs
memini, tsbulam illam geneelogicam a summo Veronen-
sium msgistratu probatsm secutus Isotam a. 1178 netam
a. 1466 annos octo et octoginta natam decessisse affirmat.
Qum vix tanla fiducia protulisset, si legisset, quantopere
Damianus Burgus a. 14)9 ne Isota nimirum sexaginta annos
nata iUecebris iuvenum Venetorum irretiretur timeret Res
ad liquidum perducitur ea epistola, quam lacobus quidam
Veronensis amico Ludovico, qui et ipse Veronensis fuit,
quos lacobum Lavagnolam et Ludovicum Cendratam fuisse
suspicatus sum et Remigio Sabbadini persuasi, scripsit post
s* 14H» quo Antonius Nogarola militaria insignia a Sigis-
mundo Imperatore accepit, et postquam iam plurimm soro-
rum epistoUe in lucem prodierant, sed ante medium annum
14^8, quo tempore Zenevera Brunorio Gambarae nupsit
et antequam lacobus Lavagnola Bartholommam Nogaro-
lam, ex qua exeunte a. 1440 tres minimum susceperat
liberos, in matrimonium duxisset, nam cognationis vinculis
lacobum cum Nogarolis coniunctum fuisse quin creda-
mus toto epistolao argumento prohibemur. Quibus rebua
ad a. 14^6 vel 14^7 deducimur. lam si in hac epistola
hjBC de Zenevera et Isola scripla legimus : tquamquam
nondum sum vitm quatuor lustra complevenintt qum soro-
res propius a quarto quam a tertio lustro abesse innuere
videntur, simulque, quomodo (iscillime Philippi Bergo-
mensis errorem explicare possimus qussrimus, in ea sen-
tentia subsistemus, lacobi illius epistolam a. 14^6 scrip-
tam esse, quo tempore Isota a. 1418 nata annos duode-
viginti, Zenevera fortasse undeviginti numerabat et tantum
mendo scripturm fisctum esse ut apud Philippum Bergo>
mensem Isotam octo et tnginta pro octo et qmdraguUa annoa
natam decessisse legatur. Et decem annorum errorem
apud Philippum Bergomensem statuendum esse vidit
Remigius Sabbadini in •Ciomale Storico deUa letteratura
Italiana» (VI. 1885 p. 164) et ante eum Baptista Camba 10
cv
•Strenna Veneziaiui per 1865 quarto annoi et iam Weiss in
«Biographie Universelle» (Parisiis 1826), in cuius nova edi-
tione tNouvelle Biographie Universelle» (Parisiis 18^)}
Isota circa a. 1420 nala esse perhibetur. Carli (Storia di
Verona VI. p. a6|) eam a. 1408 natam esse nuliis ratio-
nibus allatis refert, quem non multum a vero aberrasse
Onsaris Cavattonii erat sententia.
^ Huius orationis unicus ut videtur codex autogra-
phus, qui olim Veronts in Bibliotheca Saibantiana asser-
vabatur, nuper una cum multis aliis Bibliothec» Ashbum-
hamensis codicibus in Italiam reversus est. Vide librum
qui inscribitur: iRelazione alla camera dei deputati e
disegno di legge per Tacquisto di codici appartenenti alla
biblioteca Ashbumham descritti neir annesso catalogo.
Roma, 1884» p. 16 loco CXII. : %Ltonardu$ de ^hgarvUs,
de Rerum Quidditatibus, de Inunortalitate Aninue, et
Oratio ad Vicentinos pro Omnibono, Cod. cart. in folio del
XV. secolo. Autografo.»
^ tOratio funebris pro clarissima domina Elisabetha
de Nogarolis, uxore darissimi equestris ordinis viri
domini lacobi de Thienis edita ab Omnibono Leonicensi»
extat in codice Vindobonensi H?o> ex quo iam loannes
Andres in Catalogo Codicum qui in Bibliotheca Marchi-
onum Capilupi asservantur (Catalogo de* Codici mano-
scritti della Famiglia Capilupi di Mantova illustrato dall*-
abate Don Giovanni Andres. Mantova 1797} enolaverat,
quo magis mirari possumus, quod hsec oratio novissimos
scriptores, qui de Omnibono Leonicensi commentati sunt,
Franciscum Spagnolo (Elogio di Ognibene Leoniceno, Vin-
centis 1868) tsque ac Remigium Sabbadini (Lettere in-
edite di Ognibene da Lonigo con una breve Bio-
grafia. Lonigo 1880) latuit. Sero comperi hanc quo-
que orationem in Additamentis huius commentationis,
qute Remigius Sabbadini aais quibusdam diumis in-
seruit, commemorari. De nobili Thienea familia pauca
quflsdam leguntur apud Tomasinum in Elogiis (Patavii
Cvl
1044} p. M—^^T ubi quod p. ^7 de lacobo quodam Thie-
iMDO dictum legitur («lacobus 1. C. Principi Venetfls patri»
nofliine urbem Vicentiam tradiditi) num ad Elisabethae
NogaroIflB maritum spectet, ignoro. Aliam ciusdem Omni-
boni orationem ineditam in eodem Codice Vindobonensi
legi (fol. igia — 296(2) : cClarissimi atque eloquentissimi viri
Omniboni Leonicensis oratio ad illustrcm principem Man-
tuanum eiusque populum habita de laudibus Sancti Bcr-
nardi, quo tempore eius coronatio publicse (sic) dcclarata
est. >^ In tabula genealogica apud Turresanum Elisabetha,
de cuius marito nihil ibi legitur, Antonii NogarolflB filia,
Angelfls et Leonardi Nogarolfle soror dicitur; Vicentifle eam
vitam degisse ex Omniboni oratione apparet.
9> Huius viri nomen ex inscriptione litterarum, quas
Guarinus illi a. 1440 scripsisse videtur quodque in indice
epistolanim Guarini a Remigio Sabbadini confecto (Guarino
Veronese e il suo epistolario edito e inedito, Salerno
1885) p. i^ LXIV. loco recensetur (Guarinus suo Martino
Rixonio S. p. d.) tum ex hac codicis cuiusdam Saibantiani
subscriptione in Archivio Veneto VII, i. 161 citata novi-
mus : fEx emendatissimo Guarini Veronensis exemplari
[lustini] transcriptus ab Alessio Germanico anno domini
MCCCCXXXIII : post autem ad idem exemplar emendavit
Martinus Rizonus Veron. ipsius Guarini discipulusi. Hic
Martinus usque ad medium annum 1425 una cum matre
et fratre Veronoe commoratus est, ubi cum Madio iuris-
consulto et loanne Nicolao Salemo equite amicitiam
contraxerat. Eo fere tempore a Guarino, cuius disciplina
hucusque utebatur, Venetiis in domo loannis Tegiacii
collocatus est, qui filios prsesertim Ludovicum instituen-
dos ei tradidit. Venetiis in familiaritatem Bonsignorii,
Francisci Barbari et Leonardi lustiniani venit. Anno 1426
recepit se orationis a Guarino in funere loannis Nicolai
Salemi habitee exemplaria Venetiis diffusurum esse. Eodem
tempore annuum eius salarium a Tegiacio auctum est sua-
dente Guarino, a quo saepe per litteras bona consilia de
CVll
docendi et se ipsum instituendi ratione ac via accepit.
Ineunte anno 1427 consiliuin cepit locum mutandi et legum
studio se tradendi, sed cum aliquanto post Tegiacius ne-
scitur qua causa commotus Bononiam se cum suis contulis-
set, eum huc quoque secutus est. Mense Augusto iam
Bononiae eum fuisse constat, ibique etiam per maiorem
anni 1428 partem commoratus est, dum fortasse metu
seditionis mense Augusto contra dominationem pontificiam
motae Florentiam se contulit, ubi adhuc a. 14^0 fuit. Haud
ita multo post in patriam reversus esse videtur, et proba-
bilis est coniectnra eum ibi non ludo litterario pmfuisse
sed totum se Nogarolte famili» dedisse. Pestilentia et
bello eum quoque ut Veronam relinqueret et Venetias
(num una cum Nogarola gente }) se conferret compulsum
esse ex Guarini epistolasupra laudata elucet. Denique notan-
dum est a. 1428 eum religiosam vitam amplectendi consilium
cepisse et mense Septembri vel Octobri a. 141 s Veronee
Francisco Barbaro pmtura se abdicanti publico nomine ora-
tionem habuisse, que una cum sex aliis eiusdem Martini
orationibus Rovereti in codice abbatis Hieronymi Tartarolti
et Venetiis in codice lacobi Soranzo extabat (cf. Mazzuchelli,
Gli Scrittori Italiani II, i. 26$ nota 26}. Praeterea Martini
Veronensis epistola ad Guarinum scripta legitur in codice
Vaticano 5126 fol. 144, ex quo enotavit Sabbadini (in libro
supra laudato p. i^, loco XXXV. ; epistola inc. tBinas hoc
tempore litteras tua ab humanitate» et data est Venetiis
XII. Kal. Nov.), denique tOratio Martini Veronensis nup-
tialis felictter incipit» folio i86a codicis Vindobonensis
^jjo (expl. fol. 187^), quae ab auctore in nuptiis Federici
Castelbarcae et Elysabethas Fracastoriae habita est. Alia
Guarini ad Martinum epistola a Remigio Sabbadini in libro
supra laudato p. 48 loco DXXV. affertur. Ceterum confer
Scipionem Maffei in Verona Illustrata II, III. p. 278: tDi
Martino Rizzoni piik Orazioni ed altri si fatti scritti ritro-
vansi ne' testi a penna : fioriva Tanno 1440.» Idem p. 94
CTttl
de Marco Rizioni theoiogo, p. i^ d« lacobo Rizzoni,
qui A. 1419 Orpheitm tnduxit, plur» profert.
3x HermolAus Barbarus in Fnmdsci patrui litteris die
XV. mensiis lulii a. 1414 ad Communitatem urbis Vicen-
tim datis primo Protonotarius Apostolicus vocatur (confer
Remigium Sabbadini : Centotrenu lettere inedite di Fran-
cesco Barbaro. Salemo. 1884 p. 20). A. 144; iam episcopus
Tarvisinus erat.
ji De Georgio Bevilacqua pauca qumdam leguntur
apud Rosminium (Vita e disciplina di Guarino Veronese.
Brescia.1806. III.p. 72—76). Caietanus Da Re hmc mihi deeo
scripsit : Antonius Turresanus (Elogiorum ... p. 40) ubi de
fiunilia Bevilacqua de Lazisio (sive Boninventi) loquitur Anto-
nii Bevilacqum meminit qui a. 1404 Henrid Imperatoris eius
nominis Secundi cubicularius erat. Ab hoc Antonio castel-
lum Loncis in Vindelida erectum esse didtur, a quo
nomine LxMidsia in Lazisia mutato familia nomen traxisse
videtur. Aix quidam Bevilacqua Friderici Barbaross»
magister equitum una cum Antonio Nogarola rei publicm
Venetae nomine Tridentum regetMit. Adngdtus et Banntius
a. T277 in Mastinum Scalam conspiraverunt. Nonnulli ex hac
familia testibus libris census a. 1409. 1418. 1425. 1411 in
vidnia Sancti Salvatoris habitat>ant. Noster Georgiiu qui-
bus cognationis vinculis cum aliis huius familim viris con-
iunctus fuerit non liquet, sine dubio autem idem Georgius
est quem loannes Antonius Verza in libro supra laudato
nonnulla publica munera gessisse refert. A. 1417 Consili-
arius Civitatis erat, ab a. 1419 usque ad a. 1441 et iterum ab
a. 1447 ad a. 1450, denique a. 1451 in curia Prmtoris rem
publicam gessit,a. i44|Vicariatum Domus Mercatomm, unum
ex honorificentissimis publids muneribua gessit, a. 1466 Prm-
tor Legnagi erat. HUronynm quidam Georgii Bevilacquae
de Lazisio a. 1494 Consiliarius Civitatis erat — Alii etiam
Bevilacquae de Lazisio publico munere ftinctl memorantur :
Michael, a. 1408 Consiliarius Civitatls, a. 1427 Vicarius
Domus Mercatorum, a. 142 j Provisor Coaununis. — Bonin-
CIX
iwitus, a. 1410 Consiliarius Civitatis. — AntoniuM, a. 1417
Consiliarius Civitatis. — BarthclonuBus, a. 1445 Consiltarius
Civitatis, a. 14^, ^8, 61 &c. Provisor LaniAcii. — iacotui,
a. 1448 Consiliarius Civitatis. — Uubincus, a. 1448 et
14^4 Consiliarius Civitatis, a. 14^$ Vicarius Suavii &c —
Phmdscus, a. 1461 Consiliarius, a. 1469 Vicarius Gardtt. —
DcuuU, a. 1475 Consiliarius &c. — Ceterum Georgium no-
strum ab a. 1420 usque ad a. 142 j Guarini disdpulum
fuisse ex ineditis Guarini litteris apparet.
39 Confer Rosminium 1. 1. : cLa sua Storia delia Guirra,
Galiica indirizzata a Marco Donato che inedila conservati
nella librena Veronese Muselli. Essa i divisa in tre libri,
ne*quali si descrive la guerra de'Veneziani con Filippo
Maria Visconti Duca di Milano in compagnia del Mar-
chese di Mantova, cominciata Tanno I4?8». Huius operis»
quod Frandscus Barbarus impatienter expectavit, codex
in Bibliotheca Capituli Veronensis nr. 286 signatus, alius
teste Agostinio (I. p. 204) Rome in Bibliotheca Vati-
cana(nr. 5264) extat» alius in Catalogo Bibliothecae Ashbum*
hamensis supra dtato p. 21 nr. 224 laudatur : cGeorgii
Bevilaque de Ladsio Historia de Bello Gallico. Cod. cart.
del XV. secolo. Importante ma incompleto.t Exemplar,
quod Sdpio Maffei Veronts in Bibliotheca nobilissimM
familin Bevilacqua (quae diversa est a (isfflilia Bevilacqua
de Lazisio) vidit, hunc prae se ferebat titulum : •Prmtan-
tissimi I. C Georgii Bevilacquts de Ladsio ad vinim
Patritium Marcum Donatum I. C. Historia de Bello Gal-
licot (Verona lllustrata 11, iii. p. 98). Longa ad eundem
•Georgium Lazisium lurisconsultum clarissimumi de difli-
dllima doctrin« palma capessanda extat epistola Li^irentii
Zane Archicpiscopi Aspalatensis Gardts Idibus Decembri-
bus 1456 data (apud Agostinium I. p. 198—204). Item longas
Georgii nostri epistolas Scipio Maffei e codice Saibantiano
718 noverat (Verona Illustrata II, iii. p. 98), atque e codice
quodam Saibantiano Georgii epistola Veron« pridie Idus
lunias 1445 ad fratrem Andream scripta, qui improviso con-
cx
silio SAcerdotum ordini se devoverat, citatur in Archivio Ve-
neto (Vll, I. p. 177—179). — Prwtere* opus quoddmm tRores
ex didis B. Hieronymi collectit inscriptum nostro Georgio
tribuitur a Quirino (Diatr. Pr«lim. p. )$;), Rosminio (Viu
e disciplinm di Guarino Veronese III. p. 75) et MafTeio
(Verona lllustrata II, 111. p. 96). Sed confer, quas tdem
Quirinus alio eiusdem operis loco (p. ?7i) de nostro
Georgio dicit : tat quum ibi tapud MafTeium] unus quo-
que censeatur cum GeorgiOt cuius diximus extare Epi-
stolam ad Zachariam Barbarum, prnAxum libro : Flores ex
dictis b. Hieronymi collecti [apud alios male colUctis
scriptum est:, refragatur huic opinattoni eiusdem epistolae
textus allatus in Ephemeridib. Enid. Ital. qui Georgium
hunc (ilium esse priorit palam dedarat.t Et recHe quidem.
Nam Apostolus Zeno (Giornale de* Letterati d*Italia.
XXVIII. Venezia 1717 p. 144), ubi Zachariam Barbarum
a nonnullis eiusdcm temporis auctoribus Francisd filium
dici refert, hec protulit : «Uno di questi sara Giorgio da
Lazise, Giurisconsulto ed Istorico Veronese, il quale dedi-
cando a lui TOpera intitolala, FZoret txdictig fi. Hitronywf'
coUecti, che manoscritta h nella sopradetta libreria de'
Signori Grimani, dice, che Giorgio suo padre et propter
virtutem, et propter virtutum et studiorum modo iuris-
consultorum et humanitatis similitudinem, cum Francisco
Barbaro patre tuo, equite sapientittimo, et viro integer-
rimo, et propugnatore summa benevolentia coniunctus
fuit.t Videtur tamen Apostolus Zeno Georgium nostri
filium minus recte iurisconsultum et historicum dicere.
34 Dc lacobo Lavagnola eiusque fiHnilia hmc a Caie-
tano Da Re accepi : Teste Turresano (Sect. II. p. 2?7
sqq.) Lavagnola familia e Saxonia oriunda erat, quod
antiquo nummo apud Turresanum probator, in cuius fronte
caput iuvenis cum hac inscriptione : Raymuiubis Laua-
gnoUu Co : ci Comissarius Saxonim, a tergo insignia familiae
cum inscriptione Jmptrator Qmradus 104S spectatur. De
duobus prsdaris huius famite â– ic dicia, kuobo et Ajuii-
CXI
tio Lavagnolis confer quae Flavius Blondus in eo Italiae
IlluslratflB capite quod est de Marca Tarvisina refert :
«Medicosque g^nuit Verona sui seculi praestantissimos
Avantium et lacobum, cuius nomen refcrt ct cognomen
lacobus equestris ordinis Lavagnolus humanitatis studiis
et eloquentia exomatus.i In libro census vicinias S. Marci
a. 1409 lacobi LavagnoUe medici ut iam defuncti fit mentio.
Reliquit viduam, que a. 14H adhuc inter vivos versaba-
tur, et Alium Thomamj qui inter a. 1425 et 14^ mortuus
est relicta uxore Libera, qu« teste libro census a. 1418
beres luntae de Guarenti erat et a. 1447, fortasse etiam a.
1456, adhuc superstes erat. Anno certe 145 j, quo anno
fUiuin lacobum amisit, nondum, ut ex Ludovici Fuscareni
litteris apparet, vitam morte commutaverat. — Noster
lacohus Thomie filius, qui ab a. 1420 usque ad a. 1429
Guarini disciplina utebatur, Bartholonueam Nogarolam
uxorem duxit, quod quo tempore factum sit, cum in libris
census nulla uxoris mentio fiat (anno demum 1456 mortuo
iam marito iThomasius q. d. lacobi de lauagnolis, cum
fratribus, matre et aviai legitur in libro census) tantum
ex Damiani Burgi litteris pridie Kal. Decembres a. 1440
dalis enii potest, in quibus Bartholommm cum coniuge et
prifflis liberis bene valere sed funus postremse eius infantis
dolere didt — lacobus Lavagnolaigitur, qui die XV. men-
sis Septembris a. 14H & Slgismundo Imperatore militaria
insignia in arce Pisceriae accepit, a. 14^3 Consiliarius
Civitatis, a. 1440. 41 Sapiens Guerrse erat, a. 1442. 46. 48.
51 ob varias causas orator Venetias missus est (conf.
Verzam I. p. 121 sqq.}. In libris census a. I4n nobilis
miles, a. 144^ et 1447 spectabilis miles dicitur. Prasterea
senator urbis Romae et a. 1446 (?) teste Michaele Cavic-
chia apod Turresanum praetor Bononias erat. Die XV.
mensis Septembris a. 145^ Romae, ubi de opprimenda
coniuratione Stephani Porcari bene meritas est, de qua re
conferas Rosminium (Vita e disciplina di Guarino Vero-
nese III. p. 6|. 64), mortuus est. Eius sepulcrum in sacelio
CXll
Peregrinorain quod est VeroiMi in templo S. Anestasiae
vtsebatur in hunc modum inscriptm: «Clariss. Militis D. lacobi
de Lavagnolis Hsredumque sepulcrum qui sub Nicolao Pon-
tifice MCCCCLIII. Romieobiit.i Ad dexteram lacobisimu-
lacrum pectore tenus effictum stabat, quod ita erat inscrip-
tum: «lacobus Lavagnolus Senator Urbisi ; confer Carolum
Cipolla, Ricerche storiche intomo alla Chiesa di S. Anasta-
sia. Venezia. i88a p. 64. — Quattuor autem lacobi fllii me
morantur, Thomas, Hieronymus, Gregorius, Augustinus,
quorum census die XXIX. mensis Decembris a. 1469 divi-
SU8 est (confer Acta Consilii). Thomas a. 1470. 71. 72 in curia
Pr«toris rem publicam gessit et a. 1471 ad Venetiarum Du-
cem Nicolauffl Tronum gratolaturus missus est. — Hierony-
Niifia. 1470 Consiliarius Civitatis, a. 1479 Vicarius Domus
Mercatonim, a. 1480 Provisor Communis erat, a. 1477 in
coria Pr«toris rem publicam gessit. — Gregorius a. 1484
Consiliarius Civitatis erat et in Curia Praetoris rem pubii-
cam gessit, a. 1497 Pr»tor Legnagi erat, Venetias a. 1486
Duci Marco Barbadico gratulaturus, a. 1491 ob varias
causas orator missus est. Hieronymi et Augustini sepuicra
in eodem templo in sacello Sancti Vincentii erant.
is Damianus Borgus die XX. mensis Augusti a. i4?8
ad Isotam iVenetiis in domo tpectabilis militis domini An-
tonii Bonromeii habitantem scripsit. Isotae litteras in textu
laudatas ante hoc tempus scriptas esse probari non potest,
nihilofflinus verisifflile videbitur ei qui quomodo Isota
soum litterarum studium apud patruum excuset conside-
raverit, nam nulla amplius excusatione opus fuisse videtur
si Isotam pertam longum tempus Antonii consuetudine usam
esse statuimus. — De Antonio Bonromeo Blancae NogarolaB
fratre h»c apud Littam leguntur : <Gli toccarono beni in
Bologna, Verona e Padova, e 12800 fiorini d*oro. Si crede
che leggesse in Pavia. Si ritir6 poi in Padova, ov^ fond6
la cappella della Madonna nella chiesa de* Servi. Nel
144? compr6 daU*offisio de* Sopraconsoli di Venezia 11
feudo delia Tisana nel Friuli, cbe dai figli fu venduto nel
CXIII
I4$4 ai Malombra, dai quali pass6 poi nel 14^7 ai Ven-
dramino.i
3^ De eadem re due sub Isotas nomine extant epi-
stolas, altera in eis codicibus, quas plerasque Isotas cpi-
stolas complectuntur, altera in unico codice Vindobonensi
^494, in quo «sequuntur alique epistole illarum poetarum
quas quoniam nostra etate in feminis raro doctrinam cum
eloquentia invenimus apponere studium tam habendi
quam scribendi constitui ex ipsis originaiibui eanm.w Ubi
nisi Isotae nomen Zeneverae nomini multo minus noto
substitutum esse credis, prona est suspicio epistolam in
solo codlce Vindobonensi servatam e primo Isotae litterar
rum exemplo descriptam esse.
J7 Confer Leonelli Estensis litteras III. Non. Nov. a.
14^6 ex agro Coparii ad Guarinum scriptas, quas Remi-
gius Sabbadini e codice Ambrosiano C. 14$ descripsit (V.
Guarino Veronese c il suo epistolario edito e inedito.
Salemo 188$ p. 18 nr. 1^5) : < . . . . Nam quid de fruc-
tibus abs te perceptis dicam } Non potuisse, vir insignis,
hac tempestate me cumulatiori munere et eximii saporis
fructibus donare ; mirum sane nescio quem redolent sapo-
rem adeo ut in eorum degustatione summam voluptatem
pariter et suavitatem ceperim. Nam cum ceteri fructus
malot ingenerent humores et soli gulas deienimento inser-
viant nec ad debilitatem, hi quibus nuper me donasti
hominem reddunt saluberrimum, animos depascuntur et ad
perpetuitatem sunt non solum nobis sed posteris profuturi.
H08 igitur ingenii et studiorum fructus quos a duabus
ium civitatis virginibus collegisti collectosquc ad me
misisti, non admirari non possum et summis prosequi
laudibus eoque magis quod abs te, qui huiusce rei non
negligendus testis es, mirum in modum probantur tollun-
turque. Mea quidem imbecilli sententia suopte ingenio
magnum quemque effingere vidcntur oratorem. Quid porro
de omatu dicam } Tacebo gravissimas sententias et exem-
plorum copiam, quorum adeo refertae sunt, ut quamplures
Iiocc NofuoU: Opcra. 1. h
CXIV
/
(hui quid dixi) omnes auctores familiares habere videantur.
IUud equidem non parvi facio, quod id muiierum genus
etsi antea perrarum fuit hoc tamen tempore perrarissi-
mum esse consuevit. . . .â– Quibus Leonelli iittcris Gua-
rinus ex urbe Verona III. Non. Decembris a. I4?6 haec inter
alia rescripsit (conf. Remigii Sabbadini librum supra lau-
datum p. 19, nr. 40^) *.«... Subinde cum agelli nostri
fructus avere te pro tuo in studio bonarum artium et
eruditionis amore videam, quando nullos ex meis mitterc
liceat (sum enim zonae torrentis arena sterilior), ex aiicnis
mutuabor hortulis, quod eleganti sapore degustandum
acdpias. Nec dubito quod prioribus h»c inferiora minime
iudicabis, quas ex eadem officina deprompta conspicies,
bonam ex eis pro tuo iure partem possidens . . .•
iB Confer loannem de Schio, Vita di Antonio Losch
p. i2a et Remigium Sabbadini, Centotrenta lettere di
Francesco Barbaro p. 22, 78.
9 Familia CendraU fortasse Pauvio oriunda erat (conf.
Turresanum in op. cit. sect. I. 88). Nicoiaus Cendrata q.
Veronesio ex vicinia Falsurgi (hodie SS. Apostoli), qui in
documento die VII. mensis Maii a. 1^89 occurrit (Arch.
Guarini-Gualengo) et a. 140$ Consiliarius Civiutis erat
(confer AcU Consilii), Thadea CendratsB Guarini Vero-
nensis uxoris pater erat. BapUtta Cendrau Bartholomaei
ftlius de vidnia Clavica, pubiicus notarius, qui frequcnter
ad Guarinum Utteras dedit ab eoque vicissim accepit et a.
I4n una cum fratre in vidnia Clavica habiubat, fortassc
idem habendus est atque loannes BaptisU CendraU, qui
a. 1424 Consiliarius Civitatis, a. 1424 et 1429 Provisor
Communis erat. Anno 1441 mortuum esse infra videbi-
mus et a. 14^6 iam mortuum fuisse e Ubro census
huius anni apparet, in quo ex vidnia Clavica ^Ludo-
mcut Cendrau qd. Baptistm Isotae ille amicus et Da-
miani Burgi e sorore ut videtur nepos affertur. Hic
a. 1452 ConsiUarius Civitatis, a. I4$6. 61. 71. 76. 81. 84.
90 Provisor Communis erat* a. 1491 orator Venetias mis-
cxv
SU5 tsty a. 1472 Sindicus pro sindicandis Vicariis et ludi-
dbas Dugalium, a. 1488 Provisor Laniflcii erat, ab a. 1467
usque ad a. 1497 duodevigesies in curia Prstoris rem pub-
licamgessit (conf. Verza II. 46 sqq.). Notarium eumfuisse
e Ubro census a. 1465 apparet. — Barthobnugus Cendrata
quidam a. 147) Consiliarius Civitatis erat et a. 1485 in curia
Pr»toris rem publicam gessit &c. — Ludovicus noster
a. 1440 adhuc Ferrari« apud Guarinum morabatur, in lit-
teris enim Ferraria III. Non. lanuarias a. 1440 datis Damiano
Bnrgo avunculo filii morte contristato dolorem suum
dedaravit. Postero anno iam VerontB eum fuisse inde
apparet, quod Hieronymus Guarinus in litteris Kal. Octo-
bribus ad eum datis, quarum notitiam Remigio Sabbadini
debeo, enm de morte patris eo ipso anno defuncti conso-
labatur. Ceterum mirum me habet, quod Pamphilus Saxus
in elegia, qam in editione Brixiana a. 1499 dedmo quinto
loco legiturideploratimmaturum funus Ludovid Cendratei,
qui annum «tatis octogesimum excessisse videtur quique
ex una uxore Uberos triginta duo se procreasse ipse te-
statos esL Hoc saltem PamphiU Saxi testimonio lucramur,
Ludovicum, qnem a. 1497 inter vivos adhuc versatum esse
oonstat, ante a. 1499 decessisse, quod eo quoque firmatur,
qood a. 1500 flliorum Baptistm et Hieronymi census divi-
susesL Ceterum confer Rosminium in vita Guarini Vero-
nensii II!. p. 70, 71.
40 De Tobia Burgo confer presertim, qu« Rosmini
in Ubro laudato (II. iii. p. 76. 77) et IrensBus Affo (Scrittori
e Letterati Parmigiani II. p. 212 — 217) de eo rettulerunt.
In Ubro census a. 144) ex vidnia Sanct« CsBdliflB iToma-
sius et Thobias fratres de Burgo cum uxore suprascripti
Tobtei nominantur et idem Tobias a Consilio Urbis
VerofUi die VI. mensis Decembris a. 1441 ludex DugaUum
creatos est (AcU ConsiUi D 191)» cui magistratui aquarum
et Yianim cura tradita erat Ex eadem famUia oriundus
erat «Baptista draperius de burgo q. Tobiolit, qui in
Ubro oennis a. 14)) ex vidnia S. Osdlin affertur.
h*
CXVI
4> Confer hasc Tobi« Burgi verba: •Reliquum esset
nunc, clarissimaB virgines, de nuptiis novellis vobis gratu-
ari, quod tamen in praesentta omittam, tum quod in car-
mine meo perstrinxi tum vero ne delicatissimas aures ve-
stras nimia loquacitate obtundam. In aliud igitur et aptius
tempus differemusi. Ubi novelias nuptiae insolito sane dicendi
genere nuptiae brevi post futurae dictae esse videntur, nam
eo tempore quo Tobiae epistoia scripta est Zeneveram
nondum Bninorio Gambaraa nupsisse inde apparet, quod
Tobias sorores virginum nomine designat. Neque de alius
Blancae filiaB nuptiis cogitare licet, cum in Tobiae iitteris
aaque atque in Isotae responsione semper de carmine Zene-
vens et Isotas laudibus pleno sermo fiat et alia quaa-
dam soror ne verbo quidem significata sit. De tem-
pore autem quo Tobias ad sorores scripserit notan-
dum est Guarini honorificum de sororibus iudicium Tobiae
lam notum fuisse, quamquam nescimus, utrum ex litteris
ad lacobum Foscarum et Leonellum Estensem datis an ex
iisquasadipsam Isotam scripserat. llludea de causa minus
probabile videtur, quod post epistolam ad Isotam scriptam
demum iuvenes FerrariaB iitteris operam navantes sorores
litteris adierunt. Tobias autem Ferrariae suum carmen
suamque epistolam ad sororum laudem scripsisse inde
apparere videtur, quod Guarinum praeceptorem suum
vocat et cursu studiorum peracto aliorsum se conferre
voliiit ; in calce enim epistolae sorores orat, ne quid ad se
scribere indignum putent, ut dum in peregrinas ter-
ras proficiscatur, admirandae earum doctrinae testimonium
perhlbere possit Et paulo post profecio Venetias se con-
tulisse videtur; legimus enim in Nicolai Venerii litteris ad
sororesdie VIII. mensis luniia. fortasse 1418 scriptis Tobiam
Bnrgum elapiii diekn in Veoerionim domo moFatum esse,
Nicolai Venerii autem Utteras re vera a. 14^8 scriptas esse
nde concludo, quod licet ad Zuumwn et Isotam de NogaroUs
scriptae sint, nusquam tamen usHatiasima iUa celeberrimarum
pUptutm adlocutio neque in intcriptione neque in ipso
CXYll
textu nobis occurrit ac si scriptor timuisset, ne quo tem-
pore littens redditae essent Zenevera haud iam virgo
appellanda esset. Et Zenevera sane mense lunio a. 14^8
iam viro coUocata esse videtur; matrem certe, sorores et
fratres, quos die XX. mensis Augusti a. 14^8 Venetiis iam
fuisse scimus, eam Venetias non comitatam esse constat. Po-
stremum hoc addo, ab Antonio Cassario in litteris Kal.
Martiis (a. 1418; conf. notam 4^) Venetiis scriptis To-
bi» epistolam signifioari, ab Hieronymo autem Guarino
et Ludovico Cendrata, quorum litter» exeunte a. 1417
et ineunte a. I4?8 scriptae sunt, nihil omnino de Zene-^
vem nuptiis proferri, quod certe non omisissent, si eo
tempore quidquid de ea re Ferrarie innotuisset. Tobi«
Burgi igitur epistolam mense lanuario vel Februario a.
1418 scriptam esse haud improbabilis mihi videtur con-
iectura.
4* Conferqu» IsotaincalcelitterarumNicolao scripsit:
•Rurimam salutem Andreto fratri tuo agnatoque meo
nunties velim.i
43 Apud Tiraboschium in Historia Litterarum Italicarum
(XVI. p. 44) h«c de Petro Ransano, qui a. 1428 Panormi
natus est, leguntur : «dopo aver appresi i primi eiementi da
Antonio Cassarino [sic] professor celebre in quella ciiik
recossi ancor giovinetto insieme con Teodoro Gazai &c.
Antonii Cassarii IKteras Kaiendis Martiis scriptas anno
14^8 tribuendas esse inde apparet, quod Guarini Vero-
nensis ad Isotam epistola, quam tecte denotat, die X.
mensis Aprilis a. 1417 data est, anno autem 14)9 Isota
et ipsa iam Venetiis morabatur et Antonii epistola eo quo
scriptaest tempore Isotam non Venetiis fuisse clare ostendit.
44 Frandscus Condulmerius a. 1419 Episcopus Ve-
ronensis electus esse videtur, sed quo die a Pontiflce
Maximo Episcopus creatus esset, etiam apud Gamsium in
Serie Episcoponim (Ratisbonae 187 j) frustra qu«sivi. Hie-^
roiiymus Della Corte in libro qui tDell^lstorie della dtti
di Verona» inscribitur (Venezia 1744, III. p. 56) Guidonem
CXTtll
Mefflum, quem Franciscus Condulmerius in Episcopatu
Veronensi secutus est, die XIX. mensis Octobris a. 1418
e vita decessisse refert. Cetenim Franciscus Stefani in de-
scriptione genealogica ftanWim Condulmeriae apud Poropeium
Littam h»c de eo scribit : tCiovanni Francesco nel 1418
ebbe ii vescovado di Verona eand6 quattro anni dopo a
prenderne possesso reggendolo poi dalla corte dello zio
[Eugenii IV. Pontificis Maximi], dove vivea con regio
iastoi. Isota autem novo Episcopo Venetiis scripsisse
videtur, neque ex eo, quod Veronam hanc urbem in epi-
stola vocat, ex urbe Verona eam scripsisse probatur.
45 De Feltrino Boiardo nonnulla leguntur apud Pom-
peiom Littam in descriptione genealogica (Suniliae Boiar-
donim de Regio : «140^ accompagn6 il marchese Nicol6
III. d'Este nelle guerre che si destarono alla morte di
Giangaleazzo duca di Milano, e quindi in quella del 1409
contro Ottobono Terzi. In questo istesso anno fu nomi-
nato govematore di Reggio.i A. 141^ dominum suum
Hierosolymam comiutus est. 11414 lo segul alla visita di
s. Giacomo di Gallizla. 1416 fu oratore degli Estensi a
Napoli per trattarvi la iiberazione di Muzio Sforza . . .
In occasione del condiio aperto in Ferrara nel 14^8 per
la riunione della Chiesa greca colla latina, Feltrino fu de-
legato ad accogUere Timperatore di Costantinopoli. Nel
1445 da Leonello d*Bste fu eletto govematore dl Modena,
nel 1447 luogotenente in Reggio . . . Nel 14^2 Feltrino
portava la spada ducale neir ingresso solenne di Borso
in Modena in occasione ch*era stato innalzato dairimpe-
ratore al titolo di duca di quella dttJi . . . Nel 1455 ^^
vendo passare per Reggio Giovanni d* Anjou, fu spedito
dagli Estensi a complimentario. Mori nello stesso anno.»
Bx quibus cave concludas lsot« litteras, in quibus a
laoobo Lavagnola htuHna redeunte multa de laudibus
Feltrini se audiviue asserit, a. 1445, quo Feltrinus Mu-
tin« urbi pnepositus est, scriptas ease, cui coniecturs
totus hanim litteranun tenor adversatur. Inter inedita
cxix
Cuarini Veronensis litteras nonnuil» extant ad Feltrinum
Boiafxlum epistole. Eiusdem oratio <pro splendido equite
domino Feltrino Boiardo ad illustrem Mediolani ducem
^habitai legitur in codice Vindobonensi jj^o.
^ Nicolaus Barbus a. 1440 una cum Lauro Quirino
et Francisco Contareno apologiam quandam nobilitatis
VenetA contra Poggium scripsit (conf. Agostinium 1. p.
214. 215), a. 1442 orationem habuit in honorem Fran-
ctsci Contareni modo laudati, cum is Patavie philosophi»
et legum doctor creatus esset (Agostini II. p. 145). Qu«
•Nicolai Barbi patricii Veneti oratio in laudem nobilis-
simi viri F. Contareni artium doctoris darissimii extat
etiam in codice Vindobonensi nr. iho. Pneterea ab
Emanuele Cicogna (Dalle Inscrizioni Veneziane VI. p. loi
sqq.) tSermo continens laudes S. Romualdi per Nicolaum
Barbum», tum Nicolai Barbi patricii Veneti epistole novem
scriptae Andre« Trapezuntio (Venetiis, XI. Kal. Dec. 1443),
Paulo Barbo (Venetiis, pridie Kal. Quint. 1441), lacobo
de Rizonibus (Venetiis, V. Id. Sept. 1441)1 Thoms Pon-
tano(Venetiis, VIII. Kal. [sic?] 14^9), Isote Nogarole (Ve-
netiis, V. Kal. Decembris), Antonio Panormitano (bine
litters s. I. e. a.), Thoms Pontano (Venetiis, s. a. et Ve-
netiis, Idus Quintilis), denique tEpistola Nicolai Barbi ad
Franciscum Barbarumi data memorantur. Nicoiao Barbo et
Hermolao Celso dedicata est a. 1453 Andreto Contrari
invectiva quasdam tMamurchat inscripta (Agostini 11. p.
4}o). De Nicolai vita hsc pr«terea E. Cicogna I. 1.
p. 104 : fll nostro Nicol6 fu approvato per Tingresso nel
Maggior Consiglio del 14^ } ; fu del 1448 Ambasciadore a'
Contl di Segna per rappadficarli insieme, siccom^ e no-
tato nelle Genealogie dello stesso Marco Barbaro; e si
era ammogUato nel 1451 con donna Pellegrina Franceschi
di Toaimaso. Ignorasi il tempo della sua morte.» A. 1450 —
140 Ferrarie Venetorum nomine Vice-Domini munus
gerebat. Erat autem Petri Barbi fllius, qui a. 1412 Claram
Bocham in matrimonium duxerat.
cxx
47 IsoU luliano Cesarini Cardinali die XXIX. mensis
Martii a. 14^8 ex urbe Verona scripsit» die XX. autem mensis
Augusti eiusdem anni Damianus Burgus ad Isotam iam
Venetias misit Utteras. Quo tempore autem pestilentia qua;
Nogarolam iamiliam in fugam compulisse videtur Veronae
inceperit accurate definiri non potest ; probabile tamen vide-
tur hoc exeunte mense lulio vel ineunte mense Augusto
factum esse ; namque eodem fere tempore Brixiae quoque,
qu« urbs a Verona non ita longe distat» incepisse Sismondi,
apud quem accuratam belli Gallici narrationem legas, te-
statur (Histoire des r^publiques italiennes du moyen &ge
IX. p. 108}: tLa peste s'^toit manifest^e dans la ville
[Brixiae] d^s le mois d*aout ; plusieurs citoyens avoient
pris la fuite k Tapproche de ce fl^u.i
48 Olim Angeium Mariam Quirini secutus Brunorium
Gambaram eundem ac Petrum Brunorium Vcnetorum
militiae ducem fuisse credidl. Sed meliora me docuit Fri-
dericus Odorici in descriptlone genealogica (amiliae Gam-
barae apud Pompeium Littam, unde haec de Brunorio
Gambara excerpere iuvat : •Brunoro [Maffei filius] Came-
riere di Fiiippo Maria Visconti, dal quale nel i^ marzo
1426 ottenne in dono la terra di Castenedolo. Pochi mesi
dopo largivalo di una casa in Pavia e del viilaggio di Vil-
lareggio In sul pavese. Queste benemerenze non erano
a caso : fors' anco ne le premiava per essersi Brunoro
toito air obbedienza deila repubblica di Venezia per
darsi a lui. Veramente nella ducale j settembre 1427
trovo concesse a Marsilio di Federico di Maffeo ^Marsi-
lius Brunorii patruus fuit] le proprietit confiscate al ribel-
lato Brunoro e quelle di Maffeo fratello di Marsilio, con
questo che dove ritomasse Brunoro air ossequio e nella
grazia della repubblica, gli venissero senza piu restituite.
Vedemmo suo zio Marsilio chiedente una provisione per
vivere nel 1427. Ma la cittii di Brescia debbe a questi
ed a Brunoro (14)7} Tarea di un mercato, che fu costrutto
in contrada dei Gambara o Torzani, ora Mercato de
CXXI
Lino : cessione per altro preceduta dal perdono di tutte
le graveize lesciate alPuno ed airaltro dalla dtti con
decreto 25 maggio 1417. L*anno dopo Nicol6 Picdnino
confermava le loro terre feudali, di Gambara, Pratal-
boino, Milzano e Verola com' erano godute sotto i Visconti
(14)8, 9 luglio). Ond*ecco ragione per cui, versatUe come
il padre, di dubbia fede, come lo erano i condottieri de'
tempi suoi, sollecltato probabilmente dallo zio Marsilio,
toltosi Brunoro alla corte di Filippo Maria, fu coi bre-
sciani mescolato nei fatti gloriosissimi del 14^8 — 14^9 : e
ci6 che fa pi6 sorpresa, nel 27 maggio 1441 cesse al duca
i beni di Villareggio, che gli avea donati. Eppure in queli'
anno (26 febbrajo) Nicol6 Piccuuno dal suo campo di Ma-
nerbio, pregato da Brunoro e da Marsilio, ad entrambi
riconferm6 parecchie benemerenze, mentre lo ^or\a un
anno prima (20 giugno) li avea compagni, e ne riconosceva
con lettere i servigi a pro del stato veneziano. E quello
stato ad ambo concedeva il 2 dicembre 144^, che nessuno
de' loro vassalli potesse farsi cittadino di Brescia, rawa-
lorando cosl le patenti del 1441, 6 luglio, che in nome
della repubbiica ad essi corroborava lo Sforza» confes-
sando per altro che Brunoro s'era condotto coUo zio
Marsilio nel campo degli sforzeschi per offerir s^ mede-
slffli ed il castello di Pratalboino per la guerra contro il
VisconU. In quel decreto lo ^or^a capitano della lega, e
Girardo Dandolo proweditore riconfermavano i privilegi
di Brunoro e di Maffeo colPaggiunta della terra di Gam-
bara; e dove i loro beni andassero perduti, altri ne pro-
mettevano con provvisioni perch6 vivessero da gentiluomini,
bench6 per altro la repubblica comandasse a Brescia nel
144), 2f marzo, che si ponesse in Gambara un vicario.
Ecco dunque una gara di due potenze nemiche per aver-
seli fautori. Sicch6 Brunoro veneziano del 14^7, visconteo
nel 14^8, veneto ancore nel 1440, largito di privilegi dalla
parte avversa nel 1441, in queU'anno medesimo ripiegava
la dutile sua fede per la repubblica, la quale riusci
cxxn
vincitrice in quesu misera lotta sempre uguale nell*anima
dei condotUeri di ventura. B veramente in quella lettera
dello ^or^a h oonfessato ck'em quasi lucasario aymi amia
qm^ GamhaiUy talchi nel 7 marzo 144H0 ^or{a mede-
simo donava ad Antonio Mdrtiningo il feudo di Pavone e
di Gabbiano, singolarmente per aver ottenuto la devozione
alla repubbiica di Marsilio e di Brunoro, cui certo influi-
rono ancora le venete investiture feudali del 144 1 e 1448.
Ma giii prima d*allora il senato di Venezia n*avea segni
di sudditanza, talch^ nei 17 gennajo di quelPanno ringra-
ziava Marsilio e Brunoro d'averlo assistito nella ricupera
dei castelli bresciani. Comperavasi Brunoro nel 14^9 la casa
in Bresda in contrada s.* Giulia, forse quella dove ora sono
gli avanzi deiranfiteatro, mentre giii dal 1449 creato collo zio
Marsilio cittadino di Cremona, vi acquistava da Rolando M-
kuHdmo (36 aprile) tre case ed un molino per 1250 scudi
d*oro. Anche abbiamo di lui che nel 1444 permettesse
al Comune di Pratalboino collo zio Marsilio che fosse eretto
il convento di s. Michele, per cui donava il Comune ai
Minori Osservanti milanesi un fondo in Campagnola col
tempio di s. Agata assentendo i Gambara^ come se non
votente il feudatario, non potesse il Comune donare le
coae sue. Ebbe Ute con Beatrice di Vercellino Visconti,
moglie di Pietro Gambara, per diritti di ereditA, e la
vinse per sentenza 4 febbrajo 1445. PiA grave scissura fu
qoella per acque da lui pretese contro Antonio MarUiungo
ed i Comuni di Gambara e di Zeno (14^ $—1461), ed altra
del 1466 contro gli Vggin che rilasdarono al Gambara
una Seriola. Gli Annali Gambara del Zilioli me lo foreb-
bero nel 1466 reduce da Milano dopo avervi tenuta la
grave carica di govematore : ma prima di quel tempo
veniva redinvestito dalla repubblica di tutte le sue feuda-
litJi colla ducale 9 settembre 1457, che richiama le ante-
cedentl, riconfermata a' flgll suoi con altra del 26 aprile
1468. Testava nel 17 marzo del 1468 lacendo eredi i figli,
CXXttl
e moriva poco dopo, come appare dal veneto decreto
26 aprile dk quell'anno.i
49 Damianas Burgus in litteris die XXX. mensis No-
vefflbris a. 1440 ad Isotam datis unam tantum flliam me-
roorat, tque imago est, dum pulchra fuit simillima matris;
sic oculos, sic ilia manus, sic ora gerebati. Apud Philip-
pum Bergomensem autem quinque Zenever« liberi enu-
merantur, qui etiam apud Odoridum occumint quique
die XX. mensis Septembris a. 147^ quinque post patris
mortem annis, patemas opes inter se diviserunt. Ex quo-
rum nuraero Marsilius circa a. 1498 mortuus est, Petrus
a. 1486 postremum memoratur, Catherina Hieronymo Leoni
patricio Veneto nupsit, Mafteus a. 1498, Nicolausa. 15 18,
loannes Franciscus a. i^ii decessit.
9f> lam Philippus Bergomensis tantum de epistolis Zene-
vere audiverat. Pessime autem Petrus Paulus de Ribera, a
quo Leandri Nogarolae fllia fuisse dicitur, in libro qui <Le
glorie immortaii de* trionfl, et heroiche imprese d*ottocento
quarantadnque donne iUustri antiche et modemei inscri-
bitur (Venetiis MDCIX) : tAvanz^ in eloquenza molti dotti,
fu in predicamento d'essere versata in ogni genere di
lettere neilo stato Venetiano e nella Francia Cisalpina.
Compote un trattaio di Uttere digmn dottrina,^ Quas ex maie
intellecto Philippo Bergomensi expiicanda sunt, apud
quem fargumento sunt epistoUe eius luculentae et cum
maxima doctrina scriptaei legitur. Neque minus commen-
ticia sont, qu» Hieronymus Delia Corte (Deiristorie della
cittA di Verona, Venezia 1744, III. p. 97} de Zenevera
protulK : tla nobilissima Ginevra Nogarola sorella di quella
Isotta . . . la quale con tanu grazia e veemenzla orava,
clie merit6 d'essere ann<»verata fra i piii eccellenti Oratori
del Stto tempo. Costei che fu moglie del Conte Brunoro
da Gambara fra faltre cose che fece scrisse alcune epi-
slole della viu Cristiana al detto Pontefice [ad Pium Se-
cundum] con tanu dottrina ed eloquenza, che fece stu-
pire e sua saotitii e tutti gli altri che le videroi. Bxscrip-
cxxnr
th hmc Ambrosiot Levati («Dizionario Biograflco Crono-
logico . . . degli uomini illustri . . . Milano i8ai), quem
Boocardus in Nova Bncyck>p«dia Italica (Taurini i88^)
ad verbum secutus est, nisi quod in calce : «Ella scrisse
alcone epistole intorno alla vita Cristiana e le diresse al
Ponteflce Pio II., che in esse ammir6 la profonda dottrina
ed eloquenza della autrice. II Sansovino ed il Maffei molto
ia encomiaronoi apud eos legitur. Neque Franciscus San-
sovino Zenevers litteras legisse videtur, quamquam hsec
de Zenevera dicit (tDella origine et de' fatti delle fomi-
glie illustri d*lulia.> Venetiis 1582, fol. 15?): «Gineura
flgUola di Leonardo, consorte del Conte Bninoro da
Gambara, grande et potente huomo nella citti di Brescia :
la quale fu dottissima nelle lettere humane, si come atte-
stano ampiamente TEpistole scritte da lei piene di sugo et
di sentenze, con stilo cosi grave, puro, et soave, che
eccede il creder d*ogniunoi. Confer etiam Franciscum
Agostino Della Chiesa (Teatro delle Donne Letterate.
Mondovi i6ao, p. 165) : tNelle lettere non poco fu esser-
dtata, et in molte occasione diede del saper suo non
picciolo saggio k pi6 degni spiriti di quel tempo, e di
questo ne fanno fede Tepistole sue scritte copiosamente,
e piene di dottrina e sentenze, il cui stile ^ tenuto grave,
puro, e pieno di dolcezza. Nelle altre attioni sue cosl
publiche, come private, si come in questo fu eccellen-
titsima, cosl nel restof^ perfettissimai. Ceterum Zeneveram
intera. 1 461 et 1468 defnnctam esse ex his Odoricii verbis
apparet : iCinevra del Conte Leonardo Nogarola di Ve-
rooa, di cui susaiste un atto del 1461, 4 settembre. 11
testamento di Brunoro, che ordina radempimento dei
legati della moglie, farebbe supporla morta per lo meno
nel 1468. Fu dottissima, lodau dal Tiraquello, dal Sanso-
vino, dal Cozzando, ma pi6 che importa, dal Marchese
Maffei nella Verona Illustrata.t
S> DcUtirto Gambara hme scribH Odorici: iFu splendidis-
simo coi letterati e letterato egii stesao; lasdava per tesu-
cxxv
mento alla corte romana un suo libro Directorium Inquisi-
toniffl, e nella libreria Capponi no.i^i v*^ un suo Discorso a
PaoloUI.i De itota autem :<11 Cono^ autore della vita di
VeronicaGambara, lodandoTingegno d*Isotta la preferisce
a Violantei. De eadem h«c Alfredus Reumont in tBei-
trftge zur italienischen Geschichtei (vol. I. p. 459. 460) ex
Angelo Pirenzuola (isas) refert : tWenn Cicero heute zu
uns kime und die Eleganz der Briefe der Jungfrau Isotta
da Gambara sfthe, so wurde er sich nicht scheuen sie als
seineeigenen Werkeanzuerkenneni. Denique deViolante,
quas etiam a Tiraboschio laudatur, haec Odorici : tdonna
idmita di molta coltura e versata nelle lettere italiane.i
De Veronica et qui post eam vixerunt familiae Gam-
bar» viris litteratis confer, si placet, Odoricium.
5« De Damiano Burgo h»c mihi sciscitanti humanis-
sime rescripsit Caietanus Da Re : tLa famiglia Borgo era
originaria di Cremona. Damiano qd. Scipione da Borgo e
ricordato in un istromento i^ Genn. 1^90 citato da An-
tonio Torreaani (Elogiorum . . . sectio secunda . . i6$6,
p. 77). Nel 10. Nov. 1)91 fu dal Vescovo di Verona in-
vestito della decima sopra alcune pezze di terra in perti-
ncnza di Soave. Stava di casa nella contrada del Ponte
deUa Pietra. Damiano gener6 Sdpione, che era giit morto
U |i. Marzo 1406 lasciando i tre figli Centuriono (?},
Gusraino e Damiano in etii minore. Fu nominata in fatti
in quel giomo loro tutrice Lucia vedova del loro avo
Damiano. Erano ancora in etJi minore il ao. Di-
cembre 1410, nel qual giorao Guidone Memo vescovo
di Verona reinvestiva la stessa Lucia come loro tu-
trice della suddetta decima (Antichi Archivi, Mensa
Vescovile, Investiture Reg. 8. f. 14}. Nulla potei trovare
di Cintttriono, Giumino nel 14H stava nella contrada di
S. Michele a Porta (Arch. del Comune, Campione
d*Estimo), fu vicarius Lazisii nel 14 p (Registrum Litte-
ranim DocaUum C. f. 129). — Damiano, Tamico di Isotta
Nogarola, il 12. Sett. 1420 fu nominato deputatus ad
CXXVI
memoriale maleAcionim (Arch. del Com. Reg. 2 \ Lettere
Ducftli f. 37). Fu poi Cancelliere della Camera Fiscale
fLettera di Lunardo Contarini 24. Maggio 14^3 in Arch.
Lnoghi Pii, Miscellanea). Fu della terta muu del Con-
siglio dei XII. nel 1469 (Atti de* Consigli vol. G aos).
AtNUva nella Contrada Chiavica. Trovo nominati due soli
sui figli : EUsebio e Mdrcelto. Lodovico CendraU in una
lettera consolatoria per U morte di uno figlio (Ferr. 4
nonas lan. 1440, ibidem) chiama Damiano suo zio (patnius).
II flglio morto sara suto forse Eusebio. MarceUo sopra-
visse al padre ed ebbe la carica di noUio della Camera
(Lettere a Marcello, ^ ibidem). Damiano era in corri-
spondenxa con parecchi valentuomini di quei tempi. No-
tiamo tra questi Guarino Veronese, che in due lettere
lo chiama compare (ibidem). Mori tra il i. Ottobre 146^
e il 6. Ottobre 1466, come risulu da due ricevute che
portano queste date (ibidem). II Torresani dice che il
suo sepolcro h in peristylis S. Anastasi« con lo stemma
gentilizio e questo epitafio : hoc sepulcrum Damianus de
Burgo de Clavica sibi et h«redibus prsparavit anno Do-
mini MCCCCLVI.» — Bxtant ergo in ubulario Veronensi
bkMB litter» ipaius Guarini manu script«, quarum alteras
apud Remigium Sabbadinl (Guarino Veronese c il suo
epistolario edito e inedito. Salemo 188^) CCCCXIV. loco
dtantur, aheras Sabbadini, cui unlca tantum Guarini epi-
stola atttographa tnnotuerat, non novit.
51 Anni 14^8 nota, qvm in Damiani autographo legitur
vel errori tribuenda est, vel eo explicatur, quod Damia-
nut hoc solum loco more Veneto Inhium anni Kalen-
das Martias esse statuit. Ali« enim Damiani litterae,
quibus gratias agit Isot« pro optimo de commentario illo
iodido die XXVIII. mensis lanuarii a. 1419 dfttm sunt,
neque dubitari potest, quin de obsidione Brixiae, quae
a. 14)8 fuit (non veroa. 1417, qvm Voigtii aliorumque est
sementia ; conf. Remigium Sabbadini, Centotrenu lettere
inedite di Francetoo Barbaro 1884 p. i)6) fuerit sermo.
CXXVII
Denique hoc quoque compertum habemus, IsoUun mense
lanuario a. i4|8 nondum Venetiis fuisse. Ceterum eam
sHispicionem, quam olim proposui, commentarium illum
eundera fuisse atque eum, qui Evangelist« Maneimae nominc
feratur cuiusque venis auctor Frandscus Barbarus a non-
nullis auctoribus perhibeatur, eam nunc missam facio ;
nostri enim commentarii auctor Brixia, Evangelista Manelma
autem Vicentia oriundus erat, tum Manelmiani operis
prK&tio et in editione Brixie a. 1728 ab loanne Andrea
Asteiato curatas et in codice Veneto pasne duobus annis
post IX. Kal. Decembris a. 1440 data est.
54 De Andrea Mocenigo hec Fridericus Steftuii in
descriptione genealogica familiae Mocenigorum apud Pom-
peium Littam : fAndrea, capitano di Verona per la se-
conda volta nel 1496, nelle susseguenti guerre col duca
di Milano fu proweditore in campo nel 14^8, e nella resa
di Legnago seguita del 14)9 per la rivolta degli abitanti
rimase prigioniero de' nemici» dcc. Plura dabit Emanuel
Cicogna, Dalle Inscrizioni Veneziane II. p. 156. 157.
55 Mai.* Isotn litteras e codice Bibliothec« Urbis Se-
nanim in Appendice edidiraus, e quibus fortasse accura-
tiorm nos de muiiere aliquis docebit. A. 1462, quo postre-
mm Mai.* Isotn Utter» datn sunt, Andreas Contrarius
qui iam a. 1421 rostra ascenderat (Agostini II. p. 4)1)
prope sexaginta annos natus erat, qua de causa ratione
qnoque habita ardentis huius IsoCsb amoris item quod
nusquam in eius iitteris de sacerdotio Andre« Contrmrii
munere mentio fit, fortasse errorem in anni nota latere aliquis
suspicabitur et 1426 vel 1442 pro 1462 scripto huius Isotas
litteras Andrea nondum in sacerdotum collegium adoptato
scriptas esae censebit. Sed confer quse in postremis huius
laot» Htteris leguntur: tDe incommodis, difficultatibus
atque magnis iacturis tuis, quibus, ut scribis, cs tantopere
oppressus, tristi silentio ac tadta moestitia, quemadmodum
debeo, magnopere doleo et angor, propterea quod ipse
insaiio mei amore captus atque incensus toto hoc tempore
\
CXXVIII
in odo non sine magno dispendio, ne dicam summo de-
decore, tam procul ab urbe [Roma] abfuisti. Verum enim
vero hoc unum certo scito, nunquam ulla causa meis lit-
teris de me tibi spem ademptunim.t Quas sine dubio eo
spectant, quod Pius II. Pont. Max. Contrarii olim fautor
mox ffiutato animo cum non solum parochia, cui paulo
poat pontifidam potestatem adeptam praefecerat, privavit
(quod post a. 14^9 factum esse vidit Agostini, a. 1463
factum esse nunc discimus) sed etiam in exilium misit.
Cuius rei causam lam non Agostinium secuti in insolenti
Andre« sermone, sed potius in libidinosis moribus
queremus. — Ceterum epistolas In codice Senensi servatas
Isot« Nogarole tribuit Emanuel Clcogna in litteris die
X. mensis lunii a. 1851 ad C«sarem Cavattoni datis,
quarum apographum apud Alexandrum Comitem Apponyi
atservatur. De quibus Cicogna h«c in libro qui •Dalle
Inicrizioni Venezianet inscribitur (VI. p. loa) refert : «lo
poasiedo in copia quattro lettere inedite di Isotta Noga-
rola dirette ad Andrea Contrario, ed un altra di Andrea
Contrario ad esse, delle quali lettere di Isotta diedi copia
al nobile Giuseppe de Scolari presidente al Tribunale di
Commerdo in Venezia, che ne fu richiesto dal suddetto
Cavatoni, nel dl 25 aprileiS^^t Cicogna igitur voce Maia
idem quod MapUfica vel Maria (ad honorem Marii Philelphi
IsotsB inditum) significari putat, amorem autem erga Andream
Contrarium Actum quendam amorem esse dicit: tlo lo
tengo per un amore flnto, fimtastico corso tra persone
che mai non si riddero n^ sl conobbero di persona, un
amore dettato per cosl dire ad eserclzio di lingua latina
e di eloquenza, forse diretto da qualche valente precet-
tore d*Isottat. Qua in re nemo mirabltur, quod Cavattonii
assenaum non est nactus. Verum vidit etiam Hippolytus
Bevilacqua in libro manuscripto in Bibliotheca Urbis
VeroMB asservato et tOsservazioni sopra la Verona
lllustratat inscripto, in quo non solum nominis morum-
que diversitatem, sed id quoque sununo iure alfert, quod
CXXIX
in eodem codice Andre« Contrarii extant litterae ad /so-
tam Nogaroiam, non ad Mai.^^ hotam scripte.
^ Periit vel nescio ubi latet codex Saibantianus, de
quo luec apud Scipionem Maffei in Verona lllustrata
II, III. p. 96 leguntur : fll Ms. 718 alquante pur ne ha di
lei a Damiano Borgo, e di questo a Ui%. Saibantianum autem
codicem dico, quamquam codicis qui in Bibliotheca Be-
vilacquarura asservabatur mentio precedit, cum alioquin
codex Saibantianus (nusquam Cod. Bevil.) numero 718
notatus frequenter apud Maffeium occurrat et ipse Maffei
p. 48 hcc de suo codices citandi more dicat : fAvverto
ora per sempre, come quando citero testi a penna senz*
aJtro indicante che del numero, intendero dei raccolti dal
Nobll. Sign. Giovanni Saibantei. Etiam in codice Bevi-
lacquensi XXV. nonnullas IDamiani ad Isotam litteras exti-
tisse fortasse ex his Scipionis Maffei verbis (I. I.) colligas :
•II Bevilacqua nr. 35 d tutto composto di epistole sue o a
lei dirette. Proposte e risposte ci si veggono del Guarino,
di Gerolamo Guarini, di Tobia e di Damiano Borghij di
Lodovico Cendrata, di Nicol6 Veniero, di Nicol6 Barbo
(in altro codice d'Ermolao Barbaro), del Cardinal Giu-
liano, ch*avea preseduto al Concilio di Basilea e d*altri.>
Sed cum hic codex eiusdem generis ac Vindobonensis»
Veronensis et Vaticanus esse videatur, Maffeium minus
accurate locutum esse apparet neque Codex Bevilacquen-
sis uUas habuit Hermolai Barbari, luliani Cesarini et Da-
miani Burgi litteras ad Isotam scriptas. Num Hermolaus
Barbarus et Cardinalis lulianus Isot« litteris omnino re-
sponderint, valde dubito et quod B. Gamba in tStrenna
Veneziana pel 1865 anno quarto» eam ab Hermolao Bar-
baro laudatam esse dicit (tGrande encomio di lei fece
Ermolao Barbaroi) temere dixisse videtur. Sane teste Lu-
dovico Fuscareno in litteris a. 1451 ad Isotam scriptis
CKsariensis Cardinalis, qui idem ac lulianus Cesarini
Cardinalis esse videtur, nihil in universo suo longissimo
itincre ItoU siia cognitione dignius iudicavit et in Isotn
Itotc Nofwol* Op«ra« L ^
cxxx
potestAte natunun, virtutem et doctrinam fuisse censuit. Sed
hoc de Isota iudidum ex luliani epistolis sumptum esse
credtmut non necesse est, ut neque ea, quae Philippus
Bergomentts rettulit Cardinalis Bessarionis de Isota honorifi-
centissime dicta. Nulla autem fides habenda est Ludovico
Federici (Ritratti di alcune Donne Veronesi . . . Verona
1836} qui Isotam etiam ad Cardinalem Bessarionem Ittte-
ras dedisse et a Nicolao Quinto et Pio Secundo Ponti-
ficibus Maximis litteras accepisse refert; praeterea enim haec
portenta apud eundem leguntur : iLe sue orazioni ai Pon-
tifici sono si veramente gran cosa: eleganti, precise, tm-
maginose ricordano tutto il buon gusto Ciceroniano . . .
Quanto non hanno pregio le sue elegie? Li suoi trattati
filocofid, e le dissertazioni, siccome soao elleno in numero
non picdolo, cosi sentono tutto quel buono, che rallegra,
erudisce ed appaga.t
57 Marii Philelphi Librum Isottnum, quem ineditum
esse &lso credidit Georgius Voigt (Wiederbelebung I.
p. 44^), Appendid huius editionis inseruimus. Ibidem
Marii epigrammata quoque lector inreniet Italico sermone
ad Isotn laudem scripta, quse viva adhuc Isota composita
esse fislsa erat Guilelmi Favre sententia. Vide eius librum
•Milanges d*Histoire Uttirairet inscriptum (Gendve 1856.
I. p. 507}. B plurimoruffl auctorum numero autem qui Isotam
laudibus prosecuti sunt paucos tantum remotioris «tatis
scriptores afferre placet. In Aurelii Trebani igitur
libello de felidtate ad Rev. Patrem Dominum Marcum
Barbum Tarvisinum Pontiflcem [1455—1464] scripto (cod.
Vat nr. 2924) h»c in calce leguntur : lEt Isottam Nogaro-
lam Veronensem quid obstat quamobrem non recte ext-
stimemus propter divinam ingenii excellentiam tum singula-
rem doctrinam inter felices posse haberi ?• — Alfredus Reu-
mont autem In libro fBeitrige zur italienischen Geschichtet
inscripto (vol. I. p. 459} hmc de Angelo Firenzuola (1535)
scribit: tNachdem er dnmal von den glinzenden Bei-
spielen griechischer wid r6nlsclier Vorzdt geredet, kommt
CXXXI
er auf lUUierliegende Epochen und nennt in bunter Reihe
die H. fCatherina von Siena, Isotta Nogarola von Verona...i
Apud Spictonem Malfei (Verona lUustrata II, iii. p. 96)
hcc prsterea citantur :
cPanfilo Sasso nel Ubro tde laudibus Veron«> :
Et cai dtTiiuM latices Cadmck Dirce
Et plcctnun et cytlunun GdUopai dedit,
Intcr Ontiliac celebruida laotta •orores.
II Zavarise neUa Pantea [c. a. 1484] :
Qpenmne Pioe •tnpait •aamae, Nbaerole, Secerdoe,
Iiotfna fa*f^ytf yr§na pn ffl Hi M n e aoratit.
Antonio Lazise [c. a. 1486] nel Panegirico inedito sopra
Verona:
Ceetaliei g enero i t botu •orores
Aaee •e^ ct •aidiic knde» eggieeie viriles.*
Denique Ymc legantor in epistola Ambrosu Miches Dal-
mat» Sebeniceasis a. 1487 Sebenid ad Cassandram
Fidelem scripta: cOMBquasti te non solum nostri s»cuti
egregus ac iUustribus virginibus, ut fuit D. Constantia . . .
Sfortia, D. Baptista de Malatestis, D. Isota Nogarola
Veronensis, quarum clrcumfenintur Orationes et Epistolm
in prosa et carmine luculentissimm. Verum ad earum glo-
riam accessitt dcc
^ Coastantiam Varaneiam Tiraboschi (Storia deUa
letteratora Italiana, XVII. p. 48 sqq.) a 1428 natam iam a.
1443 orationem habuisse, die VIII. mensis Decembris a.
1444 Alexandro Sfortim nupsisse et die XIII. mensis lulii a.
1447 vita Ibnctam esse refert. Epistolam autem et carmen in
teirta laodatum Constantia sine dubio adhuc virgo scripsit,
sed vix ante anniwi 1442, quo primom in pubUcum pro-
dnsse videtor.
19 Andrem Contrarii epistola, quam Romm ad Isotam
scripsit, anni nota caret, nec quo anno Romam venerit
Andreas deftniri potest. In epistoia qua Nicolao Quinto
Pontiftca Masumo gratias agit, quod versio operis Euse-
biani a Ceorfio Trapezuntio neglegentissime lacta sibi
CXXXII
emendanda commissa est, grato animo etiam Cardinalis Sca-
rampi meminit, fsotto i cui poderosissimi auspizi si era in
Roma portatoi (verba sunt Agostinii II. p. 422). Scarampus
autem sine dubio Frandsci Barbari commendatione permo-
tus est, ut Contrario faveret ; sed cum incertum sit, quo
anno Barbari litter» commendatici» ad CardinaJem Scaram-
pum datn scriptn sint (confer Remigium Sabbadini, Cento-
trenta lettere inedite di Francesco Barbaro. 1884. p. 64),
hoc tantum pro certo affirmare possumus, Contrarium
post annum 1440 Romam renisse, quo anno Scaram-
pus rubro galero redimitus est (vide Georgium Voigt II.
p. 4)8). Busebli verslo a Georgio Trapezuntio facta inter
a. 1447 et 1449 inddit et a. 145 1 vel 14^2 Andree Con-
trario emendanda tradita est (Voigt II. p. 142), nec multo
antea Contrarius Romam venisse videtur. Etiam invec-
thra quas Mamurcha inscribitur ab eo sub finem a. 1452
Rora« scripta est. Contrarium a. 1456 Neapoli, a. 1457
et X458 Rom» fuisse ex eis qu» ab Agostinio relata sunt
(II. p. 424 sqq.), a. 1462 Roma expalsum esse e Mai.*
ltot« epistolis supra a nobis allatjs apparet. Ceterum
Georgius Vofgt (II. p. 142) male Andream Contarenum eum
vocat et eos qui accnratlus de eo edoceri cupiunt ad
Quirinum (Diatriba p. 506} ablegat, cuius loco Agostini (II.
p. 420—4)2) laudandus erat Sed ne hic quidem epistolas
a Mal.A Isota a. 1462 ad Contrarium scriptas novit.
^ Lanri Quirini epistola Pftuvii data est, ubi Laurus
ab a. 144$ usque ad a. 1448 et itenim a. 145 1 et 1452
docendi monere fungebatur. Confer Agostlnium I. p.
»7 tqq.
^ Hoc ex Ludovici Fuscareni litteris a. 1451 ad Iso-
tam scriptis collegi, quse in editione nostra vol. II. p. ^o
leguntur: tCum recto . . . et securissimo animo Romam
pflMM pmgrinaUoniM caiua petiistl, quo consilio, qua
aoctoritate, qua dicendi oopia, quanta cum pontifids et
fratmm [?] admiratione locuta es t> Quibuscum conferas hsDc
Philippi Bergomensit verba : teius luculentissioMB oratio-
CXXXlll
nes, quAs Diaxiinis pontificibus Ronmnis ftJiquot destina-
verat, Nicotao videlicet quiiUo et Pio secundo, pnsctpue-
que in eo conventu, quem Mantue egisse eum oonstat.
Suadebat namque validissifflis argumentis et probationibus
non sine maxima exemplonim copia cum Pontificem tum
Reverendissimos sanct« ecdesi» Cardinales et Christia-
norum prtncipes adversus Turcum, qui Christianum no-
men et Christianam religionem conabatur everteret. Totum
Philippi Bergomensis locum ideo citavi, ut appareret,
Scipionem Maffei, quem CiBsar Cavattoni secutus est,
erravisse (Verona lUustr. II, ui. p. 96}, cum Isotam ad
Nicolaum Quintum Pontificem Maximum eo consilio litte-
ras dedisse referat, ut ad bellum adversus Turcum susd-
piendum eum impelleret: tQuelle [h. e. lettere] d*Isotta
singolarmente spirano prudenza e dottrina, ma non ci
veggon quelle che diresse a Nicolo V. ed a Pio II. per
eccitargli a guerra contra Turchit. Idem error apud
Voigtium occurrere videtur; confer eius librum quem de
Pio Secundp Pontifice Maximo scripsit vol. III. p. 615:
•Ausserdem richtete sie (Isota) Reden und Briefe an ihn
(Pius II.), die zum TCirkenkriege anfeuern soUten ; da-
gUichin hatte sie schon an Nicolaus V. gachrieben^, Male
etiam loannes Baptista Egnatius (De ExempL lUustr. Vir.
I. VII. c. a. p. 265) : flNon obscurabitur a me in prKsentia
IsottM NovaroUa Veronensis debita laus, quas Nicolao V.
et Pio Pontt. tunc floruit cum Theologi» studk>, tum
etiam eloquentia, addita ad tam egregiam virtutem per-
petuse virginitatis propensione et constantia. Scripsit auten
ad ipsum Nicolaum V. Piumque Pont. Max. non pauca,
quse h\i cum summa commendatione lectitarent posterisque
tradere summo studio niterenturt.
^ Apud Agostinium, qui I. p. 45—107 de Fuscareni
vita uberrtmam edidit notitiam fMartyrium SS. Victorii
et CoronsB Civitatis Feltri Protectorum, scriptum [tmmo
ex Gr»co traductum] ab lUustrissimo D. D. Ludovico
cxxxtv
Poteareno Aitium et I. V. D. dicue Civitatis Pretore.
Aiwo Domini MCCCCXXXIX» Uudatur.
^ Faba sunt qum de hoc dialogo refert Georpus Voigt
(Pius II. voi. III. p. 675) : tlhr Dialog Ober die Streitfrage,
ob Adam oder Bva frikher und mehr gesQndigt, erregte
viel Au&ehen, zumal da sie Eva die grossere Schuld bei-
mass. Bs scheint, dass sie diese Disputation Pius Qber-
reichte, von dem eine Schrift Qber denselben Gegenstand
erwAhnt wird, die vielleicht seine Antwort ist». Male
etlam Hieronymus della Corte (Dell* Istorie della cittii di
Verona. Venezia 1744, III. p. 84. 85} inter eos qui Ni-
colao Quinto Pontifici Maximo opera sua dedicaverint
etiam Isotam nominat: tfra quali fu Isotta Nogarola nobi-
llssima nostra cittadina, donna non meno dotta ed elo-
quente che pudica e bella, che seguendo resempio di
flM>lti scrisse a Sua Santitii un bellissimo e dottissimo
Dialogo, nel quale si disputo chi de* nostri primi pa-
rentl maggiormente peccasse, Adamo o Eva : it quale gli
fu gratissimo e dagU intendenti fu giudicato opera dottis-
siflBai.
^ Plus centum annis post hoc Valerius Palermus (I. I.
p. 18. 19} de Isotfli dialogo protulit iudidum: tlpsa qui-
dem adeo mentis acumine est eiata, ita ad maiora con-
tendit, ut ad sumnaam etiam illam indagationem penetrarit,
uter ex primis parentibus nostris Adamo et Eva gravius
in Deum peccarit. Quam rem dialogo descriptam tanta
est doctrina complexa, ut nullus prnterea theologus maiore
fofftasse potueritt
^ Hoc Agostinl (1. p. 59} ex eodem § Ubbro de* Reg-
gimenti della Rep.t didicisse videtur, ex quo loannem
Naugerium a. 1425 prmturam Veronensem gessisse didi-
oerat. Confer etiam Pompeium Littam in descripttone
genealogica fanailim Naugeritt : tCiovanni de' 41 elettori
del doge Michele Steno, podestA di Cologna nel 1406,
conslgliere del doge nel 1406. Lo troviamo perorare nel
1420 onde fosse istituita la carica di luogotenente nella
cxxxv
patria del Friuli e nello stesso anno fu nominato capitano
e podestii di Treviso . . . Nel 142^ fu capitano a Padova
e avogadore di Comun e tra 41 elettori del doge Fran-
oesoo Foscari. Nel 1426 [sic] fu nominato podestA di
Verona. Bench^ morto da tanto tempo, fu introdotto da
Isotta Nogarola in un suo dialogo in cui esse si propose
di provare che non ad Eva ma ad Adamo si doveva attri-
buire maggior colpa del peccato originale.t
^ De duobus dialogi codidbos in Bibliotheca Ambro-
siana asservatis (I $4 inf. et Q 68. sup.) h«c A. Ceriani,
bibliothecie pr»fectus Ulustrissimus sdsdtanti mihi rescrip-
sit : •concordano nei prindpii e nelle fini dei due lavori
coU*edisione Venetiis 156) fatta da Aldo, anri pare siano
due copie tratte dairedizione, che vi h nomlnata nel
prindpio dei due Mss.i Etiam in codice Bibliothecse
Camaldulensium Monasterii Sancti Michaelis Venetlarum
prope Murianum numero 721 notato legebatur fDialo-
gus utrum Adam vel* Heva magis peccaverit, Questio
satis nota sed non adeo explicatat, quem ex Aldina
editione descriptum esse cum dialogi titulo tum eo pr»-
sertim probatur, quod in eodem codice inerat Isots»
elegia iDe laudibus Cyanei rurisi iisdem versibus inter-
polata, qui in editione Aldina a Frandsco Nogarola ad
suam dialogi recensionem spectantes inserti leguntur. Quod
ex his MittarelUi de Castro Azzani verbisjipparet : tLocus
emt delidarom NogaroUe fiunili», ubi etiam institutus
et habitut fiiit supradlctus dialogus.t Hunc autem codicem,
quem Venetiis in Bibliotheca Marciana frustra quassivimus,
lo. Bapt. Carolus Giuliari in Camaldulensium monasterium
qood Rom« est, et inde in bibliothecam quse a Victore
Bmanuele Itali« rege nomen accepit delatum esse su-
spicatur. Denique etiam apud Giuliarium v. d. extat editionis
Aldin« apographum s9Culo XVII. confectum, cui quse a
iuUo C«sare Capado in flllustrium mulierum et illustrium
Utteris vironim Elogiist (Neapoli 1608. p. 205) de Isota
scripta sunt prsemissa leguntur.
CXXXVf
^ Apiid Gialiftriuiii v. d. exemplAr huius elegi« ver-
sibus Italicis non Umen consonantibus redditae extat, quod
Petro Sgulmiro Benedicti Delbene manu scriptum esse
videtur. De quo viro docto Veronensi (1749 — i82$)confer
•Biogio del nobile Benedetto Delbene letto airAccademia
d*Agricoltura Commercio ed Arti dal suo segretario per-
petuo Giovanni Conte Scopoli il giomo 1 1 Maggio 1826»
(Veronse 1826). Versio Italica incipit ^0 fonti, o di Cian
dolci recessiti explicit tQuante elle son, roi vanta il
Tago Ibero.i
^ In opere, quod •!! Sepolcro deiriU.ma Signora
Beatrice di Norimbergo d*Ognibene Ferrara» inscribltur
(Brescia, appresso Vicenzo di Sabbio 1568) hoc Francisci
NogaroUa carmen legitur p. 50:
FRARCISCI NoOAROUB COMITIS.
Hocpes tistc gradnm, frteor hoc brcvc perlege cannen
Ktc laoTiius parcts; hoc pieutit okis.
Insignis genere et fbrme ingenioqne Beatriz
Prcdita, mannoreo cooditor hoc tnmalo.
Cnins hoooe et fiune vi^ semDcr^ Tifebit
Cognite et Eois oogmu et Ilesperiis.
Hac set enmt: ae pvporeoe te spergere flores
Dicere nec salve poeniteetqne vele.
Tum apud Frandscum Sansovino h«cde Francisco Noga-
rola leguntur fol. i$i : eFrancesco 4 Cavaliero Cesareo
noa deviando punto dallo stilo de suoi maggiori : et ha-
vendo appreso ne primi anni lettere humane, si diede a
gU studi della Fitosofia, et di continuo attese alla Poesia,
nella quale fu giudicato di molta eccellenza.i
^ PrsBter Nicolai Lusci eclogam confer h«c lacobi
ad Ludovicum verba: eearum epistole quam plurimae,
orationes et gravitate et vocabulorum elegantia refertas,
ac notuiuUa cannina ab ipsit pirgimbut ediia, in quibus cur-
sus est atque ut Plinius diceret robustast, et quse Ludo-
vicus Fuscarenus a. 145) Isot» scripsit : eSuperiores docti,
qui Semproni» et Comifici« carmlna decantabant, tua in
CXXXVtt
cnlam iMidibm extollissent.t Sed quod in pnB&tione eis
IsotM epistolis qu« e. 1846 s G. B. Bianco edits» sunt pne-
missum legitur, Veronie in tabulario familise Nogarolse non-
nolla adhuc extare Isotn carmina Latine et Italice scripta
(f Poteassi iare — dirassi — una meno breve, o pi6 variata
racoolta scegUendo fra gli scritti deirisotta de'canti, Ih che
pur era valente. Poteassi scegliere infra questi i dettati
neiritalico idloma a testimoniare cosi il duplice merto della
veronese scrittricet) falsissimum hoc esse certiores nos
fedt losephus Biadego, Btbliothec» Urbis Veronss pr«-
fectus doctissimus : tDevo primo metterlo in guardia contra
le notixie (alse che sono state stampate, cosi per piaggeria
(reditore non seppe dirmi altro) nella lettera che serve
di prefazione . . . In queste parole non c'6 nullo di vero.
Non poteassl far nulla perchi non c'era neirArchivio di
famiglia. Cera un codice cart. deirepoca contenente let-
tere, dal qual furono scelte queste pubblicate, ma anche
questo codice non c*^ pi^.i Etiam Petrus Sgulm^ro, qui
mense Augusto a. 1885 una cum Carolo Comite Cipolla
tabularium famili« Nogarolae perscrutatus est, quod a.
1882 ne iterum Athesis inundatione devastaretur in Ca-
strum Azzani translatum est, certiores nos fecit tche in
esso non si trovano documenti relativi alla Isotta o che
indirettamente possano illustrare la vita della celebre
donna.t
7^ Agostini (I. p. 105} hanc epistolam peculiarem
Ludovid Fuscareni tde laudibus Isote Nogarolae» libel-
lum esse credidit, qui per errorem tantum in eius codicem
epistolarem illatus esset (iMa per tomare al Codice, neces-
sario h a sapersi, che in fondo ad esso vi h innestato un
Opiitculo del medesimo Foscarini con il titolo, che qui
siegua : Lodomd Foscarini etc. de Umdibus Isotof NogaroUe,
con la giunta di XX. sue lettere alla stessa indirettei).
Sed qu» in codice epistoUe inscriptionem (iLudovi-
Ctts Fuscarenus Ysotn Nogarolse») precedunt verba:
•De laudibus Ysotn NogaroUet tantum argumentum epi-
cxxxvtti
stol«, ut solet in hoc codice, indictnt. ^ Pmterea in his
Ludovid Fuscarenl litteris IsotA nomen occurrit. In calce
litterarum, quas ad Damianum Burgum scripsit (nr. 114)
bmc leguntur: tPostremo cum has scriberem facetissimas
tum ad me delatie sunt litter», quas ridens legi, et lectis
risu desistere non valeo et antequam responderim, tuam
secutus auctoritatem, quse iurisconsuUorum sententia fir-
matur, Ysotam peritissimam consulendam duxi, et his alli-
gata tuorum scriptorum exemplaria mitto, ut vel suo vel
meo vel utriusque nostrum nomine quaestioni tuae satis-
fiKiant.iInalianim autem litterarum (nr. 72) calce quasad
eundem Damianum scripsit hcc leguntur : tYsotam prisca
severitate, doctrina et sanctimonia venerandam virginem lon-
gissima nostri oblivione captam quando lctem frequentis-
simum suae mentis morbum, ut tu mihi nec credenti nec
auscultanti predicere consueveras, inter orationes, ieiunia,
sacri6da, quadragesimalia decoxisse arbitratus fueris, meis
verbis salvere iubeas. VaJe.t Utraque epistola post a. 1451
scripta esse videtur. Denique ex litteris, quas Veronai,
ot videtur, fort a. 145 1 ad Pantaleonem Quaglianum,
medicum Venetum scripsit (nr. 149} h»c referre iuvat :
• . . . Sed quoniam non respondes, non audeo latius
evagari, verum obtestari, orare, ut nostri aliquando te
memorem declarea, expectationem meam compleas, qui
boc animo sum, ut nihil magis cupiam quam in amore,
verbis et suavitate tua conquiescere. Absentem igitur
compatrem tuum carissimum saltem scriptonim necessitu-
dine pr»sentem sentias et ab eo sentiri cures, si Ysotam
Negarolam [sic], mulierem darissimam, quae liberrime
loquitur, prophetasse firmare non vis. Dixit enim Clugi-
ensem aquam in Lethem conversam, qua cum primum
potatus es, omnium te oblivio cepit ; itaque et Veronam
nesds et eos qui VeroMe commorantur ignoras. Quibus
et pluribus facetioribus verbis meam 6dem, qui te cogi-
tatione semper, ore ssBpissime complector, deludit. Quas
ob res da operam, quod ad me tua volumina deferantur,
cxxxtx
quibtis delecter et defendar, quoniam tam longa negli-
gentia paucis curari non potest.t
7' In libello quo nonnulla documenta ad controversiam
Comitis Ferdinandi Nogaroiae contra Comitissam Isottam
Nogarolam spectantia continentur quique fStampa Co :
Ferdinando Nogarola contro Co : Isotta Nogarola Pupilla al
laudot inscribitur et impressionis loco annoque non indicato
a. 1758 impressus est (in 40, 198 pp.} excerpta quaedam
ex hac sententia arbltrii leguntur. Quas tantum ad Ca-
strum Azzani spectare neque omnia quas id temporis acta
sunt respicere summopere est dolendum. Controversia
•utem ista qum in hoc libello tractatur inde originem
duxit, quod Theresia Maffei uxor Alexandri NogaroUe
Aluisil fllii die XXI. mensis Decembris a. 1757 defuncti
Proveditores supra feudoa rogavit ut se pro fllia Isotta,
qMe nondum sui iuris erat, ea parte Castri et Vicariatus
Azzani investirent, qu« mariti Alexandri foentt Idem roga-
vit Ferdinandus Nogarola, alterius Alexandri Nogaroto
filius iure fldeicommissi victoriamque reportavit.
SentM^a di Diuiihni
Sententia Arbitralis diuisoria inter D. Blancam Boromeam
Matrem ex una, et D. D. Antonium et Lodouicum,
et Leonardum Fratres de Nogarolis ex altera.
1459. 16 Octobris et cetera :
Et primo pro D. Blanca pronuntiamus, et condemnando
dedaramus praefactos D. D. Antonium, Ludouicum, et Leo-
nardum Fratres admittendum, et liberd, et expedite rela*
xandum ptmhcxm D. Blanchc eorum Matri dictas petias
Terramm jacentes in Pertinentia Castri Azzani, unam
vocatam le Vernazze^ et alteram la pezza, et dictum Mo-
lendlnum situm in dicta Villa Castri Azzani cum suis
apparamentis, ac cum coh«rentijs, qualitatibus, et quan-
titatibus ptttiarum Terrarum priedictarum, tamquam ad
eam spectantes, et pertinentes, ac spectans, et pertinens
et cum fhictibus Anni prKsentis extantibus, et perceptis,
si qui sunt, et qui percipi poterunt ex dictis petijs Ter-
CXL
rtruin, vel aliqua ex iptis et cum omnibus, et singulis
iuribus, et iurisdlctionlbus spectantibus, et pertinentibus
dlctii rebus, sive alicui ex ipsis, et potissinie cum iuribus,
et iurisdictionibus aquarum spectantibus, et pertinentibus
dlcto Molendino pro usu ipsius Molendlni tantum.
Pro D. Ludoulco. Nunc vero accedentes ad assignan-
dam partem, siue portlonem Bonorum comunium» ut supra
prKlibato D. Ludoulco omni meliore modo quo possumus,
diuidifflus, adiudicamus, damus, et assignamus eidem D.
Ludouico hic priesenti pro parte, et portlone sua sibi
spectante in dictis Bonls ut Infra videl.
Item Domum, quae appellatur Castrum de Azzano cum
omnibus Bonis mobllibus, et Utensilibus in ea de presenti
existentibus cum Curtiuo et Broilo etce.
Item omnia aJia Casamenta, Domus, Possessiones, et
Bona situatas, et situata in Pertlnentia, siue Guardla Castri
Azzani, et Sancti Martini, qum spectent, et pertineant de
prmentl ipsis tribus de Nogarolls, ultra illas, quas fuerunt
assignatsB, et adiudicatm suprascriptn D. Blanche de-
darantis, quod in ipsis assignatis ipso D. Ludouico non
intelligimus illas, quse sunt alienatae allcui alie Persone,
de qulbus disponemus ut infra.
Item Decimam, sive lus perciplendi Decimam de Terris,
et Possesslonibus jacentibus, et pertlnentibus in Villa, et
Pertinentia Sancti Martini de Azzano, et Castri Azzani
pnedicti.
Item Saltariam siue Guardiam dictarum Villarum.
Item Dadum de minuto, et ad grossum VlUarum pr»dic-
tanim, nec non earum Vicariatum cum omnibus, et singulis
luribus Aquarum, et alljs luribus, et lurisdictionibus, hono-
ribus et oneribus spectantibus, et pertinentibus dictae
Possessloni, aut ipsis Fratrlbus pro ea, exceptis semper
lurlbus et lurisdict : addiudicatis pr»dictn Dom. Blanch»
ut supra, et excepto onere tenendi in dlcta Viila Castri
Azzani unum Sacerdotem salariatum, qui in Ecclesia ibi
CXLI
existente celebret Diuina Offltia iuxtas solitum, quod onus
â–¼olufnus comune, ut infra etce.
7> In libro census vidni» Sancts C«ciliae h»c nota
a. 140 legftur: cSp. d. Ludovicus de Nogarolis cum
matre et sorore libras sex solidos sex.»
73 Blancam Nogarolam a. 1461 e vita decessisse ex
IsotiB epistola, quam ad lacobum Antonlum Marcellum
scripsit, et ex hac ipsa Fuscareni epistola apparet, qu»
in unico qui extat harum epistolarum codice inter alias
Fufcareni litteras Utini scriptas legitur, quod quamquam
cnullo servato temporum aut locorum ordine» ut in codi-
cis fronte legitur, hec epistolse collectse sunt, hoc sane
loco non casu &ctum est. Constat autem Fuscarenum a.
1461 Utini Locumtenentis Generalis officio functum esse.
74 Matthasi Bossi epistolae cum temporum ordine ser-
vato editff slnt, haec Bossi epistola certe ante a. 1456,
et paulo post a. 145 1, quo Isotn de Adse et Evae peccato
dialogus a Bosso laudatus editus esse videtur scripta est.
Preterea a Tiraboschio edocemur, Bossum a. 1428 natum
annoque 1502 defunctum a. 1451 religiosum habitum indu-
isse. AUud autem Bossi de Isota testimonium in eius Exhor-
tatoria ad Cardinalem Bessarionem scripta et Recuperatl-
onibus Faesulanis (1491) inserta legitur: cNequeo omissas
facere Comeliam Turrensem et Isotam Nogarolam conter-
raneas meas, quanim cum reminiscor plurimum laetor. S'c
et Apollodorum Eritreum de Sibylla concive sua plurimum
gloriatuffl fecerunt [ferunt?]. Harum prima cum fuisset
dintios matronarum Veronensium corona et singulare decus,
ad extremum maiore animo impetrato divortio adhuc
vivente viro divino se cultui perpetuo mancipavit. Altera
vero virginitatls lilium et eloquentiae flumen, quam merito
ipsi Hortensiae possim comparare, spretis calcatisque
terrenis illecebris humillima veste contenta totum litteris
sacris dedicavit ingenium, illis sese ostentat ; illius continue
sacra volumina terunt genua, nunquam de manibus exeunt
Aurelii divi aut Hieroiiymi Itbri.i
CXLII
75 Male Fridericus Stefani in Genealogia famiiiK Con-
dulmeriae apud Pompetum Littam: cmori giovane ancora
in Roma a' ^ dicembre del I454.>
76 PomptB, qua Hermolaus Barbarus Veronam ingres-
sus exceptus est, descriptio legitur apud Hieronymum
della Corte, DellMstorie della dlik di Verona (Venezia
1744, III. p. 94 sqq.), qui etiam Antonium et Ludovicum
lsot« fratres pompts interfuisse narrat.
77 Hanc Hermolai apologiam Agostini e codice quodam
Saibantiano noverat, qui ubinam gentium nunc lateret piget
me non potuisse comperire. Veronae, Parisiis, Oxonii
sane fnistra a nobis qucsitus est neque inter codices Ash-
bumhamenses repertus esse videtur. In Angliam non
delatum esse A. Neubauer, Bibltothece Bodleianae custos
doctissimus ex ipsls auctionum, quibus bibliotheca Saiban-
tiana identidem subiecta est, catalogis nos certiores fecit.
7* Scipio Maffei in Verona Illustrata (II, 111. p. 8})
Paulum Maffei drcaa. i|8o natum esse et inde ab a. 142^
suo religiosoniffl ordini pr»fuisse tradit, sed quo anno
mortuus sit incertum relinquit. Epistola, in qua Isotae scribit
se simulac idoneum librarium nactus sit opus illud
Isot« dedicatum, quod periisse dolemus, ei missurum esse,
certe ante a. 1452 scripta est, nam unus in ea Isotae frater
equestri dignitate insignis memoratur, cum eo anno haec
dignitasLeonardoquoque et Ludovico Nogarolis delata sit.
Quod autem in tBiografia Universale» (Venezia. Missaglia.
1828. Vol. XLI. p. 17) cPaolo Maffei suo direttore le ha
dedicato un trattato della virginiti» legitur, folsum esse
videtur.
79 Confer cCatalogue des livres de la Bibliothique de
M. Pierre-Antoinc Bolongaro Crevenna.» 1789. III. p. 122 :
•nr. ^174. Opuscula varia. in 4. cart. — Manuscrit sur
papier du XV. si^le, contenant 200 feuillets ^crits k lon-
gues lignes par differentes mains, partie en lettres rondes
et partie en lettres de forme. Ce Ms. contient les opus-
cules suivants : . . . 2. lsot« Nogarolae Oratiuncula ad
cxLin
laudein beatissimi Hieronimi edita ad contemplalionem
Patris Victoris de Rosatis, Veronae IIII. nonas lulii 14^.»
Sed iam a. 1455 orationem editam esse et quidem Victoris
de Rosatis nomine non indicato ex his Ludovici Fuscareni
verbb, quae in litteris Brixiae a. 1451 scriptis leguntur,
apparet : cLaudes vero gloriosissimi Hieronimi . . . apud
alios vulgatas, quando nostri iam diu oblita memineris,
quando me tanto honore dignum iudicabis, libentissime
legam» (II. p. 116) ; tum tcoram devotissimo illo patre,
cuius nomen sdre cupiot (II. p. 1 19}. — Dominici Belloni,
ex cuius exemplari Marcianus codex a nobis adhibitus
exscriptus est, epistola ad Ludovicum Fuscarenum data
extabat in eodem codice Petri Crevennae nr. 5i74signato.
In codice Mutinensi autem orationi clsota Nogarola vene-
rabili in Christo Patri Domino Victori de Rosatis sal. pl. d.t
titulus prsfigitur. Et similis titulus fuisse videtur in codioe
illo apud Crevennam, qui minus accurate descriptus est
in alio eiusdem bibliothece catalogo : Catalogue raisonn6
de la collection de livres de M. Pierre Antoine Crevenna
1776 IV. p. 347 : cUn volume Manuscrit in 40 contenant
entre autres opuscules Latins en prose et en vers les
suivants: Isot« Nogarolae Epistola ad Patrem Victorem
de Rosatis dau Veronae IIII. nonas lulii MCCCCLIIII. ...»
Qua descriptione in errorem inductus praeter orationem
Victori de Rosatis inscriptam aliam Isot« ad eundem epi-
stolam extitisse olim fislso credidi.
^ Quod vulgo haec oratio ab ipsa Isota in condlio
Mantuano recitata esse creditur, ialsum est. Neque
qufls apud Voigtium leguntur (Pius II. vol. III. p. 61$)
Ade digna sunt : cZu Mantua stellte sich dem Papste auch
Isotta Nogarola, die literarische Amazone des Jahrhunderts
vor. Sie hielt eine gl&nzende Rede, uber deren Gelehrsam-
keit sich der Cardinal Bessarion nicht genug wundem konnte.
Ausserdem richtete sie Reden und Briefe an ihn, die
zum Tikrkenkriege anfeuem soUten.t Hippolyta Sfortia
tantum in Concilio Mantuano apud Summem Pontificem
cxtnr
tpsft orationem suam reciUsse videtur. Confer Tira-
bocchiuin I. 1. p. 5?. Male etiam Onophrius Panvinius in
Antiquitatibus Veronensibus (p. 167): cHaec doctissina
â–¼irgo prseter elegantissimas latino sermone epistolas Pio II.
Pontiftci Maximo scriptas, cui Pontifex responsionem di-
gnatus, eius ingenium maximopere admiratus est» &c Pan-
â–¼inium lacobus Gaddi secutus est in opere iDe scripto-
ribus non ecdesiasticis grascis, latinis, italicist a. 1648
edito p. 106.
>< Frandscus Agostino Della Chiesa (Teatro delle
Donne letterate. Mondovi i6ao p. 192) et Ambrosius
Levati (Dizionario Biograftco . . degli uomini illustri.
Mediolani i8ai) Bessarionem Roma Veronam profectum
esse affirmant. Temere.
^ Viros doctos qui lacobo Antonio Marcello suum
de filii morte dolorem dedarabant lacobus Morelli enu-
meravit in opere satis raro, quod duobus abhinc annis
Bononise Gustavi Frizzonii cura recusum est: iNotizia
d*opere di disegno nella prima meti del secolo XVI. esi-
stenti in Padova, Cremona, Milano, Pavia, Bergamo, Crema
e Venezia scritta da un anonimo di quel tempo pubblicata
e illustrata da D. Jacopo Moretli custode della Regia
Biblioteca di S. Marco di Venezia. Bassano, 1800. • p. aoi
sqq. : cGrande fu Testimazione in cui gli huomini di let-
tere tenevano questo gentiluono ; la quale chiaramente
s*i mostrata in una raccolta di prose e poesie Latine
di varii sopra la morte di Valerio figliuolo di lui mancato
in eti di anni otto ; veduta gilt da Apostolo Zeno in un
codicc di grande pregio presso il Procuratore Federigo
Marcello (Dissert. Voss. T. I. p. 298. mi* T. II. p. 25),
e da me pure esaminato nelPanno 1767, in un grande
negozio di libri. V*erano in esso Orazioni e Pistole con-
solatorie di Nicol6 Sagundino, di Giorgio da Trebisonda,
di Francesco Filelfo (di cui Toperetta 6 stampata), d'Isotta
Nogarola, di Carlo Fortebracd Conte di Montone, di
Montorio Mascarello, di Battisu Guarino e di Pietro
CXLV
Parleonc, con un* elegia Grcca dcl Filelfo da Lodovico
Carbone Fcrrarese voltata in Latino. Vi mancava per6
un poemetto che da se il Carbonc fecc, manoscritto presso
di mc con altre sue cosc ; dal quale si conoscc che anche
Tito Vespasiano Strozzi sull' argumento mcdcsimo aveva
scritto. Mancava pure fra que' componimenti un poe-
metto consolatorio che si sa Giano Pannonio avcr fatto,
ed or non si vede (J. Pannon. Vita p. a?6), non essendo
rimaso fra le cose sue a stampa sennon un epitaflo di
pochi versi sul morto fanciullo (Lib. I. nr. i ^7) ; non vi
era un*altra versione Latina deirElegia Grecadel Filelfo,
fatta da Lionardo Grifo Milanese che io vedi manuscritta ;
nh vi era un Epigramma di Grcgorio da Cittli di Castello,
che a stampa si trova ne* versi suoi coirAntonio di
Venezia i47at.
^ E Blancae Nogarolae testamento, quod a. 1457 die
XXIV. mensis Martii scriptum est, nonnulla ad possessio-
nem Castri Azzani spectantia in libello supra laudato qui
•Stampa Co : Ferdinando Nogarola contro Co : Isotta
Nogarola Pupilla al laudo» inscribitur excerpta leguntur
(p. 6 sqq.). Totum testamentum dignissimum sane quod
legatur ut hic inserere possem, Caietani Da Re beneficio
factum estf qui ex Ludovici Cristofoletti, Tabularii Nota-
rialis quod est Veronao quondam custodis apographo de-
scripsit, quod nunc in Publico Tabulario Veronensi inter
alia eiusdem viri scripta asservatur:
In Chrisptl nomine Ameo
Dic Jovis XXIIIj Martij MnijLyij Inditione quinta
Verona in domo habitationis infrascripti.
La spetabele e generosa una Madona Biancha da
Nogarolc fiola q.m de M. Bonromeo de Bomromei et
uxor q.m spectabile homo M. Leonardo da Nogarole
sana per la Dio gratia del corpo e de lintellecto
la morte sua non nassa alcuna divi-
sione e rixa in linfrascripti sui dcsendenti e successori ha
IsoU: NogaroUe Oper«. I. k
CXLVI
disposti fare cl prcsentc testamento in scripto solum come
se contegnara qui de sotto ordinata mentro.
In primis la rccomanda lanima sua a la omnipotente
Dio « la sua madre gloriosa Virgine Maria e tutta la
corte del cello trihumphante.
E vole e comanda che quando vera el tempo de la
sua morte el suo corpo sia sepeliti in la clexia de Madona
Santa Zecilia in monumento suorum &c
Item laxa pro anima sua et in remissione peccatorum
a linfrascripte clexie e religione et prima a la clexia dc
Sancta Zecilia de Verona ubi jacebit el suo corpo ducatos
quinque aurj.
Item Ecclesie Sancte Marie de Archarupta ducatos
quatuor aurj.
Item Ecclesie Sancti Zenonis in monte ducatos qua-
tuor aurj.
Item fratribus Jesuatis ducatos quatuor aurj. Item domi-
nabus de Sancta Clara ducatos quatuor aurj. Ucm domi-
nabus Sancti Johanis de la beveraria ducatos quatuor
auri, Item fratribus Sancte Anastaxie ducatos decem aurj.
Item laxo che tutte le mie fiole che se trovara a la
mia morte siano vestite supra el corpo mio condeccnter
et slmiliter le mie nore. Item lasso a Lodovigo mi fiolo
la mittade de tuti li mey flcti e intrade da Schio et in
pedemonte de Vexentina con la proprieti de queli.
Item laxo a Ysota mia fiola laltra mittade di li miei
ficti e intrade de Schio et in pedemonte supra scripte
equaliter et equis portionibus. Item lasso a lodovigo
fflio ftolo tutto quello chio a fare Azano, zoe el molino
la proa e le Vemace, e omni altra cosse chio avexe a
iare in quello logo. Item lasso chel el dicto Lodovigo
mio fiolo sia ogni anno obligato dare a Ysota mia fiola
sua sorella trenta minali fnimento e tria cara de vino con-
ducto a Verona a tute sue spexe de el dicto Lodovigo
ala casa de labitatione de la deta madona Ysota mia ftola.
Itcffl voio e ordeno che se Ysota predicta mia ftola, mo-
CXLVII
risse inanti et predicto Lodovigo che tuto quello chi o
lAssato a la dicta Ysota sia e devegna al dicto Lodovigo mio
fiolo o sia ai miei heredi maschi e legittimi e naturali e de
legittifflo matrimonio nati e vice versa el dicto Lodovigo
morisse inanti la dicta Ysota mia fiola senza fioli maschi
legittimi naturali ut supra volgio che li predicti miei beni
universaliter siano e devegnano a Ysota mia fiola pre-
dicta! Item lasso e gravo le dicti Lodovigo e Ysota
siano obligaii dare a Laura mia fiola sua sorelle moiere
de Cristofollo de Pelegrino ducatl trenta omni anno per
sina che abiano dato ducati ifij doro in questo modo che
el dicto Lodovigo sia obligato dargene vinti e Ysota dexe
e questo in caso che la vegnesse che la dicta Laura
remagnesse vedua de Cristofono de Pelegrino suo marito
ma vivendo Cristofono non habbia alcuna cossa. Item lasso
che el dicto Lodovigo mio erede universale in vita sua
.... poij la morte sua li infrascripti mey successori e
cadauno de loro in solidum omni anno fazano dire
per Tanima mia e de tuti li mey passati uno anovale a
Sancta nextaxia e de questo piu tosto li prego che li
obligo. Item lasso alenfrascrite mie .... maritate e
dotate zoe Isabella, Bartolomea, Laura, Zenevra libre
decem per una per raxone de institutione e omni altra
legitima debita, che per raxone de natura alore podesse
aspectare in li mey beni e volgio e comando che quele
siano tacite e contente de questo .... Item laxo a Mes-
ser Anthonio e a Lonardo de Nogarolle mey fioli libre
XXV per uno per raxone de institutione e per omni
legittima debita a loro per rasone de natura o sia de
altro subsidio de beni che forsi ge podesse aspectare in
li mey beni, o sia parte de quelli volendo e comandando
che de questo, loro romagnano contenti e may non pos-
sano venire contra la dita mia voluntade. Item volgio
ordeno e conando che niuno de linfrascripti mey heredy
e successori non possano may per alcuno tempo, e per
alcuna conditione vendere ne alienare ne permutare.
CXLVIII
ne pcr altro modo transferirc el dominio di li dicti
fiiey beni senza urgentissimi e necessitatissima causa
aprobata pcr li Signori de la pieti. Item laxo mey comis-
sarij et executori de la mia voluntade li Signori dc la pic-
tade insieme cum li dicti mey fioli Lodovigo e Ysota mia
Aola, dando a loro picna liccntia che de rentrate di li
dicti beni possano exequire questa mia voluntadc : con
piA comodo de linfrascripti mey heredy che se possa.
In tuti li altri mey beni mobili e non mobili presenti c
futuri et nominibus debitorum instituisso Lodovigo mio
Aolo mio erede universale, e se el dicto Lodovigo morisse
qiumdocumque senza fioli maschi legittimi naturali e dc
legittimo matrimonio nati, volgio che li dicti mey bcni
debia venire in la dicta mia fiola Ysota c quelli debia
galdere tuto el tempo de la vita sua, e dopo la mortc de
la deta Ysota volgio che li dicti mei beni deveniant in li
inprascripti mei fioli Messer Anthonio e Lonardo da Noga-
rolle o sia soy fioli maschi legittimi naturali c de bono
matrimonio nati ut supra equavinciter e mancando alcuno
de loro senza ftoli maschi lcgittimi naturali ut supra volgio
che li dicti mey beni siano de laltro fradello, o sia de li
soy heredy maschi legittimi naturali ut supra, intendando
e declarando sempre la mia intentione che li dicti mcy
beni non enseno may de la casa da Nogarolle : Item lasso
che sel dicto Lodovigo, Ysota, Messer Anthonio, Lonardo
suprascripti morissini senza fioli maschi legittimi naturali
ut supra e lore ftoli senza ftlioli legittimi ut supra in infi-
nitom, voio che li dicti mey beni deveniane a la sancta
Casa de la pietade de Verona, con questo che li Signori
de la pietade siano obligati (ar celebrare omni anno
uno anoale a sancta Anestaxia per 1' anima mia c dc li
miei pasati e siano oltra de questo obligati aiutare mari-
tare e suvenire in omni sua necessitade e in omni tcmpo
tuti e tute li proximi e proxime parenti e parentc che
fuxine usiti de mi e de mi ftoli e ftole, c se ge fosse
qualche parcnte de li Bomromey bisognasse, a tuti siano
CXLIX
obligati lare subyentione in omni tempo che bisognasse de
lintrate de li mey beni e non possessione possiano mai
vendere ne impignare li dicti mey beni, intendando e
dedarando che tunc in questo caso II Signori de la pie-
tade possano retinere libras quadraginta omni anno pe li
poveri de le dicte intrate. E in caso fusse che non se
trovasse niuno de li predicti parenti o sia parente biso-
gnasse ale qualle li dicti Signori dovesse dispensare li dicti
mey beni tunc volgio che li dicti signori siano obligati a
tenire uno capellano a la dicta edexia de Sancta Cecilia
e darge libras centum omni anno de intrada per lamore
de Dio e lui sia obligato celebrare a laltare da Noga-
roUe fundato in la dicta clexia, el resto siano obligati a
dispensare ale dicte regasse de observantia. Et questa
declara essere sua ultima voluntade e dispositione, la
quale te non podesse vallere per ragione de testamento
per alcuna sollepnitade obmissa vole che valia per raxone
de codidlio, * e se per codidlio non podesse valere per
alcun manchamento volle che valia per donatione causa
mortts e per altra melior via e forma e modo che podesse
vallere, cassando e anullando uni altro testamento e ultima
voluntade che Tavesse facto in passado e maxime uno
testamento facto de MoliijL del quale se dixe pentire e
non volle che per niuno modo vaia
Item lasso e gravo el dicto Lodovigo che daga a la
dicta Ysota mia ftola uno lecto fomito perche al presente
me ne trovo havere duy, e la mita de la drapamento de
Uno e cossi li mey cofony e le mie conse, che che se
trovarano, li mey cofony siano divisi per mittade tra li dicti
Lodovigo e Ysota.
lo domp. Zuano q. Facini de Verona Arciprede de la
dexia de Sancto Stefano de Verona scripssi el supra-
scripto testamento de voluntade e de comandamento de la
pre&ta Madona Biancha perche ley non sapea scrivere la
quale cognobi essere de sana mente e de bono intellecto
ordenando el so testamento e la dicta zonta del legato
CL
del dicto lecto scripsi de volunU e comandamento de la
dicta Madona Biancha, e prega linfrascripti notari c te-
stimofli che se voliano soto scrivere a lo dicto suo testa-
mento, in testimonio de le qual cosse me o sotto scripto
e o sigillado con lo mio anello primo salimbacho posto
da la parte destra del dicto suo testamento el quale e
una testa de homo a di e millesimo suprascripto.
Ego dom. Petrus Capellanus in Ecclesia Sancti Stephani
Verone una cum infrascriptis testibus ad omnia et singula
in hoc pagine presentis inferiori spacio facta contenta et
scripta per suprascriptum D. lohanem omnibus simul pre-
sentibus et rogatus in ipsa pagine eiusque testamento
suprascripte Domine Blanche mandato mea manu in te-
stem me subscripti et eam sigilio suprascripti Domini loha-
nit signavi habente in circulo caput hominis propter caren-
tiam sigilli proprii die et millesimo suprascripto in secundo
sallmbacho posito a manu dextra.
Ego Petrus de Ponzonis f. q. D."' Abrami de S.^
Stephano Verone publicus Imperialis auctoritate notarius
et ludex ordinarius una cum suprascripto domino Petro
et infrascriptis aliis testibus ad omnia et singula supra-
scripta in huius pagine inferiori spacio contenta et scripta
per suprascriptum D.°> Joahenem omnibus simul presen-
tibus et rogatis in ipsa pagina eiusque testamento supra-
scripte Domine Blanche mandato mea manu in testem me
tubscripsi et cum sigillo meo coasueto habente quarterium
tlgnavi in terdo salimbacho a manu sinistra die et mille-
simo suprascriptis.
Bgo Petrus Paulus rector scolarium q. M. lohannis de
Sancto Stephano Verone una cum suprascriptis et infra-
scriptis testibus ad omnia et singula in hac pagina presen-
tit inferiori spacio iacta et scripta per suprascriptum D.*"
lohannem suprascripto de mandato suprascripte Domine
Blanche de Nogarolis mea manu propria in testem me
subscripsi et cum sigillo suprascripti D.**' lohannis habente
caput hominis signavi in tinanbacho quarto a manu dextra
CLI
quod ad manum ex cordulis super scriptis cere impressi
die millesimo suprascriptis.
Ego lacobus q.o Constantii de Ponti de S.o Stephano
Verone pubblicus Imperiali auctoritate notarius una cum
suprascriptis et infrascriptis testibus ad omnia et singula
in hoc pagine presentis inferiori spatio facta et scripta per
suprascriptum D,^ Joahenem omnibus simul presentibus
et rogatis in ipsa pagina eiusque testamento mandato supra-
scripte domine Blanche mea manu in testem me sub-
scripsi et eam sigillo infrascripti lohannis Benedicti ha-
bente caput hominis veteris signavi quod ad quintum
ex cordulis suprascritis cere impressi die et millesimo
suprascriptis.
Ego Martinus fiUus quondam Silvestri notarii de Catal-
dis pubblicus Imperiali auctoritate notarius de Sancto Ste-
phano Verone una cum suprascriptis et inirascriptis testi-
bus ad omnia et singula in hoc pagine presentis inferiori
spatio facta et scripta per suprascriptum D.°> lohanem
omnibus simul presentibus et rogatis in ipsa pagina eius-
que testamento, mandato suprascripte Domine Blanche,
mea manu in testem me subscripsi et eam sigilio meo
habente in drculo H. C. signavi quod ad sextam ex
cordulis suprascriptis cere impressi die et millesimo
suprascriptis.
Bgo Bartholameus f. q. B. lohanis Pidnini de Vello-
siis de Sancto Stephano Verone publicus imperiali aucto-
ritate notarius una cum suprascriptis et infrascriptis te-
stibus, ad omnia et singula in hoc pagine presentis inferi-
ori pacio iacta et scripta per suprascriptum B. lohanem
omnibus simul presentibus et rogatis in ipsa pagina eius-
que testamento suprascripte Domino Blanche mandato
oiea manu in testem me subscripsi et eam sigillo supra-
scripti Petrino de Ponzonibus signavi quod ad septimum
ex corduUs suprascripti cere impressi die et millesimo
suprascripto.
Ego Bartholomeus t q. M. Antonii Sertoris de Mon-
CUI
tebello de ponte petre Verone publicus imperiali aucto-
ritate notarius una cum suprascriptis et infrascriptis te-
stibus ad omnia et singula in hoc pagina presentis inferiori
spatio iacta contenta et scripta per suprascriptum D. loha-
nem omnibus simul presentibus et rogatis in ipsa pagina
in ipso testamento suprascripte Domine Blace mandato
mea manu in testem me subscripsi et eam sigillo supra-
scripti Petri notari de Ponzonibus habente scutu in circulo
signavi quod ad octavam ex cordulis suprascriptis cera
impressi die et millesimo suprascriptis.
Ego lohanes Antonius dc Stopanis filius MJ Bernardi
Caliarij de Sancto Zilio publicus imperiali auctoritate nota-
rius una cum suprascriptis et infrascriptis testibus ad om-
nia et singula in hoc pagine presentis inferiori spatio facta
et contenta et scripta per suprascriptum D.*" lohanem
omnibus simul presentibus et rogatis in ipsa pagina in
ipso testamento D. Blance mandato mea manu in testem
me subscripsi et eam sigillo suprascripti Martini de Catal-
db signavi qood ad unam ex corduUs suprascriptis vide-
Ucet nonam cere impressi die et millesimo suprascriptis.
Bgo lohanes Benedictus filius Antonii de Mai.o de
Pigna Verone publicus ImperiaU auctoritate notarius una
cum suprascriptis testibus ad omnia et singula in hoc pagine
presentis inferiori spatio scripta contenta, et scripta per
suprascriptum lohanem omnibus omnibus simul presentibus
et rogatis in ipsa pagina eiusque testamento suprascripte
Domine Blanche mandato mea manu in testem me sub-
scripsi, et eam sigillo meo proprio habente caput hominis
veteris in drculo quod ex ultimam ex cordulis suprascriptis
cere impressi, die et miUesimo suprascriptis.
^ Isotam in ecclesia Sanctee CsBcili», quee nunc in
doiQUm privatam mutata est, sepultam esse haud impro-
babilis est Caietani Da Re suspicio, cum Isotae mater
Bbuica in eadem ecclesia tumulum sibi delegisset. Alios
quoque ex eadem familia ibi sepultos esse apparet ex hoc
Turresani loco: • Vetustissima gentis monumenta nobilissima-
CLlll
que sarcophagasupersunt in templo Sancti Laurentii Veron«B.
Ut antiquissimum visitur in Ecclesia Sanctae CaBciliae, rela-
tum etiam ab Canisio in origine Gentis Contarenao Venet«
Patridet. Franciscus Sansovino autem su«e Nogarola-
rum insignium descriptioni haec adiecit : tsi come si vede
in Verona in piA luoghi, et spetialmente in S. Cedlia
chiesa vecchissima et veneranda, dove h scolpita in un
sepolcro fatto l'anno 1120 et in un altro sepolcro d'ls-
nardo Cavaliero Tanno 11 44. Si vede anco nella chiesa
di Santa Maria Antiqua presso a sepolchri de Signori della
Scala, una sepoltura di questa famiglia fabricata Tanno
iaio.t Falsa sunt quee tradit lacobus Philippus Tomasinus
(Elogia... Patavii 1644. I. p. ^42): «Defuncta apud suos
anno M.CCCC.LXVI. quiesdt in lede S. MariaB Antiqufls,
ubi vetus sepulcrum spectatur hac inscriptione
COMITVM
DB ROOAROLIS 8BPTLCRVM M.CC.X.»
Cuius accuratiorem descriptionem Petrus Sgulm^ro nobis
suppediiavit : iL^iscrizione del sepolcro Nogarola che
leggesi suirarca di Mastino I. nel Cimitero Scaligero con-
nesso alla chiesa di S. Maria Antica in Verona e questa :
SBPVLCRVM COMITVM DB
NOOAROLIt MCCZX . .
Le ciSre che seguono la seconda X. furono raschiate e
non si possono legere pi6i.
At fislsam esse inscriptionem Sgulm^ro suspicatur, cum
tumulo Mastini I. Scaligeri inscripta sit Latinis quidem
non Gothicis, quee ea eetate sollemnes erant, litteris. Quare
nesdo an erniverit Turresanus cum haec de Baylardini
NogaroUs, qui ineunte seculo quarto decimo floruit, se-
pultura protulisset : tBaylardinus . . solemni pompa sepultus
est in Arca prope Scalanos Principes ad Valvas Templi
Sanct« MarisB AntiqusB.t Denique inter notulas apud lo.
Bapt. Carolum Giuliari superiore saeculo scriptas hoiclegi:
CLIV
cLeonardo Nogarola sepellito in S. Clemente ed Antonio
fratello d'Isott8^. Quae num recte se habeant, ignoro.
Unum adhuc restat, ut quibus artis monumentis Isotae
imago nobis tradita sit exponam. Tria igitur nobis cognita
sunt. Primum, ex quo lacobum Philippum Tomasinum
in cBlogiis virorum literis et sapientia illustrium» (Patavii
1644) Isotae imaginem una cum Angelae Nogarolae imagine lec-
toribus spectandam proposuisse suspicor, cum Angelae
et Isots imagines non mediocri studio a nobilibus de
Nogarolis conquisitas in lucem se proferre testetur,
inter aliorum plurimorum Nogarolarum imagines in Castro
Azzani asservatur. De quo haec mihi Petrus Sgulm^ro
scripait: cNella sala al piano nobile di quel palazzo ab-
biamo veduto una grande pittura, su tela, di forma qua-
dra, rappresentante Isotta Nogarola, a mezza figura, vestita
di nero, sedente e velata cosi, che il lungo velo le cade
SttUe spalle. II ritratto sembra eseguito tra il cadere del
secolo XVI. e il seguente secolo e pu6 essere copia di
ritratto piu antico. Ha un vero valore artistico, e cosi
nel disegno, come nel colorito dimostra che il pittore
lavorava con franchezza e con vigoria ardita. Sul quadro
stesao si lege :
ISOTA COM : DB HOOAROLIS
JBQVIVOCVM BST
MORIBVS AN SCIBirm MAIOR
FVBRIT
MCDLXVI.t
Quam imaginem qui accuratius cognoscere velit adeat lulii
Sartorii pictorisVeronensis librum qui cPromotecaVeronese»
ioscribitur (Veronee 188 1), unde, una cumlsotae vita ab
Isabella Comitissa Scopoli-Biasi descripta, desumpta actis
publids cLa Ronda» quae octavoquoque die Veronae edun-
tur (1884, XIV. Sept.) inserta esL Etiam in cellis sub-
terraneis Bibliothecse Universitatis Bononiensis extant
Isotas et Angelae imagines (Isotse imaginem sibi depingen-
dam curavit Aiexander Comes Appooyi) quas qui easdem
CLV
Uque pares cuai aii* eise suspicaretur, qu« Tomuiauf
in Museo Laurentii Pignorii PtUvini, qui «. i6)i obiil,
exUlisse tradil o- 1. p. 114, is sane temererius esiel. E*
demuni IsoIe imago, qium huic edilioni prMDximus, e
pictura stcc. XVt. Veneliis in Museo Civico asservsu,
quB Comiii Apponyi reliquis prKiUre videbelur, sumpu
eit. Quod aulem vitiosam huius imtginis subscriplionem
(ISOTA NOGAROLA DOCTR. MATR.) delevimus, ne-
minem nobii vilio dcturum esse confldimus. Denique ea
imago quam infra epposuimus in Philippi Bergomensis
opere de daris seleclisque mulieribui scripio Isote et
AngelK de Nogarolis vilis preflita eit.
II.
DE LIBRIS MANUSCRIPTIS QUIBUS ISOTiC:
NOGAROLiC OPERA CONTINENTUR.
Absolutis iam de Isotae vita quaestioni-
bus hoc unum restat, ut quibus codicibus
Isotae opera nobis tradita sint paucis expo-
namus omissis hoc loco eis quae data occa-
sione supra in notis attulimus.
Isotss igitur et Zeneverse epistolas mature
iam in volumen redactas esse et ipsam Isotam
diligentem in epistolis suis describendis et
colligendis operam posuisse ex nonnullis eius
litterarum locis intellegitur. Quos episto-
larum codices sstatem non tulisse eo ssgrius
ferimus, quod non solum Zeneverse epistolas
fere omnes sed nonnullas etiam Isotae epi-
stolas, praesertim eas, quas in primaadole-
scentia scripsit, ea clade periisse constat.
\
GLVII
Perierunt igitur litterse quas sorores cum
bonarum litterarum studia vix primis labris
degustavissent ad Franciscum Barbarum
dederunt ; tum ex epistola quadam Georgii
Bevilacquse discimus unas sororum litteras ad
eum scriptas ad nostram aetatem non perve-
nisse, atque etiam nonnullas Isotse epistolas
quas ad Damianum Burgum scripsit periisse
e litterarum commercio quod inter Damia-
num et Isotam intercedebat intellegimus, nec
ea quam Ludovicus Fuscarenus in litteris a.
1453 scriptis memorat Isotse epistola ad
Sanctse Crucis Reverendissimum Patrem
(sine dubio ad Nicolaum Albergatum,
qui a. 1)7^ natus a. 1443 die ix. Maii
obiit) scripta amplius extat. Maximopere
autem dolemus, quod ne una quidem epi-
stola ex earum numero setatem tulerit, quas
ad Ludovicum Fuscarenum Brixise Praeto-
rem scripsit, ex quibus multo etiam clarius
quam vitae rationem post reditum in patriam
secuta esset appareret Tamen egregie fal-
luntur, qui deperditarum Isotae epistolarum
numerum supra fidem augentes in unica
bibliotheca Parisina inter libros lacobi
CLVIII
Thuani codicem asservari tradunt, quo
564lsot£elitter8e contineantur. Quod Moreri
testis sane levis* non solum viro docto qui
in tBiographie Universelle de Femmes Ce-
l^bres» (Parisiis 1827) Isotas vitam scripsit,
sed etiam Isabellse Comitissae Scopoli-Biasi ^*
persuasit. At codex ille Thuanseus, quo in
•Cataiogo Bibliothecae Thuanse» (Laxen-
burg 1704 p. 450) tAnt Panormitse, Isotse
Nogarolse et Mafsei Vegii Epist. f. » conti-
neri dicuntur, non periit, sed extat adhuc in
Bibliotheca Nationali Parisina numero 8580
notatus, quem Cataiogus huius Bibliothecas
typis impressus (vol. iv p. 47}) tprimum
lacobi Aug. Thuani postea Colbertinum»
* Moreri Gnuid DictkMinaire Historique (BasileM 1712) :
tCette fille toivit diverses lettres pleines de s^avoir ct
iKH» apprenofis d*un Auteur modeme [qui quisnam fuerit,
ignoro], qu'il y en avoit cinq cens soixante-quatre manu-
scrites d*elle dans la biblioth^ue de M. de Thou.t
** In lulii Sartorii libro tPromoteca Veroneset inscripto :
tll Moreri dice che una sola biblioteca parigina possedeva
flnoa 564 tra lettere e opuscoli suoi. Ne v'ha dubbio che
Isotta avrebbe lasctato un numero ancora maggiore di
opere se la morte non Tavesse rapita in eti ancor fresca
giacchi sembra ch'ella non giungesse al cinquantesimo
anno.t
CLIX
fuisse eoque Isotse Nogarolae, Maphei Vegii
et Antonii Panormitae epistolas contineri re-
fert. Ridebunt sane lectores, si unam tantum
Isotse epistolam in hoc codice extare audive-
rint. Qui error sane ridiculus unde ortus sit,
rescire non potui ; videtur Moreri vel auctor
ex quo sua hausit, pagi.narum numerum in
loco quodam laudato pro numero epistola-
rum in eo codice servatarum male habuisse.
Codices, qui primas quse supersunt Isotas
epistolas nobis servaverunt, quique ad certa
genera referri possunt non pauci extant
Plurimse Isotss epistolse leguntur in eo co-
dicum genere, quod codicem Vindobonen-
sem 3481, Veronensem 256, Vaticanum
5127 complectitur, in quibus hsec Isotas
epistolse leguntur: xii. xiii. xiv. ix. xix.
XX. XXIII. XXIII*. XV. XVI. XVII. XVIII. III.
V. VI. IV. XXII. II. XXV. XXVI. XXVII. XXI.
XXIV. XXVIII. Ad quas in codice Veronensi
epistola lv et Isotse de Adae et Evse pec-
cato dialogus accedit. Cum codice Vindo-
bonensi autem conspirat liber Neapolitanus,
nisi quod tres postremse quse in illo legun-
turepistolae in hoc desiderantur. Tum exuno
CLX
eodemque libro descripti sunt codex Guel-
ferbytanus (8}, 25) et Monacensis ^22 (anno
1467 Hartmanni Schedel manu scriptus), in
quibus deest quse in codice Vindobonensi
primo loco legitur Isotss epistola ad Guari-
num scripta, additur lacobi cuiusdam epi-
stola ad Ludovicum quendam de laudibus
Nogarolarum sororum scripta. Ceterum
mirum est, quod in utroque codice nonnul-
larum epistolarum initium tantum et finis
legitur, cetera desunt.
Sex quse in initio libri Vindobonensis
leguntur epistolse desunt, ceterse omnes ex-
tant in libro Cremifanensi (nr. 10) ab Hugone
Schmidt in «Catalogo Codicum Manuscrip-
torum in bibliotheca Monasterii Cremifanen-
sis Ord. S. Benedicti asservatorum i (Lentii
1881, Tom. I. fasc. IIL p. 180 sqq.) accu-
ratissime descripto, in quo praeterea inter
nr. III et V • interponitur sequens» anonymi
auctoris epistola, quse inc. «Te quoque Italice
iuventutii, expl. «ex te ipso pendes. Cum-
que nulla(r)i.
Etiam Vaticanum librum 3 1 94 eidem ge-
neri adscribere licet, sed desunt in eo haec
CLXI
epistolsB : xvii. xviii. iii. v. vi. iv. xxi. xxiv.
et epistola xxii. ante epistolam xxviii.
legitur, quae verbo tuo (p. 205, 5 editionis
nostrse) deficit.
Tres tantum epistolae xii. ix. xxiii.® le-
guntur in codice Riccardiano 779, Arunde-
liano 138, Basileensi F viii, 18, qui olim
Amerbachorum erat. In codice Parisino
8580 epistola xii., 7869 epist. xii. ix.,
181 }o epist. XXIII.® extat. Codex Vaticanus
5221 epist. XII. XIII. IX. XXIII. et Angelae
Nogarolse epigramma ad Antonium Luscum
sub falso tamen titulo, codex Vindobonensis
3494 epist. vii. viii., codex in bibliotheca
Marchionum Capilupi Mantuse asservatus
epist. XIII. exhibet. In codice Harleiano
2508 epistola ix. et Zeneverse ad lacobum
Foscanim litterae leguntur. Tum codex Ve-
netus Zan. Lat nr. 491 epist xxv., Venetus
cl. XIV. cod. 256 epist. xxvi. exhibet.
Denique apud lo. Bapt. Carolum Giuliari
extat apographum ssec. xviii. confectum
epistolse xxviii. xxiv. vi. xiii. xii. xvi.
IX. xxii. XVIII. Lv. XXVI. xxiii.* («due
copie, sur una delle quali si legge : Extrait
Ifloue Nogvoljc Op«nu I. 1
CLXII
du Manuscrit de la Biblioth^ue du Roi,
Paris, Fond de l'l^lise Notre-Dame de Paris
No. 274, Volumen in 4^ sur Papier — Copie
Figurie»), 11. xx. ; tum inalio apographo eips-
dem setatis epist xxi. iv. iii. xiv. v. xv.
XXVII. XXIII. XIX.
Ad eos codices nunc accedamus ne-
cesse est, quibus ese Isotas epistolae conti-
nentur, quas ad Damianum Burgum aliosque
viros doctos posteriore tempore scripsit.
Quse prs^ertim codicum Riccardiano-
rum Ambrosianique libri auctoritate nitun-
tur. In codice Riccardiano 407 enim hsec
extant epistolae: xxxix. xli. xlvii. xlv.
XXII. In Riccardiano 924 autem hsec:
XXXIII. XLIV. XXXV. XLVI. XLV. XXXIV. XXXVll.
XXXIX. XLI. IX. XIII. XIX. XX. XII. XLVII.
XXX. Sequitur epistola anepigrapha, quse
a fratre quodam Isotas (non ab Antonio)
scripta esse videtur,* denique post An-
* EpUtolAin tuain, doctor eloquentissime, quae partim
latentes, partim patentes ad me attulit aculeos, qui me non
modo unint, sed fodiunt. Et ut verum fatear, illam multo
meo cum pudore perlegissem, si ex animo scirem te hec
et vera proferre. Sed neque ex animo dicta sunt, cum om-
nia lacta et simuiau existant. Multa enim et varia conseris
CLXIII
gelae Nogarolae opera epistola xiv. legi-
tur. Tum in codice Ambrosiano M 44
sup. epistola xxii. xxxvii. xxxix. xli.
solum ut « me libellum illum Gregorianum • te impu-
dentisslme totiens repetitum arripias, quem utinam uUo
tempore non vidissem. Insuper fratrem Antonium fidum,
ut reor, in opere et in sermone fidelem, sichophantam
appellasti. RefTersi, ut asseris, ad te litteras impudentes
cum ofTensum repeteres. Non enim in hoc tibi quispiam
credet cum id mei officii non sit. Hortaris, ut ad rem
veniam, tibi remilti liberculum, quem iam dudum habuis-
ses, si mihi fidus aut cognitus afTuisset ; ipsum enim tanti
facis ut ego, qui nec pecuniosus quidem sum, emere
non possum. Quapropter non mireris, si cullibet non com-
misl. Nunc vero quia allatus est fidus, per quem secure
remittere librum tanti valoris possum, non invitus remitto
sperans, quod pro ipso aliquid recompensabis in futurum.
Dids te nonnulla ad me scripsisse, quas mihi reddita non
sunt, nec hymnos vidi pro quo uterque ut dicis iniuriam
[Uge iniuriaj est affectus, ve! saltem alter; vide quosso
quam callde me subducis laborem devitans. Addis prasterea
me dicendi facultatem prope morum [Uge propemodum] egre-
giam assequutuffi. Sed utinam existimatio huiusmodi tua vera
esset; non his tuis immeritissimis laudibus ipse subibo ;
mihi potius, vir exlmie, mihi, inquam, ipse crede, qui mihi
sum proprior [(^ propior] quique me novl penitus. Mitte
igiturquaeso et quae scripsisse asseris et mihi per te scribi
Cttm instantia postulavi, quod et facies, spero, pro tua in
me benivolenUa. Nam id gratissimum erit, teque laudabo.
Pifce si loqui datur liberius quam tua requirat excellentia.
Vale in amore atque solicita me benivolentia, constans
esto ; ego enim neque minus absens quam praesens amo te
nec lacHut rainus quam scribens persevero. Vale Iterum.
r
CLXIV
XLVii. XXX. XLV. XXXV. xLvi. XXXIII. legi-
tur. Ex hoc codice Isotae epistolam ad
lulianum Cardinalem scriptam edidit lo. Ant.
Saxius in «Historia Litterario-Typographica
Mediolanensi« (Mediolani 1745 col. cxxi).
Denique Epistola lv prsecedit dialogum
de Adae et Evse peccato in codice Cor-
siniano et Laurentiano plut. 90 sup. 47.
Libros autem Vindobonenses a Venceslao
Hartl accuratissime descriptos, Guelferby-
tanum ab Augusto Wilmanns comiter indica-
tum, Monacensem ipse contuli, codicum
Vaticanorum notitiam Augusto Mau de-
bemus, qui etiam Isotae ad Pium Secundum
Pont. Max. epistolam ex unico qui extat
codice Ottoboniano 1677 descripsit, Pa-
risini libri 8580 collationem Augusto Wil-
manns acceptam referimus, duos qui prae-
ter hunc extant libros Parisinos Ignatius
Kont, Mantuanum codicem Stephanus Da-
vari contulit, Florentinos codices Ludo-
vicus Passerini conferendos curavit, Vero-
nensem codicem losephus Biadego descrip-
sit, notitiam Neapolitani libri A. Miola,
Cremifanensis libri Hugo Schmidt, Basiieen-
CLXV
sis codicis Ludovicus Sieber , Arundeliani
et Harleiani libri M. E. Thompson com-
municavit. Quibus viris doctissimis gratias
agimus quam maximas. Aliis viris doctis
quid deberemus suo loco in notis indicavimus.
Quod autem Neapolitani, Basileensis, Cre-
mifanensis,Arundeliani,VenetorumetVatica-
norum codicum collationem ut nanciscere-
mur nullam operam dedimus, in tanta qui
prseter hos extant codicum copia vix quem-
quam vituperaturum esse confidimus.
Ipsas epistolas secundum temporum ordi-
nem digessimus, nisi quod nonnunquam malu-
imus a recto ordine paululum recedere quam
ea quse arctissime cohserent seiungere, neque
quod in Isotae Codicem Epistolarem paucas
qjuasdam at gravissimas epistolas recepimus,
quse neque ab Isota scriptse neque ad eam
datsd sunt, quales sunt Guarini Veronensis
ad Leonellum Estensem et lacobum Fosca-
rum et Ludovici Fuscareni ad Damianum
Burgum epistolse, improbatum iri speramus.
Damiani Burgi et Zeneverae Nogarolae epi-
stolas, quarum autographis a Caietano Da Re
in tabulario Veronensi repertis uti potuimus.
CLXVI
ad nostrse setatis scribendi rationem revocare
piaculum duximus, tamen lectorum commodo
hoc nos debere putavimus, ut maiores pro mi-
noribus litteris, v pro a, ubi necesse erat, pone-
remus et interpunctionem corrigeremus. In
ceteris epistolis, quae minus gravi auctoritate
traditse sunt, scripturse aequabilitati magis
studuimus, nisi quod etiam in his nomina
propria et vocabula externa ad optimorum
codicum fidem exhibuimus. Denique in
lacunis explendis, quibus unicus qui extat
Fuscareni codex scatet, noluimus periculum
facere, cum singulorum locorum sententia
raro tantum in dubium vocata ipsa verba
restituere rarissime possemus.
De paucis tantum codicibus qui vel latent
vel perierunt quorumque memoriam tantum
ex libris impressis revocare potuimus, ut
pauca referamus restat
In codice 1201 Bibliothecae Monasterii
S. Michaelis Venetiarum prope Murianum
epistolam xxv. lv. ii. extitisse tradit lo.
Bened. Mittarelli in • Bibliotheca Codicum
Manuscriptorum Monasterii Sancti Michae-
lis Venetiarum prope Murianumt (Venetiis
CLXYIl
1779 p. 106. 810. 813). Epistola LV etiam
in codd. 648 et 1 1 30 extabat, dialogus de
Adad et Evse peccato ex ipsa editione Aldina,
ut nobis videbatur, descriptus in cod. 72 1 ,
Clarse Lanzse Vegise carmen, quo loannem
Marium Philelphum adhortatur, ut versibus
Isotse Nogarolse vitam persequatur, in codice
1 1 30, Marii Philelphi Liber Isottasus una
cum prsefatione ad Ludovicum Nogarolam
in codice 694, qui fortasse nunc in Biblio-
theca Marciana cl. xii. n. cu. asservatur;
eiusdem Italicum de Isotas laudibus epi-
gramma cum subscriptione « Verone VI. Non.
Oct. 1 468 Marius Philelphus manu propria »
in codice 72 1 iam supra laudato extitit.
Tum Scipio Maffei in iVerona IUustratai
(Verona 1732. II iii p. 9^ — 97) in codice
quodam suo prsster alias epistolas Antonii
Cassarii epistolam ad Isotam scriptam ex-
titisse tradit, qui codex Veronensis noster
liber 256 fuisse videtur, cum eo prseter
Isotse epistolas etiam Nicolai Lusci Ecloga
de laudibus Zeneverae et Isotse scripta et
in hoc solo codice, ut videtur, servata con-
tineatur, quam se habere testatur Maffei.
CLXVIII
Codice in bibliotheca familise Bevilac-
quse asservato et numero xxv. notato
nonnullas Isot^e contineri epistolas supra
docuimus. Qui codex ubinam gentium nunc
asservetur, ignoramus. Sane inter notas in-
eunte hoc sseculo e Scipionis Maffei Verona
Illustrata excerptas (penes lo. Bapt. Caro-
lum Giuliari) de hoc codice annotatur «che
ora si trova nella Biblioteca Capitolare»,
et ibidem alius vir doctus de codice Saiban-
tiano 718, quem errore inductus in biblio-
theca familise Bevilacquae asservari credidit,
hsec annotavit: «altro ms. che si trovava
nella Libreria Bevilacqua nr. 718 e che si
crede passato nella libreria Muselli o nella
Capitolare».
Sed iam supra codicem qui hodie in Bibli-
otheca Capituli Veronensis asservatur quique
unde in eam bibliothecam pervenerit ne lo.
Bapt. Carolo Giuliari quidem notum est,
probabiliter Scipionis Maffei olim fuisse
vidimus. Ceterum addo ab Angelo Quirino
in Diatriba Prseliminari ad Francisci Bar-
bari epistolas p. 369. 378. 379. epistolam
CLXIX
XIX. XXI. III. IV. V. VI. XII. II. e codice lo.
Franc. MuselH citari.
Teste eodem Maffeio Isot^ oratio ad-
ventu Hermolai Barbari habita extabat in
codice quodam Moscardo. De quo haec
Petrus Sgulmfero mihi scripsit: «Questi
codici Moscardi sono andati quasi tutti
dispersi, ma alcuni se devono trovare nelle
private biblioteche di queste famiglie Mini-
scalchi e Polfranceschi. Ma finora le mie
indagini riuscirono inutili. •
De bibliotheca lulii Saibante, in qua non-
nullas Isotss epistolas extitisse vidimus, con-
fer lo. Bapt. Carolum Giuliari « Delle emi-
grazioni letterarie italiane owero di alquanti
Codici spariti non h molto da Verona.
Ricerche bibliografiche. Genova. 1 871.1
«Sopra alquanti Codici della Libreria Sai-
bante in Verona che esularono dair Itah'a«
(Archivio Veneto. Venezia 1874. Vol. vii).
Tum Scipionis Maffei opus «Indice delli
libri che si ritrovano nella raccolta del nob.
signor Giulio Saibante, patricio Veronesei
(Verona. 1734 p. 221. 16^), et «Catalogue
des manuscrits provenants des collections
CLXX
Saibante et Gianfilippi de Verone, dont la
vente se fera le lundi 2} janvier 1843 et
jours suivants ...» (Parisiis 1 842 p. 90. 8^).
Denique cum etiam in bibliotheca
Gianfilippiana Isotse epistolarum codicem
extitisse testetur lo. Bapt. Carolus Giu-
liari, annotare placet: tCatalogue des
livres et manuscrits provenants de la biblio-
thfeque de M. P. de' Gianfilippi de Verone,
dont la vente se fera le lundi 18 avril 1842
et jours suivants ...» (Parisiis 1 842. pp. 121 et
159). — E codice saec. xv. quam maxime
interpolato olim in tabulario familise Noga-
rolse asservato nonnuUse epistolse (11. xxiii^
xxviii. VI. XVI. xviii. XX. xxv)aG. B. Bianco
evulgatse sunt in libro qui «Per Nozze No-
garola — Di-Bagno mdcccxlvi» inscri-
bitur, et (ut breviter qu» de recen-
tioribus Isotae operum editionibus dici
possunt absolvamus) simili occasione ante
annos viginti quinque iterum in lucem prodiit
Isot» dialogus addita versione Italica : « Che
abbia maggiormente peccato, Adamo od
Eva, Dialogo d' Isotta Nogarola Pubblicato
col suo volgarizzamento nelle nozze de'
CLUI
nobili signori Marchesi Spinetta Mala-
spina e Marianna Fumanelli. U Settembre
M. Dccc. u.» quam editionem a Caesare
Cavattoni curatam esse inter omnes constat,
licet eius nomen in toto libro nusquam
l^;atur atque etiam epistola dedicatoria
Elisabethffi Venini Franco nomine, quae
sumptus tantum suppeditavit, scripta sit.
Denique in Museo lacobi Philippi To-
masini (conf. eius Elogia a. 1644 Patavii
edita p. 342) inedita extabat «Epistola ad
Cardinalem lulianum scripta Veronae ix.
Cal. Aprilis m. cccc. xxxix. Binae ad
Damianum Vigo. Ternae ad eundem sub
cognomine Burgi. Quibus accedit Una ad
Eusebium Burgo adolescentem • , qui codex
Ambrosiano libro similis esse videtur. Quo
codice sine dubio usurus erat Tomasini in
Angelae et Isotse Nogarolae operum editione,
quam in prsefatione operibus Cassandrae
Fidelis praemissa se evulgaturum esse polli-
citus est.* Quae etiam si im lucem emissa
* Confer •Clarissim« Femin« Cassandr« Fidelis Ve-
neUB Epistol« et Orationes posthumae nunquam antehac
edit«. lac. Phil. Tomasinus e M. SS. reccnsuit, Premissa
CLXXII
esset, tamen nostrum quem in hac editione
adornanda posuimus laborem supervacaneum
non reddituram fuisse crediderimus.
eius Vita, argumentis notisquc illustravit . . . Patavii . . .
MDCXXXVI», in praef. : tCassandrae Fidelis Epistolas et
Orationes posthumas tuo palato, Lcctor humanissimc, ex-
pono. lis, quod exigit sexus et seculum, si indulscris, Isotae
et Angelae de Nogarolis simulque Lauras Ceretae non in-
ferioris saporis meditationes a me expectabis».
ISOTi^ NOGAROLi^
VERONENSIS
OPERA QVM SUPERSUNT OMNIA.
ISOTyE NOGAROLi^
i CODEX EPISTOLARIS.
I
1
1 PARS I.
Imub Mogarolc Op«ra. I.
I.
(Vicentiae? 14^ — 14?6?)
Omnibonus Leonicensis generosis virginibus
Isotce et Zenevrce de Nogarolis scd. pL d.
UiCRENTi mihi, generosissimae vir- s
gines, quidnam vobis potissimum
scriberem, venit in mentem, quod
spectatissimae parenti vestrae iocundum, vo-
bis idoneum, mihi propterea non incon-.
gruum esse videretur beatissimi viri Chry- lo
sostomi orationem de Graeco in Latinum
traducere, in qua vir ille divinus de vir-
Cf. Francesco Spa^nolo, Elogio di Ognibcnc Lconiceno
(Vicentiae 1868) p. p: •!! Discorso dei Grisostomo tra-
dotto daf Lconiceno h intitoiato deUa Virta e del Vi^io;
esso si trova nella nostra Bibliotcca Bcrtoliana ncl cod.
segn. I. 1. 6. 16. ed ha davanti una bella lettera dedica-
toria.» Ex hoc codice Vicentino Omniboni epistolam de-
dicatoriam protuiit Remigius Sabbadinij Lettere inedite
di Ognibene da Lonigo con una breve biografia. Lonigo
1880, p. 40. 41.
tute et vitio ita copiose, ita et luculenter dis-
serit, ut qui tanta opulentia tantoque splen-
dore orationis abundet vere Chrysostomus
dici meruerit, cuius ab ore ipso quoque auro
s clarior fluat oratio. Cum igitur saepe mecum
egerit optima genetrix vestra, ut vos nonnuUo
huiuscemodi munere donarem, id quicquid
esset laboris fideliter magis quam confiden-
ter suscepi. Neque enim scribendi elegantia
lo fretus, quae mihi nulla est, sed quod tan-
tum ipsius apud me auctoritas valet, ut
petenti sibi negare nihil possim, hoc quod
erat »ris alieni quoquo modo persolvere de-
bui. Sed cum meminissem divinarum rerum
M pneceptoribus quantopere delectetur, gra-
tum fore munus putavi, si prsestantissimi
doctoris prtecepta in medium proferrem, ea
pnecipue quie virtutis et vitii discretionem
mcntis nostne oculis subicere possent, quae
io scilicet vesiris propemodum conferre
constarent. Neque enim sum nescius vos ad
virtutem colendam natas esse, cum maiorum
vestrorum et pnecipue parentis vestr» vesti-
vO \J^ »u$ccpi, neque. , . possuR. Hoc codix; contxL
5
gia cognoscere atque adeo imitari coeperitis,
ut tanta ingenia sub tanta duce quae virtutis
egregiae opera editura sint facile perspi-
ciam. Quae cum ita sint, quid magis mihi
conveniat quam ea ab illustri viro delegisse, 5
quae praestantissimam parentem vestram, cui
omnia debeo, delectare possent, vobis autem
generosis dicasse virginibus, quas una non
communis gloria virtutis exornat ?
Sed iam Chrysostomum ipsum, quanta ora- 10
tionis auctoritate praecipiat, quaeso, audiatis.
Valete.
II.
(Veronae, anno I4M^)
hota Nogarola Protonotario Barbaro S. P. D.
ETRONius Arbiter, vir sane doctis-
simus, mutosquosdam etelingues,
sed aliorum censores, qui se e Mi-
nerva natos existimant, dum aut Ciceronis
orationem unam aut nonnuUos Virgilii versus
audierint, optime ac vere derisisse visus est.
lo Ait enim postquam aliquis versum pedibus in-
structum sensumque tenuiorem verborum am-
bitu intexuit, putavit se continuo in Heliconem
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. ^481 (C), Cuel-
ferbytanus (G)t Monacensis (M), Veronensis (V) et editio
a. 1846 (E).
(Olsottai^V, YsothaG. Nog. omm.GM. prot hon. GM.
S. P. D. omm.CGM. (5} elengues C (6) set V. ex C.
(7}existimentC dumautemC (9} audierunt (?) G. (10) ali-
quis horum v. E. versus V. (ii) sensunque C tenerio-
rem CGMt teniorem V. (12} elic. CGMf helyc. V.
venisse. Vereor, ne hoc idem mihi obiciatur,
pater reverendissime, quae cum haec humani-
tatis studia summotenus ore nondum attigi,
in lucem venire audeam et scripta mea vel
potius ineptias censoribus examinandas ex- s
ponere non dubitem, et ad te potissimum
scribere, qui eo sis dignitatis gradu modestia
tua, humanitate, gravitate, summa eloquen-
tia, pontificii iuris scientia merito constitutus.
Sed apud nonnullos me sexus ipse meus to
excusabit eo maxime, cum mutam mulierem
reperire difficillimum sit, ut ait comicus no-
ster. Tua quoque praestantia apud alios testis
erit me tuo hortatu et Antonii fratris Lava-
gnolique nostri impulsu invitatam hanc ad m
te provinciam scribendi sumpsisse. Renuis-
sem profecto hoc onus, ac sane lubens, sed
malui impudens iudicari quam prseceptis tuis
(i) ne] nam E, enim V. obiiciatur EV, (2) Reverendis-
simo E. tum E. (|) sumotenus nundum M. «ttingi C.
(4) audiam C (5) examinanda CM. (8) summo V. (9) sien-
cia CM. (10) aput GM. ipse omm. EV. (13) difficihmum M.
(i^) aput GM, (14) Anthonii G. (14. 15) fr. et Lavagnoli n. £".
lauaglolique G. (15) impuisum G. mutatam Q invi-
tata M. (15. 16) ad te hanc G. . (16) provintiam CM. sum-
sisse G. renuisem Q rennuissem G. (17) libens GM,
set GV. (18) maiui magis imp. G. imprudens EV.
8
ac illorum voluntati non morem gerere. Sed
nolim, praestantissime pater, neque virtutibus
tuis neque laudibus parem orationem expec-
tes, in quibus sane efferendis cuiusvis doc-
5 tissimi viri elegantia facultasque dicendi sor-
desceret. Verum id quoque superfluum vide-
retur, et ut aiunt acta agerem ; eo enim in
gradu te virtus tua collocavit, ut iam quae
egeris quaeve dixeris nequeant esse obscura.
lo Nihil enim omisisti, unde vel ad augendam vel
ad omandam disciplinam ulla tibi spes esset.
Innumeras profecto dotes tibi natura tribuit,
imprimis dicendi suavitatem et singularem
eloquentiam, quam arte et studio inoredibili
15 perauxisti. Etrecte sane. Quidest eloquentia
praestabilius, quae in omni libero populo, in
omni re publica bonis moribus instituta ma-
ximo in honore semper habita est r Pacis est
enim comes otiique socia et bene constitu-
(2} noli Q nollem EV, (4} offerendis C (5) dicendi
omm. EV, (5. 6) sordescent E. (6. 7) Verum— agerem
omm, EV, (7) enim] nam E. (9} qu«ve dix.] ut dixi E.
(10} comis. Q obmis. M. unquAm£G(VV. agendam C et M
anU corr, (11) ad omm, CGM, ulla t. sp. esset omm,EV.
(la) innumerasque £V. docesM. (i|)inpr. GM. (i5)per
hausisti V, hausisti E. sane quid est E est om, M.
( 17) repubblica E (19) otiique. Socia EV,
tae civitatis quasi alumna quaedam eloquen-
tia. Hinc principum amores, hinc dignitates,
hinc rerum publicarum status emanarunt.
Taceam de divini et humani iuris scientia,
cui tantum temporis concessisti, quantum ce- 5
teri ad res suas obeundas, quantum ad festos
dies ludorum celebrandos, quantum ad alias
voluptates et ad ipsam requiem animi et
corporis tribuunt. Hoc a divini animi magnitu-
dine nobilitateque procedit. Quis enim igno- 10
rat clarissimam Barbarorum familiam, quam
incliti cives primores urbis Venetae omant
et ampiificant ? Ab ea enim quantum orna-
menti ac iaudis accepisti, tantum profecto
glorise et dignitatis ei reddidisti pro tua vir- m
tute gravitate, lil^eralitate, modestia, aequi-
tate et reliquis virtutibus, quarum experi-
menta domi forisque cum summa omnium
laude et benevolentia praestitisti. Quibus
(i) quia E, «lumpna CM, (i. 2) qu«dam eleganti«
hinc principium honores E, (^) pubbiic. E. r. pub. om. V.
(4) siencia C. (s) concedisti CGM. (6) suas omm. EV.
abeundas CG. (7) alios M. (8. 9) animiquc corp. C (12) in-
cliti] milites C priores C (i^)enim] nam E. (14) ac] acri
Q et GM. laude C (16) iibetate C (17) eperimentaQ
exempla E. (18) foris EV. (18. 19) summa cum omni iaude
Q c. s. laude omnium EV. (19) ac GM. benivol. CM.
)0
artibus factum est, ut et deo carus et homi-
nibus admirandus existas. Sijmmus enim pon-
tifex te aetate admodum iuvenili pro virtu-
tum tuarum praemio sacro protonotariorum
$ collegio annumeratum esse voluit. O insi-
gnem nostri temporis gloriam ! O peculiare
civitatis Venetiarum decus ! O rara avis in
terris nigroque simillimacygno! Verum ne tibi
verbis meis, etsi laudes tuae ampliorem po-
loscerent orationem, nimium loquax videar,
finem mihi scribendi imponam, ne id in me
merito dici possit quod cuidam loquacissimo
dicebat Aristoteles, qui cum in ccetum viro-
rum accederet, fugiebant, ne verborum suo-
M rum tsedio afficerentur. Huic hac de re
apud Aristotelem conquerenti Aristoteles in-
(i) «ctum C. canis ("et om,) hom. V. (^) iuveniii!
vivendi GM. pro om. E. (4) prothonot. CG. (^) adnum.
£; «nnumeratus G, anum. M. (7) Veniarum C. (8) si-
milima M. cigno CG. ne tibi] neutri C. (9) etsi] et C.
(9. 10) poscerem C. (10) narrationem CGM. (11) f. in scri-
bendo m. imp. E, f. mihi in scribendi imp. G. michi C. in
mcj de me vei mihi G, de me M. (12) loquatissimo C.
(i|) Aristotiies quam (?) cum C. in cetu CGM. (14. 1 5) fug.
omnes ne v. s. sarcina afT. £". (15) Hic C. hac] apud M,
om. G. (16) aput GMy omm. EV. Aristotilem C. con-
quirenti EGV. Aristotiles imquit C.
II
quit: Miror equidem,quod hi qui pedes ha-
bent te expectent. Habes enim epistolam
verbosam tamquam testem mei in te amoris,
quae si tibi non iniocunda fuerit, est ut gau-
deam me hanc scribendi curam non inanem 5
sumpsisse. Vale.
(i) equideml aeque E, hii CGAf. (?)in te omm. GM,
(4} iniuc. EV. ut] quod E (6) sumsisse G.
III.
(Pauvii, Calendis Februariis a. I4?6.)
Georgius Bivilaqua generosts ac doctissimis
pirginihus domince Zinevrce et Isotce Nogarolis
s & P. D.
|i BENE valetis, Georgius ego vero
valeo. Memini dum vos visendi
gratia cum Lavagnolo meo ve-
nissem et vos inter studia et lacteos Cice-
xoronis libellos tamquam Caliopaa consocias
reperissem, vobis me pollicitum litteras
frequentaturum. Qua in re ut fidus vobis
et veridicus appaream, volui tandem lega-
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. j^Si (C)^ Guel-
ferbytanus (G)^ Monacensis (M), Veronensis (V),
TUulus in G: leorius Ysothe S. p. d. ; m M.* Georius
Isote S. P. D. (4) domin» om. V, Zinebre C, Ginebrfle
GM. IsottflB GMV. de Nogar. C (6) ieorius G, Gor-
gius V. vero] bene Q vere G. (7) vos om. C. (8) Lana-
guola GM. (9.10) Cicerone M, Cutronis V. (io)galiope
Q caliope MV. cum socias GMV. (12) frequentatissimum
GM. vobis omm. GM.
libus sarcinulis meis compositis pollicitis
respondere. Ac hoc me invitat humanis-
simi et splendidissimi equestris ordinis viri
fratris vestri discessus, in quo si desidiosus
forte viderer, me non tam verbis quam ner- ^
vis quibusvis mulctandum esse non diffiterer.
Sed ego id voluptuosissime facio et hoc
litterarum genere vehementissime delector
inprimis praasertim in vobis, quas admiror
tantopere ac tam mirificis laudibus praadico, ^^
ut me ipsum — silebo reliquos — non odisse
non possum. Credideram me inter viros doc-
tissimos oratoria satis perlucere et mul-
totiens aliorum sermone sum delectatus,
qui tam luculentam vim dicendi mihi sub- M
audiebant, ut apud quos ea vox evolaret, hi
maxima laudationis meae prseconia sustine-
(i) sarcinolis CGM. poUicis Q omm. GM, ($) videar
GM. (6) mulcandum Q mutandum V. non] mihi Af.
defitear G, difitear Af, defiterer V. (7) id om, G.
ego id] tam verbis ego M (m. 2. suprasciipsU: vacat).
(10) tanto opcre et tam C. tamen M. predito C
(11) scilebo C, scribebo V. (ij) relucere Q poUucere
M, poUuere V, poUere? (14) sim C. (15) mihi] m M,
om. G. (1$. 16) subaudiabantur G, subaudiebantur MV.
(16) aput G. vox] vos C. hii CG. (17) max.] summa V.
^ubstin. GM»
M
rent Sed hei mihi, quam ego stolidus f^ue-
raml Nondum mulierum ingenia cognove-
ram, nondum vos doctissimas virgines, non-
dum vos Virgilii et reliquarum Musarum
5 alumnas perspexeram. Quotidie colles illos
quos amoenissime peragrabamus benedico,
quotidie collaudo retia illa, penes quae
simul ego vobiscum sedens non tam aviculas
quam amicitiam vestram vosque in omnium
lo aliarum mulierum contemptum ornatu diser-
tissimo splendescere sum aucupatus, et me
non pollere facultate dicendi, sed ne vobis
quidem eximiis virginibus tamquam hosti-
mentum offerri posse. Vobis nunc scribo,
M sed pudet certe litterarum, nam, ut video,
inter easdem ego sordesco. Non desinam
tamen ; sub vestra studiorum umbra claruero
fortassis et ceteri vestro testimonio, vestra
auctoritate disertum appellabunt Verum hoc
2opacisci vobiscum velim, ne litteras meas
(i) heu CGt hey M. (2) Nundum C. cogitaveram M.
nundum C (2. |) nondum vos om. C (^) alumpnas C
prosp. CM. quottidie GVf cottidie M. coles V. (7) quot-
tidie GV, cottidie M. rethia G, retia illa &c. M, in quo
dcui etiam In G nlL desunt. (9) omni C (1$) litt.] ha-
niffl V. (17) tam V.
ipsse deludatis. Venient ad vos tamquam
puell» subrusticce nullo ornatu, nulla venu-
state comptae sua, squalore potius et pulvere
obductae, tamquam dumis asperaa et sole
apricanti exustae admodum. Si vobis alludent 5
inepte, si facetiis suis, si salibus indecoris, ser-
mone subrigido vobis arridebunt, eas vestra
comitate urbanitateque vestra suscipite ac
solita vestra humanitate complexamini. Tum
intelligetis, quam sub illis fervescens pietas 10
delitescat, quam suavis, quam iocunda no-
straa amicitiaa vicissitudo sublateat. Exite,
modo vos hastas, torques et reliquorum
telorum genus, hoc est disertissimas episto-
las vestras in medium educite ; ego vero me i s
prseparo, ut scribendi certamen ineamus.
Virtutes vestras experiri percupio. Si vos
in certamine promptiores perspexero, aut
magno animo superare aut saltem aaquare
vehementissime contendam ; si vero socor- 20
diores videro, gaudebo et vos mihi cessisse
(1) sua om. V, (5) appric. C. alludunt C. (6) inep-
tcs V. fac. sui V. (7) eus C. (10) frenescens C.
(ii)dilatescatQdilitescatV. (i3)vicissitudiniC. (n)astasC-
(14) tellonim V. (19) saltim C. (21) gaudes V. mihi
cessisse] incestisse V.
i6
haud mediocri gloria congratulabor maiora-
que trophea quam Herculem et Theseum
de superatis Amazonibus reportasse mihi
persuadebo. Reliquum est, dum a vobis dis-
5 cedebam, sum recordatus generosissimam
vestram matrem, mulierem humanissimam, a
me tum petiisse, si quid studiis vestris fructi-
ferum haberem, vos ego participes redde-
rem. Id forte venit in mentem, Lactantium
lo mittere, quo nihil vobis dici posset accom-
modatius. Ipsum dominus Antonius affert.
Videbitis, quam in eo sit elegans dicendi
facundia quamque uniuscuiusque Christi-
anissimus animus religiosa fidei nostraa disci-
M plina dilucide possit informari, informatus
augeri, auctus vero in Christo nostro virtu-
tum omnium vexillum amplecti. IUo quoad
vobis libuerit pro arbitratu vestro utamini ;
res meas omnes communes deinceps vobis
20 dedicavi. Curate vos, quaeso, et cum domino
Lavagnolo, ut Decades meae in manum ve-
(i) aut codd. medicri V. (6) ab C (8) particeps C.
(9) in] mi C. (10. 11) accomodatius codd, (11) An-
thonius V. (14. 15) discipline V. (17) implecti C (19) co-
munes Q om. V. (21) Lavagnola V, me V.
17
stram revertantur. Istum oscltantem admo-
dum exsuscitate; dum is vigilat, ex negli-
gentia desidiosissime stertit. Si dicere ausus
fuerim, in isto negligentiam librorum prae-
sertim hospitatam esse crediderim. Si oratio s
blanda non valet, facite in pugnis periculum ;
in quo non verba viguerint, verberum stimu-
lis fortassis excitabitur, canes imitatus, qui
non hominum clamore commoti, si virgam
aspexerint, praesto sunt passusque congemi- lo
nant. — Valete vos ambae virginum decus
eximium. Generosissimae mulieri matri ve-
strae me commendatote. Taceo Lavagnolum
meum ; ut enim is in solito se taciturnitatis
sepulchro recondidit, ita in eo est dignis- m
sime occludendus; debet hic quotidiana
mensa cancros edere, ideo somniculosus
viva vix compescitur aura. Ex Patavio, Kal.
Februarii 1436.
(i) revortantur V. (2) excuscitare V. hiis C. (4) neg-
legencia V. (6) impugnis C. (8) imittatus C (9) sed v. C.
(11) ambfle om, V. (ij) comendate V. (15) sepulcro C.
recund. V. (16) reclud. V. quottid. V. (17) somnicu-
losos C (18) V. vis C conpiscitur Q capescitur V.
laoue NogaroUB Opera. I.
IV.
(Patavii, die III. mensis Aprilis. a. I4?6.}
Georgius Bbilaqua doctissimis virginibus Zinev-
rce et Isotce de Nogarolis S. P. D.
loTUS litteris vestrisarrisi et earum
adventui sum congratulatus, ex
quibus tantam me iocunditatem
cepisse fateor, ut molestiarum mearum sola-
tium non mediocre ipsas fuisse cognoverim.
'^Sic enim fieri solet, ut quos quandoque
unice diligamus vel illorum aspectu vel
litteris saepius adeo recreemur, ut in his
maximam cogitationum nostrarum sarci-
Collati sunt : Codex Vlndobonensis nr. 1481 (C), Guel-
ferbytanus (G), Monacensis (M)^ Veronensis (V).
TUuUu UiG: Jeorius Ysothe ; m M: Georius Isote &c.
(?) Vivilaqua V. Zinebre C (4) Isotte V. de om. V.
($}arisi C. (6} sim C (8. 9} solamen G. (9) cogitaverim V.
(xi} aspectum C (12) in om. V. hiis CG. (i?)maxima C.
cogitacionem nostronim V,
»9
nam deponere videamur. Postea quam Pa-
tavium adveni, tot me undique curae sollicita-
runt, undique tot molestiae latera confoderunt,
ut multotiens illam diem fuerim detesta-
tus, qua istinc discessurus equum ascen- 5
derim. Ceterum vereor, ne me putetis blan-
ditiis magis et commentatione falsa quam
vero animi iudicio in laudationibus vestris
eniti. Plura dicerem ; sed ut pugiles quam-
vis exercitati, si pugnos et plagas Olimpiorum 10
cupidi ferre constantissime possunt, solem
tamen saepe tolerare non valent, sic ego,
cum omnibus in rebus a doctissimis et diser-
tissimis viris saepissime lacessitus magno
animo, summa commendatione responde- 1$
rim, litterarum vestrarum splendorem insue-
tum nunc me quasi solem non tulisse haud
(i. 2} Postquam Patavum Chff post patavum G. (2) cur»
undique C solic. CMV. (4) illum codd. (5) illinc V.
decess. C. aequum V. (6) Castereum V. (7} magis omm.
GM. commemoratione Q comitacione G, conitacione ex
comitacione M. falsa om. G. (S) laudacione (om. vestris} G.
(9) eniti] enim C pugilles C (lo) excitati CV. pugnas G.
(11) fcrri G. (12) tollerare codd. sic omm. GM.
(i|. 14) a doct. viris et diligentissimis sepius GM. (15) re-
sponderem G, responderis M, (16) insuetum spl. G.
20
abnegabo. Nam quotiens epistolas vestras
et luculentum dicendi genus copiosum qua-
vis eleganti facundia, sincerum,perurbanum,
pudicum inprimis contemplor, totiens mei
s ipsius stomachari compellor et praeterito-
rum temporum multotiens recordatus igna-
viam meam deplorare soleo, et ea ingenii
tarditate vixisse piget taedetque vigiliarum
mearum adeo, ut qui me oratione diserta
lo satis florere putaveram, nunc ore oppresso
melioribus studiis cervices praabendas esse
conspiciam. Verum illud est quo ego vehe-
mentissime laetor, ea tempestate in vitam
. me tamquam in viam ingressum priusquam
15 confectum iter sit in hanc temporum clari-
tatem incidisse, quibus doctissimarum mulie-
rum et ipsarum Musarum memoriam in vobis
renovari concernam.Tanta inest Htteris vestris
dicendi venustas, tam gravis ornatus, tam
30 elegans, tam prudens, in quo vos singulari
(i)obn. M. (2. ^) quamvisCAf. ($)stomacariC. (9)qui
mea or. deserta G. (11) premendas codd, (12) est illud
CM, est id G. (u) in vitam om. V. (14) in via CGM.
mc ingress. G. (i^) intersit CV. (i^. 16) claritate V.
(20) singuli C
21
honestate fulgetis, ut ex omnibus Latinis
virginibus principes amb» tamquam vobis
peculiari et legitima praastetis eloquentia.
In hoc Biancha mater, mulier generosissima,
dignis laudibus eifertur in caelum, illa dignis 5
praaconiis coUustratur ab omnibus, in qua
effigiem Corneliaa intueri ac venerari fas est.
Ea tantse prsstantiae fuisse fertur, ut post
viri sui obitum Ptolomaei regis nuptias re-
spuerit. Cum ille et diadematis communi- i^
cationem oiferret, in viduitate perseverans
Tiberium et Gaium filios superstites sic
splendide educavit, ut cum magnitudine
indolis ceteros Romanos sine controversia
anteirent, doctrina praevaluisse visi sint; eius m
enim diligentia a pueris edocti et Graecis
litteris eruditi fuerunt, quibus exquisitissimos
ex Graecia magistros advocavit. Sic vestra
vobis disertissimos praeceptores elegit, quo-
rum disciplina in honestissimorum morum ^o
(2) tftmqu. om. M. vos GAf. (?) peculiare V. legit-
tima G. (7) effiem V. (8) Ea] et GM. fuisse om. C
(9} Pthol. GV. (10) dyad. G. comunic. V. (11) In
diutateC. (i2)CaiumCK. (i))magnitudinem V. (15) an-
nitent V. sunt codd. (16) edoctis V. (18. 19) Si vobis
vestra C
22
venustate vos tantopere auxit industria, ut
nemo sit qui eximias virtutes vestras audierit,
ne vos summopere commendet et praedicet
et hanc studiorum novitatem in vobis obser-
5 vantissime laudare contendat. Ego vero vir-
tuti vestras faveo, illa delector inprimis et
vos tamquam virgines sacras ex Pallade
genitas veneratione quadam admiror. Si um-
quam bonis artibus quibus me ornatiorem red-
lo derem elaborarem, nunc percuperem libens
tanta exercitatione dicendi, eloquentia tanta
linguam locupletasse, ut a&quales virtutibus
vestris laudes proferre possem. Collocatis
me in amplissimo laudationis gradu, quae
M epistolas meas virtutum vestrarum praamium
esse arbitramini. Nimis ego magnificen-
tissimis decretis vestris sum cohonestatus,
nimis vestro singulari studio atque consensu
immortale honoris iudicium videor adeptus.
20 Non diffitebor, ea gloria, vestra de me opi-
(i) venestate V. ausii V. (4)nobisC. (4. 5) observat. V.
(5) veroj' autem G (6) dil. C. ei J sed C. (7) Pallada C.
(8.9) unqu. V. (10) elaboram G. lubens V. (11) exorta-
tione C, exhortationc GM. (i 1. 12) dic. tanta el. tanta linguaC.
(ij) vostris V. (15) prohemium C. (16—18) ego magn.—
coh. nimis om, G. (18) n. vero s. C (20J diffitebar GMy
ditliteor V. de mea GAf.
2)
nione, sustentor, et labores meos, si quos
umquam aliquando consumpsi, vigilias, fri-
gora, aestus, inediam et reliquos angores,
ut litterarum studiis enixius incumberem,
tamquam nunc mihi gratissimos sustulisse $
voluptuosissime gaudeo. In his hoc tempore
ego triumpho, ex quibus tantum fructum ex-
cerpsi, ut sententiis vestris gloriosum diserti
nomen adeptus inter celeberrimos viros me
palmam insignem consecutum mihi per- lo
suadeam. Vos igitur ambas, quoniam ex sexu
vestro tamquam nitidissimum lumen poUu-
cetis et eloquentise orbaa quasi tutrices rena-
tae estis, studia hasc humanitatis, ut facitis,
magno animo amplexamini et ea domi septa m
liberali custodia servetis, ut adultam et vobis
consimilem virginem tueamini; armatorum
impetus, hoc est fucosas illecebras et cete-
(2] unqu. V. aliquando omm. GM. consumsi G.
()) mediam C, medias M. ac V. ($) tamquam] quam G,
quod M. gratiss. om. C subst. GM. (6. 7) in hiis ego
hoc {om. temp.) G. (9) nomine M. adeptos C (12) indi-
tiss. Q niditissimi GM. prelucetisC, poUucet V. (i^)orbe
codcL tamquam M. tnitices C. (15) exemplamini Q
amplexari GM. (16) servietis G. (17) tueaminij tuianimi
G, om. C. (18) ineptus CGM. est om. G. fucastis G,
fuscosas M.
24
ras inanes voluptates a vobis tamquam ab
aede sacra prohibete. Sic non modo lauda-
tiones vestrae gloriose decantabuntur ab
omnibus, sed quod in viris laudabile solet
5 appellari in vobis commendatissimisivirgini-
bus admirabile et contemplabuntur et praedi-
cabunt. Valete, solae virginum pudicissimum
decus. Ex Patavio, III. Nonas Apriles 14} 6.
Domino Antonio fratri vestro me commen-
10 datote.
(i) inannes C. (2) prohibite Q prohibere G. (4)quidV.
($) comend. V. (7) vale sale virg. G. (8—10) lll.— com-
mend. omm. GM, (8) III. oin, C. nonis Aprilis C.
(9) commendate V.
V.
(Bononiae, die XXII. mensis lunii a. 14^7 ,14^6?])
Idem ad easdem.
^xcEDERATis mihi mente paene,
honestissimae virgines, et propter 5
studiorum meorum frequentiam,
cum quibus est aliquanto solidius agen-
dum, animum simul et cogitationes meas
ego diverteram, totus civili scientiae invi-
gilabam, cum nemine loquebar, cum quo 10
leges non ora personarent. Aiunt enim, ubi
dens moleste languescit, lingua saape per-
mulcet. Ego vero, qui studiis totus ardesco,
CoUati sunt : Codex Vindobonensis nr. ^481 ("Cj, Guel-
ferbytanus (G)^ Monacensis (M), Veronensis (V).
TTtulus decst in M ; in G hic iegitur tHiilus : Ysothe &c.
et sorori eius &c. Epistola stilo perpolita gravitateque.
(6) frequentia C. (7) aliquando V. (9J ego om. C solus
codd, dvilis C sapientiae CV. (10) minime C (11) oro M.
(12) deus G. languesit C
26
non modo his delectari eademque sugere
prsoptabam, sed illa undique ingeniis ex-.
colebam. Hoc enim litteraa habent in se, ut
nuUo loco nec quibusvis se excludant, ali-
5 quando amatoribus suis perblandiantur, et
quantum inde unusquisque haurire nitatur,
tantum illum exornent vera laudatione eun-
dem et totum illustrent atque eos solos
despiciant, qui adeo ingenium produxe*
lorunt inerte, ut mellis dulcedinem horre-
scant, quorum lingua ad huiusmodi gustum
palato ita degenerat, ut non modo ignoran-
ti» morbo mel illud amarum videatur, sed
tali sapore tamquam sputatilico ora con-
15 torqueant. Verum factum est his proximis
diebus, ut vos menti mese summa vestra
cum gloria revocarem. Iveram forte in fo-
rum publicum, quod ante basilicam summi
(i) hiisCG. eademquttV. fugereGV. (2) peropt. G.
(2. ;) excurrebaxn codd, ()) in sc habent V. (4. 5) ali-
quam (?) C, a V. (5) pcrband. C. (9) dispic. V. pro-
duxerint C. (10) in arte C. et m. C, ut moUcs G. ho-
resc C (11) gestum Cet ManU corr., digestum G. (12) pa(-
ato C (i^) videbatur G. (14) putatillico M, sputalicio.^
(14. 15) torqucant G. (1$) hiis CG. (17) revocare C
lueram V. (17. 18) in iocum p. GM. (18) quod om. G.,
^7
pontificis magnificum admodum situm est.
IUuc homines cuiusque generis confluunt,
hic conveniunt non tam negotiatores quam
scolares, doctores, viri ex equestri ordine et
qui domini nostri regiam obsequuntur. Video $
quorumdam ordinis mei honestissimorum
scolarium conventum; horum me coronae
immisceo et eorum sermones audire percu-
pio. Recensebat unusquisque pro arbitrio
viros eloquentissimos quibus hoc potissi- lo
mum tempore florescit Italia. lam fuerat
tempus in longam pertractum orationem;
tandem unus ex regione Calabrise, quas
quondam Magna Graecia fuit appellata, pro-
rupit in verba: Quid viros commemoratis .^ M
inquiens; legi duarum virginum Veronen-
sium epistolas quasdam viro patricio Fran-
cisco Barbaro exaratas, quibus adeo diser-
tissime polient, ut nedum in his eloquen-
(i) pont. pcnnagn. G. m. adeo s. M, (2] h. eaque
g. C (^) non om.V. tamen M^ tamquam V. ($) subsequ. V.
(8) commisceo V. (9) rccenscebat V. (11) ytalia M.
(12) pertractratus Q pcrtractus M. (14) condam C. est
app. V. (15) in om. G. commcmoras GM. (16) im-
quiens C Veron. om. V. (17) patritio C (i8)qu. deco
adeo d. C dissert. M. (19) hiis CG. y
28
tissimorum hominum effigiem contemplari
fas sit, sed illas in Cornelias matris gremio
pariter ac sermone educatas appareat. Tum
ego dicta huius admirans frontem inspicere
s coepi, tamquam meae partes essent ipsius
sententiam adnotare. Petit a me, num vera
commemoret. Ego, qui vellem, si id fieri
potis esset, vos undique laudationibus meri-
tis efferre ac dignissima gratia vigilias ac
lo labores vestros ornare, non modo illud asse-
veravi, sed morum vestrorum gravitatem, ab
ineunte aetate continentiam, integritatem vi-
tae, divinam quandam indolem, industriam
admirabilem, . . . perliberalem, ingeniaque
1$ vestra, verborum et sententiarum lumina refe-
rebam, quibus tamquam insignibus vestra
omnis distinguatur oratio. Tum vos unus-
quisque plurimum commendabat, ut quae
non muliebri lacte, dum vos inter crepundia
(i) eloqu. studiis eff. hom. C (a) &s est GM, set V.
(5) t. me p. C (6) advocare G, annotate V. me non
V. CV, (7) commemoret G. (8) undique om. G. lau-
dacione G. meritis om. V. (9) effere C (11) set V.
(14) 7/1 codd, nuUa sunt lacuna signa, perliberabilem V.
(15. 16) verborum^vestre om. C (18) comend. Af. (18. 19)
utque" non C (19} jiua v. V.
^ 29
tnater alligaret, sed latice Castalio quondam
fueritis enutritae. Ego vero animo renidebam
totus et eo loco gloria vestra mihi congratu-
labar, tamquam etiam ex ea civitate deflu-
xerim. Subinde moestitia et dolor quidam $
effecit, quo ego sum nostrorum virorum mi-
sertus, ut eos infelicius deplorarem. Repe-
tebam namque ipse mecum, quantum aliis
in civitatibus viri non armis modo et rerum
publicarum gubernatione, sed bonis artibus 10
et optimis floreant institutis. Apud nostros
vero supererat sola illa et doctrinae et elo-
quentias gloria, quam Guarinus Veronensis
noster, oratorias princeps, disseminaverat
aliquando. Sed nunc ipsam per vos ambas M
a nobis auferri et ad vestrum mulierum ordi-
nem transferri video, ut id praecipue laudis,
quam virorum ingenia sibi vendicaverant,
iam summo dedecore apud Veronenses no-
(i) lactice CGM. condain C. (2) animo] an M.
residebam codd, (1) et ego 1. M. (6) afTecit C, afficit G.
(7) infoel. V, infelices? (8) quam al. CG. (9) in omm,
MV. modoj non GM. (10) set V. (11) aput GM. (12) su-
perat G. (14) or. sciencie pr. GM. (is) aliquanto CM.
(i6)vobisCG. aufferriG. nostrum CM. (17) ut eiuspra;-
dpuK } (18) vendicarant Q vendicaverat G. (19) aput GM.
10
stros nihil relinquatur, quum vos vera et
incredibili virtute superantes palmam con-
fessione omnium abstuleritis. Ferunt Corni-
ficiam Romanam mulierem Caesare Augusto
$ imperante tanto bonarum artium dogmate
fulsisse, ut esset Cornificio fratri ea tempe-
state poetse insigni asque illustris in gloria ;
sacris etiam Musis impellentibus heroicum
carmen doctissime saepe descripsit et reiecto
10 colo plurima et insignia epigramata compo-
suit, quae beati Hieronimi temporibus decan-
tabantur a plurimis. Admirantur etiam omnes
Probam mulierem Romanam et religione
Christianam, coniugem Adelphi, liberalibus
1$ artibus admodum eruditam. Virgilianum car-
men fuerat adeo perdocta et illius familiaris
effecta, ut illud- totum habuisse memoria visa
sit Ea namque versus integros quandoque
discurrebat, eorundem quandoque particulas
(i) quoniam CGM, (2. 5) confessionem C, confon M.
(j) obstul. V. ferrant M. (^) tantum C. (6) fulcisse C.
(7) cquae V. illustrior V in marg, in omm. GM. (8) he-
ronicum CG. (9) nomen V. (10) collo V. (11) ieron.
CGM. (12) pluribus CGM. (ij) Rom. om. C. reli-
gionem C (14) Edelfi C (16) fuerit V. (18) Eo GM.
(19) discurebat C particularitas C
redigebat et servata carminis dignitate om-
nem testamenti veteris historiam et novi
seriem dilucide descripsit. In quibus duabus
non facile dixerim, quas plus studii, plus
rationis, plus etiam orationis sincerae et ad 5
dicendum et ad bonarum artium disciplinas
adhibuisse constiterit. Nam et iisdem exer-
citationibus ineunte state fuistis et ex stu-
diorum lectione tantum hausistis, ut hoc
iudicium magno animo ausim confirmare, 10
quod vobis pares cum his et dicendorum et
doctrinas gradus artium studiorumque tam
sit finitima vicinitas, ut laudem singularem
fueritis assecutse, et ab obtrectatione invicta
quae solet lacerare plerosque sexus favore m
fugieritis, ut gratiam vestram non exulce-
rare modo, sed omnium vobis conciliare
videamini. Eo vos semper ad cupiditatem
(i) dign. onu V. (2) hyst. C. (4) studiis C (5) plus
et or. V, sincere codd, (7) audivisse C. consisterit V.
hiisdem CGM. (7. 8) excitat. G. (8) et om. C. (8. 9) stu-
diosa? (9) tam V. auxistis CGM. ut ut hoc C. (10) iu-
dicio GV. iud. meum m. C. (ii)hiis CG. (i^)fit(?)Af.
iinitura C singilularem V. (14) ab omm, GM. invictaque
GV. (i7)set V. consiliare C, conciliari GM. (i8)videmini
codd, Et CG. semper vos C
recti concitastis, quo natura vobis funda-
menta dedit semenque virtutum, ut ad eas
et natae et auctse videremini, quae res vobis
facilior exstitit, quo naturse vestrse igniculos
$ excitastis. Praeterea tanto sunt haec studia
benigniora tantumque propositum unius-
cuiusque docendi pollicentur, ut non solum
qui illis incumbant, sed etiam qui eorundem
consuetudine delectentur mirum in modum
lo adiuvent et augeant. Quemadmodum enim
qui venit in solem, modo in eo aliquantis-
per commoretur, cutis nigro colore sufflatur,
qui in taberna unguentaria resederint et
diutius aliquanto fuerint commorati, odorem
15 loci secum ferunt abeuntes, ita et qui cum
libris versaverint (adeo sunt studia ad pro-
ficiendum procliva) ut secum traxerint ali-
quid necesse sit, quod etiam negligentibus
prosit. Sed, nolo nunc vos aliqua exhorta-
(i) eque G. excit. GV. (?) nacte ct G. (4) extititAfV.
naturae] nate M. (6) prepos. V. (7) polic. C. (8) qu» C.
set et qui eonimdem V. eorum G. (11) in solemni C.
aliqu. in eo V. (12) comor. M. (i?) inj mi C. (14) ali-
quando V. comor. M. (1$) cum om. G. (16) versave-
runt C, convcrsaverint G. (16. 17) prof.ciscendum CGM.
(18) neccesse V. (19) exort. C
3}
tione excitare. His opus est qui alios velit
aliquo pacto exhortari dictis undequaque
facta respondeant, et cum in propria veloci-
tate sordescam, vos sponte currentes viribus
meis adiuvare non possem. Nondum gressus >
meos ex carcere virtutum exsuscitavi, adhuc
in limo desidias languesco. Vos satis moveat
id quod solet esse dulcissimum virtuosorum
hominum pabulum, laus scilicet et gloria,
quae cum a magnanimis viris tantopere sit ">
expetenda, est a vobis magno animo com-
plectenda. Ea est res qusedam solida et ex-
pressa, et illius popularis, quse plerumque
peccatorum vitiorumque laudatrix siniula-
tione honestatis omnem eius pulchritudinem m
corrumpit, inimica. Ea consentiens, inquit
Cicero, laus bonorum incorrupta vox bene
iudicantium de excellente virtute, ea virtuti
(i) hiis CG, (2) exort. C. undequam C, undiqua-
que M. (4) stord. V. ($) vos adiuv. G. (6) cxsuscitari C,
exuscitavi GM. (7) linio C (8) esse om. M. (9) pabulum
ei scilicet om. C. (10) tanto opere C^ magnoperc GM.
(11) expectanda C. (11. 12) contemplanda C. (12] quae-
dam res GM. solita CV. (i|) popularisque pl. C. (14) pe-
corum G. vic. GM, virorumque V. (1$) pulcrit. CGM.
(16) imquit C. (17) bonarum V. (18) excellenti G.
Itoue Nogaroic Opera. I. 3
resonat tamquam imago, quas quia recte
factorum comes est, non est a bonis viris
repudianda. Ideo Scipio maior Ennii poetae
effigiem in monumentis Cornelias gentis
5 coUocari voluit, quod ingenio eius opera
sua illustrata iudicaret, non ignarus, quam-
diu Romanum floreret imperium et Affrica
esset pedibus Italis subiecta totiusque ter-
rarum summum columen arx Capitolia pos-
lo sideret, eorum memoriam extingui non posse.
Claudia virgo Romana eo potissimum glo-
rise dulcedine tangebatur, quam suis sibi labo-
ribus laudabiliter comparasset Lacedasmonii
quoque ab his adolescentibus, quos neque
1$ laudibus efferrinequeignominiaaffici cogno-
vissent, nihil magna laude dignum expec-
tandum esse censuerunt
Verum illud est quod mihi relinquitur.
(i) ymago CGAf. quial que G. (a) fatonim V. ab
omnibus viris G. (?) Scipii G. Emnii C. (5) voluit
om. G. ($. 6) ing. suo op. eius ill. C. (6) iudicata illu-
straret V. (8) podibus M. ytalie GM. (9) culmcn GM.
ars CGAf. (9. 10) possederet G. (11. 12) dulc. glor. GAf.
(12) dulcedinem tangebant C. (i }) Lasced. C. (14) hiis CG,
(16. 17) expectendum C, expetendum GM^ expetandum V,
fi8) Verum id est M.
Libellus quidam, in quo devotissimus beati
Hieronimi transitus explicatur, a quodam
monacho religiosissimo mihi donatus supe-
rioribus diebus fuit. Et quoniam studia hu-
manitatis cum sacris litteris quandoque mi- 5
scere suave satis condimentum pollucet, illum
vobis mittere decrevi, et quem a tam reli-
giosissimo viro accepi inter manus meas
prophanas certe versari absurdissimum exi-
stimans eo vos, quae estis et puritate et mo- lo
destia repletae, a me nunc donatas iri cen-
sui. In quo percuperem nimis id mihi usu
eveniret, quod viro cuidam egeno, qui cum
malum pulcherrimae magnitudinis Artaxersi
donaret, is benignissime accipiens : Per 15
deum, inquit, hic mihi videtur etiam civita-
tem parvam magnam opera et diligentia sua
facere posse. Valete. Ex Bononia, XI. Kal.
Sextiles.
(i) divotiss. C, dcvottiss. V. (2) leron. CG. (j) mo-
naco CM. (7) quam Q quoniam V. tam a G, a tali M.
(8) meas omm. GM. (9) obsurd. C (10} qui C. pur. ac
mod. V. (11) ab me CM. donatus G. ire C. censuit
GM. (14) pulcherime C, pulcerr. GM. Artaxarsi C, Ar-
thaxersiGV. (15) hiis C (16) inquam C. hic] id CGM.
ct CG. (17; magna G. (18) ex Bon. om. G. (18. 19) XI.
Kal.Sext. (?/nm.CG. (i9)ScxtilisAf. Responsivadencitddtf.G.
VI.
(Veronae, mense lulio a. i4?7 j^i4^6j?).
Isota Nogarola excellenti viro Georgio Bivila-
quce S. P. D.
\\ VALEs gaudeo, ego quoque salva
sum. Gratissimae mihi fuerunt lit-
terae tuae, ex quibus praeteriti tem-
poris excusationem tuam, curad me excellen-
tissimas epistolas tuas non dederis, profecto
lo animadverti. Ex hoc gratius, quod te ad nos
litteras dare non aspernandi gratiased propter
continuum et assiduum studium tuum intermi-
Collati sunt : Codex Vindoboncnsis nr. ^481 (C)t Guel-
(erbytanus (G), Monacensis (M), Veronensis (V) et editio
a. 1846 (E).
TUuUu in G : Ysotha &c. excellenti viro lerio &c. S. p.
d. Responsiva; in M: Isota Nogarola excellcnti viro georio
&c. S. P. D. (1) V. domino G. C. (j. 4) Bevilaqua Q
Bevilaquae E. (6) mi C. fuere CGM. (9) epist. om. C.
(10) Ex] et E. (10. II) quod ad me I. non dare non asp.
G, quod ad me (supnucript. al' te) litt. M. ^ii) set V.
(12) tnterenisse C.
37
sisse intelligo. Quod cum ita sit, nos maxi-
mis molestiis et doloribus liberasti, cum in epi-
stola tua nullam apud me, quantum me amares,
dubitationem reliquisti.Nam profecto eas lau-
des, quas de nobis scriptura prosecutus es, 5
sine amore haud vere scribere non potuisses.
Etsi tibi verbis non potero, amore certe
tacito respondebo ; etenim tua ad nos ingens
in dies fama me tanto tui desiderio afficit,
quod unam solam interdolorem huncconsola- 10
tionem assequor, ut nostrum utriusque desi-
derium crebris et longis epistolis leniatur.
Reliquum est, ut librum istum tuum de
beati Hieronimi transitu, quem nobis mi-
sisti, qui etiam non mediocrem amoris decla-
rationem habet, mirum in modum nobis
(I) nos] non C, te E, (j) aput GM. amores V, (4) re-
linquisti V. ($J quam C. persequutus C, proscquutus E,
persccutus G. (6) am. haud (aut C, haut M) sint vere (vere
sint CGM) CGMV. (7) v. digne non E, potuero G. certe
omm, EV. (8) tacite EV. etnim E. (8. 9) ad nos michi
dies ingens fama Af, in (m. 2. suprascr. ad) nos in dies
ingens fama G. (9) t. tui des. E, (10) quodj ut E. solam]
hanc E. hanc M, om. E, (11) assequar E. (12) leman-
tur C. (1^—16) tuum de — in modum om. G. (14) beati
om. M, ieron. C, hyeronimi EV. (15) etiamj et E.
mediocris M. (15. 16) delectationem EV.
1?
38
gratum fuisse te certiorem reddam, qui et
libentissime lectus est a me et legitur et
diligentissime custodietur. Quamobrem tuam
pro verbis Ciceronis perfectionem amore
$ prosequar, reditum saepe exspectem, absen-
tem memoria colam, omne desiderium litteris
mittendis accipiendis leniam. Vale.
(i) etj etiam V. {}) dillig. V. custoditur M. (4) pro]
in E. pro verbiis M, pro verbis puto proverbiis G. pro-
fecionem V. ($) spe EV, abscentem C.
VII.
(Veron0D, mense lulio a. 14^7 [14^6?])
Isota Nogarola doctissimo viro domino Georgio
BivilaqucB salutem dicit.
^si iam diu, Georgi amantissime, $
me a te vehementer amari intel-
lexeram, tamen cotidie id ma-
gis perspicio, quoniam in epistola tua, quam
a te accepi, tantum cumulum benevolen-
tise fuisse animadverto, ut mirarer locum lo
esse augendi in eo. Etenim cum mecum
cogitarem te tali sapientia prsditum ad
Alteram prascedentis epistole recensionem, quee fortasse
Zenevcrae non Isotae epistola habenda est, Codex Vindobo-
nensis nr. ^494 (fol. 22b) (C) solus nobis servavit. In quo
epistolam, quo; in hac editione octavum locum obtinet, heec
pmcedunt verba : Sequuntur aliquc epistolc illarum poe-
tarum quas quoniam nostra elate in fcminis raro doctrinam
cum eloquentia invcnimus apponere studium tam habendi
quani bcribcndi constiiui ex ipsis originalibus earum.
40
nos Htteras mittere intermisisse, sic afficie-
bar interdum, ut vix dolori resistere possem.
Nam profecto mihi molestum erat me talem
patronum, qualem te esse perspicio, ami-
5 sisse, quoniam id quod erat existimabam
mecum praeconem adeptam fuisse, ut om-
nium fama immortalis forem. Mihique magno-
pere id conducere arbitror, quoniam litte-
rae tuae illae tantum in se et gravitatis et
lo auctoritatis habent, ut non te, sed Cicero-
nem loqui existimetur, civesque nostri om-
nes de te gloriantur teque nomine civitatis
unum praestantissimum dicere audent. Quod
cum ita sit, non dici potest, quam valde
15 gaudeam, cum in tuam familiaritatem vene-
rim,etsemperdum ero laetabor. Quod autem
me ad caelum summis laudibus extollis, id
quidem tuo incredibili tribuo amori tibique
maximas gratias ago et hanc tuam de me
ao opinionem mihi plurimum profuturam esse
confido. Et utilia tua summa erga me offi-
cia omittam. Quid enim mihi hoc tempore
iocundius esse poterat, cum ego a te quo-
(j) Nam profecto bis habtt C. (4. 5) ammisisse C.
(7} immortalem C. (22) ommittam C.
41
dam libello de transitu leronimi doner,
qui tui summi erga me amoris perpetuum
monumentum sit, et cum eum in manibus
sumsero (sumam autem saepissime) et melior
ipsa et prudentior fiam. Quas ob res immor- s
tales tibi ago gratias et semper agam, dum
spiritus hos reget artus. Vale.
(2j ergo C. (4) sumero C. sumam om. C.
VIII.
(Veroiue, 1416 ^ 1417?)
Isota Nogarola omatissimo viro domino Antonio
Bonromeo salutem.
|TATUERAM saspenumero ad te lit-
teras meas incultas et abiectas
dare, sed cum mecum reputa-
rem, quam multi essent viri — si viri appel-
landi sunt — qui litteras in feminis virus ac
10 pestem publicam appellant, hoc me ab in-
cepto deterrebat. Verum, ut mihi videtur,
hi sunt quaedam pestis hominum aliena laude
dolentium, qui nihil nisi id quod faciunt ac
sentiunt rectum putant; hoc namque ab
i^ animi pravitate et ignorantia procedit. Certo
enim scio eos non legisse, quantis meritis
laudationibus eiferantur illustres primariaeque
Extat in unico codice Vindobonensi nr. J494, fol. iia,
(U; nichil C. (i$j paruitate C.
4)
feminse, quae omne suum tempus, laborem,
curam, studium in virtute consummaverunt
Musae ipsse feminse fuerunt et viros magnos
divinosque poetas instruxerunt atque illustra-
runt. Verecundia vero nulla tenuit Maronem s
opem illarum invocantem ita cecinisse : Si-
chilides Musae paulo maiora canamus. Apud
Platonem mulieresdivae philosophiae vacasse
certum est, Lascheniam scilicet et Mantineam
et Axiotheam Philasiam, quam et virilem lo
habitum discendi gratia induisse dicunt. Cor-
nelia Graccorum mater quantis versibus de-
cantaturr Merito quidem sempiterno dona-
verunt aevo maiores nostri primariam feminam
et religione Christianam coniugem Adelphi, 15
quae adeo erudita fuit, ut eam totum Virgi-
lianum carmen memoria habuisse ferant no-
vumque testamentum ornate distincteque
scripsisse. Quod cum ita sit, num litterae in
feminis origo ac fundamentum malorum exi- ao
stunt, num hse illis dignitatem ademerunt, an
(2) consumaverunt C. (6. 7) Sicelides? (8) due phy-
los. C. (9) lascheniam sc. et mantinea C. (10) Phliasiam?
(i$)christianaC. coniungemC. (17} memoriam C. (18) di-
stinteque C (19} lictere C.
44
admirationem auxerunt, quod mulieres non
feminas modo virtute sed et viros anteirent ?
Quibus ex rebus statui omni abiecto pudore
has nugas ad te dare, quoniam non ignoro,
s quod tu meo pro honore horum pusillorum
ac malivolorum invidias et obtrectationes
prosternes atque obteres, et si quis forte
fuerit qui mihi obesse velit, non dubito, quin
tuam consuetudinem ac liberalitatem in me
lo absente defendenda mihi praestes. Reliquum
est, ut et his inornatis litteris te certiorem
reddam, quam ope tua egeam, cum mihi
imprsesentiarum sola pecunia desit, ut si
earum feminarum quas supra memoravi no-
is mini atque collegio annumerari non valeam,
saltem per vestigia sua decurram. Pecades
Livi Patavini bellae atque pulcherrimae ve-
' numdandae mihi in manibus sunt, ad quas
habendas quinquaginta ex scrinio haurire
20 aureos mihi opus esset, quos cum non va-
leam, ad te confugio et supplex tua munera
posco. Scio enim benivolentiam et caritatem
(10) defendendam C (17) pulcherime C (19) ex Cri-
mona cod.^ corr, Aemilius Thewnwk a me consultus.
45
tuatn erga me tantam esse, quod huic mese
voluntati gerendum morem esse censebis;
tu mihi pater, tu patronus, in quo omnis
spes mea sita est. Qua de re te precibus
obsecro, ut si id fieri potis est, ad me quam $
primum mittere cures, quando his in locis
mira earum paucitas est, et eas quse sunt
aiunt quaeri. Quod si hoc facies, pergratum
mihi erit, tum quia res utilis est, tum quia
ex ea singularem voluptatem capiam. Sed lo
cum te hoc scire cognoscam, plura verba his
adiungere nolo, verum finem mihi scribendi
imponam teque exorabo,'ut hoc exequaris,
quoniam hoc te sine molestia tua facere
posse arbitror. Vale; me tibi commendo. m
(2) volumptati C. cesabis C. (i^) comendo C
IX.
(VeroMBf mense Septembri, ut videtur, a. 14^6.)
Isota Nogarola clarissimo ac splendidissimo viro
domino lacobo Foscaro inclitiprincipis Venetia-
rum filio S. P. D.
|eto abs te precario, vir clarissime,
ne me incuses arrogantia, si tam
ausa fuerim ad te has littera^
incultas et subrusticas dare, quando huma-
xo nitate tua freta id mihi concessum et da-
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. ^481 (C)^ Ric-
cardianus nr. 779 (F), Guelferbytanus (G)f Harleianus nr.
2508 (H)^ Monacensis nr. $22 (M)^ Parisinus nr. 7869 (P)^
Riccardianus nr. 924 (R)^ Veronensis (V).
Tltulus in F et in codicc BasHiensi: Isota nogarola cl.
ac spl. V. lac. Foscario salutem plurim. dic. ; in G: Ysota
lacobo (foscaro; in H: Isota Nogarola domino lohanni
Foscaro de laudibus litterarum ; in M: Isota lacobo Fo-
scaro ; in P: Eloquentissimae ac nobilissimae adulescentulae
Isotee de Nogarolo ad spcctabilem ac gcnerosum lacobum
Foscari epistola incipit. (?) Isota R. splcndido R. (4) do-
mino om. R. Foscharo R^ Foscari V. iilustrissimi C.
(4. 5} incl. pr. Ven. f. om. R. (5) d. p. R. D. om. C.
(6) prsec. V. doctissime cod. Basil. (7) accuses FHR
et cod. Basil. arog. R. (8) litt. has M. has omm. FHR
et cod, Basil, (9) inculcatas H. quum V. (10) freta est id H,
47
tum a te esse arbitror. Quas tanta est, ut
te eas benigne accipere non dubitem,
Artaxerxem regem Persarum imitantem,
quo deambulandi gratia equitante, cum
homo quidam vilissimus et pauperrimus ob- $
viam ei factus esset (mos erat Persarum
regem cum munere salutare) aquam amba-
bus manibus e fluvio acceptam porrexit.
Rex iocunde munus accepit et subrisit,
promptitudinemque dantis potius quam ma- lo
gnitudinem dati mensurans. Eidem vir qui-
dam egenus malum pulcherrimse magnitudinis
donavit. Qui benigne accipiens : Per deum,
inquit, is mihi videtur et civitatem parvam
sibi datam magnam opera et diligentia sua m
facere posse. Qua ex re tanta cupiditate in-
(i) a te esse om, C (2) te om. H. has GM. M ar-
taxersem CFHf arthaxersem G, artaxessem /> arthaxers-
sem V, R omnia inde ab Art. omittit. regem illum P. PH.
immittantem CP, immitantem H. (4) ambulandi P. gr.
puto equit. G. equitantem //, eequitate V. quem F.
(5) pauperimus CFV. (6) m. enim erat V. (7) salutari H
post corr. (7. 8) aqu. ambulans amb. CG, aquam bamlans
amb. Mt ambulans aquam amb. V. (8) a fl. M. (9) iuc. F.
subrixit P. (10) prontit. F, promptitudincm } danti F.
(ii)datoF. (12) pulcerrime CGM. multitudinis F. (14) im-
quitC hiisC (i))mAgna//. (i6)QuiaexG. UnU am.F.
48
censa fui, ut non potuerim tibi non gratulari,
cum mihi nuntiatum sit te ad hanc dicendi
facultatem operam, curam, studium denique
omne contulisse et te ad hanc litterarum
$ laudem, in qua tui maiores semper excel-
luerunt, adiecisse. Probe igitur facis, qui cum
excelso loco natus sis, in animum induxti
tuum nil melius agere posse quam supel-
lectilem prseclaram et iocundam familiam
10 librorum et utique frugi et bene morigeram,
ut Cicero appellat, convenire, qui semper
ad omne tuum imperium praesto sint, et ubi
nos praesentes cum posteris loquamur. Cato
enim, cum rus iocunditatis causa cum fami-
M liaribus proficisceretur, libros secum tam-
quam suaves comites semper gerebat, idem-
(i) fuit FV. non om, H. (2) quemF. mihi om, H.
nunc CFGM et V post corr. sit] fuit GM. dicendi]
dedi H. (3) curam om. V. (4) litteranim] dedi H. ($) ma-
iorestuiG. semperom. V. (^. 6) excelssueruntP. (7) ex-
celsso P. sis omm. GM. induxisti CGM, induxit F, in-
duisti Ht industi P. (8. 9) suppellettilem PG. prascla-
ram suppellectilem HP. (10) liberorum G. librorum post
moTigenm legitur in HP. (ii)convasare^ (12) omnem F.
imp.j imp. inde G, inprovide M. sint]sum GM. (i^) pre-
sentes om. C. et V, posceris M. loquimur H. Catho G.
(14) cum] dum CFHP. iucund. V. (i^) liberos G.
(16) comitates P. super C. habebat GM.
49
que dum senatus coUigebatur, libros in curia
legere solebat. Quod itidem de Caesare,
Alexandro, Augusto audivimus, qui in castris
plurimum et legere et scribere consueverunt.
Quid enim nos, qui ab omnibus curis vacui $
sumus, aliud peculiare prosequi possumus ?
Legimusenim Apollonium,sive illum magum,
ut vulgus loquitur, sive philosophum, ut Py-
thagorei tradunt, intrasse Persas, pertrans-
isse Caucasum, Albanos, Scithas, Massage- lo
tas, opulentissima Indiae regna penetrasse,
ad extremum latissimo Physon amne trans-
misso pervenisse ad Bragmadas, ut larcham
in throno aureo sedentem et de Tantali
(i) cum V. collegebatur V. cura V. (j) allex. G.
(4) plurimum om. P. et ante leg. omm. FGV, consue-
vit H, consueverat P, consuerunt V. (6) peccul. P.
persequi FHV. possimus CM, posumus V. (7) appolonium
CP, apoloniumF, appollinium G, appoUonium M. sue V.
magicumG, magnum HP. (8) loquitur oratorem sive Por-
phyrium ut F. (8. 9) pithagorici Q pitagori GMy pictagorei
P, pithagorei V. (9) intrasse om. P. (9. 10) penetrassc H.
(10) abarios G, abanos M. sitas F, sithias GMy scitas HV^
scytas P. uiassagestas C, masagethas GMy mesagetas H
massagentes P, mascietas V. (ii)opulcntissime f/. (12) et
ad cxtr. H. phison Gf/, fison MPV. anne P. (12. i}) tras-
misse //, transmisse M. (i^) bragmordas GM^ bragadas H.
ymrcham F, hiarcam //, ircham P, arcam V. (14} trono
CFP. trono sed. aur. HP.
lioue Nogarolc Opcra. I. 4
potantem fonte inter paucos discipulos de
natura, de moribus, de sidenim cursu audiret
docentem. Inde per Elamitas, Babilonios,
Caldeos, Medos, Assyrios, Parthos, Pheni-
5 cas, Herebas, Palestinos reversus Alexan-
driam perrexit Ethiopiam, ut gymnosophi-
stas et famosissimam Solis mensam videret
in sabulo. Invenit ille vir ubique quod disce-
ret et semper proficiscens semper melior
10 fieret. Omnes enim trahimur, ut Cicero me-
minit, ad cognitionis et scientiae cupiditatem,
in qua excellere pulchrum putamus, labi
autem, errare et nescire, decipi, et malum et
turpe dicimus. Socrates ultimas regiones
(i) fonte pountem HP, potestatem fonte V. (2) syde-
rum C auderet V, (j) dicentem G. idem P. per cli-
vineas G, per clevincans M, perclmmitas PV, babilones G,
babylonios //, babilomas M, babilonis P, (4) chaldeos F,
caldees M. asiros Q asyrios F, assirios GMj asirios V.
partos C. parthos syros P. fenicas CV, fenichas GAf,
fenitas P, ({) herbas G, nerebas P, vSnsus G. allex. G,
ad alex. P, (6) perexit CV. gumosophystas C, gunno-
sophistas G, ginophistas P, gimnosoph. V. (7. 8) fam.
lovis aulam ille videret in stabulo C (8) sabulo ex sabolo
(corr, m, 2) G, sabulon M, ullo vir F. (8. 9) quid disc
et s. pr. ut s. m. P, (9) proficisens V. (10) autem
tr. H, mem. trah. V. (11) cogitationis H. sapientie F,
(12) pulcrum CGHM. (n) decipi om, H. (14) Socr.
quoque ult. //, Socr. ad ult. P,
5»
acquirendae sapientiae causa perlustravit.
Anaxagoras studendi quoque gratia diuti-
nam peregrinationem assumpsit, cumque
multa post tempora possessiones suas per-
isse vidisset: Non essem, inquit, salvus, s
nisi haec perissent.
Datum est enim, vir insignis, generi vestro,
ut in omni genere virtutis et praestantise cunc-
tis prsestare videamini. Quid enim dicam
de illustrissimo principe, patre tuo, fama <<>
super sethera noto ? Sub cuius ductu et for-
tunatus urbis status et clarissimum familiae
vestrae nomen excrescit in dies. Taceo de
iustitia et vitae praestantia atque morum inte-
gritate, quem omnes sane homines Catonem m
maximum appellant, ut illud satiricum de eo
'^t) aquir. CFV, sciencie GAf, scientiae //. (2) Anax.
quoque st. A/. grecia Q causam GAf, causa V. diu-
turnam G. (|) assumsit G, asumpsit V. quamque F.
(4) nulla H. posessiones P. (4. 5) periisse GV, incultas
/y, omm. CFMP. ($) didisset F. (6) h« P, omm. GM,
periisscnt GMPV. (7) enim om. P. enim esl M. generosi
viro F. (8) virtutum F. atque C. praestantem P. (9) vi-
deamus F. (11) ethera CFM^ ethere V. nato F. sub
cuiqueAf. (12) filiee P. (n)excresitC (i$)cathonefflG,
Cat. illum //. (i6)satyr. HV.
52
merito dici possit: Tertius e caelo cecidit
Cato. O senatum Venetum perbeatum, cum
sibi a tam inclito tamque excellentissimo
principe administrari contigerit! Hunc enim
s pro quodam quasi terreno deo amandum
colendumque esse existimant. Etenim ubivis
gentium splendidissimum nomen eius, cele-
bris humanitas eximiaque in omnes pietas
decantatur. Habes praeterea nonnullorum
10 virorum illustrium imagines domesticas, quae
tibi tamquam calcar ad studium virtutis et
honoris esse debent. Ceteros namque omit-
tamus, *age eloquentissimum Franciscum
Barbarum contempiemur, cuius certe tanta
(i) Certius P, de P. (2) catho G. probeatum quem F.
(1) a] et F. tamquam F, atque MV. a tam gravissimo tam
inclito principe sibi adm. H, (4) contingerit V. N unc CHPV.
($) quoddam H, quem //, om. G. (5. 6) colendum aman-
dumque H. (6) coUendunque F, coUendum V. ubivis]
ut vis //, in omne P. (7) gentium om. H. (8) omnis P.
(9) decantantur. Quod cum ita sit, quem (quam P) tibi aUum
(aliud P) ad exemplar virtutis commendare (comendare
P) possem, quam eum ipsum. Habes (Habeas H) HP.
non uU. FP. (10) iUustr. vir. P. ymag. CFG. (11) virtu-
tum F. (II. 12) tibi ad studium summas laudis tanquam
calcar esse debet #/. et honoris] summaeque laudis P.
(12} debet HV. (i^) euge G. (14) contemplamur CGMP,
complectemur //, contempafflur V. tanta certe GM.
5J
est eloquentia, ut omnes eum unum Vene-
tum praestantissimum dicere ausint. Etenim
certior facta sum te litterarum studiis Fran-
cisco Barbaro suadente et duce deditum
esse, quod profecto tibi iocundissimum ess^ $
debet, te scilicet talem studiorum tuorum
coTiortatorem habere. Summam profecto
laudem assequeris, si probatissimos viros de-
legeris, quorum virtutem imitari possis. Quo-
niam, ut inquit Cicero, nihil est enim, mihi lo
crede, virtute formosius, nihil amabilius.
Quapropter hanc summis amplectere viri-
bus,, quamquam tibi hortatione minime sit
opus. Quod si facies, ut generosae tuae ado-
lescenti» primordia poUiceri videntur, M
(i) eloqu. est P. (2) ausi sunt CM, ausi P. {)) (acta
om. P. stud. litt. H. (4) et te duce F. creditum G, de-
tum V. ($) quod pr. t. ioc. esseom. G. (5. 6) esse quod—
talem om. V. (6) te om. P. scilicetj in G. (7)Sumam V.
(8. 9) diiigeris P. (9) ymitari C. (9. 10) Quum PV. (11) for-
mosius] famosius nil pulchrius (pulcrius H) HP. nil HP.
amaiius V. (12) compleccre H. (15) hortatione (cohort.
H) ad maximam virtutem obtinendam (optin. Pf minime
HP. (i^ 14) horutore m. opus esse intelligam GM.
opus sit HPV. (14) quia si H. facies] facis facies G.
in H. generosa H. (14. 1$) adolosentie C. ad. tuae
pr. HPV. (lO videantur CV.
54
In freta dum fluvii current, dum montibus umbrse
Lustrabunt, convexa polus dum sidera pascet,
Semper honos nomenque tuum laudesque manebunt.
Vale. Ex Verona.
(?) Virgilius V in marg, fluvis F. curent V. unbre C,
unbra P, (2) lustrabit P, lustabunt V. connexa GMP et
cod, BasU, pollus P. sydera C, scidera cod. Basil. (^) ho-
nor C (6) Ex Verona &c. f/, Ex Venetiis R^ omm. uteri.
Error libri R inde natus, quod ceterce qua in hoc codice prm-
cedunt Isotai epistola VenetUs daUt sunt.
X.
(Ex valle Policella, die VII. mensis Octobris a. 14)6.)
Guarinus Veronensis lacobo Foscari S. D. Pl.
lES hic mihi festivus profecto et s
sollemni memoria celebrandus
illuxit, illustris lacobe, quo tua
mihi allata sunt munera omnis commenda-
tionis genere in caelum extollenda, seu do-
num ipsum seu donatorem contempler. Nam lo
ut a te prius incipiam, qusenam abs te lau-
dationis partes absunt ? Vis patriam ? Ea est
fortuna, virtute, dignitate, rerum gestarum
gloria maris terrarumque regina, quse tan-
tum alias inter caput extollit urbes, quantum m
Ex codice Ambrosiano C 14$ (C) edidit Remigius
Sabbadini in iVierteljahrsschrift fur Kultur und Litteratur
der Renaissance». Herausgegeben von L. Geiger. 1885,
p. 112, sqq.
5^
lenta solent inter viburna cupressi, ut poeta
pastor ait. Vis prosapiae auctores? Hi am-
plissima in civitate magni et in patricio
ordine clarissimi semper habiti sunt. Vis
s patrem ? Is ea sapientia, magnitudine animi,
maximarum rerum urbanarum atque exter-
narum usu prseclarisque aliis virtutibus pol-
let, ut non modo sua in urbe principatum
mereat et obtineat, verum etiam ubicum-
lo qiie terrarum fuisset facile princeps maior-
que futurus exstiterit. Quid de te ipso de-
nique dicam? In quo quidem adulescente
ea exstat indoles, ea effigies et certe senilis,
ut vel tacitus unumquemque tuam in carita-
M tem et venerationem incendas et allicias.
Verborum dulcedo, morum gravitas, con-
suetudinis lepos quem ad tui contemplatio-
nem non adducunt? Has ad tantas vel animi
vel ingenii dotes adde litterarum amorem,
bonarum artium studia insignemque disci-
plinam, quos in praesentia fructus paris,
quos in posterum polliceris^ ita ut praecla-
rum nescio quid ac singulare iam nunc inci-
(n) Anti effigies fort. txcidit virtutis. (i$) et ant€ ven.
add, Sabbadini
59
O civitatis immo et aetatis nostrae decus!
O rara avis in terris nigroque simillima
cycno ! Si superiora saecula hasce probandas
creassent virgines, quantis versibus decan-
tatae, quantas modo non malignis scriptori- $
bus laudes assecutae immortalitati traditae
fuissent! Penelopen quia optime texuit,
Aracnen quia tenuissima fila deduxit, Ca-
millam et Penthesileam quia bellatrices erant,
poetarum carminibus consecratas cernimus. lo
Has tam praeditas, tam generosas, tam eru-
ditas, tam eloquentes non colerent, in astra
laudibus non extollerent, non ab oblivionis
morsibus quavis ratione vindicarent et sem-
piterno donarent aevo? x$
Solent nonnulli, docti sane homines, con-
terranei mei in coUaudatione Veronensis
agri conficienda fruges optimas, poma sapo-
ris egregii, eximios vini et olivi liquores,
piscationes, venationes, aucupia, laeta pabula, 20
colles apricos ceteraque praedicare, quae
tamen multis urbibus communia sunt. Tam
(i) eeus (sic) textus editus. (i|) mirarcntur ut videiurC,
corr. Sabbadini.
I
I
60
insignes adolescentes, peculiare nostrae civi-
tatis insigne, Hesperidum malis etiam atque
etiam pretiosius cur taceant, ignoro. Quid
facturi estis, nobiles urbis nostrse iuvenesr
5 Animos vnstros et vitam non harum saltem
exemplo exornabitis? Num vulgare illud in
vos convicium reformidabitis : Vos etenim
iuvenes animum geritis muliebrem illaque
virgo viri r
xo Plura me dicere vindennae clamor obstre-
pentis haud sinit, instat et autumnus calcatis
sordidus uvis. Ad te igitur vale dictura con-
vertatur oratio, vir magniiice ; tibi gratias
quantas meus capere valet animus et ago et
15 habeo pro eo munere quodcum se ipso, tum
muneris auctore tam praeclarum, tam accep-
tum, tam honorificum mihi factum est, pro
cuius quidem meritis me tibi totum trado
atque commendo. Tu me pro tuo utere arbi-
20 tratu.
Ex valle Policella, Non. Oct. 1456.
(2} hespidum Q corr. Sabbadini. (21) 14^8 C, corr.
Sabbadini (Guarino VeronaeeUsuo epistolario, Salerno iB8$,
p, 16.)
XI.
(Ex valle Policellaf die XI. mcnsis Octobris a. I4?6.)
Guarinus Veronensis Leonello Estensi principi
iUusfrissimo S. P. D.
luPERiORiBUS diebus, princeps 5
illustrissime, cum e Ferraria dul-
cissima mihi nutrice, immo vero
per adoptionem patria, coactus abirem com-
munique terrore trahebar, magna me afficie-
bat segritudo, quia tot familiaribus et amicis 10
distrahi me summa cum molestia cernebam.
Accedebat ad sollicitudinis meae cumulum,
quod pro morbi suspicione tamdiu tui mihi
carendum erat, cuius aspectus atque prae-
sentia omnis mihi laetitise ac voluptatis loco 1$
est, tantum poUet tua sermocinationis
E cod. Ambr. C. 14$ (C) descripsit Remigius Sab-
badini. Titulum ego Addidi, (la) accedat C, c»rr. Sab-
badini.
62
iucunditas, morum elegantia, vitae integritas,
prudentia , aequitas, liberalitas ceterseque
virtutes regiae, quas qui non laudat et admi-
ratur magis invidus aut malignus habendus
s est quam qui probat et praedicat assentator.
Ceterum cum discedendi acerbitatem una
consolatio leniebat, quod tua cum venia
patriam me petere intellegebam, cuius spec-
taculum omnem abstergeret animi mole-
lo stiam, longe vero ac putaram evenit. Siqui-
dem cum hic novae familiaritates ineundae
sint, ad recentiores id est ad Ferrarienses
animus flectitur; magna namque consuetu-
dinis vis est, ut nosti, vir magnifice. Ad te
is inprimis tota recordatione convertor, ad te
respicio, de te cogito, in te me ipsum oblecto,
in te praesertim iucundissimo diversorio
acquiesco, tu mihi pater, tu patronus, tu
patria. Quamobrem ut quasi praesens tibi
3oconiungar, ad litterarum opem confugio,
quarum officio cum absentem absens audies
et videbis, non longinquus omnino ab tua
magnificentia videbor esse. Et quod maxi-
(17} pr. dc tuc C, corr. Sabbaditu.
\
63
mum est, si forte per tantum locorum trac-
tum et hoc temporis intervallum me ab tua
mente deletura esset oblivio, me tuo ex
animo dilabi hsec qualiscumque non sinit
epistula. 5
Verum enim vero cum tuam ad praesen-
tiam sola proficisci vereatur, aliquos agri
nostri fructus quasi comites adiungere con-
stituo. Sic enim et deorum templa refertis
solent adire manibus. Quinam igitur hi lo
fructus erunt? Num uvae, num iici, quas
fructuum reginas esse Graecise proverbia
decantant ? Num tubera, num eximii cuius-
piam saporis poma? Minime sane; sunt
namque corruptioni prorsus obnoxia et soli m
palato iucunda. At alterius generis admi-
randa quidem et hac aetate perrara, quse
aures pascant animosque delectent. Sunt
namque ingenii fructus et studiorum, quos
e duabus nostrae civitatis virginibus pullu- 20
lantes coUegi, collectos ad tuam magnifi-
centiam misi.
Videbis germanas duas epistulas ab dua-
bus generosa stirpe creatis sororibus editas,
in quibus de studiis et disciplina periculum 2$
64
feci. Mirifice profecto intellegunt et varios
auctores tenent. Textus huius interpretantem,
memorandse novitatis participantem ac non
ignarum te esse volui. Quid dicent, quidve
^ facient adulescentuli setatis nostrae, qui per
socordiam tempus terunt nec ullam per
industriamsuamexornantingeniar Num me-
rito illud audient: Vos etenim iuvenes ani-
mum geritis muliebrem illaque virgo virir
lo Vale, mi rex, salutique tuae, quse et nostra
est, consulas diligenter oro. Illustri genitori
tuo et domino meo singuiari me humiliter
commenda.
Ex valle Policella V. Idus Octob. 14J6.
(4) te om, G, add. Sabbadini. (^) faciunt C, corr. Sab-
badinL adulusccntuli C. (14) Idibus C, corr. Sabbadini.
XII.
(Veronae, haud ita multo post diem XI. mensis Octobris
a. I4|6.)
Isota Nogarola doctissimo viro Guarino Vero-
nensi S. P. D.
EREBAR antea, Guarine, vir insi-
gnis, ad te scribere, quoniam non
par arbitrabar me tironem litte-
rarum ad te oratorum principem litteras dare.
Collati sunt : Codcx Vindobonensis nr. 1481 (C)^ Ric-
cardianus nr. 779 (F)^ Parisinus n. 7869 (L)^ Parisinus nr.
8580 (P), Riccardianus nr. 924 (R)^ Vcronensis (V),
TUulumex V sumpsL Isota N. d. v. G. V. salutem pl. d.
C et R, qui tamen pl. omittU ; Isota Nog. clarissimo atque
doctissimo viro Guarino Veroncnsi oratorum atque philo-
sophorum principi salutcm plurimam dicit F et codex Basi-
licnsis (qui om. dicit) ; Pudicissimee adolescentulee Isotae de
Nogarolo ad clarissimum oratorcm Guarinum Veroncn-
sem epistola incipit L; Aldissimo atquc doctissimo viro
Guarino Vcronensi oratorum atquc philosophorum prin-
cipi s. p. Isota Nogarola dicit P, (6) Guar. omm. P et
cod, Basiliensis. vir. ins. Guar. R. (7) tc om, P. (7. 8) quon.
ad te par non R. (8) tyronem L (qui liter. tyr.) V. (9) litle-
ras darc] scribere L.
Iiotie N(^«rolc Opera. I, S
66
Nunc orta est occasio, ut tui plus apud
me valeat auctoritas quam pudor, quando
tua laudatione permota, quam virtutis
mese praemium (si qua est) esse duco,
s non potui non ingentes tibi agere gratias,
quamquam quascumque ego tibi rettulero,
pro tuis in me meritis parum cumulate egisse
videbor. Tantis me laudibus dignam censuisti
et singulari tua humanitate tot ornamentis
lome cumulasti, ut ignorem quse tibi quaedigna
tui pro laudibus istis praemia posse rear solvi.
Sunt igitur divo lesu gratise agendae pluri-
mum, cum mihi ad virtutis, ad litterarum
studia te scilicet aetemum lumen allatum
15 esse concernam, quo nos gaudemus et haec
civitas, dum erit, Isetabitur. Admonet me
(i) occaxio F. aut tui R, mput P. (2) quum L, cum R^
quoniam V. (4) premum L. duto C, dico L. (^) tibi
non ing. R. (6) quamque P. quascum L. reddidero Q
retulero PV. (7) cum. parum R. cumulare L. (8) indi-
gnam V. (9) tua humanite tua tot L. ornamentum F.
(10) cum. et honoribus tuis adeo cohonestata evasi ut
ignorem is tibi L. (11) tua F, tuis R. (12) yhesu Q
yesu R, agende gratie R. plur. om. P. (i^) quam
Fy quo (quod?) P. michi C. ad virt. om. C. (15) con-
cervam (?) P. et] ut C (et D). (16 admovet CF.
nc V,
67
quoque res, ut hoc in loco absentiam tui
deplorem, ni haec res a me aliena videretur.
Pater, o hominum divumque aeterna pote-
stas ! Namque aliud quid est quod iam im-
plorare queamus? Quis deus, o cives, quae $
vos dementia adegit, ut hunc virum tam-
quam divinum munus ex alto domicilio ad
nos demissum cum quadam veneratione non
retineatis ac eum, ut sequum est, summo
honore non colatis ? Legimus enim, ut te ^o
auctore utar, non paucos mortales tam lon-
gis terrarum marisque tractibus pascen-
dorum oculorum auriumque et animorum
gratia ad Olympia venisse, omnis voluptatis
oblitos Platonem adiisse, Platonem intueri, M
in Platone perinde ac in amoenissimo
(i) hoc omm. CL. in hoc 1. R. abundantiam tuam F.
(2) nisi P. (1) patere C divinumque F, divum R. aeter-
naque R. (4) Nam C. (s) Quid V. (6) degit L. utl
ue V. hunc ut F. (7) diuum minus L. cx] vel R.
(8) vos CP. dimissum L. quadem P. ven. summa non L.
(9) retineatur F. ac cum ut V. (10) collatis LR.
(12) tractatibus CFP. (i^) occul. L. aurumque V. (14) ve-
nisse ad Olympia L. Olimpia CR. (i^) Plat. adiisse
omm, CRV. (16} implatone C, in platonem P. proinde Q
om, R. in omm. CLV,
5*
68
diversorio conquievisse. Quid vobis enim
tam absurdum est, quam virum magnum di-
gnumque et in nostra re publica natum,
virtute affluentem non expetere! Proh dii
$ immortales, non intelligitis, quanti virtus
sestimanda sit, quae pro verbis Ciceronis
nec eripi nec surripi potest, nec naufragio
nec incendio amittitur, nec tempestatum nec
temporum perturbatione mutatur. Qua qui
lo praediti sunt soli sunt divites ; soli enim pos-
sident res fructuosas et sempiternas solique,
quod proprium est divitiarum, rebus suis con-
tentisunt. Satisesseputantquodhabent, nihil
appetunt, nuUareegent, nihil sibi deessesen-
M tiunt, nihil requirunt. Dictumque est a sa-
pientissimis viris : nuUa vis auri et argenti plu-
ris quam virtus dsstimanda est. Omnia adsunt
(i) diverssorio L. conqucvisse V. enim vobis C.
enim om, P. (2) obsurdum C. est omm. FP. que R.
(2. 1) magnumque {om. dignumque) V. (?) natum om. R.
(4) affl. virt. R. expectere CLP. Proh] pro di C, pro proh L,
pro/i. (5)intelligaturF. quantumP. (6) existimanda FRV^
ext. P. proverbiis C. (7) erripi LR. ne V. subripi L.
(8)ammittiturR, anititur V. (io)predici R, predicti V. dun-
tesF. (ii)etsemp. om. L. (i?) sunt om. L. (14) apetunt C.
(h) est om. L. fi^. 16) sapientissimus F. (16) viris om.L.
(16. 17) plusL. (17) virtutis F. exist. FRV, ext. P.
69
bona, quem penes est virtus. Nonne Leonel-
lum principem illustrissimum tollemus ad astra
ante annos animumque gerentem curamque
virilem, qui hoc tam praeclare intellexit cui-
que minime visum est id alienum a dignitate $
sua, quod ipsi Agamenoni regum regi fuit
honestum, habere aliquem in consiliis ca-
piendis Nestorem. Multa enim sunt ab eo
prudenter acta, cum nihil magnificentius,
nihil praeclarius actum esse testantur, nec lo
rei publicds suse salutarius, quoniam illud
salubre Platonis usurpavit: beatissimas fore
res publicas, si qui earum gubernationi prse-
essent aut sapientia praediti aut qui sapien-
tiae studio tenerentur. Quamobrem habet ab m
omnibus prsesentem laudem, cum tanto stu-
dio et industria Guarinum coniunctissime
(i) Leonelum CV, Leondum P. (2) principem om. V.
illustr. ] animi maximi L. (4) tam om, P. (4. 5) cui L.
(5) minimum C. ad al. P. (6) ipsi om. L. Agammenoni
CL, agamenoni nU. (7} aliquando V. inj in sua R.
(8) enim omm. CLV. sunt om. L. (9) tum F, tamen P.
nichil Cy nil R. (10) nichil C, nil R. actum om. L. testa-
mus F, testatur P, atestant R. (11) sue r. p. R. (12J P.
dictum usurp. R. (14) predicti V. qui omm. FLPRV.
(17J coniuntiss. C.
70
amplexus sit, et cum eum tanti faciat quanti
Catonem fecerit Pompeius. Qui cum per
ignorantiam apud homines neglectus esset
in itinere, paulo post ab eisdem admiratur,
5 in admirationem enim sunt ab ipso Pompeio
conversi. Nam cum Ephesum venisset et
Pompeium, quoniam is maior natu erat et
maioris auctoritatis, salutatum venisset, ut
conspexit illum Pompeius, non passus est
lo neque expectavit, ut sedentem se adiret, sed
assurgens extemplo quasi cuidam maiori ob-
viam processit dextraque eius apprehensa
multa in ipso congressu, plura post disces-
sum in laudem virtutum eius sic enarravit,
1$ ut qui audierant omnes in Catonem verte-
rentur. Et Csesaris per vestigia decurrere
voluit, qui scientia redimitus Grseco et La-
(i) complexusi^. sitampl. /{. sit]estF. et qucm cum
t. F. facietC. (|)ad hominibusR. negiectasP. eslR. (4) in
intinere P. p. plus R. iisdem CL, eiusdem V. admiratus
Rf admiratus est V. (5) enim om. R. (6) cumversi V.
Ephesium F, Ephesim P. esset F. (8) ven. sal. R. (10) nec
exp. R. sedendentem C. setV. (11) extimplo C. (11. 12) ob>
viam om. C. (12) desteraque L, dexteraque V. (i|) mui-
tum P. aggrcssu R. (14) virt. eius om. R. [i^) audirent R.
convert. R. (16) Et Caes. quoque per L. (17) volens R. qui
om. R. siencia C(U)PV. redim. et phylosophia dedit gr. L.
71
tino floruit eloquio. Illud quoque a Possi-
donio dictum accepit, unum eruditorum diem
pluris a^timandum esse quam imperitorum
longissimam aetatem, inclitoque principi Leo-
nello rectius visum est, quod ex Crispo vide- $
batur, ingenii quam virium gloriam quserere.
Et quoniam vita ipsa qua fruimur brevis est,
memoriam nostri quam maxime longam effi-
cere decet. Patere, Guarine, vir clarissime,
in tuas laudes me longius evehi, nec me as- lo
sentari tibi persuade, quamquam probe teneas
eos magis qui te non admiratione prosequun-
tur invidos, quam eos qui te laudibus efife-
runt assentatores iudicandos esse. Quis
enim in Italia clarior est te? Quis eloquen- is
tior? Vita quidem talis es, vel fortuna vel
gloria, ut nihil amplius accedere posset.
(i) elloquio RV. que F, quod i^. (1.3) PossidoneoL,
Posidonio P, possidemo R, (2) dictum om. R, erudic-
torum R. (|) extim. CPy existim. LR^ exstim. V. imperatorum
CFLP. (4. Lconelo C. ($)vissum V. estvisum rectiusL.
Chrispo/'. (5.6)vid. potiusing. P. (6)ingeniumC quidR.
virum C/J, dirium F. (8) nostram L. (8. 9) aflicere R. (9) Pa-
ter FLR. (9. 10) in tuas 1. vir clar. F. (10) longe L. eveli C,
invehi L. (11) quam pr. R. (12) teom.V. admir. non R.
persequ. R^ prosecuntur P. (15) te est FP. elloqu. RV.
(16) est RV, fuitL. (17) nichil Q nil R. melius L. ei acc. P.
posseiacc. L.
72
Quantum enim utilitatis et honoris, Guarine
pater, ex te lumine virtutis et probitatis ha-
bitura sum, cum me nomenque meum a te
laudato viro probari conspiciam! Laetus
s sum, inquit Hector, me laudari, opinor apud
Naevium ut Cicero meminit, abs te, pater,
laudato viro. Ea est enim profecto iocunda
iaus, quae ab ipsis proficiscitur qui ipsi in
laudevixerunt. Egoautem tuo testimonio vel
lo litterarum tuarum iam immortalitatem adepta
sum videorque videre me iam debere om-
nium iudicium ac de me existimationem
minime curare. Sic Cicero cum a Catone
suo laudaretur reprehendi a ceteris facile
1$ patiebatur. Sic videtur Socrates testimonio
Platonis aliorum iudicia contemnere posse.
(2) pater] cxceUentissime L. limine P, (}) sim P.
cum te nomenque tuum V ante corr. cum' quem F, quo-
modo R. (4) I. nomine L. probart om. L. conspitiam F. consp.
prob. C, pr. sentiam atquc consp. R. i() oppinor R.
(6) Nenium C, Nevium FV, Nevcum L, Hcnnium R.
paterom. R. (7) a laudato C Eas enim pr. cst R. (8) ab
his L, ab cis R. proficiscit R. \i)) laudcm L. vixcrint R.
autcm; me L, autcm vcl R. tcst. tuo R. (10} immorta-
litate C. (10. 11) omne R. (12) mc om. L. cstimatio-
nem F. (14) ab aliis C facillime L. (i^) pasciebatur P.
Hic vir Socr. C. (16} contempnerc LPV.
7?
Nihil enim potest esse laudabilius ea tua
oratione de me, quae utinam tua opinione
digna essem. Me autem amplissima tua di-
gnitate, auctoritate adeo perauxisti, ut ipsa
tota sub tua umbra splendescere videar. Tu 5
autem is es, ut eos quos complecteris pro
tua clementia, humanitate numquam exor-
nare desinas. Quanti enim aestimandus es !
Nonne Italia laudibus quasi tu8e disciplinae
alumna floretr Non tu dicendi artem, non »0
litteras Graecas ad nostrates adduxistir
Graeci namque illud insigne ac memorabile
Apollonii iudicium de Tullio de te ferunt.
Nam cum Rhodum advenisset ac rogatu
Apollonii, quoniam Latine nesciebat, Graece ^^
declamasset, ceteris qui aderant in stuporem
(i) Nichil C. eaj et ea R. {i) ratione C. de me om. R.
oppin. R. (^) tuaampl. F, tua ampl. tua P. (|. 4) dign. tua
(om. auct.) audeo persuasissc R. (^) umbra tua V. vide-
bar R. (7) hum. clem. tua L. hum. te n. P, hum. ac man-
suetudine n. R. (7. B) exorarc F. (8) exist. CFLRV. es
om. V. (9) quasi] que R. tua disciph'na P. (10) alumpna Q
alicna /{. forei V antc corr. Num FPV. num FV. (ii)Iitte-
rasi tu L. ad nostras te V. addusisti R. (12) istud V.
et FV. laudabile V. (ij) Appolonii C, Apolonii F, Ap-
pollonii LR. (h— i^) iudicium — Apolloniiom. C. (n) lu-
lio Lj Tulio R. Xc\ te etiam R. (14) quem F. advenis-
sent R. (1$) Apolonii F, Appollonii LR. (i6j adderant R.
74
tantfle eloquentiae adductis certatimque eum
laudantibus Apollonius ipse nec eo dicente
signum aliquod laetitiae prse se tulit nec per-^
orata causa utique laudavit, sed diu secum
s tacitus perstitit. Cum itaque, ut par erat,
omnes ApoUonium intuerentur ac iudicium
eius expectarent, tandem rupto silentio sic
inquit: Ego te laudo et admiror, Cicero.
Quod autem causa perorata tam diutius
lotacuerim, dolor et commiseratio quaedam
effecit. Repetebam namque ipse mecum su-
periora tempora, et armis et gubernatione
rerum publicarum et institutis domesticis
Graecos prae ceteris nationibus floruisse.
is Quibus in rebus nobis Romani palmam iam
pridem vera et incredibili virtute superantes
(i) unta P. elloquentia CL, eloquentia P, advectis
CFLPV. certatim codd. cum FRV. (2) iaudationibus R,
coilaudantibus V post corr. Appolonius Q Apolonius F,
Appollonius R^ Apollinius V. eo om. F. (?. 4) peroratam
causam R. (4) set V. ($) prestitit CLR. ita quod ut R.
(6) Appolonium Q Appollonium R. (7) rupto scil. tan-
dem C. rupto om. L. scil. CF. (8) iaudem L. (9) Quod
ante causam peroratam L. (10) miseratio PR. (11) ef-
ficit C, affecit R. Petebam C. ipse nanque R. (i^) rei L.
publ.] pii R. (14) nationibus om. L, (15) nobis om. L.
iam- non R.
75
confessione omnium abstulerunl. Reliqua
una et sola superat doctrinse et eloquentiae
gloria, quam et ipsam per te nobis auferri
et ad Romanos deferri video, ut nihil iam
praecipuae laudis apud nostros relinquatur. — $
Hominibus nostris tantum attulisti adiumen-
tum, ut non modo Graecarum litterarum
rudes, sed et docti non parum se arbitraren-
tur adeptos. Nonne omnes tuis consiliis prae-
ceptisque obtemperantes praestantissimos ac lo
singulares cives se praebent.^ Omnes enim
Ferrariam felicissimam appellant eamque
merito suo laudibus in caelum extollunt,
quam Guarinum Veronensem gremio exce-
pisse non piguit. Nonne si Ferrariam con- M
templari volumus, eam tamquam Platonis
(i) confessionem V. (2) ac L, onun. CR. sola om. L.
supererat F. doctrina C. elloqu. R. (2. ^) gl. et eloqu. L.
(?) parte C, partcm L. a nobis per te R. aufTeri L,
aufTern PR. (4) defferri L et ex afferri V, differri R.
(6) nominibusque CR, hominibusque FL^ nominibus P.
attulit P. adinventum L. (7) non omm. FP. (8) set
V, et P. et om. L. se] essc R. arbitrantur L, arbi-
trentur P. (9) omn. cons. pr. tuis R. (10) optcmp. C.
(11) se cives L. (12) ferariam C, om. R. fellic. C, foel. V.
appellavit C. eaque V. (i?) suis CR. in caelumom. F. co-
lum P. extoUitur L. (I4)quem P. (15) Nunc si P. ferariam
CR. (1$. 16) contemplare F. (i6y voluimus F» volimus R.
76
Achademiam esse dicemus? Omnes le ca-
rum habenl, omnes te veneranlur, in te
unum omnium oculi iixi sunt. Quid moror?
Tu unus es, in cuius virtute nitatur Italia,
^ victorque viros doctos superemines omnes,
nec Italia uUo se tantum eioquentise iactabit
alumno. Parvitas enim ingenii mei sexusque
meus orationem meam attoUere non sinit;
et ne ipsa singula perquiram, vir omnium
lo doctissime^ neque me unam quasi credi
velim ex clarissimis mulieribus, quas tanto-
pere extollit antiquitas, quales fuerunt Cor-
nificia, Nicaula ex Aethiopia, Faunia Fauni
soror, Cornelia, Portia et reiiquae, me ipsam
15 collegero et finem mihi imponere statuero,
si a te prius cxoravero, ut has nugas meas
non censoria nota,sed humanitate tua emen-
(i) acad. P^ archad. R. duccmus V. (}) omnium om. F.
occuli omnium confixi L. (4) tu dominus F. virtutes flo-
rescat ytalia R. (6) tamen V. elloqu. R^ om. L. iacebit P.
(7}alumpnoC. privatas/i, pravitas V. sensusqueL. (8)ora-
tionemquc L. attolerc C ad tc tullcre L. (9) sing. ipsa R.
perquircm CR. (loj crcdidi P, credcrc R. (ii) mul. ex
clar. L. quas om. C. (12) fcrunt C. (i?) Nichaula et
Elh. R. Fannia Fanni V(?), (15) coegero P. flnem dicendi
imp. V. michi C. (16) exoravero om. L. meas nugas L.
(17) censoria om. P in lacuna. set V. sed et hum. C.
11
dare ac extremam manum imponere velis,
neque hoc mihi vitio dare, si tacendi leges
mulieribus praesertim impositas praegressa
sum illudque Vergerii praeceptum haud
legisse videar, qui adolescentibus monet pa- s
rum loqui prodesse, cum in multo sermone
semper sit quod reprehendi possit. Et So-
phocles quoque taciturnitatem in feminis
singularem ornatum appellavit. Verum tuis
de me impulsa laudibus, quas ad virtutem lo
mihi calcar proposui, neque tacere neque
has ad te dare non potui. Tu igitur (ut soles
omnia) eas benigne suspice, quae si tibi
dignas non agent gratias, etsi quas dicere
grates quasve referre possem, non voluntati i$
sed parvitati ingenii mei ascribito. Me autem
:i; ct CP, ad R. (2) hac L, hec PRV. mihi hoc /*,
mihi hec PR. [}) progressa /?, praetergr. V. (4) Vcrgeri L.
perceptum R. aut R^ hanc C. ($) adolosc. C. movet
FV. (6) in m. namquc s. CLV. (7) potest C. (8}quoque
om. L. tacurn. R. (9) singulare omamentum CL. (10) im-
pulssas L. (ii)michiC. proposuisti F, posuisti /{. (12) a
le P. (n) omnes R. ea R. benigne cas P. sil et R.
(14) non dignas C. agensC, egerint cx cgent V. (n) quob
ut r. L. refferre R. r. gratesp. V. (16) sct V. adscr. F.
Ne L.
f
78
ampllssimde tuse dignitati, sapientiae aucto-
ritatique tuse trado atque condono tan-
tumque iam tibi reverentiae, pater, adhibui,
ut te loco parentis existimem teque, vene-
$ rande pater, iam pectore toto accipio et
quodcumque mihi honoris laudisque est, ex
te manasse profitebor. Vale.
(i) dign. tuflc R. (i. 2) sap. auct. tuae om. R. autor. C
(2) tuae om. L. traho C, traddo R. commendo L. (j) ian O,
om. R. tibi] diu V. rev. iam p. R. patres L. (4) presentis R.
(4.*5; venerando R. (5} pater om. V. (6) quantumque C.
honoris mihi L. (7) emanasse PR. em. iugiter prof. R.
profitebar P et codex BasUUnsis, profitcor V. Vale iam
litterarum sidus R. in quo hcec scquuntur: Etsi nihil vcreor
quid {l. : quod) causa mca-non minori sit tibi cure quc (l.:
quam) tua, tantum (l. : tamen) non duxi alienum sub amicitia
nostra tc moncrc atque rogare, id studii, cure et diligen-
tie in remmeam conferas, ut quisque intclligat nccessitu-
dine nostra nihil coniunctius quidem homini non (l. : qui-
dem. Homini ^) ingrato beneficium prestitisse te cognoscas.
Vale et te (l. : me) ama.
XIII.
(VeronaBf paulo ante diem X. mensis Aprilis a. 1417.)
Isota Nogarola doctissimo viro Guarino Vero-
nensi S. P. D.
liCPissiME mlhi cogitanti, mulieres 5
quanti sint, venit in mentem
queri fortunam meam, quoniam
femina nata sum, quse a viris re atque
verbis derisae sunt. Hanc enim coniectu-
ram domi de me facio, ne quaeram foris, 10
qui me sic ludibrio habueris.' Nam tanta
CoUati sunt : Codex Vindobonensis nr. ^481 (C)i Man-
tuanus (D), Guelferbytanus (G^y Monacensis (M), Parisi-
nus nr. 7869 (P), Riccardianus nr. 924 (R), Veronensis (V).
TUulus in f est : Eloquentissimae adolescentulae Isotae
de Nogaro ad Guarinum epistola incipit ; in G : Epistolce
variarum Ysote Nagarola. virum ad doctissimum Guari-
num incipit. (^) Isotta GV, nagarola GM. excellentis-
simo viro Guarinos (om. Veronensi S. P. D.) D. (4) sa-
lutem Q S. Af, s. d. p. R, Sal. Plu. Dicit V. {->) mu-
Wer R. (6) quanteC. sim DPR, ommOM* (10) quera D.
;nj quam me V. si Z>. Nm C
Ro
aerumna afficior, ut nihil supra, cum cogito
te mihi aequum in scribendo non praebuisse.
Profecto mihi praesagiebat animus me frustra
ad te scribere, cum scribebam ; verum tua
s humanitas ad id me pellexit, quoniam mihi
veniebat in mentem dictum illud Ciceronis,
qui monet, ut quanto nos superiores sumus,
tanto nos geramus submissius. Verum ede-
pol video tuum ingenium immutatum esse
loteque ab dicto illo dissentire. Gaudebam,
cum hanc ad te dcdi ; arbitrabar equidem id
valde ad laudem meam pertinere, quoniam
testimonio sententiae tuae nihil erat quod me
assecutam esse non putarem. Nunc pol moe-
M rores antevortunt gaudiis, cum aliter eve-
nire intelligam. Usa sum te nequiore meque
f i) erumpna P. efficior C. quom D. (2. ^) preb. locum
prof. R, (j) prolagibat C, presaji^bat DMPR. (4) de te V.
cum scribebam] conscribebam C. conscribam GMy quem
scribebam Ry non scr. ex cum scr. V. (4. 5) tua voluntas R,
humanitas tua V. (^) allcxit P. quoniam. quum illud P.
(6) illud^ id R. dictum illud om. P. (7) qui me m. V.
(8) summissius CG, sumisius D, sumissius V. (9) inmut.
MP. (10) a GM. illo dicto R. disent. DV. (11) quom D.
has V. (14) assequutam R. Nunc cdepol D. (is)ante-
vortant G, om. P in lacuna. quom D. ^16^ inteligam D,
mtelligo P. uisa V. nequirc GM. me quod C.
8i
magis haud respectus es quam si nunquam
gnata essem. Per urbem enim irrideor, meus
me ordo deridet, neutrobi habeo stabile
stabulum, asini me mordicus scindunt, boves
me incursant cornibus. Nam si ego hac con- s
tumelia digna eram maxime, tu tamen indi-
gnus qui faceres. Quodnam ob factum ita
abs te contemnor, Guarine pater? Heu me
miseram! Ut animus in spe atque in timore
usque antehac attentus fuit, ita postquam lo
adempta spes est lassus cura confectus stu-
pet. Quod cum ita sit, te per deum obsecro,
si me tuis beneficiis dignam iudicas, ut huic
mese sollicitudini atque, ut verius dicam,
huic mese laudi subvenias neve in animum m
inducas tuum, te haud decorum facinus tuis
(i) aut CRV, a' GM. si} qui Dy sum G. nonquam DR,
umquam P, nunquam V. (2) nata Rj om. D. orbem G.
()) mcardo G, m cardo M. derrid. R. (4) findunt P, sin-
dunt R. (5) incurssant P. ego om. P. (6) tantum P.
(6. 7) indignus om. G. (7} que C, quid R. facerem C.
(8) abs te om. P. contcmpnor CGMPV. (9) in spe om. C.
\n tim.' dolore R. (10) usquc omm. GM. antehacj ad
diem R. attcnt.- hactenus MR. (11} adepta CG. cst
spes V. (12} cum] quom D, non V. te omm. MP. oro R.
(ij) tuis me om. P. (14) me P. solic. CPR. (15J me C.
subventas D. (16) ducas CGM. aut CR, haut M. in
decorum V. (acimus V.
laour Mk^pirol* Op«ra. I. 6
82
factis facere. Mihl litterarum inopi auxilia-
rier, quando mihi magnum decus addideris,
atque istas scelestas linguas comprimes,
quse me audacise columen vocant meque in
5 ultimas terras audacise gratia asportandam.
Neque quam causam eis aiferam scio, sed
fateor peccasse et culpam commeritam esse.
Id ad te oratum advenio, ut facias quod
meum sollicitat animum et quod te oro effi-
i6 cias atque impetratum abs te auferam. Vale.
(i)fructisP. fatereC f. mihi facerc I. R. litterarum
om. P. (i. 2) auxiliarer G/^. (2) quando] quumP, cum /(.
(?) cclestes limguas C comprime V. (4) audatie columne D.
tueque O. (4. $} audaciae — terras om. M. audaciae gracia
in ult. terras P. ($} compertandam G, asportandum R.
(7} pecavisse Dj peccavisse P. coniunctam R. (8) adeo
te DP, a' tc V. venio CG. ut] te R. facias RV, facinus
rtU. (9} solic. CDPR. te om. R. efficies G. (10) absquc
te C, abs te V. aufferam DGMR. Vale me tibi com-
mcndo P. Vale, litterarum dux atque splendor R. Vale
om. M.
XIV.
(Ferrarifle, die X. mensis Aprilis a. 14^7.)
Guarinus Veronensis Isotce Nogarolce S. P. D.
[oc vesperi tuas accepi litteras
querimoniae plenas et accusatio- s
^ nis, quibus incertum me reddi-
disti, tibine magis condoleam, an mihi ipsi
gratuler. Nam cum tuum istud perspexisse
viderer ingenium adiunctis doctrinae or-
namentis insigne, te adeo virili animo et lo
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. h^i (C)t Guel-
ferbytanus (G), Monacensis (M)^ Riccardianus nr. 924 (R),
Veronensis (V).
(?) Responsiva Guarini. Guarinus Isote Nogaroie S.
p. d. G ; Sequitur Responsio. Guarinus Isote Nagarole S.
P. D. M; Guarinus Veronensis clarissimc virgini ysote
Nogarole R. Isottae V. (4) oc RV. litt. acc. R. (5) ac Af.
accusationcs R, accusationibus V. C6)cuius M. (8) con-
gratularer G, congratulcr R. prosp. M. (9) ingcnium
viderc R. doctr. et om. C. (10) adeo te R.
84
et opinari et prsedicare solebam, ut nihil
accidere posset, quod non forti et invicto
ferres pectore. Nunc autem sic demissam,
abiectam et vere mulierem tete ostentas, ut
s nihil magnifico de te sensui meo respondere
te cernam. Quae quia nata sis femina, que-
reris et proinde infortunatam te sentis et
prae te fers, cum contra ita te gerere de-
buisses, ut sexum quidem naturse, excelsum
loautem animum virtuti ascriberes, cuius pro-
fessionem studia ista pollicentur vel claris-
simarum imitatione personarum, quas ut fer-
tilissimus ager vitae magistra tibi germinat
historia.
1«; Quid fiet, si et ceteri sic tuo fecerint
exemplo, ut miles rustici sortem, rusticus
(i) opinione et re pred. V, predicari et op. R. (2) ac-
ced. M. (?. 4) si dem. et abi. et R. (4) ostentans R.
(<) nil G. magnifice sensu meo de te R. (6) quia] qua R.
(6. 7) querreris R. (7) perinde GM. fortun. V. te om. R.
(8) pro R. fratres V. cum contra ita te om. G. te ita MR.
gcncre C. (9) quidem^ quod C. (10) asscr. M. (10. 11) pos-
scssionem /?, professione V. (11) ita CR^ iMa GM. vcl'
ut R. (12) imutatione C, imitationem V. pers. tu clarior
flas. quas R. (i?) vitae] in teita R. magram C, ingra M.
ri4' germinant Af, geminat R. hyst. CR (i^) Quod V,
cetcri non fierunt R.
85
negotiatoris, negotiator et sutor iudicis,
reliquique deinceps optarint, quotiens quip-
piam suo minime sedens animo continget
offerri ? Quodsi quid a me ortum est iniu-
riae, tene plangere an me miserari sequius 5
erat? Ipsa te conscientia et recte facto-
rum recordatio laetam, hilarem, renidentem,
magnanimam, constantem et in muliere virum
faciat opus est, quidquid obveniat, quo irri-
dearis, ut dicis, et tuus te cavilletur ordo et 10
asini mordicus, boves cornibus insultent.
Cum enim intelligeres tuum in me pro
litteraria inter nos necessitudine officium
fecisse scriptis ad me tam suavibus, tam
ornatis, tam laudatissimis litteris (nam sicut is
(i) negociacionis RV. (2) et reliqui que d. apt. V.
(2. )) quepiam C. (^) suo nomine sideris R. contiget Q
contigit GM, (4) Quod quidem si a me G, Quod quidem si
quid a me Af. ($) te non pl. G. plange C. ac V,
equus iupnucripto equius V. (6) errati (?) C. (7) hyiarem
CAf, ill. R, renitentem CMRy rcmorentem G. (8) ma-
gnum G, magnanimum M. in miiicie C (9) ferant M.
quamquid C, quicquam Af, quicquid R. obvenerit R.
(10) et cuius te C. te om. R. cavileturC. (11) m. et b. /^.
insultant GAf. (12) intelligens ^('.^jM. tum V. (12. i^) prop-
ter iitteraria G, propter litterariam Af, per literariam V.
(i|) necessitudinem M anU corr. (14. 15) fecisse— tam
om. R, (i^) audacissimis G. sicuti GAf.
86
ex studlis arrogans esse non debes, ita bo-
norum tuorum aestimatrix non ingrata fias
oportet) quid tibi obiectari potuit, quod
matronalem constantiam labefactaret? Irriso-
s ribus illud Diogenis dicere potuisses : Irri-
detin? At ego non irrideor. Quodsi irri-
soribus tuis omissis, Isota carissima, iniuria-
rum me postulas et ad amoris tribunal diem
idcirco mihi dicis, quod pares non reddam
lo in amore ac benivolentia vices, falleris. Cur,
si me amas et veneraris, ut inquis, meam
apud animum tuum causam non recipis?
Cur generosae indignationis tuae patrona pro
me defensionem non suscipis? Et accu-
M sante ira cur pro Guarino causam, Isota,
(i) a st. R, studii G. (2) extimatrix CGAf, exami-
natrix R^ existimatrix V. fies R. (?) oportuit CG, op-
portet R. (4) matrimonialem R. m. substantiam const.
labif. C. ($) id dyogenis G. (5.6) irridemini C, irridcn-
tem GM, irridentim R^ tridentin V. (6) Et C. non cgo
GAf. irridear M. (7) obmiss. MR. Ysota G, Isotta V.
clariss. V. (8) me rcrum [rcum ^] post. R. ad om. G. diem
suprascripto dum V, dicerem G, dice Af, om. R. (9) mihi
dicisj me vocas R. dices G. rcddidi G. (10 — 12) Cur —
recipis in R post dicis (p. 179, 1} coUocatum est. (11) im-
quis C. meum CAf. (12) aput GM. {14) deff. R. suspi-
cias GM. (1$) cur] cui R, Isotta V. Ysota causam G,
Isota causam R.
87
non dicis et vel silentium meliorem in par-
tem non acceptas? Guarinus, diceres, do-
mesticis, extraneis, suis, alienis, familiari-
bus, litterariis negotiis immortalibus irretitus
aut nullum aut perrarum scribendi tempus 5
nactus est, cum interim docens, legens,
audiens tantam familiam, tot liberos regat,
alat, educet, erudiat, parum quieti, minus
somno, minimum cibo tempus impertiat ;
quse cum sponte tum invitus facit atque 10
fert, quia non ad otium sed ad negotium
sese natum, educatum, auctum esse intel-
ligit. Ea si benivole, non indignanter cogi-
tasses, me potius apud te ac irrisores tuos
excusatum reddidisses, facta pro me adver- m
(i) dicitur C, dicit GMRV, et om. R, in meliorcm
GMR. (2) non om. R. (2. j) dicere debens dom. R.
domesticus C (?) extrariis suprascripto extraneis C. alie-
nis omm. GR. (4) litterarii R. inmort. M. irreptus R.
($) aut parum C. (6) pernactus C. cst om. R. cum]
quo R. (8) alet G. errud. R. parvum GMV. (9)
sompno CMR. imparciat RV. (10) cum] tum G. tuml
cum R. invictus CR. faciat R. (11) ferat R. qua R.
set V. (12. I?) intelligatur G, intelligat Af, intelligi-
tur R. (i^) indign. non R. (i^ 14) cogites GM.
(14) aput G. ac, non R. (1$) per V. adversos C
88
sus Scylleos latratus apologia, cum inter
tam varias quae vexant animum curas non
carmini, non scribendi rationi locus praeste-
tur aut venia. Eia igitur, Isota, virago con-
^ stantissima, te ipsam revoca et iam nunc
cane receptui mecumque adversus insultan-
tes ultro acies inferre para et me vel duce
vel commilitone deinceps utere. Cumque te,
quia femina nata es, verecundia tenet, Di-
lodonem feminam sane castissimam, Corne-
liam Gracchorum matrem, quid plura? Mu-
sas denique ipsas feminas fuisse recordare,
quae viros magnos divinosque poetas in-
struunt, docent, illustrant. Haud sane puduit
,. Maronem invocantem illarum opem femina-
rum ita cecinisse : < Musa, mihi causas me-
mora» et « Pandite nunc Helicona, deae, can-
(i) scilleos CG, scilleas Af, scileos R. latraus M.
epologia Q appollogia GR. (2. |) letus prestaretur M.
(4) eya CGM. YsoU CR, Isotta V. virgo C. ($) ipsiai R.
et] quia M. nunc om. R^ numero M. (6) cave R. (7) inferre
om. R. vel om. G. (9) fem. quia G. quia] que R.
verecondia R. (9. 10) Dydonem G. (11) graccorum CG,
grachorum M, grecorum Rj gracorum cx gnecorum V.
matres C. (12) ipsas den. GMR. feminas om. R. (i^ 14)
instituntur V. (14) haut Af» aut R. (15) maiorem V in
textu, corr. in marg. (17) elicona GM, helyc. V. tantusque M.
89
tusque^movete». Quid illustres sanctasque
feminas dicam, quas cum Christiana religio
puritate, integritate, reliquisque virtutibus
colat ac celebret, earum nomini atque col-
legio annumerari dolebis et non ipsa gloria- $
bere ? Subinde cum tuis e querelis tantam
scriptorum meorum cupiditatem quasi qui-
dam litterarum heluo detegas, non possum
non magna iocunditate duci. Quis enim aut
prsesentium aut posterorum non eximiae lo
mihi laudi, famse, decori tribuet, quod Isota,
vetustissima progenie ac maiorum titulis
clara, pudicitia et morum probitate vene-
rabilis, scripturarum intelligentia memora-
bilis, Guarini litteras tanto studio flagitet, ^)
eas ut filiolas amplectatur, earum aspectu
delectetur, iis animum pascat? At enim ve-
(i) monete GM. (?)ceterisque/i. (4) atque G/^ cele-
brat GV. (^) anum. C. debebis G. (6) e tuis R. e omm.
GM. querellis RV. (7) cup. quam quasi V. (7. 8) que-
dam Q quidem R. (8) hello Q helluo GMV. (9) ioc. cupi-
ditate duci R. Qui G. (10) pontium R, presentum V.
posterumQ posteriorum R. (ii)laudeGM. famaG. de-
dec. R. que M, quia V. ysota G, isotta V. (12) vetustima V.
titullis V. (1$) tantas lit. studio R, (16) amplectetur R.
asp. om. R. (17) his R, Is M, hiis enim G. Atj et C
90
rcor, Isota dilectissima, ne tua te fallat avi-
ditas, quse cum ambrosiam expectes, polen-
tam fortasse reperias tibique quod et multis
eveniat, qui Romse visendae cupiditate ila-
5 grantes (sic enim urbis fama succenduntur)
e remotissimis regionibus viarum longinqui-
tate fatigati nil demum nisi murorum ac pa-
rietum cadavera spectant et disiectorum
ruinas sedificiorum, truncas imagines conspi-
lociantur. Scio, quanta sit expectationis vis;
cum magna expectanti magna oiferantur,
magna iactura opinionis impendet. Sciebam,
inquies, nil novum video ; idcirco, ut a scri-
bendo deterrear, facis. Eapropter tecum
M pacisci constitui. Si facunda et ornata scripta
poscis, tuam alio cogitationem verte; vel
(i) ysota Gf isou V. te tua R, (2) ambroxiam M.
expetes CV. pollentam CV. (j) fort. om. R. reperies G.
quod et] quia V. (j. 4)'militis eveniant C. (4) viscende
CMR. (4. $) flagrantis /J, fragranles V. (s)sicestenim /i.
(amc C. accendimur G, succedunt MR. (7) fatigari GM^
defatigati R. nichil C nihil R. et C. (8) discreto-
rum C. (9) ymag. CGM. (10} Sio CV. cxpensationis C.
(i^) nihil R. (H* 14J ad scribendum G, ad scrib. M, in
scrib. R. ^14) deterear CRV, detereat M. tecumj sic
tecumG. (15) pacistiC, pacis /i. econst. C. facienda C.
(x6) possis C.
/
Ciceronem vel Lactantium vel Maronem
inquire. Si ex medio caritatis sinu cupis
epistolas, pietatis ac benivolentiae testes,
contra stare audebo, tuis votis non modo
respondere, sed etiam ea superare non s
timebo. Haec cum tecum perlegeris, irriso-
rias lacesse linguas et harum quidquid sint
testimonio comprime, confuta, insectare,
profliga et de superatis siste trophea spo-
liumque reporta ; utque prae invidia illis ^o
rumpantur ilia, te mihi et silenti et scribenti
caram, dilectam, cultam esse convince, con-
tende, vociferare, quod tua virtus, mores
pudici, litterarum amor studiorumque com-
munitas facit animorumque similitudo. Vaie M
et insignem sororem virginemque generosam
(i) vel ante Lact. om. R. latantium R. (2) ex mero G.
(4) contra st. aud.] tibi non annuerc R. votis tuis G.
($) set V. sed etiam] siciam Gh4. etiam audebo*
Superare ea n. t. R. (6) Nec CV, hoc G. cumj enim R.
(7) lacesce G. quamquam C, quicquam M, quicquid V.
sunt CM, sibi G. (7. 8) test. sint R. (8)conpr. R. con-
stituta Rj confucta V. (9) perfl. M. ac R. Age GM.
(10) utque] et quod C. (11) rumpatur /i. illia C, )rlia M.
scilenti CR, silcncio V. (i2)accultam C. (12. H)contende
om. G. (14. 15) comitas V. (i^)ammorumatque V. (16) vir-
ginem gen. V.
92
Zinebram saluere a me iube. Equiti splen-
dido, domino Antonio fratri me commenda,
matrique, feminse primariae, tantumdem. Ex
Ferraria IIII. Idus Apriles.
(i) Ginebram C, tinebram GM. saluere om. R. splen-
didissimo V. (2) domino om. C. anthonio GV, an C,
anto MR. comenda CM. (;)tatumdem R, itidem {sed aV
iaSd* in marg.) M. {j. 4J Ex— Apr. om. R. (4) feraria C.
ydus M. apriiis V. III. Id. Apr. om. G.
XV.
(Ferraris* die XXXI. mensis Decembris a. I4?7.)
Hieronimus Guarinus Zinevrce et Isotce Noga-
rolis S. P. D.
TSi indignus sim, cuius ad tantam s
doctissimarum adolescentium doc-
trinam rudis adventet imperitia
et mea inermis imbecillitas ad grave lucu-
lentumque litterarum studium appropin-
quet, tamen ineffabilem vestram imperitse lo
meae setati humanitatem indulturam esse
non dubito, quam summa eqtiidem vene-
ratione admiror. Nam cum priscis saepe
temporibus primarias feminas summam libe-
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. ^481 (C)^ Guel-
ferbytanus (G), Monacensis (M)^ Veronensis (V).
(?) leronimus Isote &c. S. P. D. M. Zenebrc C,
Ginebre G. Isotte GV, ($) sum GM. (7) nidis V. (8) in-
bec. CG. (8. 9) luculentum liter. V. (9) aprop. V.
(10) inefob. GM. impericie C, imperitie GM, (ii) etatis
OM. {12} quam in s, G. sunuun V.
94
ralibus artibus divino quodam ingenio ope-
ram adhibuisse legerim, nulla mihi mentem
contrahit admiratio. Hinc Sapphon Sapphici
mira carminis suavitate manantem, hinc
s Probam Centonam heroico cantu plurimum
valuisse et Christi adventum cecinisse, hinc
Sibillam prophetam eundem domini nostri
adventum prsevaticinatam esse accepimus, ad
haec Amesiam Romano coram populo fre-
lo quentique concursu ac multitudine fortibus
lateribus causam dixisse, C. Affraniam Licinii
Bucconis senatoris coniugem easdem in foro
lites fortiter agitasse, Hortensiam Qu. Hor-
tensi filiam pro gravantium matronarum tri-
M buto a triumviris imposito in eos validam
habuisse orationem admirandisque dicendi
viribus causam extorsisse iudicibus. Verum
has ipsas talibus eilfloruisse temporibus mi-
(2) adibuisse V. mente C. (^) admiratio &c. M, m
quo sicut tUam in G reUqua epistoUe pars usque ad Qua-
propter plura (p. loa, i) desideratur. Sapphom Q Saphon V.
Saphi V. (^) brombam C antc corr.^ brobam Cpostcorr.,
proba V. (7) prohetandi in C, prophetanti V. (8) pre-
vaticinata V. accipimus V. (9) Amesia V. caram C.
(io)cunc. ac moltit. V. (11) liccinii C, iucinii V. (i2)boc-
conis C buconis V. (ij) Hortensia V. Qu.] quoque C.
(lO atrium iuris C in eos] meos C (18) eflor. C
9$
nime admirandum fuit, cum scilicet inter
tam peritos tamque divinos homines, quibus
tanta litterarum facultas inerat, ut et corvos
ceterasque complures aves Latine loquentes
legerimus, ipsae tantam sibi studiorum gloriam s
adeptse sint. At vobis,quibus inter hanc mundi
faecem effloruisse contigit, quantam qualem-
que super has laudem capere fas est I Eas
enim temporum doctrina et solita litterarum
consuetudo et earum multitudo decorabant, lo
ut et ipsae in litteris mulieres viris adae-
quandae fuerint; vos autem tempestatem
hanc rudem et ab humanarum artium stu-
diis abhorrentem illustratis, quo magis ma-
gisque admirandas vos earum raritas illumi- 15
nat. Quas res cum plurimae testentur epi-
stolae, tum vero clare praesertim quas ab
insigni et generoso viro domino lacobo
Foscaro accepimus, quibus a vobis allatis
suis etiam comitantibus epistolis nos parti- 20
cipes reddidit. Quid de missis ad genito-
(4) cum plures CV. (6) Ac C (ii. I2j edequ. V. (i|) ab
om, C (14) adhorentem C, ad horrentem V. quos V.
(iS) raditas V. (16) testantur C (18) domino om. V.
(20) commit. V. (20. 21) particeps C
96
rem meum litteris, quibus incredibili utique
affecti sumus admiratione, dum earum gra-
vitatem, verborum venustatem perscrutamur
simul et admiramur, cum vos in lucem viri-
5 les virgines venisse videmus, scilicet inter
nos imperitos adolescentes vos animum viri-
lem gestantes effloruisse, quibus id vere
Ciceronis indici posset:
Vos etenim iuvenes animum geritis muliebrem
lo Illaque virgo viri.
Quae cum ita sint, si quid ad tantam vir-
tutem et ingenium mea iuvenilis excitare
potest exhortatio, etsi parum opus esse hor-
tatione intelligam, tamen vestrum erit omnia
M pro viribus eniti, ut huius sanctae virtutis
vestigia imitemini, quam plurimis sublimem
ad sidera laudibus elatam perspicimus. Im-
primis etenim clarum huiuscemodi praeci-
pientem videmus Isocratem, cum de hac
(i) meum om. C. (2) etfecti V. (;) verb. honestatem
ac venustatem perscr. C. (<,) evenisse C. silicet V.
(6) adol. imp. C (6. 7) virilc V. (8) induci CV. (10) virgo
virgo viri C. (ij) exort. C. esse] esl V. (i^) pro vir-
tutibus V. enitti C. (16) imittemini C. (17) sydera C.
(17. 18) inpr. V. (i8)enimC (18. 10) pcrcip. V. (i9)vid.
ct socratcmicum de C. dej in V.
97
sanctissima virtute ageret, omnium posses-
sionum immortalem esse sapientiam. Bias
praeterea inter septem sapientissimos dinu-
meratus, cum eius civitas Prienne ab hosti-
bus esset occupata, sua quisque bona prseri- ^
pere nitebatur, is vero nudus omnibusque
opibus vacuus cum a consortibus quserere-
tur, quidnam esset, quod ne pauxillulum
quidem viatici efferret, is iUico : Mea, inquit,
mecum porto. Quo ex dicto nihil esse pror- lo
sus virtute stabilius aut prsestantius magis-
que homini decentius hoc immortali virtutis
firmamento edocuit. Quod haud equidem
Stoicorum discrepare sententiae videtur, cum
unum mortalibus bonum esse virtutem appro- m
barent, ceterum reliqua momentanea et fra-
gilia fortuna sentirent. Quod ne mirum qui-
dem, cum summis homines ubique prosecuta
sit laudibus et ubique semper magni fecis-
set et eos ssepenumero a gravissimis defen- ao
(i) egeret V. (j) inter s. pret. V. (6) omnibus V.
(8) pausiluium Q pauxiium V. (9) matici C. efferent C,
afTerret V. (10; prorsus esse C. (ii)virtuti V. (ij) edo-
cuit om. C haud] autem C. (14) stoycorum C. (i S- 1^) Ap-
proben! C (16) ccterarum C (16. 17) fragillia C (18) ubi-
quc oin. V. (20) a grav. sep. C
Iioue NogArolc Opera. I. 7
98
sasset periculis. Hinc enim M. Tullium Ci-
ceronem advenam et humilem civem et
Romae potentem et in gravi Catilinae coniu-
ratione omnium consensu consulem fuisse
s legimus atque in eius saepe manibus ur-
bem civitatemque universam diflficillimis rei
publicae temporibus servatam extitisse. Ad
hsec Affricano cum in Linterninam villam
se recepisset, magnam praedonum adven-
lo tasse manum, cumque intra tecta magnifica
introducti essent, cerea eius postibus perinde
ac sacris imposuisse simulacra, cumque ma-
gis prius praedaturi putarentur et sibi fer-
reos occludi postes intelligerent, hi voce
i^ consona omnes exclamaverunt, non Scipio-
nis vitae hostes sed eius virtutis admiratores
adventasse. Prseterea Sophoclem legimus,
cum a filiis dies dicta esset et in iudicium
delatus esset, Oedipodis Colonei fabulam
aoedidisse iudicibus, cui multum diuque et
(i) Marcus T. V. (6) universam om. C diflficilimis C,
difficilius V. (8] afrrino C. litern. C vilam V. (12) ac
om. V, simulatur C. (i^ 14) fereos V. (14) hij C, in V.
(15) cxclamaverint V. Sipionis C (16] hostis C virtu-
tes V. (18) dies om, C iudicio C
99
longis elaborasse lucubrationibus constat;
quam cum eos iudicio degustasse dicitur
eum illico nec quidquam passum fuisse igno-
minise, quin summam laudem perpetuo esse
nomine consequutum. Non etiam ob hanc 5
ipsam virtutem et disciplinam Biantem et
Solonem, praeterea ceteros eodem inter sa-
pientes ordine dinumeratos tantam in uni-
verso terrarum orbe virtute famam dilatasse,
ut sapientes doctrina sua, non prudentes, ap- 10
pellati sint ? Multi enim prudentes, pauci vero
sapientes ; nam, ut inquit Cicero, sapientia
est humanarum divinarumque rerum cogni-
tio, et eo sapientes appellati sunt Quid igi-
tur Gorgiam Leontinum prsedicantem, nil is
habere qui senectutem suam incusaret, cum
scilicet iocundam litteris senectutem ageret?
Quid Pisistratum regem mendici et inopis
Homeri opera perinde ac mendicare coege-
(i) lugubrationibus V. lucubrationibus elaborassc V.
(2) quem cum C. inicio V. digustassc C. (j) ilico C.
nec quicquam V. (4) sumam V. {<,) consequutam V.
etiam] et V. (11) cnim] vero V. (12) inquid C (ij) di-
vinarum humanarumque V. (14) apellati V. (1$) nil]
ni C (18] pisystr. V. mendicis V. (19) medicare co-
hegerit V.
7* •
lOO
rit, nisi eorum insolens elegantia, divinum
eius ingenium, melle dulcior superfluens
oratio et ubique virtus exoptata? Quid
Appium Caecum, cuius et cseci tanta domi
5 forisque poilebat auctoritas, ut domum suam
recte videre perfecerit, hinc servos me-
tuere, hinc filios vereri senili coegerit auc-
toritate ? Tantam enim in eo virtus attribuerat
Quid quod Virgilium et Ennium tanta hono-
loris decorarat dignitate, ut eorum aiterum
in ipsorum sepulcro marmoreo defunctum
condi Scipiones constituerint divinum prop-
ter eius ingenium , aiterum vero rustica
stirpe progenitum ad summum Romanae
15 dignitatis et eloquentise culmen provectum
esse constet, cantandamque Romanorum
historiam ceteris aemulis ademptam habuisse
legimus? Quibus ex rebus ipsum quoque
bucolico carmine hoc idem testantem vi-
20 demus :
(i. 2) eius divinum C. {2) perfluens V. (4) cieci]
greci V. (4* S) ^ori domique C, domi florisque V.
(8) tanta C. attribuerit V. (9)Quidquia V, quamquam C
(10) decorat C (la) constituerit V. (12. i?) prope V.
(14) sumum V. (17) hyst. ceris C. emulis ad emulis
ad. V, adeptum C adhibuisse C
lOI
lUe meas errare boves dum cernis et ipsum
Ludere quae vellem calamo permisit agresti.
Quae cum ita sint, quis dignis ad sidera
vos laudibus sublimes efferat aut digno quis-
quam veneretur honore, cum inter tam doc- $
tos peritissimosque viros doctae numerandse
videamini? Tanta quibus equidem castitas
floret, ut Sulpicia Paterculi filia digna cen-
seretur, quse inter universas matronas Ro-
manae pudicitise princeps iudicata fuit. Ita lo
et cum singulari propter virtutes vestras ac
litterarum studium palma sapientes inter
viros digne versari liceret, quemadmodum
Veronicae ob tantam gentis suae victoriam
uni in Olimpica spectacula descendere fas m
fuisse legimus ; et eo magis, quod ob aiienas
virtutes munus illud eam habuisse constat, vos
ob propriam et prsecipuam virtutem et doc-
trinam principatum obtinere certum est.
(i) meos C. dum] ut V. (2] voUem V. (j) syd. C.
(4. 5) quisque V. (8) Sulpitia V. Peterculi C (9) patro-
Ms C (10) pr. nominata iudica fuit V. (11. I2)etsingula-
rem . . . palmam Q et in singularem . . . palmam V.
(i5)speucula V. (16) ab alien. V. (17) eam] causa V.
102
Quapropter plura profecto memorare pos-
sem, quae ad istam collaudandam virtutem
attlngerent, sed quia sermo noster rudis et
imbecillis infansque labenti adhuc vestigio
^ titubat nec pede certo figit humum, scri-
bendi finem instituam, uti ad tantam rem
exprimendam et laudandam se viribus imbe-
cillem libret ct advertat et alio eloquentiae
et virtutis auctore Cicerone opus esse intel-
10 ligat. Valete. Ex Ferraria, secundo Kaiendas
lanuarias 1437.
(i) Inde a Quapropter GM codidbus quoque uU Ucebat.
eflecto C. (a) collocandam G. virtutem collaud. V.
(^) set V. (4) inbec. CM. oducC. ($) titubabat V. (9) au-
tore G. (10) Valc CGM. feraria C. Pro secundo (cuius
loco pridie scribendum erai) male X UgU Sabbadini^ Guarino
Veronese e il suo epistoUuio (Salemo, 1885, p. 18). (10. ii/
sec. Kal. lan. 14)7 onun. Cht, Ex Ferr.— 14/7 om. G.
XVI.
(VcrofMB, principio inni 14^8.)
Isota Nogarola perito adolescenti Hieronmo
Guarino S. P. D.
ULTA sunt in tua epistola abs te ^
sapienter et prseclare dicta, quse
cuiusvis animum ad amandam
colendamque virtutem facile adducere pos-
sunt, idque multis exemplis maiorum no-
strorum eleganter graviterque corroboras. lo
Et recte quidem; nam quid est ipsa vir-
tute iocundius? Seneca dicere solebat
otium sine litteris mortem esse et vivi
CoUati sunt : Codex Vindobonensis nr. ^481 (0), Guel-
ferbytanus (G), Monacensis (M}, Veronensis (V) et editio
a. 1846 (E),
TUuUis inGest: Ysotta&c. leronimo perito adolescenti
S. p. d. in commendam studiorum. Isotta EV. ieronimo C,
Hier. Guar. ] &c. M . ( 5 ) sunt omm, EV. (8) toUendamq ue C
(9) atque C. maior. nostr. ex. E. (10) coroboras C
(11) est] in GM. (12) iucund. E. (ij) ociosum litteris m. C
I04
hominis sepulturam. Catonem numquam nisi
invitum librum de manibus posuisse constat
Nam quid litteris ipsis prseclarius invenire
potuerunt maiores nostri? Legimus enim,
5 quantis honoribus virtus ipsa decoretur.
Nonne homines, quibus litterarum facultas
inerat, tamquam divinos eflloruisse cemimus ?
Reversus ex Sicilia Plato cum ad magnifi-
centissimam illam Olimpiorum celebritatem
loquasi quemdam orbis terrarum conventum
pervenisset, tam Isetis cunctorum occursibus
exceptus est, ut e caelo deus ad mortales
demissus videretur. Socrates dato ei publice
veneno in carcere periit; transeunt post
15 tam immane facinus dies non multi, cum
scinditur incertum studia in contraria vul-
gus, seroque sui consilii poenitens interfec-
tum luget Socratem sanctitate atque omni
(i) hom. esse sep. Calhonem G. (2} invictum de man.
potuisse const. C de man. librum £1 (|) inveniri G.
(4) nostri om. G. (7) divinis G. (8) Rursus G. Cicilia
CM. (8. 9) magnificentiam CG. (9) Olimponim C Ol.
ludorum celcbr. E, (10) quoddam C (11) suorum K
ocurs. V. (12) coelo E, celo rtlL (i|) dimissus GM.
pubbl. E, (14) in carc. veneno C (15) nonjvero (?) M.
cum om. Ej con V. (16) sciditur C (17) penitus C
(18) omnium E, omnis V.
I05
virtutis genere venerabilem ; publicus moeror
inducitur, clausas officinse, deserta gymna-
sia, destituta theatra; fit denique in urbe
iustitia, in accusatores impetus agitur, aliis
in exilium abeuntibus et salutem fuga capes- $
sentibus Melitus ultimo supplicio afficitur,
Anitus cum Heracleam se recepisset, ab
Heracleensibus magna cum ignominia eiec-
tus, eius bona fisco addita, Socrati serea
statua, Lisippi opus, erecta est Dii boni, lo
quanta Isetitia afficior, cum plurimse res a te
gest^e testentur, quanto labore, cura, studio
virtutem hanc arripias, quoniam non ille-
cebris, lasciviis aut corporis iocunditatibus
virtus ipsa adipiscitur, quin immosudorem, 15
ut ait Hesiodus, prse se fert virtus mente
deorum.
(i) virtutum £G. pubbl. E. (2) gimn. CG. (|) teatra C
(5} in exiliis G, in iudicium £!. saitem fugam C
(5. 6) capescentibus CGM. (6) Meiiitus EV. ultimus C
suplicio CV. (7) eracliam Q heracliam AfV. (8) erac-
Uensibus C, heradientibus G, heradiensibus Af. enectus V.
(9} aducta C, advecta GAf. aurea G, area Af. (10) lisipi
CG. erepta C (11) afficier M. (12} cura omm. GM.
(i|} aripias C quum EV. (14) iucund. EV. (15) com-
paretur E, comparatur V. (1$) quin ymo GMy quin
imo V, animo sed E. sudore M. (16) ysiodus CGM.
(16. 17) virtus manat qu» m. d. E. (17) decoris GAf.
lO
106
Est ad eam longus rectusque per trdua callis
Asper, et imprimis ubi ad alta cacumina ventum est,
Mollis adest quae visa fuit durissima quondam,
et Aristoteles philosophiae princeps circa
s difficilia arduaque versari existimavit Geni-
tor namque tuus in hac re optimus testis est,
quf probe vestigia maiorum decursus est
et qui per tam longa itinera, tam diversas
regioneSy per varios casus, per tot discri-
mina rerum eloquentiam persequutus est Ha-
bes namque, studiose adolescens, quem imi-
teris. Nam si P. Scipio et Qu. Fabius illu-
strium virorum imaginibus contemplandis se
magnopere excitari dicebant, quid tibi eve-
'5 nire debet, cumipsam vivam effigiem exem-
plumque intueri liceat? Quibus ex rebus
non dubito, quin prseclara studia sis suscep-
turus. Summe deus, quanta nobis istorum
(i) rect.] deseru E, (2} et] at E, inpr. GM. id] in
CGM. (4) et] et etiam C, sic GM. Aristotiles C perens
GAf. ph. p. circa] parens esse C (6) reamque tuus E.
(7) qui— dec est om. C pr. per maior. vest cucurrit E,
(8) tam per 1. G. (10) prosequutus £; persecutus G.
(11. I2j miueris C (la) P.] quod C (i;) immag. C,
ymag. GAf. (14) tibi] enim G. (15) effigem EV (>).
(17) sit G.
adolescentium penuria estl Ea enim est
in te indoles et certe senilis, ut iam prse-
clarum nescio quid ac singulare incipias
prae te ferre; videre enim videor te glo-
riam tibi, patri laudem, civitati commodum 5
esse adepturum ; filium enim te talem prse-
buisti, ut eo parente dignus videare. Sic
Thelamon et Aiax, sic Peleus et Achilles, sic
Aeneas et Ascanius, sic Caesar et Octa-
vianus inter se certamen de prsestantia sus- 10
cepere. Quod cum ita sit, taline donatore
parum mihi licet gloriari? Mihi namque
verbis tuis allata sunt munera, quse quantum
mihi iocunda fuerint, verbis explicare non
valeo. Est enim in eis ingenii tui fructus et m
studiorum, amor litterarum, verborum dul-
(i) adolescentiam E, adolescentum V. (i. 2} est mente
Q in te est EV. (a) certe patri similis £; certe similis V.
ut tam V. (1) at GAf. singulari G. nupcias M. (4} per E.
ofTere V. offerre, video enim te gl. E^ ferre. Unde videor
te gl. G. (5) pari GM, civitatcm comodum GM, (6) si
quidem fiiium te E. Uiem te C. (7) eo praesente E. (8) Pel-
leus C (9) Asconius Af. (10. 11) suscepenint E^ susci-
pere Af. (ii)taline] ne M. Uli me EV. (12) panimne £;
mihi parum M. liceat GAf. nam G. (u) quanta CG.
(14} iucunda E. fuerunt EGV. (16) et verb. C
io8
cedo, sermonis diluciditas, et quod vehe-
menter probatur, renim varietas, antiquita-
tis notitia, exemplorum copia. Quibus ex
rebus iam id de te dici potest, quod de
s Nestore dixit Homerus: cuius ex ore melle
dulcior fluit oratio. Plura me dicere igno-
rantia mea haud sinit, quoniam mihi haud
est ingenium divinitus, haud rerum fato
prudentia maior; et ne te nugis meis ob-
lotundam, finem iam scribendi faciam. Vale,
meus enim animus tibi gratias, quantas ca-
pere valeat, et agit et habet Iterum vaie.
Ex Verona.
(i) sermone G. diilucidatas C, lucidius£; illucidasG.
iUucidans M, dillucidius V. (4) imm] tam EV. (6) fuit
CG, (6. 7} ignoratio C (7) haut M. sunt C quum V,
cuffl E, haut mihi M. (8) est omm. EV. div. datum haud
EV.^aut GM. (9) (ato omm. EV, factoC te] tibi V. ma-
gisC (II) tibi om, C (la) valet CM. (ij) ExVer. omm.
OGM, txom. E
XVII.
(FerrmrMe, princtpio anni I4|8.)
Lodovicus Zendrata Zinevrce et Isotoe Nogarolis
S. P. D.
xiMiA me ac fere incredibilis ad ^
scribendum impulit admiratio,
cum quod mihi primum non fa-
cile persuadebam, id a fidis nuntiis et
auctoritatis hominibus sole certius atque
exploratius acceperim ; non enim his ma- lo
xime temporibus feminas istis humani-
Collati sunt : Codex Vlndobonensis n. 1481 (C), Guel-
ferbytanus (G)^ Monacensis (M)^ Veronensis (V).
TUuUu in G: Ludowicus Ysote; in M: Ludovicus
Isote &c. [}) Cendr. V. Zinebrae C. Isott» EV,
(5) et CG. vere G. (7) tum quod G. pr. mihi Af, mihi
plnrimum C (7. 8} facile om. V. (8) id fadle a f. V.
nunciis AfV. (9) autor. Af, aucutor. V. solertius GM,
(10) implor. V, accp. V. hijs CG. (10. 11) maxi-
IIO
tatis studiis excellentique doctrinas nuUa
prorsus ratione operam impendere arbitra-
bar. Quod cum ita sit, non panim hactenus
me opinione mea frustratum fuisse perspi-
s cio. Quippe me minime latet, quanta doc-
trina prseceptore Martino viro peritissimo
vos ambas cumulatissime decoraveritis, quod
hac profecto aetate phoenice rarius extitit,
in qua omnium psene malorum genera, quasi
lo in proprium domicilium pervenerint, tota vi
dominantur. Qua ex re mihi eo stupore di-
gnius videtur, quo sola boni animi prasstantia
inter tot scelerum proceilas mentem atque
operam litteris bonisque moribus accuratis-
is sime adhibueritis. Quocirca vos primo lau-
datorum genere merito apud Hesiodum sane
esse locandas hoc meo iudiciolo, quod ta-
men hac in re maximum puto, proferre non
haesitabo. Quae quidem credo, immo vero
(i) excellentieque G, excellentisque V. (4) me om, C
mea op. C fnistatum V. percipio G. (5) minima V.
(6) pnec. om, C (7) decoramentis &c. M, m quo sicut
etiam in G reliqua desunt usque ad Vestrum igitur erit p.
115» 7* (9} pene omn. C gratia V. (iij ex] de C re]
re quod V. (11. 12) dignus vestcr quo V. (12) bona C
(1$) vos om. V. (16) ysiodum C, hisiodum V. sane sane C
(18) maxime V. (19} exiubo C imo V.
III
certus sum et vos ipsas lectitasse atque
optime percepisse ; novi enim, quamdivinum
feminae, vosque praesertim, possideatis inge-
nium. Illum igitur ceteros antecellere iudicat
HesioduSf qui propria animi optimitate se s
ipsum nullo cogente ad bene beateque vi-
vendi disciplinas incitat et accendit Quas
ob res cum vos hunc in modum praebuisse
cognoverim, id nulla quidem potui ratione
prseterire. Vos itaque, non dicam a me, qui lo
minime cuiusdam ingenii sum quique haud
uUum dicendi genus consequor, verum etiam
a quolibet summse auctoritatis iudiciique viro
nec minus eloquentissimo scriptis celebran-
das et in caslum extoUendas esse non du- m
bito. Quem enim adolescentem hac nostra
aetatula sponte sua, nullo prorsus stimulo, eo
quo vos modo incumbere atque invigilare
perspicimus? Profecto neminem. Id ergo
non ab re dicere poterimus, quod ab Ennio ^^
dictum esse fortasse vos non fugit.
(2) opinione V. (^) hysiodus C. animi om, C ob-
luinltale V. (6. 7) vivendum V. (11) haud] aut C.
(i|) a quolibet] et aquoque(?) C (18) nos C (21) vos
fort. C.
112
Vos etenim, iuvenes, animum geritis muKebrem
Illaque virgo Tiri.
Nam quos maxime studere oportet, ii ni-
mirum frigent ac somniant et illud summi
s dedecoris esse existimant Qua quidem in re
non panim decipiuntur, quod vestr» pru-
dentiae iudicioque relinquo. Quid enim litte-
ris prseclarius ac iocundius inventum esse
dicemus? Quid honestius? Quid denique
loutilius? Hae namque, ut scitis, magnifica
mille annorum facinora acutissime et late
declarant, varia seque praeterea civitatum,
urbium regionumquegenera docent, ut eadem
fere propriis intueremur oculis. Diversa-
M rum his gentium mores percipimus, quibus
omnibus nostram diligentissime vitam corri-
gimus et meliores in dies multa legendo pru-
dentioresque sane eiBcimur. Sed quid hsec
apud vos omni virtute prseditissimas loquendo
3o prosequor, quasi quae iam diu vos minime
latent, eadem vobis declarare in praesentia
(i) etenim] et V. (|) hij C (4) et sompniant C.
(4. $) et— exist. om, C (5) decoris V. (8) ut] at Q ac V.
(14) intueretur C (15) hijs C percimusC (i6)corig. V.
(17) multa] vitam V. (18) quod he V. (19) predict. V.
(2i)IatctCV.
nota quoque reddere coner? Videtisne, o
eniditissimae feminse, quanta istis ex litteris
bona sumpseritis ? Nonne istsec vobis doc-
trina omni gratior thesauro cariorque inest?
Credo, immo vero confido, eam vos nulla 5
ampla supellectile, nullo insuper regno mu-
tuaturas. Haec enim cuncta momentanea et
fortunae sunt sane ludibria, illa autem seterna
mentis bona et stabiles thesauros perdurare
cemimus. Quae cum summa ratione intelle- 10
xistis nominis perpetuitatem observare, in
his vero diligenter versamini, quod quidem
consilium non laudare et maximis prosequi
laudibus non possum. NuUa enim alia ratione
insignem maiorum vestrorum nobilitatem et 15
clarissimarum rerum gloriam retinere atque
augere posse videbamini nisi sola cetera-
rum rerum regina virtute. Etenim, ut inquit
ille, qui genus suum iactat aliena laudat.
Quapropter ut vobis nobile et singulare ao
stirpis genus ac proprium compararetis, ad
(i) conor C o om. V. (i) istaec] is res C. (5) imo V.
(6) suppell. C (7) Nec V. (xo) Quem V. (la) hijs non
dillig. C (i|) non] nunc V. (15) maiorem nostrorum V.
(17) videbani non sola C (19) alienna V. (ao) nobis C
(21) comparetis C
Isoue NogAToLe Opcra. I. 8
"4
has alacri animo virtutes tutissimos omnium
portus accurristis, ut et vobis solitum favo-
rem attribuerent, qua in re bene voti com-
potes evasistis. Nulla igitur aetas id vobis
s digne in posterum obicere poterit, pr»ser-
tim quod optime maiorum vestrorum here-
ditati et praestanti patrimonio, id est gloriae
virtutis rerumque gestarum, dedecori fueritis,
immo summa cum fide et non mediocri
lo cum laude vos genus vestrum vestris ingenii
armis vestraque virtute non parum robo-
rasse atque amplum reddidisse praedicare
poterunt. Quae cum ita sint, si Proba fe-
mina eloquentissima, si Sappho Corneliaque
M Gracorum matre, si Laelia C. Nannaque
Qu. Lucretii filia, dicendi viribus insigni,
duabusque Muciis totidemque Liciniis, et
Ciceronis et Bruti iudicio feminis doctissimis,
gloriatur antiquitas, nos vero hac tempe-
(i) has om. C (3) accuristis CV, (|) noti C (5) obii-
cere V. (6) nostr. V. (7) matrim. V. (8) renim V,
(9) imo V. medicri V. (10) cum om. C. (13) redi-
disse V. (14) Sapho V. Cornelia quod C. (15) Grae-
corumque V. Lelea C Mannaque C. (17) d. nupttis
tottidemque Lyciniis V. (18) feminis om. V. (19} glo«
ritur V. ha V,
"5
state praesentes venturaque posteritas cunctis
viribus Zinebram Isotamque clara Noga-
rola stirpe progenitas feminas eruditissimas
in caelum et astra toUemus. Nec minus Ve-
rona, Italiae urbs egregia, maximum ex vobis s
glorise decus se consecutam esse fatebitur.
Vestrum igitur erit, ut facitis, divinae invigi-
lare virtuti nec illorum stultas opiniones
expavescere, qui magnum periculum esse
aiunt feminas litteris incumbere ac studio. lo
Itaque nihili eorum verba faciatis, obtestor,
sed inceptum bono animo opus prosequi-
mini, quod profecto brevi vobis honorem,
amicis laudem ac gloriam et amplissimum
atque immortale patrise nostrae decus est 15
allaturum. Valete et ut inchoastis perseve-
rate. Me matri vestrse matronae integerrimae
et splendidissimo equiti domino Antonio
plurimum commendate.
(2) Ginebram C. Isottamque V. (4) cellum C (7) Indt
a Vestrum denuo indpiunt GM. (8) istorum facultas C.
(9) quod C. (10) aiunt] autem C. (11) iliorum C. nichil
verba eorum G. (15) br. v. tempore hon. GM. (14) ac]
et CM. (1$) inmort. Af, immcmorabile (in marg. : alias
iramortale) C nostrae om. C vestre patrie G, nostre pa-
trieAf. (i6)choastisC (18) AnthonioGV. (19) comm.Vale C
8*
XVIII.
(VeroM, prindpio aniii 14)8.)
Isota Nogaroia perito adolescenti Lodovico
Zendrata^ S. P. D.
pisTOLAM tuam omni virtutis luce
fulgentem, quam a te accepi,
non admirari non possum, cum
in ea fratemam caritatis ac humanitatis
plenam voluntatem erga me perspexerim
loteque studiis optimarum artium discipli-
narumque florentem. Quippe peritissimi viri
qui hanc legenint ita iudicarunt et exi-
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. 1481 (C)^ Guel-
ferbytanus (G)y Monacensis (M)^ Veronensis (V) et editio
a. 1846 (E).
TUuUa in G: Ysotha NagaroUi perito adolescenti Lu-
dowico S. p. d. (1; Isota a Nogarolis CM. Ludovico EV^
Ludowico M. (4) Zindr. C. ($) omnis EV, (8; in eam C.
charit. EV. human. et car. C. (9) prospex. GAf. (ii)pre-
stantissimi E. (12) qui hanc] quoque ita GM. et] atque GM.
117
stimanint, quidquam nec elegantius nec
copiosius dici potuisse, ita est ornata,
distincta, perpolita; ex qua re iam tibi
non parvam existimationem vendicas. Audio
enim multas tuas iam divulgari epistolas, s
quas et ad optimum genitorem et ad re-
liquos mittis, qui de te optimos se fuisse
vates vident, quoniam te talem virum prae-
stas, ut tua praeclara indoles de te poUi-
ceri semper visa est Perge igitur et virtu- lo
tem tuam ita augeas, ut quibus fuisti et spei
et expectationi, sis et admirationi, licet iam
non exigua mihi videatur. Martinus enim
prseceptor noster eruditissimus de te mira-
biliter et loquitur et sentit, ceterique non i$
pauci litteratissimi homines admirari viden-
tur plurimum hoc tuum ingenii acumen, quod
iam tantos et tam speciosos virtutis et scien-
(i) quicquam CM. neque E. neque EV. (i. 2) n. cop.
onun. GAf. (a) iu esl enim orn. G. onaU C (4) extim.
G, «stimationem ? vind. E, ($) enim] nam E iam om. &
dev. C. (7) se omm. EV. (8) cum £; quum V. (8. 9) pna-
stes E. (9) indolis GM. (10) semper omm. EV. v. sit V.
(11) et et sp. M. (12) 1. ea iam E (15) et anU loqu.
omm. CQM. et scencia Af, et .s. G. (17) piurimun V.
ob Af, om. G. tui C. ingenium GM. accumen V, et ac. G.
(18) tam] tutos E, tantos V. et om, C.
ii8
tiae flores profert. Qua quidem quid tibi me-
lius atque prsestantius comparare potuisses,
ignoro. Quamobrem maximas gratias patri
tuo agere debes, qui, ut Philippus Mace-
5 donise rex primas litteras Alexandrum sub
Aristotele discere voluit, ita te sub Guarino,
viro praestantissimo, erudiri curavit. Tantum
enim ei sapientissimi viri tribuunt, ut igno-
rem an Plato tantum Aristidi tribuerit, qui
lo prseteritis cunctis sapientissimis qui Athenis
floruerunt eum solum existimatione, laude,
admiratione dignum demonstravit. In eo est
qusedam Graecarum Latinarumque litterarum
summa cognitio, isque quasi quoddam Ita-
15 liae lumen et sidus existit. Quamobrem Ise-
tari debes tibi evenisse, ut apud eum bonis
(i) proferet EVy profers GM. Qua quidamque melius
tibi C. tX re quia tibi M in marg. de tibi Af. (a) po-
tuisse C. (4) Phyl. C (5) plurimas V. allex. G. (6) Ari-
stotile C te voluit sub V. (7) viro omm. EV. erudire C.
(8) namque E. ei omm. GM. viri prsstantissimi E. (9) ari-
stiti M, (11) eum] cum GM. extimacio G, aestimatio?
(12) demonstrarit CV. (i^) graecorum (om. Latinarum-
que) GM, latinarum graecarumque ^V. (14) quasi vm. E.
quondam V. yulie M. (15) sydus CGM. extitit EV.
(15. 16) laetiuri E, laectoUri V. (16) dens C aput GM.
ii9
^ rectisque studiis operam des. Quid enim
ingeniolum meum de eius laudibus dicere
conatur, cum nec minimam quidem illarum
partem assequi posset? Ipse enim magno
prseconio dignus es. Laudes autem, quas 5
mihi tribuis, eas tamquam calcar ad studium
virtutis et honoris esse ducam tibique maxi-
mas gratias habeo, et amor tui tantum mihi
crescit in horas quantum vere novo viri-
dis se subicit alnus. Vale et, si tardius re- 10
spondi, desine admirari, quoniam non omnia
possumus. Te vero precibus obsecro, ut doc-
tissimo viro Guarino Veronensi me pluri-
mum commendes ; imprimis autem te rogo,
ut suavissimo et ornatissimo adolescenti, m
Hieronymo Guarino, plurimam salutem a
me dicas ac verbis meis ei amplissimas gra-
tias nunties pro tanto et tam pulcherrimo
(i. 2) Quidnam ing. E. (4) partem] per se EV. pos-
sit E. enim om. G. (^) est CM. Laudibus M. si quas E.
(6) tribuis michi michi eas CM. (7) duca C, dicam EV.
(8) habeo] ago EV. (9. 10) viridi M. (10) almus C. tarde
GM. (14) comendes M, commendas V. in pr. G. te
oro C. (is) et orn. om. M. (16) leronimo CGM. a] de
EV. (i7)acj etC (17. 18) gratias] laudesC. (18) nuncies
EMV. pro — p. 120« II omm, GM. pulcerimo C
120
eius ad nos munere ; qui certe iam eos acce-
pisse calamos videtur, quos seni Ascrseo
dedere Musae,
quibus ille solebat
5 Cantando rigidas deducere montibus omos.
Et tale suum nobis munus, Lodovice,
videtur,
Quale sopor fessis in gramine, quale per aestum
Dulcis aquae saliente sitim restinguere rivo,
lo Nec calamis solum aequiparat sed Yoce magistnim.
Vale.
(i) ccrte om. C. (2) calaros C. asyrco C (6j Ludov.
EV. (7) vir E, vester V. (9) salienti s. restringere C.
(10) somnum V. «quiperatC (11) Vale, valc C.
XIX.
(Ferrariae, mense lanuario vel Februario a. 14 ?8.)
Tobias Burgus clarissimis et celeberrimis virgi-
nibus Zenevroe et Isotce Nogarolis S, P, D.
lONANTEM meantehacsaepenumero 5
pro mea meorumque semper in
familiam vestram observantia et
reverentia quidquam ad vos scribere, ad-
mirandse virgines, deterruit qusedam cla-
rissimi nominis vestri maiestas et ampli- 10
CoUati sunt : Codex Vindobonensis nr. ^481 (C)^ Guel-
ferbytanus (G)^ Monacensis (M)^ Riccardianus nr. 924 (R)y
Veronensis (V).
TltuUis in M hic est: Tobias clarissimis virg^nibus Isote
et Zeneure S. P. D. ; in G hic : Thobias darissimis virgi-
nibus Ysothe et Zenevre S. p. d. et est totum in laudem
et commendam peritie earum in artibus hiis humanitatis.
(l) T. B. veronensis clar. R. celeberimis CV. et celeb.
om. R. (4) Ginebre V. Isote et Zinebre CR. P. om. R.
D. om. C ($} numero inductum est inR, (7. 8) observan-
tiam reverentiamque R. (B) quidquid V, (9) deterint R.
122
tudo. Cum enim in tantas manus meas
perventuras litterulas animadverterem, acu-
tissimum vestrum de me iudicium maxime,
fateor, non formidare non poteram, cum gra-
s vissima scripta vestra, quse toto iam orbe va-
gantur, ingenioli mei vires metirer exiguas.
Ceterum cum hoc tempore genus ipsum
et prseclaram indolem vestram accuratius
intuear prudentiamque contempler, attollit
lo me spes qusedam benignitatis et humanitatis
vestrse, quse me potissimum ad scribendum
intrepidum compulit. Ex eo enim genere
oriundas non nescius sum, quod semper
humanitate et rerum magnifice gestarum
M gloria et clarissimorum virorum excellentia
floruit et ita iioruit, ut per tot ductum he-
roas antiquse ab origine gentis celebre ad-
huc potentissimumque et singulare Italise
(i) enim om, C (2) adventures GMf perventura V.
animadvertere M, animadvertem V. accut. GRV. ($) vestra
scripta C. iam] in R. (6) ingeniolique mei iam vires R. (8) acu-
ratibus R. (9) complector G, contemplor M. attolit Q
atollitM. (io)spem/{. humilitatis G. hum. et benign. M.
(12) intrepidum om. R. enim vos gen. GV. (i)) oriundasj
originem eduxisse R. (1$) excelentia R. (16) et ita tio-
ruit omm. CR. (17) antiqua MR. (18) potentissimum M.
ytal. M.
nostrae monile vigeat. Accedit prseterea ip-
sorum studiorum vestrorum genus, quse
humanitatis nomen non immerito sibi vendi-
carunt In quibus cum quotidie versemini
tamquam in amoenissimo diversorio, quid- 5
nam est quod ad vos scribere perhorrescam r
Quippe etsi non multura in his profeceri-
mus, et nos tamen ferulae manum subduxi-
mus, ut Satirus diceret. Vos quantum in
ipsis profeceritis, cum plurimorum et qui- 10
dem doctissimorum virorum, tum vero gra-
vissimi viri et summi oratoris Guarini prae-
ceptoris nostri testatur iudicium, testantur
ipsa scripta vestra, quae tanto vocabulorum
ornatu, tanto sententiarum concentu et Ro- 15
manae linguae proprietate redundant, ut facile
possint omni cum antiquitate certare. Nam
(i) vestre V. accidit propria R, (2) vestr. stud. R,
(^) non] sibi V, inm. M. sibiom. V, (4) quottidie GV,
cottidie M. ($) tanqu. R. (5. 6jquidn.] quidGV, quit M.
(6) que adueis scr. R. (7) hijs CG. proferrimus Q pro-
feter. V. (8) subdussimus R^ subducimus V. (9) ne ut iuve-
nalis sat. dicit R, satyrus M. dicet V. (xo) his R, pro-
fectoritis C, proficeritis V. tum GM. (10. 11) quidamQ
tamen M. (i j) testatur V. (15) contentu CMR, contextu G.
(17) cum omni V.
114
quid de historiarum notitia dicam ? Habeo
nunc in manibus plurimas utriusque vestrum
epistolas, quas cum lego, nil Romanum, nil
antiquum, nil singulare aut memoria dignum a
5 vobis alienum offendo.Adeo plene,adeoabun-
danter, adeo graviter scribitis, ut non nisi sum-
mum ingenium, pinguem doctrinam et expoli-
tamquandam peritiam in vobis apprime vigere
nemo sanus iret infitias. O insignem nostri
lo temporis gloriam I O peculiare nostrse urbis
ornamentum I O clarissimum nostrae et futu-
rse aetatis speculuml Veniet enim tempus,
cum nos felices posteritas appellabit, quibus
tam claras, tam peritas, tam facundas virgi-
M nes intueri licuit. O quale et quantum Veronae
laudis fomentum et augmentum futuras vos
augurorl Cum enim, si quando (quod ssepe
(i) hystor. CM. (i. 2) notida nunc habeo dicam in m. G.
(2) in manibus om. R. utrius C (}) epistoLas om. R.
nihil (nichil) rom. nihil (nichil) GMR. (4. 5) al. a nobis V.
a V. al. om. R. (5) offerendo G. plane R. habund. CMR.
(6) scrib. grav. R. sumum V. (7) pinguemque C expe-
ditam R. (8) in vos V. (9) reor inficiat G, iret in inf. R.
nostris G. (10) corporis R. peculare C (i^)vosCGV.
post. fel. GM. apellabit V. quibus] qui R. (14) tam
predaras R. tan C tam peritas om. R. peritas] felices
GM. fecundas M, facondas R. (15) quantum et quale M.
(17) augures G. quod] qui/i.
evenit) inter civitates de fama, de dignitate,
de gloria orietur contentio, cum antea Ca-
tuUutn, utnimque Plinium, Angelam amitam
vestram Guarinumque maxime inter huius
civitatis decora enumerare consuevimus, vos s
nunc in gloriae tantse maiorem partem acce-
ditis, vos nunc certatim laudibus in caelum
extoUemus. Nec id immerito quidem, quippe
si tot tantisque laudibus Lascheniam et Axio-
theam philosophantis Graecia prosecuta est, lo
si Aethiopes Nicaulam, si Romani Porciam,
luliam, Corneliam ea tempestate, qua ma-
xime huiuscemodi studia iiorebant, admi-
rati sunt, quod de vobis iudicium facturi
sumus? Nonne et vos maiorem in modum m
gloriari fas est, clarissimse virgines ? Nonne
(i) de ante dign. om. M. dignatione R, (2) oriretur R,
cum antea om, C anna R, (2. |) catulum R, (|) utrimque M.
plurimum G, plurimi R, amitam G toluSt aviam cett,
(1.4) vestr. av. R, (4) maxima G. (5. 6) vos noster in tante
gl. R, (6.7) accedetis CV. (7) nunc] autem G, om, V, in
c om, C (8) inmer. M, iuramento R, (9) lachentam Q
lasciviam G, lasceniam M. (9. 10) axotheam C, uxotiua G,
uxetiam M, anxietam R. (10) phyl. Q philosophantes R.
generaM. secuta C, prosecutus M, prosequuta R, (11) in-
caulam G, nichaulam R, romam in C pontiam G,ponciamM,
portiam R. (i|) udiam com. V. (14) de] et V. (i^. 16)
Nonne— virgines omm. CGhi. {i$)nosR. (16) Non meG.
126
de vobis admirari licet, quae in hac tempo-
rum, ut ita dixerim, fsece tam erudite, tam
expolite tamque eloquentes evaseritis, ut
omnem illam pristinam eloquentiam et di-
5 centi artem, quse longa desuetudine et
temporum tractu tabuerat et declinata peni-
tus erat, in vobis vigere et reviviscere intel-
ligamus. Carmentis quidem, Pallantis Virgi-
liani mater, ut ab antiquissimis auctoribus
lo accepimus, quod complures alphabeti nostri
figuras prima invenit, inter Latinas deas con-
numerata est; sed quo digno vos nomine
appellabimus, quae non alphabeti litteras, sed
Latini sermonis et Romani eloquii, quod
s antea raris hominibus, nullis vero mulieribus
familiare fuit, conservatrices et restauratri-
(i) de verbis R, (a) fecere C, fece GV, fere MR.
ftm enidite R. (|) tamquftm C, tftnquftm R. eloquentia
G, elloquentes R^ elloquenter V. evftseritur R. (4) ello-
quentiftm V. (5) ftrte V. (6) trftctus et distinctft et de-
clinatft R. titubaverat G, tribuerat M. delinita V.
(7) reminiscere C. rev. penitus intelligimus R. (8.9) vir-
giliam C. (9) ut] nostri G. autoribus G. (10) quia V.
plures R, cum plurcs cttt. alphati (om. nostri) G. alph. lit-
teras nostras inv. R (om. prima). (12) sed] sic GM. quo
vos digno G. (i?) qua M. alphati G. set V. (14) ello-
quii R.
I
ces extitistis? Nonne vos, modo id Chri-
stiana fides patiatur, deas appellabimus, ve-
nerabimur et colemus ?
R^eliquum esset nunc, clarissimae virgines,
de nuptiis novellis me vobis gratulari, quod ^
tamen in praesentia omittam, tum quod in
carmine meo perstrinxi, tum vero ne delica-
tissimas aures vestras nimia loquacitate ob-
tundam. In aliud igitur et aptius tempus
difieremus. Sed antea quam dicendi finem lo
faciam, vos maiorem in modum oro, ut solita
humanitate vestra hsec qualiacumque car-
mina laeto animo suscipiatis.
Quodsi iudicio fuerint laudata benigno,
Mordeat haec quantum quisque poeta yelit. i^
Ea in his feci Lichiam pastorem enu-
merare, quae quilibet peritus de vobis hoc
(i) existitis G, extitisses V. id om. C. Crist. R.
(2)patiturC. (|) coUemus CR. (^)quod] que /{. (6) pre-
senti M. quia V. (7) me GM. prestrinxi G, prostrinxi R^
perstrixi V. cum R. (9) aptus R. (10) deffer. C. set V,
antequam R. (11) immodum R. (12) qualicumque C.
(14) Etsi C. iudico M. iud. vestro laudata fuerint b. R.
benigne G. (15) mordear CGM. quisque poste vellit /{
(16) in his] nihil R. hijs CG. lischiam V. Num Lyciam
scnbendum) (16.17) enumerari GM, enarrare V. (17) de
vobis om. R,
fa8
tempore sentit, nisi is invidus est. Valete,
Italiae decus, et ut promptior et doctior
vestrarum laudum tubicen sim, vos oratas
velim, et ad me quidquam scribere non
s dedignemini, ut dum in peregrinas terras
proficiscar, admirandae doctrinae vestrse
testimonium valeam perhibere. Valete ite-
rum, Italarum gloria rerum atque Nogaro-
lie decus indelebile gentis.
(s) ytal. M. ut om. R, (?) Uiudem R. tubicem R, tu-
bicinem V. (4) vellim R. quicquam AfV, quodque R.
quicquam ad me V. non om. G. (5) digncmini G. (8) yta-
lorum GAf, itallarum R. rcrum] &c R, om. C naga-
role G. (9) indelenibile G, incrcdibile R.
XIX.
(Veronae, mense lanuario vel Februario a. I4?8.)
Isota Nogarola dodissimo viro Tobice Burgo
& P. D.
EREOR ne parum tibi in amicitia s
respondere videar ex hac mea
tarditate scribendi. Eam, quseso,
suspitionem, si quam forte cepisti, animo
tuo erade, quando id egi neque tui obli-
vione (quoniam memoriam tuam unice lo
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. 3481 (C)^ Guel-
ferbytanus (G), Monacensis (M), Riccardianus nr. 924 (R)^
Veronensis (V) et editio a. 1846 (E),
TUulus in G est: Ysota Nagaroia doctissimo viro Thobie
S. p. d. et cst in efficaciam et commendam eloquentie
et pluris tersior venustiorquc sue ipsius est ante posita
la. Foscario. (j) Isotta E. Thobic R. T. de B. C.
Burgo om.M. (4) P. D. om. R, D. om. C. (6) resp.] tan-
dcm^V. (7) Eam] iamCAf. (8) suspicioncmG. ce&p. E,
(8. 9) cep. modo tuo corde er. GM. (9) trade £", er-
radc R. Quoniam E^ cum R. (10) quum V.
I«oue Nogarol» Openu I 9
observo) neque quod penitus mihi ipsi dif-
fiderem. Tui itaque in me amoris exhor-
tatione invitata ipsum respondendi munus
pro muliebri mea subire statui nec me
^ labor iste gravabit, quo res cumque cadat,
etsi cognoscam Pythagoreum istud contra
me constitutum, quo iubet discipulos suos
non minus quam biennium tacere initio, ne,
quod turpe est, falli, errare, decipi videren-
lo tur, vel quod non satis explorate percepis-
sent pertinacius ipsi defenderent. Isocrates
quoque adiurat discipulos antequam doceat
et extorquet iuramento silentium. Sed carmi-
num tuorum suavitate ac dulcedine pellecta,
M quod contra decorum muliebre est, tacere
(i) n. quod mei ipsa penitus d. E, (2) in me om. R.
(a.j)exort. C (?) imutata C ipsim R. (|. 4) munus
licet muliebri stilo sub. R. (4) mea facultate sub. E. nec
mea V. (5) quocunque res cadat G. cadant C, cadent EV.
(6) pithagoreum C, pytagoreum EV^ pitagoreum GAf, pitha-
goricam R. illud CR^ id G. istud praeceptum contra E.
(8) quam biennium om. G. bienium C^V, byennium M.
nuncio M. nec R. (9) quid CM. turpe om. G. errare
aut dec. E. (xo) vel] neve E. percipissent R. (xi)pcr-
tinatius M, pertinantius R. difliderent R. ysocrates G,
isocratas V. (12) adiuvat ER. (i?) et om. C scilent. C.
set V. (14) et C ac dulc. omm. GM. (M) contra] in
CM. decus E. mulibre C
ipsa non possum. Quo factum est, ut nulla
amplius admiratione afficiar, si magnum
illum Alexandrum et ad iram et ad bellum
ssepissime, adeo ut arma sumeret, impellere
eundemque sedare, ad quietem pacemque s
revocare carmina ipsa potuerunt Nam quod
a Cicerone dictum est, id verissimum esse
affirmo, qui a summis viris eruditissimisque
accepisse se dicit ceterarum rerum studia
et doctrina et praeceptis et arte constare, »«
poetam natura ipsa valere et mentis iure
excitari et quasi divino quodam spiritu in-
flari. Quare iure suo noster ille Ennius poe-
tas sanctos appellat, quod quasi deorum
aliquo dono ac munere commendati nobis M
esse videantur. Fingant igitur fabulae aut
poetae ipsi fontem quemdam esse, quo senes
(i) nulla] non R. (2} magnum] inquam G. (|) illum
om, R. allex. G. ad ante bellum om. C. (5) eumdem
quod sectare R. (6) potuerint GAf. (7) Catone E. (8) quod
a E. eruditissimis G. (9) se accepisse M. se om. R.
dicat GM. octer. E. (10) ut perccptis R. (xi) valere
om. G. et viris mente R. (12) eprocitari C. cxc. quia
et div. E. quodam om. R. (12. ij) inflare CAfV, inflam-
mari ER. (i j) Emnius C» Simius EV, Enius R. (14) quid C.
quia E. {i^)a\\oR. comend. RV. vobis C (i6)flngunt
GAf. igitur] enim (?) R. (17) quendam R. senes om. C
r
demersi novam setatem recipiant,alilsque ubi-
nam gentium reperiatur, investigare sit cura,
mihi vero tu nunc carminibus tuis optatis-
simi huius fontis latices superfudisti, ut mei
s penitus oblita, quae de me finxisti, vera esse
mihi quodam modo somniaverim. Recte
igitur facis, qui prudentiam et iuris scien-
tiam dicendi suavitate et eloquentia ornare
contendis, quae omnium virtutum inventrix
«> est, inceptrix et perfectrix. Et, ut testis est
Cicero, eloquentia in omni libero populo,
in omni re publica bonis moribus instituta
maximo semper in honore habita est. Age
vero, quod in agendis causis reisque defen-
M dendis operam navas, quanto tibi usui et
honori futura sit, historiae testantur. Et illud
(i) dimersi CGMy dimensi R. incipiant sive recipiant
C aliis EV. (2) repiatur M. sat GM. (h 4) opU-
tissimis E. (4) illius R. iatice GM. profudisti R.
(5) quam R. (6) qucmadmodum R. sompn. CMR,
somniavcrim vel somnuerim G. (7) qui] cum E. viris R.
(8) suavitatem et eloquentiam E. elloq. R. (12) rep. et
bonis M. bonis] abortis G. (14) vero ut qui R. qui
GMR. (14. 15) deffend. R. {i<,) operam om. C. sibi V.
ac GM. (16) honorc C, honoris V. ea fut. E. future
sint R, hyst. R, testentur GAf.
imprimis ferunt Csesarem animatum fuisse,
ut Qu. Ligarium pro condemnato haberet,
et cum Cicero defensurus veniret, dixisse ad
amicos: reum quidem damnari certissimum
est, nihil tamen prohibet Ciceronem audire ; 5
dicente itaque Cicerone prudentissima at-
que artificiosissima eius oratio tam varie
animum mentemque affecit, ut ssepe vultum
coloremque mutaret ipsumque extra se posi-
tum quasi mente alienatum redderet, adeo ut ">
toto corpore excusso libellos quos manu tene-
bat abiceret. Missi quoque a Mario et Cinna
(i) inpr. MR. Caesarem om. V. arinatum G, orna-
tum M (sed in marg. : animatum), animatus R. esse R.
(i — 6; Cesarcm cum Ligarium damnatum vellet, et Cicero
defcnsurus veniret, devictum fuisse, licet ad amicosdixis-
set reum damnari certissimum esse. Nihil id prohibet
Ciceronem, ipso itaque dicente prudent. E. (2) Qu.!
et R, ligurium GAf, Ugarius R. condempnato CM, co-
mendato R^ cumdemnato V. (|) defensus Af, deff. R.
(4} dampnari CMV^ dapnari R, om. G. (^) audies C, om. V.
(6) Cicero C. (6. 7) atquej et C. (7) artiAcioxissima R.
varia £", varc V. (8) affert M, aflficeret R. multum C
(9) mutarem R. ipsum GMy ipsimque R. extra] quasi
extra V. (10) quasij et E. alienatumj aut renatum G. '
(11) t. temporc GM. excusoRV. libelloM. (ii.i2)quos
in manu habcbat R. (12) abiicerct ER, abiecerat GM.
Missis R. missi quoque cumario et cuma C. CinnaJ
A. G.
M4
saevissimis ducibus ad Marcum Antonium
obtruncandum sermone eius stupefacti stric-
tos iam et vibratos gladios cruore vacuos
vaginis reddiderunt. Pisistratum dicendo tan-
s tum valuisse ferunt, ut ei Athenienses regium
imperium oratione capti permitterent, cum
prsesertim ex contraria parte amantissimus
patrise Solon niteretur. Sed alterius salu-
briores erant contentiones, alterius diser-
lo tiores, quo evenit, ut alioquin prudentissima
civitas libertati servitutem praeferret. Unde
bene dicere solebat Euripides : omnia con-
ficit oratio quae hostile ferrum conficere
non potest. Pacis est enim otiique socia et
(i) suaviss. C. d. sicarii Ad E, Marchum R. anth. G.
(3) stupcfacto M. (^) cniores R. (4) reddiderint G.
Phisitratum G. dando R, (4. tantum] tam EV {?).
(5} voluisse R. regum Q regnum R. (6) promiserint E,
permittent V. (7. 8) pres. amant. p. S. ex contr. p. R.
(8) Salon C, Solo GM. obijceretur £; intelligeretur G,
obniteretur? (9) erant] erant item G, om. R. contemp-
tiones C. (9. 10) desertiones C, dissertationes £V, destru-
ctiorcs G, dissertiores M, discretiores R. (loj advenit C.
aliquando R. (ii) libcrtatem servituti C. anteferret R,
perferret V. (12) bene] recte E. euripedesG. (ij) quod
R. verbum G. (14) Pars est enim otiique nobilis socia,
quia et E,
bene constitutse civitatis quasi alumna quee-
dam eloquentia. Sed quorsum heec i' Ut in-
telligas, quod per te facts et recte te
facere et te ab omnibus commendari. Car-
mina vero ipsa tua atque hanc scribendi t
amoenitatem usque adeo probo, ut inter
Nasones, Theocritos, Virgilios existimem
coUocandum ; hi enim commendatissime or-
natissimeque bucolicam scripsisse putantur.
Quod vero me tantopere laudas carminibus ">
tuis, fateor idem mihi quod Themistocli
evenire ; sed non ego credula illis, te vero
nequaquam esse adulatum intelligo, sed be-
nivolentia mei deceptum. Vale et quotidie
scribere aliquid, ut facis, dignum amore et m
Musis ne cesses; gloria quippe agendo pe-
(i) civiuii G. qiusi wn. E. •lumpna CM, alupna R,
(]] elloq. R. {4} (e om. £. omn. merilo com. GM. co-
mend. RV. (f) vero] quoque C lua ipsi R. (7) theo-
thricot M, theorctai«to*X. vergiliosC, virgoliosG. (8]bij
C^. nan E. comenil. R. (8. 9) commendMiuime-
que ornetiMime CM. (9} boccolicMt C, buccolicani R.
putant £'. (10) Quid C twito opere C laudes om. R.
(ii) quid C temiit. CR, themistodi GM. (11) ergocr. GM.
(i;) esse ini. Ktul. CR, intell. eue adul. GM. (14) me M.
quotlidie GMRV. (t^ scribe £. laclis C
M6
rlclitandoque acquiritur, et, ut ait ille, nec
spectantlbus coronse, sed certantibus paran-
tur. Iterum vale.
(i) nec] non E. (2) spectanti G. set V. certanti G.
dantur R.
XXI.
(Venetiis, Calendis Martiis a. I4?8.)
Antonius Cassarius Siciliensis eloquentissimce
atque omatissimce virgini Isotce Nogarolhe Sal.
Hur. Dicit. s
jROxiMis dlebus, Isota doctissima,
cum e Grcecia rediens navigas-
sem et essem primum Venetias
advectus, cupido mihi et ea certe quam
maxima incesserat, ut non solum eos vise- lo
rem quos vetere benivolentia coniunctos
habueram, sed si quos etiam illic doctos
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. ^481 (C), Guel-
ferbytanus (G)t Monacensis (M)^ Veronensis (V).
Antonius Cassarius Siciliensis eloquentissimis ac orna-
tissimis virginibus Zinebre et Isotc p. d. s. est titulus in Q
Anthonius Cassarius Siciliensis Ysothe virgini doctissimi
ac omatissime s. p. d. in G, Antonius Cassarius Siciliensis
Isote virgini doctiss. ac proximis ornatis S. D. P. in M.
(4) Isott» V. (6) Ysotha G, Isotta V. (7) gretia Af.
reddiens V. (8) primo CM. (9) adductus V. (10] incusse-
rat M. (II) utere C, veteri G, voti M (12) set GV.
si etiam quos doctos illic V.
n8
audivissem, studio ut illos omni conveni-
rem. Sed cum desiderio huic meo aliquando
factum satis esset et quos cupieram conven-
tos habuissem, mentio nobis inter loquen-
S dum de his suborta est, qui essent hac setate
studio litterarum clarissimi. In quos cum
sermo noster saepiuscule caderet, ita tui no-
minis fama percrebuit, cum mihi ingenii
tui copiam et eruditionem etiam nonnuUi
lo praedicarent, ut miraculum psene subiret, si
aut vera forent, aut non illi potius ad gra-
tiam loquerentur. Accedebat ad hoc quod
cum huic sexui et cetati omnes faveant, invi-
deat nemo, magis adductus sum ut supra
15 fidem quce de te illi commemorarent puta-
rem ; fit namque, ut quam viris laudem per-
raram cognoscam, puellse ut eam difficilius
concedam. Sed cum tandem ex his qui ade-
rant unus ex epistolis tuis quasdam l^en-
(i) omnino M. (?) satis factum GM. ut V. (5) hiis
CG. essent om. V. (6) 1. doctissimi clarissimique G.
(8) prebuit C. (9) etiam] esse C (10) si] sed M. (11) haud
vera? non ex nos M, om. G. (12) quia V. (i|) huic
om. C. (15) illi de te G. commormrent GV. (16) ut
om, G. (16. 17) percaram G. (18) hiis CG.
M9
das mihi tradidisset — fuerant etiam cum illis
aliorum alligatae nonnullae — et uno quasi
aspectu pervolassem, sic mihi et ingenii tui
copia et orationis cum color cum dignitas
sese et ostendit et aperuit, ut res ipsa longe 5
opinionem et famam anteiret et quce vide-
rentur quam quae auditu ceperam multo
essent digniora. Erat enim oratio non fracta,
non accersita, sed integra et pura et qualis
ab eo qui non anxie loquatur spectari de- 10
beat ; tantam etiam facilitatem prae se fere-
bat, ut vix tam multa ab his qui multum
aetate progressi forent et percipi et teneri
posse crederem. Sed cum orationis genus
maxime probarem et tuo item gratularer 1$
ingenio, quod mihi aut oneris aut molestiae
conciverim, sane dici non potest. Nam
(i) tradidisse C (i. 2) fuerant et illis alliorum V. {}) re-
spectu V. pervolassent C sit M. et om. V. (4) or.
concolor c. d. G. ($) sese sic ost. V. apperuit C
(6. 7) vid. quaque aud. C (7) perceperam CM. (9) set
GV. (10. II) debebat, t. et fac. C (11. 12) ferebant ut
uxta m. CM. (12) hiis CG, multum] nichil CM, nihil G.
(i^)maximaM. (16) quid C honeris V. et G. (i7)cona-
verim C, concinerim M, contiuerim V. dici sane dici M,
dici sane V.
140
cum honorificam de te mentionem haberem,
rogant nonnulli vel omnes potius, ut aliquid
ad te mearum darem. Et dum non adeo
quod aliquid mihi adesse crederent quam si
$ litteris te meis ad scribendum commoverent
contendunt, Ciclopem, ut aiunt, ad saltan-
dum aut testudinem ad cursum vocant.
Quod cum facturum saepius denegassem,
quia impar sane ad certamen eiusmodi
lo descendissem, illorum preces vel dissimula-
bam vel promissione animi fallebam. Cum
tandem quamplusculis diebus frustra a me
si iri vident, amicum admovent, cui me om-
nia et pudorem etiam debere intelligebant.
xs Is autem, qui tantum amori nostro tribueret,
ut facile id mihi esse crederet, amicis obse-
qui dum postulat, quanto cervicem meam
onere gravaret prae multitudine amoris non
{}) cum V. (4) quidem al. V. michi C. deesse V.
(6) Cicoplem G. (7) testitudinem om. M. (8) futurum C.
(9) quarc V. huiusmodi G. (10) descendiscem V.
corum C. (ii) animum MV. (12) quasi pl. V. (ij) ad-
monent M. (14} habere G. intelligebat V. (i$)tantamM.
(16) facille V. michi C mihi id GM. (16. 17) obse-
quium post. M. (18) honere V.
vidit. Ego vero cum viderem in hoc non
solum ingenii mei a te facile doctissima,
quam ab amicissimo de meo amore pericu-
lum fieri, in difficultatem adductus sum, si id
suspicaretur, ne me tam non posse quam 5
noUe sibi obsequi putaret. Et cum hinc pu-
dor, illinc amor in suspicionem vocaretur,
utro potius consulendum esset, nesciebam.
Nam et amico denegare aliquid non licue-
rat, et ei praesertim cui (ut dixi) omnia de- 10
buissem; obsequi autem neque honestum
neque perfacile, si ego, non qui fratri tuo,
sed qui notus tibi non essem, litteris te vo-
luissem vel adire vel pulsare. Quod certe
nescio quonam pacto possit aut impudentice 1$
aut inconsiderationis non esse. Sed esto id
quatn honestissime, ei scilicet quae doctis-
sima sit litteras aliorum intempestivas non
videri. Quam tamen difficillimum hoc sit,
(i) vero] autcm V. (j) amicis GM. me GV, omm.
CM. (4) dific. aductus C. sim Af. et si id Af. (^) nc
ne me C. tantum G. possc] obsequi V. (8) utrum G,
ultro V. csse V. (lo) omnia ut dixi V. (12) perfacilem V.
(ij) set CV. natus V. (14) vel om. G. audirc CM.
(16) consideracionis GM. (18) litterarum CM, litcrarum G.
(iliarum G. intcmpestinas CM. (19) diflficile GMj facillimum V.
5
142
quaeso, animadverte. Orant, qui me ad hoc
coegerunt, ut ingenio tuo quce tantum adse-
cuta sis gratuler et animi tui prsestantiam
laudem. Ego autem cum aliquorum et eorum
s qui clari essent litteras ad te datas perlege-
rem, et eius praesertim, qui manum feruke
se dicat subduxisse et qui a poetica etiam
non abhorreat, quanto mese quam illius par-
tes inferiores sint, sane non sum nescius,
lo cum dicere illud de me non possim. Ali^
autem setatis nostrse facile princeps tantum
tibi gratulatur tantusque in tuis prosequen-
dis est laudibus, ut non modo et ingenii
et animi tui admirator et laudator accedit, sed
1$ ita mulierum omnem sexum per te honestat,
ut Musas etiam in illius honorem feminas
velit. Quod cum copiose faciat, quis mihi
post illum reliquus esse locus possit, non
(i) qui omm, CGM. (2) coegerunt om, V. (2. j)assecuta
GM, {}) praestanti ex praestantissimam M. (4) aut C.
tum G. ($.6) perlegerim GAf. (7) se] si V. (8) ad-
horreat V. me C. (9) sint sint sane C. (10) de
te C, omm, GM. possem GMy possum V. (11) tan-
tumque GM. (12) in tuis] intus C. prosequendus GV,
persequendus CM. (i^) et om. V. (14) et animi omm.
GV. (1$) mulicrem V. par te C (16) ut M. etetiam C.
(18) locus esse G.
video, nisi velim aut virtutes aut artes om-
nes ingenuas itidem in tuas laudes addu-
cere, quse eundem tecum, si habent, sortitae
sunt sexum. Sed non tantum mihi adesse
intelligo, ut aliquid prseterea dici a me pos- $
sit, quod illis et perspectum et cognitum
non putem. At si fieri, quod difficile sane
est, non posse crederem, non is essem qui
tribui hoc mihi postularem. Quare, Isota
doctissima, seculi huius ornamentum et spe- lo
cimen, si minus commode tecum actum exi-
stimaveris, quia haec ad te scripserim, cum
illis expostulatum eas potius, qui me ad hoc
reluctantem subegerunt, apud quem plus
amicitifie ratio valuit quam pudoris. Et ne m
fingi haec a me fortasse crederes, virum pri-
marium lohannem Cornarium doctissimum
tuique etiam admiratorem vadem ego tibi
{}) si tecum V. secum M. {h a) c)ue — sexum om. C.
(4}adessemihi V. (5) aliquid] antequam C, aliud G. ame
dici G. (7) Aut V. dificilc C. (7. 8) est sane V. (8) non
omm. CM. non hiis C. (9) Isota C, Ysotha G, Ysota M.
^ii) comode GM. tecum om. V. (i2)quare V. hoc GM.
(ij) ea V. potuit GM. que GV. (14) reluctamen V.
subegerim G, coegerunt? aput GM. quam CM. (m) Et
me M. (16) hoc V. fortasse hcc a mc G. (18) admira-
cionem varium G. ad vadem Min marg.: aliter vadum habct.
144
pro me sistam, cui si litterarias expostula-
tiones detuleris, nescio quid facere possis
iocundius. Si vero laudes tuas, ut illi volue-
rant, non attigi, utra de hoc in parte voles,
$ conquiescito : vel occupationibus illud meis
assignato, qui externis studiis intentus do-
mestica velut hospes pertracto, vel illorum
diligentiam admirare, qui cum haec tam-
quam primi occupassent, adeo auctoritatem,
10 addo etiam et caritatem sunt prosecuti, ut
nihil reliquiarum ceteris servaverint. Si vero,
quod pudoris mei iactura amicis obsecutus
sim, officium meum aut pietatem probaveris
— nam ingenii et litterarum, quae a me abest,
15 laudem non quaero — gratius certe nihil
fuerit. Quid enim potest esse maius quam
factum hoc meum vel a te, quae probissima
sis,probari et, qudedoctissima,etiamIaudari.
(i) si ego litteras Q sit literarius G, sit litterauas M.
(2) posset M. (4) attingi G. utraque C. (5) conque-
scito V. id meis CG. (6) que C. interitus V. (7) ve-
lud G. protracto V. (8) admirari G. hec cum G (cum add.
m. 2). (9) auctoriute CV, autem CM. (10) adeo CGM.
persequuti C, persecuti M. (11) nichil Q nisi V. reli-
quiorum M, reliquarum V. servaverunt CG{}). (la) ob-
sequtus G. (15) pietate codd. (1$) nichil C, nisi V.
Vale et tunc a te h»c probari intellexero,
cum item ut ego his qui litteras tuas expec-
tant non defueris. Ex domo Cornaria, Kal.
Martias.
(i) hoc V, hc Q om, G. (2) item] illis G, illis item M.
et Q omm, GM. (?. 4) Ex— Martias om, G. Vt (L e.
Vale?) add. M.
laoue Nogard« Opcra. I. lO
XXII.
fVeronae, die XXIX. mensis Martii a. 14)8.)
Isota Nogarola reverendissimo in Christo patn
ac domino domino luliano Cardinali S. P. D.
5 3^^JSi ELOQUENTiiC principem Cicero-
nem legimus quotiens veniret ad
dicendum magno cum metu sem-
perdicere incepisse, quiatotiensin iudicium
sibi venire videbatur non ingenii solum sed et
10 virtutis et officii, ne aut profiteri videretur
quod non posset implere (quod est impru-
Collati sunt : Codex Ambrosianus (A)y Vindobonensis
nr. h8i (Qy Riccardianus nr. 407 (F)^ Guelferbytanus (G),
Monacensis (M)y Veronensis (V).
IXtulus in F: Isota Cardinali Sancti Angeli; in G: Ysotha
revcrendo in Christo patri ac domino luliano Cardinali.
Epistola omatissima in stilo et sermone. (j) Issotta V. No-
garola om. M. (4) ac om. A. S. D. pl. A. (5.6} leg. Cic. G.
(6)quotiensom. G. (8)dicereomm.GM. inc. dicA. (8.9)sibi
in iud. ven. F, in iud. venire sibi CGM. (9) setV. (11) possitF.
(11— p. 147, i)quodcst — possetom. C- estom. F impud. G.
M7
dentiae) aut id non efficere, quod posset
(quod est perfidiae aut negligentiae) ; minime
mirum est, paterreverendissime, si ipsa verear
dirusque currat per ossa tremor, et eo magis,
cum cogitem me feminam natam esse, quae $
verba frangam potius quam proloquar, et ad
te potissimum scribam, cuius tanta est elo-
quentia, dicendi vis atque suavitas, ut me-
rito de te dicatur quod de Nestore Home-
rus ait: tuo ex ore melle dulcior fluit oratio, lo
tantaque pontificii et humani iuris scientia
polleas. Verum humanitate tua invitata ipsum
hoc scribendi munus pro muliebri mea sub-
ire statui maluique errare, labi, quam vo-
luntati tuae ac praeceptis non morem gerere, m
(i) possit F. (2) est om. F. aut] et C, ac GM.
(^ 4) vencrat duriusque F. (4) curat C. per omm. CGAf.
et eo] ut ego F. ($) me] ne F. nata V. (6) verba
om. F. frangar G. (7) tanta om. F. est tanta A.
(8) vis] me B. (9) quod ne N. F. (9. 10) ait Homerus C
(10) mele AF. fluat CGMV. oratio om. C. (11) t. et
humani pontificii ac divini iuris A, t. et humano pontificii
ct humani iuris F, t. p. atque humana uris V. (12) po-
lcas ACF. invita AC. ipsim F. (i?) mea facultate s. F.
(14) malluique FG^ aliunque A. errore F. et labi GAf.
(14. i^) volumptati V. (15) et G, atque F, om. C. non
om. F. gerere morem F. gerere om. V.
xo*
148
tum quia — non ignoro — ineptias meas haud
supercilio censorio, sed humanitate emen-
dabis, tum quia omnes aut pra^ntes aut
posteri eximiam laudem decusque mihi tri-
< buent, cum intelligent orationem meam, qua-
liscunque sit, excellenti^e i\m non displi-
cuisse. Nam cum a praeclaris hominibus pro-
bari summa semper ope et enixe studuerim,
supra votum accessit, ut tibi grata, immo,
lo ut fertur, admiranda videar. Quo quidem
in vita quid mihi vel ad laudem vel ad glo-
riam magnificentius evenire potuisset, haud
plane intelligo, cum maxima laus viris sit
placere principibus, quos nihil abiectum,
I ^ nihil vulgare, sed omnia egregia delectare
solent, et si quem ab illis prsedicari et ver-
(i) ign. has in. m. AF, haut M, aut CFV. (2) super-
alio A. sensorio C set V, om. C (|) omnis A. (4) po-
steriori F. (4. 5) tribuunt C, tribuet F. M intelliget F.
(5. 6) qualiscumque CF. (6) sit om. G. (7) preclarie F.
(8) semper summa A. (9) acessit A, accesit V. ymo FGM,
imo V. (10) videor F, om. C (11) quod V, quam F.
ad om.F. adcmm. FGM. (la) potestF, posset G. haut
FM. (ij) prolat F. viri F, iuris V. scit F. sit viris G.
(15) set V. (16) si om. F. quem] quando A(^)C, quia
quandoque F. ab aliis pr. ut suis verbis F,
149
bis suis omari contigerit, is in amplissimo
felicitatis gradu coUocatur. Existimatur enim
vos illustres et excelsos viros eo collocatos
fastigio, ut neminem nisi prseditum singulari
virtute diligatis. Quod cum ita sit, humani- s
tati tuae ingentes habeo gratias, qui me
diligas, amicitia tua dignam iudicaveris, in
qua nullum virtutis periculum apparet. Qua
ex re parumne mihi licet gloriari, cum eius
viri in familiaritatem venerim, cuius tan- lo
tae et tam multiplices virtutes existant, ut
non solum subditi, sed etiam alienigenae
certatim ament, auribus, oculis, postremo
cogitatione complectantur. Cuius quidem
rei testimonio est Basiliense concilium, m
cui tanta sapientia, modestia, humanitate,
condita gravitate prsefuisti, immo sanctis-
(i) ornare CGM, contingerit FV. hijs C. (2) foel.
gradusV. colocaturA, coUocatiorC extinuuur A, existi-
mavi F. (|) viros] dominos A, am. V. eojetA. (4)fasti-
giis G. predictumFV. (5) diligatur P. (6) ing. om, F,
quod F, (7) dignum G. (8) appareat F. (9. 10) cum in
eius viri AF. (10) ven. fam. F, (11) virtutis V. exist.
virt. A. (12) subditi om, F. set V. etiam om, F.
(i^) cert.] tantum F, oclis C (14) conpletantur C» com-
plectatur F, complectentur GM, quidam C (i $) Bassilien-
sem V. consc. C (17; prof. A. imoAV, ymmo C ymo FGM.
IJO
sime gubernasli, ul te abeuntem lacri-
mis, singultibus prosecutum sit. Superasti
hac in re profecto sanctissimum illum Cato-
nem, quem finito bello provincia abeuntem
5 non votis, ut fieri solet, sed lacrimis, insa-
tiabili amplexu milites prosequebantur, ster-
nentes vestes per ea loca, quibus ipse pe-
dibus iturus erat, manusque osculantes.
Quod genus honoris non nisi imperatoribus,
lo idque perpaucis tribuebatur. Hisuntprofecto
fructus, hsec sunt prsemia, quae incredibilis
ingenii tui magnitudo, summa litterarum
totius sacrse scripturse cognitio, elegans di-
cendi copia, divina memoria, praecipua reli-
15 gio, integerrima fides, domestica pietas, par
qusedam in omnes humanitas, regius deni-
que splendor atque munificentia pepererunt.
(i) te abirruentem F. (2) persequutum AV, persecu-
tum C, prosequutum FG. cst F. (?. 4) Cathonem FG.
Cath. illumsanct. F. (4) provintia M. abmentem F. (5} voc-
tis V, basis F. set V. ($. 6) I. ct ins. A, I. insaciabi-
liquc C. (6) proscqucbat F, pcrsequ. V. (6. 7} proster-
nentes F. (7) pro M. (8) icturus V. (9) non omm. codd.
imperatoris AG. (10) paucis CM. thbuatur F. Hij CFG.
(11) prohemia C. (12) tui ing. A. summa am. A. (n) co-
gnitoF. cUegansA. (i^^memoriajmisericordia F. (16) qui-
dam F. in omnesl nominis G. regiusque F. (17} preper. V.
Omittam hoc loco sanctitatem, humanita-
tem, dei immortalis cultum, quibus quidem
in rebus a nullis monachis, et his religiosis-
simis, superaris, ut iam cognomen habeas
non solum sapientissimi verum etiam sanc- s
tissimi viri. Duxisti enim haec omnia, opes,
voluptates, divitias, dignitates, ad quse tanto
impetu, tanta ambitione concurritur, con-
temnenda esse sanctitatique tuse rectius
visum est, quod et Curio Samniti vide- lo
batur, qui cum Samnites post victoriam
de ipsis habitam ad eum venientes et mag-
num auri pondus offerentes rapas quasdam
coquentem offendissent, illis respondit, ei
non opus esse auro qui talibus vesceretur m
cibis, sibi autem melius esse et praeclarius
(i) Ommittam A, omitto FG. (2) quibus quidam C
(^) nonnuUis F. monacis AM. hijs CG. (4) iam] eciam G.
cognomine F. (^) etiamj el AF. (6) opes omm. FV. (7) div.
et d. A. ad< ut C, om. F. (8) impetu] ambitu GM.
concurrcnt A. (8. 9) contcpnenda F, contempn. G. (9) re-
cius C. (10) curiosam niti CM, curio sancte F, curioni
(om. Samn.) G. (10. 11) vcilebatur V. (11) qucm cum F.
Saronitcs C, Samtates M, Smte (?) F. (n) rappas A.
(14) conquentem F, coquentens V. resp. illis C. eis M,
omfti.AV. (1$) non est opusauroC. vesteretur F, vesci-
rentur G, vexeretur V. (16) sbi V. esse omm, CM.
'5»
aurum habentibus dominari quam aurum
habere. Adeo enim per omnes aetatis gra-
dus vixisti, ut quotienscunque tuse praestan-
tiae memoria repetitur, veneranda quaedam
5 virtutis imago humanis mentibus offeratur.
Xenocratis inclita in virtute dignitas adeo
per ora mortalium celebrabatur, ut nuUius
animum tanta potentia, tanta crudelitate,
tanto furore natura imbutum esse existima-
10 rent, quem vel sola Xenocratis contemplatio
ad eum colendum venerandumque non per-
moveret. Nihil dicam hoc loco, quanta cura,
studio, labore, diligentia insudaveris, ut
Hussitas illos ad sanctam fidem et verum
M dei cultum revocares , ad quam profecto
rem perficiendam nisi immensse sapientiss
(i) donari V. (2) omnis G. «uUs om. F. (i) et A.
quotiescumque F. (|. 4) tue memorie prestantia G.
(4) repetit C ($) ymago CFGM. offertur G. affermtur
mentibus K (6) Xenocrates f . virtutis V. (7) celebre-
batur M. nuUum F, nuUus V. (8) creduUtate F. (9) nat.
om. F. esse om. G. (9. 10) existiment AF. (10) quam C
(ii)coUendum AC venerandumA. ad eum extoUendum
colendumque non F. (11. 12) promoveret CGM postcorr.y
promovit F. (i)) dil. nisidueris B. (14) usitas ACV»
hussonii F. (16) proficiendam C, perficiundam V. nfls-
ens« AFV.
15?
tuae summa quoque accessisset eloquentia,
haud existimo feros ac pertinaces illorum
animos te mollire potuisse. Docuisti, medius
fidius, universum terrarum orbem haud mi-
rum esse, si silvae montesque Orphei vatis s
liram saepe sequerentur suavique sua modu-
latione mitis feris natura rediit
Vicinumque lupo prsebuit agna latus,
Concordes ludunt varia cum tygride dam»,
Massiliam cervi non metuere iubam. xo
lam enim tibi cedat ipse Cicero seque
victum fateatur, quem adversarii invidioso
nomine regem appellabant, videlicet quod
(i) accessissent V. ell. A, eloquentiam F, (2) haut
M. Ac] et GM. (1) amiconjm te F. molire AF, mo-
Uri Q moUiri GMV. (4) fiUus V. orbem terrarum V. aut
Q haut PM. ($) esse] est AF. montes G. natis F.
(6) lyram V. consequerentur C €x persequ., sequeretur F.
suaviquej suam quia F. sua] mua (?) V. (7) mutis A,
irritis GM. reddidit C, reddit GM, dedit V. (8) vici-
num C. agana C» agru F. agna pr. G. (9) vario A.
varia ludunt FV, varie ludunt G. tigride APGM. damme A,
dampne Q damue F, damma ex dammse G, damnie MV.
(10) MasiUam ACM, Massillam V. servi C, ceri F. m.
terram cervi terram non m. iubam G. (ix) reddat C, celat
F, cadat V. (12) adversarit V. (i|) regere F. vid. quod]
umquam F.
^54
nulli damnarentur, nulli solverentur, nisi
quos damnatos solutosque voluisset. Quanta
enim et humani et divini iuris scientia flores I
Quam ita comparasti, ut non minus ex te
5 natam prsesentes arbitrentur, quam prisci
illi Quirites auxilio Egerise pontificii iuris
prudentiam e Numa Pompilio natam credi-
derunt. Perpaucos profecto inveniemus, in
quibus sicut in te vivendi consuetudini con-
lo sonaret ratio. Solent enim hsec excelsa di-
gnitatum culmina quosdam inflatos splen-
dore luminis adeo efferre, ut homines se obli-
tos neque quanti sint neque unde emerserint
pensantes se ex pompa ac fastu aestimari
M volunt. At tibi vero, cuius virtus et animi
(i) dampn. CFM. salvarentur F. (2) dapn. F, dampn.
A#. val. M. Quantum F. (^) cnim et divini (divi M) et
hum. CMt enim divini et hum. G. humanum F. viris
scientiam F. (4) ex te om. F. (5) natam om. A. praes.
om. F. arbitremur A. (6) querites F. egere AF, egregii
Q egregie GM. (7) Numma CFV, minima A, om. G.
pompillo F. (8) inveni eque in C. (9) viv.] mundi F.
consuetudine C, consuetudinem F. (9. 10) consuaret F.
(10) excellsa V. (12) lum.] litteris G. offerre F.
(i^) sunt G. unde se extruserint F. (14) sed ex F. et
FGM. exstimari CGf existimari F, extimari M. (15) Ut
C, Ac F. vere G.
magnitudo perspecta est omnibus, quem
studia bonarum artium humana omnia parvi
pendere docuere, longe secus evenit. Nulla
elatio, nullus fastus, nulla verba elatiora
deprehenduntur ; non faciles aditus, non hu- $
mana allocutio desideratur, cum nullus tam
humilis existat, cui ad te aditus non pateat,
te sine interprete alloquatur. Te igitur,
sanctissimus pontifex, minime videtur igno-
rasse, qui non parum felicitatis et ornamen- lo
torum se comparasse iudicat, quod secum
celeberrimum et reverendissimum patrem
dominum lulianum Cardinalem coniunxisse
licuit. Quamobrem immortalem tibi gloriam
comparasti, qua et vivis, et fruaris, et post m
mortem vivas. Sed redeo ad laudes quas
mihi tribuis, quse mihi magnam attulerunt
amoenitatem, cum in eis virtutum mearum.
(i) perfecta est ab omn. GM. que C. (^) pandere F.
s. in te ev. F. McUe F, mulla V. (^) facile F. (6) ailo-
quutio Aj alocucio V. (7) additus F. pateant A.
(9) sanctissimc F. (10) quod C. felicitatem F. (ii)quodj
nisi G, quidcm {}) V. (12) ac C. (u) lurianum V.
(14) gratiam A. (i^) quo F et omm. CGM. vivas F.
et om. A. (16) reddeo F. (17) attribuis F. (18) auctorita-
tem G. tum in C.
156
si quae sunt, prsemium esse cognoscam. Hoc
enim summa tua probitas facit, qui qualem
me esse velles, talem me prsdicas, tuaque
verborum magnificentia adeo buccinas, ut
$ me deam ex larva et aram ex cloaca facias.
Qua de re dominationi tuse me totam de-
voveo, trado atque condono humanitatem-
que tuam exoro, ut mihi ignoscas, si tibi
dignas non ago gratias, neque voluntati sed
10 ingenioli mei parvitati ascribas, oro. Reli-
quum est, ut Nogarolae familis gratuler
magnificentisque tuse ingentes habeamus
gratias, cum erga nos tanta familiaritate et
caritate usus sis. Et ita hominis perliberaiis
xs facis officium, ut nemo sit cui plus quam tibi
debeamus. Teque humiliter oramus, ut dilec-
(i) si om, F. prohemiiim AF, premum A#. (i) tua
summa PGM. quie C (2. ^) qualem me] quidem me F,
me talem G. (i) velis AF, veles V. (4) budnas AC.
(5) me dicam ex lama V. aram] parvam C ex aram, lar-
vam Ff iram G. cloacha CV, cloacas F. (6) de] ex V.
domin. om, M. totum M. (7) tradoque atque F. dono F,
condeno V. (8) oro V. gnoscas C si om. F. (9) agas F.
set V. (10) asscr. M, adscr. V. (11) est me garole F.
nagar. G. gratulor F. (12) habemus CF. (14) ita om. F.
(1$) fateor off. F. cui] tui F» om. V. (16) h. roga-
mus C
1)7
tionem, amorem, caritatem erga nos suscep-
tam non solum conservare, sed et augere
velis, imprimisque ut Leonardi fratris curam
paterno suscipias aifectu, quem omnes bene
factum iudicant cultui divino dedicandum 5
esse. Quod si facies, non solum immortali-
ter nos tibi devincies, sed natos natorum et
qui nascentur ab illis. Sed cum longius me
trahi sentiam, ipsam me revocabo, ne aures
tuas fastidio afficiam neque mihi dicatur 10
quod cuidam loquaci Zeno philosophus ait:
Si te meis audires auribus, profecto taceres.
Vale meque filiam sapientiae tuae et cari-
tatis existima. Me tibi commendo. Ex Ve-
rona, IV. Kalendas Aprilis. 14)8. M
(i) am. et car. A. vos V. (2]set V. etam. C (9) vel
in pr. F, Leonhardi M, (4) quod C. (4. 5) qu. omnes
bene f. om, F. (5] ut dicant F. dedicandus F, (6—8)
Quod — illis om, F. (7} tibi nos G. devinces CGM, set V.
(8) me long. C (8. 9) trahi me M. (10) affidas V. dicant C
(11) cuiquam GM, Tono M. philippus F, (12) te me
meis C audieris F, auris V. sileres V. (i|) Vale
igitur et me fil. F. (14) Me t. comm. om, F. comenda A.
(i^) IV. Kal.~i4^8 amm.GM. Cal. A. Apriles V. 1419 A.
XXIII.
(Venetiis, VIII. die mensis lunii a. I4?8^)
Nicolaus Venerius Zeneverce et Isotce NogaroUs
S. P. D.
UAMQUAM inter nos nulla antea
vel amicitia vel litterarum mutua
missio fuerit, tamen virtus quae
ad eos amandos quos nunquam vidimus
plerumque impellere solet, facit ut has ad
lo vos virtute ac eloquentia vestra indi-
gnas dare minime dubitem. Nam cum et
multorum vocibus et clarissima fama vir-
CoUati sunt : Codex Vindobonensis nr. 1481 (C)^ Guel-
ferbytanus (GJ^ Monacensis (M)y Veronensis (V).
(j) Zenebrc C, Genevere Af, Zinevre V. Ysolhe G,
Isottas V. nagar. G. (4) D. om. C. (5) ineternosM. nos
missio nulla V. nulla om. G. antea om. V. (6. 7) liter.
antea mutua fuerit, t. V. (7) viros C ques V. (8) ad
eos] nos adeo G. antequam V. (n. to) ad vos om. V.
(lo) ac] atque C, et V. (11) ct cum G. (12) famc G.
tus atque humanitas vestra prsedicetur, tum
maxime dominus Tobias Burgus et vestri
amantissimus et mihi amicissimus harum
rerum clarissimus testis extitit. Is cum die-
bus elapsis apud nos moraretur atque cla- 5
rissimarum feminarum gloriam quam dicendi
studio consecutse sunt memoria volveremus,
ad vos tamquam ad singulare illarum decus
atque ornamentum devenit. Ex quo quanta
vestra sit virtus, humanitas, integritas, elo- 10
quentia, facillime cognovi ; multa enim de
prudentia, honestate, modestia summa cum
laude narravit. Quibus verbis accensus
scribendi desiderio minime resistere potui.
Quare si quid inculte inornateque dictum m
inerit, virtuti vestrse potius quam mihi assi-
gnabitis. Satius profecto non adeo compo-
site dicendum existimavi, quam quantum in
me vobis dignas laudes attribuere. Quis
(i) atquej ac M. (2) thobias CG. nostri V. {)) ama-
tissimus V. (4) existit. Hiis G. (s) aput GAf. vos V.
(7) cumsecute V. sunt om. V. (8) ad post tamqu. om. G.
(10) siniC anU corr. integr. et cl. C. (11) facilime CM.
(14) m. desistere CV. (15) inomatumque M. (16) virtutc
pocius vestre M. vestrae] inest C. (18) quam] quod C,
quoniam (?) M. (19) dignitas V. 1. non attr. G. atrib. V.
i6o
enim tam humanitate vacuus, tam insol^ns,
tam rerum omnium ignarus nomen famam-
que vestram summis laudibus ad sidera non
tollet, prsssertim cum omnes, quae clarissi-
5 mae merito memorantur, studio vestro ante-
cellatis? Nam Erithea Sibilla, Delphica, Cu-
mana, Albunea, quae vaticinandi gratia for-
tuna vel divinitus donatae fuerunt, gloriam
non labore suo conquisiverunt. Quis enim
loignorat praedicendi munus a deo potius
quam industria nostra hominibus esse con-
cessum? Magna haec quidem, sed multo
mea sententia maiora atque prsestantiora
sunt, quae vigilia, opera, industria nostra
15 acquiruntur. Quare sileant ipsae, neque cum
ab aliis gloriam vendicarint, his se conferre
audeant, quae suo studio, diligentia, opera
summum decus adeptae fuere. Vobis qui-
dem, quae Comeliam illam Gracchorum
(2. I) famAnque V, (|) sumis V. sydera CG. (6) eri-
threa M anU corr, delfica V. (7) albumea GM. (9) suo
sibi conqu. M. conquisienint C (12} set V. (14) qum]
quam V. (16) hijs CG. (17) qum] quam V. (18) sumum V.
(x8. 19) quidam C (19) gracomm G, grachorum M,
graccorum V.
i6i
matrem, cuius eruditissimum sermonem epi-
stolse posteris testatse sunt, Laelii filiam pater-
nam elegantiam redolentem, Saphon liricam,
qusB versu mirifice ftoruit, — vobis inquam,
quae has imitatse estis quin etiam superaturae s
laus et summus honor debetur. His profecto
diebus duas epistolas eloquentia mirabili
ornfitas atque politas ad M. lacobum Fo-
scarum prae manibus habui, tanta dicendi
suavitate, verborum gravitate, ubertate, co- lo
pia, elegantia crebrisque sententiis refertas,
ut mihi facillime persuaserim, tanta admira-
tione ad posteros non aetatis nostrae solum,
verum etiam longioris perventuras, quo nos
beatissimos iudicaverint, quod his tempori- m
bus incidimus, ut copia nobis concessa sit
tantarum rerum gloriam vidisse. Felices,
quae tales partes sortitae estis I Quare laetetur
(ij matrem] memini G. (?) clleg. V. rccolentcm G.
Samphon C. lyricam M. (4) unquam C. (5} immu-
tare (?) G, immutale Af. potestis G. etiam] iam V.
(6) aiquc sumus V. honos G V. Hijs CG, Nis V. (8) pol-
litas V. (9) habui] hunc V. (12) facilimc CG. (12. ij) tante
admiratioM. (14) quo ad nos C. (1$) iudicarint Q iudi-
caverunt V. quim V. hijs CG. (16) indicimusC (i7)glo-
ria M. vixisse V ante corr. laectetur V.
laotc NogaroUe Opera. I 11
|62
feminarum genus atque summis exultet gau-
diis, extitisse eas qu» nomen famamque
suam e tenebris eduxerint, atque vobis, si
priscorum more uti liceret, solemnis statuas
s consecrent, natalia vestra celebrent, quod
Egiptios ad sempiternam gloriam Isidi aiunt
contulisse. Gaudeat Verona, quoniam dura-
bit suum per secula nomen, gestiat ipsa
Italia sibi quod nuUi evenit contigisse. Ve-
lorum ne modum epistolae excedere videar,
summis, ut Grseci dicunt, digitis haec teti-
gisse sufficiat, quae non adulandi gratia me
scripsisse existimetis velim, verum cum ut rei
veritati inservirem, tum ut pro virili parte
M vos ad haec studia complectenda atque reti-
nenda incitarem atque inflammarem. Nihil
profecto meiius, nihil utilius, nihil laudabi-
lius a summo omnium patre humano generi
tributum censeo. Itaque vos oro atque ob-
(2} qu«e] quia V. (|) eduxerunt CV, eduxerit G.
nobis Ml (4) uti omm. GM. solennis C, solemnes G,
solempnis M. (6) ysidi GM. (7) contigisse V. (8) gesciat M.
(9) ytalia M. (12) suficiat V. (i^) existimes C ut ego
addidi. re M. (14) ut om. C. (i^) nos M. contem-
planda CGM. (16) inflamarem V. (17) nihil utilius omm^
CM. nihilj vel G. (18) hum. genitori CGM.
i6?
testor, ut omnem operam, studium diligen-
tiamque huic praestare atque dicendi studia
omni cura prosequi velitis. Quod si, ut spero,
facietis,
Lucida dum current animosi sidera mundi, ^
Occeanus clausum dum fluctibus ambiet orbem
Lunaque dimissos dum plena recoUiget ignes,
Dum matutinos prsdicet Lucifer ortus
Altaque ceruleum dum Nerea nesciet Arctos,
Semper in sternum servabunt secula vestrum lo
Dulce nomen.
Valete. Ex Venetiis VL Idus lunii.
(i) studiaque M. (4) faciet C. (^) curent V. ani-
mosa C, annosi V. sydera C. (6) ambiget M. (7) recol-
iigit G, recoliget V. (9) atraque V. artos G, artus V.
(12) Valete om. G. Ex—lunii omm. GM.
!!•
XXIIIa
(Veronae, paulo post VIII. diem mensis lunii a. 14)8.)
Isota Nogarola patricio adolescenti Nicolao
Venerio S. P. D.
*UPER allatae litterae tuse vehe-
menter me delectarunt , ferunt
enim prse se et naturam prsestan-
tissimam, quod est ingenii, et disciplinam
vigilantem atque solertem, quod est studii
10 et diiigentise. Itaque mihi quidem contigit
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. 1481 (C)^ Ric^
cardianus nr. 779 (F)^ Gueiferbytanus (G)f Monacensis (M),
Parisinus nr. xSxjo (P), Veronensis (V) et editio a.
1846 (E).
TUului in P at: Isotta Nogarola patricio adolescenti
Nicholao Vcnerio salutem ; in G : Responsiva ad prae-
scriptam Ysotha Nogarola. patritio adolescenti N. Venerio
S. p. d. {}) isotta EFP. P. D. omm. E et cod. BasU.
(6) fuerunt C, inferunt G, inferrunt Af. (7} se etiam GM.
(8) quod est] quidem C. (9) solortem F. (10) dillig. C.
iU P. contingit C£P.
i65
setatem istani tuam et sensum earum lit-
terarum consideranti, ut admirabilis qu8e-
dam ac plane supra annos hsec tua maturi-
tas videretur, nec vereor, si modo tibi ipsi
non defueris, prsecellentissimum te virum 5
esse evasurum. Quamobrem invigila, quseso,
ac per singulos dies adde insuper aliquid et
accumula, considerans permagna in his studiis
prsemia tibi esse proposita ad constitutionem
vitaeacnominiscelebritatem etgloriam. Hsec 10
non sunt bona huiusmodi, qu8e fur capere pos-
sit, proscriptio tollere, quae et accedere pos-
sint et recedere, ut instar undarum et (luctu-
um a succedentibus sibi dominis occupen-
tur; hsec bona hostis invadere non potest. m
Demetrius cum Stilbonis philosophi urbem
(i) sensus CGM. (i. a) earum tuarum litt. P. (2) con-
scideranti P. amirabilis V. (j) plane omm. EV, (4) videa-
tur EVf ire GM. ($) prflsexellent. E^ praeexcellent. P.
(^.6) esse virum GM. (6) evansurum F. invigilla Q invi-
gilia M. (8) actu mala G. consyd. C, conscid. P.
hijs CPO. (9) preposita CF^ prepositam GM. (10) ac]
et E. ct] ac V. Nec V. (11) sunt omm. CGMV. (12) et
pr. GM. praescr. EFGMV. accidereAf. (ij) ut] ad G.
et fl.] fluentium EV, et fluminum fluctumque F, om. P.
(14) a] ac G, ao M. suced. V. (1$) non] omnino V. (16) stil-
lonis phyl. M.
i66
solo sequasset, eum interrogavit, an suarum
rerum quidquam amisisset. CuiStilbo: Nihil
equidem, bellum enim nulla ex virtute spo-
lia ducit. Quid enim est aliud in quo vere
s gloriari possimus, nisi in his quae obis vir-
tutum studiis comparemus ? Nostra etenim
ista sunt nostro opere, nostra cura et vigiliis
parta, qu8e nec vivo nec mortuo auferri
possunt Hasc virtus in se veram et solidam
locontinet dignitatem, hsec te quocumque
ieris prosequitur et fortunas donis et omni-
bus vulgi favoribus anteponitur. Dicitur
extra omnem fortunam esse animum sapien-
tis, dictum est quoque ab eruditissimis ne-
15 minem liberum esse nisi sapientem. Quanta
namque ob hanc rationem maiorum nostro-
rum discendi fuerit aviditas, historise testen-
tur. Euclidis philosophi tanta sciendi cupi-
(x) an) iam GAf. (2) quicquam FM, quitquam quit-
quam P. admis. Af. nil Af. (5) possumus GM^ posse-
mus V. hijs CFG. (6) comparamus EP. enim Q etnim E,
(8) neque CFP. neque FP. aufTerri C. (11) proseque-
tur CV. et et fort. P. (ii) anteponetur C. (i^) ani-
mum] divinum (?) F, om. G. (14) quoque est EV.
(iS) nisi] nec G. (16) namque om. V. (17) fuerat F.
hyst. CF. (17. 18) testantur P, om. G. (18) discendi V.
167
ditas erat/ ut cum cavissent Athenienses
decreto, ut qui Megaris civis esset, si Athe-
nas pedem referre prehensus esset, ea res
ei capitalis esset, is nihilo facto periculo
Athenas noctu peragrabat et antequam ad- ^
vesperasceret tunica longa muliebri indutus
et pallio versicolore amictus et caput vela-
tus e domo sua Megaris ad Socratem com-
meabat, ut vel noctis tempore consiliorum
sermonumque Socratis fierit particeps, rur- w
susque sub luce milia passus amplius viginti
eadem illa veste tectus redibat Democritus
magna sciendi cupiditate deductus reser-
vata sibi in necessarios usus modica parte
patrimonii residuum patrias su8e dono de- m
dit, existimans hanc pecuniarum molem
discere cupientibus onerosam sarcinam futu-
ram. Hanc vero virtutem si tu, quemad-
{2) decreto om, P. (f) refferre F. compreh. F. pr.
esset] ausus fuisset F, preh. fuisset P. (4) fato V. (5) ptp
grabat M. (5. 6) advesperasset GP. (6) longua P. induc
tus CPV. (7) et pallio— velatus omm. CMV. palio FP.
capudP. (8)exGM. (8. 9) comeabat C. (9) conscil. CV.
(10. II) rursus G. (11) millia EP. passuum E. (12) ille V,
omm. EP. Demetricus C (14) necessariis C (15) resi-
duam M. (16) peccuniam M. moUem FPV. (17) volen-
tibus EFP. (18) vero] animo GM, si omm.GM,
i68
moduni spero, nanciscere, qusenam divitiae
cum horum studionim prsemiis comparand»
erunt? At enim vide, quanta in his studiis
insit dignitas, ut nemo princeps, nemo rex
5 sibi turpe duxerit hac scientla et eloquentia
insigniri. Theodosius princeps die quidem
aut exercebatur in armis aut de subditorum
negotiis ius dicendo decernebat, nocte vero
libris ad lucernam incumbebat. Augustus
lo vero in Mutinensi bello semper legere aut
scribere consueverat. O voluptatem iocun-
ditatemque istorum studiorum, qu8e tanta
est, ut difficile sit mentes inde dlvellere!
Verum ne nimis dicendi habenas relaxem
M et ne anser obstrepat inter olores, finem
dicendi faciam, si prius, quod per te facis,
ad hsec humanitatis studia et bonarum artium
praecepta exhortata fuero. Quod autem me
• (i) quaenam] nam G. (2) prohemiis GM. (^) quanta]
quae G. hijs CFG. (4) nemo] virum Af, om. G. (5) sibi
om. C. etl ac hf. (6) Theodorius C. (7) de omm. GM. (8) di-
sern.Q discern.FGP. (9) Ubros G. incomb.F. (9— 11) Aug. —
consuev. om. G. (10) semper] aut K (11) consueverat ob
vol. E. (11. 12) iuc. E. (12) istoriam F, sanctorum GM.
(i f ) difficille C. mentem E demovere G. (14) ne minus C.
(15) anxer C. (16—18) faciam. Si prius . . . praecepta te sum
hortata, parcas queso : quod autem £. (18) exhortata C.
169
tantopere laudas meumque attollis ad sidera
nomen, hoc tua summa probitas facit tibi-
que gratias pro ingenioli mei parvitate et
ago et habeo. Vale. Plurimam salutem An-
drese fratri tuo agnatoque meo nunties velim.
Iterum vale.
(i) ineum quod M. ad sydera attollas G, ad sid. tol-
leres Af. attolas Q attollas F ct cod. BasiL, extollas V.
syd. C. (2) hec F. (2. j) tibi quoquc gr. C. (j) per Af.
mei om. G. (4—6) Plur.— vale om. G. (5) agn. meo
om. C. nuncies EMV. (6) iterumque V.
XXIV.
(Veronaj? a. I4?8>)
Isota Nogarola splendissimo equiti Domino
Feltrino Boiardo S. P. D.
|UM a Lavagnolo meo nuper ex
Mutina redeunti multa super ur-
bem rogitarem, ad te tamquam
ad singulare illius decus atque ornamen-
tum devenit. Etsi tua ad nos in dies
10 clarissima fama una omnium voce volitabat,
tum quanta tua fuerit virtus, humanitas,
eloquentia, ex eo coram facillime cognovi.
Multa enim in laudem virtutum tuarum
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. h^i fQ» Guel-
ferbytanus (G)j Monacensis (M)^ Veronensis (V).
(i) Ysotha G, Isotta V. Nagaroia G. spendidissimo
equestri C. (4) Veltrino G. Boyardo M, Baiardo V.
S. P. D. om. G, D. om. C. (6. 7) urbe V. (7) ad om. C.
(8; atquej et CM. (9) in diesad nos GM. (11) tunc(f} V,
tamcn CM. {12 j facilime CGM.
I7i
slc enarravit, ut quse optantur, quae in vita
expetuntur, ea omnla assecutum te esse
testentur. Quae cum ab eo audissem, ita
singulari et ingenii et studiorum et morum
tuorum amore flagravi, ut huic meo scribendi s
desiderio minime obstare potuerim, licet ar-
dorem hunc meum pudore nugarum mearum
compressissem. Verum hortatu et impulsu
eius hoc onus renuere non sum ausa, quare
hoc tecum pacisci constitui, ne litteras meas w
ipse deludas tamquam puellas subrusticas
nuUo ornatu, nulla venustate comptas, immo
potius eas tua comitate, urbanitate ac solita
humanitate suscipias et amplexare, Arta-
xersem regem Persarum imitatus, qui non m
minus putabat regium et humanum esse
parva benigne ac prompte accipere, quam
(i) sit M. enarrando GM. opt. ut quee in victa C.
(2) expectuntur C. te omm. CM. (?) testctur GM. ab
eo) adeo GM. ($) more fl. G. hinc C. (6) distare V.
(7) nug. mea C. (8) compresissem CM. (9) retinere C.
sim CV. (10) pacisi G. (11) puelas C. (12) ymmo C,
ymo GM, imo V. (i?) potitus M. comunitatc C. ct GM.
(14) amplexari G. (14. 1$) artaxerssem G, artaxerxem M,
arthaxerssem V. (1$) Persarum om. V. imittandum C,
imitantem GM^ imitantem suprascr. imitans V. quo G.
(17) benigno C prompta G.
172
magna dare. Natus quoque es ex ea venu-
stissima progenie per tot ducta viros anti-
quae ab origine gentis, quae cum multis eque-
stris ordinis tam domi quam militise summae
s auctoritatis clarissimis viris floruerit , eos
omnes cum amplissimis virtutibus, opibus et
magnificentia, tum plurimum humanitate exu-
peras, officiosus in amicos, comis familia-
ribus, humanus erga omnes. Adde magnitu-
10 dinem ingenii, summam litterarum cognitio-
nem, elegantem dicendi copiam, divinam
memoriam, multarum rerum usum, summam
constantiam, modestiam, integritatem, qui-
bus sane virtutibus factum est, ut illustrissi-
x$ mis principibus carus et admirandus existas,
et inprimis illustrissimo Marchioni Estensi,
qui te non minus carum inter ceteros prae-
stantissimos amat et colit quam Caesar
(i) Natus est (es M) quoque ex CM. (2. }} antiqua
CM. (j. 4) equestriCGAf. (4) ordine C anU corr. GMV.
(5) vir. dar. C. cas GM. (6) omnes om. V. darissimis
GM. (7. 8) exsuperas C. (8) bencficiosus V. comes GM.
(9} humanas C. (11) divina C, divinum GM. (12) memo-
riam omm. GM, summam] famam V. (14) est om. C.
(17} quod te C. earum supnucr. canim V.
'7?
Antonium, cui ex Hispania redeunti omnes
primores civitatis quam longe obviam pro-
cessere, horum autem Csesar prseter cete-
ros summo in honore recepit Antonium.
Eloquentias vero, qua plurimum polles, inter s
tot occupationes tuas per varios casus, per
tot discrimina rerum tantum operas adhi-
buisti, ut non immerito studio ac diiigentia
tua ad perfectissimum iilud dicendi genus
perveneris. Inteiiexisti enim, quanta sit ora- lo
tionis vis, qua ne maximis quidem in bellis
aequo animo carere quisquam potest. Ferunt
Pompeium cum in eo proeiio, quod Du-
rachii commissum est, ad pugnam cohor-
tando miiites nihii profecerit, orationem m
habuisse de iibertate, de virtute, de contem-
nenda morte, de gioria, et prout tempus pa-
tiebatur disserens ita animos miiitum accen-
(i) Anthonium GV. hyspania C (2) primarii G.
longius V. (^) inter c. V. (4) Anthonium G. (5) que plur. C.
(7) opere tantum GAf. (7. 8) adhybuisti C. (8) in me-
rito Af. eiegantia V. (10) intelexisti C (11) maximas C
(la) quisque V. posset C. (14) pungnam M. (i^) nichil
C, nii V. profecerunt C (16) de ante cont. om. G.
(16. 17) contenenda C, contempnenda M. (17) tempus]
ipsas M. (iR) animus GM» acensus est Q accensus
cst GM.
'74
dit, ut sumnio cum clamore decertandique
desiderio pugnam deposcerent omnesque
Caesaris cohortes eo die in fugam verteren-
tur. Recte quoque facis, clarissime vir, ut
$ ab eodem accepi, qui historicos omnes tanto
studio et ardore animi insectaris. Maiores
nostri historiam vitae magistram appeliarunt,
dirigit enim prudentiam et consilium praster-
itorum notitia exitusque similium coepto-
lo rum nos pro re nata aut hortantur aut deter-
rent. Est enim in ea quoddam dicendi genus
prsecellens, omni nitore ornatum, opulentia
verborum, omnis dicendi vis, exemplorum
copia, qu8e orationem illustrant et admirabi-
M lem reddunt. Quid plura? Omnes qui di-
cendo claruerunt, vivacitatem et sanguinem
sumunt ab historia. Quo factum est, ut illa
maxime necessaria inter se connexa ac con-
iugata consecutus sis, peritiam videlicet lit-
(i) certand. G. (2) pungnam Af. (?)diemG. fugumC
(5) historias G. (6) consect. V. (7) hyst. C. mag. mem
app. C. (8) dirrigit V. conscilium C. (9) notitiam codd.
(10) n. haud hort. (aut in marg,) V. (xi) quodam CV.
(la) precelens V. ornataG. (15) OmnesqueC. (i7)sum-
munt ab hyst. C (18) neccess. C. et CM. (19) sci-
licet G.
T75
terarum et rerum scientiam, qu8e potissime
duo unumquemque qui eas adeptus est ad
celebritatem nominis gloriamque provehere
solitae sunt. Sed quid ego, quae hasc apud
te virum doctissimum memoro, qui his vir- 5
tutibus immortalem tibi gloriam comparasti,
qua vivis et fruaris? Finem igitur mihi
facio, hac tamen lege, ut huic meae temeri-
tati ignoscas, si tam ausa fuerim ad te has
ineptias dare, in quibus si quid incorrectum 10
casu seu linguae fluctuatione scriptum inve-
neris, pro tua prudentia emendes oro. Hoc
enim coacta egi cum tuis clarissimis virtuti-
bus, meo in te amore ac reverentia, tum quia
non parum me felicitatis ac ornamentorum m
comparasse iudicavero, si tuam in amicitiam
venerim, quoniam (ut non ignoras) maxima
laus viris est placere principibus. Vale et si
(x) potissimum Af. (4) ego] lego CGM. haec omm,
GM. aput GM. (s) hijs CG. (6) inmort. M. (7) vivis]
unus CGM. frueris V. (10) ineptas V. si quidem C
incorreptum codd.. (ix) seu] aut V. fluctuacitate V.
(i j) enim] igitur V. (14) quia] quare V. (1$) non] modo C.
mee C et orn. CM. (16) in omm. GM. (18) est
yiris V. vcris C
tuas ad me dabis, ut te facturum existimo,
eas semper mutuae nostras benivolentise
testes habebo. Iterum vale.
(i) ut ad te V. (2) vestraB C, om, M.
XXV.
(Venetiis, die IX. mensis Decembris a. 14^8.)
Nicolaus Barbus Isotce Nogarolce S. P. D.
UM tanta quotidie, tam praeclara
tamque magnifica de tuo prae- s
stantissimo ingenio a pluribus
setatis nostrae eruditissimis viris audirem
et ea re aliquid ad te scribere incredi-
bili quodam desiderio arderem, id ante
hunc diem capessere diu multumque sane lo
dubitavi. Nam non modo nostrorum tempo-
Coilati sunt : Codex Vindobonensis nr. m^i (C), Guel-
ferbytanus (G)j Monacensis (M), Veronensis (V) et editio
a. 1846 (E).
(j) Barbarus GM. Isottae EV, Ysothe G. Nog. S. P.
D. omm. GAf. Salutem plur. d. Q Sal. Plu. Dicit V.
(4) Cun C quottidie GMV. tamque G. (8) ad te ali-
quid G. (9) quoddam C (10) capescere CGMV.
laoue NogaroUe Opcra. I. 12
178
rum huiusce civitatis subrustici quasi quidam
vivendi mores me ab hac re non mediocriter
deterrebant, venim etiam mirum in modum
pertimescebam, ne tibi ludibrio essem, quod
s meis insulsis ac inconditis litteris tuam opti-
mam et admirabilem facundiam temptare quo-
dammodo auderem. Quo namque iure spe-
rarem in hoc arrogantias aut temeritatis cri-
men eifugere, quod ego, qui nullam in
10 dicendo copiam ac facultatem sum conse-
cutus, vellem tibi, quae non solum inter igno-
bile vulgus, sed et inter doctissimos ac prse-
clarissimos viros non minimam eloquentiae
laudem adepta es, meis litteris hanc meam
M inscitiam ostentarer His autem proximis
diebus elapsis cum perlegissem quasdam
tuas quae ad manus meas pervenerant ele-
gantissimas epistolas ac vehementer in iis
(i) quasi] suo E, quidem EGV. (2) more E, re omm.
GM, (}) deterebant C etiam] et E, (5) meis] in eis M.
ins. ac (et anie corr.) minus inc. G. (6) mirabilem GM.
tentare EV. (7. 8) superarem CM, possem G. (8) in
om.G. (9}quod]cum E. (9. 10) indicendi C (10) ac] autG.
sim G, om. V. cunsecutus V. (xi) velem C (12) set
GV. et] etiam C, omm. GM. (12. ij) prsBstantiss. EV.
(x$) inscientiam onerare E Hiis G. (x8) hijs Q his GM.
179
admirarer ingenium tuum summamque di-
cendi facultatem, decrevi omnino huic tuas
ad summam gloriam magis ac magis in dies
florescenti facundiae meis litteris aliquan-
tulum congratulari, et praesertim tibi, quam $
hercle mirum est in hac nostra aetate, in qua
nobilissimarum artium studia miserabilem
sunt passa iacturam, tantam in dicendo po-
tuisse consequi facultatem. Etenim si maiores
nostri infinita atque innumerabili magistro- lo
rum turba, magna discentium multitudine,
cum amplissima eloquentiae praemia essent
proposita et ingeniaeorum hominum multum
nostris hominibus praestarent, paucos testen-
tur singulis aetatibus extitisse in dicendo ex- M
cellentes viros, quanto mirabilius debet videri,
cum nulla ceterarum artium studia his minus
vigeant ac plures causae quae maiores no-
(2) omnifflodo EV. (s) gratulari £1 (6) hercule M.
(8) passa sunt G. possa EV. tantamque V. (8.9) po-
tuisse in dicendo C. (9) exequi CV, assequi E. (10) in
infinita GM. incofflparabili E. (xi) discementiuffl G.
(12) eloquentia GM. esset C. (i|) preposita C. hom.
eonim Q horum hom. GM. multumque V. (14) paucas
EV. (1$) exstitisse C (17) nulla om. C. cflBteranim £1
hiis G. (18) caussM &
i8o
stros poterant ad ea incitare atque tmpellere,
nobis deficiant, si nunc inveneris virum ne-
dum feminam eruditam atque etiam, medius
fidius, si itt his seculis in quibus erudi-
s torum hominum copia et multitudo minus
admirationis eiBciebat, multae clarissimae
mulieres extiterunt, qus litteris et eloquentia
valde pollerent Inter quas et Cornelis, Sci-
pionis filiae, et Saphos poetissse et Aspasis,
loquae per Socratis tempora fioruit, aliarum
plurimarum scripta et nonnuUarum quoque
forenses orationes admodum comprobaban-
tur, magis tua ab eruditissimis viris (si qua
erunt) in posterum celebrabuntur. Qua ex
M re me vehementer latet, an te censeam cum
his quas nominavi, an cum diis etiam confe-
rendam. In praesentiarum enim videmus nos
devenisse in tantam disciplinae veteris per-
turbationem, ut non eam mulierem, immo
(i) ad ea] adeo CGM, (|) foem. £1 atque] adeo G.
eUam] et E, (4) etsi V. hiis G. in omm. EV, (4. s) eni-
ditissimonim EV, (6) afferebat E, (7) extiperunt V.
(9) Sapphos EV, poete G, poetis M. Apasie Cht, Aspa-
sia £1 (12) adm. omm, EV, comprobantur C (i)) et si
CM, (14) impost. CM, (i^) an te sendam censeam G.
(16) hiis G. anj ac C etiam omm, EV. (16. 17) confer-
rendam C (17) impres. C (19) ymmo C, ymo GM.
i8i
potlus virum beatum opinemur, qui in his
tempestatibus, in quibus homines aetatem
suam in luxu, in amoribus, in reliquis vo-
luptatibus consumentes vitam non agunt,
sed silentio transeunt veluti pecora, omni 5
cum cura, industria ac diligentia proposuerit
sibi in studiis litterarum evigilandum, et prse-
cipue in illis, quibus in eo quo uno a ceteris
brutis differat ipsis etiam antecellat. Legi-
mus in veteribus rerum gestarum scriptori- 10
bus Saphos quamplures delegisse in suam
societatem puellas eruditas quas his studiis
educabat. Nonne nunc, si ipsius spiritus
posset excitari a mortuis, te non vulgari be-
nivolentia foveret teque ad hanc rem natura m
Ipsa instructam adeo ardentem considerans
duceret non in postremis sed in primoribus
esse habendam ? Quis est tam hebes aut tam
(i) in om. £1 ()} lussuriis JS; litxuriis V. ($) set V.
scilentio C (6) prepos. V. (9) etiam] et EV, (11) Sap-
phosFV. pluresE. (11. 12) insua societate EV. (i2)quas
in his CM. hiis G. (ij) Non G. si ipsa EV, suppinus
C spiritus] Sapphos E. (14. 15) beniv. omm. CGM.
(15) te quem ad £1 (16) instructa Q instructiain M. (17)
diceret GM set GV. prioribus C (18) habenda C
est omm. EV. ebes G.
l82
tardus ingeniOf qui ex hoc non coniciat no-
bilitatem ac magnitudinem animi tui, quod
omnem vigilantiam tuam ei facultati dedica-
riS| qua videmus cunctos qui in illa excellue-
5 rint perpetuam sibi peperisse laudem ? Nam
explanatum habemus, quanto in honore
apud maiores nostros haec studia fuerint
quamque diiBcillime hoc ipsum bene dicere
non in mulieribus, sed in viris etiam inveniri
lo semper sit solitum. Comprehendimus nam-
que, cum ceterarum artium studia teneant
certum quid ac diilfinitum atque in his vel ma-
xime comprobetur, quod longe sit ab impe-
ritorum opinione sensuque disiunctum, omnia
M esse in dicendo fere media et ad vulgarem
popularemque sensum accommodata nullam-
que habere regionem propriam, cuius ter-
(i) coniidAt CB, (|) facultts M. (4. $) exceUuenint Qht,
(6) exploratuin } (7) aput GM. (7. 8) fuerint cuni dilT. h.
iptttoi fere dicendi munus non in E, (8) quamquam CM,
difBcile M. non bene d. in C (9) set V. sed et in v. in
V. B, (10) solitum sit Ght, (11) cflst. studia artium E,
teneam V, (12) defin. E, (la. i)) hiis vel compr. mn-
xime G. (i)) probetur M, cumpr. V. (i). 14) impera-
torum CM, imperatore G. (i)) fore GM, pervia et B.
(16) accomodata CfiGM, accomodatam V. (16. 17) nul-
lamve CGM.
•8?
minls septa concludantur. Quis ergo eam
mulierem quse in his asperrimis difficultati-
bus ad aliquam eruditionem evaserit, non
existimabit singulari quodam atque divino
munere a deo immortali donatam? Quis $
unquam defatigabitur in ipsius laude prsedi-
canda vel in cselum usque efferendo prse-
conio? Quis illius enucleatum scribendi
ornatum non admirabitur ac singularem
summamque verborum sententiarumque gra- lo
vitatem? Et certe quidem hanc ego rem
miraculi loco habens teque videre valde
desiderans, in qua cum bonarum artium stu-
dia abiecta fere ac prostrata in tenebris
iaceant, optimum intueremur antiquitatis 15
exemplum, facile sum arbitratus formam
ingenio non abhorrere. Nec, sicut in ceteris
rebus saepe accidere solet, in te minuit
(i) septu G. (2) hiis G. asperiniis CM. (4) extimft-
bit CGM. qu. ac div. Cht, qu. div. ac G. (6) inquam
CGM. (7) celum CGMV, coelum E. offer. C (7. 8)
preconia M. (8) illius om, E. (9) omamentuni EV, ac]
et G, om. M. (10) summam GV, om. C verborumque V.
sent. omm. EV, (ii)quidem om. E. remom. C (12) mi-
rabili CV. (i|) bonorum £1 (14) fereabiecta£l terre V.
prostr. hac mtate in ten. E, (15) intuerentur M. (17) si-
cuti C. (18) smpe om. E minuunt G, minime V.
â– 84
prsesentia famam, immo potius non solum
me ad te summo quodam studio prose-
quendam incitavit, sed id quoque in om-
nibus qui aliquam in litteris peritiam
$ vel habent vel desiderant conficere posse
procul dubio apparet. Quas ob res, qui
hoc quoque verebar, ne abs te petulans
aut temerarius iudicarer, unumquemque
spero non tafTtum comprobaturum quantum
10 etiam maxime improbaturum, si nihil ad te
scribere curassem. Nam me qui quoscum-
que dicendi peritos admirabili benivolentia
prosecutus fuerim ac semper a tenera mea
aetate horum studiorum amore flagrarim,
15 non in parvam negligentise suspicionem inci-
disse crederem, si hoc mihi quamquam gra-
vissimum onus non assumpsissem. Te vero
(i) ymmo C, ymo Ghi. (2) apud te V. quodam stu-
dio omm, EV. (2. )) prosequendum G. pr. honore inc.
EV, ()) sed| ad CGhtV, verum E. (5) efficere E. posse
conficere GM. (6) qui omm. CGM. (7) quo C. virebar V.
petulas C (8) ac CM. te in erarius iudicarem C (9) non
tam £GV. (10) etiam] et CMV. nichil C (11. 12) quo-
cienscumque G. (u) prosequutus fui acs. a tenerrima E
meaom. JEl (i^ i4)«tatemeaG. (14) flagravi £. (15) su-
spitionem CM. (i^. 16) incidere G. (i7}assumsissem G.
«85
ingenti tua benignitate atque humanitate
confisus et hortari et rogare non desinam,
ut quemadmodum coepisti pergere non de-
sinas atque in id studium in quo es ita co-
neris incumbere, quo omnium aliorum glo- s
riam possis adaequare. Vale decus non
minimum aetatis nostrae. Venetiis V. Idus
Decembris.
(i) ingenti (om, tua) hum. atque ben. GM. (2) con-
lixus CV. (1) quemadm.] quo more E. c«episti £", ce-
pisti CGMV. (). 4) desistas EV. (4) ade C. ad id GM.
(S) omnem E. aliarum CGM. (6) posset M . ^ (7) Ex
Ven. G. ydus M. (7. 8) V. Idus Dec. om. G.
XXVI.
(Venetiis, inter diem iX. mensis Decembris a. 14)8 et
diem XXV. mensis lanuarii a. 1419.)
Isota Nogarola Nicolao Barbo S. P. D.
Tsi saspenumero decreveram me
aliquid ad te scribere, ut id quod
tibi debebam persolverem neque
id egerim, abs te peto, ne putes me tui ob-
livione aut ambitione adductam id muneris
10 neglexisse, quando id occupationibus meis
persolvere nequiverim, licet occupationes
meae in litterarum studiis versentur. Nunc
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. )48i (C), Guel-
ferbytanus (G}^ Monacensis (hi)^ Veronensis (V).
(4) isotu V. Nog. om, M. Barbaro M. S. P. D.]
Salutem C Responsio ysothe N. s. p. d. ttt tituius in G.
{^) me] at me C. (6) antequam ad C. ut om. C. (8) ab
te V. me om. M. tue G. (9) ambictione V. (10) negle-
cisse C idj ab M. (ii) persouere C. (12) versan-
tur (?) G, versent V.
1^7
cum me ad scribendum vocaveris, ingrati,
imprudentis audacisque hominis officium
existimavi, me tuse honestissimae voluntati
non morem gerere quo res cumque cadat.
Vereor enim cum ipsa mecum animadverto, 5
quo in loco, quibus censoribus litteras lego,
ne mihi obiciatur id, quod Petronius Arbi-
ter, vir sane doctissimus, optime ac vere
ioco dixisse visus est. Ait enim : postquam
aliquis versum pedibus instructum sensum- ^^
que teneriorem verborum ambitu intexuit,
putavit se continuo in Heliconem venisse.
Illud quoque Pithagoreum erga me consti-
tutum esse cognosco, quo iubet discipulos
suos non minus quam biennium tacere initio, M
ne, quod turpe est, falli, errare, decipi vide-
rentur, vel quod nondum satis explorate
percepissent pertinacius ipsi defenderent
(x) vocaveris om. V. ingentis C (2} pudenlis Q im-
pud. M. (j) me omm. CM. (4) morem non gerere GM.
quocumque res G. ($) ipse GMf ipsam V. mecum om. C
(7) ne] me G(})V. id obiiciatur V. petroneus M. (8) op-
time om. V. (10. 11) sensuum C (12) se illico GM.
eliconemCGM. (i|) pitag. CGM. (14) congn. C (15) bie-
nium C (16) fkli C errari G. (17) nundum V. explo-
rare C (18) pertinatius M, pertinaciter V.
i88
Tu namque optimus testis eris, me tuo im-
pulsu ipsum respondendi munus subitsse.
Quare brevem et incomptam a me accipies
epistolam, quse sl tibi de tuis in me cumu--
5 latissimis laudibus dignas non aget gratias,
non epistol» neque voluntati, sed ingenioli
mei parvitati adscribas oro. Non sum nescia,
quod caritas tua in me incredibilis te ista de
me qu» non tam viera quam magna sunt cre-
lo dere et scribere coegit. Tuam tamen istam
voluntatem ac benivolentiam erga me liben-
ter amplector et ab animo humanissimo
omnia et dicta et cogitata mihi persuadeo.
Nam quibus verbis laetitiam quam ad me
15 attulit epistola tua exprimam, tum quia eam
maximum prsemium meae (si qua est) virtu-
tis esse duco, tum quia quod a Cicerone
aliisque eruditissimis viris dictum accipio
verissimum esse affirmo: eos etiam quos
20 nunquam vidimus propter virtutem et pro-
(4) de tuis] decius C. (5) eget V, om. G. (6) set
GV. (7) ascribas Q describas GM, (8) inj mihi C
(i^) omnia om, Q omnia et omm. GM, persuadebo G.
(15) quare ea V. (16} maxime GM. proemium Q om. G.
(16. 17; virtus V. (17J quare quod V, om. G. quod
om. M.
i89
bitatem amamus! Nam tantum meus in quos-
cumque doctos in horas crescit amor,qua]itum
vero novo viridis se subicit alnus. Nonne le-
gimus in veteribus historiis quosdam lustrasse
provincias, novos adiisse populos, maria trans- <,
isse, ut eos quos libris noverant coram
quoque cognoscerent ? Ad Titum Livium
lacteo eloquentiae fonte manantem de ulti-
mis Hispanise Galliseque finibus quosdam
venisse nobiles legimus et quos ad contem- lo
plationem sui Roma non traxerat unius
hominis fama perduxit. Habuit illa setas
inauditum omnibus seculis celebrandumque
miraculum, ut urbem tantam ingressi aliud
extra urbem qusererent. Nonne illos qui is
virtute prsediti sunt tamquam divinos inter
alios efBoruisse cernimus? Cato exilio reduc-
tus navibus advectus cum urbem intraret.
(2) cresit CM. (^) subiciat M, subiicit V. Numne
CMV, (4) hyst. C quosdam om. V. lustrase C.
(5) adisse G. (5. 6; transiisse } (6) liberis C.
(7) At G. T. L. CV. (8) manante CM, manasse V.
(9) hysp. galieque C. quodam G. (11) tr. hunius
V. (12) illa civitas C. (14} orbem M. ingessi V.
(16) predicti V. (17) CathoG. e Cipror. V. (18) aduc-
tus C.
I90
omnis magistratus, omnes sacerdotes, omnis
senatus, item maxima pars plebis sic obviam
processerunt, ut utrimque ripa Tiberis com-
pleretur nec a triumpho multum differret eius
s adventus. Plura possem in hoc loco clarorum
virorum exempla recensere, sed aures tuas
fastidio afficerem, cum hsec tibi aeque ac
mihi nota sint, sentioque me nimis dicendi
habenas relaxare. Nam si singulis immorari
lomihi concederetur, percuperem ego nimis
virtutem dignis laudibus exornare. Venim
haud meo convenit sexui talia onera viris
peritissimis relinquendasubire,cum etiam illis
aliquando Aethna graviora videantur. Et recte
M sane. Quis enim tanta est eloquentia tanto-
que ingenio,qui dignas laudes virtuti tribuere
posset? Qua ex re finem mihi imponam, si
te obtestata fuerim, ut omnes horas, omnes
(i) omnes in. GA#V. omnes s. GA#V. (|) utrinque GV.
ripam M. tybris C, tyberis V. (|. 4) complerent M,
(4) dilTereret C. (6) empla recenscere GM. set GV.
(7. 8) cum eque hec tibi et michi n. Q cum eque (equa
M) mihi ac tibi n. GM. (8) sentio GM. (9) singuli C
inm. M. (9. 10) mihi imm. G. (10) ego percup. C.
(la) haud] Aut C honera V. (i|) relimqu. C etiam] et
GM, om. C (14) aliquando] antequam C (15.16) tanto
ing. V. (17) potest M.
191
curas studlis litterarum impendas, quse tan-
tum solae te immortalem efficere possunt,
mihi vero indulgeas, si tibi dignas de tuo in
me amore tuisque laudibus non ago gratias ;
quoniam tacere constitui, quando quidem s
tua in me prasconia nedum aequare, sed
nec illis respondere posse cerno. Tibi tantum
summas habeo gratias agamque, dum memor
ipsa mei, dum spiritus hos regit artus. Vale
et in augenda virtute te ipsum vince. Ex lo
Venetiis.
(2} possint V. (j) michi C. ($) qu. Uc. const. omm,
CM. (6) nonduffl Q nundum V. set GV. (7) ne V,
om. C. tantum] non V. (9) regmt GM, (10. 11) Ex Ven.
om. G. Vale addU C
XXVII.
(Vcnetiis, die XXV. mensis lanuarii a. 1499.)
Nicolaus Barhus Isotce Nogarolce Salutem
plurimam dicit.
[uAMQUAM mihi praeter opinionem
meam nequaquam acciderit, ut
illam prseclaram ingenii tui in-
dolem per qusedam quodammodo invo-
lucra antea perspectam tua quam abs te
loaccepi mearum litterarum responsione op-
tima iam facultate adepta cognoscerem
ac contemplarer, tamen cum tuam facun-
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. 9481 (C), Guel-
lerbytanus (G)^ Monacensis (M), Veronensis (V).
(9) Isotte V. (9. 4) Sal. Plu. dicit V. Nicolaus Ysothc
in elegantiori stilo quam prius obviat est titutus in G.
(7) preclari G. (8} quodadmodum V. (8. 9} involuta
antra C. (9) perspecta C, perfectam G. tuam G. tua
quadamabs V. (10) literarum mearum V. (11) iam] tam V.
(12) cum om, G.
»9?
dissimam epistolam electo ac ornatissimo
stilo compositam in uno quoque verbo ma-
xime commorans etiam atque etiam lege-
rem, summo ac vehementi dolore affectus
sum a me ipso causam eflferendi ineptias s
meas tibi esse porrectam. Animadvertebam
enim non mediocrem sed singularem prope
quandam dicendi facultatem tamquam a me
iam partam, quam valde optarem posse in
me non immerito desiderari, praeclarissimis lo
laudibus a te ipsa in his tuis suavissimis lit-
teris in caelum usque extolli. Quibus facile
conicio vel, ut verius dicam, iam oculis dis-
cernere videor hoc (sicuti a nonnullis accepi)
familiae tuae hereditarium bonum in te ma- m
iorem quam putarem gloriam excitaturum.
Antea etenim tuam dicendi mirabilem ele-
gantiam tamquam navem quandam prseter-
euntem strictim aspexeram nec temporibus
(i) epist. omm. GM. (2) stillo V. (2. |) maxime
om. M. (?) commemorans CV. (4; ac] atque V.
(5) a om. C (6)measom. C. porrecus codd, (7)setGV.
(9) possem C. (10) in merito M. (11) hiis CG. (i?) co-
gnitio Q coniicio MV. (14) sicut V. (17) enim CM.
tua V. (18) tamque C. quamdam M. (19) strictum C
nect. om. V.
iMtc N<^arolc Opera. 1. I?
»94
nostris tam lautam suppeliectiiem in muliere
potissimum unquam inesse consideraram.
Quod si primo ullo modo mihi venisset in
mentem, aut etiam si quando antequam meas
$ ad te iitteras darem intellexissem,quamgra-
vissimum tecum subirem in dicendo iudicium,
forsitan aliquantulum compressissem hunc
mei nimium ad tescribendiardoremmihique
prsecavissem, ne te ruditatis mes spectatricem
lo esse sinerem. Verum tamen quoniam decrevi
tecum quoad potui excitare meam hanc inge-
nii tarditatem et quoniam institui te fore
potissimam causam qua pingui etiam Minerva
^d aliquam in dicendo suSerendo medio-
M critatem evaderem, in hoc meo probatissimo
desiderio liceat mihi incurrere vel insoientiae
vei alius cuiuslibet gravissimi criminis su-
spicionem illosque pudeat, qui ignavia animi
ac desperatione supersederunt his aliisque
(i) nostris OM, V. lauu C. supell. V. (3) nunquam CGhf,
om, V, considera Q considerabam GM. (1) mihi om. V.
evenisset CG. (7} forse G, forte M. aliquando V.
compresissem CM^ comprensissem GV, (8) mihi C
(I?) innerva Q minetia V. (14) ad] et CM. (1$) evad.,
igitur in G. (17) alicuius C, alterius GM* (19) hiis CG.
hisque aliis V.
»95
nobilissimarum artium studiis. Nec vero velim
credas me ab hac iaudabili opinione deter-
ritum esse ipso illo Pithagoreo instituto, qui,
ut epistola tua declaras, iubebat discipuios
suos non minus biennio tacere. Te namque $
scio peroptime habere compertum non quem-
admodum in phiiosophia sic muitum afferre
in hac nostra dicendi facultate assiduum ac
diuturnum adhibere et in pronuntlando et in
scribendo silentium. Quamvis enim prope lo
soli dicendi artificio, cum a ceteris non abhor-
rescat, pronuntiandi atque scribendi exerci-
tatio concessa sit ac dedicata, tamen in scri-
bendo praecipue, quo nobis mentis intuitu
quaerentibus totoque ingenii acumine exco- m
gitantibus omnes gravissimse sententiae atque
iiiustria verba per se ipsa offerunt et non vo-
cata respondent, ad hanc dicendi artem non
(i) nobliss. Q nobilliss. V. Hec C Hoc M. (?) pic-
Ug. Q piug. G, pithagoroo M. (4) dedarat GM,
(S) bienio V. (7) phylos. C (8) assiduam (om, ac d.
adh.) C. et G. (9) pronunc. GV. pr. et in pro-
nunciando et in scr. G. in om. C. (10) scilentium C
proprie CM. (11. 13) abhorreant CM. (i|) ac] et CM.
(14) precipua G. vobis V. (1$. 16) exercitantibus Q ex-
cogitadone (?) G, excogitantibus M. (17. 18) vocatu G,
vocatie M, vacau V.
196
mediocrem quandam consequimur utiiitatem.
Quod cum M. Crassi eloquentissimi viri te-
stimonio inserto in eo Ciceronis libro qui
Orator inscribitur multo sit laboriosius ac
s difficilius, hoc tamen tibi persuadeas, eam
delectationem ac voluptatem qua in epistolas
tuae responsionem conor incumbere tantam
difficultatem magna ex parte limasse ; sin-
gulari namque et ingenii et studiorum et
lo morum tuorum scias me amore flagrare. Qua
de re video me posse facillime hanc meam
honestissimam causam defendere censore
etiam M. iilo Superiore Catone. Sed quoniam
in reliquum spero mea hac arrogantia tuas
M facundissimas epistolas non minimam mihi
materiem fore daturas in hac probata et a
me iam diu exoptata scribendi paisestra, in
prsesentiarum non est mihi visum eas quas
deberem dignas tibi persolvere gratias, quod
(i) consequitur C. (|) miserto C. (4) laboriosus CGV.
(5) tamen] modo V. (7) inc tam V. (8) lymasse C
(8. 9) Singuli C (11) facilime (sic etiam M) me posse G.
(12) causam om. V. deffendere C (i|) Cathone Ghi.
(16) matrem V. (17) palestras V. (17. 18) impres. C
(19) grates GM. quia V.
»97
tuam incredibilem dicendi copiam tandem
per litterastuas mecum communicare volue-
ris. Si ergo semper aut aliquando omnes
humanitatis studiis deditissimos vehementer
adamasti et si me horum studiorum diligen- 5
tia ardentem non retardandum sed potius
inflammandum esse existimas, te admodum
obsecrabo ac obtestabor, ne prsetermittas hoc
iam a te sumptum litterarum commertium,
neve te ullo modo retrahas ab hac nostra 10
praestantissimascribendi consuetudine. Quod
si a te impetravero, tunc facile comprehen-
dam in tuis tantis de me mirabilibus laudi-
bus te non adulatione, non quadam animi
simulatione fuisse adductam, et hac remani- 1$
feste cognoscam ea quse de me tam prse-
clara in epistola tua scripsisti a sensu etiam
(2) commonicare Q comunicare V. (|) ergo] enim M.
(^) me studionim meorum CGM. (5. 6) dilligentiam
C. (6) retardandam G. set GV. (7) inflamandam G,
inflamandum MV. (8) obsecrabor V. et C. pretermis-
sas C, pretermitas V. (9) a te iam C. sumtum G.
comertium CV. (10) ne te C. nostraom. M. (i2)aom. C
facille V. (14) adulatione, nonj adulatione, nec CGM.
quandam C. (is) aductam CV. et in hac V. (17)
etiam] et V.
198
tuo verissime abhorrere. Vale mea summa
spes et me mutuo amore diligas. Ex Vene-
tiis VIII. Kal. Februarias.
(i) vcrissimo non abhorrem C (a. |) Ex Ven.— Febr.
om, G. (1) Vlll. Kal. Febr. om. M. Februarii C.
XXVIII.
(Venetiis, anno i4?9.}
Isota Nogarola Reverendissimo in Christo Patn
et Domino Domino Francisco Cardinali ac
Episcopo Veronensi S. D. P. ^
'^EMiNi me leglsse, pater reverendis-
sime, Ciceronis esse sententiam^
malie se indisertam prudentiam
quam stultam ioquacitatem, cui cum assen-
tirem, multis ut ad te scriberem hortantibus, lo
decreveram omnino tacere, sexui meomi-
Collati sunt : Codex Vindobonensis nr. ^481 (C), Guel-
ferbytanus (G)^ Monacensis (ht)^ Veronensis (V) et editio
a. 1846 (E),
(^) Isotu EV, Ysotha G. Nagorala G. Rev. (sk) E,
(4) et] ac Q omm. GM, Domino om. G. Ffrancisco G.
Fr. Condulmerio Card. E, (4.$)Franc.— Ver.om. V. ($)acj
et GM, om. E, Verone Q Versis G. D. P. om, C,
(8) male V. se malle G. indesertam CGM. (9} cui] &c.
cui G. cum] ut £; non GV. (9. io)assentireM. (io)scri-
bere hortationibus G.
200
nime convenlre existimans onera viris prae-
stantissimis relinquenda subire. Perdifficile
itaque et maximum suscepisse negotium con-
fiteor, non meis freta viribus, non dicendi vi,
$ non eloquentiae gloria adducta, sed soia, ut
Augustinus inquit, quam secundum deum
animoac mente concepi, caritatis tuaecausa
compulsa, quae me ignaram pariter et indoc-
tam ita ad dicendum hortatur et provocat,
lo ut cum loqui nesciam, tacere non possim.
Tu igitur pro tua humanitate nudam hanc nuUo
ornatu nullaque venustate comptam accipies
epistolam loco muneris excellentise tuae por-
rectam a me muliere huius propositi et ab
M auro rebusque pretiosissimis penitus aiiena.
Benigno quam ac hilari vultu, ut soles
omnia, accipies, pater reverendissime, cum
pro tua sapientia probe nosti, aurum neque
(i. 2) peritissimis EV. {}) suscepi M. (5) aducu C
(7) char. EV. (7. 8) causa compulsa] tam compulsa Q
pnestantia E, causa compressam V. ign. peritam eflecit
et E et om, G. (10) I. me n. G, I. ne n. M. possum
CG. (13) corruptam GM. accipias G. (is) pen. arena G.
(16) benigne CG, benigna V. quod Q quidem GM, om. V.
hylari CMV, (16. 17) omnia soles EV. {iB) nostis C
cognoscas E, noscis V.
20I
argentum, nec quidquam eorum quae dantur
munus esse, sed ipsam tribuentis voluntatem.
Testem profecto, ut dixi, suscipies meas in
te reverentiae, caritatis et gaudii, quod ex
adventu tuo una cum civitate nostra non 5
minus sensimus quam Romana civitas ex
adventu Catonis acceperit, qui exilio reduc-
tus cum urbem intraret omnis magistratus, om-
nis senatus, omnes sacerdotes, item maxima
pars plebis sic obviam processere, ut ripa Ti- 10
beris utrinque compleretur. Quapropter tibi
ac civitati nostrae advenio congratulatura.
Nam cum fide, integritate, constantia, mode-
ratione, aequitate, prudentia, iustitia, caritate
plurimum polleas, quarum virtutum omnis is
laus in actione consistit, parata est tibi in hac
civitate nostra palaestra, in qua magnificum et
devotissimum utique, ut ubiquesoles,pericu-
lum de te prsestabis, et ita praestabis, ut famam
(i) quicquam MV. quae d.J quoddam EV. (2) set C. tri-
buere E, tribuitis V. (^) meaej me C. (4) char. EV, et om. C.
(6) sentius C, senserimus M. humana G. (7) Cathonis G.
accepit C. (10) rypa M. (10. 11) tybris C, tyberis M.
(12) et c. C. congrat. adv. EV. (n) fidei EV. (ij. 14)
m. et aequ. GM. (14) caritati C, charitate EV. (16) con-
stistit V. (18) devoctiss. V. utique omm. CGM ut om, V.
(18. 19) de te per. E. s. p. de te soles de te praest. G.
dignitatis et excellentiae expectatio, expecta-
tionem vero superet admiratio,et sic pretiosis-
simis animi et magnanimitatis, integritatis ac
devotionis thesauros depromes, quibus per-
$ mota universa civitas nostra, universus clerus
suum bene vivendi iter auxerit in dies. Nam
si priscorum et maiorum nostrorum posita
ante oculos non parum ad bene vivendum
conferunt exempla, quanto magis tua no-
lobis proderit prsesentia, quae per omnes
vitse gradus bene ac beate ambuiantem in-
tueri et contempiari licebit, bonos tuendo,
^[entibus et pauperibus Christi opitulando,
oppressos erigendo, facinorosos deprimendo,
M loca religiosa visitando ? Quse cum a tenera
usque setate exercere solitus sis, non mirum
est, si Romanus Pontifex, si Cardinaiium coe-
tus, si Romana ecclesia te Cardinalem et
Episcopum nostrum, te Camerarium, te Vice-
(2) super est GM. (|) ac] et G. /4) thezauros G,
teaauros M. (6) augeant E, augeat V. (7) et] ac C,
aut EV. (lo) quem per CM. (ii) beate] beate vivendi M.
(12) et] aut CM. complecuri EV. b. scilicet t. V.
(1 i) egentis G. ac CM. p. et tristibus opit. G. (14) dep-
prim. Q. (1$) vtsiuu^ QM, (17. 18) cmiu% E. (18) eccl.]
etiam C (19) te ecdesie vicec. C
canceiiarium voluerit ac postremo iegatum
contra Theucros pro Christiana fide ac divina
religione dignissimum iudicaverit. Quam
sane provinciam, quod sane munus obeun-
dum Iseto vultu, isetiori animo, summo ardore 5
ac studio pro tua in Christum pietate susce-
pisti. Non te itinerum labores, non regionis
calores ac frigora, non maris ipsius ac bel-
lorum pericula deterrere potuerunt. Quin
immo vitam exponere et mortem subire non 10
recusasti, dummodo Christianse fidei etmili-
tanti ecciesise usui ac adiumento esse possis.
Et recte sane. Facile enim humana et ipsam
denique vitam contemnit qui recte, qui pie,
qui vere Christum sequitur. O beata civitas, 15
qu8e talem nacta est pastorem, tutorem et
prsesulem et amcenissimum diversorium, in
quo tuis sepositis curis faciliter conquiescas,
cui animarum tuarum cura credita, cuius
(i) volerit ac postremum C (a) hjereticos E, teu-
crosV. (^) dignum EV. iudicavit K (4. $) abeundum C
($) Uetiore an. E, (6) et st. C (7) regionum Q.
(8) cal. et fr. GM. (9) deterere V. (10) imo Q ymo GM.
morte CM. (ii. la) miliuntes Q militantis Ght. (la) etadi. C
potueris E. (i)) etenim V. humanam G. (i4)contemp-
nit Q, contempnis M. (z6) nata CV. (18) cunqu. V.
(19) reddiu EV. cui S.
204
iidei et integritati salus tua commissa est, et
ita commissa est, ut Veronensis populus
hanc tuam dignitatem non solum tibi, sed et
sibi sempiternam optare, deum precari ac
s longis orare votis debeat. Omitto plurima
quae in laudem virtutum tuarum hoc loco
mihi dicenda supersunt, summum ingenium,
piurimarum rerum usum et experientiam,
humanitatem, comitatem, in doctos viros
loamorem et benivolentiam, quando neque
hic commorandi locus est neque meum insti-
tutum, neve hoc scribendi munus aduiandi
causa suscepisse videar et quod in aiiis re-
prehendendum censui ipsa committam, neve
M garruia muiiebrique iingua epistoiae modum
excedam, praecipue cum non ignorem ni-
miam in foeminis loquacitatem a maioribus
nostris detestari. Finem igitur mihi faciam,
(i) et] ac GM, omm, EV, integHtas, cui salus E.
tua om, C, comissa V. (i. 2) et ita c. est omm, GM,
(2) comissa V. (^) set V. (5) votis orare G. deant C
(6) quem 1. C. (7) sumum V. (8) experigentiam G.
(9)hum. et com, EV, (io)honorem et E, (10. 11) hic ne-
que C. (11) est om. C. (12) genus G. (u) caussa EV.
(i|. 14) aliis semper repr. GM, (14) comittam CEGMV.
(i^)garula CV. (18) nostris omm. CGM.
205
pater reverendissime, si excellentiae, si maie-
stati tuae pro tuis in omnes nos, in familiam
nostram amore et caritate et meritis gratias
egero et me ac fratres meos tibi commen-
davero, et Leonardum imprimis, qui tuo auxi- s
lio, tuo ductu et auspiciis deo se omnino
dedicavit. Huncigitur, in quem caritatis tuse
iam signa relucent, in tutellam et patrocinium
suscipe. Quod si feceris (facies autem tua
humanitate) non dubito aliquando et illum lo
quoque dei nostri ecclesiae ornamento et usui
futurum. Vale.
(i) excelcnciae V. (2) pro tuo E. omnes nostros E,
(?) charitate EV. ac M, omm. EV. grates G. (4) ege C.
et fr. EV. (4. sO comend. C. (5) leonhardum M.
(6) dee G. (7) dicavil E. Nunc CGM. char. EV. (8) tu-
telam EGhf. et] in CGM. (9) auteml eciam G. (10) alio-
quin E. (11) quo CGM. nostri dci G^ (11. 13) uso futu-
rum. Vale. fliniunt epistole Laus Deo M.
XXIX.
CVeroMe, die XX. mensis Augusti a. 14^8.)
Damianus Burgus modestissime et sapienti
virgini Isote Nogarole se pl. comendat.
[uEM doior gravare ceperit, pendere
supra et premere circumquaque
molestie solent, quoniam sic natura
mala conveniuntQuod mihi nequaquam vide-
tur admirandum. Nam bona et mala disconve-
10 nientiasunt et propterea promiscua stare non
possunt. Ex hac igitur vera conclusione equo
patior animo, Isota amantissima, si mihi ad le-
vandum merorem et iuctum tue littere sola-
mine forte plene non acciderint. De quibus
Dainiani et Eusebii Burg^ Ktteres ex autographo (C)
in tabulario Civitatis Veronensis asservato edidimus. ex
quo accuratissime transcripsit Petrus Sgulm&ro. Isotae ad
Danianum litterae in codice Ambrosiano (A) et Riccar-
diano nr. 934 (R)^ nonnulUe etiam in codice Riccardiano
nr. 407 (F) extant.
207
mihine reddite fuerint, loh. Fed. noster tuo
iussu accurate interrogavit. Molestum id au-
dire sane fuit et dolorem exasperavit, quod eo
solatio carui,quod meum levare luctum certe
poterat aut magis magisque ienire. Moliem 5
profecto, si penitus non sedassent, tue que
evanuerunt littere dolorem meum ex obitu
fratriset filie conceptum fecissent* Non enim
umquam tanto dolore aflHictus sum, quod tua
consolatione non respirem ac pacato animo lo
non conquiescam, tanta solet esse mulcedo
cum ratione condita. Documentis namque tuis
non minus intestinus dolor noster remoluis-
set quam Ciceronis desiderio filie Servio
Sulpicio placante et moderatus et cbmminu- 15
tus est. Venissent utinam tue littere meo in
acerbissimo casu, que numquam magnum do-
lorem sivissent invalere. lam enim ita frictus
sum, ut langore succidui titubent gressus et
cana barba nascatur ac decoioratus sim 20
totus sanguine exaustus. Quid ni? Amisidui-
cissimum fratrem, quem paucis post diebus
dilectissima filia mea a vita deficiens subse-
(17) 1 . . uu d. C (18) I . m C.
208
cuta est, quam disciplina litterarum (sic
enim iam suum accomodatum ingenium con-
cinaveram) tui instar futuram esse sperabam,
ut esset que splendore ingenii et auctoritate
s doctrine meam demulceret senectutem et
mei generis feminarum iliuminatum foret
exempium, ubi studiorum meorum opera
longeva posset posteritas conspicari. Sed
tamen grate mihi quamvis tardo reddantur
lo tempore erunt littere tue et innati doioris
duram et veteratam rubiginem poterunt forte
aliquandolimare, quarum expertem me, pre-
cor, esse non sinas. Gesta Toientinorum et
nostre rei pubiice calamitates ad clarissimum
is equestris ordinis virum lac. Lavagnolum
sororium superioribus diebus scribens man-
davi, ut tibi ostenderentur, quo possis, si
placeat, historiam distendere noviorem. Sed
rellatu tabellarii ad manus Chrlstofori Pere-
30 grini tui pervenerunt cum litteris loh. Supe-
rancii mei connexa. Que utrum reddita sint,
nescius esse non cupio. Placet in calce lit-
terarum que poscebat exordium persolvere
velle. Primo namque meum erat officium
25 spectabili tue matri, quam ob eius digna
209
merita et caritatem erga me suam colo et
adoro, maxime comendari. Cui me sic prius
peto comenda. Hec pestilentia male nobis-
cum . agit, nam singulo die XXX. et XL.
ferire et necare non desinit. Dubitamus
propter autumnum maiores ne recipiat vires,
quod si fiet, peribimus funditus et actum erit
de hac civitate. Vale Ex Verona XX. Augusti
I4j8.
A iergo : Clarissime et sapienti virgini domine Isote
de Nogarolis sue in primis colendissime.
Venetiis in domo spectabilis militis do-
mini Antonii Bonromei.
I«nc Nogarolc Opcn. I. 14
XXX.
(Venetiis, die X. mensis Septembris a. I4?8.)
Isota Nogarola docto viro Damiano Burgo.
iTTERAS tuas ex quibus tuam excipio
excusationem accepi, cur me tam
tarde de doloribus tuis certiorem
reddideris, idque tantis exemplis ornateque
cofToboras, ut me invita necesse sit credere.
Cognovi enim te quam plurimum admirari
10 meque ferream et immanem vocare, quae te
horter ut flere iam desinas et tuorum funera
sicca relinquas. Dolori enim tuo tribuo, qui
te contra credere compulit idque gentilium
et sanctorum exemplis affirmare. Mihi enim
M anteoculos posuisti lob virum sanctum longo
(l) docto viro om. A. (4) exom. A. accipio R. (s) me
om, R. (9) teque plur. R. (xi) hortor A. (i2)siscail.
(iS) pos. loseph vel lob A.
211
tempore filiorum morte doluisse lesumque
nostrum Lazarum amarissime flevisse teque
ex hoc mirari, quomodo te lugere prohibeam.
Sed facilis ad haec est responsio, quam tu
dolore impeditus minus fortasse perspicis. ^
Refert beatissimus Hieronimus noster in
epistoia ad Tyrasium, lesum non doiuisse
Lazarum dormientem sed resurgentem, quo-
niam eum iaboribus mundi reddere volebat.
Unde notum est non mortis Lazari causa lo
doluisse, sed quod ad hostilem vitam propter
incredulos confundendos Lazarum revocare
urgebatur. lob vero et ceteri qui fiiios et
fratres amiserunt et planxerunt eos mortuos
in inferno existimabant, quoniam, ut inquit i^
Apostolus, regnavit mors ab Adam usque ad
Moysem et super eos qui non peccaverunt.
Concessum est enim mortuos lugere, sed
ilios quos orcus devorat, in quorum pcena ignis
aeternus sestuat, non eos, ut tui, quos angeio- 20
rum turba comitatur, quibus obviam Christus
(i. 3) filioniiii— amarissime om. R. (4) est occAsio R,
(6) reffert R, hycr. A. (7) Tirasium R. (14) amisse-
runt A. am. et om. R, (17) Moisem A. peccaverint A.
(19) orchus A. penna A, pena R, (20) extuat AR, (21) co-
mittatur R.
14*
212
occurrit. Sed magis doiendum est eos diutius
in hoc tabernacuio mortis habitare. Noli
eorum sortem dolere et mundi caiamitates
reiinquere. At, inquies, cogita me patrem
5 et fratrem esse. Verum cum cogito te hoc
lugere, non prohibeo lacrimis, ignosco, sed
quaere modum in dolore et (repetens iterum
iterumque moneo) ne te doloribus crucies
teque virum esse memineris. Et tibi tuenda est
10 gravitas et constantise serviendum ; tibi enim
turpe est hunc communem incertumque
casum quem quisque nostrum nullo modo
vitare potest sapienter non ferre. Cogita
optime cum his actum esse qui mortem hoc
is tempore cum vita commutarunt, cogita nihil
novi tibi accidisse, cogita nos ea conditione,
ut inquit Cicero, natos esse, ut omnibus teiis
fortunae praeposita sit vita nostra, neque recu-
sandum esse, quominus ea qua nati sumus
(i) magnus R. dolendt A, dolens R, divitius R. (2)
in hac tabernacula R. (?) et] ut R. (4) At diceres c. R.
(S) hoc te A. (6) lachrimis R. ignosce R. (7) reppentes
(om. itcrum) R. (8) monebo A. te om. R. cruties R.
(9) Et om. R. (11) comunem R. (12) nullo nostrum R.
(14) cum is actum est R. (16) condictione A. (17) tellis
AR. (18. 19} accusandum A.
conditione vivamus. Qua ex re noli te mace-
rare, si nos valere cupis. Testor deum et
sanctos angelos, quorum consortio filia tua
fruitur, me ita pari molestia affectam esse, ut
ipsa penitus consoiatione egeam quse te 5
solari cupio. Ita enim lex amicitiae postulare
videtur. Qua ex re finem iam lugendi et
doiendi face, tibi parce et parce amicis tuis,
qui tuo dolore maerentur ; parce ipsis mortuis,
qui te hoc facere nolunt, nihilque, hoc mihi 10
crede, honestius facere poteris. Reliquum
est ut tibi ingentes agam gratias de laudibus
quas mihi tribuis. Quod autem tuo in me
amore mea consilia sequi decreveris, id
mihi certe gratissimum est nihiique mihi 15
iocundius hoc tempore evenire poterit, quam
si hunc dolorem utriusque nostrum commu-
nem fortiter ac sapienter te ferre intellexero.
Quod autem in calce tuarum litterarum me
obsecras, ut amorem meum erga te non ao
(i) condictione (3) Christum et /^. ())angelos A. (s) tej
tibi A. (6. 7) postulat. Qut re A. (7. 8) lug. et lugendi
face R, (10) volunt A. (12) gratias agam A. (12—14)
laudibus — amore om. R, (i^) Qui A. (16) evenerit quam A.
(17) hunc om. A. comunem A, om, R, (18) f. et s. A.
(19) Qui A.
214
minuamf hoc unum te scire volo, tantum in
horas crescere, quantum vere novo viridis
se subicit alnus, et ante pererratis amborum
finibus exul aut Ararum Partus bibet aut
5 Germania Tigrim, quam nostro tuus labatur
pectore vultus. Vale.
Gratissima mihi fuerunt gesta illa Tolen-
tinorum, quorum copiam cum tuis litteris ad
me misisti, teque oro, ut saepius ad me scri-
lo bas, quid istic agatur ; de calamitatibus quo-
que rei publicae nostrse — sed dabit deus
his quoque finem — crebro significa, mihi
enim gratissimum feceris. Iterum vale. Ex
Venetiis die lo. Septembris 1438.
^i) volo om, A, (2) virdis R, {}) alvus A, almis R,
(4) arAum A, Artrim } Ubet R, (7) Et grat. R, (7. 8) Col-
lentinonimR. (8) literis tuis A. (10) istis A. (11) nostre
rei p. R, (12) cribro A. (i^ 14) Ex Ven.^1418 om. A.
XXXI.
(YeroD«, die III I. mensis Decembris a. 14)8.)
Damianus Burgus Veronensis clarissime virgini
Isote Nogarole Nogarole se pL comendat.
}}\ PEREGRE vadunt, inde cum re- 5
deunt, res novas secum aut osten-
tatlonis aut comunis comoditatis
ferre solent et eas quidem, que fere aut nuUe
vel rare sint, sed tractare et frui magis opta-
mus. Quod quia tempus prope venit, quo 10
tu cum cetera Nogarola prosapia expectata
redeas in patriam et tuos venias lustrare pena-
tes, sicuti tandem cedit pestis et veteri satiata
hospicio recedit et migrat, tibi censeo com-
memoroque faciendum. Aliter autem nostra- 15
tibus finibus egressa ut peregrinum percen-
(4) dtU a/temm Nogarole (5. 6} cum . . . euntC (7) aut
in C ptriiL (i}) sicu . . . tandem C. (15) fac . . . um C
2l6
seas orbem non videberis. Probabis, scio,
sententiam meam, sed forte dices, quod ex
multa novarum rerum copia quarum optio-
nem facere debes, nescias. Ego vero etsi tua
s prudentia discernere et scias et possis, tamen,
quid tam pulchrius quam comodius deligas,
putavi tibi proponere, cum quod mihi tecum
comune sit (sic enim de rebus nostris vicissim
pepigimus) tum quia tibi et usui et volup-
lo tati fore spero. Commemorare videtur, ut ex
omnibus dignissimis rebus primum exquiras
et excerpas Servium, quo nobis revellante
sensum et precordia omnium poetarum
principis Virgiiii cognoscere possimus et
M flore sue orationis comati et nitidi inter fa-
cundos homines procedamus et coruscemus.
Alios calamistratos crines et ancias si tibi
fuerint gratiores ferto, modo hoc moniie non
refifellas, quod tibi erit divino decori. Vale
20 virtutum decus et virginitatis specimen.
Ex Verona quarto Decembris 1438.
A tergo : Carissime et spectate virgini domine Isote
deNogaroHssuepreterceterascolendissime.
(12) seruiuffi . . o C. (22) Uge clarissime.
XXXII.
(Vcronae, die II. mcnsis lanuarii a. I4?Q.)
Damianus Burgus Veronensis clarissime et doc"
lissime vir^ni Isole Nogarole se pL comendaL
UECUNQUE a nostro quamvis teme- s
rario et audaci proficiscuntur in-
genio ego excudo, te censorem
deligo, nam tua quod singulari in me benivo-
lentia mitius delicta mea corriges, vel si proba-
veris a nullo redargui dubito, sed probatum lo
iri ubiquegentium confido. Res Brixiensium
nuper gestas quidam civis indigentia ad hos
pretores Veronenses descripsit suo elloquenti
sermone. ' Verum quia, ut aliquorum opinio
et iudicium fuit, oportuit aliqua cum digni- 15
tate orationis responderi, mihi indigno per
clarissimum virum Andream Mocenigum id
honeris delatum est, sua magis de me con-
cepta extimatione, quam pre aiiis tantum
2l8
valerem. Respondi quidem, sed diu tamen
et undique mendicato sufragio. Ea vero
frusta orationis et fragmina que potui occu-
rentia undecunque venirent iungere adieci.
5 Sed nescius conveniantne, te consulere
statui et ad tuum iudicium mitto. Legito ita-
que et que tua correctione digna visa sint,
tua litura corrigito; tunc enim meafalsaesse
non credam. Vale. Ex Verona die secundo
lolanuarii 1438.
Comendato me gravissime genitrici et
spiendido Ant. fratri et coniugi, et lacobo
Lavagnolo et spectate Bartholomee iugali
mihi comatri dilectissime. Quos omnes in
M dies expecto preter Ant. conpatrem, quem
istic scio clavo Cupidinis fixum esse. Con-
suio remaneat, ne fallat amorem suum.
A tergo: Clarissimeetdoctissime virginidomine Isote
de Nogarolis sue preter ceteras colendis-
sime. Venetiis.
(8) litu . . a C. (10) Lege 1419.
XXXIII.
(Venetiis, mense lanuario a. 14^9.)
Isota Nogarola docto viro Damiano Burgo
S. P. D.
I AU DEo deoque ago gratias ingenium 5
meum a te tanti fieri, ut sim quae
dignas laudes tuis elegantissimis
ornatissimisque scriptis tribuere possim, quae
quotiens lego Salustium, Livium, lustinum
legere mihi videor, ita eloquenter, ita docte 10
eagestaBrixiensium et saeva bella descripsi-
sti. Et sapienter profecto Andreas Mocenigus
id oneris tibi detulit, quoniam eloquentiam et
sapientiam tuam tantam esse cognovit, ut
(;) Nugarola R. docto viro om. A. (4) P. D. om. A.
(6) tantum f. ut s. quem R. (7) elegantissimis om, A.
(8) ornatis A. (9) quociens R. (10) videtur R. (11) brisien-
sium R. et om. A. (12) Et om. R. Mozenigus A, Ino-
cenigus R. {i)) idoneus tibi R.
220
esses qui dlgne illi eloquenti viro respon-
dere posses. Nam cum tuum ingenium doc-
irinamque considero, glorior me tibi ami-
cissimam esse, quoniam ex te summam
s assequor laudem. Nam omnes qui tua scripta
ad me vident meque tanti abs te fieri co-
gnoscunt, optimam de me concipiunt existi-
mationem, quoniam, ut tu non ignoras, ma-
gnam laudem assequuntur ii quos laudant
lo laudati viri. Qua ex re tuis in me laudibus
tibi ago gratias agamque dum vivam. Te
enim oro, ne ad me scribere cesses, cum tua
mihi scripta grata sint et iocunda. Vale. Ex
Venetiis.
(2. ^) doctrinam R. (^.6) Nam qui omnes quod ad
tua scr. ad me videret R. (6) fiere A. (7. 8) extimatio-
nem A, «stimationem ? (8) tu om. R. (8. 9) m. ass. laudem
ii R. (11) gratias ago A. (12} autem oro? (n* 14) Ex
Ven. om. A. Sequitur in R distichon :
lf*rf[ine pr«esenti moUeris iiuecal« virtns
Eoucet; Itmliae femim rara, vale.
XXXIV.
(Veronae, mcnse lanuario a. 14 ?9.)
Eusebius Burgus Damiani semine natus
Isote mittit Nogarola ex gente salutem,
Que insignis cunctas superat virtute puelas.
Dum cari velim sequi vestigia patris,
Quem scio te tenero multum dilligere corde, ^
Ita tuo curas omnes apponit honori,
Non possum facere, ingenti quin vinctus amore
Sim tecum, quanto se iungit genitor arctum.
Itaque te exoro, quod me tu assummere velis,
Nam semper magna te extoliam ad sidera laude, 10
Bucina iamque tui prfleclari nominis ero.
CarmenbarbarumexautographocClarissiine et sapienti
virgini domine Isote Nogarole sue super omnes colendis-
simei misso edidi. Extat etiam in Cod. Bibl. Ricc. nr. 924(0),
(2) NogaroleC. (j)conctasC. puellas C. (4)velumC.
(S) diligere C. (8) iungitur C arctum om. C. (9) assu-
mere C. (11) buccina nanque C.
XXXV.
(Venetiis, mense Itnuario a. 14^9.)
Isola Nogarola Eusehio Burgo S. D. P.
|ARMiNA ista tua suavissima nuper
ad me allata magnopere me delec-
taverunt, et cum eorum sensum
cogito non possum non admirari. Omissis
enim quasi ceteris studiis ad hoc unum te
comparasti atque exercuisti, ut versificandi
lofacultatem nanciscaris. Nam noster ille
Ennius poetas sanctos appeilat, quod aliquo
deorum munere commendati nobis esse
videantur, et a Cicerone dictum est poetam
ExUt in codice Ambrosiano (A) et Riccardiano nr.
924 (R)^
(1) D. P. om. A. (4) ipsa A. ($. 6) magn. (om. me)
delectanint A. (7) ommissis R. (8) enim om. R. (10) nan-
tiscaris A, naciscaris R. (11) sanctos om. R. aliqui R.
(12) numine A.
natura ipsa valere, cetera vero arte et studio
constare. Qua ex re te oro, ne scribere ces-
ses. Gloria quippe agendo periciitandoque
acquiritur, et, ut inquit ilie, nec spectantibus
coronae sed certantibus parantur. Vale. Te s
autem oro, ut genitori tuo verbis meis nunties,
ut ad me, si fieri potis est, copiam illius
epistoiae meae ad Cardinalem Sancti Angeii
mittat ; eam enim dedi quam praetori Vero-
nensi se esse daturum aiebat, quoniam lo
praetor eam porro legere desiderabat. Vale
iterum. Ex Venetiis.
(i) naturaj nostram nam R, (|) agendo om. R. pevo-
litandoque R. (^) paranturj corone R. (6) nuncies A.
(8) Angelli AR. (9. 10) Veronesi A. (10) daturum se
esse R. (12) Ex Venetiis om, A.
XXXVI.
rVeronae, die XXVIII. mensis lanuarii a. 1419.)
Damianus Burgus Veronensis clarissime virgini
Isote Nogarole se pl. comendat.
|uNT eius generis homines qui etsi
ridenda opera faciant, ea tamen
perficere non desistunt, ut magis
amicis ostensa et visa corrigantur, quam ab
ignotis laudata probentur. Nam etsi ignoran-
xo tia peccare se dubitent, quos risu nictuque
oculi persequantur omnes, falsum tamen
texere non desinunt, quoniam nimium iudi-
caturis amicis, quos magne dignitatis et nomi-
nis querunt, confidunt. Nam cum ob virtutes
M et dignitates tuas tua mihi grata sit ami-
cicia, tum ob meorum operum futurum
iudicium tuum gratior fit, quodque lauda-
veris tua auctoritate confusos alios pude-
bit vilipendere. Liberius igitur res Brixien-
"5
sium gestas mandatu maiorum perstringens,
quo notior foret hystoria, si diverso fir-
maretur ingenio, responsione complecti
sum aggressus et eas quidem tantum, quan-
tum potui clariori oratione conari. Sed quo- ?
niam tuo vise sunt iudicio comprobari, magis
exulto et nihil penitet incubuisse vigiliis.
Nunc laborasse iuvat, dulce est meminisse
laborum. Nam scio lucubratum opus tua
obnitente laude iri non depressum, et tanto lo
minus quanto magis tua probante lectione
transcureris. Verum quia ex litteris tuis meas
epistulas tue correctioni subiiciendas tibi
laudi fore extimas, intelligo, incitatus sum
plusculum ad scribendum, ut tua correc- h
tione doctior sim, et tu mea legendo et
limando, postquam sic opinaris, precio-
sior fias. Meditabor ergo in occulto bona
et ea propalabo iudicio tuo semper.
Sed de his hactenus. Coniunx mea ur- 20
gente tusci ante maturum fetum peperit
puelam, que nec valet, nec puerpera, quare
admodum tristissum, quia decrescente salute
crescit langor et tuscis et febris intumescit
et toret, et infans ita rauco vagitu est, quod 2^
Uotm NogaroUe Opcni. \, I S
226
vix reciprocum habeat spiritum. Quare
statui posthac raro meas scribere litteras,
nam accedunt ad hoc alie cure intercluden-
tes. Quesivi tuam ad cardinalem epistulam,
s quam domi habeo latentem, que cum emer-
serit, illico tibi missa patebit. Vale et matri
et fratribus et tuis omnibus me comenda.
Tui nepotes belle valent. Dicito dulcissimo
fratri Ant. verbis meis quod bella gerant alii,
10 Prothesilaus amet. Comendato me lacobo
Lavagnolo et iugali amantissimis compatribus
meis. Iterum vale. Ex Verona XXVIII. la-
nuarii 14^9.
A tergo : Generose et clarissime virgini domino Isote
de Nogarolis sue supra ceteras amantissime.
(12) vale in C nunc dast. (12. i?) Sub pou lanuarii
ab alia manu imsdm akdu IsoU Nogarola adscriptum Ugi-
tur. (14) Leg€ dorninc*
XXXVII.
(Venetiis, mense Februario vel Martio a. 1419.)
Isota Nogarola doctissimo viro Damiano Burgo
S. D. P.
[iCTOR quotiens ad te scribendum s
est, tum quia cum litteras tuas
accipio magnam inter legendum
vohiptatem ipsum dicendi genus et verbis et
sententiis ornatum affert, tum quia nunquam
tantus mseror mentem invasit, quin, cum ad lo
te scribo, de te cogito, non facile acquiescat
et reviviscam et mihi ipsi reddita denique
videar. Qua ex re ne dulcissimo tuarum lit-
terarum sermone priver, do tibi promissi
(?) nogaro R. Damiano Burgo viro doct. A. Burgo
om. R. (4) salutem dicit plurimam A. M lector R. (6)
cum om. R. (7) interiegendi A. (9) tunc R. (10) qui R.
(is) reminiscam A. redita R. (i?. 14) litterarum tua-
nim A,
IS*
228
fidem lubensque pro singulari amore meo
tii£e morem gero voluntati, ut quicquid in
mentem occurrat de eo tantillam faciam
epistolam. Eia igitur, Damiane doctissime,
s ingenium, virtutem, eloquentiam excute et
da operam, ut quamplures tui habeam epi-
stolas, cum ex eis non solum utilitatem, sed
immortalem gloriam comparem. Tuum igitur
erit ssepius ad me scribere viamque patefa-
10 cere, ut te audacius sequar hocque certa-
men ingrediar. Vale.
(i) libensque A. (x. 2) singulari— voluntati ut om. R.
(2) quid R, (4} eya A, (8) immortalitatem R, (10) auda-
tius AR, (11) Vale &c R,
xxxvm.
(Verone, die XXXI. mensis Martii a. 1499.)
Damianus Burgus Veronensis venustissime vir-
gini Isote Nogarole se pl. comendat.
UAMQUAM multisame supereris lit- s
teris, addere tamen ad cumulum
hinc abeunte Henrico familiari tuo
me nequaquam miseret, sed graviori onere
temptoet nitor tuum curvare tergum, ut de-
flexame spectare pusillum hominem et devo- «o
tum tuum aliquando cogare, quem iam de-
spicere incipis. Nam digniores forte mirata
viros villipendis parvulos et minores. Intel-
ligo nunc de te periculo facto, quantum
opulentus poUeat cultus et lautus ornatus m
quantumque humiles et egeni miseri sint
homines. Sed tamen hoc inter miserias homi-
num fruor solatio, quod maiores tanti non
extimarentur, nisi minores sibi ministrarent
230
etsequerentur et sua omniaet dicta et facta
probarent Superbis, autumo, quod super om-
nes clarissimas virgines virtute superemines
exaltata, adde quod turba magnatum creber-
5 que conventus observant fores et nubilem
circumstant edem, ut modesta sua discant
verba notentque gesta pudica. Nam
Singula visa semel semper memorare licebit.
Herebunt animo nocte dieque suo.
lo Sed spero futurum tempus esse, quo re-
vertaris in patriam et tuos venias lustrare
penates. Nam mihi deserta experieris faxim,
quid veteres tuos et inopes mihistros et
sequaces pro novis et splendidis spectato-
1 5 ribus contempseris. Ego tunc per compita
discurens divites omnes procos vestibus et
auro micantes a tuo visu terebo, ita ut ne-
minem venustum et luxuriantem virum preter
squalidos et incultos fabros tibi obsistentes
2o videre possis. Vale et comenda me genitrici
humanissime et tuis omnibus. Ex Verona
pridie Kalendas Apriles 1439.
A Urgo : Clarissime et elloquenti virgini domine Isote
de Nogarolis sue preter ceteras colendis-
sime Venetiis.
XXXIX.
(Venetiis, mense Aprili a. I4?<).}
Isota Nogarota doctissimo viro Damiano Burgo
S. D. R
^upio ut meae tlbl allquando lltterse ^
fastidlo slnt, non ob inconcinni-
tatem, nam id avertat luplter, sed
ob nlmlam crebrltatem. Quod nescio an
nunquam contlngat, cum tanta sit benlvo-
lentla ac humanltas tua ; quae tanta est, ut lo
non solum ego aliique cives qul eam experti
sunt (qui medius fidlus quam plurimi sunt)
testes exlstant, sed universa clvitas hos
Virgilil versus decantat :
(|. 4) IsoU at UtuUu in F, PulcherrimA epistola ante
tUidum tcriptum extat in R. (|) doct. viro om. A. (4) Sal.
(om. D. P.) A. (6. 7) inconcinitatem AR. (9) sunt A.
(9. 10) ben. et hum. F. (11) qui] cui A. (la)plurimum R.
(i)) existimant R. si F. hoc R.
Qu» te Uun leta tulerunt
Secula, qui tanti talem genuere parentes >
In freta dum fluvii current, dum montibus umbrs
Lustrabunt, convexa polus dum sidera pascet,
S Semper honos nomenque tuum laudesque manebunt.
Testor deum immortalem, Damiane, nemi-
nem esse cui plus quam tibi debeam ; ita me
singulariter ornas et nobilitas et in me
amando et ornando nunquam defatigaris.
10 Nemo est qui cum conspiciat, quam singulari
amore me diligas, non magnifice de me sentiat
meque virtute praeditam existimet. Quod
cum ita sit, quam ingentes deo agere debeo
gratias, cum in tuam venerim familiaritatem,
15 quando tuo testimonio confirmata et sub tua
studiorum umbra claresco ! Perge igitur, me
lauda, me totis commenda viribiis, cum mihi
nihil iocundius hoc facere poteris. Vale.
(x) te om. R. (2) cui A, quo qui R, gemine (om. pa-
rentes) F. (9) cum F. curent A. umbra A. (4) con-
nexaAZ^. syderaF. posce /{. (5) hbnor F. (6.7) imra.
me clannam n. esse F, imm. nem. essc dam. R. (8) or-
nat F. nobilitati R. (9) auczorisando et F. orn. et am. A.
defatigatis F. (10) cum] civis A, om. R. quod sing. F. (11)
diligisF. sensiat F. (u- 14) deo habere gratias debeo R.
(14) noverimF. (m) quam tuo test. Arma F (1$. i6)tuo
test. — umbra om. R. (16) clarescam F. (17) comenda A.
michi F. (18) nil FR. hoc om. F.
XL
(Verorue, die V. mensis Mai a. 14^9.)
Damianus Burgus Veronensis doctissime etpul-
cherrime virgini Isote Nogarole se pl. comendat.
I AD scribendum tardior sum quam 5
tue dulces postant littere et affec-
tus erga me tuus, non quidem
negligentie neque studio scribendi deputes,
sed temporum perturbationi, que me laban-
tem agit. Verumtamen nulla procella, nullo 10
fluctu, nulla adversa tempestate ita quassatus,
ita concussus, ita attonitus esse possum, ut
memoriam verorum amicorum meorum et
tui maxime, in quam omne meum solatium
etstudiorum exercitationem posui et locavi, 15
nutantem, fragilem et confussam habeam.
lam enim tantum comunione studiorum
(6) lege poscant.
nostrorum et animorum concordia in te con-
versus sum, ut nec divisio nec discordia
quevis me diversum agere possit. Adde quod
tuis amicis verbis in dies magis magisque cogi-
5 mur et concordamus. Sed tamen in hoc dis-
cordare videmur,quod mea que sit sententia
omni in re plane noscis, tuam vero nisi perplexe
et ambigua circuitione loquaris de tuo cupi-
dine, non potis sum eximere, ex quo causam
lo laudum tuarum incidentem perficere nequeo,
sed suspensus imperfectam pendere relim-
quo, donec ex te noverim veritatem. Ortor
itaque te, ne opera nostra semitexta maneant,
neve te vellante veritatem scribendo segni-
M scam, ut soli mihi tuo studiorum archano so-
dali aperte detegas, quem tuo incendas amore
cuiusque igne inflameris amatrix. Non suflficit
enim, ut credam quod frigido cinere lullii Ce-
saris possis incalescere, quamvis adhuc sue
2oreliquie sensus fument, que tamen etsi inam-
plexus comprhense forent, nullo calore pos-
sent refervere. Verum hoc in te futurum ve-
reor, ut si vivorum amores hominum aborreas,
vestigia Galle Reatine mulieris sequare.Cuius
2^ ut instar forte fias, vitam eius quam in dya-
i?5
logis beati Gregorii memoriter ego trans-
curi, tibi subiicio, ut quam te deam veneratus
in terris, eandem ego sublatam adorem in
celis.
Gothorum temporibus Galla Reatine $
urbis nobilissima puella Symachi consulis ac
patricii filia inter adolescentie tempora marito
tradita in unius anni spacio eius est morte
viduata. Quam dum fervente mundi copia
ad iterandum thalamum et opes et etas voca- lo
ret, elegit magis spiritalibus nuptiis copulari
deo, in quibus a luctu incipitur, sed ad gaudia
eterna pervenitur, quam carnalibus nuptiis
subici, que a leticia semper incipiunt et ad
finem cum luctu tendunt. Huic autem cum i$
valde ignea conspertio corporis inesset,
ceperunt medici dicere, quia nisi ad ample-
xus viriles rediret, calore nimio contra natu-
ram barbas esset habitura. Quod ita quoque
post factum est. Sed sancta mulier nihil 20
esterius deformitatis timuit, que interioris
sponsi speciem amavit. Nec verita est, si
hoc in illa fedaretur, quod a celesti sponso
(5) Vita galle Ugitur in margine.
in ea non amaretur. Mox ergo ut eius con-
iunx defunctus est, abiecto seculari habitu ad
omnipotentis dei servicium se se apud beati
Petri apostoli ecclesiam tradidit ibique mul-
5 tis annis simplicitate cordis atque orationi
dedita larga indigentibus elimosinarum opera
impendit. Cumque omnipotens deus perenem
iam mercedem reddere eius laboribus decre-
visset, cancri ulcere in mamilla percussa
lo est. Noctumo autem tempore ante lectum
illius duo candelabra lucere consueverant,
quia videlicet amica lucis non solum spirita-
les sed etiam corporales tenebras odio ha-
bebat. Que dum nocte quadam ex hac
M eadem iaceret infirmitate fatigata, vidit bea-
tum Petrum apostolum inter utraque cande-
labra ante suum lectulum constitisse. Nec
perterita timuit, sed ex amore sumens auda-
tiam exultavit eique dixit : Quid est, domine
2omeus; dimissa sunt mihi peccata mea? Cui
ille benignissime ut est vultus inclinato ca-
pite annuit dicens: Dimissa quidem, veni.
Sed quia quandam sanctimonialem feminam
in eodem monasterio pre ceteris diligebat,
35 illico Galla subiunxit: Rogo, ut soror Bene-
2?7
dicta mecum veniat Cui ille respondit : non,
sed illa talis veniat tecum. Hec vero quam
petis die trigesimo erit te secutura. His igi-
tur expletis visio apostoli assistentis et col-
loquentis ablata est. At illa protinus cuncte s
congregationis adscivit matrem eique quid
viderit quidque audiverit indicavit. Tertio
, autem die cum ea que iussa fuerat sorore
defuncta est, illa vero quam ipsa poposce-
rat die trigesimo subsecuta. Quod factum xo
nunc usque in eodem monasterio manet
memorabile.
O quantum riderem, Isota, si te Graio
more pubescentem crebris infixis lendinibus
conspicarerl Te namque videre viderer in x^
faciem Sicule Sylle versam esse. Cuius
Prima hominis facies et pulchro pectore virgo
Pube tenus, postremo immani corpore pistrix.
Heu me, in quos ^o tecum impruden-
ter desilui iocos I Dii magis, precor, talem 20
a tuis membris indignam pestem avertant,
sed potius in figuram vultumque Dyane,
cui similis sis oraque simillima geris, penitus.
convertant et perpetem servent In hos
tamen liberius incidi iocos; quod cum spe-
ciosam tuam effigiem mente comprhendo,
non puto id ominis ullo vocamine super te
cadere posse. Nam quis ille deorum tam
s eximius artifex sit, qui tua divina ora com-
positamque staturam fedare, mutare et
sanctos artus invertere possit?
Non tua mortalis facies, non cetera membra.
Nam lovis in celo manibus formata potentis.
10 Placuit his litteris tecum inter angores
meos parumper ludere, magis ut dolores et
angustias meas lenire tentem, quam aliquo
solatio possit eger animus ex innato merore
pestis et urgentis belli facile permulceri. Adde
M quod Furlanus ille mihi ob libellum tuum
hactenus non redditum infestissimus et exo-
sus congeminat dolorem. Ad quem iracun-
dus preter humanitatem scribo, et simul ad
clarissimum lohannem Superancium meum,
20 qui multis obiurgationibus insultet illum et
demum ex eius manibus libellum extirpet
et quo cultu sit reddat. Quem si umquam
conveniamus, in unum ostro insignem et
auro tibi, ut iam policitus sum et tuam de-
2$ cet dignitatem, nec ulla me sententia vertit,
faciam adornari. Vale et me tu tuique om-
nes comendatum habete. Sumus equidem
omnes in hac adversa tempestate satis salvi.
Ex Verona die V. Maii 14J9.
Expecto ab insignibus comatribus hieis
Contensia levira tua et Bartholomea sorore.
postquam Ant. frater nihil curat scribere,
aliquid litterarum suarum et ab amantissima
et iocundissima Bartholomea maxime, que >•
suis litteris mihi risum suscitare solet plenis
salibus et lepidis iocis. Quibus me plurrl-
mum comenda et offer.
A ie;|fO.'Claris»iiieetdoctissiinevirginidoininelsote i
de Nogarotis sue omnium amantissinie et
colendissime.
XLI.
(Venetiis, inter diem V. mensis Mai et diem X. mcnsis Sep-
tembris a. 14^9.)
Isota Nogarola Damiano Burgo S. P. D.
|OLicrTA equidem sum, cum cogito,
quam excusationem tibi afTerre de-
beam, curadte ssepius litteras non
dem, cum id agam neque oblivioae amicitise
nostrae neque negotiis impedita, cum omne
10 negotium meum in studiis litterarum verse-
tur. Verum cum reputo te eum hominem
esse, cui nisi magna quaedam ac praeclara
conveniant, hoc me deterrebat. Nunc autem
omnibus officiis amicitiae diligenter servatis
is a me nec hoc quidem praetermittendum
(4) Isota est tiiuUts in F. S. P. D.] Sal. A. (6) offerre R,
(6. 7) debebam F. (7) literas sepius F. (9) negociis AF.
impleta F. (10) negocium AF. (11} te tum A, te cum /^.
(i|) convcniat F. me om. A. (14) amicicie o^. R.
(14. 15) a rae serv. F. (15) permitt. R.
241
esse duxi. Saepius enim me rogasti, ut ad te
aliquid litterarum darem. Qua ex re putavi
a me alienum esse nisi voluntati tuse morem
gererem. Ut inquit Cicero, studiis amicorum
prsesertim in re bona tum difficile est, tum
nec aequum quidem obsistere. Quod cum
ita sit, hanc ad te mitto, ut exequar id quod
tibi sfiepius poUicita sum. Vale. Ex Venetiis.
(i) dixi F. (2) putavi om. F. (j) esset F. (4) in-
quid F. Cic. noster st. A. (6) quid R. obliviscere F.
(7) sint R. (8) sspius om. F, policita A, solicita R. Ex
Ven. omm. AF.
laoue Nogaroic Opcra. I. 16
XLII.
(Veronn, die X. mensis Septembris a. 1419.)
Damianus Bur^us Veronensis doctissune et cla-
rissime virgini Isote Nogarole se pL comendat.
B iD quo te gavlsuram sperabam,
quod a morte redemptus essem,
ad te libenter scripsi, magis ut in
risum et florentes comas cierem, quam ut
lacrimis vultum tuum genasque rigarem. Nam
10 licet excuseris pre gaudio fletus, quod a dulci
et bene amore consito animo proficisci vide-
tur, tamen non credo sine dolore langoris
nostri tua ora potuisse madere. Me miserum,
quantum sperem doluisses, si me vidisses
M vitam cum sanguine exhallantem I Declarasti
satis lam dudum et in presentiarum maxime
amorem tuum mihi perspectum, a quo dlvidi
et morte disiungi magnopere angebar mori-
que pigebatQuamquam aliter gravitate morbi
24?
libenter vitam cum morte commutassem.
Beasti me et omni langore levasti de signifi-
catione Lodovici nostri a peste salvati. Pro
quo nuncio vitam meam tibi immortaliter
debeo. Nam puer ille insignis a vita non est $
eximendus, nisi grandia que nobis pollicetur
ex indole facta persolvat. Vale. Ex Verona
X. Septembris 1439. Comendato me spec-
tate genitrici et Lodovico meo nomine gra-
tulare sepiusque complectere. «o
A Urgo : Clarissime et doctissime virgini domine Isote
de Nogarolis sue pre omnibus colendis-
sime Venetiis.
ift*
XLIII.
(Veronn, die XXI. mensis Novembris a. I4?9.)
Damianus Burgus clarissime virgini Isote Noga'
role se pL comendal.
|i TANTi me faceres quanti ego te
facio, dignaretur omnis cunctis me
veneratione preferre. Ego namque
quoscunque flores tuarum laudum possum
meditatione coUigere, tibi manipulos et fa-
lo sces facio. Sed angit me quod vitatione tue
arrogantie nostris laudibus non glorieris,
quin imo nostra adulatione ludificari credis,
tam parva apud te valemus auctoritate. Sed
profecto non mentior. Quod si ficta loquar,
is numquam verum exeat ore. Quis enim est
qui tuam auctoritatem audeat deridere,
cuius fama tantum percrebuit tuarum diffu-
sione virtutum, ut non minus tuum quam
245
Appolinis iudicium extimemus tuque iam
habes tua in pubertate cognomen sapientis.
Quare tanta cura nitor tecum stabilem ami-
ciciam continere et ex tua in me collata
gratia maiori precio haberi spero. Et ob id s
ne a me discedas, quero tibi omni studio et
benivolentia ac tuarum laudum predicatione
propius adherere. Beasti itaque me quod
adeo tuum in amorem corripuisti, ut nuUo
violenti distractu dirripi possim, sicque lo
quoad vixeris firmum tenere pepigisti et
ego me tibi vicissim trado tenacem. Quos a
me petivisti terre fetus omni perquiram inda-
gine. Sed despero habere posse nisi Garde-
sanam amissam recipiamus, unde talia tubera m
tumere et prodire solent. Attamen reliquum
quem possidemus agrum lustrari diesque
noctesque faciam, ut tue morem geram
voluntati. Nosti quam pronus et facilis sim
tuis parere mandatis. Vale et me tue genitrici ^o
et splendido Antonio fratri et eius amantis-
sime coniugietreliquis tuisomnibus comenda,
Comendato item me vivis verbis sapientis-
simo lac. Lavagnolo et Bartholomee iugali
mihi compatribus dilectissimis et sepe ^?
246
quomodo valeant mihi tuis significato litteris.
Ex Verona die XXI. Novembris 14} 9.
A tergo : Ckrissime et elloquenti virgini domine Isote
de Nogarolis sue plurimum colendissime
Veneciis.
XLIV.
(Verone, extremo mense Novembri a. 14)9.)
Eusebius Burgus se affectu tradit amico
Isote nimphe celebri virtute munite.
Si insignis laudes tes dulci carmine canto,
Ipsasdigne cano, quia florent undique pulchre.
Sed utinam tali resonarem pectore voce,
Ut nostros cantus audiret Latius omnis,
Divulgata tui tantum celeberrima fama
Foret, que totum tonaret fusa per orbem.
Itaque vos, muse, suplex iam deprecor aime,
Ai^gutum ad nostrum ducatis tempora carmen,
10
Pneter ipsam epistolam ab Eusebio tGenerose et doc-
tissime virgini domine Isote de Nogarolis maiori sue supre
ceteras colendissime Venetiist missam extat in codice Ric-
cardiano (CJ nr. 924.
Eusebius Burgus Isotn Nogarol» S. P. D. est tituius
M C. (i) traddit C. uirtute . . nit£ est in autogmpko.
()) tuas? (4} dignaC. (6) quod n. C (7) celeberima C
(8) quem C fussaC
248
Concentus tantos gracili cantabo siringa,
Quantos meretur preclara Isota colenda.
Non tantum Tulii florebat splendida lingua,
Quin Isota suo par non procedat honori.
15 Ergo omnes nimphe docti celebresque poete
Hanc doctam cultu veneremur virginem omni.
(II) contentus C siringo C (12) coUenda C. (14) Ysota
C (16) doctuni C Vale in calci addit C
(Veneiiis, extremo o
E Novembri a. 14)9.}
Isola No^arola perilo adotescenti Eusebio Burgo
S. P. D.
^agna me iocunditate affecerunt
, carmina ista tua, ex quibus facil-
lime ingenium tuum perspexi
humanitatemque familiaritatis paternse in
te sum contemplata. Et profecto cum to
eonim carminum sensum considero, non
possum non stupere et magna affici ad-
miratione. Video enim generosse tuae ado-
lescentise primordia de te tantum polli-
ceri, ut prsecellentissimum virum evasu- 1;
(4. Isou ttt lUutia in F. adul. Euxebio A. Bjrgo
lun. R. (S) D. om. A. (6) me] cum A. (7- 8)bcilinie AFR.
{8} luum ont. R. prospexi F. (9. lo) in ie| viie F.
(loj suni R. (11) detidero R. non p. me non F. (t;. 14)
â– dul. A. adol. tue F. (14) te om. F. (14. 1S) policeri AR.
[!<,) precelcniiuimum A, presuntissimum R.
250
rum te esse concernam. Profecto enim
in cselum laudibus extollendus es et cele-
brandus. Quem enim adolescentem hacstate
ita virtute poUere et litteris sponte nuUo
5 prorsus stimulo incumbere prospicimus ?
Neminem profecto, credo ; hanc enim con-
iecturam domi facio, ne qusram foris.Verum
hoc a divino animo proficiscitur. Recte igi-
tur facis. Nam quid litteris prsclarius esse
lodicemus? Legimus enim, quanta maiorum
nostrorum discendi fuerit aviditas, quoniam
a summo omnium patre nihil melius tribu-
tum esse censebant. Euclidis philosophi tanta
sciendi cupiditas erat ut cum cavissent Athe-
is nienses decreto, ut qui Megaris civis esset
si Athenas ferre pedem prehensus esset, ea
res ei capitalis foret, is nihili facto periculo
Athenas noctu peragrabat et antequam
(i) enini om, A. (i) adul. AF. (4) polere R, (5) per^
spic. A. (6. 7) Neminem — foris om. A. (6) enim om. F.
(7} foris. Verum] forum F. (8) a domino F. perfic. R.
Forte F. (10) dicimus A, decus F. eum F. (11) in di-
scendo fueritis avid. quam a F. (12) nichil F, nil AR.
(12. n) esse trib. R. (i|) enclidis R. (14) discendi F.
(15) et qui megarum F. (16) ferret AR. prensus F.
(17) illi A. erat R. his nicfiil F. (18) peregrabat athenas
noctu R.
advesperasceret tunica longa mullebri indu-
tus e domo sua Megaris ad Socratem com-
meabat, ut vel tempore noctts consiliorum
sermonumque Socratis fieret particeps, nir-
susque sub luce milia passuum amplius t
viginti eadem illa veste tectus redibat. Et
recte quidem. Nam quid aliud est in quo
nos vere gloriari posslmus, nisi in his quse
nobis virtutum sludiis comparamusi' Quam
ob rem te hortor, etsi hortatione minime i"
opus est, ut omne studlum, curam, diligen-
tiam in virtute consumas, teque hoc unum
scire volo, te tantum a me amari, ut nunc
amare videar, antea dilexisse, teque toto
pectore accipio amorque meus tn te in horas i^
crescere videtur. Vale et scribere aliquid ne
cesses. Ex Venetiis.
(ij ftdvesperassei PR. longe A, longie R. (I. i) in-
ductus R. {i) megaruni P. m F. rocealem A. (l. |) co-
nibal P (qui om. uivel— redibal). (4) parliceps flerel AF.
(<,) milliiA. passiumA. (6) ea illa A. reddibal R. (6. 7) el
e( r. A. (7) quidam F. alius R. (SJ nosom. P. iure P.
vero R. possumus A. Iiiis P. (9) nos R. sludii A. opc-
ramus R. (10] ut si F. minime] non F. (iij omnem R.
(11. iij digentiam R. (u) unum hoc R. (i)) vollo A.
(14J anie* vero dil, R. [16) videreiur R. aliquid scri-
bere F. (17J Ex Veneiiis} Vale F, om. A.
XLVI.
(VenetUs, die III. mensis Decenibris a. 14)9.)
Isota Nogarola doctissimo viro Damiano Burgo
S. D. P.
uPLiciTER carminibus Eusebii ocelli
tui sum delectata, tum quia sin*
gulare ingenium eius perspexi,
tum quia quanti ipse me faceres aestimavi et
quantum me amares ex eo facile cognovi.
10 Tibi enim gratias ago, qui ingenium meum
et virtutem tanti iudicii aestimas, ut sim qus
dignas laudes generosis primordiis filii tui
tribuere possim. Utinam digna opinione tua
essem I Verum non dicam a me, quae minimi
(}) viro doctissimo A, docto viro R, (4) Sal. (om. D. P.) A.
(0 occelli AR. (6. 7) singularem R. (7; ingenium om. A.
aspexi R. (8) existimavi AR. (9) ex quo f. R. (11) iu-
ditii R. estimas A, existimas R. [U) prim.J laudibus R.
(i|) tua op. digna R.
ingenii et iudici! in hac re sum, sed a quo-
libet viro eloquentissimo virtuteque preedito
celebrandum et in caslum extollendum esse
non dubito. Et profecto dictum illud Cice-
ronis animadvertit : Optima autem hereditas '
a parentibus traditur tiberis omnique patri-
monio prsestantior gloria virtutis rerumque
gestarum, cui dedecori esse nefas et vicium
iudicandum est. Quod cum summa ratione
intellexerit, in litteris versatus est, quoniam t<
nullaalia ratione sibi gloriam et tibipatri lau-
dem adepturum esse cernebat, nisi sola ce-
terarum rerum regina virtute. puod cum ita
sit, non possum non laudare et maximis
prosequi laudibus et in primo laudatorum i
genere apud Hesiodum locandum censeo.
Qua ex re nonne tibi licet gloriari et fortu-
natum nominare habens talem filium et deo
agere gratias? Verum ne hoc assentationis
magiscausa quam veritatis dtcere existimes, i<
(t) iudiiii R. {i) predicto R. (i) celJuin A, celo R.
(4) illuililkiuin J?. (6) tr«dditur «. (8) nepKB «. et in-
diliuin A. (17) tibi nonne R. (19) gratiss «gere R. (ii- lo)
hoc— exisiimes om. R. (
^54
finem mihi imponam teque orabo, ut me
saepius de valitudine d. lo. Fed. nostri cer-
tiorem reddas curesque, ut tu et famiiia tua
bene valeat, quod mihi gratissimum erit.
Reiiquum est ut tibi nuntiem Ant. Furlano
iitteras tuas me reddidisse, curabitque me
invita id quod animo tuo iibet facere. Vaie.
Ex Venetiis die 3. Decembris 1439.
(Omihifineinl^. atqueor. R. (2)6. lob. sed nostri R.
(?) ut om. R. (5) nunciem aut furl. R. (6) tuas litt. R.
(8) Ex— 14?9 om. A.
(Venetiis, inter diem tlt. Decembris a. i4}9 et diem XViil.
Aprilis a. 1440?)
Isola Nogarola doctissimo viro Damiano Burgo
S. D.
?AGNUM mihi scrupulum iniecerunt
, litters tus heri ad me delatse, ex
! quibus cognovi te comico illi
nostro credidisse, qui nunquam mutam mu-
lierem ullo in seculo repertam affirmat, i<
cum dicas mulieres viros loquacitate supe-
rare. Fateor enim id propter paucas evenire
qus faciunt ut omnes hoc iudicio dignae
videamur. Quod te dicturum profecto nun-
quam credidissem, tum quia ad me scribe- â– '
(4. t,) IsoU at tHuiiit in P. (4) doct. viro 0«. A.
(S) S. D.] S«l. A. (6) michi F. (8) comito F. (9) in-
vilun m. A. (10) ullo om. F. anSnnarit A. (it) loquati-
tste R. (11) enimj cuique A. enim id enim propler F.
(i)) omnis A. iuditio R. disna om. A. (14) ludicunur A.
(14. is) nunquem prorecturum cred. cum ad me F.
256
bas cum me hoc laturam graviter certo sci-
res, tum quia dies noctesque legis quam
plures feminae non modo mulieres, sed
etiam viros in omni genere virtutis et prae-
^ stantise excelluerunt. Volumus in eloquentia
aspice Corneliam Grachorum matrem ; Ame-
siam, quae Romano coram popuio frequenti
concursu prudentissima oratione causam di-
xit; AfTraniam Lucinii Buconis senatoris
lo coniugem, quae easdem causas in foro agi-
tavit. Hortensia nonne hoc idem factitavit.^
Nonne Sapho mira carminis suavitate ma-
navit? Portiam, Fanniam et reiiquas quantis
doctissimorum virorum versibus decantatas
M legimus.^ Volumus in belio aspice Camiilam,
quam Turnus, ut ait poeta, tanto honore
prosequebatur. Nonne Thomiris regina Scy-
(i) cum mei hec R. certe R. (i. 2) sc. qui tum quia A.
(2) qua R. legens F. ($) exceluerunt A. Volumus elo-
quentiam AF^ om. R. (6) gracorum AF. matrem om. A.
(8) circoncursu R. or. prud. A. prudentissimara F. ra-
tione R (8. 9) tamen dixit R. (9) Gafraniam R in Uxtu,
Grafaniam R in marg. F. Lucini F. (10) asdem F.
(11) nonne] verone R. facitavit F, fatitavit R. (ij) Pher-
ciam F. feminam F, phauniam R. ut F, om. A. (14) ho-
minum A, om. F. (15) accipe F. (17) Nonne regina tho-
menistitarum (thomeisstitarum in marg.) R. torunis regia
factorum F.
^57
tarum Cirum Persarum regem cum universo
exercitu trucidavit, ut ne nuntius quidem
tantae cladis superfuerit? Amazones nonne
sine viris auxere rem publicam ? Marpesia,
Lampedo, Orithia maiorem partem Europse •
subiecerunt, nonnullas quoque sine viris
Asiae civitates occupaverunt ? Tantum enim
virtute et singulari belli scientia pollebant,
ut Herculi et Theseo impossibile videretur
Amazonum arma regi suo afferre. Pantasilea i<
belio Troiano inter fortissimos Graecos viri-
liter dimicavit ; testis est poeta :
Pantasilea furens mediisque in milibus ardet.
Quod cum ita sit, te rogo, ut me certiorem
reddas, si muiieres loquacitate vel potius i
eioquentia et virtute viros superentr Nam si
(i) Tirum R^ Ennium F. (2) ne] et F. nuncius AR,
nuctius F. (i) ftmascones F. (|. 4) nonne autem sine
virorum auxilio remp. F (4) auxerre R. marsepia F.
(5) Orittua A, oritia R. (6. 7) nonnullas— Asiae] Asiam R.
sine iuris civitates Asirie F. (7) occupavere A, ocupa-
runt F. (8) singuli (om. belli) scentia R. polebant A.
(9) hercoli ac creseo (om. imposs. vid.) F impossi-
bille R. (10) Panthisilea A. (11. 12) verosimiiiter F.
(la) est] et F, om. R. (i?) Panthisilea A. mediis R.
(16) elloquentia R^ om. F. superant /t
laoue NogaroUe Opera. I, 17
>J8
te victum fateberis, gaudebo et te mihi ces-
sisse haud medtocri gloria congratulabor.
Vale.
(i) gaudeo FR. te om. R. (i, 2) cecintsse R^ om. F.
(2) aut R. meliori F. egratulabor R.
XLVIII.
(Venetiis, die XIX. mensis Aprilis a. 1440.}
Damianus Burgus Veronensis clanssime et ex-
cellenti virgini Isote Nogarole se pL comendat.
UANTO tibi propius accedo tanto s
iongius me fugis et obtussas aures
avertis. Non magis ut litteras
meas quam me ipsum negiigas, quod pro-
fecto tecum non merui, scripsi ex quo Ve-
netias veni ad te bis terque quaterque, nec lo
totiens profuit unas abs te posse eximere
iitteras. Nec quas scripsi scio errasse iitte-
ras, sed tuis captas manibus uncis. Quam
ob rem quia miror tuis iitteris posse carere,
statui istuc ipse venire, ut te expergefaciam i$
et ad scribendum viva oratione cohorter.
Spero namque sicut iitteras non reppeili.
Urget enim presentia Turni. At si tu me
cum genitrice despexeris, Antonius frater
17*
26o
et ievira non despicient. Sed quamquam
brevi profecturus sim, tamen non ante ve-
niam quam iibeiium tuum quem iigandum
ipsemet tradidi, mecum apportem rigenti
s auro amictum et coruscantem intus et extra.
Vitreum cantarum tuum ieni mero plenum
adducam, ut Patavini me sequantur odori.
Vale et amantissime genitrici et tibi et com-
patri et eius iugali me piurimum comenda,
lo propter quos desino novam domum invenire,
ut venientibus vobis coheream. Iterum vale.
Ex Venetiis XVIIII. Aprilis 1 440.
A Urgo : Spectabili et doctissime virgini domine Isote
Nogarole sue pl. collendissime.
XLIX.
(Veronaef die XXX. mensis Novembris a. 1440.)
Damianus Burgus Veronensis clarissime et sa-
pientissime virgini Isote de Nogarolis se pL
comendat. ^
,REDO, vehementer mireris, quod
cum a te iam dudum ego recesse-
rim, hactenus crebris frequentanti-
bus tabbellariis scribere distuierim. Sed mirari
desines, cum audias me circum iacum Garde lo
statim ut Veronam veni cum Camerario er-
rasse, ubi non flere non potui audiendo
calamitates et miserias indigenarum ac fa-
melicos eiuiatus et necessitates extremas
tam veiaminum quam cubiiium et super 15
omnia peiores doiores quam mortis. Nam
mori maiuissent quam femine virgines et
iugales ac vidue violate fuissent et earum
pudor raptus esset. Interea dum iacum am-
biremus, iapsi a litore Brixiensi ad Pratum
262
Aibuynam defluimus, quo iicet vioienter Ca-
merarius me traheret, tamen iibenter causa
videndi tuam iiiam gentem et meos illos
precipuos amicos, quos videre ardebam,
s aditum iiium assensi. Quorsum ivisse quasi
penituit, non ut ardor caritatis refrigesceret,
sed quia ibidem inveni domum iugubrem.
Languebat enim amita, quam totam pemi-
ciosa rehuma possederat Cuius diesque
lo noctesque ilMit rabidus ad ethera ciamor, et
iam morituro simiiis deciinabat, et sic die
XXI. mensis huius raucam et moribundam,
nisi expectatus succursus medicorum adiu-
verit, reiiquimus, quo mcerore tristes omnes
M angebamur. Augebat item pluscuium tristi-
tiam facies tabefacta Zenebre, quam quia
defloruit et longe difert a forma priori, pro-
fecto nisi vocis indicio non cognovissem.
Heu quantum est mutata ab illa Zenebra,
20 nitore cuius hebetabant lucentia sidera celil
Non sunt ampiius micantes ocuii, non est
frons leti cordis index, non flavi nec crispi
florent circum tempora crines, non est de-
nique preter iiventia labra decor ulius in
2s ore. Non est insuper, si tergum vertat, levis
J^w ^^^'P
36}
et nitida cervix nec ebumea cola, non est
caro tenera, sed macles exesa. Sed quid
longiori descriptione opus est i' Ea demum est,
nisi quod parumper in curvos flectitur artus,
formidabilis palloris imago, quam seu pre- ;
teriti langores seu abortivi fetus aut novi
conceptio partus effinxerint, aliter quam
ambigue referre non queo. Sed cum he
cause pulcherrimam Zenebram deformarint,
maior alius intestinus dolor venustatem eius lo
et formam inverttt. Quem licet tua omnis
gens et cognatio in pectora amara conce-
perit, tamen matri et fratri tecum, quos huc
propediem venturos expectamus, nisi coram
non velim expressius explicare. Attamen i;
durissimum illum Zenebre dolorem mollit
interdum dulcis garitus et impUcita lingua
eius infantis, que imago est, dum pulchra
fuit, simillima matris. Sic oculos, sic illa ma-
nus, sic ora gerebat. Sed eo magis dolor »
ipse remolesceret, si et ipsa dulcissimum et
insignem fratrem Antonium fraterno ampexu
complecti posset, quocum, sic enim fidei
(«) lirtm
364
plgnus sibi reliqui, brevi pollicitus sum re-
verti. Admone igitur ipsum, ut se accingat et
paret itunim ad visendam sororem. Demum
ut quo modo quoque vuitu fuimus accepti
5 tibi notum sit, ex hoc ipsa comprhendes.
Nam de adventu nostro' admonitus Bruno-
rius premisit nobis obviam citra Caluisanum
famulos piures simul et armigeros aiiquot,
quot nos ab hostibus tueri et tegere suffice-
10 rent. Et sero Caluisanum advecti, ibidem ho-
spitati, honorifice cubuimus. Postero die
cum per tria miiiaria prope Pratum Albuynum
venissemus, invenimus nobis occurentes
generosum Marsiiium et Brunorium multa
1$ famulorum et miiitum stipante caterva. Qui
nos in amplexus capientes muita Camerario
sed mihi oscula piura fixere. Tandem implici-
tis manibus iuncti ad arcem conducti sumus,
de genitrice, de Antonii fratris salute recu-
aoperata, de te ceterisque fratribus ac de
levira multum sermonem habentes. Ubi equis
declinati dum ad atria gressum verteremus,
obstitit nobis macra et gracilis Zenebra ru-
(9) leg . . . C.
36;
tiiiantis vellamine serici caput tecta, quam
puichra et nitida vestis ambibat. Ut autem
iis dignis quas opinaris exterioribus blan-
diciis accepit Camerarium in fratrem, quo
prestantiorem aiium fata est nec accidere $
nec querere potuisse sororium, quem ceteris
omnibus preferebat, ad me conversa liyliari
fronte conspexit et duplici manu me com-
prhendens pre nimio gaudio verba com-
presit et vox faucibus hesit. Tandem ubi lo
parumper obmutuit, oratio simul et comites
iacrime prodivere, tuncque nec prius de
mea meorumque quam de genitricis, de
Antonii fratris omnium dilectissimi, de tua
ac reliquorum omnium salute interrogavit. is
Quam ut rectam conscivit, in risum et iocum
suscitata mollis omnibus et placida erat
celum terras et maria non negatura. Verum
quia nebuiis madidi et gelu rigidi tremeba-
mus, ascensu gradus superavimus et in tala- 20
mum, quem ardentissimus Vulcanus illustra-
bat, ad arendum et calendum fuimus immissi.
Tunc domus interior regali splendida luxu
Multum erat instructa, argento fulgebat et auro.
Nos epulas divum similes mandavimus alvo. 2^
366
Ubi duobus diebus commorantes, quo
agrum illum lutulentum iustraremus, totidem
ibi noctibus stratis mollibus cubuimus. Tertia
vero die cum ex amplexibus insignium viro-
5 nim Marsilii et Brunorii abiremus, Zenebra
et venerabilis socrus se vobis omnibus comen-
dantes mandaverunt, ut ab eis semper salvi
foretis, ad quos visendos brevi ambo viri
istuc sunt profecturi. De quibus sit hacte-
lo nus mea oratio precisa. Ego vero gaudeo in
patriam esse reversum, ubi vitam reciperavi-
mus. Nam non est tantum expilata, ut suis
natis non sit satis ubertate fecunda, nec est
tanta quanta vuigatur penuria, que quidem,
15 si bene metiamur, maior est Venetiis. Neque
verum est, quod aliquis miles nisi causa stra-
minis abditi quemque molestet civem. Valete
omnes, quoniam et nos vobis comendantes
vaiemus. Sed nundum lohanna mea coniunx
2opartum edidit, que quoniam ad suos venit
coiendos penates, revirescit in pinguem.
Ciarissima Barthoiomea soror bene cum
coniuge et primis liberis valet, sed merore
funeris postreme eius infantis non poterit
25 aiiter in consoiationem excitari quam caris-
267
simam videat matrem. Iterum vaie et me
matri, fratri et commatri pl. comenda, dum-
modo tibi primo sim comendatus. Ex Verona
die ultimo Novembris 1440.
Memento nec obliviscare, quod me et s
coniugem comendes domine Libere Sebasti-
ane et eius nurui, quibus nuncies Barthoio-
meum bene valere, ad quem ivimus et ruinam
arcis Pisclierie vidimus, que iicet prostratasit,
tamen adliuc inexpugnabilis est. Ex quo fit 10
iudicium, quod vilissimi, inertes et trepidi
protectores fuere nec digni quibus Ethnam
montem comittas custodiendum.
A tergo : Sapientissime et famose virginidomine Isote
de Nogarolis sue omnium colendissime
Venetiis.
L.
(Veron«, die XIX. mensis lanuarii a. 1441.)
Damianus Burgus Veronensis clarissime vir-
s gini Isote Nogarole se pL comendat.
|egnis tlbi videor ab scribendum,
quem fecisti, tu namque huc
venturam celeri pede promi-
sisti, quam miror cur tantum tardaveris,
10 et sepe ancipiti augurio ducor, ne qua mala
causa obstet. Et cum omnia circumspicio,
non accuso causam tarditatis, nisi quam
forte Brunorius sororius et patruus faciant,
de quibus quia tantum differunt nec quic-
M quamscribunt,ambigimusomnes. Quo modo
autem agantur, significato mihi, nam de iis
solicitus sum. Solicita tamen tuos omnes, ut
huc recedant, ubi licet in beiio simus, tamen
patria pacem affert, in qua cepi revirescere,
20 tantum me lucidus lustravit Apoiio. Comenda
269
nos omnes clarissime matri et splendissimo
fratri et fratribus ac inprimis duicissime com-
matri, cui refer, quod nunquam potui sarde-
nas saisas reperire, quas diiigenter quesivi.
Ex Verona die XVIIII. lanuarii 1 44 1 . s
IstucvenitCamerarius sororius. Ipsumquia
in tuam omnem familiam et affinitatem vera
et affectu plena precordia, vidi capite in dies
gratiorem, nam ipse se et fortunas suas pro
tua omni obiectat cognatione. Consulo, ut »0
eius consiliis pareatis.
A tergo : Clarissime et elloquentissime virgini domine
Isote de Nogarolis sue omnium collendis-
sime.
(i) Uge splendidissimo. (|) post commatri in autographo
deUtum est et tuo. (8) post precordia deest habet vel si-
mile quid.
IMPRESSUM BUDAPESTINI
TYPIS SOCIETATIS FRANKLINIANi€
A. D. MDCCCLXXXVI
Burgi ad Isotam Nugi
4 Isoiwn Nogarolun.
