Full text of "Opera quae supersunt omnia; accedunt Angelæ et Zeneveræ Nogorolæ epistolæ et carmina;"

Google

This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct

to make the world's books discoverablc onlinc.

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc

publishcr to a library and fmally to you.

Usage guidelines

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying.
Wc also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.

About Google Book Search

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb

at |http://books.qooqle.com/|

f\\3

V. 3^

ISOT/E NOGAROUE

VERONENSIS

OPERA QU^ SUPERSUNT

OMNIA

ACCEDUNT

ANGEL.E ET ZENEVER/E NOGAROLyE

EPISTOLiC ET CARMINA

ALEXANDER COMES APPONYI

Edidit et pratfatus est
EUGENIUS ABEL

VOL. II

VINDOBONiE
APUD GEROLD ET SOCIOS

BUDAPBtniCI APUD FRIDERICUM KILIAIC

1886

ISOT^ NOGAROL^

CODEX EPISTOLARIS.

PARS II.

laoue NofftroUe Opm. U

LI.

fa. 1442— 1444.)

Constantia Varaneia Isotce Nogarolce S. P. D.

,um eiegantissimas epistoias tuas,
Isota eruditissima, saepenumero $
periegissem, quae Romanorum
priscam iiiam redoient dignitatem, ubi qu»
et sententiis et verbis exornationes conve-

cConstantiae Varane« Sfortiae Pisauri Principis Ora-
tiones et Epistolas ad fidem veteris cpdicisa primum edidit
Dionysius Andreas Sancassani in libro qui inscribitur : •Mi-
sceUanea di ifarie operette. AV Reverendiss. Padre il P. M.
Calisto M. Palombella Consultore della Sacra Congrega-
zionede* Ritie Procuratore Generale deirOrdine de*Servi
di Maria. Tbmc Settimo. In Venezia MDCCXLIII. Ap-
presso Tommaso Bettinelli ...» (p. 124 sqq.}, qui liber a
Ttraboschio alilsque sub Lazzaronii nomine citatur, qui
quinque tantum Miscellaneorum volumina typts impresstt.
Constantin epistola, quam supra edidimus, extat etiam In
«Biblioteca Volante di Gio. Cinelli Calvoli continuau dal
Dottof Pioni^i An^rea SanQassfinl» Edizione seconda ii^

niunt, omnes tuam irradiant dictionem, ani-
madverti stiio orationis commota, quanto
tui amore afficiar, significare iitteris meis,
quamquam et id parum concinne tum pro
s ingenii tenuitate, tum quia in eioquentia
parum admodum versata sum. Quid dico
versata, cum vix primum aditum ingressa
simr Tibique ipsa congratulor, quae ad

miglior forma ridotta e di varie aggiunte ed osservazioni
arricchita. Tomo Terzo dedicato al Signor Conte Ottoliiio
Ottolini Veronese e Conte della Custoza ec In Veoefift
MDCCXLVI. Presso Giambattista Albrizzi q. Girolanoa
p. ^98, e codice manu scripto paulo liberius interpol|Ad
lacobi Soranzo edita. Denique Constanti« epistolas e co-
dice Bibliothecae Riccardianae (N. III. cod. chart. in 4. o.
XV.) publici iuris fecit Lamius in tCatalogo codicum ina-
nuscriptonim qui in Bibliotheca Riccardiana Florenti»
adservantur. Liburni MDCCLVI.» p. 147, 148. Sancassanii
et Cinellii editiones^ quas 5 et C litteris notavimus, olR-
ciose descripsit Petnis Sgulm^ro ; Lamii editionem (L)
ipse inspexi.

(}) Varana C^ Varaneia L. Isottae Nagarolae C. (4) Qauin
L. (s) Isotta C (7. 8) ubi eque sent. et C

(i. 2) omnem tuam irradiant dictionem ;

stilo (iic) S, omnem tuam dictionem animadverti et stUo L^
omnes tuam vidi irradiare dictionem. Animadverti stylo
C (2. 1) commota sum ; quanto tibi am. L. (|. 4} oMis
non posse, quodque praestare concin^ C, meis ; quam-
quam haec ipsa inconcinne L. (4. $) propter ing. tenui-
tatem L, (5) quod in C. (6) sum, nequeo. Quid C
(8) gratulor 5.

summos apices usque venisti magno cum
tui nominis spiendore et gloria. Nihii enim
conducibilius ac magis frugiferum domina-
bus esse potest, quam posthabitis corporis
commodis ad ea tendere summo conatu 5
quae non possit labefactare fortuna. A tene-
ris habuisti unguicuiis iliam Lactantii Fir-
miani sententiam, qui non uitimum inter
theologos iocum obtinet. Qui bona, inquit,
n^ligunt animi et corporis appetunt, in te- i<>
nebris ac morte versantur. Istud item ex
Cicerone nostro notaveras in Officiis : Om-
nes enim trahimur et ducimur ad cognitio-
nis et scientise cupiditatem, in qua exceiiere
pulchrum putamus, iabi autem, errare, de- M
cipi et nescire malum et turpe ducimus.
Quod perspicuum iilum oratorem Quintiiia-
num non fugit in sua Oratoria Institutione :
Nam sicut aves ad voiatum, equi ad cursum

(2) ac gloria S. (|) et niagis C (6) labe&cUri C.
(7) hausisti L. (8. 9) qui— obtinet om. S. (9) tenet L.
(10) adpetunt L. (la ii)in tenebrasacmortem C. (11) il-
Hid & idem CL. (11. 12) a Cic. GL. (12) notaveris S.
(i|) ae duc. L, om. C, rtcU, puh. (15) pulcrum L.
•t errmre C. (18) de oratoris C, de oratoria L, ora-
tons S.

et ad saevitiam ferae gignuntur, ita nobis
propria est quaedam mentis agitatio atque
solertia. Has omnes sententias in pectore
collatas diligenter semper ipsa servasti.

s Unde fit, ut non impar iudicanda sis supe-
rioribus illis dominabus doctissimis, quarum
illa aetate non parva fuerat multitudo ; qua-
les fuere Aspasia, Cornelia Scipionis, Elphe
et aliae quas non est hic narrandi locus.

lo Tenes enim haec longe me ipsa melius, quae
non parvo temporis curriculo in studiis vigu-
isti. Quanti ego te faciam, non possum
verbis exprimere ; longe melius mente teneo
nihilque esse tibi velim persuadeas, quod

isad cumulum dignitatis tuae pertineat, quin
illud pro viribus me sponte pollicear suscep-
turam. Vale.

(i) ad omm, CL, servitia L. ferae omm. CL, (i. 2) no-
bis est quaedam ac propria mentis ag. 5. (j) soUertia L.
Has] Nam C (^ 4) sent. diligenter in p. coll. semper&
(4) diligenter om. C ipsa om. C (5) Unde sit ut C&
(6) doct. domin. C (7) oetate ilia L. pauca C (8)
Nelpe L, tH)cem corruptam om. S. (9) numerandi &
(10) Hflec enim longe melius me ipsa tenes C (11) par-
vum CL. curriculum L. (12) ergo C (i^) in verbis L.
tenes C (i5)quin] quod C, quum L.

LII.

(a. 1442—1444.)

Constantia Varaneia ad dominam Isotam No-

garolam.

Est, Isota, meo toa dulcis epistola fixa
Pectore nec poterit quam longa abolere vetustas.
O Verona, tuis urbs foecundissima pomis,
Plus trahet hsec laudis iam vate puella Catullo I
Floruit ille quidem prseclarus alumnus in sevo,
Quo studiis homines vigili indulsere Camense,
Hac setate viros superas celeberrima doctos.

ConsUntiflB Varaneioe carmen, quod in septimo tomo
Miscellaneorum a BettineUio (Lazzaronio) a. MDCCXLIII.
editorum publicam lucem vidit, e duobus codicibus novi ;
alter (M)^ cuius notitiam Remigio Sabbadini debeo, Me-
diolani in Bibliotheca Brera asservatur (cod. AB XIV,
37), alter (V) ex quo carmen descripsit Petrus Sgulmero,
Veron» in Bibliotheca Civitatis extat numero i)9) signatus.

Camunis tUulum ego addidi; Ad dominam Isotam No-
garolam tst tituUis in V, M qutm titulum prm u ftrat non
kabto compertum. (i) ep. supra M. (a) longe M. (6) inclu-
sereMV, corr. Sabbadini. (7) celeberima V.

Hinc tibi virtutum numero, quibus ipsa refulges,
Coniunctam me nempe scias, nec secula nostra

I lam tantum deiecta puto velut ante solebam.
Luminis est etiam prisci tibi fiamma reposta
Mentis in arcano. Fcelices quippe parentes
Quam reor esse tuos, quibus addis nata decorem
Et pariter morum dulcis pariterque sophise!

M Et si quam omnipotens concessit forte sororem,
O faustaml Poterit tua post vestigia recto
Sumere calle viam facilique venire volatu
Parnassi ad sacros latices et docta sororis
Munere blandiloquo componet carmina plectro,

20 Egregiam scribet prosam plaudentibus astris.

(10) sincera puto M, puto deiectam V. (11) etiamj
M. flama V. (12) archano V. felices M. (i?) nate
Fbst V, ij fn V V. IX rtpetitus esty sed vacat adJ. nu
tor in marguu. (14) morumque M. (15) sorte V. (16
I (?) M. retro V. (17) summere cale V. (18) parna'
par nasci M. TiXoc est subscriptio in V.

LIII.

(Pauvii, a. 1445—48. 1451—52?)

Laurus Quirinus nobilissimce et eloqueniissimce
virgini Isotw Nogarolce salutem plurimam dicit.

u DOR nescio quis paene subrusticus, s
Isota insignis feminarum nostri tem-
poris maxima gloria,adhancusque
diem me tenuit, ne tibi antea scriberem, quam
tacito quidem^ sed certe plurimo amore co-
lebam. Verum in praesentiarum institui malle lo
veteri proverbio monitus semel ruere quam
semper pendere, nam cum prseclarus vir lo-
hannes Delphinus e Verona Patavium petis-
set et inter pleraque insignia urbis monu-

Extat in codice Arundeliano nr. 70 saec. XV (C) et
in codice Vindobonensi nr. H?o s«c. XV (V).

(4) Ysote C, Izote V. plur. om. V, (8) quem V.
(9) certo V. (9. loj coUebam CV. (h) patavum CV.

menta tuas quoque epistolas mihi ostendisset
iam in volumen redactas easque voluptuosis-
sime perlegissem, non potui non maxime la^
tari tibique non unice congratulari. Sed et

5 Leonardus germanus tuus, optimae indolis
adolescens optimam operam optimae philo-
sophiae navans, iam pridem me rogarat, ut
nonnihil ad te scriberem, nam quoniam hoc
tempore dialeticae et^ philosophiae acrem,

lo ut is aiebat, operam das, voluit, ut ipse fidelis-
sime ac amicissime te commonerem, quos
prsecipue magistros in his altioribus discipli-
nis sequi deberes. Hi ergo et plerique ami-
corum ut ad te scriberem adhortati sur

M Clara autem atque laudatissima fama, qv
iam pridem bono iure adepta es, propellii
vel invitum, uti te colerem utique has at
litteras exararem. Quas ita velim accf
ut a benivolentissimo animo profectas

2otreris. Nihil enim aliud haec nostrae

(^) non p. non m. non 1. CV. ($)
leon. V. (8) nam quia V. (lo, ii) dare
am. comm. V. (ii) comonerem C. (12) hiif
(U) hii CV. (16} propelit C. (17) coUerem
feclo CV.

exposcunt, nisi ut eum recte vivendi cursum
quem a teneris annis es amplexa ad exitum
usque perbellissime ducas. Verum si aridas
incultasque videbis, ignoscito; eam enim
hoc potissimum tempore philosophiam sequi- 5
mur, quae nuUum sequitur florem orationis.
Patiantur igitur, quaeso, tuae delicatissimae
aures aridas quandocunque locutiones. Tu
enim, quae politissima et exquisitissima arte
dicendi edocta es assueta in eleganti oratione 10
suavitateque dicendi, tuo iure perornatissi-
mum exposcere potes eloquium, at nos se-
mioratores minutique philosophi parvo et
illo ineleganti persaepe contenti sumus. Quare
et tibi gaudeo et tuae virtuti congratulor. An 15
forte laetandum non est, quod inter raras
quidem, sed claras certe feminas nomineris,
cum prisca tempora gloriari videamus in hu-
iusmodi praeclarissimarum feminarum eru-
ditione? Etenim, ut dixerim, tam Graecae quam 20
Romanae feminae a nobis hoc tempore ta-
ceantur, quae praecipue sunt Sibilae, Aspasia,

(i) ut nisi V. (2) quem atteneris C complexa V.
(1) perbelissime C (4. $) nam eam hoc V. (9) pollitis-
sima et exequitissima V. (lo) asueta V. inelleg. C

Periclis illius magni prseceptrix, Sapho,
Proba Centona, Amesia, Hortensia, Comelia
Grachorum mater, quae solum in poetica re
et arte dicendi doctse fuerunt quarumque

5 laudes pervulgatse feruntur. Unam dumtaxat
in medium afferre satis erit. Sinesius ergo
eximius philosophus Hepatram philosophiae
prseceptricem habuit, quam tanta laude
tantisque praeconiis effert, ut cunctos illius

lo temporis philosophos excoluisse magnopere
affirmet. lure igitur es tu quoque, Isota prse-
clara, summis laudibus prosequenda, quippe
quse naturam, ut sic dixerim, tuam superasti
Virtutem enim veram, quae virorum propr

I s est, singulari industria es consecuta, nec ea
quidem mediocrem, ut plerique virorum, s
ut integerrimse perfectseque sapientise vi
decet, quare Cicero recte dicebat : Vos ii
nes animum geritis muliebrem illaque v

3o viri. Itaque haut contenta his mediocribr

(i) megni CV. (6) offerre V. (8) preceptitric
(lo) philos. om. V. (12) persequ. C. (15) singuli
om, V. (17) integerime C. perfecte V. veru^
anU corr. (18) diceret CV. (19. 20) viri vir
itaque haodque V.

diis applicasti nobile tuum ingcnium altiori-
bus quoque disciplinis, in quibus acumen
ingenii et mentis est opus. Versaris enim in
dialetica arte, quse semitam veritatis osten*
dit cognoscendae, ut ea adepta in lautiori ^
atque uberiori philosophise campo scite et
erudite versari possis. Itaque tamquam pro-
vocatus magister amicae quidem atque fide*
lissimae humanitatis intuitu te venerandam
virginem edocebo. lo

Volo igitur, mea Isota, quam commutata
persona germanse loco ob ingenii tui ele-
gantiam quo mirifice delector et hanc lit-
terarum nostrarum necessitudinem duco, —
cupio, inquam, idque meo iure iubeo, ut is
novos hos philosophos novosque dialeti-
cos tamquam homines minime verse philoso-
phiae vers^ue dialeticae instructos non
modo evites et fugias, verum etiam omnia
eorum scripta stomacheris, nam dialeticae 20
quidem non viam disciplinae veteris iam pro-

(i) ingenium tuum V. (2) discipulis CV, acuimen C
(4) dyaletica C (8. 9) acque humanissimie fidelitatis V.
(12) germana Q germano V. (i). 14) nostram litt. V, no-
stram iUam C (16) dyal. C (18) dyaleticos C, dialeti-
co< V. (18—20) instr.— nam dial. om, V. (20) dyaletiOB C

batse docent, sed nescio quibus pueri
captionibus, inextricabilibus circuitibu:
scrupulosis ambagibus huiusce disciplinse
ram et dilucidam semitam obfuscarunt. I
s ut multa scire videantur, omnia etiam
nissima futili quadam subtilitate corrum;
et, ut inquit comicus, nodum in scirpo c
runt. Quapropter his impedimentis dei
nequeunt ad veram et solidam aspirare

10 losophiam, in qua etiam dum acuti disp
tores videri cupiunt, veritatem nimium a
cando, ut vetus sententia dicit, amisei
Sicut enim crassa negligentia supinam ij
rantiam gignit, ita scrupulosa inquisitio

M satis exploratam rationem invenire pote
in iure civili a Labeonis sententia scripti
eleganter. Propterea et subtiles quidar
losophi acuteque disputantes existim
nam cum ens sit id, de quo verae sc

20 considerent, hi vero sophistse de no
pertinaciter et contentiose altercenti
et Aristoteles eos non disputare, S(

(^) scurpul. V. (4) dilucidatam V. offusc. C
niss. CV. (6)futuliCV. (7)syrpoC, sirpoV. (11.
(16) c. Alab. C (17) elleg. C. (22) Aristotiles CV.

rire affirmat) ita fit, ut mens vix queat,
quod si recte formata erit, nequicquam
prorsus capere potest. Accessit praeterea haut
mediocris eorum inscitiae causa, quod cum
textus Aristotelis, qui veram et elegantem phi- s
losophiam continent, partim negligunt ob im-
peritiam, partimavidi gloriae et honoris cupidi,
quamquam profundissimum et obscurissimum
philosophorum haut intelligant, commentari
tamen temere aggrediuntur, itaque dum divi- lo
num Aristotelem dividere subtilius conantur,
lacerant potius, dum lucidare, obumbrant,
dum explicare, implicant. His ergo explosis
quos sequi debeas, breviter edocebo. Lege
igiturstudiose Boetii Severini, viri facile acutis- i ^
simi abundeque doctissimi praeclara monu-
menta, id est tractatus omnes, quos in arte
dialetica erudite confecit, et eius commen-
tarios, quos in Aristotelis Cathegoriis et

(2) foemata V. necqu. C, ne quicquam V. (^) propterca
«ut V. (4) iustideC ($) aristotilisCV. elleg. C. (8) quan-
que V. obscuratissimum V. (9) philosophorum om. V,
haud V. comentari C, commentatum V. (10) tamen]
cum V. agred. C (11) Aristotilem C subt. con. div. V,
(15) Bortii C (16) habundeque C, abundique V. (17) tac-
tus V. (18) dyaletica C (19) quos in eius Aristotilis
kath. V.

Pericrmeniasduplicesedidit^primosadlitterfie
intelligentiam, secundos adaltioris artis inda-
ginem. In quibus cunctorum fere probatissi-
morum Grsecorum commentatorum sententias
; videre poteris. Quare mirorvalde nostri tem-
poris mortales, quod tam doctum, tam excel-
lentem, tam prsestantem in bonarum artium
disciplinis virum relinquunt et nescio quos —
sed tacere prsestat, ne vulgus philosophorum

10 contra me incitem, aculeatas litteras me exa-
rare putans. Postea vero quod dialeticam,
id est modum sciendi, perdidiceris, Moralia
Aristotelis,qu8e divinitus proscribit,abs te dili-
genter et accurate legantur, in quibus verae

is solidseque virtutis vim facile dignosces. Quod
si inactionequoque vitseeam prsBstantem doc-
trinam, ut debes, posueris,ad illud summum et
extremum bonorum te eximie ducet. Verunr
postea quam et hanc philosophiae partem f

20 gnoveris, quse circa humanas res versatur,

(i) periermonias C. dedit V. (4) commendaton
(s) videri V. (7)actiumC. (9) tacere prant V. vuh
(10) occultatas V. (10. 11) cxarrare C. (11) quod]
dyaleticam C (12) mortalia C, morlia V. (n) Arist
(i4)acurateC. leganturj eleganterque leganturV. i
tuta C.

■7

neroso quodam animo et amplam illamatque
vastam alteram partem aggredere, quas cum
triplex sit, ab his maxime disciplinis exordiri .
te oportet, quas Grseco nomine mathematicas
appellamus, quarum notitia adeo certa est, s
tametsi subtilissima, ut plerique philosophi et
illi quidem pergraves censeant nil certi scire
nos posse, nisi quod mathematici monstrave-
runt. Tum deinde eam assequi stude iugiter
ac vigilanter, quam naturaiem dicimus, in lo
qua res sensibiles et continuo motu flexibiles
edocemur. Postremo vero in metaphisica,
quam divinam scientiam nostri Peripatetici
appellant,versarl te oportet,ut deum trinasque
substantias dignoscere valeas. Haec estrecta is
semita et inclitus ordo sententiarum, quam
veteres philosophi observantes ad eam tan-
dem excellentiam eos pervenisse videmus,
ut divinos appellare minime dubitemus. Itaque
si litterarum Graecarum peritiam haberes, 20
docerem, quos sequi deberes, qui ad fasti-

(2) partem om. V. agredcrc CV. (lo) ac' et V. (ii)
quam C mota Q motus V. (12) mataphisica C, metha-
phisica V. (18) venisse vid. eos V. (20) grec. litt. V.
habens C.

iMtc Nogaroic Opera. 11 2

gium rerum te ducerent. Sed quoniam hoc
solo, sed certe grandi bono privaris, Latino8
quidem novos hos philosophos, ut pauloante
commonuimus, flocci pende, quod fseceiii

s quandam philosophiae degustant, et Arabes
qui ferme ad Grsecos accedunt diligenter c^
accurate sequere. Averrois quidem, barbanis
et incultus homo, ceterum philosophus exi*
mius et singularis rerum arbiter, abs te iugiter

lo et continuo legetur, quem tametsi in primis
lectionibus forte intelligere desperabis, si ta-
men in eo acrem operam dabis, facilem in-
venies. Quod si festinanter properas philoso-
phum inteHigere, Thomam de Aquino saepius

M lege, utquasi introductorium intelligendi Ari-
stotelem et Averroim praestet. Verum ubi
modulum commentatoris degustabis, ceteros
omnes abicies. Quapropter non solum eius
commentatoria eiusque tractatus saepius le*

(I. 2) solo hoc V. (4) floci V. (7) acurmte GL
(9) arbitus O, orbatus V. (10) et cont. om. V. impri-
mis C (11) fonte C. (12) facile V. (14) acquino C
(1$. 16) Aristotilem CV. (16) Averom Q Averroem Y.
patret C (17) modulam CV. commendatoris C (18)
nes] ees Q ee V. (19) commendataria C legere
pius C

gere debes, sed et Avicennam in Naturalibus
et Algazelis Summam. Hi ergo Arabes veram
Peripateticorum disciplinam te interimeru-
dire valebunt, donec nobis suppeterit otium
vitaque faverit, ut Aristotelica opera in Ro- s
manum stilum vertentes commentaria confi-
cere possimus et ea quae Aristoteles sub-
tiliter descripsit nos in faciliorem semitam
redigere valeamus, augustissime dicta et im-
plicitas obscuritates explicantes et illustran- lo
tes. Enimvero et illis ornatissimis studiis,
quaepulcherrime abadolescentia comprehen-
disti, utere, maximeque historia, est enim
historia vitse quasi magistra, vetustissimorum
prudentias nostras quodam modofaciens, ad m
imitationem prseclarissimorum virorum ac-
cendens. Cur enim tantopere maiores nostri
historiam comprehensi sunt, nisi quia nil aliud
eam arbitrati sunt quam exemplum bonse
vitseque et sanctse ? Omnem enim vetustatis 20
effigiem expressam nobis tradunt historici.

(2) summum V. (^) peripatethiconim CV. (7} «ristoti-
les V. (9} «ngust. C. (12} pulcer. V. (14) qutsi] que Q
0111. V. (16. 17) acoedens CV. (18} historiarum C nihil
aliud V. (19. 20) boneque vite sancte V.

Ciceronem vero taceo, quod continuus cibtis
esse debet, quem ego lassus persaepe sed sa-
tiktus nunquam dimisi. Reliquum igitur esseti
ut te ad virtutis actionem et ad litterarum

s optima studia hortarer. Sed quoniam ad utra-
que haec inflammatam mirabili quadam cu-
piditate accepi, finem epistolse faciam, si hoc
dixero solum. Doleo sane vehementer, mea
Isota bella,Apolline nata, segre, Mercurio di-

lo vino nectare educata pueilisque Pieriis sacro-
sanctis edocta, aegre inquam fero, quod tam
longi temporis usura caruimus. Quare stu-
dendum nobis est crebritate officiorum amis-
sam iocunditatem quoquo modo quimus recu-

is perare. Itaque tibi spondeo fide Athica, quod
si iniurato non credis, per ventum et humum
tibi iuro me tuam dulcem memoriam inter
arcana pectoris servare. Haec, Isota dia,
ampla virtute et honestate, liberius scripsi,

20 fretus conscientia, officio et ea quam ei*ga te

(3) lapsus CV. ()) reliquia C (6) inflamatam f
(9) apoline Q appoUne V. n. cdocta egre mihi merc.
anU oorr, (10) puelisque C Pieridis CV. (12. i|) sti
diendum CV. (14) iocunditate C (17) duicem tuam
(18) archana CV. dya V.

mirificain benivolentiam gero, quam post-
quam grato sequoque animo te suscepisse
inteilexero, quoad voles conservabo. Amor
enim reiationem avet Launim ergo tum
piurimis aliis causis amare debes, tum vel $
praecipue quod semper virescit, ob id enim
Apollini tuo deo sapientise consecrabat gen-
tiiitas. Sed iatius alias, ut uterque nostrum
competet, honestis facetiis iocabimur. Cura
ut vaieas et stude ut sapias, et ut generose lo
facis Ypoiitum imitare, phiiosophiam vero
in deliciis habe eique omnes tuos amores
conglutina. Nihii enim philosophia formosius,
nihil pulchrius, nihil amabilius, ut Cicero
noster * dicebat, ego vero forsan rectius, 15
nihil phiiosophia in rebus humanis divinius.
Hsec enim unica, sanctissima disciplina est,
quae veram sapientiam edocet et rectum
vivendi modum instruit, ex quo fit, ut ignari
huius non modo turpiter sed etiam perniciose 20
per vitam obirent Proinde huic uni rei, toto.

(3) te om. V. (4) tum] tamen V. ($) tum] nisi C.
(7) apoUni CV. (i i) Ipolitum V. (i ?) aglutlna C (14} pul-
crius V. (1$) diceret CV. (17) enim hec V. (19) ec
quo C (21) obierent C uni om. V. tota V.

ut aiunt, pectore incumbe, volo enim te non
semidoctam esse, sed cunctarum bonanim
discipiinarum peritiam habere, id est et bene
dicendi artem et recte disputandi disciplinam
5 et humananim atque divinarum rerum scien-
tiam noscere. Vale et me, ut cupio, ama.
Patavii.

(i) vi V. aiunt om. V. (a) bonarum cunctanim V.
(l) et bonmm V. (7) PfttavU. Finis CV.

LIV.

(Ante annum 14$ 2.)

PomU Maffei canonici Veronensis Epistola ad
Isotam Nogarolam Veronensem, midierem eru-

(Utissimam. 5

REVES has suscipito imprsesentia-
rum tabellas, quae ex me pro tua
benevoientia longissimas prsesto-
laris; neque enim vei tui negligentia vel
uila tui oblivio me ab expectato scribendi offi- 10
cio retardavit. Id, obsecro, cave ne credas,
venim id magis uti fiiia pietatis adscribito oc-
cupationum acervo quotidianarum,quibus po-
tius necessario implicor quam iibenter. Huc
accedit, quoniam indiesopinabarlibellumad 15
te, quem tuo nomine edideram transcriptum
emendatumque dimittere,existimans te,quan-

H«c q>istola typis c xpr e s sa legitur in tomo teitio Am-
plissifflM Collectionis a Martenio et Durandio curat» (C)
(eol. 899—902}. (x$) quod ?

tum coniector ex litteris tuis, illum iocundis-
sime et, ut aiunt, ambabus manibus susceptu-
ram. Inde factum est, filia, ne tanto tempore
vel parvum commonitorium nostrse dilectionis

s inspexeris neque potuerim dedicatum tuae
virginitati codicem de primis excerptum
ceduiis corruptumque transmittere. Hic
quippe notariorum penuriam patimur et post
lucubratiunculas crebras non habeo qui dic-

lo tata conscribant Cum autem nactus fuero
temporis opportunitatem atque scriptoris,
accuratius operam dabo, ne patris inertiam
queas quavis accusatione notare. Quare
rogato immortalem et optimum deum no-

I s strum, ut qui cupio satis tuis honestissimis ac
religiosissimis desideriis facere, id ipsum, ut
velim, re ipsa perficiam. Interim vindica te
totam deo et iocundum in tua virginitate
domicilium prseparare festina, firmissime

2oretinens post dei cultum (quem Grseci
theosebiam appellavere) celibatu perpetuo
nihil esse prsestantius. Omitto Grsecos atque

(2) ambaruffl C. (1) tembore C (7) coreptumque f
(9) crebas C (11) arque C (u) Quate C (17) p^
caa C (19} finnissima C (21) perbetuo C

Latinos omnlumque gentium praeclaros auc-
tores, qui virginitatis prsdicavere ac summis
laudibus extulere decorem. Habes Mariam
et matrem et virginem huius vitse prseclaris-
simum speculum, quo nihil mirabilius, nihii $
gloriosius, nihil divinius ad intuendum. Imi-
tentur coniuges Saram et Hester pulchram
atque Heiisabeth lohannis matrem. Habeant
viduse ludith Annamque sanctissimam, quae
miris prseconiis in divinis litteris efferuntur. lo
Tibi vero Marise virginitas ad exemplar totius
sanctimoniae proponatur, qu8e deum traxit
ad terras. Ipsa enim humilitas, ipse amor,
ipsa modestia nusquam tuis discedat ab
oculis. Prospicies porro in ea quod legis in m
Cantico Canticorum : Pulchra es amica mea
et macula non est in te. Quid enim integrius,
immacuiatius dei matre Maria, quse totius
sanctitatis auctorem utero suo quasi coelesti
thalamo deo ipso cooperante portavit? Ea 20
igitur virtutis forma versetur ante oculos
tuos. Neque enim eges multarum virginum
obiectis exemplis, ut in te exprimas perfecte

{2) fumis C (18) imacul. C. (19) auctorum C. (2;)
perlecta; r

ac puicherrime religionis imaginem, uti fenint
olim Eracleontem Zeusim apud Crotoniates
re ipsa fecisse, quo posset ex puichrionim
virginum simui formis inspectis picturam

s Helense quam formosissimam atque elegan-
tissimam sua arte traducere. Tibi una virgo
sufficiat, quam intueare dignissimam, in qua
omnes spiritales pulchritudinis partes exi-
stunt, in qua postremo tanta perfectio, ut a

10 quavis rectissima ratione artificis nihil addi
vei demi queat. Quare sit Maria tibi, o
Isota, singularis forma vivendi, componendi
mores, colendi deum, sectandi virtutes, ut
quoniam ipsa est pulchrarum pulcherrima

15 sanctarumque sanctissima mulienim, immo
et virorum omnium et angelonim, eiusce
simulacnim in tua mente et corpore quantum
possibile fuerit imitari, exprimere coneris.
Eris inde profecto iuxta modulum tuum de

20 sanctissima sancta, de formosissima educta
fonnosa, ut et sponsus tibi de Canticis dicat :
Quam pulchra es amica mea, quam pulchra
es ; oculi tui columbanim 1

(x) pulcherime Q pulcherriin» ^ (9) perfecto C
(X4}pttlGh€iiJiia C (ao) —ntittima C

Verum quoniam in aliud tempus de his
disputare proposui, finem imponamus epi-
stolae. Interim te obsecro, immo prsecipit
deus noster, ut cursum magnificum instituti
animi prosequare. Mihi plane poUiceor de 5
te, filia, nisi te ipsam spreveris, eam te eva-
suram in posterum, quse possis et debeas in
omni sapientia et religione esse perfecta.
Blancse matri tuse illustri et optimse viduae,
item et iilustri fratri tuo equestris ordinis viro 10
me etiara atque etiam commendato. Tu quo-
que pro me dominum orabis. Vale.

LV.

(VerorMB a. 145 1.)

Isota Nogarola Ludovico Fuscareno & P. D.

|ocRATis illius, quem sapientissimum
iudicavit antiqui tas, celebre dictum,
quod in oreomnium usque in hunc
diem versari cernimus, id est Cognosce te
ipsum, me a scribendo saepissime deterruit,

Collati sunt : Codex Corsinianus (C), Veronensis (V)^
et codices Bibliothecae S. Michelis prope Muranum (hi)^
de quibus vide infra.

Titulum ego addidi. In C est : E^isiola domine txote de
nogaroUs de Verona ad magnificum dominum Aidtium FUscth
reno pricium Venetum et potatatem eo tunc Citfit, Veron, dir
gnissimum ; in V; Generose ac doctissinu domine Isotte Nbga-
role Veronensi ad in^lgnem iuris utriusque doctortm domUum
LodoiHcum Fuscartruun Venetum pretorem Veronensem epiatola^
cuius sane elUganda ab ilto sumo sapientie mro talem in eam
tnrginem ebquenUam et ingenium admirante subsequens de
AepcB et Adde peccato est orta contendo. Apud Mittarellium,
qui in Gitalogo bibliothec» S. Michaelis hanc epistolam

dum ingenii mei imbeciilitatem ac dicendi
imperitiam mecum ipsa anitno volvi. Sexus
quoque et prsesens vitae mese institutum
nunc ut taceam hortantur, et eo magis, cum
iam hsec studia psene deseruerim meque s
alia vocent, quse me reddunt instructiorem
deo meo in futuro seculo praesentis vitae
reddendi rationem. Sed cum me a te tanto-
pere amari laudarique cognoscam, summum
ingratitudinis vitium duxi tacere, non igno- lo
rans sanctissimos et doctissimos viros hoc
vitium magnopere detestari et illum maxime
sacrarum litterarum fere principem Augu-
stinum, quem scripsisse legimus : Ingratitudo
est ventus urens et siccans omne bonum. m
Et Cicero: Si priora illa memoria teneo,
nihil tam proprium hominis existimo, quam
non modo beneficio, sed et benivolentise

e tribus codicibus (648. ii^o. 1201) edidit, Epistola ad
Ludoificum, FUscannum Venetum Senatortm et Ic. est titulus.
(6) quod more V. (8) ad scribenduni M. deteruit V,
(i) imbecilitatem CV. et C (a) Secus M. (?) quo-
que om. V. (6) alio CM. industriorem V. (8) rationes M.
set V. (14) que V. (1$) et sicans C, exsiccans M, et
scicans V. (17) nil MV, hominis] habere M. (18) non
meo M. set V. et om, M. benivolencia V.

slgnificatione alligari. Quas ob res has meas
licet femineas et incultas litteras ad te dare
constitui malens impudens et loquax quam
ingrata iudicari, non dubitans te eas hilari
s vuitu, Iseto corde, pro tua humanitate ac
in me benivolentia tamquam meae in te
reverentise et gratitudinis testem susceptu-
rum, quem ea natura asserunt, quod non
simulatione et ficto sermone hominum beni-

lovolentiam et gloriam consequi velis. In te
nuUa ambitio, nulla inanis ostentatio, sed
semper, ut inquit ille, sequabilitas in omni
vita, idem sermo, idem animus, idem vultus,
eadem frons, quod de Epaminonda iegitur,

M qui inter ceteras virtutes adeo veritatis diii-
gens fuit, ut ne ioco quidem mentiretur.
Beata profecto res publica nostra, si taiem
semper nacta esset praetorem ac parenteml
Unde t>ene dixit Plato et Cicero meminit, bea-

3o tas fore res publicas, si sapientes eas regerent,

(^) mallens MV. imprudens V, (4) te has V. illari CV.
(6) in me om, C (7) testes M. (8) ea natura] ea nff C,
etvestneM, eanam V. (10} ac gl. C. (11) inannis C
obst V. set V. (12) inquid V, dicit C equalitas M.
omnium V. (14) Epaminunda C (18) nau V. et par. V.
(19) et] ut^ (20) si Mt. C.

aut si qui sapientise studio dediti essent.
In te vero genus, sapientia, virtus, animi
magnitudo, iustitia, mansuetudo,misericordia
tantopere floret, ut alterum Lucullum cives
nostri testentur ac prsedicent, quem omnes ^
provincise ingenti laude extollebant, cele-
brabant, venerabantur ; desideratissimus erat
omnibus, perbeatam eam urbem arbitrantibus
cui talem ducem consequi contigisset. Hoc
idem fatetur Vincentia, quam tanto consilio, lo
prudentia, iustitia, humanitate gubernasti, ut
te non minus diligant quam Timoleonem
Corinthium SicuU, qui nullo recusante reg-
num obtinuit ; maluit enim diligi, quam metui.
Ferraria vero, ianua, Florentia innumerse- i^
que alise prseclarissimse urbes te apud eas
oratorem inter alios qui nunc florent existi-
matione, iaude, admiratione dignum iudicant.
Quos sane dignitates et honores tuos adeo
gessisti, ut ab eis non tam ornatum accipere 20

(3) virtus om. V, ()} misicordia C (4) florent M.
(6. 7) celebrabantque venerabanturque M. (8) eam om, C.
(10) Vicencia M. (la) Thimol. CV; Tymol. M (n) Co-
rinthum C, Corintum V, (14) dilligi V. (i^ Feraria CV.
inumer. C (16} pr»clar. om, M. (20} gesisti V.

sed etiam ipsis dare visus sis. Adde prse-
claram illam ac singularem laudem ac gloriam
tuam et vere tuam (quia genus et proavos
et quse non fecimus ipsi, vix ea nostra voco)

^ summam videlicet humani et divini iuris pru-
dentiam ac sacrarum scripturarum cognitio-
nem, in quibus adeo te flagrantem praedicant,
ut vestigia illius sapientissimi principis Theo-*
dosii imitari minime dubium sit, qui die de

lo subditorum negotiis ius dicendo discemebat,
nocte vero libris ad lucernam incumbebat^
vel Galli illius, qui paene mori videbatur in
studio dimetiendi caelum et terram, quem
saepenumero aliquid noctu scribere ingres-

i^sum aurora, et nox, cum mane coepisset,
oppressit. Hoc tibi ministrant, hoc animo
et praeclaro ingenio tuo vires suggerunt. Ad
hsec quae dixi te hortantur fideles illi comites
tui ac consiliarii, libros inquam, quibus

2odomus tua ornatur ac splendet, praeclara

(i) set V. et M. (2) dare V. et gl. V. (4) vix om. C
(S) acdiv. C (6) sanctarum V. (6. 7)cognicione V. (x))
qui V, (14) noctu om, V. (16) opressit CV. Itoc V.
(16. 17) hec animo tuo et pr. ing. vires fiigerufit V.
(19} libri M.

sane suppellectilis, iocunda familia, quse,
ut aiunt, non obstrepit, non ciamat, non est
rapax, non vorax, non contumax; iussi lo-
quuntur et item iussi tacent, a quibus nisi
quod velis et quantum velis audias. Sed s
quid ago, quae his meis balbutientibus^erbis
prseclarissimas laudes tuas usque prosequi
velle videor? Finem dicendi faciam, ne sen-
tentiam illorum nimium dicendo affirmare
videar, qui nuUam mutam mulierem in seculo lo
repertam asserunt. Ego vero has meas ad
te dare ausa sum, non, ut ab initio dixi, ut
ingenioli mei vires aut dicendi facultatem tibi
viro doctissimo et eloquentissimo demon-
strem, quae nulla in me est, sed ut ex eis m
intelligas te item a me diligi, coli ac vene-
rari. Has igitur, immo me in eis suscipias,
cum pro innata tibi humanitate neminem
renuas, nomini item certe tuo ob tuam in me
caritatem deditissimam. Quae cum nihil aliud 20

(i) supell. C (2) obserpit V. (^) vellis et qu. vellis
avellas V. (7. 8) tuas (om, usque) persequi v. videar M.
(9j nimium om, M. (10) a seculis V. (11) has om. C.
(I?) ut omm. codd. (14) elloqu. CV. (i6)dilligi V. colli C.
(17) imo CV. suscipies V. (19) renuente M. item]
tuffl M, om. V. certe om, C (20] nil V,

Iioue Nofirolc Openu U. ?

praestantiae tuae prsestare possim, licet pec-
catores deus non exaudiat, in omnibus ora-
tionibus meis me memorem semper tui pol-
liceor ac spondeo. Vale.

i) ppssum M. (?) me omm, CM. (?. 4) policeor V.

LVI.

(Brixiae, principo anni 14^?.)

Laudat ^cenam et Ptrba, dubitat, an redUnt ad ipsam veL ponti-

ftcem diversunu sit,

Ludovicus Fuscarenus Ysotce Nogarolce S. s

iDi ^o in his meis proximis itine-
ribus magnifica imperia, marmo-
rea tecta, auratas trabes, Siricam
suppellectilem, famulorum astantium greges,
locupletissimos apparatus, fertilissima con- lo
vivia, pueliarum ludus, virorum contentio-
nes et cetera omnia, quse inter voluptates
numerantur. His expletus satiatusque necubi

Ludovici Fuscareni epistoias ex unico codice Biblio-
thec« Caesareae Vindobonensis nr. 441 (C) edidimus. Mi-
nores scribendi errores, quibus codex scatet (ut coUenda^
dtpremU^ contpiUo^ aparatus) in notis referre supersedimus.
Ubi lacune signa posuimus, in codice spatium vacuum
relictum est.

H«c epistola in codice CCLIV loco est.

(7} emporia } (8) tubes C. Sericam } (9) suplectille in C«

quain apud te iocundius cenavi, cum audi-
verim verba religione redolentia, sapientia
redundantia, venustate ornata, facetiarum
sale condita, quae maxime nos ad eosdem
s lares redeundi cupiditate incendunt. Visus
sum Antonii et Pauli conviviis interfuissei
quorum sanctissimae collationes auri et
argenti pompas, amcenitatis delectationes,
suppellectilis delitias, epularum voluptates

lo superaverunt. His gradibus me in caelum
evexisses, si ibi hordeacius panis et fictiles
urnae, non assatae peregrinae aves ac delica-
tae paterae extitissent, praeter quas nihil fuit
in cena quod non esset praeclarum et lauda-

is bile. Pono ante oculos saepius ebore, auro
marmoribusque fulgentia theatra, tabulaSi
signa argentea mira arte celata, Parisiensia
opera, Choryntia vasa, Capuanas delitiaSi
quae quo maiora, pretiosiora sunt, magis de

2oStatu sedeque optimi cuiusque mentem
dimovent. Haec oblata maxime fugio, cogi-
tatione fastidio. Sed verba tua melle dulciora

(ii) ordeatius C fretiles C (ij) extrassent C (i7)pft-
risicusia C

ex doctisslmis labiis emanantia animo, quo
nihil deus et natura dedit mihi et ceteris
praestantius , gratissima sunt, et quanto
nos magis detinent ssepius itudiendi avi-
ditate accendunt. Et recte quidem, nam s
mead bene beateque vivendum studiosiorem
reddunt et ignavum quemque impellerent.
Neminem religiosum tibi antepono, philo-
sophos contemno, cum memoria repeto,
quid de religione, quid de animorum inmor- lo
talitate, quid de aegritudine tua, quid de vitss
contemptu dixeris, quando optabas cum
Paulo dissolvi et esse cum Christo. Qu»
omnia usque ad extremum noctis tempus
praesente clarissimo milite fratre tuo coUo- i$
cuti sumus. Quas ob res crucior maxime,
aut pontificem promissionibus in domo tua
factis aut me tam expectata iocunditate
carere oportere, potissime cum te liberalio-
rem suavioremque futuram pollicita sis ac 20
memoriae mandaturam, quid sanctis diebus
audies, leges, et omnia ex ordine dicturam,
si ad te redierimus. Grave est fidem fallere,

(2) ceterot C (16} iocondiute C •.

grave summis , honestissimis , fructuosis-
simis avidissimeque expectatis desideriis
carere. Quid optem scio; quid faciam,
nescio. Vale.

LVII.

(Brixi«, a. 145?.)
Dt iaudibu» Ysota Nogarvlcg.

Ludopicus Fuscarenus Ysotce Nogarolce.

[audas, dignissima virgo, meam in $
tua probitate colenda constan-
tiam, ego vero illos admiror et
detestor, qui tuas virtutes, quae ad csele-
stium numina proxime accedunt, non magni
faciant Parcant dignissimae nostri temporis lo
matronae, mulieribus meo iudicio prsestans
naturam superasti piissimae primum matri
obsequentissima, unde sanctissimae tuse vitae
institutiones principium sumpsere. Ipsam
audis, nunquam de eius sententia disputas, m
quicquid mandat instituitque salutare credis,
satis auctoritatis apud te est : hoc voluit pia

Nr. 293. (6) coUenda C (i^) nonqiuun C

mater ; flexa semper animo, mente, corpore
illius voluntatem .... sequeris, ceteros pro-
ximos tuos tanta facilitate complecteris, ut
felicissimi sint qui apud te diutius commorari

s possunt. Cupiditates omnes in semine depres-
sisti, divitias locupletissimas contempsisti,
quse a sapientissimis viris etiam plerumque
pluris quam par erat habitse fuerunt, Ligurgi
institutionibus edocta, qui auri, argenti usum

loSpartanis legibus prohibuit, credens hoc
edicto cunctorum criminum radices extir-
passe. Non necessariam, sed voluntariam
paupertatem elegisti, praeter victum, urgen-
tissimas necessitates nihil omnino ex amplis-

15 simo tuo patrimonio habere voluisti. Con-
spicio tuorum auratas vestes, armaria referta,
frequentissimas mutationes; idem semper
habitus nec sordidus, nec apparatus te crea-
tori proximiorem reddit Christianis cogita-

20 tionibus dedita et publica et privata officia
nostra contemnis. Renuntiasti volupta-
tem avertistique delitias, doctrinae et ora-
tioni assidue vacas, nihil praeter Christum

(6) comptemsisti C (10) spartansis C (14) nihilo-
mino C (19) redit C (22) aueristique C

concupiscis ; paupertate ditissima es, illis, in-
quam, divitiis, quibus Epicurus prseclare
omnes locupletari docuit, inquiens: Si vis
divitem facere, nihil pecunise adicias, sed
cupiditati detrahas. Cum igitur aurum s
non cupias, non petas, non sequaris, voto
non^poscas, paucis indigeas, minimis con-
tenta sine molestia vitam agas, omni regina
locupletior es et in terra posita angelorum
mores imitaris, nihil loqueris aut cogitas nisi lo
quod ad dei laudem pertineat. Habitus,
sermo, gestus, mens operaque consentiunt ;
nuda levis ad cselum non pressa divitiarum
vel delictorum pondere volabis. Poteras ex
omni Ytalia generis claritate, quod continua m
successione magnanimis viris, dignissimis
matronis refertum ac illustratum fuit, fortuna,
facultate, forma, tuo arbitrio virum deligere.
Nam si sorores wm omnes clarissimse, quibus
nulla ex parte cedis, illustri matrimonio di- 20
gnissimse redditss sunt, quid tibi contigisse
iudicare possemus, in qua prseteritarum,

(i) concupissis C (7. 8) contempta C. (10) inmutaris C.
(14) delitonim C (17) mfttrimonis C (18) dilligere C.
(21) redite C. conting^isse C

praesentium et futurarum omnium dotes
praestantissimae singularissimseque fulgent?
Multis variisque rebus humano temporum
nostrorum generi Idque consentiens

5 omnium fama, quibus aliqua ex causa

esse potuisse testatur. O feliciorem vitse
institutionem ! Te sanctitati devovisti tota
quanta es. Nil nisi religio est quas stabilis
est ; non perditur, non dimovetur loco, quae

lo te inter maximas urbis, orbis et temporum
fluctuosissimas tempestates, miserrimas cala-
mitates in quietissima mentis provincia
iocundissime detinet. Quoniam omnia pro-
spera, ociosa, grata diligentibus dominum,ad-

15 versa et misera, acerba spernentibus. Malo-
rum enim consilia licet interdum speciosiora
videantur, bonorum semper usu meliora non
poetarum carminibus, sed prudentissimorum
iudicio. Hinc tua illa admirandaet incredi-

20 bilis humanitas, qua omnibus cedis, quam-
quam omnes virtute antecellas. Taceo de
virginitate, de cuius laudibus pleni sunt
sanctissimorum virorum codices ; nihil dico

(8) est] es C (i;) iocondissune C. (14} dominus C.
(19} iuditio. Hic C (21} tacto C

de modestia, temperantia ceterisque digni-
tatibus tuis, quae optimorum iudicio virtutes
numerantur; quoniam cum singularis sis,
singulares tibi honores debentur. Data nobis
asummo deo, a sapientissima matre educata $
ad universa maximarum virtutum genera
nata esse videris, quae omnia divino potius
munere quam naturae largitate tibi contigisse
crede, hac potissimum ratione, quia nunquam
propriae gloriae insistis ; et tamen quanto lo
magis laudem spernis, tanto ad te cumulatior
redit. Christum sequeris, te ipsam puris-
simam hostiam vivam et deo placentem
obtulisti. Gravitas in te, sententia supra
annos et sexum visa est; ocii inimicissima i$
nunquam tibi, nunquam religioni, nunquam
doctrinae defuisti ; virtutem virtuti addendo
et cumulando omnem cupidissimorum mer-
catorum diligentiam in hac tua litterarum
et Christianissimarum institutionum negotia- 20
tione impetrasti. Vitam et spiritum inter labo-
res et studiosissimas vigilias ducis, libidinem
non intelligis,voluptates non cognoscis, amoe-

(16) nonquam rel. C (17) defuisse (supnucr. defuisti) C
(10) ChristiAnissimoruin C (21} imperasti C

nitate non delectaris, per nobilissimam tuam
urbem vagari nescis ; nullus litterarius labor
te ad quietem, nullse vigilise ad somnum
revocant; ludos, plausus, quos avidissime

5 multae prosequuntur, tu nec cogitandos
curasti ; ex cselo, ad quod, si recte iudicare
volumus, facillimum aditum habitura es, pro-
fecto delapsa fuisti. Et quoniam intellexisti
rectissime existimans bonitatem doctrina pro-

lo cedi et ornari, quantum temporis tuse aetatis
virgines ad componendum faciem, tantum tu
ad excolendum bonarum artium studiis divi-
nissimum animum tuum tribuisti. Et optime.
Moyses non antea ad sanctas cogitationes

M accessit quam disciplinis mentem erudiverit.
Daniel prius apud Babilones Caldeorum
doctrina edoctus quam ad divina transgres-
sus fuit. Consuluit famosissimo responso
Apollo Genoni petenti quo pacto optime

20 vivere posset, mortuos colendos. His admo-
nitionibus in litteris semper sapientissime
versaris, in illis, inquam quae te doctam

(4) Ludes C. (5) prosecontur C (6) ad quem C
(11) componendam ? (18. 19} respenso Apello C (19) que
pacto C

et bonam reddant. Et cum poetas in prima
aetate a doctissimis prseceptoribus audiveris,

voluisti eas perquirere disciplinas, quibus

animus optime alendus esset, maiorique stu-
dio quam Epicurei voluptuosissimos corporis s

prosecuti scribantur, dicendi genere,

quo maxime excellis, delectata, sacra post-
ea volumina complexa es. Non vulgari peri-
tia, sed assiduo perspicacissimoque studio
nihil omnino praetermisisti quod ad optimam lo
vitae praesentis institutionem et futuram glo-
riam pertinere cognoveris. Et quamquam
multa legeris, multa intellexeris, plura credo

te piis orationibus ex sancto spiritu

Aliter enim fieri non posset, quod gravissime m
sentire$, ornatissime loquereris, locupletis-
sime cum omnium admiratione scriberes.
Soleo saepe praestantissimarum mulierum
historias percurrere. NuUam antiquissima
illa Roma, quae imperium terris, animum 20
aequavit Olimpo, tibi parem edidit. Extant
tua scripta inde usque ab adolescentia et
teneriore aetate editai in quibus ingenium

(i) redant C impriina C (5] Epicuri C (6) prose
quti C (9) perspicatissimeque C (2;) tenerior C

stngulare, doctrina non mediocris elucet.
Cum te coram loquentem audio, tantam
cognosco consilii maturitatem, prudentiae
singularitatem, doctrinae gravitatem, ut mihi

^ nuUo pacto verisimile sit a sola ingenii acui-
tateetrerumplurimarum lectione procedere,
sed ab illo sanctissimo spiritu, qui ubi vult
spirat, qui corpus tuum in eius servitutem
redactum, nulla voluptuosa sorde maculatum,

lo virginitate splendidissimum, non veste sed
moribus ornatum regit, linguam et cetera
omnium membrorum oflficia dignissimis ailec-
tibus illustravit, nihil de te fingi, nihil suspi-
carl et a nequissimis patitur, in tuo pectore

i^ habitat, cuius electionis cum fata sis

tandem mortales curas posita, in ipsum

animo, mente, sensu Conversa non vivas tu,
sed ipse in te vivat. Superiores docti, qui
Semproniae et Cornificise carmina decanta-

2obant, tua in cselum laudibus extollissent,
quoniam poesim tu omneque litterarum
genus loquendo, disputando tibi familiaris-
simum reddidisti, ad omnes liberales disciplt-

(21) omne C, Ptl et pro tu scribendumi

nas accommodata suavissime legere, facillime
scribere, doctissimos viros pronuntiatione,
librarios celeritate et venustate antecellis.
Vidi saepissime te, ut nosti, extempore dicere
tanta cum gloria, ut nihil unquam dignius s
suaviusque iudicaverim. Quid illustrius, quid
magnificentius esse potest, quam te orantem
audire maiestate dignissimam, ingenuo pu-
dore venustissimam, generositate claram,
auctoritate severam, doctrina gravem et lo
diligentia probatissimam? Quae igitur unquam
mulier te doctior fuit aut esse potuit, quse
ex ludo pueritise ad hanc usque setatem
addiscendo, docendo plura librorum volu-
mina memorise mandasti quam multi periti i^
viri viderint? Quod fuit liberale doctrinae
genus, in quo versata non sis ? Oratorium, poe-
ticum, philosophum, theologicum declarat
nihil mortale ingenium ornare posse, quod ne-
glexeris.Tibi igitur pares laudes non polliceor. 20
Qui Sefos Lesbise puellae statuam aheneam

(i) accomodata C (2) pronontiatione C (7) ornate C
(8) maiestatem C (9) generotitatem C (ii) negligentiaC
nunquam C (14] a discendo C (18) poetuum C teolo-
guum C (19.-20) neglesceris C (20) non politior C
(2i)statuum heneam C

dedicavere, tibi erexissent, quoniam plus in
te sapientiae est hac setate, quam omnes
mulieres omnibus setatibus et impudenter
optare potuissent. Illas semper excipio, quas
5 religio nostra colit et nos piis votis prose-
quimur. Salamon, qui Saba reginam laudavit,
ad te visendam accessisset, ubi peculiarem
generosissimse familias tuse sapientiam con-
spexisset et te in delitiis habere cognovisset

lo non aurum aut pictas vestes, sed Ciceronem,
Virgillium, Hyeronimum, Augustinum, et om-
nium prsestantissimam iudicasset, quae virtute
et litterato otio nutriris et neglectis volupta-
tibus expeditissima bonum summum sequeris.

M Gaudet Verona tua marmoreis lapidibus,
theatris, basilicis, montibus, fluminibus, tabu-
lis, omni denique exquisitissimo populorum
ornamento, admiratur clarissimos superiores
tuos, veneratur generosissimos fratres, colit

20 prudentissimam matrem, incredibilem soro-
rum tuarum pulcritudinem cum stupore
intuetur et divinissima virgine serio quasi

(8. 9) conspisisset C (12) prasstantissimum C (i;)Ute-
rato octio C (16) teatris basiliis C (21] cum] con C
{22) et] et non C

suo singulari lumine, splendore et ornamento
triumphat, quaeprisca et novavirtutum genera
superare cognosceris. Te quotiens memoria
repeto, Catelinam Crichastinam et reliquas
sanctissimas et doctissimas virgines videre s
videor. Credenthaeretici,qui illarum virtutes
falso memorise traditas suspicantur, religio-
sis codicibus, cum intellexerint te constantia
et doctrina et omni illustri morum genere
tanto tuis temporibus anteponi, quanto illae lo
suis scribuntur antecellere mulieres. Mentes
diligere etiam optimas, a frequentatione vero
soleo abstinere ; de te autem et tecum tacere
non possum, quoniam in Ysota sexus ille
paululum aliarum debilitate pressus maxime m
placet, cui nullius sunt virtutes superiores.
Religionem et doctrinam tuam etiam pes*
simi tanti faciunt, ut ad gloriam aetatis no-
strse nata esse iudiceris. Te igitur, ut unde
longe digressus sum, redeam, certa ratione 20
et experientia amare cogor, quia nuUum

(i) splendidet et C (2) trihuphat C. (6) videor ego
addidL hereties C (11— i)) aiitecellere mulieres mentes
diUigere e. opt. confrequentatione vero solum abstinere
de te C (16) ploret C

botie Nogarolie Opcri. II. 4

clarius virtutis terrestre habitaculum. Qui-
bus in rebus nec fallo nec fallor. De nulla
tot tamque prseclara iudicia edita sunt, nul-
lus Ytaliae locus tam desertus, quo tui nomi-

$ nis fama non pervenerit. Cum recto

et securissimo animo Romam piissimae pere-
grinationis causa petiisti, quo consilio, qua
auctoritate, qua dicendi copia, quanta cum
pontificis et fratrum admiratione locuta es !

lo Maximi sunt qui apud maximos maxime
aestimantur. Hic plura non dicam nec alia
exempla proponam, cum iam et nostris et
posteris omnibus exemplo optimo futura sis.
Nec quisquam dubitabit, quanti fueris, quse

M iam diu non meis scriptis, sed tuis meritis
fama sis super asthera nota. Auxerunt auc-
toritatem tuam peritissimorum hominum
litterae, quae ex variis diversissimisque locis
ad te deferuntur et tua responsa avidius

2oquam olim Sibillarum consiiia expectantur
et proferuntur. Caesariensis Cardinalis nihil
in universo suo illo longissimo itinere te sua

(l) tanque C. (4. $) nominis] nos C (7) potuistt C
(9) fratnim fortasse conuptum at (11) existimantur C
dicant C aliarum C (16) hetera C

5»

cognitione dignius iudicavit et in tua pote-
state naturam, virtutem et doctrinam fuisse
censuit. Idcirco in domino glorieris, cum
tantum genere excellas, maiestate praestes,
litteris prsevaleas, virtute anteponaris, quod s
in omni sexu laudanda esses, sed mulier
longe magis, quia rarius contingit et dignius
admirabiliusque iudicatur. Plura scriberem,
si dedita opera ad ea quse meritorum tuorum
magnitudo flagitat mea conversa fuisset lo
oratio. Sed quoniam casu in hunc sermonem
incidi, haec explicandarum amplissimarum
tuarum laudum causa dicta non accipias,
nam singulas virtutes tuse, quas negotiorum

multitudine impeditus adnumerari m

singula sibi volumina exposcerent et longis-
simam orantis setatem. Vale.

(ij) non] vero C (i^ multitudinem C. virtutesque
mU corr. C LacuiUB $igna ego addidi, In C a manu se-
amda pott impeditus additum at in gregem. (17} orna-
tb C

LVIII.

(Brixi«, a. I4S?-)

DM faUo acauari dt mendado promitUnt u constaiUi$$imum
in coUndi» pirtuHbut futunun.

Ludovicus Fuscarenus Ysotce Nogarolce.

|escio, quo pacto doleas et morta-
lium oitinium delicta, ut accusandi
causam habeas, in me convertas.
N^ligentise vitium ascribis, quoniam inter
10 miserias mearum litterarum solatium fnistra
expectaveris. Scripsi litteras, Clementi Te-
daldino ad te, ubicunque esses, deferendas
dedi, cuius manu testimonium his inclusum
mitto. Si mihi, si verbis, si scriptis, si testibus
i^ non credis, publico tabellioni fidem non
deneges. Urge tamen, increpa iure iniuria,
iocis serio, et ut lubet mecum agas. Teren-

Nr. 29^ (5) Ludovivicus C (12) ubiconque C dif-
ferendas C (17) lucet C

tianis verbis utar ; fortunata es, cui de integro
est potestas etiam consulendi, quid velis reti-
nere, amare . . . Ego in eum incidi locum, ut
propter singularem sanctitatem tuam et aesti-
mationem maximam neque sit amittendi s
neque retinendi copia. Malo non credenda
credere, quam te vero verissime perpetuoque
amare ; non quidem, quod uUa in re decipi
velim aut de alicuius in me benivolentia er-
rare, sed tanti est mihi religio tua, ut quidvis lo
faciam, dummodo amicus tibi sim. Nihil
omnino mihi reprehensionfts tuas convenire
certissima es. Verum nisi novissimas litteras
a Clemente habuissem, me profecto severis-
sima epistola tua et perterruisset et fefellisset, 1 5
a quibus te non arguendo, sed rogando,
sicuti semper soleo, moneo desistas. Si enim
non abstinueris et hoc certamen iniverimus,
cum mihi plurima subsint, quae de te vere
queri possum et tu ingenii acuitate et faceta 20
consuetudine multa de me cogites, invenias,
fingas, non erit concertationi modus. Sit inter

(4) sanliutem C (4. 5) exisUiiiationeiii C (11) tibi om. C
(18) iniuereinus C

nos doctrinae, probitatis. . . morum contentio,
quibus honestissimus amor coepit excrevitque
nulla utilitatis spe, nuUa voluptatiscogitatione,
sed virtutis opinione ; in his vincamus nec
s superari patiamur. Et si me amantissimum
habes et ita omnes existimant et ita ssepius
experta es et ita te assecutam fuisse con-
fiteris, quid est, quod negas epistolam no-
stram redditam esse ? Quid est, quod doles ?

lo Quid est, quod me totiens lacessis et cum
quadam irrisione laceras ? Ego de te semper
prseclarissime iudico, de tuis humiliter sentire
non possum^ ea fide atque integritate amici-
tiam colo, ut tua omnia magni faciam, nihil

15 unquam a te alienum a doctrina virtuteque
fore iudicavi nec aliis indicavi. NuUum omnino
verbum ex labiis nostris excessit, quod ad te
non iocundum et ad alios de te non honori-
ficentissimum accederet. Qua re aliud de me

20 predicas, quem nemo etiam hostis hoc non
arrogantem . . . veHm mentiri audivit. Divitias,
potentias, dignitates et cetera fortunse mu-

(2) cepit C (1) utiUitate C. (10) lacescis C (16) iu-
dicari n. «. iudicavi C (21) auduit C (22) et] ex C
fortuoa C

nera non negligo nec multitudinis indoctas
iudicia sola bona censeo. Sed optimarum
mentium ornamenta . . . in terra sine veritatef
auctoritate vivere non possem. Prohibent
enim et ab ineunte setate susceptae vitae insti- s
tutiones et natura mea. Nolo diuturna falsi-
tatis sollicitudine angi, nolo vanis defensioni-
bus, ne deprendar, uti, nolo pavidis suspicio-
nibus, ne contraria loquare, agitari. Abhorreo
tandem omnes fallentium artes veritate tutus, lo
cuius facilitate delector. Tu quse magis inge-
nio, magis memoria confidis, scis, quo iure
me in causa cognati tui calumniaveris, quo
iure me reprendas, quo iure manifestissima
dissimiles, quo iure attestata neges. Ego idem i s
sum; figmenta decidunt nec possunt esse
diuturna. Relege igitur, amabo, a sanctimonia
tua etiam iocosas simulationes, prsesertim
illas, quse me tibi deditissimum ita misere
vexant. In amicitia nostra hoc servavimus, 20
ut propter commune bonarum artium desi-

(2)iudiUeaC (?) insterra C vera^ veritatis? (5) sub-
tepte C (7) solic C (8. 9) suspitionibus C (9)aboreo C
(11) eius f. delectare C (ij) calomn. C (17) a malo a
ft. C. (19) deditiiss. C (20) vexunt C

derium neque tu secularia negotia nostra
fastidiveris neque ego sanctitatem tuam ve-
ritus sim. Qua re nunc me tui ita dissimilem
fingis, quod ad coniunctionem necessitudi-

5 nemque servandam plurimum obesse solet f
Da operam potius, quod optima morum no-
strorum opinio, quse principium ad benivolen-
tiam dedit, amicitiam in seternum servet et
delectabilissimum nostrum scribendi studium

10 non tepescat. Si ocium superest, quanto la-
tius scribes tanto mihi gratius erit; si in ne-
gotio fueris, breves litteras tuas saepissime
legendo longissimas efficiam, quoniam nihil
iocundius, nihil saepius, nihil amplius lego

M quam quae tu ornatissime et sanctissime scri-
bis. Si nihil tuam taciturnitatem licet,
gravi, aequo tamen animo patiar, dum-
modo, ut tuis verbis paciscar, id vitii,
quod tibi est, mihi non prsedices. Nihi-

solominus incusari, pungi, expediri arbitror,
posteaquam tu optima ita sentis. Gaudeo
tamen id nuUa culpa fieri, licet fortasse in-

(i) tu ooL C. (2) santitatem C (4) coniuntioncm C
(20} expedire C

cognita mihi ratione accidat. Litteras mea
manu scriptas non mitto, ne credere videar
eas ad te non pervenisse et testes meos ego
ipse reprobem. Verum, si velle perseverave-
ris, nedum sententias, sed verba ipsa omnia 5
exarabo; nam qusecunque ad te scripsi et
scribam, ita ex corde prodeunt, quod obli-
visci non possem etiamsi universam Letem
potarem. Quod autem in tuarum litterarum . . .
me hortaris ut te amem, stimulas supravires 10
iam diu currentem. Ego ille semper fui, qui
cum omnibus qui litterarum studiis detinen-
tur me maiori benivolentise vinculo . . . quam
cum illis qui quacunque necessitudine san-
guinis vel generis coniuncti sunt, et te no- is
siTBd setatis decus tanta caritate conplector,
quod me felicissimum iudicarem, si id tibi
constare posset et aut paribus aut aliquibus
licet longe inferioribus affectibus responde-
res. Et quia scio te eas doctrinas appetere 20
et in his versari et excellere, quibus ego
summopere delector, etiamsi, quod absit,

(4} reprobam C. (8) universum C (lo) stimulis C.
(14) quAconque C (14. 15) sanguinis generis ut coni. C
(19) longie C (21) excedere C

omniumque minime tibi odio essem, non pos-
sem caslestes mores tuos non summopere
amare. Adest religio, qua fervere interdum
piissimas orationes tuas pro nobis ostendisti.

5 His et plurimis aliis rationibus ita ad probi-
tatem tuam amandam trahor, ut licet in prse-
dicanda mea in te pietate omnium aures im-
pleam, mihi satisfacere non possim. Igitur
me conari tantum scio declarare meam in te

lomentem, non tamen perficere quod conor
sentio. Sed ut uno verbo concludam, tantum
te a me coli tibi persuade, quantum virtutem
mortalem ab homine mortali fas est. Vale.

LIX.

(Brixiae, a. 14$?.)

Doiet morUm Thiiaiu midid, conwUt a medids absUnendum,
quorum iHHa, inrtuUs declarat

Ludopicus Fuscarenus Isotce Nogarolce.

upiENTi mihi vehementissime ali-
quid felix prosperumque post tot
vexationes ex naturali rerum vicis-
situdine audire, supervenerunt litterse tuae
doloris et angustise plense, quibus certior fac- lo
tus sum Trayanum nostrum, virum clarissi-
mum, dies ultimos clausisse et te in eius
segritudine assidue sollicitam fuisse. O res
duas molestissimas, et amicum mihi et Ysotae
medicum perisse! Ingemui, lacrimatus sum, 15
dolore arsi, tam doctum, tam expertum, tam
probatum medicum defecisse, cuius morte
te lugere, dignissimam matrem tuam senio

Nr. 294. (7} potest tot C (12; tn tuis C. (i?) so-
licit. C. (18) lugiere C. scenio C

confectam squalere, universam generosissi-
mam familiam aiBigi, florentissimorum Vero-
nensium magnum lumen concidissecognosco.
Is tibi in sacris studiis occupatissimse propter

s adversam valitudinem pernecessarius erat.
Probo maxime illius in te servanda fidissi-
mam curam, quse tui negligens diviniora sec-
taris. Acies illa tui ingenii supernse verseque
deitatis cognitioni intenta corporis et terre-

lonorum omnium obliviscitur, igitur consilio
eget. Suscepi tamen voluptatem, quod in ip-
sius segritudine frequentissima fueris teque
et gratam et memorem beneflciorum decla-
raveris. Piissimam Isotam accinctam et suf-

M farcinatam videre videor Troiano cibum et
pocula ministrare. O singulare mortis sola-
tium, angelos astantes habere I Sublevabatur
morbi gravitate et mortis tenrore tuis nedum
obsequiis, sed verbis et doctrina, qus vera

20 bonitate, non umbratili singularique probitate
fulges. Quam ego iam diu expertus ubique

(5. 6) erat, probam C. (6) seivandam C (9) cogni-
tione C. (10) obliviscar C (xx) qui C (X2) frequen-
tissimam C (14. 15) accintam et suffracinatam C (20)
singulari C (21) fulgies C

testor et in eius cogitatione suavissime mo-
ror quoadque fieri potest non dimitto, et
sive inter angustias sive inter risus tua
lux ubique etiam in tenebris obscurissi-
mis lucet. SoUicitus maxime sum post $
tanti viri obitum, quem Troyani succes-
sorem eliges. Abest clarissimus Gierar-
dus; adverte cui salutem tuam committas,
quoniam seterna es dignissima vita, vel si
hoc inferioris orbis natura non patitur, tu lo
quse singularis Fenix es ad eius longissimos
annos accedere stude. Plures nostrorum me-
dicorum sunt qui famam novitate periculo-
rum aucupantur, ne parum multascire videan-
tur . . . de nobis concretam, nunquam idem 15
sentiunt, mutantur cottidie nostro periculo
experimenta. Quaedamepigrammata legimus:
Medicorum copia perii; plura vera quam
scripta fuisse certe scio. Consulimus de illo-
rum agricultura quibus rura nostra commit- 20
timus, et quibus vitae necis potestatem con-
cedimus, de his non investigamus. Interdum

(5) Solicitus C. (7) elligies C (lo. ii) tumque sin-
gularis C. (12) studeque C. (14) scise C. (21) nocis C

auro cincti^ ad terram usque togati multos
quidem libros inspiciunt, raros perdiscunt;
doctissimi etiam quidam viri nostr» setatis
sunt, qui optime disputant et pessime sanant.
5 Nulla artium difficilior, nuUa inconstantior,
nuUa saepius mutata, nuUa fallacior. Spe et
salutis dulcedine cuicunque se medicum pro-
fitenti creditur, mendacii credulitas mortem
sine vindicta parat et, quod deterius est,

lo defunctos indoctissima turba criminibus pro-
sequitur: alius intemperantise, alius laboris,
alius inobedientise damnatur, defenditur igno-
rantia. Ostentationibus et gloria imperiti
experimentatores . . . magis videri quam esse

is vitae conservatores student. Mutant herba-
rum nomina, ne vulgo nota sint, componunt
antidota ex ihfinitis variis diversissimisque
rebus insqualium ponderum, quo eorum ars
admirabilior scituque difficilior videatur;

20 producunt segritudines lucri causa ; infirmos
debilitari maxime patiuntur aliquando, ut
videantur sua doctrina animas ab inferis revo-
casse et glorise . . . sua improbitate ad mor-

(19) situque C.

tem usque perductos reviviscere. HocAescu-
lapius ingenio, hoc qui Troyanorum tempore
resurrectionis causa fuisse perhibentur usi
fuere. Quas ob res multa gentium milia sine
medicis vivunt. A Romanis post sexcentesi- s
mum annum ab urbe condita recepti medici
Catonis auctoritate repulsi fuere, et postea-*
quam quorundam lascivia rediere Quiritum
paucissimi eorum opera utebantur et sapien-
tiores Aesculapii templum, qui eius artis deus lo
habebatur, extra urbem iterumque in insu-
lam fecisse traduntur. His exemplis motus
medicos, quorum ego doctrinse similitudine
familiarissimus sum, audio, excogitatas vero
compositiones externis peregrinisque rebus 15
semper abhorrui et detestatus fui. Cum ta-
men hic plusculis diebus propt^r dubiam va-
litudinem principio adventus nostri me domi
continuissem, dolebam et segre ferebam
multitudini negotiorum, quibusego non modo 20
impeditus sed obsessus eram, satisfacere
non posse, venire medicos passus sum.

(i) reviviscor C. (9) peribentur C (5} viunt C
(8) lasinia C (14) excogitas C (16) aborui C (17) pau-
sculis C (31) obscessus C

Pocula semel sumpsi, quibus ita stomacatus
fui, ut dum prius dubitarem de sanitate, sumpta
medicina me certo aegrotare cognoverim.
NuUus cibi sapor, corporis dolores, et tan-

5 dem segritudinem illam pristinam felicitatis
loco optabam. Vir bonus et doctus familiaris
et amicus doluit profecto maxime et mihi
postea verbis mederi coepit, quibus brevi re-
stitutus sum. Medicina igitur in tres divisa

10 partes est; una victu, alia medicamentis, alia
manu medetur. Prima te adiuva ; in duabus
reliquis partibus paucissimis confide. Sunt
tamen clarissimi viri, quorum opera interdum
indigemus, quoniam sicut alimenta conser-

i^ vant, sic medicinse quse salubres et comtae
sunt sanitatem pollicentur. Non enim bonam
artem damno, qua nulla saluberior, nulla
dignior, cum tuendi servandique corporis
causa quaesita et inventa sit, sed eos, qui

2oqu8^tus cupiditate, malitia, ignorantia, rei
difficultate ipsa bene uti aut nolunt aut ne-
sciunt. Multa sunt, quse medicum scire opor-

(i) pecula C. (6) obtabam C. dotus C. (8) cepit C.
(15} conite C. (21. 22) nolunt aut noscunt C

tet. Cognoscendae sunt prsecedentium segri-
tudinum causae, abditorum, evidentium, prse-
sentium et futurorum morborum occasiones ;
ratione, usu exploranda omniacenseo. Calor,
frigus, fames, satietas — non bene occurrit s
vel succurritj qui originem ignorat ; naturales
actiones, artes, officia, parentum etiam mores
notandi sunt, interiores partes, ex quibus
principiis corpora nostra consistunt, adver-
tendum est, rerum temporumque natura con- lo
templanda et omnium partium dolorum,
vulnerum, tremefactionum, obtusionum ratio
comperienda est. Incidenda sunt mortuorum
corpora, eorum intestina et viscera scrutanda.
Audivi etiam vivos crimine damnatos per- i^
cuti considerarique manente spiritu partium
positiones, clausos et apertos meatus, calo-
rem, figuram, magnitudinem, ordinem, duri-
tiem, moUitiem, livorem, contactum, proces-
sus et recessus, sive quid inseritur alteri sive 20
in se recipit, quse integra, quse corrupta sunt,
quid extrinsecus posita remedia et quo modo

(12} obtusiniiun C (19) molitione C. (22) exUinsi-
cus C.

Uoue NogaroUi Operm. 0. S

compertis interiorum sectibus et figuris intus
prosint. Neque crudele est, paucorum no-
centium suppliciis multorum innocentium
remedia quaeri. Ponderanda sunt, quibus
5 secundam valitudinem servemus, quibus ad-
versam fugiamus, ex humoribus quid supe-
rans, quid deficiens sit, nec speres eum recte
curaturum, quem haec fallunt Nec expe-
riendum faciliter est nec inculcanda sunt

10 medicamenta, sed summa cum ratione . . .
nec sola valent experimenta, quoniam inter-
dum nova incidunt morborum genera, in
quibus prudentissimorum antiquorum usus
esse non potuit Dififert etiam plurimum

M Brixiae vel Veronae spiritum attrahere alium,
itemalium cibumsumere. Quaerendum in quas
membrorum partes digeratur, quantum venae
nostrae se submittant vel attollant Intelligen-
dum, quae sit somniorum et vigiliarum ratio,

ao quid egesta significent,quid accidentia minen-
tur, quid animi motus testentur. Quae et plu-
rima his similiaquia humano iudicio ferme in-

($) secondam C. (7) difficiens C. (1$) atraere C
(16) quoquere C. (17] digeritur C (18} intelligere C

comprensibilia sunt, pauci admodum non so-
lum excellentes sed vix mediocres medici re-
periuntur. Idcirco, si potes,abstine, cave no-
vos magistros, nisi Troyano vel Gierardo alio-
rum periculo ipsossimiles certo cognoveris.Ti- 5
meoeorum diversissimas contentiones audire.
Quomodo, credis, de cibo, quod facillimum
et frequentissimum est, litigant ? Alii ipsum
atteri et in ventre condi, alii putrescere, alii
per calorem coqui, alii crudam materiam in 10
corpus omne deduci. Et cum haec parum
constent, quo pacto de occultioribus rarius-
que contingentibus iudicabunt ? Opem igitur
prius a superis exposee, verisimile enim est
sancta tibi auxilia non defutura et verisimi- 15
lius te propter divinos mores servari. Si
quando tamen corporis robora quiete, cogi-
tatione, nocturnis vigiliis, ieiuniis minuuntur^
saluberrimo urbis tuae aere fruaris, quae te
nascentem excepit, aluit, complectitur et ad ao
Sibillarum gloriam usque summa cum laude
perduxit. Si quando urbis taedium tenet, Poia-
num mihi aeterna et iocundissima semper me-

^2) excellentis C (6) contemptiones C (8) et om. C
Htigent C (9) aterri C (10) coqui] quoque C

moria servandum accede. Audies . . . amoe-
nisslmi fontis aquas, videbisagrosfertilissimos,
quos fructus summo et honestissimo cum
fenore coacti reddant, quos flores, quos sa-
5 pores, quos succos, quos colores sponte
edant, quibus resipisces ! Ceteras loci amoe-
nitates longioribus meis litteris descriptas
praetereo, quibus non respondisti, nisi forte
foliis carmina mandaveris, quse turbata vento,

lo imbribus grandinibusque volitaverint. Hsec
cum ita sint, tuo dolore patior ; sed te hortor,
id velis quod possis, noli in tua salute alie-
nis pedibus incognitis ambulare; plus tibi
alimenta, deambulatio, amoenitas quam me-

15 dicinse famulentur. Tuarum litterarum in me

liberaiis sis, qui apud ceteros notos et fami-

liares meos de avaritia, apud te possum de

prodigalitate reprendi. Vale.

Vehementioribus tuarum litterarum parti-

lobus respondebo, quando maiori patientia
legere scripta nostra institues ; nam ita tuo
dolore exanimatus sum, quod verba defi-
ciunt, licet ira superfluam. Iterumque vale.

(S) reddunt C (la) ortor C (24) licet iura super-
fluant C

LX.

(Brixite, a. 145 ^)
FUUs dolori et quereUs imponendus est.

Ludovicus Fuscarenus Isotce Nogarolce.

PERABAM, quod vulgo dici solet, 5
dolores omnes tempore minui et
molliri; ideo hanc expectabam
medicinam antequam tecum loquerer. Sed
cum ssepius, ut soleo, tuas litteras lego, au-
gescit segritudo nostra et quanto diutius pa- 10
tior tanto magis maereo et admiror, quse
mihi experimenta inpreceris, quem laborum
finem optes, quos luctus, quas lacrinias tibi
iniecerim, quse peccata, quse scelera tibi
opposuerim, quo iure a nobis abdicata sis. i^
Dixi scripsisse litteras, Clementi Tedaldino
dedisse. An hoc falsum censes? Tibi redditas

Nr. 29$. (9. 10) augiescit C (i|) lutus C (14) iuic-
cerioi C

credidi. Confiteor me lapsum, extant multa
mea in illum merita, failere credentem, non
est operosus amicum iste labor. Me magis
erigere, hortari pro tua pietate debueras,

s quam prsecipitem impellere et . . . . adflicto
addere. Erravi potius, quam deliqui. Quare
gemis, quare lamentaris, quare frangeris,
quare debilitaris, quare pati non potes? De-
temiisti verborum severitate et rationum un-

lodique collectarum multitudine, accusasti
gravius quam consueveras ; itaque iudicium
tuum veritus me collegi et quae scripseram
memoria repetens tua reprensione digna non
comperi. Intuere, si placet, litteras nostras

I s ssepius et diligentius ; hoc idem arbitror tibi
accidet : te continebis, laudabis animi nostri
liberalitatem, qui optime amicitiae officio
functus sum, nihil in mente retinui quod a
labiis distaret. Si recte facies, si sententias

20 nostras auscultabis, istam exturbabis ex animo
segritudinem. Summa et verborum omnium
conclusio fuit te tantum a me coli quantum
virtutem mortalem ab homine mortali. Multa

(1) Ne C (4) oruri C (7) genus C (16) te am. C

praeterea his similia et tuam dignitatem et
meam benivolentiam testantia — de his nec
visum nec lectum nec auditum a te quic-
quam — contenta sunt. Omnia scripsi te
facta consuetudine aliquando de me finxisse. 5
Hoc est dirum, hoc est execrabile, hoc est
inauditum verbum I Afflicta iacens lamentabili
voce tantam iniuriam defles, vix ad te per
multos dies conclavi clausam pia mater acce-
dens conlacrimans gelida refecit aqua, adeo 10
inmutata es. Quieto animo sis. Gravia ferre
moderate difficile est. Optimum, morigera-
tum tuique similem animum levi errore grandi
molestia uti non oportet, nulla praesertim
culpa. Resurge igitur nec generosam fortitu- 1 $
dinem, qua doloresomnescontemneremagna-
nime non dubitasti, dolere et miseria tabe-

scere nihil est quod magis ingenio

noceat, quam maesta cogitatio, nihil optimis
studiis magis contrarium est, quam tristis 20
meditatio. Redeat praestans illa sapientia et
divina animi vis. Etiamsi, quod absit, male
dixissem, disce, cum multa dicas, aliqua non

(4) contempta C. (6) exacrabille C. (lo) gielida C
(i i) es] est C. afferre C. (14) opportet C. (18) ingienio C

secundis auribus audire. Sic itur ad astra, ad
quse non est mollis e terris via. Modereris
istas tuas litteras, quae mihi acutiores gladio
fuere. Sana bonis verbis, si potes, iam pro . . .

s infixa vulnera menti, religioni sanctitatique
tuae deditissimae. Nam ut comicis verbis utar,
tuo maerore maceror, consenesco et tabesco
miser. Quod vero petis consilium meum con-
tra Clementem, convitio decertandum non

10 censeo, nec debes maledictis respondendo,
paria audiendo, dicendo te illi similem red-
dere, qui glorise suse ascriberet tibi inimi-
cus dici. Ipsum posthac ego quam fures au-
fugiam, quoniam illi me pecunia defraudant,

15 bonus iste vir optimum tuum de me iudicium
variavit. Quod ut antiquum non remittas
oro, quoniam reprensiones tuas timeo, falsas
suspitiones formido, tuo dolore debilitor. Te
obsecro, ut tuarum orationum spe, quibus

7o nuUse mihi cariores sunt, uti liceat nec sae-
pius irasci velis, ne sola plores super iracun-
diam tuam; nam saepe fluminamagnavidimus
parvis de fontibus orta. Vale.

(a) qua C (6) dediUsstnia C. (21. 22) sol plures s.
irtcondiam C. (22] flainina C.

LXI.

(Brixiae, a. 14$?.)

Horiatur ad componendas Utes fratrum.

Ludovicus Fuscarenus Ysotoe NogaroLe.

iONSiLiUM meum tibi placuisse gau- 5
deo, quod licet ex medicinarum ex-
perientia non sit multum prudens,
ex animi benivolentia est maxime fidum. Non
intellexeram prius fratrum tuorum controver-
sias. Qua de re quid molestise ceperim, scire 10
potes etiam me tacente, quoniam eos amo,
colo, inter meos carissimos habeo et te
dignissimos germanos iudico. Sed lectis lit-
teris tuis scripsi clarissimo viro Belpetro, qui
me aliquando audire consuevit, ne velit ge- m
nerum suum in duriori sententia persistere.
Te etiam hortor, ut eos componas; nam

Nr. 296. (j) Ortatur C (7) perrudens C. (17) ottor C

nemo in Ysota superbas aures habere posset,
nuUum libentius sequentur consilium, quam
quod tu sapientissime ac sanctissime attule-
ris. Romanorum et Sabinorum proelium mu-

5 lierum pietate regnante Romulo sedatum est,

quamquam capto a Sabinis collatis

signis vindicandae iniuriae causa in medio
foro pugnaretur. Volscorum legiones Corio-
lano duce, quibus obruta urbs fuisset, a

loquinto civitatis lapide matronarum verbis
aversse sunt. Si orationibus cesserunt arma,
tacite auctoritate tua, quae plurimum momenti
habes et cuius virtus apud omnes magni est,
lites componentur. Quod si non accideret,

M roga, castiga, aude, non fastidient preces,
non indignabuntur reprensiones ; sed si se-
curim vis ad radicem ponere, da operam,
primo consultores non audiant, qui lucri
causa et obsequendi studio erroribus mentes

3o nutrient, et in his depone facilitatem, indue
severitatem, si res exigit. Nam in admini-
stratione navis alio in secunda, alio in ad-

(I) Ysota C. (6) Exddit CapitoHo. collACtis C (7) caue
C. (9) obrupta C (12) tacita auctata tua C

versa tempestate moderamine utimur. Si di-
videre nolunt, estne tanta difficultas, ut
omnino tribunali contentioso opus sit ? Ha-
betis cognatos, affines, qui Octaviani et An-
thoni portiones pares facere potuissent ; his $
utantur, patiantur id ratione fieri quod etiam

multas iniurias, labores et necessitate

subire cogentur. Malint fratres quam adver-
sarii dici. Sunt genere, eloquentia, facultati-
bus, auctoritate maximi. Satius esse ducant, lo
paulum de suo iure reddere quam se viribus
suis conficere, qui plus iuris habere credunt,
modestioribus .... utantur. Xerses et Ar-
menes Dari filii de regno contendebant.
Armenes ex Bactriana veniens fratri munera 15
per nuntium misit et hsec addidit verba:
o Xerses, frater tuus te his donis honorat et
si unquam ei regnum evenerit, tibi promittit
omnium te maximum apud ipsum fore. Cum
Xerses regnum accepisset, Armenes statim 20
ad ipsum venit, diadema suum capiti eius
imposuit; Xerxes autem secundum ei post
se locum tribuit sicque felicissime vixere.

(7) ingurias C. (8. 9) adversari C. (1$} b'atriano C
(17) onorat C

Errant igitur fratres tui, si credunt litibus
patrimonium crescere. Labetur vanius in li-
bellis, exceptionibus componendis, quam si
in exsiccando mari .... montibus profun-

$ deretur nec alios amicos habebunt, si inter
se fratres dissident. Vincat necessitudinis sua-
vitas auri sitim. Dividantur potius locuple-
tissimae facultates inter haeredes quam dis-
perdantur inter calumniatores, qui seditioni-

lo bus aluntur, qui contentionibus regnant, qui
clientulis non prsesidium, sed periculum afife-
runt, qui non quietem, sed litem pollicentur,
qui non legum auxilium facultatibus prsestant,
sed facultatibus incendium submittunt. Quan-

M tas tragedias excitabunt inhac divisione, sed
verius dilaceratione I Ridebunt invidi,cum eos
implicatos viderint. Tu gemes, plorabis, do-
lore ardebis et vota facies. Quas ob res, soror
optima, cum labefactari, convelli disper-

iodique videas patrias facultates, fer opem
germanis, succurre quieti, serva fortunas,
implora optimorum cognatorum auxilia, tuam
utilitaten) communi posteriorem ducas, inter-

(a) credereC (4)exicandoC (ii)clientelis? (i?) le-
gibus aux. C (i$) tragiedias C (t6) dilacoratione C

cludeseditionum semina, summum bonum in
concordia iudices, quia pluris sunt omni
tesauro fraterna praesidia, quse fide, officio,
remissione conservantur. Maximse et anti-
quissimae copiae vestrae pace firmabuntur et ^
quia optime partae sunt, aeternae fient. Obsta
principiis, quoniam melius est intacta cor-
pora servari, quam post vulnus salutaria re-
media quaerere. Provide, ne aliquid eveniat.
Nam cum in ius vocati fuerint, omnia patro- lo
norum arbitrio facient; mos eis gerendus
erit, qui victoriam brevi promittent. Si te
principio vehementer opposueris, non labo-
rabis frustra ; cum optime modum in te sta-
tueris, alios facillime obsequentes habebis. i<;
Tua, si opus est, prodas, ut fratrum caritatem
serves, nec egestatem timeas, quoniam do-
minus non defelinquit sperantes va se. Tem-
pus est, quo virtutem tuam in proximos
ostendas. Ne sciam tua rusticitate sibi soli 20
prosit. Non permittas huius mali contagio-
nem serpere, quoniam si nascentes has per-
turbationes sedabis, quanto pluris est cari-

($) franabuntur C. (8) potest C. (u) pr. uhcmente
Ct oposueris C (20. 21} Ne sciam— prosit comipUun esU

tas auro, tanto maiores tibi fratres, si sapient,
gratias agent quam proavis vestris huius
tanti patrimoni auctoribus. Nollem postremo
audire, quod te totiens pro curandis infirmis
s periculis et laboribus obiceres, ut salutem
tuam negligeres, nam id arbitrantur sapientes
in vita esse utile : ne quid nimis. Vale.

LXII. f

(Brixiae, a. MS?-)

ConsuUt, quod non impUcet se Utibus, std soUtudine ct studio

fruatur.

Ludovicus Fuscarenus Isotce Nogarolce. 5

OLEO te vexari fratrum discordia et
inter suavissima litterarum studia
veluti improviso soni terrore per-
cussam animo turbari orationesque piissimas
impediri, quas a principio vitae tuse maxime 10
dilexisti; studuisti enim plurimatecum,pauca
cum aliis loqui. Scripsi meam superioribus
diebus de pace sententiam. Sin autem eo
progressa sunt omnia, ut de concordia diffi-
das resque in iudicio agenda sit, non patiaris is
ad causas in medias populorum turbas trahi
et ex tuo salutis portu tempestatibus obici.
Deo preces effunde et quanto magis distra-

Nr. 297. (8) improvixo C. (8. 9) percusam C. (16) im-
medias C

heris sui in te magis desiderium foveas. lanua,
quam te omnes contigisse existimanl, non
patiaris excludi et tanlo magnificentius ter-
rena negligas quanto in dies tibi sunt no-

s tiora caelestia extra cupiditates iam diu posita
in te, ac sanctitatem tuam, mentem, sensus
animosque converte; curas alias relinque,
quae nos fallaci et parum duratura voluptate
delectant, Salamone sapientissimo et exper-

10 tissimo teste, qui ait : Magnificavi omnia opera
mea, sedificavi mihi domos, plantavi vineas,
feci hortos et pomeria, consevi ea cuncti ge-
neris arboribus, exstruxi mihi piscinas aqua-
rum, ut . . . . silvam lignorum germinantium ;

M possedi servos et ancillas multamque fami-
liam, habui armenta quoque, ovium gteges
ultraomnes, qui fuerunt ante me in lerusalem,
aurum, argentum et substantias regum ac
provinciarum, feci mihi cantores et delitias

20 filiorum hominum, scyphos et urceos in mini-
sterio ad vina fundenda et supergressus sum

(?) patieris C. (12) ortos C. (12. u)conserui eacunc-
tis genenim arb. extrussi m. pissinas C. (14) Uge ut irri-
garem s. (16) Uge quoque et magnos ovium gr. (x8) sus-
tantias C (19) Uge cant. et cantatrices et del. (20) sifos C.
ulcerros min. C

omnes opibus, qui fuerunt ante me m Yeru-
salem. Sapientia quoque perseveravit mecum
et omnia quae desideraverunt oculi mei non
negavi eis nec prohibui cor meum, quin
omni voluptate frueretur et oblectaret se in s

his, quae paraveram, et sum partem

meam, si uterer labore meo, cumque me con-
vertissem ad omnia opera mea, quae fece-
runt manus meae, et ad labores, quibus frustra
sudaveram, vidi in omnibus vanitatem et lo
afnictionem animi et nihil durare sub sole.
Cum deo igitur, qui idem semper est, si-
cuti consuevisti, conclavi illa tua in ulti-

mis partibus semota loquaris, a quo

fortitudinem accipies. Non te moveant alio- m
rum exempla indigna, sed virtutes tuae et
domini dei nostri auctoritas, a quo omnia,
in quem omnia et ad quem omnia referes.
Non sum nescius, quae temporum et tempe-
statum natura fuerit, primos hos motus in tua 20
potestate non fuisse. Venia digna es. Sed si,
postquam diu cogitasti, neglectis caelestibus,

(6) Ug€ et hanc ratus sum. (7) laborere C. (11) cum
de eo igitur C (i?) comellavi illa C (18) referas }
(20) fuerint C (21) venie C

Isoue Nc^roUe Opera. U.

derelictis supernis ad terrestria te convertes,
tua admiratio longissimo labore parta in de-
risum perveniet Si quando paululum te
audies, tecum convenies, tecum cogitabis,

s scies quae dico et cognosces quae loquor
vera esse. Quot erunt, quae languorem in-
vidiamque dissimulatam aperient falsis causis,
optima tua opera damnabunt, prseclara tua
studia in iactantiam convertent! Aderit im-

lo peritissimae multitudinis consensus et omnes
quae te imitari non potuerunt tibi maledi-
cere paratissimae erunt, et quae occultis bonis
operibus non crediderunt mala verba iacta-
bunt et non modo sanctitatis tuae obliviscen-

M tur, sed falsa suspicabuntur. Consueverunt
multae etiam non tenues mulieres in alienis
negotiis gravissime censere, et quae deterio-
res sunt ex suis vitiis aliena gesta pensare.
Fuge, quicquid non solum palam reprendi,

20 sed tacite de te cogitari potest, perhorresce
fictas fabulas. Nihil est tam molle, tam fra-
gile, tam flectibile quam vulgaris opinio,
quae etiam interdum recte factis fastidita ipsa

(2) admirati C. (6) langorein C (11) immittari C.
(14) sanitatis C (21) mole C (an mobile icribtndum))

falsis hypocrisis nominibus appellet. Hanc
negiigere crudelitatis esse Augustus censuit.
Plura non dicam, ne te potius docere quam
rogare velle videar ; spero enim nostris pre-
cibus et tuae vitae incitatione te in gravitate s
constantiaque tua mansuram. Nam tibi est
ingenium ingens, est grande Platonis ek>
quium et summa cum gravitate fides. Vale.

(2) ypocresis C. (5) iussitatione C.

LXIII.

(BrixiaB, a. I45?*)
De conbvpenu nobiUum de Nogaroiis,

Ludovicus Fuscarenus Damiano Burgensi S.

UDivi controversiam clarissimorum
fratrum de Nogaroiis causarum
esse maximam, quia de dignissi-
marum Blanzae et Ysotae exclusione agitur.
Quod iicet ex multorum reiatione ad me de-
loiatum sit, credere vix possum, et si quid
est, cupio finem iitibus imponi, quia summa
mea in famiiiam iiiam benivoientia frequen-
tes iiii et acerbissimi rumores me cruciant.
Exciudendae sunt ex haereditate virtutes iiiae
is propter quas incoiumis, florens et feiicis-
sima fuit. Atque cum fiiiis piissima genetrix,
reiigiosissima soror esse non poterit, sine

Nr. 96. (1) controversis C. (s) controversiarum C.
(16) gemtrix C (17) relliogissima C.

quibus nihil eis iocundum esse debet. Re-
cedent, abibunt perditi labores, vance spes
cogitationibus suis frustratae fiunt. Quse
aures audire poterunt vocem illam : Vale, in-
gratissime fili (quisquis ille fuerit) ; a tene s
unquam, quem genui, alui, ad maximam us-
que auctoritatem meis institutionibus nutrivi,
putavi dotem mihi denegandam? Precario
alenda sum quae tibi amplissimum patrimo-
nium mea cura, diligentia servavi et auxi, lo
pro quo me omnibus obieci, inimicitias
non timui, multis me supplicem feci bona
omnia propria communia faciens, non sepa-
rans ? Celebrabor tamen, etiam si calumniis
vincar, quia te beneficiis superavi. — Quasob 15
res non est mihi verisimile generosissimorum
fratrum aliquem pati a matre, dignitatum ge-
netrice, et sorore, cuius nominis gloria ubi-
que versatur et habitat, divelli posse. Superi,
quos religiosissime colunt, sanctas mulieres 20
semper sublevabunt ; mortales quos clemen-
tissime iuvaverunt ipsas summo in honore
habebunt; dignissime vivent, ubique flore-

(i) iocondum C (14} ctlumnis C

bunt. O urbem, o provinciam, o domum feli-
cissimam, quce has excipiet, si a suis expellen-
tur, o prudentissimos viros, qui has ad se voca-
bunt, si a suis eicientur! Plura scribere non

s possum, quia dolore impedior vereorque, ne
dum pro mulieribus pie loquor in fratres digni-
tate,genere, industria ornatissimos, de me op-
time meritos severius dicam, quem potius in
me ipsum furiose ssvire videbis quam illorum

loamicitiam violaturum. Et quamquam sedi-
tiones istas probare non valeam, irasci ta-
men pro mea pietate non possum. Tu exurge,
aude, reprende quos diversos a recto sentis,
antequam se diutius alat contentio. Nam ille

15 maxime tuam sententiam probabit, quem tu
maxime coargues. Optabilius fuisset nun-
quam eos dissensisse, sicut dignissimos su-
periores suos fecisse audio, quoniam bono-
rum iudicio non modo lites, sed earum

20 conatus consilia maxime damnantur ; verum
postea quam coeptum est, non evagetur,
non divulgetur, non exeat caristiam. Sapien-
tissimi illi Romani convivium solemne cele-

(i) provintiam C (11) molUturum C (15) sentiam C
(20) damnatur C {21) ceptuffl C

brabant, in quo nulli prseter affines voca-
hantur, ut si orta esset discordia, inter suos
sedaretur. Tu, qui generosissimae familice
deditissimus es, stude mentes componere
aiferque nobis omnibus optatissimum gau- $
dium, sicuti nautis placidum mare ex aspero,
serenum ex nubilo deus optimus prsestare
solet. Hoc te generosissimus compater Bru-
norius orat, hoc te Genevera clarissima, in
cuius laudibus totiens merito vigilasti, quia lo
Brixiensium matronarum laus est et lux alma
decoris; dolemus enim maxime illum (quis-
quis fuerit) omnia bona sua hac ingenti culpa
sine causa deformare ; si quid recte et pro-
spere tua opera quieti illorum aiferes, lauda- is
bimus, post multa egregie facta non in ulti-
mis prseconiis tuis numerabimus. Vale.

(2) inter suos bis scriptum est in C.

LXIV.

(Brixie, die XX. mensis Octobris 14S?.)
DoUt casum lacobi LapognoU,

Ludovicus Fuscarenus Ysoice Nogarolce S.

|oRTissiMA eris, si in hoc lacobi
Lavagnoli sapientissimi et optimi
casu, de quo ad me scripsisti,
moderatione uteris, quia cum te proprietate
mea consolari cuperem vel saltem dolorem
10 meum declarare, verba mihi deesse cognovi
et ad te sublevandam et ad incredibilem
animi mei molestiam exprimendam, licet ab
acerbitate luctus longius absim. Tantus enim
nos dolor urget, quod neque Latina neque
i^ Gr8&ca idiomata sufficiunt. Amicus optimus,
conpater dilectissimus mihi sublatus est,
quem ego iam summo cum honore reditu-

Nr. 298. (?) rauagnoli C (8) propieute C.

rum sperabam. Msereor, afHigor et assidua
animi aegritudine discrucior. Perit absens a
suavissima uxore, carissima genetrice, dul-
cissimis filiis, dilectissimis cognatis, floren-
tissima patria I Quos dolores, quas aerumnas s
eum morientem horum absentia passum fuisse
credis I Non possum fata, non possum astra,
sicuti maestissimam matrem clamare dicis,
non crudelia appellare. Non possum Theo-
frasti morientis verbis non accusare naturam, lo
quod cervis, cornicibus, quorum nihil inter-
est, vitam diuturnam dederit, hominibus vero
tam exiguam, ut tunc moriendum sit, cum
frui vita discere incipiendum esset. Quam
ob rem duram, sed necessariam mihi dixi m
sententiam. Expectabam summo cum desi-
derio Veronam videre ibique per aliquot ho-
ras summa cum voluptate commorari. Fu-
giendum censeo, ad iter omnium molestissi-
mum, durissimum me convertam, dummodo 20
urbem illam mihi tamen semper carissimam
non ingrediar. Non servabo quae cum sua-
vissimis fratribus tuis pepigi, me confecto

(5) erupnas C. (12) victam C. vero] non C (19}
omne C.

magistratu apud vos futurum, quia omnis
expectata iocunditas luctus esset. Non vaie-
rem sine multis iacrimis vos videre, quas
lugere scio nec cito finem imposituras ex

s scriptis tuis et maxima iactura credo. Non
valerem ioca illa conspicere, in quibus tiu-
manissimi viri sum frequentissima consuetu-
dine usus. Non valerem infelicissimam fami-
liam intueri, quae taii parente orbatasit. Non

lo vaierem in cedibus, piateis, tempiis, siccis . . .
sine iocundissimo comite versari. Ita mente
concidi, ut quo temporis spatio me receptu-
russim, nesciam, nec litteris pium impiere
officium potestas est nec unquam prcestare

M confido, quoniam consoiatione me maxima
indigere sentio, et cum aiiquid de lacobi
nostri summa virtute ac dignitate scribere
occurrisset, doiore impeditus sum. Parce igi-
tur, si incomposita et tardissima scripta ieges,

20 quia mei compos non sum et muitas iacrimae
fecere iituras. Piura ioqui et me continere
non possum, quum lacobus vir clarissimus
ac dilectissimus Romani cseli gravitatem

(6. 7) humanissime C. (10) sicis C. (i)} ne siuun C.
{22) qui C {2f) Romanis C.

9«

vitare non potuerit, sicut timere se saepissime
dixit. Sorori optimae et nepotibus me offeras
velim, quicquidve hic et ubique ego atque
omnes mei possunt, in tua ac sua potestate
fore arbitremini. Vale, et quia secundum 5
Hieronimum suum tempus est loquendi, tem-
pus tacendi, tempus ridendi, tempus flendi,
parce, si mea manu scripta, quaa petis, ad te
non deferuntur. Brixiae tertiodecimo Kalen-
das Novembres. 10

(6j tuum C.

LXV.

(Brixiae, a. 14$?.)

Declarat adptntum non futurum, solatio pripatur.

Ludovicus Fuscarenus Ysotoe Nogarolce S.

|ESCioquae solatia tu prudentissima et
afflictissima mente potueris expec-
tare, cum mihi vitam acerbam pu-
tem tali amisso amico. Idcirco nedum credo,
sed scio sororem tuam, matronam optimam,
loquanto magis cogitat tanto gravius dolere,
idemque te facturam existimo. Quare ergo me
ad luctus vocas, qui vestris doloribus crucia-
bitur, languorque meus tibi potius afHictio-
nem quam conspectus iocunditatem praesta-
i^bit? Quapropter patere, amabo, utriusque
nostrum causa me in novissima sententia

•

Nr. 299. (i) solatem privatum C (6) menete C.
(8) talia amico. Idc. C. (lo) dolore C. (12. i|} cru-
ciabit C (i^) langorque C. (14) iooonditatem C

permanere. Sin autem ex adventu meo ali-
quid voluptatis expectares, nedum lacrimae,
sed vita eSundenda mihi esset, ut vestrse
morem geram voluntati. Parces brevitati,
si ex capellano nostro harum latore et ca- s
sus et labores nostros cognoscere volueris.
Vale.

is) nostruin C.

LXVI.

(Brixiae, a. MS?-)
Ponatur difftrentia inter eos qui seruiunt deo quique Otsari.

Ludovicus Fuscarenus Ysotce Nogarolce.

Iredo te laborum meorum misereri,
quia in omnes semper piissima
fuisti, et licet lacobo Lavagnolo
gravi teste et suavissimo comite honestissimi
amoris nostri privatus decrevissem per aliam
lo viam in regionem nostram reverti, tibi mo-
rem gerere institui, ut non modo ex his qui
ad te veniunt, sed ex me intelligas, sicuti
tu optimam partem eligens reddidisti quae
sunt dei deo, sic me pro ea potestate quas
M mihi a senatu ad provinciam gubernandam
data fuit, reddidisse quae sunt Caesaris Cae-

Nr. ?oo. (i) quique] quod C (14) me] ego C. po-
trateC (16) dicta C

sari. Haec tamen officia plurimum distant.
Ego periculis, errore, dolore Brixiensium
commoveor, tu futurae quietis expectatione
delectaris. Ego ne fallar invigilo, tu acutis-
sime intelligens in summa rerum cognitione s
nutriris. Ego cautissime nequissimos observo,
tu simplicissime sanctissimos colis. Ego vi-
tam meam in somnia converto, tu gradibus,
quod tibi divina clementia constituere di-
gnata est, ad caelum tendis. Hic rerum om- lo
nium indigentia me doloribus vexat, apud
te sancta omnialsotam felicissimam reddunt.
Ego corpori, tu animae servis, summi dei man-
datis inhaerens bene factis vere gaudes. Ego
cogitationes meas evanescere cognosco, i^
timeo superari, in administratione urbis meae
fidei commissae falli, hostes provinciam in-
gredi ; tu vinci non potes, quod amas non
auferetur, et plures comites in divini regni
successione habere gloriaris. Idcirco laetare 20
et compatiaris. Vale.

(17) prouintiam C.

LXVII.

(Brixiae, a. I4S?.)
Non decet irirginem dc nuptiu lcqui.

Ludovicus Fuscarenus Isotce Nogarolce S.

^AXiME voluissem, quod Anthonius
Cugnanus alias quam de nuptiis
quaestiones ad te, sanctam virgi-
nem, accivisset, vel me, qui adulari nescio

et displacere censorem non consti-

lo tuisses. Nam ex tuis litteris cognovi te plu-
rimum vereri ingratitudinis et superbiae ma-
culam, si nedum tacueris, sed tardius respon-
debis, et ego probare non possum vitam
verbis non convenire. Tu nuptias re con-
is temsisti, scriptis magnificas. Vestalis virgo
damnata fuit, quia de matrimonii laude car-

Nr. ?oi. (^) debet C (8) acddisset C nesio C
(1$) magniiicis C

men unum in cedula conpertum est. Orna-
tissima, gravissima est epistola tua, et si a
clarissima Senevera sorore, quae nuptias no-
vit, edita fuisset, summa cum gloria foret
efferenda. Sed dignissima et morigeratissima s
ornamenta, quae ipsam illustrant, sanctis-
simae tuae vitae institutioni non convenirent.
Si me audies, potius tacendo tibi et mihi,
qui summa mea pietate timeo quicquid de
te fingi potest, quam iudicando Anthonio lo
Cugnano facies satis. Litteras tamen tuas
intactas his alligavi et eodem temporis mo-
mento remisi, ut possis vel tuo libero arbitrio
vel meo fideli consilio uti. Vale.

(l) sororem C (12) hiis C

Iiotc Nogurolc Opcra. II.

LXVlll.

(Brixiae, a. I4S?-)

De nuptUs tnrfines non dUpuUni nec dc sua pUa sUn soUs

credant,

Ludovicus Fuscarenus Isotce Nogarolcc S.

liNGULARi voluptate afficior, con-
silium meuni tibi placuisse, quia
quantum ingenio, quantum ora-
tione efficere atque eniti possum, te laudibus
loornare et in hominum admiratione ponere
studeo. Utor familiaritatis libertate, loquor,
admoneo et totus semper tuus clementia tua
persisto. Continentiae bonum sequeris, per-
niciosa quaeque et infesta fugias. Non dece-
15 bat meo iudicio virginem de nuptiis dispu-
tare, sed nec cogitare illam lascivientium
morum libertatem, libidinosa convivia. Quis
sibi crederet, si persuasiones et vota diversa

Nr. |02. {}) disputant C ii^) sequaris ?

perspiceret? Quid ex illis cogitationibus
addisceres? Cognosceres, intelligeres quae
a tuo proposito pluriniuni distant Corpore
atque mente licet virgo permanes, verbis
matrimonium non frequentes. Tu es inte- 5
grum atque incorruptum Christiani ordinis
decus, et quanto sublimiorem gloriam ex-
pectas tanto maior sit tibi servandae caelestis
gratiae cura. Et licet ex te multa intelligas,
interdum tamen fideli aliorum sententia utere, 10
quoniam virtuti maxime proximum est suae
prudentiae non confidere. Ad hoc te semper
hortor et rogo, ut nunquam tibi explorata
omnia esse putes, nunquam ita honori tuo
prospectum, quin aliquid semper subesse m
possit, quod a te verendum, tibi incognitum
sit. Et in tua fama custodienda omnem
curam, diligentiam adhibeas; optima enim
cautio est et laudandus timor, qui malorum
angelorum fugit insidias et ad salutis viam 20
perducit. Nec omnes volunt qui te diligunt
Nam cum in tua virtute setatis nostrss decus
eluceat, si gloriam tuam conservaveris, com-

(7) quante C (9} te om. C (ij) chortor C (14) putas C

100

muni laudi eorum^ qui hoc tempore vivunt,
consules. Vale.

Capellanus noster veritus, ne me Itederet,
qui manus meas ab omni munere abstinere

5 consuevi, ex perdicibus tuis .... solemne
convivium fecit, quod cum ex ipso intelle-
xerim, ei poenitentiam indixi, ut pro fide non
servata totidem ad te carpionum paria de-
ferat Pollicitus est; quid credam, nescio.

lo Capellanus noster, qui pie perdices pau-
peribus dispensavit, ad te iocunde et libera-
liter carpiones defert. Poenitentiam roganti,
satisfacienti clementer ignosce atque ipsum
nedum venia sed amore dignum iudica,

15 summum rerum creatorem imitando, qui
loelis prophetae voce clamat: Revertimini
ad dominum deum nostrum, quoniam mise-
ricors, pius, patiens et multae miserationis.
Vale.

(4) astinere C (8) carpionim C (8. 9) differt C
(11) ioconde C (la) Penitenti reganti C (14) iudicha C
(15) immittando C

LXIX.

(Brixiae, a. 145 1.)

AccepU txcusaUonet non scribentis.

Ludovicus Fuscarenus Isotce Nogarolce S.

tccEPi excusationes omnes, nam 5
litterae nostrae responsionem non
merentur, nisi ex longa vetustate
auctoritatem acquirent. Redime peccata,
ieiuna, ora, tace mecum,^cum deo loquere;
quicquid agis laudo. A divina clementia non 10
errante diriguntur opera et cogitationes tuae.
Fecisti tamen tua patientia et modestia,
quae humanissime scripta nostra legis et ac-
cipis, me in dicendo liberiorem, postquam
remissiores dies illuxere, et ad insidias quae 15
tuae vitae sanctimoniae parari possent vigilan-
tiorem. Videt enim deus nos non solum

Nr. ^o). (15) illicere C (16} posset C. (17} Venit
e. d. Nos C

102

simplices fore, sed etiam pnidentes, et si

quid tuis optimis moribus afferre po-

tero, tuam de me opinionem non fallam;
in sententiaque semper permaneas, cum
s nihil mihi tua prsesenti et futura gloria ca-
rius esse posset. Carpiones tibi gratos fuisse
et non ad offerentis manus, sed ad meam in
te mentem advertisse tibi gratias habeo.
Vale.

(4) cum om. C. (7) munus }

LXX.

(Brixiae, a. 14$?.)

Non potest secularibus negotiis deditus dipina sequi.

Ludovicus Fuscarenus Isotce NogarokeS.

ETis per litteras tuas, ut desideriis 5
forensibus, publicis et privatis de-
relictis idem quod tu sentiam et
optem, sicut amicos decet, quorum idem est
velle et nolle. Maxime cuperem posse
Christianis admonitionibus parere, sed longa 10
via, longum nobis maris iter arandum. Tu
in sanctorum patrum exemplis versaris, ego
nihil ago. Qui ad vivendi genus, quod sanc-
tissime ducis, se accommodare studuerunt,
per famem, sitim, frigora, nuditates, labores, 15
vigilias, ieiunia, orationes progressi sunt, in
heremo, in claustro, in domo deo servientes,

Nr. 304. (17) hermo C

104

sui obliti honores, divitias, clientelas, neces-
situdines contempserunt ; hos sequeris, hos
imitaris. Ego inter secularia negotia mergor
et tunc in magistratibus optimus videor,

s quando iurisconsultorum legibus me con-
tineo. Tu virtutibus florens vanis labori-
bus nostris doles. Idcirco .... iudico offi-
cia mea silentio continere quam loquendo
pietatem tuam movere. Nam quicquid con-

10 tra scripta tua conarer, potius contentionem
quam veritatem pareret. Verba tua audio et
laudo. Fateor potestates, fasces impedi-
mento esse, tutiusque inter maris fluctuo-
sissimas tempestates navigamus quam inter

xs principatus Christianam vitamducimus. Sanc-
tum est tuum desiderium. Sed quoad non
cedo paululum publicis muneribus, ad quae
natus esse videor, et ad portandam domini
nostri Yesu Christi crucem me converto?

20 Vereor ne labor noster irritus sit, quoniam
asperam et insuavem dommi viam fleri Hye-
ronimus ad Cellantiam scripsit vetitorum

(2) comptenserunt C ($. 6) me contineor C. (9. 10)
contra] quam C (12} fasses C. (17) publiciis in uteri-
bus C

105

consuetudine, quae si in altera parte trans-
feratur, fiet iustitiae semita lenis. Non mo-
vearis tamen, pia virgo, plus aequo angustiis
nostris. Admonet me deus praesentibus sup-
pliciis, increpat, incusat, ad religionem vocat, 5
ne deterius aliquid mihi contingat. Levis-
sima sunt haec et meritis meis longe sua-
viora. Sum verus animi mei iudex, quando
ad me ipsum redeo et mentis nostrae late-
bras perquiro. Saepe haec est incredibilis 10
summi dei misericordia, ut corrigat et casti-
get, ne tarditatem supplicii gravitate com-
penset. Aspera medicina sanat. Tunc potis-
sime creator laudandus, quando fallimur,
quando non nostra sed ipsius voluntas fit in 15
caelo et in terra. Periret aeger, si nihil sibi
denegaretur. Verum quia te curae . . . ni-
mium cruciant, ponam ori meo custodiam,
quoniam malo solus pati quam te, quae mihi
carissima es, nostris laboribus vexari. Satis 20
sit, quod tibi vim aifers, te vincis, cibo,
potu, somno, sermone abstines, vigiliis om-

nibus, ieiuniis Sequere partem opti-

mam, quam cum Maria elegisti, quae non
auferetur a te. Dominum dilige, sermones 25

io6

eius serva attente et mansionem apud te
faciet. Relega ceteras et nostras et omnium
cogitationes, Christum et quse eius sunt
amplectere. Id solum bonum tibi persuade,
5 quod divinse maiestati placere intelligis.
locunditas nostra, quse vix paulo momento
durat, magna semper prsscedente et se-
quente calamitate parvi fieri debet. Ale-
xandri successio gravissimis periculis quae-

losita instanti eversa est. Prssteritis nostris
contradictionibus non movearis, quibus finem
imponere statui. Sit tibi Christus timor, ca-
ritas et amor. lUi soli te in tutelam, cliente-
lam totam tradas. Divina speculare, caelestia

M cognosce, in passione domini, in sanctissimis
suis vulneribus, non in cupiditatibus nostris
meditare. Haec age, haec cura, in his insiste,
ut deus semper tecum sit. Miserere nostram
procliviorem voluntatem. Quis scit, si tuis

20 orationibus, meis precibus convertetur do-
minus ad nos, ignoscet et se dignum servum
reddet? Tunc idem sentiemus. Ad te saepis-

(i) attente] a te non C aput C (6) ioconditas C
(ii) contraditionibus C (14; toU C

107

sime scribam, neminem vacuum venire per-
mittam, et quanto prolixiora erunt tanto
iocundiora scripta nostra tibi fient. Gaudebo
semperque gavisus sum religionem tuam
crescere atque tuorum nemini in hoc beni- $
volentiaB munere cedam, quoniam doctri-

nam et sanctimoniam, quam miri-

fice coniunxisti, mirifice diligo, et tanto
ardore universam generosissimam familiam
vestram colo, ut me iam non externum exi- lo
stimare possitis. Quae omnia cum aliis ube-;
rius et magnificentius quam tecum loquor.
Non possum tamen inter quotidianas con-
tentiones et desperatissimos clamores, sicuti
velles et fieri debere mirabili copia decla- m
ras et subtilissimis rationibus probas, sequi
saluberrima consilia tua, in quibus magis
laudare summum tuum ingenium et optima-
rum rerum scientiam quam imitari cogor.
Vale. «>

(lo. II) existimari C (i|. i4)contemptionesC (i6) et
om. C. sutillissimis C

LXXI.

(Brixiae, a. 145 1.)
Aiiquando discedendum ut a secularibus cogitaUonibus.

s Ludovicus Fuscarenus Ysotce Nogarolce.

^ROMisissE me memihi studia cselestia
tua non impedire, sed cum litteras
tuas de somnio legissem, non potui
me continere, quia maxime mirandum est,
loquod locus, tempus et cogitationes meae
Brixienses tibi Veronae not» fuerint. Igitur
ut non somniasse, sed divinitus monstrata
esse quaB scribis intelligas, rem ex ordine
pandam, quo deo gratias agas, qui tanto te
M honore illustrat, quod longissime absens mo-
tus, gestus et cordis secretiora videas, cuius
solus deus scrutator est. Est quidam domus
nostrae hortulus, quem vix ter universis his

Nr. 105. (18} ortulus C univ. is C

109

mensibus accessi, licet amoenissimus sit et
hospitibus gratus. Forte pridie quam somnia-
res litigantium clamore obrutus solus in non
consuetum secretumque locum me recipio
comites, arbitros, verba, familiam omnem 5
aufugiens. Porticum frondea vite tectum in-
gredior, oblector latiori prospectu et herba-
rum viriditate, cselum suspicio, relicta dicendi
et rerum gerendarum cura mente repeto,
quibus tenebris ambulem, quibus tempesta- 10
tibus fluctuem, quibus erroribus verser. Tan-
dem sic inquio : Domine redemptor noster
omnipotens, quando me cibo fraudabo, qui
familiam omnem locupletissime nutrio ?
Quando hispida veste tegar, cui bissus et 15
purpura undique superfluit.^ Quando ignes,
ferrum, crucem pro Christo patiar, quem
etiam non segrotantem medicorum legiones
circumstant? Quando fasces negligam, qui
vix audeo sine exercitu exire ? Quando in ao
perpetua peregrinatione quiescam ? Quando
inter veritatis evertendae ac virtutis corrum-
pendae studiosissimos et ingeniosissimos ar-

(2. 1) somiares C (5) arbitres C (8) subspitio C (11) ver-
sarC (12} inquiens C (i5}ispidaC (19} circonstant C

IIO

tifices securus esse potero? Quando deo
prius gratus ero, si me mortales laudant, si
hominibus placeo r Quando salvus esse po-
tero, si ea cupio, sequor, probo, quibus
5 immortales perisse, perire ac perituros co-
gnosco ? Quando in tanta licentia studiorum
diversitate potero freno maxillas continere ?
Multas prseterea cupiditates et omnes vitae
meae errores percurro, quae longius enarrare

lopudet, piget et tibi audire opus esse non
censeo. Cogitanti quidem mihi et animi
latebras perquirenti cselestis Ysota, dei opus,
integrum decus et ornamentum Christianae
gratiae, angelis dei aequalis animo occurrit.

M Stomacus movetur, mihi irascor te tanto
timore innocentissimam vitam ducere et me
vix aliquando ad deum suspirare. Doleo me
ssepissime capi, tibi vir haberi volo, te mu-
lierem sexum et hostes vincere, divina intel-

20 ligere. Ad alios postea sanctos viros te de-
relicta me converto miseriusque defleo. Et
cum diu in eisdem vestigiis facto ferme
mentis et animi secessu a corpore perstitis-

(i) dei C (1) placco C. salus C (ao) postia C (21)
successu C

III

sem, conveniente innumerabili turba invitus
discessi, quia raro. utiliora cum aliis quam
tunc mecum locutum me arbitror. Dixi bre-
viter et quasi quiddam .... ex his scriptis
habes pratum, habes flores coUectos, et quo s
pacto abs te nostri doloris causa fugiam?
Quas ob res laudo et admiror te ita prophe-
tasse, aemulor atque opto, quod sicuti Ari-
stotilem Socratis gloria ad coniungendum
dicendi praecepta cum philosophandi sapien- lo

tia impulit, Temistoclem trophea

quasi dormientem excitaverunt, sic tua pras-
visa et reliquas virtutes me meliorem effi-
ciant. Credo autem, si in orando persistes,
suaviora tibi superventura et omnes existi- i$
maturos Veronensibus falsam per me laudem
additam non esse, cum discedens ipsos te
novissima Sibilla honoratos dixi. Quapropter
tua sanctimonia dominum deprecare, ne
avertat faciem suam, sed misereatur nostri, 20
nec postules, ut te . . . quia meee in te pie-
tati nihil superaddi potest. Vale.

(3) disessi C. (4) quibdam C. (8. 9) Arstotilem C.
(9) gloriam C. (11) Exddit Miltiadis. (21) Lacuna signa
€go addidi ; fori, exddit plus amem.

LXXII.

(Brixia!, a. I4S?-)
Baititnter tulU non scribendi iH>tum,

Ludovicus Fuscarenus Ysotce Nogarolce S.

►ETULiT mihi Nicholaus noster, quam
suaviter atque familiariter eum
suscepistis; si vobis oneri fuit,
matris in te confidentiae ascribe, quae dilec-
tum puerum alibi quam apud te tute hospi-
10 tari non credidit. Dixit prseterea te vel voto
vel iuramento firmasse per duos proximos
hos menses ad nos non scribere. Acceptum
habeo acceptumque fero, quicquid tibi
gratum esse cognosco. Verum licet forte
M pro divinis tuis cogitationibus aliquando su-
spicarer, quod nil nostra carmina curares
vel interdum etiam fastidires et ideo tuis

Nr. jo6. (9} aput C (10) noto C

11?

litteris, nuntiis rogatus plerunque me con-
tinui, pluries penitus abstinere decrevi, ne a
publicis muneribus divertendo, tibi non pla-
cendo bis facere stulte iudicarer. Nunquam
tamen mihi persuadere potuissem te nobis s
litteras dare tanquam rem prophanam exi-
stimare aut munus deo gratum fore credere
vovere a scribendo desistere. Sed quoniam
tanti te facio, quod tua sola voluntas vim
apud me legis habet, tibi morem gere ; si lo
summo deo, si tibi tacendo servire arbitraris,
menses in lustra vel aetates converte. Sacra
vestigia sequar, ne caelestia tua itinera per
me impediantur. Pro summis tamen et incre-
dibilibus tuis virtutibus te venerabor, colam, m
sicut Ursulam cum sociis sanctissimis . . . iure
spero nisi cum supremus ille iudicii dies ve-
nerit. Tu interea me saepe tuis piis oratio-
nibus adiuva, quando quidem ego semper
te etiam invitam ad sidera deferre , tua 2
scripta ad alios vel ad me prius edita
videre non desisto. Hoc interdicere, hoc

(3) destinereacceruj ne C. (12) in illustra C. (16) cum]
et C iurre C. Lacuna sigru ego addidi, (20) scidera C.
^22) delepi quam patt interdicere.

Itotir NogarolK Opera. II. 8

114

vovere, hoc iuramento prohibere non pote-
ris. Hoc Asulae magno clarissimorum homi-
num consessu nudius tertius feci. Nam
cum mihi oblatus esset libellus quidam, in
s quo epistolae multae doctissimorum virorum
scriptae erant, ex omnibus tuam unam Sanctae
Crucis Reverendissimo Patri dedicatam pro-
nuntiandam delegi, quam summo cum silentio
et admiratione audiverunt qui aderant, et

10 omnis noster sermo ad te laudandam, ad te
extoUendam per multas horas conversus est
plusque gloriae ex sententiarum gravitate et
verborum ornatu in te, quam in laudato
Cardinali contulimus. Itaque diutissime tua

15 prseconia in ore nostro commorata sunt, quo
cibo nuUus mihi dulcior aut suavior esse po-
test Quas ob res scis, quocunque animo in
me esse velis, ego in te optimo ero. Tacebo
et loquar tecum iussus a pietate tua, honore,

30 admiratione ; nulla prohibitio, nulla negli-
gentia, nulla iniuria, nuUa legum severissima
potestate .... alienum reddet, quoad spiri-
tus hos reget artus. Vale.

(^) conscensu C (17) quoconque C (18) esse om, C.
(32) potestas me tibi alienum^

LXXIII.

(Brixite, a. 145?.)

CnUias agU, quod mutata poluntate scripsent, et scripta laudat.

Ludovicus Fuscarenus Yxotce Nogarolce S.

RATiAS ago facetissimo militi Ga-
spari Sabello, cuius remissiores
preces pro me plus apud te potuere
quam ardentissima nostra desideria, quae
nescio quo fato singulis horis minoris fieri lo
quam mea in te pietas exposcat aegro aequo
tamen animo patior. Vidi orationem luculen-
tam tuam, licet humanissime scribas, illustri
nomine dignissimam. Hanc Reverendissimus
Prsesul Veronensis, si summagloria delecta- m
tur, si eam veram existimat, quam Cicero
familiaris tuus laudem recte factorum magno-
nimque meritorum consentientem bono-

Nr. 107. (8)aputC (14) reverendissimum C. (18) bo-
nanim.

ii6

rum incorruptam vocem bene iudlcantium
de excellente virtute dixit, omnibus prae-
coniis, omnibus insigniis, omnibus trium-
phis, omnibus pontificatibus suis ante-

s ponet et te clarissimamque Nogarolarum
familiam sicuti petis et rogas dextra et sini-
stra amplectetur ac firmissime tenebit. Ego
vero nuUus tuum summum dicendi genus
admiror, quia eo mea de doctrina et ingenio

lo tuo crevit opinio, ut nihil unquam viderim,
audiverim, legerim, quod a te superari posse
non credam. Laudes vero gloriosissimi Hie-
ronimi, quia locupletissimam illam segetem
tua falce resecatam optime censeo, apud

15 alios vulgatas, quando nostri iam diu oblita
memineris, quando me tanto honore dignum
iudicabis, libentissime legam. Si tamen te
in tuis ad nos scribendis litteris labor,
in nostris legendis, quas si sine super-

2obi8e macula negare non valeo brevissi-
mas prseter consuetudinem et voluntatem
meam efficere semper conabor, fastidium
gravat, sicuti frequentissimae Damiani Bur-

(5) NogAriolanim C (8) nullum C (14} (alace C
resectam }

117

gensis tui litterse testantur, malo vota mea
omnia evanescere quam te ulla molestia
gravari, quia et edendo et retinendo tua
scripta et legendo et negligendo nostra tunc
demum rem mihi iocundissimam te facere
crede, quando tuae morem geris voluntati.
Vale.

(?. 4) tua et scripta legendo C

Lxxrv.

(Brixte, a. 14$?.)
Non nuit semper terponda promissa. Laus orationis Hieron^mi.

Ludopicus Fuscarenus Yxotce Nogarolce S.

Ianta dicendi vi iniustissimam cau-
sam tueris, quod me in bona de-
ficere necesse est; itaque cedo
tibi omnia, dummodo non credas me redeun-
10 tem obligatum fore persolvere quod semel
tibi, matri et fratribus pollicitus sum. Scripta
vero tua edita et data mihi discedenti dum
iam futurus successor Veronensem urbem
ingrederetur scis omni caruisse fide. Itaque
1$ velsoluti debiti iure vel quia, si te in honore
non haberem, possem veteri proverbio dicere
fidem infideli nec dari nec servari, vel quo-
niam alia qusedam nos necessitas urget, me

Nr. )06. (10) per persolvere C. (12) dissedenti C.
(14) ingr. sis C

119

interpellare non potes, ne tibi aliquid a me
negatum arbitreris, quod merito exposcere
potueris, qui omnia nostra virtutibus tuis
summis toto corde dedicavi. Vidi postremo
quae de beato Hieronimo pie, docte et sancte s
scripsisti. Et postquam meum vis fidele con-
silium efierre, ut iubet natura, censeo virgina-
lem orationem maximo splendore illustratam
pro virgine illo ubique . . . editam, de quo
summa cum gloria scriptum est, nullum ho- lo
minum scivisse qu^e Hieronimus ignoravit,
quod qui non laudabit, se invidum, inimicum
aut rerum omnium ignarum fateatur necesse
est. Ego enim hoc te certe scire volo, nul-
lum fore vel iudicium meum in hoc demon- 15
strativo genere, in quo non inficior me pau-
lulum esse versatum, vel nimio laudantis et
laudati amore insanire, vel nihil par aut si-
mile orationi tuae invenire, cum non solum
alios, utsaepe consuevisti, sed te ipsam coram 20
devotissimo illo patre, cuius nomen scire cu-
pio, viceris. Vale.

(6. 7) f. consciliuffl effer ut iubet na censceo C
(19) retioni C

LXXV.

(Brixie, a. 145?.}
Vidus etoquentia uden cogiiur.

Ludovicus Fuscarenus Yxotce Nogaroloe S.

ATifi sunt mihi hesterno vesperi lit-
terse tuae, quas totiens legi, quod
proxima nocte somnum oculis non
vidi meis; ita mentem meam distraxisti, ut
quid acturus sim nesciam. Hinc me rationes
10 impellunt, hinc pietas tua, quam omni aucto-
ritati et dignitati antepono, et carmina, quse
nedum constantissimos viros allicerent, sed
montes transferre, fiumina et soiem ad ortus
suos redire cogerent. Statueram, sicuti scrip-
M seram, vestro non uti hospitio. Nunc in dubio
sum. ApoUo consulendus esset Si tuse morem
gessero voluntati, eloquentise tuae tribues, cui

Nr. ^09. (5) externo C (8) distrasisti C.

llt

respondere non sufficio ; si secus fecero, cum
rationem intellexeris, amicitiam nostram la^
sam esse non existimabis et pro summa tua
sapientia animum tuum vinces, tu quae cetera
vincis. Si tamen verbis tuis crederem, relicta s
provincia, urbe, magistratu ad vos advolarem
nec vererer ex contentione inimicitias, quo-
niam si in armorumcertaminibus, ingladiato-
rio ludo qui ferro inter se pugnant benivolen-
tiam non amittunt, quanto magis id esse de- lo
bet in certaminibus litterarum, in quibus non
ferro sed ingenio dimicatur. Nec mireris, si
quando locuturus sum magna, id non liben-
ter facere soleo in multitudine. Quoniam
sicut difficile est citheram multarum ignota- 15
rum cordarum ferire et sono audientes non
lasdere, sic ferme impossibile est laudate
inter illos dicere, qui aetate, institutione, vo-
tis varii sunt. ludicatur enim plerumque non
ex dicentis ratione, sed ex audientis sensu. 20
Si quid tamen certius deliberavero, vobis
notum faciam ; tu etiam, si in sententia per-
manes, de lite nostra sicut scripsisti agenda,

($) crederam C (6) ad nos C. (i^) loquuturus C.

mihi declara, quoniam certitudo illa pluri-
mum apud me momenti habitura est, cum
nihil magis optem nec gloriae ascribi . . . plu-
ries falso tibi credidisse. Sed simplicitate et
5 benivolentia laesum restitue, quoniam fallere
credentem non est operosus amicum iste
labor. Vale.

(6) oppressus ,C.

LXXVI.

(Venetiis? a. 14$;— 54.)

Betit, ut acdpiat grata parpa munera ct pnces dio /enU,

Ludovicus Fuscarenus Yxotce Nogarolce S.

iCET aliquando . . \ crediderim te
nostra munera suscepturam et
nihil magis optem quam me tibi
deditissimum et gratissimum esse, vereor ta-
men, quod huic vasculo impraesentiarum lo- lo
cum non relinquas, quoniam in dies ita auge-
tur religio tua, ut prophana omnia dedigneris
et negligas. Non possum talia poliiceri, qua-
lia tibi collata fore mihi demonstrasti ; non
sunt haec illis paria quae ornandi altaris tui i$
causa donata sunt. Memoria repeto cellulam
illam tuam, quae undique sanctitatem redolet.
Cogito sacras reliquias manu nostra tactas . . .

Nr. ;io. (18) reliquia C.

124

vix prospicere audebam. Pono ante oculos
picturas illas, quse sanctos referunt, vela arte
elaboratissima crucibus, beatorum imaginibus
insignita, quibus aqua te sancta benedicis,

*5 et cetera omnia nostris longe anteponenda,
quae mihi paradisi degustationem quandam
attulisse visa sunt. Plurima tamen digniora
nos latere voluisti, et licet magnanimi fratres
tui omni me luxu et apparatu regio honora-

10 verint, tu sola rogata vehementissime nun-
quam exorari passa es, orationes et litteras
tuas non aperuisti nobis, nisi eas quae vulga-
tissimae sunt, sicuti qui in locupletissima et
refertissima domo hospitem vel indignum vel

M non gratum admittunt, non explicata veste,
non proposito argento neque tabulis et sig-
nis propalam collocatis, sed omnibus rebus
magnificis reconditis, vilissimis, abiectissimis
et his quae in cotidiano usu sunt appositis.

3o Quas ob res vereor, ne sicuti tua illustria
continuisti sanctissimisinstitutionibus maxime
intenta, sic haec nostra vulgaria vel renunties
vel tibi missa esse pigeat Verumtamen, quia

(j) lAboratissima C (lo) uhementissime C. (la. 13)
vulgAtissima C (19) cotiduano C

audivi consumpta esse pauca illa medicinalia
aromata, quae a nobis habueras, et spiritualia
etiam sine temporalibus diu esse non pos-
sunt, te oro, ut quae a me tibi dari possunt,
accipias nec quid detur, sed qua mente, con- s
sideres. Quod si facies, nulla tibi gratiora
munera erunt. Apud etiam dominum nostrum
Yhesum Christum, quem tu diligis et imitaris,
minima pie data magnificantur et sordida
illustrantur. Mulieris obolum regum tesauris lo
antepositum fuit. Artaserses, rex Persarum,
aquam manibus a pauperrimo oblatam sub-
ridens accepit et donatorem patera aurea et
denariis centum donavit, regium existimans
parva iocundissime accipere et magna libe- m
ralissime dare. Cuius exemplo tu haec Aegip-
tia condimenta laeto animo suscipe et caele-
stes tuas preces, quae omni auro mihi opta-
biliores sunt, pro nobis offerre non graveris
redeasque ad tuam in me pietatem, ut me 20
in caritate constantiorem serves. Licet nulla
oifensa moveri possem, quoniam talia sunt
meae in te benivolentiae iacta semina, tales

(4) horo C. (8) inmiUris C. (14} denarios C. (15) io-
cundissima C (18. 19] obtabilliores C.

ia6

fixi radices, quod nulla tua oblivione, nulla
inturia labefactari poterunt, patiar quoad meae
mentis integritatem percipies, quia haec erit
gloria mea, ut me aliquando cognoscas. Et

s certe scio, quod ingrata piissimi, honestis-
simi et perpetui mei in te amoris esse non
poteris, quae in alios pro minima quadam be-
nivolentiae significatione, naturse bonitate
sanctissimarum oblationum tuarum liberalis-

lo sima esse consuevisti. Quod volo est, ut si-
cuti ego tua religione maxime confido, sic
precibus non vulgaribus me adiuves, quia
apud iurisconsultos nostros me legisse me-
mini, quse singulari nota digna sunt, nisi sin-

M gulariter notentur, videntur esse neglecta.

(i) fixes C. (i) percipiet C. (7. 8) benivolentia C.
(9) sanctissimorum C. (i|) aput C.

LXXVII.

(Vcronae, a. 14^1?— S^.)

Matthceus Bossus Isotce Nogarolce S. P. D.

^iCTERA tuae dignitati atque virtuti
debere me fateor, sancta et vene- s
rabilis in domino soror, sermo-
nem vero et aspectum tantum excipio, si
quidem ego vir, tu autem foemina es, quse

Descripta est haec epistola ex libro a Platone de Be-
nedictis Bononiensi f in alma civitate Bononiie anno salutis
MCCCCLXXXXIII. decimo tertio kallendas Augustas»
impresso (^Cj, cui hic titulus priefigitur : «Quie hoc volumine
bentur varia diversaque et longa ex dispersione collecta
quo brevi sub titulo subiiciantur ac nomine Recuperatio-
nes Fesulanas lector agnoscito.» Extat etiam in libro in
Abbatia Faesulana pridie Kal. Apriles anno incam. verbi
divini MCCCCLXXXXII. satis mendose impresso, qui
«Matthei Bossi Veronensis canonici regularis diversarum
rerum epistolie varietate pondere copia devotione fructu
iucunditateque refertaet inscribitur.

TUulum ego addidi ; in tdd. hac epistoia pramiua kguntur:
Ad Isotam Nogarolam virginem Christi de parce cauteque
versando. Epistola III.

ia8

quanto vinculo Christi et sanctis tuis mori-
bus, quanto et singulari doctrina et vetere
gratia mihi et admirabilior et amicior es,
tanto utique fragilior et infirmior videri mihi
s debet prsesens tecum et affatus et mutuus
oculorum contuitus. lllud enim adiutus a
domino lego timidus semper: Melior est
iniquitas viri quam bene faciens mulier,
quem locum sic accipio, ut minus nociturus

lo dicatur vir sane nequam quam mulier sancta,
si utrique saepe communices. Hsec quidem
inter se ubi conspirant virtus et forma, stu-
por et sexus, appetendi irritamenta conge-
minantac vehementius afficiunt quamsimpli-

i^ citer unum. Sed et spiritualis amor affectiones
quandoque et sensuum motus mollius rapit
et tandem improvidos flectit ad nefas. Hoc
parvulus non verebar. Ad te e ludo schola-
que ibam, tecum quoque et cum nobilissima

20 ac sapientissima tua matre nugabar libra-
riaque in tua ceila et assidebam, ubi dulces
hymnos et psalmorum numeros te suave
canentem isetus audiebam. Nunc autem ad
religiosam vitam habitumque conversus duxi

(j) amicicior edd.

129

mea quantum fragilitas potest (atque utinam
me sic adiuvet deus) de foemina non cogi-
tare, ne amice quidem versari, a qua captos
innumeros et eos profecto sapientissimos
atque sanctissimos lego. Tractatur periculo s
manibus pomum, quod si momorderis odo-
ratusve fueris, est capitale. Divus Hierony-
mus, quem tu semper habes in manibus vel
propter eloquentiam, quae te delectat, vel
quod plura quam caeteri nostri ad sanctas xo
virgines scripsit: Experto credite, inquit;
nihil est periculosius viro quam mulier,
nihil mulieri quam vir; uterque palea, uter-
que ignis. Et rursum : Non credo viro, qui a
spectaculis mulierum illaesum se dicat eva- is
sisse, quando David sanctissimus regum visa
Bersabee se lavante raptus sit ad libidinosum
incendium. Qui et fateri intestinos suos ignes
medullarumque calores dum in heremo age-
ret neque erubuit Eustochium instituens ; 20
cuius tu verba, Isota, saepe legisti. Queri ita-
que desine et me rusticitatis culpare, perdi-
lecta et prudentissima in domino soror,
quod ad te non diverto, ut plerique servi

(U) pallea C

lMn« NogaroUe Opera. II. 9

IJO

venerabiles dei. Non omnes uno sensu ac
spiritu vivimus. Diversa sunt prselia, diversi
agonistae in una et sancta Christi militia.
Alii celeres, alii statarii, alii centuriones, alii

s gregarii. Ego iuvenis, ego vas fictile, ego de
terra terrenus ; illi maturi, illi columnse, illi
et forsitan impassibilitatem adepti et sen-
suum lora in potestate tenentes. Etenim
Paulum intueor post raptum tam beatum in

locaelum adhuc dimicantem et in membris
suis legem voluntati contrariam sentientem.
Expectanda nobis fracta canicies, si et satis
quoque secura ea est ambobusque contige-
rit. Quod si nos illa fefellerit, expectanda

I) denique ventura securitas ipsa gloriosaque
immortalitas, quando quod satum est in cor-
ruptione surget in gloria, quando sexibus no-
stris vitia detrahentur natura servata,quando a
foeditate atque rubore nova creatura Ret in-

3o munis. Interim vero ego te, soror, fiducia cha-
ritatis hortari commonereque non vereor,
quantum ipsa potes imprimis secretum ames
et non quseri a viris vel optimis molestius

(3)} queri C

feras. Tuum ego ingenium, tuam doctrinam,
decus splendoremque intacti corporis tui,
abstinentiam, frugalitatem, orationes, caete-
rasque virtutes semper venerabor tuas et in-
sculptas mente gestabo. Te in his et has in s
te ad magnam dei laudem meique aedifica-
tionem perpetuum admirabor, in qua revi-
xisse mihi plane videtur prisca illa virginum
dignitas, quas illustres sempiterno prseconio
decoravit antiquitas. Sic quoque editiones lo
et epistolas lego tuas, ut nihil profecto tum
minus quam de foemina cogitem ; ita me tenet
earum dignitas et cum lepore et eloquentia
pondus. Atque nuper altercationem illam
tuam cum Aluisio Foschareno patricio Veneto i s
et urbis nostrae Praetore, viro praeterea
optimo atque gravissimo et egregie litteris
culto, qua contenditur utrius peccatum gra-
vius extiterit, patris Adse an Evae, et in qua
tu Evam, ille Adam tuetur, cum voluptate 30
sancta perlegi mihique illud admodum pla-
cuit, quod recenti cum theologia, quae or-
natu nunc caret, tu cultum eloquentiamque

(10) orationes? (i6) preter^ C

iunxisti. In his talibus tecum sum eroque
semper. Tuseque meis cum scriptis, benigna
et sanctissima soror, prsesentiam compensa
corpoream ac pro me orare non desine.
Vale.

LXXVIII.

(Romae, a. 14$!— s^? 1457— 62 ?J

Andreas Contrarius Venetus clarissimoe Isottoe

Nogarolce S. P. D.

lACiLiusintelligiquam explicari po-
test, Isotta illustris, quam acriter
ad te amandum permotus sim,
postquam proximis diebus Romse praeter
opinionem pervenere ad manus meas non-
nuUse tuse epistolse dignae profecto expec- lo
tatione tua, quibus lectis avidius facile per-
spexi, quod iam pridem, credo Venetiis vel
Patavii, complures magni et illustres viri
studiosissimi rerum tuarum non sine tua
ingenti laude et gloria de te mihi narrare i^
solebant. Ego autem etsi tantorum doctis-

ExUt in unico codice bibliothec» public» urbis Sena-
rum (S), D VI. inf. signato, s»c. XVIl.— XVIII. (16) tanc-
tonim S.

simorum et eloquentissimorum hominum in
omni re amplissimse auctoritati minus repug-
nandum esse censebam, tamen, ut id quod
sentio in prsesentia dicam, nisi proxime de

s te, hoc est de ingenio, eruditione, eximia in
omni genere litterarum prseclaraque doc-
trina libero digna atque tua, ut sic dixerim,
eloquentia grandi, eleganti ac venusta ego
ipse periculum fecissem, equidem vix mihi

lo id persuadere potuissem, non quod fieri non
possit, mea Isotta, foemina nata cum sis, non
equidem ad ocium, sed negocium te tan-
tum ingenio, industria, cura, labore, diligen-
tia, studio, assiduitate maxima circa haec

M studia optimarum artium potuisse proficere,
utprseter modum profecisti, quum prsesertim
minus me fugiat, priscis temporibus paene
innumerabiles tui similes claras et illustres
foeminas extitisse, quae quidem plurimum

^^ ingeniis ac dicendi studio flagraverunt. Argu-
mento sit omnis Grseca pariter ac Latina
historia, quse, ut ipsa.optime nosti, plurim^s
variisque est exemplis referta. Sed, proh
dolorl cum saepenumero mecum ipse cogi-

25 tarem miserrimam atque detestabilem con-

ditionem temporum nostrorum, quibus ma-
nifestum est, non solum tanquam quodam in
luctu ac squalore tabuisse atque omnino ne-
gligentia ac desuetudine quadam oblitteratam
esse eloquentiam, verum etiam Latinitatem $
ipsam tam remisse et languide a sexcentis
iam annis se habuisse ignoratione et inscitia
Grsecarum litterarum, ut penitus extinctam
iuniorum industria cum summa eorum laude
et gloria tandem faventibus astris in lucem lu
revocarit, hinc est quod fortassis mirum mihi
videbatur, cum per tot annorum curricula
vel circa illorum studia, qui gramatici
vocantur, vel rhethoricen vel dialecticen vel
geometricen vel musicen vel in astrologia m
vel philosophia vel theologia vel iure pon-
tiRcio atque civili aut denique in exponen-
dis bonis auctoribus tot, qui vulgo viri doc-
tissimi et quasi qusedam non parva litterarum
lumina habiti sunt, non dico ab elegantia et 20
dignitate, sed proprietate Romanse linguae,
ut in eorum scriptis libris conspicari licet,
prseter modum abhorruerint, foeminam vero

(4) oblitermtum S.

ij6

huius nostrse setatis primariam vel ab atavis
regibus editam vel a diis immortalibus, ut
arbitror, oriundam, non modo puro, facili,
Latino, suavi ac lucido uti sermone, sed

s summorum hominum iudicio sale et lepore
quodam ac politissimis scntentiis iam tantam
dicendi facultatem esse adeptam, ut cum
vetustate ipsa certare sine dubio posses.
Quare ubi ego animadverti facile, suave, ele-

10 gans, splendidum, acutum et copiosum tuum
id dicendi genus, facere non potui plerisque
etiam conterraneis tuis suadentibus, quin e
vestigio nonnihil darem ad te litterarum
mearum, non quod is, mea Isotta, sim Del-

1$ phico (ut sic dixerim) oraculo dei instructus,
cuius doctrina vel eloquentia tanquam pras-
cipua et singularis ac viri disertissimi ma-
gnopere expeti debeat, abs te prsesertim e
coelo, ut puto, ad nos demissa, quse quidem,

3o quoniam egregiam dicendo es laudem asse-
cuta, nihil nisi te dignum, hoc est amplum,
regium, elegans, splendidum, magnificum
et generosum semper soles intueri ; sed ut

(i) attavis S.

magis ac magis intelligeres, quando facere
non possum, quin te eximio et singulari
amore ac charitate maxima prosequar, quanti
te facerem, qui meus erga te esset animus,
postquam re ipsa didici et cognovi psene 5
divini magnitudinem ingenii tui. Nempe ut
paucis intelligas quid de te sentio, quoties-
cunque tua plena hilaritatis, humanitatis et
Isetitise scripta lego, plurimum vereri soleo
pro maxima elegantia, cuius meo iudicio pro- 10
prie es studiosa, suavitate, ingenii prsestantia,
claritate ac nitore sermonis, rerum atque
verborum copia, facilitate, acumine, an magis
sententise ornatissimis verbis an verba ipsa
sententiis illustrentur. Taceo de inventione m
ipsa, qua nihil pulcrius, nihil luculentius,
nihil accomodatius ; omitto elocutionem,
qua nihil ornatius, nihil dignius, nihil venu-
stius. Postremo totius operis dispositionem,
prudentiam, gravitatem, memoriam, cogni- 20
tionem atque usum rerum plurimarum, exem-
plorum copiam tam Romanorum quam
exterarum gentium, quibus rebus fit, ut nemo
sit, pace omnium dixerim, aut Isotta, quse
quodammodo humani ingenii excessit mo- 25

1,8

dum, dignitate sublimior aut gloria clarior
aut auctoritate gravior aut humanitate poli-
tior. luvat certe, Isotta clarissima, et decet
de te magnifice loqui, quum non iniuria sis

s suavitate ingenii tui, probitate, virtute, inno-
centia inter illustres vel mares vel foeminas
aggreganda, quum sis non modo amplis-
simo generi tuo atque patrise decus, sed
etiam totius Italise ornamentum atque huius

lo seculi splendor, prsesertim quando ea quae
de te scribo ita vera sunt, ut orbls terrse
iudicio comprobari possint. Ego sane quia
te unice diligo, amo et observo, quantum
viribus eniti, consilio providere, auctoritate,

M si qua est, monere potero, scito posthac, ut
satisfaciam et virtuti et officio, semper tuse
dignitatis fautorem atque omnibus in rebus
me tibi amicissimum fore. Nam quum rara
sit avis in terris, ut inquit ille Satyrus noster,

3o nigroque simillima cygno, quis est, dii immor-
tales I adeo barbarus ac rerum imperitus, qui
lubens non colat, laudet, admiretur obstu-
pescatque ingenium tuum ? Quippe ut paulo
altius repetam, si quia operum atque artifi-

2$ ciorum initia Minervam tradidisse memorise

ac litteris proditum est, si omnes vel fatilo-
quas, ut inquit Livius, vel, ut auctor est
Terrentius Varro Romanorum eruditissimus,
foeminas vates, quas veteres Sibyllas Aeolica
lingua vocitarunt, si Carmentam Evandri s
matrem, quam quidem quasdam Latinas lit-
teras invenisse plurimi tradunt, si Aspasiam,
quse per Socratis tempora floruit, si Lesbiam
Sappho, cui propter poesim redimita sunt
tempora lauro, si Corneliam Gracchorum lo
matrem, cuius doctissimus sermo in poste-
ros est epistoiis traditus, si Laelii filiam, quse
loquendo prse se tulit paternam elegantiam,
si denique Q. Hortensii filiam, cuius lucu-
lentissima oratio teste F. Quintiliano apud i$
triumviros habita olim legebatur, in sexus
honorem tantopere admiratur, celebrat, am-
plectitur et colit vetustas, quid de Isotta
summo genere nata, omnium optima doctis-
simaque, approbantibus omnibus, ut sic dixe- 30
rim, diis hominibusque sentiundum est,
cuius virtute, pudicitia, morum probitate,
eruditione eximia in omni genere litterarum
prseclaraque doctrina libero digna, acumine,
generis splendore, forma, magnitudine animi, 25

140

integritate atque linguse elegantia nihil est
dignius in rebus humanis, nihil maius, nihil
nobilius, nihil prsestantius ? Quare hoc tibi
profiteor atque polliceor, quod paulo ante

5 dixi, quoad vixero, pro mea virili ubi adero
et publice et privatim, quemadmodum debeo,
iure optimo invitatus tua egregia prseclara-
que virtute tuam famam et dignitatem tuebor.
Neque enim, mea Isotta, quoniam mirum in

lo modum ad te tanquam ad amorem et deli-
cias generis humani animum adieci, aliud
in futurum facere potero, nisi plena manu,
ut Ciceronis verbis utar, nisi ingenue, nisi
ornate, quantum in nobis erit, tuas egregias

15 laudes dicendo, scribendo in astra toUere.
Sic enim postulare videtur incredibilis meus
in te amor vel mirifica qusedam observantia.
Sane his fere diebus, quibus opportune liber
epistolarum tuarum mihi oblatus est, cum

20 in corona doctissimorum et eloquentissimo-
rum hominum subortus de te esset sermo,
inter loquendum, ut saepe fieri solet, ita acri-
monia ac vehementia quadam de maximis
atque amplissimis tuis laudibus dicere visus

25 sum cunctis qui aderant audientibus, ut

141

nihii amantius nec honorificentius neque
uberius ab Andrea tuo dici potuerit. Quare
pro tua eximia divinaque virtute nunquam
obliviscar me maxima et plurima, immo
omnia tibi debere. Et ne longius mea eva- <,
getur epistoia, reliquum est, mea Isotta, ut
mihi in amore respondeas, nam, ut inquit
M. TuUius, nihil minus hominis videtur,
quam non respondere in amore iis a quibus
provoceris. Quare me diligas oro hocque 10
proprium ac tuum esse veiim existimes.
Postremo quia ita suaviter, diligenter, offici-
ose atque humaniter scribere soles, incre-
dibile est, quantum ego et voluptatis et fruc-
tus cepi ex iis tuis iucundissimis litteris. i^
Abs te igitur, mea Isotta, licet inter nos nuila
familiaritas intercedat nec te de facie qui-
dem noverim, tamen humanitatis iure peto
et postulo, ut non solum his respondeas lit-
teris, sed etiam saepius ad nos scribas, et si 20
rem nullam forte habebis, quod in buccam
venerit, scribito. Si hoc feceris, mea Isotta,
ut te pro tua incredibili humanitate facturam

(i^) coepi C. (19} iis C

142

spero, profecto cui plus quam tibi uni
debeam, habebo neminem. Vale, mea Isotta,
tibique persuade te a me perstrenue diiigi
et amari. Roms, pridie Idus Quintiles.

LXXIX.

(Veronae, Kal. Augusti a. 14 $9-)

Sanctissimo Domino Nostro Papce Pio Secundo.

Gioria in exceisis deoetin Urra pax hominibus bonce ifoiuntatii.

"?iRATUROs plerosque ac me accu- 5
saturos non dubito, pater beatis-
sime, quod ego muHer tibi ignota
sicut stipula ante faciem venti balbutiens,
verba potius frangens quam proloquens ad
te principem, seculi nostri prsecipuum lu- 10
men ac decus, regis nostri lesu Christi suc-
cessorem, scribere ausa sim, cum multl
excellentiori dignitate coUocati, summa elo-
quentia prsediti initio dicendi animo com-
moveri soleant. Quod Demostheni, cuius m
melle dulcior erat oratio, Theophrasto

Extat in unico codice Ottoboniano nr. 1677, sttc XV.
^C)t ex quo ofliciose descripsit A. Mau.
(12] quom C

144

phiiosopho, Ciceroni, cuius eioquentiam
universus decantat orbis, apud clarissimos
reges oraturis evenisse testatur antiquitas.
Semperequidem, inquit Cicero, magno cum

S metu dicere incipio, quotienscunque dico,
totiens mihi videor in iudicium venire. Me
vero, sanctissime pater, iicet sanctitatis tuse
magnitudinem atque splendorem conspiciam,
relevat divina miseratio, qus sperantibus in

lose nunquam deesse consuevit et infirmita-
tem hanc meam atque imperitiam corroborat
et illuminatio mea est ; quse docuit et doce-
bit et manum hanc meam ad scribendum,
linguam, ut quondam asinse Balaam, diriget

M ad loquendum. Invitat illa tua singularis ac
prope divina ciementia, benignitas et man-
suetudo, quam universa decantat ecclesia et
onus hoc gravissimum viribus meis impar
laeto animo suscipere hortatur. Erit igitur

20 clementise et humanitatis tus, eius, inquam,
quse mihi hanc scribendi prsebet audaciam,
hasce litterulas subrusticas, inopes, verecun-
dia dealbatas, immo me in eis benigne sus-

(6) videtur C. (22) subristicas C.

»45

cipere et egenis iarga subvenire manu, ne
pietatis et miserationis ingenitae exuas vi-
scera, immo cum auctus sis dignitate, beni-
gnitate quoque in dies auctior fias, et in hoc
tam Iseto, tam festivo, tam celebri ornatu s
hymnum hunc angelicae exultationis ex
nostris visceribus pronuntiatum audire.
Artaxerxem regem Persarum legimus, qui
non minus putabat regium et humanum esse
parva benigne et prompte accipere quam lo
magna dare, deambulandi gratia equitantem,
cum illi homo vilissimus et pauperrimus
obviam factus esset (mos erat Persarum
regem cum muneribus salutare) aquam
ambabus manibus e fluvio ab illo acceptam is
iocunde suscepisse ac subrisisse prompti-
tudinemque dantis potius quam magnitudi-
nem dati mensurasse, cum nullus adeo fer-
reus, adeo extra se positus sit, ut non move-
atur ac non ex intimis omnipotenti deo 20
gratias referat et illud Daviticum tota cum
admiratione pronuntiet: Quam magnificata
sunt opera tua, domine! Hssc dies, quam

(18. 19) fereus C

Uotc NogaroUe Opera. II. lO

146

fecit dominus, exultemus et Istemur in ea.
Nemo ab huius celebritatis participatione
secemitun Una cunctis Isetitis communis est
ratiol Omnium una vox gaudentium, quo-

s niam ecce tempus acceptabile, ecce dies
Isetitiae et iubilationis prse omnibus die-
bus vitse nostrse, in quo fidelis dominus
in verbis suis et sanctus in omnibus ope-
ribus suis aperit manum suam, exultat et

logaudet universus orbis et in hac celebri-
tate cum hymnis et canticis devotis et
dignis iuBilat prseconiis, pueri innuptaeque
puelle sacra canunt. Nullus tam hebes est,
tam rationis expers, ut non intelligat, quam

15 multos, quam laetos, quam uberes fructus
paritura sit sanctitas tua, cum ineiTabilis
misericordia salvatoris tot gratiarum cumu-
los in te adunaverit, te prae ceteris ornatum
insigniis dignitatum nullo extemo aut ter-

20 reno adiumento, sed succrescentibus meritis
per gradus ascendentem divins providentise
nutu ad huius pontificatus apicem perduxerit,
ut de te merito dicatur : Hic est flumen aquae

(16} quom C. (18} tm pr» C

147

viv8e, splendidum tanquam cristallum, pro-
cedens de sede dei in medio ecclesiae et
ex utraque parte eius lignum vitae afierens
fructum tempore suo, cuius ligni folia sunt
ad gentium sanitatem. Vir iste in populo s
mitissimus apparuit et deo dilectus et homi-
nibus, nunc pro ecclesia sancta vas vere
admirabiie omni ornatum lapide precioso
opus excelsi. Lsetatur ecclesia talis sponsi
copuiata amplexibus, prse gaudio cantat: lo
Sub umbra illius quem desiderabam sedi et
fructus eius dulcis gutturi meo; Iseva eius
sub capite meo et dextra illius amplexa-
bitur me, cum ipsam tanquam verus spon-
sus et non adulter, tanquam verus pastor et is
non mercenarius in sinu tuo receperis,
omnis tua voluntas, omnis actio, studium
denique et conatus omnis ad conservandam
apostolici throni supremam aciem conversus
sit et pro ea nedum terrenam substantiam, 20
sed animam ipsam effundere paratus sis.
Quod proprie regium est, divo attestante
Augustino : Hoc, inquit, ad reges pertinet, ut
paratam temporibus suis velint ecclesiam
matrem suam, de qua spirity^iter nati sunt. 2^

148

Rex Nabuchdonosor post sacrilegam ido-
lorum servitutem divino convictus miraculo
pium edictum promulgavit, ut quicunque
in deum Sidrach, Misach, et Abden&go blas-

s phemiam dicerent cum domo sua penitus
interirent. Tu vero, qui vicarius Christi verus
es, hanc immortalitatis gloriae materiam
divino afflatus spiritu obviis, ut aiunt, suscipe
manibus. Exurgat sanctitas tua extendatque

lo brachium potentiae sus in auxih'um sponsae
sus contra hanc aduiteram et pravam gene-
rationem, cum videas Christum redemptorem
nostrum tam immaniter ab ipsis blasphemari.
Abhorreat sanctissima puritas tua hos nepha-

is rioset sceleratos. Nam secundum apostolum
qus participatio iustitiae cum iniquitate ? aut
qu» societas lucis ad tenebras ? quse con-
ventio Christi ad Belial? aut quse pars
fidelis cum infideh*? quis autem consensus

aotemplo dei cum idolis? Propter quod exite
de medio eorum et separamini, dicit domi-
nus, et immundum ne tetigeritis, et ego
recipiam vos. Accingere ergo, pater beatis-

(12) quiun (sttprmr cuni) C.

149

sime, gladio tuo super femur tuum potentis-
sime, cum Idcirco tibi divinitus potestatem
hanc datam esse intelligas, ut malos punias et
ecclesiam tuam in ruinam ac deformitatem
tendere minime patiaris. Sume tibi arma et 5
scutum et exurge in adiutorium ecclesiae
non fervore vindictse, sed zelo iustitise. Hoc
quidem pietatis genus est in hoc esse cru-
delem. Nihil tanto studio cupere debes,
quam ut setate tua Romana ecclesia, sponsa 10
tua, debita tranquillitate et pace Isetetur.

Sacra suosque tibi commendat sponsa penates;
Hos cape fatorum comites, his mcenia serva.

Coram te procidant reges, obediant m
primates mundi tanquam ipsi domino lesu
Christo, nec erit qui tuae velit resistere
voluntati ; omnia qusecunque volet, facies in
terra et in mari et in abyssis, quoniam ad-
iutor et protector factus est tibi dominus^o
In salutem divo clamante Isaia: Venio ut
congregem cum omnibus gentibus et linguis,
et venient et videbunt gloriam meam et

(14) menia C

150

ponam in eis signum, scilicet sanctae crucis, et
mittam ex eis qui salvati fuerint ad gentes
in mari, in Africa, in Lydia tenentes sagittas,
in Italia et Grsecia et ad insulas longe ad

s eos qui non audiverunt me et non viderunt
gloriam meam et annuntiabuntgloriam meam
gentibus. Recordare tibi a domino per
leremiam dictum : Ecce constitui te super
omnes gentes et regna, ut evellas et de-

lo struas et aedifices et plantes. Et per Ezechi-
elem : Speculatorem domini Israel posui te ;
si videris gladium venientem et non inso-
nueris buccina veneritque gladius et tulerit
animam de populo, sanguinem eius de mani-

15 bus tuis requiram. Hoc enim vere faten-
dum est, te ad hoc sedis apostolicae solium
possidere, ut ovium tuarum curam geras et
cum videas lupum venientem, minime fugias,
sed earum libertati et utilitati salubriter pro-

2ovideas. O quanta divinitus sanctitati tuse
gratia demittitur, quanta laudis et gloriae
paratur occasio! Eam lastus gaudensque
complectere. Sic omnes praecessores tuos in
Romanam ecclesiam beneficiis maxime ante-

25 celles. Quo quidem sancto et glorioso opere

»5«

quid viderunt priora secula felicius nec vi-
sura posteritas? quid magnificentius ? quid
Christians religioni utilius ? Ex hoc Romana
ecclesia, universus denique orbis, ex his
beneficiis sanctitati tu8S plurimum debere s
affirmabunt. Sanctimoniam quoque vit» tus,
fidei ardorem, maximam mentis constantiam
summo studio quibus poterunt laudibus,
prsedicabunt, cum sponsam tuam a foedo
huius adulteri amplexu foedari minime passus lo
sis, sed venienti gladio et Christi tunicam in-
consutilem scindere molienti scuto fidei
amictus te obieceris ac magno animo oppo-
sueris et eam ab omni servitute liberam tristi-
tis vestibus exutis divino munere et imper- 15
scrutabili providentia tua regio omatu in-
dutam in sua dignitate conservare volueris.
Vere quod ait Isaias iam impletum est:
Populus qui ambulabat in tenebris vidit
lucem magnam ; habitantibus in regione 20
umbrae mortis lux orta est eis, quoniam in
sole posuit tabemaculum suum et ipse tan-
quam sponsus procedens de thalamo suo

(6) Sanctimonia C (9} fedu C. (lo) fedari C (i |) obie-
cisti C (i ^ 14) opposuisti C (16. 17} inductam C

»5^

exultavit, utGigasad currendam viamasummo
caelo egressio eius ; nec est qui se abscondat
a calore eius, cum conspectu tuo fugatis
tenebris, atra discussa caligine pacis ac

5 tranquillitatis radios hauriemus. Hoc maxi-
mum erit sacrificium, quod a te summo pon-
tifice deo nostro oiferri poterit ! Dabit tunc
omnipotens deus, ut magno cum gaudio et
honore integritatem fidei amplifices, pacem

loet quietem conserves; gentes indomitas
populosque feroces contundes legesque
viris et moenia pones, memor Abachuch
canentis: In fremitu conculcabis terram, in
furore obstupefacies gentes. Egressus es in

15 salutem populi tui, in salutem cum Christo
tuo, percuties caput de domo impii, denu-
dabis fundamentum eius usque ad collum.

H»c tibi erunt artes, pacis imponere mores,
Pftrcere subiectis et debellare superbos.

De te tunc merito a prophetis pronuntiatum
figuris et enygmatibus prsefiguratum afKr-
mabunt. Subibit nomen Vii^Iianum, hoc est :

(16. 17) deundabis C anU corr.

»5J

Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste penates
Classe veho mecum fama super sethera notus.

Et ideo gloria in ejccelsis deo et in
terra pax hominibus bonse voluntatis ; can-
temus domino, quoniam magnifice fecit, 5
annuntiemus hoc in universa terra ; hauria-
mus aquas de fontibus salvatoris, quoniam
evanuerunt impii in cogitationibus suis et
credentes se esse sapientes stulti facti sunt
Hoc scit iile reverendissimorum cardinalium 10
coetus, hoc scit universa sacrosancta mater
ecclesia, virtutes tuas laudantes et te tanquam
divinum numen in terris adorantes, cum tua
lata virtus, summa bonitas, integritas, iustitia,
misericordia, pietas, mansuetudo et inno- m
centissime acta vita a primis ut aiunt ungui-
culis ad hanc usque diem veluti sidus quod-
dam semper resplenduerit adeo, ut nemine
recusante uno consensu, una mente, una voce,
quod nunquam accidere solet, te pontificem 20
nostrum delegerint, tibi colla humiliter sub-
mittentes, te illum unicum esse profitentes.

(i)) quoin C (1$. 16} inocentissime C. (i8) resplen-
deverit C.

t54

in quo omnium salus sita sit, cuius opere
subleventur boni, opprimantur mali. Lsetetur
itaque totus fidelium coetus et canticum
betitiae et exultationis alta voce concinat,

$ cum eius gloriosissimi patris et propugnatoris
tanquam rosse nimio fragrantis odore et tan-
quam cypressi in caeli altitudinem se extol-
lentis usque ad extremum terrss divulgetur
nomen et in aetemum sit memoria eius in

lo benedictione. Sed quid ago, qus tanti viri
laudes enarrare audeam, quibus plena est
terra, cuius splendor est sicut lumen, cum
in omnem terram exiverit sonus eius iuxta
illud reginae Sabbse; maior enim est sapi-

M entia tua et opera quam rumor, quem audi-
vimusl Patere igitur, pater beatissime, et
hanc ingenioli mei imperitiam et paupertatem
beto animo, uti omnia soles, ut ab initio dixi,
suscipere et patienter lege, quoniam neque

20 aurum neque argentum munus est, sed ipsa
tribuentis voluntas, neque quid detur consi-
derandum, sed qua mente, quo animo, qua
voluntate. Deum sacrse litterss testantur

(4) condnant C (11) enarrare C a prima manu in
mari,j enumerare m textu.

respexisse ad Abel et munera eius : prius si-
quidem ad Abel, deinde ad munera, ut
intelligamus, non tam ei gratum existere
quod oifertur, quam animum offerentis, quo-
niam non ex tristitia aut ex necessitate, sed s
hilarem datorem diligit deus. Nihil tunc
prsedicabitur hac tua humilitate, benignitate
admirabilius, nihil devotius. Hac via rapies
caelum, quoniam talium est regnum caelorum,
cum vox clamet evangelica : Discite a me lo
qui mitis sum et humilis corde, deposuit
potentes de sede et exaltavit humiles. Reli-
quum est, ut sanctitatem tuam omni animi
devotione supplicans orem, me indignam
ancillam tuam, devotissimos servos tuos fra- i$
tres meos universamque familiam Nogarolam,
quse se totam tuo sanctissimo nomini dedi-
cavit, ea caritate et benivolentia, qua fidelis-
simos servos tuos diligere soles, diligas et
gratia tua dignos iudices. Et ego caelestem 20
regem precor, et quidem vehementer, ut
pium ac sanctum desiderium nostrum adiuvet,
id est, ut sanctitati tuae qus placita sunt omni

(2} ad habel C. (lo) quom C (22) vestnim C.

156

tempore exercere possimus ad laudem et
gioriam nominis sui, cui est honor et gloria in
secuia secuiorum amen. Valeat sanctitas tua.
Veronae, Kalendis Augusti MCCCCLVIIII.
Eiusdem sanctitatis tuae

humilis ancilla

isOTTA NOGAROLA.

LXXX.

(Utini, die XXIII. mensis Mai a. 1461.)
Clan scribendumj ne orationis contrandas interpreU indigeat.

Ludovxus Fuscarenus Ysotce Nogarolce S.

[amnas et excusas scribendi tardita- ^
tem. Eo nos tua sanctimonia et
religione deduxisti, ut patiendi et
pendendi mihi necessitas sit. Scribe dilucide,
ne interprete sit opus Edippo et desideriis
tuis non frustraberis. Hsec ideo dico, quia lo
nos hortaris, ut res perficiatur. Hoc quo
pacto fiendum sit, nescio. Locuta fuisti cum
venerabili patre decano, misisti Gabrielem
fidissimum, scripsisti per heremitarum fra-
trem. Si meas partes interpono, non consu- i^
litur honori vestro, quia videremini nimium
avide intercessores multiplicando petere.

Nr. )ii. (}} ifflprete C (8) pendi C (9) deside-
ris C (i2)nesioC (i|) Gabriellem C (i6)honore(?)C

158

Mater virginis mulier est, ubi velis, nolunt,
ubi nolis, cupiunt ultro. Si decanum conve-
nio, te mendacem declaro, quse dixisti te
velie contractus hos me latere. Itaque te

s collige, consule, prsecipe ; libentissime pare-
bimus. Vale. •

Gregorius Mapheus orator suavissimus
edidit orationem, Veronse dum prsefectus
forem. Dixi ex tempore; vellem accuratius

lode Veronensium laudibus scribere nunc,
cum mihi otium superest. Igitur ipsam ha-
bere et ad nos mittere stude, ut par pari
referam. Vale iterum. Utini X. Kalendas
lunias.

LXXXI.

(Utini, a. 1461.)

Excusatur scribendi tardUas ; optat Utteras Damiani et Isotm

adpentum,

Ludovicus Fuscarenas Damiano Burgensi Sai s

iT AUTEM tabellarii fidem non ti-
meas, da operam, quod claris-
sima virgo Isota Nogarola ad nos
veniat, quo et epistolas tuas deferat et de-
posito luctu atque squalore fructu iocundis- lo
simse consuetudinis nostrse uti possit, sicut
gravissimo iurisconsulto Montorio Masca-
relo ferme poUicita est et suus in universam
familiam nostram amor cogere debet et
lacrimanim suarum medicina exposcit. Scrip- i$
sit enim mihi se Venetiis satis quievisse;
nunc tribulationes cordis multiplicatae sunt,
quia dolor eius in conspectu suo semper et
dereliquit eam virtus sua. Hortari conatus

Nr. 212. 0)ExcusAtusC (4) aducatum C (6) Ininitio
nonnuUa omisL tbabell. C. (10) iocund. C

i6o

sum ipsam, ut postea quam conspectum no-
stnim sibi profuisse cognovit, non patiatur
cor suum sicut ceram liquescere, sed ad
nos veluti ad quietis fontes redeat. Litteras

s nostras tu ipsam perlegere iube , preces
tuas cumulabis et eam obsecrare et obte-
stari non desinas, quo expectationem quam
de se concitavit expleat. Se dolore levet,
quoniam quicquid solatii capiet, nobis acce-

lodet. Non potest Isota absens dolere, quin
universam generosam suam familiam et no-
stram in luctum trahat ; huic novo casui no-
vum loci mutandi consilium adhibeamus
Foenices terrae motu territi relicto patriae

1$ solo Assirium stagnum primo mox mari pro-
ximum littus incoluere condita urbe, quam
a piscium multitudine Sidoneam appellave-
runt, nam pisces Phenices sidum vocant.
Isota quae semper misere luget non poterit

30 per aliquos menses, quoad reviviscat, domo
abesse, cum nihil iam aliud restat, quo pos-
sit lacrimis suis modum imponere. Multi
quaerunt consilium et non inveniunt, cura
quod ipsa inventum non negligat. Vale.

(i) oruri C (i8) pissium C. Sidonem ? (19) pissces C

LXXXII.

(Verons, die IX. mensis Augusti a. 1461.)

Ad illustrem et magnificum militem Venetum
patritium D. lacobum Antonium MarceUum
in obitu eius diUcissimi et inclyii filii Valerii s
MarcelU Isotce Nogarolce Consolatoria.

^EMiNi me apud Plutarchum legisse,
magnanime domine atque claris-
sime pater, antiquum quendam
philosophumcumArsinoem reginam mortem xo
filii graviter ferentem consolari conaretur, ad
eam ingressum sic fabulari coepisse: Fuit
quoddam tempus, o regina, quo lupiter
omnibus diis pro uniuscuiusque dignitate
honorem distribuit. Eo tempore luctus abe- m
rat, cumque iam divisis honoribus rediisset,

Extat in unico codice (C) Bibliothecae Civitatis Ferrarae
(Codici Esteri, classe 2, Nr. i^$, N. A. $), qui olim loan-
nis Baptist» Panetii Cinnelitani Ferrariensis die 27 men-
sis Martii a. 1497 defuncti erat.

(4) Mearcellum C. (10) cum anU antiquum t$t in C.
(i2)coepisset C

Isoue Nogtrolc Opert \\, II

l62

a love petiit, ut eum etiam aliquo honore
veneraretur. Omnibusque consumptis hono-
ribus diu lupiter dubitavit. Tandem eum illo
qui mortuis attribuitur honore affecit, ut ei
s scilicet dolore atque lacrimis homines sacri-
ficarent; quapropter ut reliqui dii eos a
quibus coluntur amant atque propitii sunt,
sic luctus eos qui sibi sacra ferunt accedere
atque preesens esse consuevit. Si ergo, mulier,

lo nuUis honoribus eum afficies, nunquam tibi
aderit; si vero summa diligentia, moerore
lacrimisque eum honorabis, te amabit, te
complectetur, nunquam te derelinquet, sem-
per tibi aliquid prsebebit, quo perpetuis

M honoribus eum veneraberis. Quae cum phi-
losophus dixisset, omnem illum moerorem
r^nam deposuisse ferunt, quod itidem a
magnanimis viris faciendum intellexit, ne in
luctu et lacrimis miseri vitam ducant, cum a

x> sapientissimis philosophis et sanctissimis
viris ille minime vituperetur qui doleat, sed
qui modum in dolendo excedat.

Ego vero, quae te ab ineunte aetate mea

(i) petiisset C

i6j

amavi ut patrem, colui ut dominum, et feli-
cissimum semper optavi, cum ex multorum
relatione tuisque piissimis scriptis intellexe-
rim, te pro obitu dulcissimi filioli tui Valerii
in doiore ac mcerore longe magis ac par s
estversari, temptare decrevi,si quaratione do-
lorem hunctuum, quo non possum admodum
non dolere, aliqua ex parte lenire possem
teque ad rationem revocare, ne, cum homi-
nes sumus, more Gigantum cum diis bellum lo
gerere videamur. Vereor tamen, ne multis
appaream temeraria, quse inter tot oratorum,
tot philosophorum agmina, qui te suis ele-
gantissimis scriptis ac gravissimis sententiis
consolari conati sunt, procedere et in media is
acie versari audeam. Verum hsec a me
tibi deditissima inornate enunciata forsan
magis acerbissimum hunc dolorem tuum
emoUient , quia me verae filiae officio
fungi tua considerabit excellentia , cum 20
maluerim ab omnibus audax et impu-
dens, quam a te benignissimo patre et ab
his qui me tuam humanissimam filiam ab

(n) tuis C. (19) emolient C (22) ab om. C. (19) hu-
milliiiiafn ?

i64

ineunte aetate mea, ut dixi, pro tua in me et
in Nogaroiam familiam singulari caritate et
mea in te reverentia cognoverunt iudicari,
cum omnium virtutum merita bonum humili-

s tatis exsuperet. Sed quo modo te consola-
bor, cum ipsa eadem consolatione egeam
et omnis philosophise ac reiigionis oblita
terga dare visa sim, meque dolor et moeror,
quem ex morte sanctissimse ac dulcissimse

lomatris mese cepi, captivam ducant, ex
qua incredibilem ac graviorem quam un-
quam existimassem concepi dolorem? Sed
cum re atque opere Christianam esse pro
viribusstudeam, decrevi verbis parum com-

x$ positis vel fortasse ineptis ad te scribere, ut
mediocritatem simul amplexemur. Et cum
duabus constemus rebus, mente scilicet et
sensibus, et sensibus satisfactum sit, nunc
mentem et rationem revocemus, quoniam

20 medium semper tenuisse Christum nostrum
omnesque beatos sacras testantur historise.
Non enim assentior poetis qui nos e silice
aut duro robore natos fingunt, sed potius

^io) caepi C (11. la) nunquam existimasse C (14) par C
(30) Christum] caput C

165

Satiro illi cum dicat mollissima corda homi-
nibus dedisse naturam

Quse lacnmasdedit. Hflec nostri pars optima sensus;
Naturse imperio gemimus, cum funus adultse
Virginis occurrit, vel teirse clauditur infans. 5

Ferunt illi Oratium cum lovis sedem ponti-
fex dedicaret mortuumque esse filium audis-
set, nec manum a poste removisse quem tene-
bat nec vultum a publica religione ad privatum
luctum deflexisse, ne patris magis quam pon- 10
tificis partes egisse videretur. Proferunt
Quintum Martium superioris Catonis in
consulatu collegam, filium summse pietatis,
magnse spei et, quod non parva calamitatis
accessio fuit, unicum, amisisse eiusque obi- 15
tum tanta constantia et animi moderatione
tulisse, ut rogo iuvenis relicto curiam peteret
senatumque quem eo die habere oportebat
convocaret. Extollunt Xenophontem, qui
cum solemne sacrificium perageret et 20
filium apud Mantineam civitatem mortuum
cognovisset, institutum deorum cultum nec

(1) moUssima C (5) occurit C. (8) porte C. (10) def-
flexisse C quam] que C (19} evocaret C

i66

ideo omittendum duxisse, sed tantummodo
coronam deponere fuisse contentum, et per-
cunctatus, quonammodo accidisset, ut audi-
vit, fortissime pugnantem, eandem capiti
> reposuisse, numina quibus sacrificabat testa-
tum, maiorem se ex virtute filii voluptatem
quam ex morte amaritudinem sentire. Lau-
dant Atheniensium principem illum Periclem,
cuius in labris sedisse quandam persuadendi

lo deam ferunt, quam Latini Suadam appella-
bant, cuiusque divinam eloquentiam tonitri-
bus et fulgoribus Greeci comici comparare
non dubitant, intra quatriduum vel intra
octiduum, si Stesimbroto creditur, duobus

is (iiiis adolescentibus, Xantippo scilicet et
Paralo, se orbatum vidisse. Amisit etiam eis
diebus sororem Pericles et amicos quamplu-
rimos, qui illi plurimum in republica favebant.
Quibus diebus tanta constantia fuisse ferunt,

20 ut nuUis lacrimis fusis pristinum vultum ser-
varet, quin etiam subito post mortem fiiiorum
coronatum more patrise atque alba veste
indutum concionem habuisse, qua vehemen-

(17} Peuclas C. (ao) lachrymis C (20. 21) servarent C.

167

ter ad bellum Athenienses incitaret. Miris in
caelum meritoque efferunt laudibus Hemy-
lium Paulum, qui victor Romam rediens ex
duobus filiis quos sibi servaverat alterius
funus quartum diem ante triumphum prose- ^
cutus est, alterum in curru triumphali con-
spectum post diem tertium amisit, quam
calamitatem summa constantia, summa animi
magnitudine, summo denique robore tulit
orationemque apud populum talem habuit: 10
Cum admirabilem successum nostrse felici-
tatis, Quirites, animadverterem, semper
veritussum, ne fortuna, quae prosperis rebus
invidere solet, mali aliquid rependeret. Qua-
propter lovem optimum, lunonem reginam 15
ac Minervam precatus sum, ut quidquid ad-
versi populo Romano immineret, id omne in
nostram domum converterent. Itaque bono
animo estote, Quirites; res enim bene se
habet, nam dii immortales nostris votis annu- 20
erunt. Egerunt enim, ut vos potius nostro
casu doleatis quam ego aliqua vestra cala-
mitate ingemiscerem. — Admirantur etiam in

(5) tryumphum C (6) tryumphali C (i6) pr«catus C
(i6. 17) adusi C (18} converteret C (21) nos C

i68

sexu fragili constantiam, Lacaenam scilicet
muiierem, quse cum filium in praslium misis-
set interfectumque audiret, Idcirco, inquit,
genueram, ut esset qui pro patria non dubi-
5 taret occumbere. Corneliam matronarum
decus, quae multum filiorum eloquentiae
contulisse dicitur, tam infauste amissis duo-
bus liberis tanto animo, tanta eloquentia prse-
ditis, Nunquam, inquit, dicam me infelicem,

lo quae Grachos peperi.

Ipsa ergo, quam non pudet esse femi-
nam, loquor ut femina meque tamen plu-
rimorum antiquorum gehtilium et Chri-
stianorum auctoritate defendam, hos po-

15 tius colossis marmoreis quam hominibus
assimilandos, cum pietatem e medio toUant.
Quis enim erit tam glorise cupidus, tam
durus, tam immitis, tam ferreus, ut neque
obitu parentum neque filiorum morte neque

20 amicorum moerore moveatur? Nam Christum
nostrum intueantur, Lazari amici sui morte
contristatum lacrimas fudisse. Teste Evan-
gelio, ut vidit Mariam plorantem et ludaeos
qui venerant cum ea plorantes, infremuit

(io) Christuin] caput C (22} lachrymas C

169

spiritu et de conditione humana pietate est
affectus. Illam quoque Hierosolimorum
eversionem, quae a Tito et Vespasiano
Romanis principibus facta est, eundem
dominum flevisse cognovimus, sane dicente ?
Evangelio: Cum appropinquasset Ihesus Hie-
rusalem, videns civitatem flevit super illam
&c. — Mariam eius dulcissimam matrem
filium crucifixum amarissime plorasse et
suam ipsius animam pertransisse gladium, 10
apostolos fratres a se solum discedentes in
Actibus Apostolorum lacrimis prosecutos,
Isaac, lacob, loseph, David hominem secun-
dumcor domini lacrimas fudisse certissimum
est. Ipsosdenique angelos passionem domini m
sui luxisse Isayas testatus est : Angeli pacis
amare flebunt. — Percurrant gentilium hi-
storias. Cato fratris obitum grayius tulisse
quam philosopho conveniret visus est. Cicero
se pugnasse semper contra fortunam dicit 20
eamque a se superatam esse; cum autem
amiserit carissimam fiiiam, victum se a for-
tuna fatetur. Cum igitur in omnibus servan-
dus sit modus, et sensibus, ut dixi, satis

(5) sano C. (9) plorantem C.

170

indultum sit, habenas rationis revocemus
nec dolorem nostrum longius vagari sina-
mus. Tuque inprimis, vir clarissime, cum
magna laus sit et admirabilis tulisse casus
s sapienter adversos, non fractum esse fortuna,
retinuisse in rebus asperis dignitatem, et eo
magis, cum nihil sit infelicius eo, Seneca
testante : Cui nihil evenit adversi, male de illo
dii iudicaverunt. Philippus rex Macedonum,

10 cum uno tempore tres Iseti nuntii sibi venis-
sent, primus quod quadrigarum cursu Olym-
pia vicisset, secundus quod Parmenio eius
dux Dardanios pugna superasset, tertius quod
Olympias filium masculum peperisset,sublatis

M in cselum oculis et manibus, O deus, inquit,
mediocrem ex his calamitatem repone. Scie-
bat enim prudens rex, quod maximis succes-
sibus fortuna invidere solet.

Filium hunc habuisti ad tempus accom-

20 modatum et tamquam depositum aliquod
commendatum, ut eum servares depositori
deo, ut cum eum repeteret, iocunde promp-
teque restitueres. Ab ipsa natura talibus et

(6) retineas? (14) perisset C. (18} invideri C. (iQ. 20)
accomodatum C

171

anlmi et corporis dotibus ornatus, ut om-
nia magna de eo sperare licebat. Tanta
inerat ei ingenii celeritas ad intelligendum,
tantum acumen ad investigandum, ut de
rebus maximis loqui, sententias gravissimas 5
dicere minime dubitaret. Summa ratione,
magnitudine animi, moderatione, prudentia,
eloquentia supra aetatem praeditus, ut omni-
bus quibus cognitus erat tanquam novum
quoddam inauditumque miraculum videretur 10
etadvirtutum omnium etdisciplinarum orna-
menta facile evasurum et tibi dignissimo
patri, quocunque in statu esses, ornamento et
voluptati fore meritoab omnibus iudicaretur.
Cum igitur tot virtutibus accumulatus vita u
excesserit, non immaturam eius mortem
dolere, sed a deo evocatum existimare debes,
cum paucorum annorum accessus nos beatio-
res minime efficere possit, et ei gratulandum
est, quod extra omnem calamitatem et mise- 20
riarum aspectum positus tranquillo iam in
portu securus et tutus requiem agat et divina
praestante gratia factus sit ei de morte nata-

{2) liceret? (8) praedituin C. (14} indicarettir C.
21) tranquilo C. (22) agit C.

lis dies et finis vitae vivendi initium dederit,
quoniam, ut inquit Paulus apostolus, talibus
vivere Christus est et mori lucrum, quia tali
hac morte vitam sibi meretur seternam. Quod

s profectoseniliquadam intelligentia agnoscere
visus est, cum tam forti et virili animo mor-
tem perpessus sit, ut nemo eum dolere
aspexerit, sed quoad pie fieri potest eam
summis precibus optaret ; sciebat enim se ad

lo meliorem vitam profecturum, ubi mors ultra
non erit nec luctus neque dolor, et cum in
hac vita tanquam advena esset et peregrinus,
de exilio ad patriam, de miseria ad gloriam,
de mortalitate ad immortalitatem pergere.

is Te igitur senem Valerium filium tuum
puerum imitari non pudeat, qui tibi viam
prsescripsit, qua mortem suam cseterorumque
tuorum ferre debes. Recordare, quibus ver-
bis, quanta eloquentia, quanta gravitate, dum

20 extremum sibi diem instare videret, te patrem
consolabatur, hortabatur, ne eum muliebri
veste indutus lugere velles, cum luctus et
lugubris lamentatio ad mulieres imbecilles,
non ad viros fortes atque magnanimos per-

(7) dolore C

^7?

tinere divinitus intelligeret. Haec igitur tecum
memoria repete et animo saepius volve, ne
tibi iam provecto defuisse et hac animi per-
turbatione circumventus esse videaris, qui
tanta prudentia, tanta rerum gestarum gloria, <
tanto rerum usu semper viguisti, cuius ope,
consilio non solum multi homines, sed etiam
multi populi floruerunt, ut laudibus tuis nulla
finem allatura sit aetas nomenque tuum usque
ad extrema terrarum pervenerit. Tu pietatem lo
in patriam, incredibilem iustitiam, summam
gravitatem exhibuisti, tu oppressorum refu-
gium fuisti, tu clarissimorum virorum fautor
extitisti, in administranda re publica fidem,
auctoritatem, eloquentiam praestitisti. u

Praetereo dignitates, magistratus, prseturas,
legationes, quas tanta cum integritate, mo-
destia, humanitate, sapientia gessisti, ut
omnibus etiam inimicis propter tantarum
virtutum dignitatem gratus et admirandus 20
existeres et omnes intelligerent non utilita-
tatem quandam aut privatum commodum ex
eis, sed defensionem pauperum, bonorum
sublevationem, malorum oppressionem, to-

(9) pietate C.

»74

tius populi correctionem abs te esse suscep-
tam. Testis est Verona nostra, in qua tam
multa memoratu digna gessisti, ut in maximo
discrimine suo tempore illius infelicissimse cla-
s dis te tamquam imperatorem inter tot stre-
nuissimos duces eligerent, illustris simulque
senatus Venetus confirmaret tibique summam
totius belli committeret. Sperabant enim tali
duce victores fore nec ea spes eos fefellit,

lo nam tanta prudentia, tanta fide, tanta elo-
quentia, tanta belli peritia viguisti, ut fugatis
hostibus victoriam reportares et admirabilem
quandam pacis ac belli sententiam magni-
tudinemque animi, laborem in negotiis, for-

M titudinem in periculis, industriam in agendo,
celeritatem in conficiendo, consilium in pro-
videndo, quod proprium imperatoris QSt, in
te cognoverunt et te uno tempore armis et
toga expertissimum intellexerunt.

20 Testis est Brixia potens armis atque ubere
glebae, in qua non minus incredibilis et prope
divina virtus tua enituit, cuius ductu ct
auspiciis tot et tanta gesta sint, ut te pro-

(8) committerent. Superant C. (i|. 14) magnitudine-
quc C (20. 21) urbe glebe C

«75

pugnatorem , defensorem , conservatorem
omnes tamquam e caelo missum semper
appellent. Testfs est denique Italia tota, cuius
imperium tua singulari virtute et magnanimi-
tate, dignitatem maiestatemque servasti, cui ?
pacem, quietem, dehinc decus, honorem,
libertatem restituisti. Pro acerbissimis luc-
tibus, pro caedibus civium, pro domorum
incendiis, pro vexationibus virginum, prova-
stitate urbium, pro omni genere atrocissimae lo
servitutis hilaritatem, salutem, concordiam
est consecuta. Multa quidem alia memoratu
digna praetereo, quoniam non est hic com-
memorandi neque scribendi locus et nostra
conditione haec aliena existimanda sunt, cum h
haec vita, hic sexus alios mores postulet.
Haec quidem opera praeclara suntetgloriosa,
verum in eis aut aliena virtus aut fortunae
vis laudatur, quoniam, ut inquit ille, maxi-
mam partem quasi suo iure fortuna sibi vin- 20
dicat et quicquid est prospere gestum, hinc
paene omne dicit suum. Neque hanc laudem,
cuius socium habes, propriam aut peculiarem

(7) acccrb. C. (ij) quoniamj quem C. (19) quoniam;
quemC (2?) sotium C

176

tibi esse arbitror, quoniam non genus et
proavi, soboles, divini honores, principatus,
membrorum agilitas, res bellicas et reportati
ex hoste triumphi et ea quse vulgo existi-

s mantur bona cuiusque propria sint, sed
timere deum, animum vincere, vitia compe-
scere, virtutibus intendere, iustitiam, constan-
tiam, clementiam, mansuetudinem, morum
quoque sanctimoniam, vitse integritatem,

10 bonitatem, misericordiam, pietatem omnes-
que virtutes, quse a ratione et intimo mentis
ductu proficiscuntur,etadversa leviter ferre,
secunda moderate docent, bona et nostra
esse diximus. Eia igitur, illustris vir, abicia-

M mus opera tenebrarum et induamur arma
lucis, cogitantes nos homines natos esse ea
conditione, ut moriendum sit, et qui morti
repugnare conatur, divinae voluntati nititur
repugnare, cui refragari impossibile est nec

2oveIle debemus, sed potius cum beato lob
gratias agamus deo creatori nostro, qui nos
paterno affectu corrigit et castigat, cum illo
dicentes : Dominus dedit, dominus abstulit,

(2) divinae C. (j) belice C (i|} docet C

177

sicut domino piacuit ita factum est. Et si
bonade manu domini accepimus, mala autem
quare non sustineamus? Quapropter nulla
nobis ab eo coUata mala videri debent, sed
omnia tamquam optimi patris filii patienter <;
moderateque ferre, omnia veluti stercora
cum apostolo reputantes, ut Christum lucri
faciamus, dicendumque cum Ecclesiaste :
Vidi cuncta quse fiunt sub sole, et ecce uni-
versa vanitas. Et alibi : Vidi in omnibus lo
vanitatem et afflictionem animi et nihil
permanere sub sole. Et Petrus apostolus
vitam hanc brevem, miseram, caducam
dicit: Omnis caro fenum et omnis gloria
tamquam flos feni ; exaruit fenum et flos eius i ;
decidit. Et lacobus apostolus: Vita nostra
vapor est admodum parens et deinceps
exterminabitur. Et Paulus: Hoc itaque dico,
fratres, tempus breve est; reliquum est, ut
qui habent uxorem tanquam non habentes 20
sint, et qui flent tanquam non flentes, et qui
gaudent tanquam non gaudentes, et qui
emunt tanquam non possidentes, et qui utun-

(7) apostulo C (15) fnni C. faenum C (17) parcus?
(23) eminit C

Iiotc Nogarolse Opcra. II. 12

I7B

tur hoc seculo tanquam non utantur ; prse-
terit enim figura mundi huius, volo autem
nos sine soUicitudine esse. His igitur sanc-
tissimis monitis obtemperemus, consolamini
s invicem in verbis istis neque caduca mor-
talium corpuscula lugeamus, scientes nos
brevi illosesse visuros, dummodo boni simus.
Redibit taliter ad te, mihi crede, illa tua
rerum moderatrix sapientia, honor, quies,

lolaus confluet, et tam amplo atque ornato
conscientiae spectaculo et virtutum prsesidio
munitus nuliis succumbes calamitatibus, sed
patientia duce gaudebis te in illud certamen
descendisse, quod tibi summam laudem et

is gloriam prsebeat sempiternam, quoniam vir-
tus infirmitate perficitur. Laudabunt te prae-
sentes, venerabuntur posteri et vitam aeter-
nam tuis laboribus, tuis vigiliis partam
consequeris. Vale. Veronae V. Idus Sextilis

20 1461.

(la) nulli C (19} Sextillis C

Lxxxin.

(Ex terra Bodoioni, die XIX. mensis Februarii a. 1464.)

Hermolaus appellatus Pontifex Veronensis,
servcB Domini lesu Isotce NogarolcB, mulieri
doctissimce, pacem et verum gaudium. ^

NsiGNis miies Ludovicus Nogaro-

lus frater tuus me et excu-

satum habeas rogo. Vale in do-
mino lesu semper. Ex terra nostra Bodoloni,
XI. Kal. Martii MCCCCLXIIII.

Confer Agostini, Notizie istorico-critiche intorno la vita.
e le opere degii scittori Viniziani (In Venezia MDCCLII)
I. p. 248. 249 '.•Nonnostante tuttiquesti ornamenti, oltre a
i maggiori benefizi fatti da iui in piu voite nelia Cittit e
Diocesi Veronese, si ritrovarono in qualche tempo cer-
tuni, ii quaii ardirono contraddire a* suoi giusti decreti, e
di eccitare tumulto contro ii medesimo loro pastore.
Scrisse per tal' effetto contra costoro^ anzi a meglio dire,
in propria difesa un' opuscolo, indirizzandolo ad hoUa
Nogarolay che pervenuto alle mani dei celebre Senatore
Lodoinco Foscaiini^ non si rec6 a vergogna, di metterlo in
paragone delle Opere di S. GirolamOj e di 5. Agostino ;
talmentecchi dovendo scrivere allo stesso Ennoiao^ pix>-

i8o

testa nella sua lettera (Epist. CCLXIV) essere quel suo
libro un arma poderosissima merci cui gli Vescovi suc-
cessori potranno resistere alle insolenze de* loro avversari,
e faranno senza dubbiezza piu capitaie del libro, quam
atria magn^ica, tempia ampUssima, magnitudinc mimnda,
marmorihus spiendiditsima, auro fulgentia, qua in Vrbe, et
cxtra ad ipsorum utiUtaUm, et voluptatem infinito sumptu cedi-
ficasU, quam innumerabilia argentea vasa, quam nobHissimam
librorum multitudinem, quam locupletissimam ceterarum rerum
R>nt^ice dignissimam supeUectilcm tuam.» Idem ibidem p. 2^? :
•Hermolaus 6lc. Questo h il Trattato contro i suoi perse-
cutori, accennato da noi piu sopra, e cotanto lodato dal
FoscarinL Egli h scritto nel secolo XV. di mano del Bar-
barOn e si conserva in un Codice della Biblioteca Saibante,
ristretto in XIX. pagine. Comincia : Insignis . . . Finisce

Ex terra nostra Bodoloni (Bovolone) XI. Kal.

Martii. MCCCCLXIIII.»

LXXXIV.

(Malpage? a. 1464^}

Laudat pontificis Veronensis uvtram admonitionem in populos

suos omni arU editam.

Ludovicus Fuscarenus Reverendissimo Patri $
Ermolao Barbaro Episcopo Veronensi S.

REs tuas epistolas, pontifex colen-
dissime, cum codice doctissimse
ac religiosissimse Ysotae Noga-
rolse dedicato recepi, quibus non modo lo
mihi satis fecisti et plurimis clarissimis viris,
qui ex proximis locis ad me visendum ve-
nere, sed etiam admirabilissimus visus es,
prsesertim lacobo Alzarensi, viro eruditissimo,
qui exGuariniofficinaoptimas litteras doctus i^
rectissime sentit, liberrime loquitur, Malpagse
Imperatoris lateri haerens semperque gratis-

simus existens, iusdicit. Nonerit

ergo imposterum aiiquis ita indignus, impor-

Nr. 264. (7) Tris C.

l82

tunus, impius, sceleratus, ex cuius mente
pernitiosas cogitationes in Christo domino
tuse divinae orationis vis non evellat. Acce-
dunt piae preces Isothae Nogarolse, quse est

5 innocentiae et sanctitatis exemplum , qua
nuUus nostris temporibus integrior vivit, quam
deus exaudire consuevit virginitatis meritis

et divinae professione virtutis. — Nova

Francise quae requiris nulla apud nos sunt

lo praeter nomina principum, qui a rege defe-
cerunt ; illa his inclusa videbis et forte de
regni mutatione dubitabis. Vale. Illustris hic
imperator te colit et salvum esse cupit.

(2) in Christos domini C (6) nuUi C. integerior C.

LXXXV.

(Malpagae, die XX. mensis Martii a. 1466.)
PromUtitur ndUus, ti promissa tiivabuntur,

Ludovicus Fuscarenus Isotce Nogarolce S.

lOLEo te stomachi et corporis dolo- 5
ribus vexatam his sanctis diebus
lenitate orationis acumineque nos
inclinare argumentis adducere et animi
motu cogere conari, ut a data pontifici
fide discedam, quem quanto pluribus verbis 10
conaris extollere, tanto rem duriorem difjfi-
cilioremque eificis. Si tamen ea quse mihi
mane discedenti poUicita es, te servaturam
certiorem reddes, hac sola spe me facile
corrumpi posse fatebor, quoniam apud pon- i^
tificem et ceteros omnes, quibus causa nota
erit, me veniam impetraturum facile scio.

Nr. H2. (7) acumine cui C. (9} pontift suo C.

i84

Quod si iusiurandum regnandi in terris causa
violandum esse Csesar dixit, gloriae caelestis
adipiscendse iure nihil prstermittendum est.
Semper enim servanda promissa sancti nos
5 admonent, quando sine dispendio salutis
seternae servari possunt. Vale. Malpagae
XIII. Kalendas Apriles.

(1) Qui C

ISOT^ NOGAROLiC

DE PARI AUT IMPARI
EViE ATQUE ADi€ PECCATO

DIALOGUS.

DE PARI AUT IMPARI
EV^ ATQUE ADM PECCATO

PRfCLARA INTER CLARISSIMUM

D. D. LODOVICUM FOSCARENUM

VENETUMARTIUMETUTRIUSQUEIURISDOCra 1

REM ET GENER05AM AC DOCTISSIMAM DIVINAM-

QUE DOMINAM

ISOTAM NOGAROLAM

VBRONENSEM CONTENTIO SUPER AURELI AUCU-

STINI SENTENTIAM VIDELICET; PECCAVERUNT lo

IMPARI SEXU SED PARI FASTU.

Lodovicus incipit:
? I QUA nostri peccati gravitas
maior esse potest, Eva datn-
. nabilior fuit, quia a iusto i;
. iudice duriori poena dam-
nata, quia dei se similem fieri magis cre-
didit, quod ad species irremissibilium pec-

In hac libelli recensione edenda eodices adhibui duo«,
•Iterum Coniniwium (C), alterum Veronensem (V). TitolnB
ex V sumpsi, nisi quod v. ; et aique iuru de meo addidi ei
levior* quMdam mend* [Adde . . . Isoium . . . contendo . .
sentencitm . . «ei . .) i*ctie ausiuli. Codex C, in quo pra:-
cedit Isoue ad Foscarenum epislola. hunc lilulum exhibet :
l^opoiUui tiatiUm domiiu IxoU : idntm plut peeatitiU AJom
an Spa : in qua d^tniii Etam tt dicil iptam nuiua peceam
quam Adam.

[ii) Lod. inc.j Aloysius(vel Lodovicuij Poicarenu» C
mwuug. (i})Siqui umen (ecnvi V. (14] dampn. V kk tt
iafm. (16J penadur.C (17» nugii lieri Q (iSJiremiu.V.

i88

catonim in spiritum sanctum acceditf quia
suggessit et fuit causa peccati Adae, non
e contra, item quia, licet turpis sit excusatio
amici causa peccare, nulla tamen tolerabi-

s lior, qua ductus est Adam.

Isota. Mihi autem, postquam me pro-
vocas, longe aliter contraque videtur; nam
ubi minor sensus minorque constantia, ibi
minus peccatum; et hoc in Eva, ergo

10 minus peccavit. Unde hoc cognoscens ser-
pens ille callidus initium tentationis sump-
sit a femina, dubitans quidem hominem
propter constantiam non posse superari.
Sententiarum II.'': Stans coram femina ho-

M stis antiquus non est ausus in verba per-
suasionis prorumpere, sed sub interroga-
tione eam alloquitur : Curprcecepit vobis deus,
ne comederetis de ligno paradisi^ At illa : Ne
fotte moriamur. Videns autem diabolus eam

(a) suggessit V. pecsti V. Adde CV. (2. ^) A. et vero
e contra V, (1) quia om. C turpe C (4. $) toUerabi-
lior CV. (5) Addam CV. (6) Issotte V, Isotte NogaroU C
M marg, priusquain V. (7) contra quod videor V. (10) co-
gnotens V. (11) calidus V. temptacionis V. (16) inte-
rog. V. (17) aloquitur V. (19) autem eam dyasus V.

189

de verbis domini dubitare, inquit: Nequa-
quam morieminiy sed eritis sicut dii, scientes
bomtm et malum. Vel etiam propter maiorem
praecepti contemptum, nam Genes. 11.'' vide-
tur dominus Adae non Evae praecepisse, cum $
dicit : TuUt ergo dominus deus hominem et po-
suiteumin paradiso voluptatis, ut operaretur et
custodiret illum, et non dixit : ut operarentur et
custodirent iUumy — et prcecepit ei, et non eis :
ex omni ligno comede, et non comedite^ — in 10
quocunque enim die comederis, morte morieris,
et non moriemini. Et hoc quia magis aestima-
bat hominem quam mulierem. Nec videtur
id fecisse mulierem, quia dei similem se fieri
magis crediderit, sed propter fragilitatem is
potius et voiuptatem; unde: Vidit mulier,
quod bonum esset lignum ad vescendum et pul-
crum ocuUs aspectuque delectabile, et tulit de
fructu iUius et comedit deditque viro suo, et
non dixit, ut esset similis deo. Et nisi Adam ao

(i) ait C, inquid V. (2) set V. (4. 5) vid. hoc dom. C.
(5) Adde V. Evae om. V. (7) illum in paradisumV. (8) cu-
stodirent V. (10) commede V. commedite V. (ii)qua-
cumque ei ergo die V. (12) hec V. extimatMt C, existi-
mabat V. (i|) Ne V. (i5)set V. (18) tuUH V. (ao) Ad-
dam V.

19©

comedisset, peccatum ultra progressum non
fuisset Unde non dicitur : Si Eva non peccas-
set, Christus non fuisset incarnatus, sed : Si
Adam non peccasset Unde mulier, quamvis

% cum eo, de quo erat transducta, in paradisi
deliciis moraretur, primo tamen malae sua-
sionis insuitum perpessa est ; nihil vero, nisi
se ipsam, generis posteritatem besisset prio-
ris creati hominis assensu non prsestito. Igi-

lotur non Eva posteritati, sed sibi periculo
fuit, homo autem Adam sibi et cunctae pro-
pagationisequentitransducere maculam pro-
pinavit. Proinde Adam hominum generan-
dorum auctor existens et perditionis primus

M fuit occasio; quamobrem prius in viro,
deinde in femina generis humani est cele-
brata curatio, cum post expuisionem immundi
spiritus a viro de sinagoga surgens persa-
nando accessit ad feminam. Quod autem a

K>iusto iudice duriori poena damnata fuerit.

(2) sy V. (i)set V, (4) addam V. (6) tum V. (8)po-
teritatem V. (9) asensu V. (11) addam V. concte V.
(la) trasducere V. (n) addam V (iicimper), omnium C.
(17. 18) cum prius exp. imm. spes auro de V. (18. 19) pro
sanando C (ao) fuerit damnata C

191

hoc perspicue videtur in contrarium, nam
dixit deus muiieri : MuUipUcabo cerumnas tuas
et conceptus tuos; in dolore paries fiUos et sub
viri potestate eris. Adae vero dixit : Quia audisti
vocem uxoris tuce et comedisti de ligno, ex quo 5
prceceperam tibi ne comederes (ecce quod
videtur, quod deus solum prsecepit Adae, et
non Evse) maledicta terra in opere tuo, in
labonbus comedes ex ea cunctis diebus vitoe tuce.
Spinas et tribubs germinabit tibi et comedes 10
herbas terroe. In sudore vuUus tui vesceris pane
tuo, donec revertaris in terram, de qua asswnptus
esy quia pulvis es et in pulverem reverterit.
Ecce quod durior videtur poena Adae quam
Evae, nam ei dixit: In pulverem reverteris, et 15
non Evae, et ultimum terribilium est mors :
ergo videtur maiorem fuisse poenam Adae
quam Evae. Haec ut tuae voluntati morem
gererem, scripsi, sed cum timore tamen,
quia non hoc opus femineum est; sed tuao

(a) deus dixit V. erumpnas V. (^) cunceptus V.
(6. 7) ecce quia solum vid. quod d. percepit edde V.
(u) sumptus C. (u) quia p. es om, C (19) tcrisi sec V.
(ao) quod C est om. C

193

pro tua humanitate, si quid inepte scriptum
invenies, emendabis.

Lodovicus. Subtilissime Evae causam de-
fendis et ita defendis, ut, si vir natus non

5 fuissem, me tuarum partium tutorem consti-
tuisses. Sed veritati, quae firmissimis est fixa
radicibus, haerens tua castra tuis iaculis op-
pugnare institui, et fundamenta, quae sacra*
rum literarum testimonio n^;ari possent, ne

lo contradicendi materia desit, nunc impu-
gnabo. — Eva ignorans inconstansque pecca-
vit, ex quo tibi levius peccasse videtur.
Ignorantia eorum praesertim quae scire de-
bemus nos non excusat, quia scriptum est :

15 Si quis ignoraty ignorabitur. Oculos quos culpa
claudit poena aperit. Qui stultus est in culpa
sapiens erit in poena; praesertim quum er-
ror peccantis negligentia occurrit. Igno-
rantia enim muiieris nata ex arrc^antia non

loexcusat. Veluti Aristotiies et iurisconsulti,

(i) si quod C. scritum V. (^)Responsuni praefati do-
mini Aloisii ad praedictam dominam contra propositum
iptius C sutiiissime V, (7. 8) opugnare V. (9. 10) ne quod
dicendiC (io)nonCV. (i|)eanimC sire V. (I4.i5)est
quam si quis C (17) pr. quonian V. (18) negiioencaa V.
occurit C (19) arogantia V.

qui veram profitentur philosophiam, duplici
poena ebrios et ignorantes d^os iudicant.
Nescio etiam, quonam pacto tu, quae per tot
annorum cursus ab Eva distas, ipsius sensum
damnas, cuius scientiam in paradiso a summo ^
omnium rerum opifice divinitus creatam ser-
pentem astutissimum prsesentem timuisse
scribis, quia non fuit ausus in verba persua-
sionis prorumpere,sed sub interrogatione eam
alloquutus est. De inconstantia vero proce- lo
dentes operationes vituperabiliores sunt.
Quemadmodum enim operationes sequentes
habitum constantissimum et firmatum sunt
iaude digniores et specie differunt a praece-
dentibus, ita ex inconstantia procedentes i^
operationes maiori censura puniendae, quia
inconstantia per se mala addita peccato
malo facit ipsum deterius. Custodia etiam
Adae commissa sociam non excusat, quia
fures,quorum opera pater familias confidens ao

(a) iudicant dignos C. (?) peccato V, ' (4) ditUnt C,
discfts V. (7) ast. et pnes. C. (9) set V. (10) Aloqntus V.
(11) vituperabilior C. (ij) hab. et const. et V. coastri-
ctissimuffl C (14) difrerrunt V. (17) ediu V. (18)
om. V. (19) cofflisse V.

iMCc Nofurote Opcra. U. 1|

194

utitur, ultimo supplicio non puniuntur, veluti
extranei et illi, de quibus nulla est habita
confidentia. Fragilitas etiam mulieris non
fuit peccati causa, veluti scribis, sed super-

s bia, quoniam promissio daemonis fuit scien-
tiae, quae arrogantes efficit et secundum
Apostolum inflat. Initium enim apud Eccle-
siasticum superbia fuit omnis peccati, Et
licet aliae consequutae sint, illa tamen prin-

locipalior, quoniam caro oboediens erat ho-
mini in statu innocentiae existenti et non
contraria rationi. Fuit ergo primus motus in-
ordinatus appetitus appetendi quod naturae

' suae non competebat, veiuti Augustinus Oro-

15 sio scripsit: Homo elatus superbia suasioni
serpentis oboediens praecepta dei contemp-
sit ; dixit enim adversarius Evae : Aperieniur
oculi vestri et eritis sicut dU, scientes bonum
et malum. Nec credidisset muiier, ut ait

30 Augustinus super Genesi, suasioni daemonis,

(i) supl. CV. (4) set V. ($) demonis CV. (7. 8) ecclesi :
C, ecclesUifn V. (9) consequte V. (10) obediens CV.
(12. i|) inhord. V. (i^) apetendi CV. (14) competebant C
(lO scribens ait V. ellatus CV. (16) domini V. (17) ap-
perientur C. (18) sientes V.

«95

nisi proprise potestatis amor ipsam invasisset,
qui rivus ex superbiae fonte procedit. Ne ab
Augustino discedam, dum voluit Eva rapere
divinitatem, perdidit felicitatem. Et verba
illa : Si Adam non peccasset &c. me in sen- <
tentia confirmant ; quia ita fortasse peccavit
Eva, quod veluti daemones non meruerunt
redemptionem, ita fortasse Eva. loci tantum
causa loquor, sed felix fuit Adae cuipa, quae
talem meruit habere redemptorem. Et ne lo
tandem a scriptis tuis discedam, omnes poe-
nas viri patitur mulier, et quia multiplicatae
sunt eius aerumnae, non solum moritur, ve-
scitur sudoris poena, prohibetur per Cheru-
bim et flammeos gladios accessu paradisi, m
sed ultra omnia quse communia sunt sola
cum dolore parit et viro subdita est. Sed
quia in tanta re non est satis tua confutasse,
nisi etiam nostra confirmemus, credidit Eva
deo similis fieri et invidens optavit quod spi- ao

(2) PuncUim post proc. ego addidi. (|) recedam V.
C(. 6) in sentcncUiin CV, (8) Umen C. (10. 11) Et ut ta-
men a scr. t. non disc. C. (i?) erumpne V. (i^) flumi-
neos C, flamineos V. acessu V. (16) set V. comunia V.
(17) set V. (18) satis est V. (19) conflrmeffl V.

196

ritum sanctum laedit. Omnis etiam Adae
culpa Evae ascribitur, quia Aristotile teste
quidquid est causa causse est causa causati ;
immo omnis prima causa plus influit in effec-

s tum quam secunda; principium enim eodem
Aristotile teste in quocumque genere maxi-
mum dicitur, immo plus quam dimidium totius
habetur. Et in Posterioribus : propter quod
unumquodque tale et iliud magis; sed propter

lo Evam peccavit Adam, ergo multo magis pec-
cavit Eva. Item sicuti melius est bene facere
quam bene pati, ita deterius est male sua-
dere quam male suaderi ; minus enim peccat,
qui alterius exemplo peccat, quia quod

15 exemplo fit id quodam iure fieri dicitur.
Ex quo vulgare iliud dici solet : quod
a multis peccatur inuitum est. Et si pari
gloria se dignos existimassent, Eva inferior
magis recessit a medio et per consequens

20 magis accessit ad peccatum. Facilius etiam
potuit socia amicissima virum decipere quam

(l)quicquid C. (4) imo CV. (5) quain om. V. (7) imo V.
(8) quod omm. CV. (9)setV. (io)multoom. V. (10. ii)Eva
pecc V. (11) sicut V. (n. 14) peccant qui ex. alt. pec-
cant V. (16) vulgaris V. (17) Bt de p. C (19) per con-
lrares(?) V.

»97

turpissimus serpens mulierem. Longius etiam
perseveravit, quia prius ccepit, et tanto gra-
viora sunt delicta Gregorii decreto quanto
diutius infelicem animam tenent alligatam.
Et, ut tandem mea concludatur oratio, causa s
et exemplum peccati fuit, et in exemplum
vehementer Gregorius culpam extendit; et
causam ignorantium ludaeorum, quia prima
fuit, noagis damnavit Christus, qui errare non
poterat, quam sententiam Pilati doctioris, '^
cum dixit: Maius peccatum habeni qui me
tibi tradiderunt &c. Cui sententiae acquie-
scendum omnes qui Christiani nuncupari
voluere putaverunt, tu vero Christianissima
ipsam rationibus comprobabis. Vale et ne m
timeas et aude multa, quia piurima optime
didicisti et doctissime scribis.

Isota. Decreveram me tecum amplius non

(2)cepitCV. (4) aligauim V. (5)concluditur V. (6)pe-
cati V. (7) Inde a voce aUp€un usque ad fidem placUam
/adint (p. 208, 10) codicis Laurentiani (L) collationem habe-
mus beneficio Nicolai Anziani Bibliothec» Laurentian»
pr«fecti illustrissimi. (9. 10) qui err. non poterat om, L.
(10) doctoris V, om. L. (12) etc.] et L, om. V. aqu. V.
(i)) crist. V. nuncupare V, om. L. (14) crist. V. (15) et
me V. (18) Isotta L, ISTTA V, Biusdem dne Ixote ad
eundem dominum Aloisium C

198

inire certamen, quia, ut inquis, mea castra
meis iaculis oppugnas. Ita ea quae ad me
dedisti perfecto et solerti studio disputata
sunt, ut eis obici non a me, sed a quibusvis

5 doctissimis viris difficillimum sit. Verum cum
hoccertamen utile mihi esse cognoscam, de-
crevi huic tuae honest» voluntati morem ge-
rere ; licet autem incassum certare cogno-
scam, tamen mihi summa laus erit a te viro

lo fortissimo superari.

Eva ignorans inconstansque peccavit,
ex quo tibi gravius peccasse videtur, quia
ignorantia eorum quae scire debemus nos
non excusat, quia scriptum est : Ignorans

15 ignorabitur. Concedo, quum haec ignoran-
tia crassa fuerit vel affectata, sed igno-
rantia Evse a natura fuit insita, cuius na-
turse ipse deus est auctor et conditor. Nam
in pluribus hoc videtur, quia qui plus ignorat

(1) profecto C (4) sut C. obiici Q obicere L. set V.
quibusdain C. (5) doctissimus iuris V. difficilimuin C.
(6) Virba cognoscam . . quod aliqua (p. 207, 4) m V lacuna
hausta tutU, (7) tue huic L. (8) autem om. L. (9) mihi
tamen C (1$) hic C (16) ign. fuerit missa t. (17) Evc;
de qua loquimur fuit a natura L. (18) condictio C, condu-
ctor L, comxi exeditione anni 1561 (E) (19) quis plus C.

199

minus peccat, ut puer sene, rusticus nobili ;
ad quem salvandum non expedit, ut ea sciat
quse pertinent ad salutem explicite, sed im-
plicite, quia sola fides sufficit ; pari enim
gressu ratio inconstantise procedit. Et cum 5
dicitur: De inconstantia vero procedentes
operationes vituperabiliores sunt, intelligitur
de inconstantia, quae non est secundum na-
turam, sed secundum mores et vitia. Similiter
de imperfectione ; cum enim augentur dona, 10
rationes etiam crescunt donorum. Deus
quum hominem creavit, ab initio creavit
illum perfectum et animse eius potentias
perfectas, et dedit ei maiorem veritatis ra-
tionem et cognitionem, maiorem quoque 15
sapientiae profunditatem, ita ut dominus
adduceret cuncta animantia terrse et vola-
tilia cseli ad Adam, ut ea suis nominibus

(i) rustico nobilis C (2) sciant C. sciat ea L. (?) ex-
plicio L. sed impl. om. L. (4) sola in fine venus om. C
(4. s) pAri gressu procedit ratio in inconstantia L. (6) vero
L, nec E^ non C (10) cum enimj ratio quia cum L.
(11) etiamom. C (11. 12) Dcus enim quando cr. hom. L.
(14. 15) ei m. rationem et veritatis cognitionem et maio-
rem pr. sapientiae L. (16) Domini L. (18) ut appellaret
nominibus suis L.

appellaret. Unde dixit : Faciamus hominem ad
imaginem et similitudinem nostram, et pmtit
piscibus maris et tpolatilibus cceU et bestiis terroe
unipersaquecreaturce, denotans ipsius perfec-
> tionem. De muliere vero dixit : Non est
bonum hominem esse solum, /aciamus ei adiu-
tonum simile sibi Et quia beatitudo est cum
consolatione et gaudio, solatium autem et
gaudium non potest quis habere solus, vide-

lo tur quod deus eam creavit ad viri consola-
tionem, quia bonum est sui ipsius diffusivum,
et quanto maius tanto magis se communi-
cat Ergo maius videtur peccatum Adae.
Ambrosius: Quo indidgeniior liberalitas, eo

M inexcusabilior est pervicacia.

i Custodia autem Adae commissa sociam
non excusat, quia fures, quorum opera pater
familias confidens utitur, ultimo supplicio
non puniuntur, veluti extranei et illi de qui-

2obus nulla est habita confidentia». Verum
est hoc in legibus temporalibus, sed non in

(7. 8) est consolAtio et gAudium, solacium C (10) qui C
cr. e«ffl ftd cont. viri L. (i|} videtur maius L. (17) opera
MN. C (18} supUcio C (19) exnei C (21) in po9t sed
non om. C

201

divinis ; nam iustitia divina aliter in puniendo
procedit quam temporalis.

« Fragilitas autem mulieris non fuit pec-
cati causa, sed inordinatus appetitus appe-
tendi id quod naturae suae non competebat • — 5
quod procedit, ut scribis, ex superbia.
Minus tamen peccatum videtur scientiam
appetere boni et mali, quam transgrediendi
praeceptum divinum, quia appetitus sciendi
est quoddam naturale et omnes homines to
a natura scire desiderant. Et licet primus
motus fuerit appetitus inordinatus, qui sine
peccato esse non potest, tamen tolerabilius
est quam transgressionis peccatum; nam
mandatorum observantia est via qua itur ad m
salutis patriam : Si vis ad vitam ingredi, serva

(I. 2) procedit in puniendo L. (2) B^st temponilis
add. L : «quia iustitia temporalis respicit ad damnum pu-
blicum : iustitia vero divina respicit ad gravitatem delicti.
Unde magis punitur uxoricida quam patricida licet magis
peccet patricida. (^) fragilitatis C etiam L. (4. 5)causa
pecc. L. (5) sue om. L. (6) ex sup. ut scr. L. (7) pec-
casse L. (7. 8) appetere scientiam L. (11) pronus L.
(la— 14) qui nori potest esse sine peccato sicut in Eva, ta-
men tollerabilius est quam peccatum transgressioiiis L.
(I). 14) est tollerabilior Q toHerabilius est L. (15) obs.
mand. L. (16} salutis ex Eaddidi. invitaL.

201

mandata. Item ; Quid faciendo vitam oHemam
possidebo^ Serva mandata. Et transgressio
proprie oritur ex superbia, quia superbia
nihil aliud est quam regulse divinae nolle

5 subiici, quam extollere se supra id quod
secundum regulam divinam praefixum est
dei voluntatem contemnendo et suam ad-
implendo. Item Augustinus de natura et
gratia : Peccaium est voluntas consequendi vel

lo retinendi quod iustitia vetat, id est nolle quod
deus vuU. Cui concordat Ambrosius in libro
de paradiso : Peccatum est transgressio divince
legis et coelestium inobcedientia mandatorum.
Ecce quia transgressio et inoboedientia cae-^

M lestium mandatorum est maximum peccatum,
cum peccati sit ista definitio : Peccatum est
inordinatus appetitus sciendi. Ergo maius
videtur peccatum transgressionis prsecepti
quam boni et mali scientiam appetere; —

(i) eeternam L. (4. 5) nolle subiici reg. div. L. (5) quam
Ef quia C, sed L. sese C. (6) sec. reg. div. om, L.
(7} vol. dei L. suam vero ad. L. (8) et om. L. (xo) nole C
(11) Cui C, Et Ey Unde L. (ij) cael. om, L. (15) m. per-
catorum L. (16) diflln. C. def. et non dicitur pecc. L.
(17^ 18) Ergo magis videtur peccasse Adam L (quiom. cetera
usque ad natura persuasum, p. loj, 5;.

aoj

licet inordinate appetere sit peccatum, sicut
in Eva, quae tamen non appetivit se esse deo
similem in potentia, sed in scientia tantum
boni et mali, sed quod sibi erat etiam a
natura persuasum. 5

Quod autem verba illa : Si Adam non pec-
casset, te in sententia confirmant, quia ita
fortasse peccavit Eva, ut non meruerit red-
emptionem veluti dsemones, dico, quod et
ipsa cum Adam redempta fuit, quia os ex 10
ossibus meis et caro de came mea. Et si deus
eam apparenter non redemit, hoc fuit indubie,
quia deus pro nihilo peccatum illius sesti-
mavit. Nam si redemptionem meruit homo,
multo magis mulier propter delicti parvita- m
tem. Nam in angelo non fuit per ignorantiam
excusatio, sicut in muliere ; angelus enim sine

(2) se ex J? addidi. (7) in sententiam CL, corr. ex E,
(8) quod non L. meruit Q (9. 10) daemones que cun
Adam redempta fuit quia L. (9) dico E, dato C, om. L,
(lo) ex] deC. (11) A>«/meaLAdrci>iMfi/;Unde Ambrosius
utninque enim sexus Dominus advenerat curaturus et
prius sanari debuit qui prius est creatus. Nec praetermicti
illa debult quae mobilitate animi magis quam gravitate
peccaverat. (ix. 12) Ergo si deus apparenter eam L.
(12) indubie om. L. (i^) extimavit Q non existimavit L.
(14) Unde si homo meniit redemptionem L. (is) parv.
del. L. (16. 17) exc. per ign. L.

204

inquisitioneet discursu intelligit et intellectum
habet magis deiformem quam homo, cui simi-
lem dici potest Eva appetisse. Unde angelus
dicitur intellectualis et homo rationalis, et

5 ubi mulier ex appetitu scientiae, angelus pec-
cavit ex appetitu potentiae. Modo omnimoda
visionis scientia potest creaturse communi-
cari, sed non omnimoda potentia dei et
animae Christi. Item mulier peccans de

lovenia cogitavit, credens illud utique esse
peccatum, sed non tantum, quod deberet
deus talem inferre sententiam et poenam;
angelus autem non CQgitavit. Unde Gr^o-
rius 1111.'' Moralium : Primi parentes ad hoc

I s requisiti sunt, ut pecccUum quod transgrediendo
commiserant confiiendo delerent. Unde serpens
iUe persuasor, quia non erat revocandus ad
veniam, non est de culpa requisitus. Ergo

(i) in qui si rationeC. (i. 2) habetintell. L. (2) cui Ey
quemC (2. ^)cui — appetisse om. L. (^) angelus om. L,
(4 — 6) homo dicitur rat. item m. peccavit ex app. sc. sed
ang. ex app. scienti» L. (8) et Q ut £, neque etiam L.
(9. 10) cog. de venia L. (10) utique om. L. (10. 11) esse
malum s. C. (n. 12) deus deberet inferre talem sent. et p. L.
(i j) ang. autem non cog. om. L. (16) unde et serp. L.
(18. p. 205, 2) Eiigo Eva meruit redemptionem quam non
dttmones L.

205

videtur Eva magis meruisse redemptionem
quam daemones. — Quod autem mulier omnes
poenas viri et ipsa patiatur et ultra ea quae
communia sunt sola parit cum dolore et
viro subdita est, etiam haec me in sententia s
confirmant, quia, ut dixi, omne bonum est sui
ipsius diifusivum, et quanto maius tanto ma-
gis se communicat. Ita et malum quanto
maiustanto magis se communicat, et quanto
magis se communicat tanto magis nocet, et lo
quanto magis nocet tanto maius est. Item
secundum mensuram delicti erit et plagarum
modus. Unde Christus voluit in cruce mori,
licet turpissimum etatrocissimumgenusmor-
tis fuerit, in qua sustinuit generaliter omnes m
passiones secundum genus. Unde Isidorus de
trinitate : Unigenitus dei filius ad peragendum
mortis suce sacramentum consummasse se omne
genus passionum testatur, cum inclinato capite
emisit spiritum. Ratio : quia poena debebat >o

{2. ?) mulier patilur omnes poenas viri et ultra L.
(4) ipsa sola C (0 etiam h«c et me L. in sententiam C
(7) m. est tanto C (8. 9) ita et m. qu. m. t. m. se com-
municat om. C (1M6) omnes pass. ^ener. L. (i6)Unde
om, L. Isodorus C (18) consumasse C

2o6

culpae correspondere. Adam tulit pomum
ligni vetiti, Christus passus est in ligno et sic
satisfecit Augustinus : Contempsit Adam
prmceptim^ et non dixit Eva, accipiens ex ar-

i bore pomum, sed quidquid Adam perdidit, Chri-
stus invenit. Psalmo LXIIII.'': Quce non rapui
tunc exsolvebam. Ergo peccatum Adae fuit
maximum, quia poena correspondens culpae
fuit maxima et fuit generalis hominibus. Apo-

lo stolus : Omnes peccaperunt in Adam.

• Omnis et Adae culpa Evae ascribitur,
quia teste Aristotile quidquid est causa causaei
est causae causati». Haec vera sunt in his
quae sunt, ut melius nosti, aliorum per se

M causae, quod par est de causa prima, prin-
cipio primo, et propter quod unum quodque
tale. Quod non vides in Eva fuisse, quia
Adam vel liberum habuit arbitrium,vel non;
si non habuit, nuUum peccatum habuit; si

20 habuit, ergo Eva coegit illud, quod fieri non
potest. Nam Bernardus : Liberum arbitrium

(;) contemsH C (s) quicquid C. (9) homtnibus om. L.
(la) quicqutd C. (ij) hiis L. (18) vel Adam habuit libe-
nim L. (19) habuit om. L. (xa 21) quod non est possi-
bile. Nam L.

"207

pro ingenita nobilUate a nuUa cogttur neces-
sitate, neque a deo, quia si sic, esset dare
duo opposita stare simul. Non potest igitur
deus facere quod aliqua operatio a libero
procedat arbitrio ipso manente, et non libere s
sed coacte fiat. Augustinus super Genesi:
Non potest deus facere contra naturam quam
bona voluntale instituit, Posset autem deus
ipse auferre illam libertatis conditionem ad
utrumlibet et dare aliam, sicut non potest ignis lo
ignis manens non comburere nisi talis natura
mutetur et ad tempus suspendatur virtute
divina. Ergo minus alia creatura a deo, ut
angelus bonus vel diabolus ; multo minus fe-
mina,quae imperfectior et debilior est iis. Et M
assignat Augustinus rationem dicens: Supra

(i) necessitate cogitur L. (2}quia sic esset E.fort. ncU.
(4) A vou operacio iUmm incipU codex Veronensis. (4. pro-
cedat a libero arbitrio L. (5) libero V. (6) set V.
cohacte L, quoacte V. Genesim L. (7) qua L. (8) Bene
tamen posset Deus L. (9) aufferre C. condittonem lib. L.
condict. C (10) utrunlibet C. iilam C, alienam L. (ii) aUi-
8um ignis ex E addidi. permanens V. (12) susp. ad tem-
pus L. (i^) id potest add. E anU alia. (14) vel] et V.
diabolusj malus et L. (15) imp. est et his debilior L. hiis V.
(16) super C.

ao8

mentem nostram nihilprarier deum, nec inier
deum et mentem nostram est aliquid medium.
Cogens autem oportet quod sit supra id
quod cogitur; sed Eva fuit inferior Adam,

s ergo non fuit ipsa causa peccati. Ecclesia-
stici XV.'' : Deus ab initio constituit hominem et
reliquit eum in manu consiUi sui adiecitque
mandata et proecepta sua : si volueris mandata
servare^ conservabunt te et fidem placitam

\ofacient. Unde Adam accusare deum potius
visus est quam se excusare,* cum dixit : Socia
quam dedisti mihifecit mepeccare.

Quod autem facilius potuerit amicissima
socia virum decipere, quam turpissimus ser-

n pens mulierem, multo minus peccavit Eva
debilis et ignorans secundum naturam, dico,

(i) nil V. (1.2) Vtrtfa nihil pr. d., nec inter d. et men-
tem nostram to icripta smt in C. (2) m. meam est V. ali-
qood C (?) oportet; videlicet V. (4) set V. (^) ergo
ipsA n. f. c. p. V. erga L. B)st peccati add. L : Item
pftrte quicquid est causa cause est causa causati et prima
causa parte plus influit in eflectum quam secundana. Sed
diabolus fuit causa cause, ergo fuit causa causati. Et non
Eva. Ecclesiastes L. (6) in. creavit Adam hom. V. (7) re-
liquid V. sui om. L. (9) conservabit C. (9. 10) et fiM:ient
fldem placidam V. (10) Cum vou facient dtfai coUatio
Ukfi LauntUiaiu. (12) d. nihil f. V. (14) s.veterum d. V.
(16) ignorans: sed naturam C.

209

astutissimo illi serpenti assentiendo, qui in-
terpretatus est sapiens, quam Adam a deo
in perfecta scientia et cognitione creatus
persuasionem et vocem imperfectae mulieris
audiendo. s

Quod autem longius Eva perseveraverit,
ergo magis peccaverit, quia tanto graviora
sunt delicta quanto diutius infelicem ani-
mam tenent alligatam, scilicet verum est,
cum peccata sint paria et in eodem vel in lo
simili. Sed Adam et Eva non fuerunt pares,
quia Adam animal perfectum et Eva imper-
fectum et ignorans.

Tandem, ut te auctore utar : «Mulier
exemplum et causa peccati fuit, et in is
exemplum vehementer Gregorius culpam
extendit, et causam ignorantium ludaeo-
rum, quia prima fuit, magis damnavit Chri-

(i) assentiendo scripsi^ assentiri C, assentire V. (2. ^) deo
imperf. C (?) V. (6) autem om, V. (7) peccavit V. (8) diu-
tius de meo addidicx p. 197, 4, qu. d. inf. an. t. all. om. V,
(9) sciL om. C (10) sunt C. (11) set V. (12) perf. an. V.
(i^ 14) in CE punctum non ante tandem, sed ante mulier
legHur, in V nuUum est signum» (15) fuit pecc. C (16} vc-
hemcntcr oni. V. (18) maius V. dampnavit Cristus V.

I«ot« Nogarolc Open. 11.

2IO

stus quam sententiam Pilati doctioris, cum
dixit: Propterea qui me tibi tradicUt mams
peccabm habet. t Dico, quod Christus cau-
sam ignorantium ludseorum non damnavit

S quia prima fuerit, sed quia erat ex propria
malitia atque obstinatione prava et diabolica.
Non enim ex ignorantia peccabant, quia
magis ignorans de his erat Pilatus gentilis,
quam ludaei, qui legem et prophetas habe-

lo bant et legebant et de eo quotidie signa vi-
debant. Nam loannis XV.**: &* non venissem
et loquutus eis non Juissem^ peccatum non ha-
berent, nunc autem excusationem non habent
de peccato suo. Unde ipsi dixerunt : Quid

^facimuSy quia hic homo multa signa facit^
Item : Dic nobispalam, si tu es Christus! Nam
populus iste peculiaris erat deo et ipse
Christus : Non sum missus nisi ad oves Israel,

(i) doctoris CV. (j) Dico per causam tgnor. V.
(4) dampn. V. ($. 6) set quia ex pr. malicia fuerit V.
(6) dyab. V. (xo) eo tot quot. C. quottidie V. (11) Nam
po. lo. XV. Q cf. p. 213, 4. venisset V. (13) loqutus V.
fuisset V. (u.ii)haberet V. (if)autC (14— x6) Qu. f.
quia habet dcc Item V. (16) Cristus V. (17) pecc. V.
(17. 18) ipse iesus quare non V. (18) Israelis V.

211

qucB penerant Non est bonum sumere panem
de manibus filiorum et dare cardbus. Ergo
magis peccaverunt ludsei, quia plus eos le-
sus diligebat. Et hsec a me femina inermi et
paupercula dicta sufficiant s

Lodovicus. Ita omnia divinissime complexa
es, ut nedum ex philosophantium et theo-
logorum fontibus, sed ex ceelo tua scripta
collapsa credere possimus. Idcirco ea po-
tius laude quam contradictione digna sunt. lo
Ne tamen coepta utilitate frauderis, accipe
quae brevissime in diversam sententiam dici
possunt, ut melliflua paradisi semina iactes,
quae legentes delectent et te gloria illustrent.

Ignorantia Evse crassissima fuit, quia ma- m
luit daemoni quam creatori fidem prsestare.
Quae quidem ignorantia ex eius delicto, ut
sacra testatur historia, processit, immo pecca-

(i) assumere panem dcc. V, qui om. Ptrba de m. f. et
d. can. ; filionjm arUe de m. induxit manus prima inC^et deest
de man. in E. (4) hoc V. introni V. ($) suficiant V.
(6) Eiusdem domini Aloisii ad eamdem dominam Isotam C.
clementissime V. (7) philosofancium V. (8)setV. (8.9) celo
t. scr. colapsa CV. (10) condictione V. (ix— ij) accipe
breviter que inclusam sentcnciam elici p. V. (i^) meliflua
CV. femina V. (i5)carsiss. V. (16) quam creatori bisha-
bei C (18) yst. V. immoj loannis V.

14*

213

tum non excusat. Immo, si verum fateri licet,
extrema dementia fuit non manere in termi-
nis, quos deus optimus sibi constituerat,
vanaque spe ducta caruit habitis et ambitis.
s Et ne illa dividam, quae tu prudentissime
coniunxisti, inconstantia Evse damnata mo-
ris fuit et non naturae ; quia in his qua^ a
natura insunt, nec laudamur nec vitupera-
mur sapientissimorum philosophantium iudi-

locio. Optima fuit etiam mulieris natura et
rationi, generi, tempori oboediens, quum
veluti feris dentes, armentis cornua, volucri-
bus pennae datae sunt ad vitam, ita mulieri
ratio ad retinendam et consequendam animae

M salutem sufficiens.

Si ad viri adiutorium, perfectionem, sola-
tium et gaudium Eva naturaliter creata
fuit, contra leges se gessit viro labores, im-
perfectiones, tristitias et moerores submini-

20 strando, quae scelera gravissima fore sacra

(i) Imo V. (1) opt. deus C. (6. 7) dampnata fuit mo-
ris V. (7) et om. V. (11) genere tempore C, tempore
generi V, om. E. (12) armentas V. (ij) pene C. (is) sa-
lutis suficiens V. (i6) adiuct. V. (17) naturalitcr om. V.
(18) contra naturaB leges C (19) et om. V. merores CV.
(20) gravissimo V.

21?

decreta sanxerunt. Nec humanse leges diu-
tissime clarissimorum virorum ingeniis dige-
stae sine certa ratione instituerunt, quod
alienae rei contractatio quanto magis fit
contra domini voluntatem, tanto graviorem 5
poenam meretur.

Quod scribis de mandatorum transgres-
sione Evam non liberat, quae nec ipsa ser-
vavit. In quo autem differant peccatum
angeli et hominis, latissimus campus est 10
et veluti tuo clarissimo ingenio dignissimus
cibus, ita hac temporis angustia longe am-
plior. Quomodo autem rationi bonitatis
summi dei convenire sentias maiora mala
illis qui minus peccavere diffundere, non 15
bene concipio. — Nimium stringis Aristoti-
lis testimonia ad primas causas, nam omnis
causa causae est causa causati, et quia liberi
arbitrii fuit Adam, non facio ipsum delicti in-
munem, et licetomnis Adae culpa quadamex 20
parte Eva^ per me ascripta sit, non tamen om-
nis et omnimoda causa Evae fuit. — De libero

(i) sanxere V. (2) degeste V. (4) fuii V. (6) meren-
tur C (7)trasgr. V. (9) In qua V. differat C. (12) hatV.
{i}} Qucm autem V. (14) dei summi C. (2u. 21} experte V.

214

arbitrio et bonitate naturae non contradico. —
De facilitate consensus viri dictis mulieris
volo sexus illius deceptiones ad te scribens
silentio praeterire, sed hoc vetustissimo verbo

5 mea firmetur ratio: Nulla pestis efficacior
est ad nocendum quam familiaris inimicus.
Magnum prima mater excitavit incendium,
quod nondum nostra ruina extinctum est.
Hoc maximam gravitatem peccati significat.

lo Nam veluti illae corporis segritudines sunt
difficiliores quse minus sanantur, sic animi
vitia. — Si ego dixi, non audias ; asperneris
et contemnas, si Augustinus pari fastu con-
cludit: Ratio quanto diutius &c. Passionis

15 historiam legamus et somnia uxoris, verba
Pilati, manuum lotiones, iudicandi fugam, et
eum magis quam ludaeos intellexisse senten-
tiam iniustam fatebimur. Ex quibus patet
argumentorum nostrorum vires non deficere.

20 Hsec paucissimis verbis explicavi, tum

(2) facite V. viris V. (j) deceptionis V. (4} scilentio
CV. (5) nostraf. C. (7) magna V. (8) nundum CV. (9) Hocj
nec V. (12) vicia CV. (ij) contempnas V. faustu V.
(14) &c. om. V. (19) nostrorum om. V. defficere V.
(20} Nec p. V. explicari V.

qula papirum transmissum iussus sum non
excedere, tum quia apud te peritissimam
loquor. Nolo enim tanti itineris tibi, cui ex
summa bonitate omnia clarissima patent, dux
esse. Unus profecto, apud nos in terra veluti $
qusedam vitse caelestis imago, digitum, ut
aiunt, ad fontes intendi, et quamquam apud
alios hsec mea dicta obscuritatis vltio labo-
rarent, si apud te clarissimam accedent et
prloribus tuis ac meis scriptis iungentur, lo
apertissima fient, illustrabuntur et radlabunt
in tenebris. Atque ea sl ineptissima erunt,
tuo studio facies ingenio, virtute, gloria tua
esse dignissima, quse te semper veluti milites
tubarum clangoribus sic sacrls eloquiis ad m
nova proelia Instructiorem paratioremque
oifers, contra me quidem, qui omnem mearum
cogitationum summam legendo et eodem,
ut aiunt, spiritu scrlbendo converti,utosten-

(i) transmissam V. (2) paraliss. V. (j) tui ex V.
(5) interea V. (6) celesti V. ymago C (7) fontem V.
(8) nostra hec dicta C. vicio Q viro V. (10) vigentur V.
(11) fient serie V. (15) gl. tua om. V. (14) esse]
etiam V. (15) elloq. C (16) instructorem V. (17) qui
dom C (18) cogitaciones V. sumam CV.

2l6

dam quod sentio et defendam quod scribis,
licet pluribus negotiorum tempestatibus et
fluctibus undique iacter. Vale.

FINIS.

(i) quia sencio V. (|) valej Finis V.

ISOTAE NOGAROLAE

VERONENSIS, DIALOGVS, -
OyO. VTRVM ADAM VEL EVA

HAGIS rSCCAVBRIT,

QVAESTIO SATIS NOTA.SEO NON

ADBO BZPLICATA,

COHTIMaTTIL.

VENETIIS, M. O. LXIII.

BERNARDO NAUGERIO,

CARDINALI AMPLISSIMO,

FRANCISCUS NOGAROLA COM.

S. P. D.

fiuM primumdeVeronensiepi-
scopatu tibi delato, Cardi-
nalis amplissime, nobis re-
nuntiatum est, suo quisque
Isetitie impetu actus est,
sua quemque tuarum laudum commemora- i<
tio delectavit. Occurrebat alii tuce virtutis
atque doctrime prsestantia, alii vitfie singu-
laris innocentia et suavitas morum ; liberali-
tatem alius, alius fortunam suspiciebat, nec
deerant, qui tuas tuorumque res prfeclare i<
gestas recenserent. Mihi vero omnibus laeti-

Accuratfiin principis editionis, quam E signo nouvimus,
imagineni reprafsenlavimus, nisi quod pmeunte nonnun-
quam edilione anni i8fi (t) inlerpunciionem lacile corre-
ximus, locos ex sacre scriptura et ex scriptoribus ecde-
siaslicis citatos inciinatis litleris imprimendos curevimus,
neque ul arbilrifiqiiJlinlittiittmilitntititMmutMatmlmui,

ISOTiE NOGAROL.E

VERONENSIS DIALOGUS,
Quo, utrum Adam vel Eva magis peccaverit,
quaistio satis nota, sed non adeo
<, explicata, coniinetur.

NAUGERIUS, PROTONOTARIUS,
ISOTA.

^UM ego huc pervectus he~
sterno vespereequodescen-
' dissem ambulatiunculaque
per latam illam porticum
hortis oppositam recrearer,
inter multa, quas mirifice spectanda undique
occurrebant, prospexi ad sylvse limites, sub-
t licium pontem in medias prsetereuntes un-
das proiectum, quem stnictum puto non
modo ad percipiendam amici frigoris volup-
tatem, sed etiam ad fallendos estivos dies,
ut lit inter frugt homines, doctissimis sermo-
onibus. Rapuissem me illuc repente, nisi nox
iam pneceps vetuisset. Cur itaque nunc, ne
irrepat mendianus sopor, eo non confugi-
mus? Pro. Nuper iusseram ibi ccenam pa-

rari ; propterea in id tempus accessum no-
strum reieceram, verum, ut lubet, acceda-
mus. Naug. Videsne, ut erat nostra repre-
hendenda cunctatio? Quandoquidem dili-
gentissima foemina manibus libellum tenens s
nobis iam locum prseripuit. Pro. Ea est, ni
fallor, Isota soror ; illic suos locavit iucun-
diores recessus, ac mirum, quod absit altera
soror Ginebra, quse, cum illi paribus studiis
coniuncta sit, eisdem etiam recessibus delec- lo
tari solet. At vereor, ne turbato ocio dis-
cessum paret. Naug. Tuam, Isota, obtestor
benignitatem, ne adventum nostrum perhor-
rescas neque ei instantem laetitiam discessu
tuo intercipias; siquidem non tam huc ac- is
cessimus, ut horum nobilitatem locorum nos
uni non ignoraremus, quam ut te ipsam, cuius
cultu et assiduitate haec videntur tum nobi-
liora tum etiam laetiora, inviseremus. Iso.
At vel huius sermonis exordio, vir clarissime, 30
fugam hortaris ; verendum enim est, ne tua
ista singularis humanitas hac vel una in re
nobis perspecta, quod deditissimorum tibi
clientum villulas obire non es dedignatus, eo
etiam progrediatur, ut earum laudum cumu- 3^

224

los in me effundat, quas nec pudor nec forte
aures meae ferre possint. Pro. Consiste,
quaeso, praeter tanti viri auctoritatem rogatu
etiam meo ; tibi profecto tam honestis iussis
5 parendo quam adversando maior modestiae
laus accedat. Iso. Utut sit, parebo, et vos
interim hanc pontis regionem occupate, unde
ego mira cum voluptate luctantes inter se
pisces modo intuebar, fruens ardui et ad

To utramque ripam dispositi alneti opacitate,
lectissimorum florum odore, sexcentarum vo-
lucrum cantu. Utinam citius aliquanto afi*uis-
setis! Vos triginta fere phasianorum praeter-
volatus,quos attigi paene vertice, incredibiliter

M delectasset. Naug. Quas narras, quas video
delicias! Non alias fuisse in illis felicibus
campis existimo, quos prisca aetas terrestrem
paradisum vocavit. Quotusquisque vel tristis
vel parum firmo corpore hic non exhilaretur,

ao hic non convalescat? Pro. Ego(mirum audite)
longe seorsum ab aliis affici soleo huiusmodi
deliciis; ut enim mihi venit in mentem earum
citissimi lapsus, ob commune adventans fa-

(lo) utrumque e.

225

tum tamquam canis crocodillorum metu
Nili aquam in cursu bibens totus excrucior
nec quieto animo quicquam degusto. Aliqua
certe felicitatis species humanis rebus con-
tingit ; sed quando hae nulla diuturnitate co- $
haerent, illa quoque intereat necesse est
Atqui iamdiu, ex quo priores illi humani ge-
neris parentes a dei mandatis discessere,
omne felicitatis nomen amisimus. Proh mi-
serrimam calamitatem, ut unius viri, unius lo
mulieris culpam luat posteritas omnis I Iso.
Vide tamen, utri ipsorum parentum culpa
magis sit adscribenda ; nam ego Adam unum
accusandum semper existimavi. Naug. Atat
contra, si vir esses, Evam accusares. Iso. m
Immo, si mihi a natura alterutrius sexus optio
detur, adhuc foemina esse malim, ut ab Adse
crimine longius abessem. Pro. Scilicet in
eam quaestionem sensim illabimur, ad quam
iamdiu Isotam multa excogitasse memini ao
seque ad dimicandum pulcherrimis armis in-
struxisse ; propterea non est a nobis fortasse
imparatis temere ineunda pugna. Naug. Plu-

(i) crocodilorum €. (17) daretur e. (19) semsim K
Uoue NqftrobB Opwu IL IS

226

rimafn habeo huic loco huicque sermoni
gratiam, qui eam nobis materiam obtulerit,
quam a theologis vel anguste vel confuse
nimis tractatam a mulierum etiam patronis

s vel a muliere ipsa aliquando explicari iamdiu
optavi. Quam autem ex mulierum ordine ad
hoc munus te aptiorem, Isota, reperiam?
Quamobrem dum et meridiei ocium et loci
amoenitas invitat, dic, age, ut emissaria in

xo hoc certamine, quibus iuribus magis Adam
quam Evam accusandum censeas ? Ipse, ut-
cumque potero, Adam non deseram, idem-
que facturum confido Protonotarium tibi
sane generis propinquitate, mihi vero sexus

15 nobilitate coniunctum. Iso. Maiora a me
exigis, quam quae contra fortissimos viros
inermis foemina prsestare possit. Dicam ta-
men quae a me aliquando excogitata non
inficior, nec ad quaestionum argutias, sed ad

ao veritatis statuendum iudicium parata. Quan-
quam ordinis sequitas postulat, ut tu, qui ad
accusandum, frater, proruisti, priore etiam
loco dicere incipias. Subiiciam deinde vel
refellendo vel enarrando, quantulacumque

as ingenii ac memoriae vis exigua subministrabit

227

Pro. Aggrediar, te tamen praemonita, ne quae
ad tuendam veritatem in tuum sexum argu-
menta effundam, tu facile convicia suspicere.
Inter nos bene agier oportet. Iso. Idem tibi
profecto curandum; paria enim mihi sunt s
quae paribus referam. Pro. Si qua peccati
gravitas maior altera esse potest, Evam
damnabiliorem fuisse quis non videt, utpote
a iusto iudice duriori pcena damnatam ? Poena
enim exigitur, ut inaequalitas commiss» in- lo
iustitiae ad aequalitatem reducatur; sequalitas
autem quantitatem consequitur. Propterea
sicut ad ordinationem culpse exigitur, quod
poena pro culpa inferatur, ita etiam gravitati
peccati poena debet respondere ; idque est, x$
quod vulgo dicitur poenam peccati esse men-
suram. c. Sicut dignum, extra de homicidio. Et
in Apoc. scriptum est, cap. XVIII. : Quantum
gbnficavit se et in deliciis fuity tantum date illi
tormentum et luctum. Item apud Esaiam legi- ^o
mus, cap. XXVIII. : Jn mensuram contra menr
suram, cum abiecta fuerity iudicabo eam, quia

(4) agere e, (16) poena e, (17) Loau corruptus etse n-
detur. (18) scriptum est pCVIIl. 7.) e, (20. 31) Isaiam
legimus cap. XVII. 8. e. (22) iudicabit «.

228

dei se similem fieri magis credidit; qubd ad
species irremissibilium pertinet peccatorum
in spiritum sanctum. Iso. Accipe nunc tu,
quae pertinacem quemvis in diversam sen-

$ tentiam facile trahere possunt. Ubi minor
sensus minorque constantia, ibi minus pec-
catum ; illud quidem in Eva, ergo minus ab

* ea peccatum. Mulier in statu innocentiae fuit
imperfectior viro non modo quoad corpus,

losed etiam quoad animam, etquemadmodum
a theologis accepi, in mulieribus non est
sufficiens robur mentis ad resistendum con-
cupiscentiis. Ideo Salomon ait : Mulierem for-
tem quis inveniet^ Procul et de tdtimis finibus

i^pretium eius. Aristoteles etiam mulierem fa-
cilius decipi quam virum asseruit, quod ob
infirmitatem accidere intelligimus. Et facit ad
hoc quod adnotavit Hippocrates, mulierem
ambidextram non esse, quod arguit naturam

20 in constituendo robore ei parciorem quam
maribus fuisse. Sicque verissimum illud Sul-
monensis poetse carmen est : Ut corpus tene'
ris, sic mens infirma puelUs. Unde hoc cogno-

(U) ait (Prov. XXXI. 10): Mulierem €. (22) est
(Epist. XIX. 7. Hero Leandro) : Ut «.

scens serpens ille callidus initium tentationis
sumpsit a foemina, idem in viro propter con-
stantiam se assequi non posse veritus. Stans
coram foemina hostis antiquus non est ausus
in verba prorumpere persuasionis, sed sub s
interrogatione eam alloquitur: Curprcecepit
vobis deuSy ne comederetis de ligno paracHsi^
At illa : Ne forte moriamur. Videns autem
diabolus eam de verbis domini dubitantem
inquit : Nequaquam moriemini, sed eritis sicut xo
dii, scientes bonum et malum. Maior prseterea
apparet in Ada prsecepti contemptus; nam
Genesis primo videtur dominus Adae et non
Evae prsecepisse, cum dicit : Tulit ergo domi-
nus deus hominem etposuit illum in paradiso xs
voluptatis, ut operaretur et custodiret illum^
et prcecepit ei, non eis : ex omni ligno comede,
et non comedite, in quocunque enim die com'

(6) aiioquitur (Gen. III. i) : Cur e. precepit K
(7. 8) Deus ne com. de omni 1. p. ? At illa (v. ^) : Ne e,
(10) inquit (v. 4. 5) : Nequaquam morte moriemini : et
eritis e. (i^) Gen. secundo (v. 1$ et seq.) e. (1$) illum]
eum e. (16) illum: et praecepit ei, non eis, dicens: Ex
omni i. paradisi comede, et non comedite ; delignoautem,
sdenti» boni et mali ne comedas; in quoc. enim dle
com. de eo m. morieris €, rtcte.

ederisy motte morieris, et non moriemini.
Nec mirum, si ad eum tantum directum est
prseceptum, quandoquidem pluris faciebat
virum quam mulierem, unde non vir mulieris

5 gratia, sed mulier propter virum facta legi-
tur. Postquam etenim dominus formavit vi-
rum, cum nullum animal homini simile reper-
tum esset, dixit altissimus: Non est bonum
hominem esse solum, faciamus ei adiutorium

lo simile sibi, immisitque soporem in Adam;
cumque obdormisset, tuUt unam de costis eius
et cedificavit costam, quam tiderat, in mulierem.
Nec dicendum videtur peccasse mulierem,
quod dei similem se fieri magis crediderit,

1$ sed propter fragilitatem potius et volupta-
tem; unde: Vidit miUier, quod bonum esset
lignum ad vescendum et pulchrum oculis
aspectuque delectabile et tulit de fructu illius
et comedit deditque viro suo. At peccatum

aogulse iuxta theologorum sententiam inter
vitia carnalia computatur, quse, ut divus

(8.9) Altissimus (Gen. II. 18.21): Nonest b. esse ho-
^ oiiAem e. (xo) Immissit ergo Dominus Deus sop. e.
(la) aed. Dominus Deus costam qu. t. de Adam in mul. e.
(16) Unde (Gen. 111. 6): Vidit e.

Gregorlus censet, minoris culpse existiman-
tur. Praeterea nisi Adam comedisset, pecca-
tum ultra progressum non fuisset. Namque
si muiier sola peccasset, posteri, si qui nati
fuissent, quamquam defectus corporales pas- 5
sibiiitatemque contraxissent, non tamen ori-
ginali culpae nati fuissent obnoxii neque eos
sensissent defectus, qui sunt ex parte animse,
quoniam, ut Aristoteli placuit, corpus non
est nisi ex foemina, anima autem ex masculo, 10
non ita, quod anima rationalis traducatur ex
semine, sed quia in semine est virtus forma-
tiva, per quam in aliis animalibus inducitur
anima sensibilis, in homine vero organizatur
corpus et prseparatur ad receptionem animae 15
rationaiis. Unde non dicitur : Si Eva non pec-
casset, Christus humanam speciem non
induisset, nec audiendi omnino sunt dicen-
tes, quod si Adam non peccasset, filius dei
tamen homo fuisset factus. Ubique enim 20
sacris in litteris incarnationis caussa pecca-
tum adsignatur. Et quamvis mulier cum eo,
de quo erat traducta, in paradisi deliciis
moraretur, prius ipsa tamen malae suasionis
insultum perpessa est, neque certe generis 25

1^1

posteritatem, utcumque se ipsam, Isesisset
prioris creati hominis assensu non prsestito.
Cum igitur Eva sibi uni, non posteritati ob-
fuerit, peccatum eius, utpote soli peccanti

$ damnosum, levius est censendum. Homo
autem Adam sibi et cunctse propagationi
labem intulit et generandorum actor exi-
stens perditionis primus fuit occasio. Quod
autem a iusto iudice duriore poena damnata

lofuerit, contrarium perspicue apparet; nam
dixit deus mulieri : Multiplicabo cerumnas
fuas et conceptus tuos; in dolore paries filios
et sub viri potestate eris. Adae vero dixit:
Quod audisti vocem uxoris tuce et comedisti

M de ligno, ex quo proeceperam tibi, ne comede-
res (praeceperat, inquam, Adse et non Evae)
maledicta terra in opere tuo, in laboribus
comedes ex ea cunctis cUebus vitce tuce. Spinas
et tribulos germinabit tibi et comedes herbas

20 terrce. In sudore vultus tui vesceris pane tuo,
donec revertaris in terram, de qua assumptus
es, quia pulvis es et in pulverem reverteris.

(7) auctor? (II) mulieri (Gen. III. 16 et seq.) : Mult. e,
(i4)Quia€. (15) preceperam E. (19) herbam e. (2o)tuo
om. €. (21) sumptus t.

Durior itaque pcena Adae quam Evae, cum
ei, ut videtis, non Evae dictum sit: In pube-
rem reverteris, quod mortem ultimum terri-
bilium indicat, prout etiam saeculares iudices
in plectendis reis capitali poena graviorem 5
non invenere. Naug. Impellor equidem ista
ssecularium iudicum commemoratione , ut
qui inter iudicia assidue verser aliquid de
huiusmodi poenis in medium adducam, et
interim Protonotario magnis ictibus laces- 10
sito, dum illius orationem anteverto, dabitur
ut instructior progrediatur. Cogitanti mihi
aliquando de veterum parentum poenis ea
sese obtulit sententia, ut statuerem utrasque
aequales esse potius quam alteram altera is
graviorem. Etenim propter peccatum privati
sunt beneficio divino, quo humanae naturae
integritas in eis conservabatur, ob eiusdem-
que subtractionem humana natura in va-
rios incidit defectus. Sicque bifariam fuere 20
puniti. Primo cum e terrestri paradiso ambo
sunt eiecti (qui locus integritati naturas illo-
rum congruebat) ; ideo legitur : Et emisit eum

(19) subtrtctaUonem E, (2^} legitur (Gen. III. ^j). Et
emisit eum Dominus Deus e.

iJ4

deus de paradiso voluptatis. Secunda fult
poena, cum eis attributa sunt Illa, quae na-
turse iam collapsae speciem sequebantur, et
hoc quoad corpus animamque. Sed quoad

5 corpus, ad quod sexus discrimen pertinere
dicitur, alia poena mulieri et aila viro in-
flicta est Mulieri quidem quoad duo, dum
viro coniungitur, et sunt prolis generatio et
operum ad domesticam curam pertinentium

lo communicatio. Propterea muiieri dixit aitis-
simus : MuUipUcabo cerumnas tuas et conceptus
tuos, et in dobre paries; subdens quoad ope-
rum communicationem : Sub viri potestate eris.
Viro autem dictum legimus : Maledicta terra

15 in opere tuo, ui dobre comedes de iUa cunctis
diebus viioe tuce, spinas et tribulos genninabit
Ubi Hsec de poenis corporaiibus. Cseterum
quoad animam, tripiex illorum poena de-
scribitur. Prima enim quaedam confusio fuit,

ao quam ambo passi sunt ex rebellione carnis
ad spiritum, quapropter dicitur : AperU sunt

(11) Altissimus (Gen. III. 16): Mult. e. (la) et om. e,
(14—16) legimus : (v. 17, 18) : M. t. in opere tuo : in labori-
bus comedes ex ea c. diebus e, (17) Ceterum e. (ai) di-
citur (Gen. III. 7): Aperti e.

iJ5

oculi amborum et cognoverunt se esse nudos.
Alia fuit poena increpatio proprise culpae,
ibi : Ecce Adam factus est quasi unus ex no^
bis, sciens bonum et malum. TertTa autem
futurse mortis commemoratio fuit, cum di- 5
ctum est : Pulvis es et in pulverem reverleris.
Quibus de caussis amborum poena videtur
sequalis. Quod si quis forte ob, conceptus
partusque incommoda Evse graviorem poe-
nam suspicetur, ut advertat oportet gaudio 10
exortae prolis omnem deleri tristitiam, di-
cente domino: Mulier^ cum paritj iristitiam
habet, cum autem peperit, non meminit pres-
surce propter gaudium, quia naius est homo in
mundum. Pro. Adeo scite subtiliterque hsec 15
poenarum materia percursa est, ut quod
mihi tempus ex eo sermone ad cogitandum
relictum videbatur totum attentissime au-
diendo consumpserim. Sed amens sim, si
patiar, ut aliqua temporis diductio potius
parata iam praesidia auferat quam afferat

(1} ibi (v. 22) : Ecce Adam quasi unus ex nobis factus
est e, (6) est (v. 19): Pulvis e, (12. i^) Domino (Jotn.
XVI. 21): M. c. p. tr. habet, quia venit hora ejus: cum
autem pepererit puerum jam non meminit e.

1,6

nova. lam igitur ad istam tuam vehemen-

tem disertamque Evse patronam convertor

suismet iaculis ipsius castra oppugnaturus.

Eva ignorans inconstansque peccavit, ex

5 quo tibi levius peccasse videtur. At ignorantia,
eorum praesertim quae scire debemus nos
non excusat, quia scriptum est : Si quis igno-
rat, ignorabitur. Oculos quos culpa claudit
poena aperit. Qui stultus est in culpa, sapiens

lo erit in poena. Idque tum maxime verum est,
cum error ex peccantis negligentia provenit,
quomodo ignorantia mulieris nata ex arrogan-
tia non excusat. Aristoteles omnesque prse-
terea qui veram profitentur philosophiam, du-

M plici poena ebrios et ignorantes dignos iudi-
cant. Non video etiam, ut tu Evae ignorantiam
excuses, cuius scientiam in Paradiso a summo
omnium rerum opifice creatam eadem astruis
extimuisse astutissimum serpentem, quia non

20 fuit ausus in verba persuasionis prorumpere,
sed sub interrogatione eam est allocutus &c.
De inconstantia vero procedentes operatio-
nes vituperabiliores sunt. Quemadmodum

(7} est (i. Cor. XIV. ;8) : Si e. (18) eamdem e.

2J7

enim operationes continuae, quae haerentem,
quendam et firmatum habitum habent, sunt
laude digniores et specie diiferunt praece-
dentibus, ita ex inconstantia, cum per se sit
peccatum, in alio insita peccato ipsum ma- $
lum facit deterius. De mala etiam custodia
ac regimine Adam non est acriter accusan-
dus neque id Eva& iustam excusationem
aSert Quis enim nescit patrem familias facil-
lime decipi ab iis posse, quorum domestica lo
opera fidens utitur? Cum et notissimi iuris
sit, mitius a lege cum furibus domesticis
quam cum extraneis agi. Consonat mirabi-
liter huic sententiae quod apud Ciceronem,
dum illius scripta olim frequentius legerem, i^
adnotavi in oratione pro Sexto Roscio
Amerino nec adhuc memoria excidit : Ea
sunt, inquit ille, animadvertenda peccata ma"
xime, quce cUficillime prcecaventur. Tecti esse
ad alienos possumus, mtimi multa apertiora ao
videcmt necesse est. Socium vero cavere quipos-

(4) PMt inconstantia tuBC ixadUse indcntur: procedentes
operationes maiori censura puniendae, quia inconstantia ;
(f. p. 19^, i^ — 17. (17.18) Easunt, inquit, illa animadv. £^
Ea sunt, iniquit (num. XL.), aniiiiadv. c.

sumus ^ Quem etiam si metuimus, ius officii Ub-
dimus. — Dicis prseterea fragilitatem mulieris
caussam fuisse peccati, atqui ego superbiam,
quoniam promissio daemonis fuit scientiae,
s quae arrogantes eilRcit homines et secundum
Apostolum inflat Superbia sacris litteris ac-
cusantibus fuit imtium omnis peccati. Et
licet aliae huius peccati species consecutae
sint, illa tamen principalior, quoniam caro

loobediens erat homini in statu innocentiae
existenti et minime rationi contraria. Fuit
ergo primus motus inordinatus appetendi
id quod naturse suae non competebat, veluti
Augustinus ad Orosium scripsit: Homo ela-

M tus superbia suasioni serpentis obediens prse-
cepta dei contempsit ; dixit enim adversa-
rius Evae : Aperientur ocuU vestri et eritis sicut
dii, bonum et malum scientes. Nec credidisset
mulier, ut idem ait Augustinus super Genesi,

2osuasioni daemonis, nisi sui augendi status
amor invasisset, qui rivus ex superbiae

(6) Apostolum (i. Cor. VIII. i), inflat e. (2) accusan-
tibtts (Eccli. X. i^), est initium e, (12) immoderatus Et,
(i^) serpcntis E. (17) Evae (Gen. III. 5): Ap. e. (18) dii
sctentes bonum et malum e.

fonte manat. Et ne ab Augustino discedam,
dum voluit Eva rapere divinitatem, perdidit
felicitatem. Verba quoque illa : Si Adam non
peccasset &c. me in sententia confirmant ;
quia ita fortasse peccavit Eva, ut dsemones, s
qui redemptionem non meruerunt. Iso. Nisi
ex tua ista subrisione mihi exploratissimum
esset abs te ioco etiam aiiquo tentari pati-
entiam meam, non ferrem te ulterius. Pro.
Sed felix fuit Adae culpa, qu» talem me- lo
ruit habere redemptorem. — De paritate poe-
nae, quoniam pleraque supra audivimus ad id
adducta disertissime, hoc unum asseram,
omnes viri poenas mulierem pati; quin et
cum multiplicatse sunt eius serumnse, non m
solum sudore victum quserit, moritur, prohi-
betur per Cherubin et ilammeos gladios ac-
cessu paradisi, sed ultra omnia qu» cum
viro illi sunt communia sola cum dolore
parit et viro subdita est. Hactenus puto tua ao
argumenta a me satis esse impugnata, nunc
ad meorum confirmationem accedo. Credidit
Eva deo similis fieri et invidens optavit
quod spiritum sanctum maxime Isedit. Immo
omnis Adae culpa Evse adscribitur, quia teste 25

240

Aristotele quidquid est caussa caussse est
caussa caussati ; immo omnis prima caussa
plus influit in eifectum quam secunda ; prin-
cipium enim eodem teste Aristotele in quo-

s cunque genere plus quam dimidium totius ha-
betur. Et idem in Posterioribus propter quod
unum quodque tale et illud magis ; sed pro-
pter Evam peccavit Adam, ergo multo magis
peccavit Eva. Item sicuti melius est bene

10 facere quam bene pati, ita deterius est male
suadere quam male suaderi. Propterea mi-
nus peccavit qui alterius peccavit exemplo,
quia quod exemplo fit id quodam iure fieri
dicitur et vulgo dici solet : quicquid peccatur

is a multis, inultum est Adde quod non labo-
riosum fuit socise amicissimse virum deci-
pere, utpote quse dudum turpissimi serpen-
tis persuasione callidior quam antea iieri
coeperat. Verum tanto graviora sunt delicta

aoGregorii decreto, quanto diutius infelicem
animam detinent alligatam. Ac, ut tandem
mea concludat oratio, fuit Eva peccati caussa
atque exemplum, et in exemplum vehemen-

(22) condudatur }

ter Gregorius culpam extendit ; sicuti caus-
sam ignorantium ludaeorum, quia prima fuit,
Christus, qui errare non potest, magis dam-
navit, cum in Pilati sententiam dixit: Maius
peccatum habent qui me tradiderunt &c. Cui ^
sententiae qui Christi nomine gaudent appel-
lari acquiescendum putaverunt, neque un-
quam adducar, ut te, quam Christianae pie-
tatis cuitu nemini cedere novimus, suspicer
abilladiscrepare. Iso. Ita tua sentio increbre- lo
scere iacula, ut nisi huius medii inter nos
iudicis prsesidio niterer, omnino deserenda
mihi esset pugna. Pugnabo tamen cum tam
valido hoste, a quo si vincar, dedecoris parum,
si vincam, decoris multum sim consecutura. k

Eva ignorans inconstansque peccavit, ex
quo tibi gravius peccasse videtur, quod
ignorantia eorum quse scire debemus non
excuset, cum scriptum sit : Ignorans ignora'
hitur &c. Concedo, quando haec fuerit igno- ^o
rantia crassa vel affectata, cuius nec ipse

(4. 5) dixit (Joan. XIX. 11} : Qai me tradidit tibi, maius
peccatum habet. Cui e. (19. 20) sit (i. Cor. XIV. ^8) :
Si quis ignorat, ignorabitur. Concedo €, (21 — p. 60, 2) I^
gendum esse indetur: affectata, sed ignorantia Bv« a naiura

Isotc NogaroUe Opcra. II. 16

deus auctor est aut conditor; sed Ev»
ignorantia a natura fuit insita. Id confinna-
tur in pluribus, inter quos qui plus ignorat
minus peccat, ut puer quam senex, rusticus

s quam nobilis, subditus quam prselatus. Et
hinc est iuxta theologorum placita, quod
non omnes sequaliter tenentur habere fidem
explicitam, quandoquidem explicatio cre-
dendorum fit revelatione divina et credibilia

lo rationem superant naturalem ; ipsa vero di-
vina revelatio ordinate per superiores ad
inferiorum cognitionem pervenit, sicut ad
homines per angelos et ad inferiores ange-
los per superiores, ut Dionysii auctoritas

M monet. Iccirco eadem omnino ratione fidei
nostrse explicationem ad inferiores homines
per maiores pervenire necessarium est, ob
idque sicut nobiliores angeli, qui illuminant
inferiores, notitiam habent de rebus divinis

20 pleniorem, ita etiam maiores homines, ad
quos pertinet alios erudire, perfectiore no-
titia de rebus credendis excellere de-
bent, sicut etiam magis explicita credere

fuit insiu, cuius naturas ipse deus est Auctor et conditor ;
(/. p. 198, is— 17.

tenentur. Evam autem insipientiorem viro
fuisse ex sacrse paginse verbis undique de-
prehenditur. Ad ipsum enim virum veluti
sapientissimum et non ad Evam, ut singulis
iuxta proprietatem cuiusque speciei nomina s
imponeret, adducta sunt animalia, ut qui
omnium rerum naturam atque differentias
optime norat. Quae quidem cognitio utrum
ipsi inesset mulieri, fateor me penitus igno-
rare. Pari etiam gressu ratio inconstantiae lo
procedit, et cum dicitur de inconstantia, nec
procedentes operationes vituperabiliores
sunt, intelligitur de inconstantia, quae non
est secundum naturam, sed secundum mo-
res et vitia, et dicitur in perfectione; ubi m
enim augentur dona, crevisse etiam donandi
caussas creditur. Deus cum hominem creavit,
ab initio creavit illum perfectum et animae
eius potentias perfectas, tradens eis maio-
rem veritatis rationem et cognitionem ma- ao
iusque sapientise acumen, ita ut dominus,
ut supra quoque attigimus, adduceret cuncta
terrse animantia et volatilia coeli ad Adam

(la— 17) coitftrp, 199, 5— II. (24}dixit (Gcn. I. a6) : Fa«
ciamus c«

i6*

244

suis nominibus ab illo nuncupanda. Unde
dixit : Faciamus hominem ad imaginem et simi-
litudinem nostram, et prcesit piscibus maris et
volatilibus coeli et bestiis unipersce terrce, indi-

s cans ipsius perfectionem. De muliere vero
dixit: Non est bonum hominem esse solumy
jaciamus ei adiutorium simile sibi, Et quia
beatitudo non est sine solatio et gaudio, so-
latio autem et gaudio quis frui non potest

10 solus, videtur quod dominus eam crearit ad
viri consolationem, quia bonum est sui ipsius
diifusivum, et quanto maius tanto magis se
communicans.Videsigitur, utAdammagis pec-
carit ? — Quod de custodia Adae commissa

M adducis, addito de furibus domesticis exem-
plo, verum id esse affirmo in sascularibus
legibus, sed non in divinis; nam iustitia di-
vina aliter in puniendo procedit quam tem-
poralis. Quid adhuc de mulieris fragilitate

aoatque inordinato appetitu urges ex super-
biaque id manare asseveras ? Arbitror ego
minus esse peccatum scientiam appetere
boni et mali, quam domini pra^epta negli-
gere, quia sciendi appetitus quoddam est

(4) dixit (Gen. II. 18J : Non est bonum esse homineme.

245

naturale omnesque homines natos scientiae
studio natura incendit. Prseterea quaelibet
res ad propriam operationem maximam ha-
bet propensionem, hominis autem operatio
propria scire et intelligere censetur, quo- s
circa haud mirum, scire si cupiat. Demum
unicuique rei naturale quoddam desiderium
inest, ut suo coniungatur principio; deus
autem vel substantia prima hominis, ut viget
intellectu, principium existit, ad quam nisi lo
per cognitionem intellectualem non datur
accessio, cum omni careat materia; quare
deum nosse et intelligere desiderat, in cuius
contemplatione a sapientibus humana felici-
tas reponitur. Et licet primus motus fuerit 15
appetitus inordinatus, qui sine peccato esse
non potest, tamen tolerabilius est quam
transgressionis peccatum ; nam mandatorum
observantia est via, qua itur ad salutis patriam :
Si vis ad vitam ingredi, serva mandata; et ex 20
superbia propria oritur transgressio. Quae
autem maior superbia quam divinse regulae
subiici noUer quam extoUere se supra id

(17) uansgresionis E, (i8. 19) patriam (Mmtth. XIX.
17) : Si €,

246

quod secundum regulam est prsefixum, dei
voluntatem contemnendo et suam adim-
plendo ? Item Augustinus de natura et gra-
tia: Peccatum est volunias consequendi vel

s retinendi quod iustitia vetat, id est nolle
quod deus vuU, Et concordat Ambrosius in
libro de paradiso: Peccatum est transgres-
sio divince legis et coelestium inobedientia
mandatorum. Ecce quod transgressio et in-

xoobedientiacoelestium mandatorum maximum
est peccatum. Neque adeo grave est boni
et mali scientiam appetere ; licet inordinate
appetere sit peccatum, sicut in Eva, quse ta-
men non appetivit se esse deo similem in

x^ potentia, sed in scientia boni tantum et mali,
quod etiam sibi erat a natura persuasum.
Quod autem verba illa : Si Adcun non peccas-
set &c. te in sententia confirmant, quia ita
fortasse peccavit Eva, ut non meruerit red-

20 emptionem, sicuti nec daemones, dico, quod
et ipsa cum Adam redempta fuit, quia os
de ossibus meis et caro de came mea. Et
quamquam non aperte, procul dubio tamen
redempta est, quandoquidem credendum est

(20. 2X) quia (Gen. II. 2^} os ex ossibus e.

247

deum illius peccatum parvi fecisse, ob cuius
delicti tenuitatem multo magis redemptio-
nem meruit mulier quam homo. Nam in
angelo ignorantiae excusatio, ut in muliere,
non admittitur, qui quidem sine inquisitione s
et discursu intelligit et intellectum habet
magis deiformem quam homo, cui similem
dicere possumus Evam appetivisse. Prop-
terea angelus dicitur intellectualis et homo
rationalis, et ubi mulier ex appetitu scientiae, lo
angelus peccavit ex appetitu potentiae. Om-
nimoda visionis scientia potest creaturae
communicari, sed non omnimoda potentia
dei ut animae Christi. Item mulier peccans
de venia cogitavit credens utique se non 15
adeo graviter peccare, ut deus tam gravem
postea laturus foret sententiam ; angelus
autem de ipsa venia non cogitavit. Unde
Gregorius 4. Moralium : Primi parentes ad
hoc requisiti sunt, ut peccatum, quod trans- 20
grediendo commiserant, confilendo delerent.
At serpens ille persuasor, quia non erat re-
vocandus ad veniam, non est de culparequi-
situs. Quare satis apparet Evam multo magis
redemptionem quam dsemones meruisse. 25

a48

Illud tamen animadvertendum, neque homi-
nes neque angelos redemptionem potuisse
mereri; hoc etenim munus nuUius purae
creaturae merito censetur. Itaque soli Chri-

$ sto immediate convenit esse redemptorem,
cuius sanguis redemptionis pretium est,
quamvis ipsa redemptio possit adscribi toti
trinitati siduti primse caussse. — Quse dicis de
muliere prsecipuis quibusdam praeter com-

lo munes cum viro poenis subiecta, illa ipsa
sententiam meam adiuvant, quia, ut dixi, ut
omne bonum est sui ipsius diffusivum, et
quanto maius tanto magis se communicans,
ita et malum, quanto maius tanto magis se

15 communicat, et quanto magis se communi-
cat tanto magis nocet, quanto magis nocet
tanto maius est. Item secundum mensuram
delicti erit et plagarum modus. Unde Chri-
stus crucem subiit, atrocissimum turpissi-

aomumque mortis genus dicente Isidoro de
trinitate : Unigenitus dei filius ad peragen-
dum mortis suce sacramentum consummasse
se omne genus passionis testahir, cum incli-

(16) Docet et quanto e. ,

nato capite emisit spirUum. Ratio : quia cul-
pse poena debebat correspondere. Adam
tulit pomum ligni vetiti, Christus passus est
in ligno sicque satisfecit. Augustinus: Con-
tempsit Adam prceceptum, et non dixit Eva, s
accipiens pomum ex arbore. Sed quidquid
Adam perdidit, Christus instauravit. Psalmo
LXI II.: Quai non rapui tunc exsolvebam.
Vides itaque, quantum fuerit Adae peccatum,
ad quod delendum tanta opus fuerit poena. lo
Neque Adae culpam in Evam reiicere potes
Aristotelis auctoritate : quidquid est caussa
caussce est caussa caussati. Nam haec vera
sunt in his, quae sunt, ut probe nosti, per se
caussae, quod par est de caussa prima, prin- is
cipio primo et propter quod unumquodque
&c. Quod non vides in Eva fuisse, quia
Adam aut liberum habuit arbitrium aut non.
Si non habuit, nihil peccavit ; si habuit, ergo
Eva coegit illud, quod fieri nequaquam po- 20
test. Nam affirmat Bernardus liberum arbi-
trium pro ingenita nobilitate a nuUa cogi
necessitate, neque a deo, quia sic esset
dare duo opposita stare simul. Non potest

(8) PsaUno LXLlll. (v. 5) : Qu« t.

^50

igitur deus facere, quod aliqua operatio a
libero procedat arbitrio ipso manente, et
non libere sed coacte fiat. Augustinus super
Genesi : Non potest deus facere contra na-

5 turam, quam bona voluntate instUuit. Posset
autem deus ipse auferre illam libertatis con-
ditionem ad utrumlibet et dare aliam, sicuti
non potest ignis ignis manens non combu-
rere, nisi talis natura mutetur et ad tempus

lodivina virtute suspendatur. Ergo minus id
potest alia creatura a deo, ut angelus bonus
vel diabolus. Augustinus rationem affert, di-
cens : Supra mentem nostram nihil praster
deum, nec inter deum et mentem nostram est

M aliquid medium. Cogens oportet quod sit
supra illud quod cogitur ; sed Eva fuit inferior
Adam, ergo illum ad peccatum adducere
non potuit. Ecclesiast. XV. : Deus ab initio
constituit hominem et reliquit eum in manu con-

20 ^^V sui. Proinde accusare deum potius visus
est Adam quam se excusare, cum dixit:
Socia quam dedistifecit me peccare.

(18) Ecdesiastici XV. (v. 14): Deus e. (19) illumin e.
(21. 22) dixit (Gen. 111. 12): Muiier, quam dedisti mihi
sociam, dedit mihi dc iigno, et comedi. FacUius etc. e.

^5«

Facilius ais potuisse ab amicissima coniuge
virum decipi quam illam a serpente. At cur
non magis Adam in perfecta scientia et cogni-
tione a deo creatus potuit a voce et per-
suasione imperfectae mulieris cavere, quam s
debilis ignoransque secundum naturam mu-
lier ab astutissimo serpente, qui interpretatus
est sapiens ? Diutius, item dicebas, peccavit
Eva, ergo magis peccavit, nam quo diutur-
niora sunt peccata eo graviora. Scilicet id lo
verum est, cum peccata sunt paria et in
eodem vel in simili, sed Adam et Eva non
fuerunt pares, quia Adam animal perfectum
et Eva imperfectum atque ignorans. Ut te
auctore utar, mulier exemplum et caussa m
peccati fuit, et : Caussam ignorantium ludaeo-
rum, quia prima fuit, magis damnavit Chri-
stus quam Pilati sententiam, postremo loco
dicebas. Dico ego, quod Christus caussam
ignorantium ludaeorum non damnavit quia ^o
prima fuerit, sed quia erat ex propria ma-
litia atque obstinatione prava ac diabolica.
Non illi utique ex ignorantia peccabant neque

(19) caussa e. (2^) nec e.

152

magis ignorans de iis rebus Pilatus, vir
gentilis, quam Iudaei,qui legem etprophetas
norant et de Christo quotidie signa videbant,
loannis primo et XV. : Si non venissem et

s locutus eis nonfuissem, peccatum non haberent;
nunc autem excusationem non habent de pec-
cato suo. Unde ipsi dixerunt: Quid facimus,
quia hic homo multa signa facit / Item : Dic
nobis palam, si tu es Christus! Nam populus

10 ille peculiaris erat deo et ipse praedicabat
Christus : Non sum missus nisi ad oves quoe
perierunt domus Israhel. Non est bonum sumere
panem de manibus filiorum et dare canibus.
Peccaverunt igitur magis ludaei, ut a Chri-

15 sto etiam magis dilecti, et eorum exemplum
in Evam minime congruit ; sicque confirma-
tior mea remanebit sen^entia, cui adstipu-
lantur sacrae litterae, non Evae sed Adae
peccatum appellantes ubicumque ea de re

20 mentio nt. Naug. Quidquid ex theologorum

(4) Joannis XV (v. 22) : Si n. ven. et locutus fuissem
eis, pecc. e, (7) dixerunt (XI. 47) : Quid e. (8) Item (X.
24) : Si tu es Christus, dic nobis palam. <. (11) Christus
(Matth. XV. 24. 26): Non e. (12) Israei t. (u) pane J?.
et mittere can. t.

ac philosophorum fontibus ad hanc rem de-
duci potest, adeo diligenter ab Isota deduc-
tum, iamdudum summa cum admiratione
animadverti, ut si quid contra, Protonotarie,
adhuc obsistere contendas, hominem plane s
divinum te iudicem. Pro. Non committam,
ut tam longa Isotae oratio omnem mihi de-
tegendae veritatis vim exhauserit ; supersunt
alia quibus victa cadet. — Evse crassissima fuit
ignorantia, quia maluit daemoni quam crea- lo
tori fidem praestare. Quae quidem ignorantia
ex eius delicto, ut sacra testatur historia,
processit, peccati excusatione carens. Est
autem ignorantia crassa vel supina, cum ali-
quis rem quampiam scire facile potest ne- m
que curat indagare. Sicut enim, si quis supi-
nus existat, nullo negotio quae supra fiunt
conspicere potest, et crassus quae infra, ita
proportione quadam illius, qui scire potuit et
non curavit, supina crassissimaque vocatur 20
ignorantia. Propterea dicebat divus Augusti-
nus: Eis aufertur excusatio, qui mandata
dei noverunty quam solent habere homines
de ignorantia. Et licet sit gravius peccare
scienter quam nescienter, non ideo tamen 25

2$4

confugienduni est ad ignorantise tenebras,
ut in eis quisquam excusationem requirat
Aliud est enim nescire, aliud scire noluisse,
si quidem in his qui intelligere noluerunt,
s ipsa ignorantia peccatum est ob malam prae-
cedentem voluntatem ; sic mulier ideo dici-
tur ignorasse, eo quod prius appetierit id
quod sibi secundum rectam rationem qua
gaudebat non erat appetendum. Audierat

lo etiam ipsa domini prseceptum nec uUa ra-
tione poterat excusari aut ipsius commissum
facinus tergiversatione celari, quominus a
dpmino graviori plecteretur poena. Immo,
si verum fateri licet, extremse dementi» fuit

M non observare quae prseceperat deus opti-
mus. Et ne illa dividam, quse tu prudentis-
sime coniunxisti, inconstantia Evse damnata
magis ex accidenti quam ex necessaria qua-
litate fuit, quia in his quse a natura insunt

2onec laudamur nec vituperamur sapientissi-
morum philosophantium iudicio. At optima
etiam mulieris fuit natura et rationi obediens.
Ut feris dentes, armentis cornua, volucribus

(17) inoottantia e.

255

pennae datae sunt ad vitam, ita mulieri ratio
ad retinendam et consequendam animse sa-
lutem sufficiens. Si ad viri auxilium, pro-
fectionem, solatium et gaudium Eva natura-
liter creata fuit, contra leges igitur se gessit <;
viro labores, imperfectiones, tristitias et moe-
rores subministrando. — Quod attigisti de
peccato angeli et hominis et in quo diffe-
rant, latissimum habet campum et ut vestro
dignum acutissimo ingenio, ita huius tem- lo
poris angustiae minime congruum. Quomodo
autem rationi bonitatis summi dei convenire
sentias, ut plus mali minus peccantibus dif-
fundat, non satis percipio. — Nimium stringis
Aristotelis testimonia ad primas caussas, nam 15
omnis caussa caussae est caussa caussati, et
quia liberi arbitrii fuit Adam, non facio ipsum
culpa vacuum neque Adae culpam Evae om-
nino, nisi quadam ex parte, adscribo. — Quae
de libero arbitrio interiecta sunt, ea me non 20
adversante remaneant, neque ad facilitatem
consensus Adae comprobandam volo hoc
loco ea omnia commemorare, quae de mu-

(^ 4) profcctionem E, (2)) que e.

256

liebris sexus vitiis fraudibusque prsedicari
solent ; non sum enim in tam acri discepta-
done fraternse charitatis penitus oblitus, et
tu ea es, cui de muliebri statu maxime a te

s inter omnes ornato atque illustrato consola-
tionem potius quam tristitiam addere debeam.
Naug. lam licet de vestra concordia bene
sperare, quando ille verborum inter vos ar-
dor iam deferbuit iucunda quadam sedatus

lo benignitate. Sed ne tam longo sermone
iactata qusestio certa aliqua conclusione
careat, exponam vobis breviter quse ex dictis
utriusque vestrum in unam veramque sen-
tentiam iudicio meo perduci queant. Dice-

M mus itaque peccatum Adae secundum perso-
nse conditionem fuisse gravius Evae peccato,
quia Adam erat perfectior; secundum vero
genus peccati fuisse sequale, quia utriusque
peccatum fuit superbia. At secundum spe-

20 ciem superbiae mulier gravius peccavit, tum
quia etiam maior fuit elatio mulieris quam
viri, — nam illa credidit verum esse quod ser-
pens suasit, scilicet deum prohibuisse ligni

(11} questio E,

^57

esum, ne ad eius similitudinem pervenirent,
sicque dum per esum ligni vetiti consequi
voluit dei similitudinem, superbia eius ad
hoc se erexit, quod contra dei voluntatem
aliquid voluit obtinere ; vir non ita credidit ^
neque voluit consequi divinam similitudii)em
contra dei voluntatem, sed in hoc superbus
extitit, quod voluit eam consequi per se
ipsum, — tum quia mulier non solum ipsa
peccavit, sed vifo etiam suggessit, quare lo
peccavit in deum et in hominem. Maneat
interim unicuique ius integrum quidquid vo-
bis superfuerit adducendi, donec reliquum
diei spatium per latiora loca ambulantes
usque sub coenam absumpserimus.

Isotc NogaroUe Optra. 11. 17

ISOTit NOGAROLyE

ELEGIA
DE LAUDIBUS CYANEI

RURIS.

17*

ISOTiENOGAROLiE

ELEGIA
DE LAUDIBUS CYANEI

RURIS.

Salvete, o Cyani fontes dulcesque recessus

In medioque alnis consita silva lacu !
Aonidum salvete choris loca grata sororum

Et quse cum Bromio Phebus adire solet !
Docta mihi quoties qusrenti carmina Musas 5

Profuit in vestro comperiisse sinu !
Posthabito quoties Parnasi vertice Apollo

Libetrique undis haec nemora alta colit !
H»c quoque, dum sordent Nisse iugacelsa, feroces

Liber agens tigres ssepe vireta petit. ic

Quot patuit domus ista viris virtutibus auctis

Insignique ortis hospitibus genere !
Hsec quoties Gonsaga et amore et sanguine iunctus,

Mantua quo gaudet prseside, tecta subit !
Huc quoque Pontanus Musis comitatus amoeni i^

Non semel accessit captus amore loci,

H«c elegia in sola Dialogi editione Aldina, qiMm E
littera notavimus^ eiusque apographis exstat.

362

Qui iam migrantes Latii revocavit ab oris

Pieridas, magnse gloria Parthenopes.
Quis tacitum, quis Naugerum, Verona, relinquat,
ao Sceptra tenens nuper qui tibi iura dedit ?

Hanc dum urbem regeret paribusmoderatushabenis,

Quam prseclare illud, quam bene munus obit !
Hunc sophiae imbutum studiis sub flore iuvent»

Cirrhaeis quondam Musse aluere iugis.
35 Dum rapidus mediam Verons dividet urbem

Noster et Adriadas dum petit amnis aquas,
Naugeri nobis nomen laudesque vigebunt,

Haerebitque imo pectore semper honos.
Nunc meminiet meminisse iuvat,quotemporenostras
fo Non sprevit tantus praetor adire domos.
Quam fausta illuxit coelo, quam candida nobis

Lux felix, Cressa lux bona digna nota,
Qua periucundo iussum est certamine quaeri,

Patraritne Adam maius an Eva scelus I
1$ IUe viri partes, ego sum conata tueri

Foemineas, quamquam foemina quid poteram >
Deliciae, o Cyanum, et Nogarolae gentis ocelle,

Alcinoi atque hortis gratior Hesperidum,
Non mirum si iam deserta sede Pelori
40 Nympha suburbano constitit hoc Cyane !
Dux Erebi Aetneis quondam ferus abstulit oris

Persephonem Cereris pignora chara dese.

()6) F«mineas E,
(40) Mimpha E.

a6j

Trinacris ingemuit raptam miserata; tulisset

Persephonse ah miserse, si potuisset, opem.
Flumina creverunt lacrymis fontesque lacusque ; 45

Flammarum evomuit latius Aetna globos.
Quis credat > Tunc Scylla etiam, tunc Scylla doloris

Latratu horrifico maxima signa dedit.
Te quoque non solitas memorant fudisse querelas

Miscentem lacrymis sseva Charybdis aquas. 50

Ips£ etiam nymphse confectse corda dolore

Errabant scissis lata per arva comis
Ac veluti Euantes implebant questibus auras,

Tundentes palmis pectora et ungue genas.
Quas inter forma egregia castoque pudore $ $

Prfleclari Cyane nominis emicuit.
Fida una ante alias Cyane comes atque ministra

Hserebat lateri sedula Persephones.
Alma Ceres, dum maternas inviseret arces :

Natse, ait, o Cyane, sit tibi cura mese. 60

Hanc tibi commissam, Cyane, fidissima serves,

Nusquam absit, iussis pareat illa tuis.-
Utraque paruerat, cura utebatur eadem,

Utraque sed Stygiis est superata dolis.
Quid faceret > Quo se raperet perterrita custos > 65

Non erat et fbrmse vis metuenda suse >
Ipsa amens animi atque ingenti cseca dolore

Torpuit et nuda frigida sedit humo.
Tum patriam fugere atque invisa excedere terra

Et petere Ausonise littora certa fuit 70

(44) Persephone E. (6$) facet et E.

164

Nulla mora, Undisonum Siculas quod dividtt oras

Fmibus Hesperise traiicit iila fretum.
Post varios casus, post muita pericla quievit

Sedibus his iongse fessa labore vi».
75 Rus proprio Cyanum dixit de nomine, fontes

Admirata tuis hic, Arethusa, pares.
Ex illo Cyanum prisci didicere parentes.

Sera hoc gaudebit nomine posteritas.
Nympha decus Siculi quondam formosa Pachyni,
80 Nunc Cyani et nostrse gloria magna domus !
Floreat o utinam per secuia k>nga superstes,

Credita tutel» gens Nogarola tuse.
Aemula sit vitse Nogarolo a sanguine creta

Atque pudicitifle foemina quseque tuse.
85 Hanc oro tutare domum natosque nepotesque ;

Incolume hoc serves, candida nympha, genus.
Sic varios nunquam flores mala frigora Isedant,

Neve tuos nimius torreat «stus agros.
Sic tibi sint liquidi fontes, vernantia circum
90 Prata nec anguinea sordeat unda lue.
Quin ea, quot rutilas Pactolus fundit arenas

Vincat, quotque Tagi iactat Iberus opes.

ISOTiE NOGAROLiE
ORATIONES.

ORATIO

GENEROS^ ISOT^ A NOGAROUS

VERONENSIS

AD REVERENDISSIMUM DOM.

HERMOLAUM BARBARUM ,

PR^SULEM VERONENSEM.

Caniemus domino, gbriose enim magnijicatus
esl equum et ascensorem proiectt in mare.

^ON dubito, reverendissime
domine, fore plerosque qul to
me admirari et temeritatis
vitio accusare non desi-
M% slant,quod ego mulier, qus
nec ingenio possum nec dicendi facultate
valeo, hoc ad te scribendi munus usur- 1{

Edidimus e codice Laurenlisno inier Gcddianos plul.
89, cod. 24. fol. [41 sqq. (C)cl T»urinen»i H. UI, B fT),
cuius collaiionem V. Promis viro clkriHimo debemus.
ExUletiimincod. Lsur. G*dd. plut. w<cod. ;p. }6iqq..<tui
lamen, ui nos certiores fecil Nicolaus Anziani Bibliolhecn
Laureniiirue prBCeciu» ilJuslriuimus, lomissioaibus. (pli«l-
matis el inepiissimis lectionibus a planu pedis uique capi-
lis verticem undique uateii.

"nMu* ui C.- Isocte Nugarole Veronensis in •dvmtu
reverCndissimi pairisetdomini d Cpiscopi Veroneo^

268

paverim, cum multos etiam doctissimos
non solum astatis nostrse, sed prioris illius
clarissimorum virorum laudes dicturos ti-
muisse et verecundia perturbatos intelligant,

5 inprimisque Demosthenem illum tanta elo-
quentia pr8editum,quem apud Philippum re-
gem oraturum verecundia fere exanimatum
l^mus. Quod itidem Theophrasto philo-
sopho et Ciceroni eloquenti» principi con-

lotigisse antiquse testantur historise. Quibus
assentiar necesse est, me scilicet gravissi-
mum onus et penitus a me alienum susce-
pisse. Tamen animi cum tuam iUam audio
clementiam, benignitatem, humanitatem, ti-

1 ^ more collapsa revivisco et vires animo trepi-
danti subministro, illud M. Geminii oratoris

. mecum animo revolvens, qui cum apud Cae-
sarem dicturus veniret : Qui apud te, inquit,
Caesar, dicere audet, magnitudinem tuam ne-

2o scit, qui vero non audet, humahitatem. Tua
igitur hac humanitate, clementia, pietate
singulari adductam gaudioque coactam iuvat

(8) legibus C (9. 10) contingisse C (10) hyst. C
(12) honus C (i^) cum om. C (14) clem. et beni^. T.
{22) vivat C

269 ^

cum Mariaprophetissaetuniversa republica
nostra tibi obviam ^ressa hymnum hunc
exultationis tam laetum,- tam festivum totis
ex visceribus proferre. Quis enim tam inhu-
manus, tam durus, tam devotionis expers, ut s
non tanta Isetitia moveatur atque divinas
providentias gratias referat, quod sua miseri-
cordia populum hunc vagum sine pastore a
recto itinere detortum, in tenebris errantem
suae lucis radiis fugatis nubibus illuminaverit lo
in semitamque reduxerit ? Hsec est enim illa
dies quam fecit dominus ; exultemus et Ise-
temur in ea. Habemus enim te deo mise-
rante pontificem sanctum a deo datum, non
casu aut fortuna, sed divino auspicio electum, m
nec inmerito quidem, quia virtuti laus debe-
tur et honor. Ad quam consequendam
quanto labore, studio insudaveris, satius duxi
tacere, cum nuUa sit tanta dicendi vis, tanta
eloquentias facultas, quae tot naturae, tot ao
humanitatis, tot virtutis ornamenta, quot
duce natura, comite diligentia consecutus

(7] refeimtur C qui C (7. 8) miseriA C (11) eniiii
om, T. (15) Auspitio C (16) quidem] quod C (18. 19) ta-
cere duxi C (22) consequtus C, consequutus T,

270

es, explicare queat. Quis non intelligit,
quanta cura, quanta delectatione a primiSf
ut aiunt, unguiculis ad hunc usque diem di-
cendi artem sub Guarino nunc eloquentiae

s principe percipere conatus sis, ut de te me-
rito dici possit, quod de Cicerone, Demo-
sthene aliisque innumerabilibus dicebat an-
tiquitas? Nam l^sse memini Demosthenem
tantam in exercitatione dicendi operam po-

lo suisse, ut longe plus olei ut videret, quam
ut biberet vini consumpserit. Et is tanta
aviditate rhetoricam se arripuisse testatur,
ut nimio labore vix ossibus haerere vide-
retur. Hos igitur toto cursu imitari curasti,

M intelligens hanc in eo esse non posse qui
vitiis refertus sit et illum, ut aiunt, facilius
ad eioquentise magnitudinem sese accommo-
dare qui boni viri nomen adeptus sit. Et ne
hoc adulatorio more fingere videar, testis

20 est Guarinus ipse, apud quem ita vixisti, ut

(i) queatur C (?. 4) dicendi artem om, T. (4) eloqu.
nunc T. (5) sit C (6) Qc. om, T. (8) lam leg. codd.
(11) consumpsit C is] Cicero T (12) rethor. C
(14} tanto C (16) refectus C illani C (17. 18} acomoda-
ret C (19) hec T (ao) iuxitti C

271

te pro eo tempore delicias suas vocare mi-
nime dubitaret. Sed tu solum hac oratoria
arte non contentus spiritu dei ductus omnes
alias in unum collegisti, quse tibi, in quo-
cumque statu esses, usui et omamento esse s
possent, philosophorum prsecepta et doctri-
nas secutus fuisti, iuris civilis et canonici
scientiam, quse prima catholicae fidei funda-
menta demonstrant, lubens sociam susce-
pisti plurimumque in eis perfecisti. Tandem lo
omnibus posthabitis ad rerum divinarum
contemplationem et omnipotentis dei cogni-
tionem, quse omnia sacrosancta theologia
docet agnoscere, te contulisti. Per hanc
enim deum cognoscimus, amamus, fruimur m
et possidemus. In qua quantum temporis
expenderis, testes sunt qui tecum vitam
agunt, ut de te afRrment quod de Archi-
mede l^tur, qui tanta mathematicarum ar-
tium abstractione detineri solitus sit, ut ple- >
rumque appositas non videret escas. Intel-

(x) deliUas codd, (2} dubitarit C. (5) usu C (6) scripU
et C (8. 9) fondam. T. qua . . . demonstrantur } (9. 10)
susceptis C (10) in eis] intus C profectsti? (i)) que
hec omniaC (1$) dominum T. (17) expendas C

lexisti enim hanc disciplinam non solum
privatis hominibus, sed ipsis principibus
maiorem in modum necessariam, et iis ma-
xime, in quorum manibus populorum salus
s sita esse videatur, attestante Hieronymo, sa-
cerdotis oflficium esse interrogatum respon-
dere de lege. Et Paulus inter ceteras virtutes
episcopi hortatur, ut sacrarum scriptura-
rum scientiam amplectatur. Daniel quoque

lo iustos fulgere dixit quasi stellas et intelligen-
tes id est doctos quasi firmamentum. Te igi-
tur hac tanta tamque insigni virtutum et
scientiarum corona ad Romanam ecclesiam
veiuti ad matrem confugientem ea tamquam

15 iustus iudex,qui reddit unicuique iusta opera
sua, multis dignitatibus decoravit. In quibus
quanta benignitate, humanitate, misericordia,
iustitia, gravitate vixeris, potius tacere quam
inomate enarrare decrevi, etiam ne in re

K)notissima tempus teram. Existunt enim
tam prseclara et illustria iudicia tua, ut nul-
lius quamvis eloquentissimi nedum mea

()) et] «c C his 7. (5) actestante hyeronimo C
(12) isu tanta T. (18] iuxeris C

probatione aut laudatione egeant, sed ipsa
rerum consequentia atque exitus doceat
Exulto igitur ac prae gaudio ad cselum manus
tollo, pro devotione lacrimas effundo, cum
te antistitem nostrum aspicio, cuius opera, 5
diligentia, prsesidio, subsidio felicem sanc-
tam civitatem hanc nostram fieri non dubito.
Tolletur enim modo omnis mala consuetudo,
destruentur vitia, orientur virtutes, religio
sincera et immaculata servabitur iuxta illud 10
Hieremi»: Ecce constitui te super gentem
hanc, ut evellas et destruas, sedifices et
plantes. Cantabit nunc hsec civitas, pueri
innuptseque puellse : Sub umbra illius quem
desiderabam sedi et fructus eius dulcis gut- m
turi meo, Iseva eius sub capite meo et dextra
illius amplexabitur me. Hanc igitur, reve-
rendissime pater et pontifex, tu» splendore
gloriae immortalem effice et ipsam non tam-
quam dominus, sed pater suscipe, fove et^o
amplectere. Sic enim decus,laudem, aeternae

(x) ageant C (?) ac] et C. ($) antistem C. (6) sub-
sidio om, T. (8) ammodo C. (ii) Hyeremie C. (12) he-
difices T. (i|) civitas hec T. (i$)sedi om. T (1$. i6)guc-
turi C. (18) pater et om. T

Uotm Nogftrolc Opera. II. 18

274

vitae prsemium assequeris. Nos autem oma-
menta habituri sumus et commoda tuique et
memoriam non minori desiderio proseque-
mur quam populus Romanus Numam Pom-
5 pilium aut Romulum, qui eum amissum do-
lens taiia verba loquebatur: O Romule,
Romule, dic, qualem te patriae custodem dii
genueruntl Tu produxisti nos inter luminis
oras. O pater, o genitor patriae, o sanguen

lodiis oriunduml Sed quid ego inepta ago,
quae te hac feminea verbositate usque adeo
fastidire non desisto. Finem itaque meis
his nugis imponam, si te prius oravero, hu-
manissime domine, ne mireris neve mihi

M succenseas, si ausa fuerim, ut dixi, tantum
onus et viribus meis impar tam audaci animo
suscipere, ad te scilicet scribere, et magni-
tudini meritorum tuorum nusquam oratio-
nem meam exaequare potuisse. Patere igitur

K>et humanitati tuae culpam ascribas, qu»
mihi hanc prsebuitaudaciam, ut me totamque
Nogarolam familiam tibi tradere ac condo-

(s) eum ; cum C (9) horas C. sanguine codd, f 10) quod C
in. virgo T. (11) hacj ac C (12) ftutidiose codd. (17. 18) ma-
gnitudinem T. (20} ascribes codd. (22} atque C

nare non dubitem, obsecrans, ut ea caritate
et benivolentia, qua semper fidelissimos tuos
excoluisti, eadem nos diligas et gratia tua
dignos iudices. Et ego tibi, quae talium viro-
rum amicitiam assequi quoddam divinum
semper existimavi, polliceor nos omni cura,
diligentia, studio, quse tibi placita erunt avi-
dissime iocundissimeque esse executuros.

(i) ut eadem T. ($) quiddain C. (8) in calce FINIT
est in T.

i8'

ISOTyE NOGAROL/E

IN BEATI HIERONYMI LAUDEM
ORATIO.

lesa sabator secuU R pia dti genilrix, Opem posce

f miserce. Caetits omnes angelici, Omnium sanctomm

merila Nobis preceniur gra&am.

^EHEMENTER mihi timendum
I esse existimarem, devotis-
I sime pater vosque ceteri
nobilissimi cives, quaa cum
T^b nihil in me virtutis aut prfe-
stantias versari videam, indigna et imbe-
cillis rem magnam arduamque aggredi non

Hkc oratio exut in Cod. Laur, G«dd. plul. 89. cod.
34 (G), M«rc. M. d. XIV, cod. nr. CCLII (M), quem
comes Camillus Soranio, vir humtnissimus contulit, deni-
queinCod. Bibl. Archigymnasii Bononicnsis 166, III, 11 (B),
quem benigne intercedente Dominico de Sanugati inte-
grum in noslrum usum descripiil Ludovicus Itsli, biblio-
thecB prmfecius dociissimus.

TUulum am. G. IsolltE G.

(4) opera G. (10] apecialissimi G. (11. i)} imbecilis B.
(M) res G.

277

formidarim, beatissimi scilicet Hieronymi
laudes enarrare ac velut anser inter olo-
res de eis orationem habere, in quibus
explicandis eloquentissimorum ingenia de-
fessa cognoscimus : ni illius gratiam et auxi- s
lium mihi affuturum esse confiderem, qui
aperit oculos csecorum et linguas mutorum
facit esse disertas, — et eo magis, cum hoc
gravissimum onus non sponte, non elatione,
non fastu, non eloquentise facultate gloriata lo
susceperim, sed tuis potius precibus, tua
obedientia coactam intelligat et me summa
molestia animique acerbitate affectam agno-
scat, ut nihil mihi gravius, nihil difficilius a
te praecipi potuisset. Et si quisquam alius 15
hac de re mihi verba fecisset, profecto me
ab eo derideri putassem. Sed cum tuam in
me caritatem, benivolentiam totiens experta
fuerim, qui cum me garrire vides, eloquen-
tem credis ac disertam, prseceptum tuum 20

(i) silicet B, s. G. Hieronimi G. (2) anzer G,
hanser M. inter om, G. (?) rationem G. (6) conside-
rem G. (7) apperit B. mutorumj infantium B. (8) cum hoc]
animi G. (11) prsecibus BM. (12) coactum B. (16) hac
om. B. pr. meo G. (x8) charitatem B. tociens BM.
(19) garire BG.

278

precesque tuas, ne ingratissima videar, apud
me plurimum valere decrevi, quo res cum-
que cadat. Chrysostomus quoque super Ma-
theum ut obediens fuerim me hortatur,

5 dicens : virtutum omnium merita bonum hu-
militatis exuperat, quss si non adsit nec illss
poterunt esse laudabiles. Et illa vera humili-
tas est, qu£e non suss sed alienss optat reve-
renter obtemperare voluntati. Quae cum ita

lo sint, brevi quam potero oratione tua cum
venia omniumque audientium praeceptum
tuum prosequar, tum ne longius inornate-
que dicendo omnes fastidio afficiam, tum
quia me recognosco huiusque rei molem

15 imbecillesque humeros meos. Non enim
mihi Quintiliani sunt acumina, non Cicero-
nis aut Frontonis in dicendo facultas, ut hoc
mihi convenire cognoscam aut ullo pacto
mihi persuadeam. Intelligit siquidem sin-

20 gularis virtus tua pro tuo in eo amore ac
devotione, quo labore, quo sudore omnes
suae vit£e partes pro animi sui magnitudine

(i) praecesque BM. (}) Chrisost. B, Grisost. G.
(7) potuerunt G. (i?) efficiam G. (15) imbecilesque B.
(19) siquid G (et M l).

279

vitseque sanctimonia instituerit atque funda-
verit, ut incredibili ac divino auxilio ad id
rerum fastigium devenerit, ut nuUa fuerit in
terris regio, quae huius sanctissimi nominis
plena non fuerit. Quis enim ignorat, quam 5
novos populos adierit, provincias lustraverit,
maria transierit, ut litteras toto orbe fugien-
tespersequeretur? Unde primo discessit, ab
oppido Stridonis, adhuc puer Romam cum
parentibus veniens prima artium elementa 10
atque grammaticam a Donato optimo prse-
ceptore accipere curaverunt parentes eius
Philippum Macedoniae regem imitantes, qui
primas litteras sub Aristotele discere Alexan-
drum voluit, pueris perutile existimans, primas m
litteras ab optimis prsBceptoribus accipere,
cui devotissimus ille puer tantum operis
tribuit, ut cuncti simul tamquam divinum
numen admirarentur. Intellexit enim divino
aiBante spiritu hanc inprimis ad excitandos 30

(8) Unde primo disc. om. G. (ii) gramaticam BG.
(12) axravii codd. (i |) Filippum BM. Phil. regem Mac. eius
par. imit. G. (14. 1$) Alex. disc. G. (1$. 16) pueris—
accipere om. G. dev. ille puer. om. G. (17) tantam
operam dedit G. (19) divinum om. G.

28o

instruendosque intellectus necessariam esse,
huic dulcem ac facundam comitem adiun-
xit dicendi rationem ac disciplinam, rhe-
toricam dico, quam tanto ardore, tanta de-
5 lectatione percepit, ut in hac magnam 8statis
su» partem industriamque consumpserit.
Et in ea adeo splendidissime elaborasse
constat, ut omnia tam Graeca quam Latina,
qu» eloquentissimo ac disertissimo homine

lo digna essent, ad ea sibi comparanda omnem
operam adhibuerit. Philosophos Graecos
ferme omnes attigit, nec ullius ipsorum di-
sciplinae vel expers vel ignarus fuit. Hebreos
vel Caldeos, Syrios enixe coluit, omne de-

15 nique scientiarum genus familiarissima qua-
dam cognitione complexus est. Innumeros
libros edidit, plurimos pulcherrimeque scrip-
tos coegit in Latinumque traduxit, in quibus
vir ille divinus ita ornate, ita luculenter dis-

2oseruit, tantaque opulentia, tantoque splen-
dore abundavit, ut merito ab ore ipso auro

(h 4) id est rethoricain (sic etiam M), quam G. (8) con-
staturG. (ii)adhibuereG. ( 1 5) (amiliarissiaie G. (16) Inu-
meros B. (18) coegit] attigit G. (19. 20) diseniit BM,
deseruit G. (21) habundavit BG.

28 1

clarior fulgere dicatur oratio. Hebreorum,
GrsBCorum, Caldeorum, Persarum, Medo-
rum et Arabicorum linguis tanta suavitate
loquebatur, ut in eis natus videretur in
eoque leporem hunc nativum esse, non ac- 5
quisitum appareret. Tandem cum expertus
fuerit huiusmodi sapientiam apud deum stul-
titiam esse, spiritu sancto duce, qui eum in
suum obsequium elegerat, codicibus secu-
laribus penitus abiectis relictisque gentilium 10
litterarum libris ad scripturas sanctas imperio
dei se convertit eas tanto studio lecturum,
quanto antea mortalia non legerat, Moysen
imitantem, qui non prius ad dei contempla-
tionem accessit quam in Aegyptiorum disci- m
plinis mentem exhibuisset, Danielem quo-
que, qui cum apud Babilonios Caldeorum
sapientiam imbibisset, postea rerum divina-
rum ferunt attigisse doctrinam. Perrexit
itaque Constantinopolim, ut sacrarum scrip- ao

(i) clariorem f. dicatur. Orationem Hebr. G.
Haebr. B. (4) in eas G. (4. $) in eo itaque 1. G.
(7) fuit G. huius mundi s. B. (8) eumj cum G. (ij)mo-
ralia G (et M)), Moysem B. (14) pius B. (15) egipt. B.
(16) exibuisset G.

282

turarum Gregorium Nazianzenum haberet
prsBceptorem ; Antiochiam intravit, ut Apol-
linarem audiret docentem. In Alexandria
Didymum audivit, Apud Hebreos Lydium

5 pra^ceptorem magnis copiis se redimisse te-
statur. His igitur locis laboriosissime perlu-
stratis reversus Hierosolymam et Bethlem
Baramum iam senex audivit, metuensque
ludeos nocte ad eum proficiscebatur eique

lo reservatas sibi in necessarios usus pecunias
magnasciendi cupiditate ductus pretio dedit,
Euclidis philosophi recordatus, cui tanta
inerat sciendi cupiditas, ut cum cavissent
Athenienses decreto, ut qui Megaris civis

M esset, si Athenis referre pedem prensus
esset, ea res ei capitalis esset, is nihilo facto
periculo Athenas noctu peragrabat et ante-
quam advesperasceret tunica longa muliebri
indutus et palio versicolore amictus et caput

(i) Nazanz. G (et M)) (2. j) Appolinarem B, Apole-
narem G. (^) docentem om. G. (4) Dydimum B, Didi-
mum G. Lidyum B, Lidium G. (6) laboros. G. (6. 7) per-
lustrans G. (7) hierosolimam B, hyerosolimam G. Beth-
leem G. (8) Bataniam G. (11) deductus G. precio B,
pretioM. (12) recordabaturG. (17) athenis G. (18) in-
ductus B.

thiara velatus e domo sua Megaris com-
meabat, ut vel noctis tempore consiliorum
sermonumque Socratis fieret particeps rur-
susque sub luce milia passus amplius viginti
eadem illa veste tectus redibat. Noluit enim s
vir iste sanctissimus aliquid ad summum ex-
cellentiae et sanctitatis cumulum ac decorem
sibi luminis abesse, sed invenit vir ille ubi-
que quod disceret, ubi semper proficiscens
semper melior fieret. Vitam legendo, lo- lo
quendo, disputando, scribendo iocundis-
sime sanctissimeque trivit neque unquam a
suo opere cessavit aut studio. Intellexit enim
servus dei nihil dulcius otio litterato; his
dico litteris, quibus infinitatem rerum atque m
naturae et hoc ipso in mundo caelum, terram,
maria et ipsum deum denique cognoscimus.
Tam enim multa legit, ut scribendi otium
sibi suppeditasse miremur ; tam multa scrip-
sit, ut vix quemquam ea legere potuisse 20

(i) thyala G. megaras B. (i. 2) comeabat BG.
(^) Scaratis G. part. f. G. (7) cum. dedecorem G.
(9) disceret om. G. ubi] et G. semper om. G. (10. 1 1)
loquendo legendo G. (12) trivit om. G in lacuna. (14)
ocio B. licterato G. (15) rerum infirm. G. inflrmitatem
codd. (16} terras G. (17) denique deum G.

284

credatur. Cuncta enim veteris testamenti
Grsece Hebraiceque scripta volumina in
Latinum vertit; Prophetas, Isaiam scilicet,
Hieremiam, Ezechielem, Danielem,XII. Pro-

5 phetas exposuit. Psalmos,Ecclesiastem,Can-
tica singulari elegantia patefecit. Novum
quoque testamentum, Apostoli epistulas, lo-
hannis Apocalipsim, dubia exponendo dilu-
cidavit, officium divinum ordinavit, omelias

10 ab Origene editas in Latinum transtulit.
Dies mihi deficerent tantorum volumina
librorum ab eo edita enumerare. Hoc itaque
vitae curriculo, hac tanta digni sanctissimi-
que viri fama factisque permotus Liberius

15 pontifex cum iam congruos ecclesiasticos
gradus suscepisset, Cardinalem elegit. In qua
dignitate constitutus ea modestia, humani-
tate, prudentia, caritate usus est, ut ab om-
nibus sua virtus atque sanctitas celebraretur

(1) transtulit G. ysaiam B. silicet B, S. G. (4) Hye-
remiam M. Hezech. B, Ezechyelem G. ($) Ecdesia-
sten G. (6) ellegantia B, eloquentia G. (6. 7) novumque
test. G. (7) epistolas G. (8) apochalissim B. (9) offi-
tium B. (10) origine G. vertit G. (i|)circuloB. (14) Li-
berus G. (i^) pontifex om, G. (16) in card. elegitur G.
(17. 18) humanitate om, G. (18) cariutej sanctiute G.
(19) virtus (om, atque) sanctitus celebratur B.

285

et omnes in admirationem, stuporem devo-
tionemque perduceret. Cumque sacrosanc-
tam Romanam ecclesiam in ruinam ac
deformitatem tendere videret, quantos ille
labores subiit, quam gloriosa certamina per- s
tulit, quam multos, quam varios discursus
obiit, ut sanctissimam fidem ab improbis
hereticis miserrime vexatam suis e manibus
liberaret, omnia gerens, omnia temptans, ut
prostrata resurgeret et mortua revivisceret ! lo
Tandem post multa temporum curricula
vigiliis, laboribus, ieiuniis, orationibus insu-
dando templum domini corroboravit ab
oriente usque in occidentem, bella hereti-
corum abstulit, arma et scuta eorum com- m
bussit igni tropheumque de superatis inimi-
cis reportavit. Tunc cognoscens hanc Christo
servire cupientibus dignitatem onerosam
sarcinam futuram abiecto galero, relicto se-
culo, contempta dignitate heremum ingressus ao
est, eam erigens religionem qu8S arctissima

(i) in stup. G. (^ 4) in miram def. G. (7) fidem
sanct. G. (9) liberare G. tempestas G. (11) temp. cu-
mula G. (15. 16) igni combuxit G. (18) oner. om. G.
(19) suturam G. (21) errigens B, erigans G. rectissima G.

286

iudicatur et in ea persistere difficillimuin
existimatur. In qua quam dure, quam aspere
Christum fuerit secutus, de se ipse testimo-
nium perhibuit et eius testimonium est ve-

5 rum. Ad Eustochiumscribens: Stabam, inquit
in heremo constitutus et in ipsa vasta solitu-
dine, quss exusta solis ardore monachis hor-
ridum prsestat habitaculum,quottidie gemitus,
quottidie lacrimss et si quando me somnus

10 oppressisset repugnantem, nuda humo vix
ossa hssrentia collidebam. Horrebant sacco
membra deformia, aqua frigida etiam lan-
guens utebar et coctum quid accepisse lu-
xuria sit Cutis mea propter incommoda

M squalida carnis Aethyopicse situm obduxerat
Flebam continue et repugnantem carnem
ebdomadarum inopia subiugabam. Sed quid
multis provehor? Quid denique longiora
enarrando fatigor ? cum non mihi si linguae

(i) diflicilimum B, (4) prohibuit G. (5) Eustachium BM.
(8) praestat] pre se fecit G. quotidie G. (9) quotidie G.
lAchrime B. (10) humo nudoB. nudo codd. (11) herrentia
B. sacho B, sano G (et M)) (14) pr. inc om. B. (is) cri-
nus G. ethiopic^ B, ethyopice G. adduxerat G.
(17) edomandam G, ebdomadam M. inopie G (d M));
inedia, ut at apud Hiervnymum) quod G. (18) Quod G.

287

centum sint oraque centum, ferrea vox,
omnes virtutes suas sanctissimssque vitae
suae laudes percurrere possem. Quid loquar
de sui ipsius continentia, immo virginitate,
quam tanto labore, tanta austeritate, humili- 5
tate mundam immaculatamque servavit, ut
vere ille fuerit Israelita in quo dolus non fuit
inventus, et eum loanni Baptistse merito
comparare potuerunt, quoniam et ipse sem-
per virgo permansit et omnes difficultates 10
superavit. Omnem victus austeritatem usque
ad extremum suae vitae tempus patientia, ca-
ritate vicit. Et sic octuagesimo octavo setatis
SU8S anno suis circa astantibus filiis, quos
suo subsidio, consilio, exemplo a vitiis pur- is
gatos ad virtutes traduxerat, in senectute sua
sancta migravit ad dominum. Cuius exitum
tantis gloriosis miraculis honorificavit omni-
potens deus : infirmos sanando, mortuos su-
scitando, oppressos a diabolo liberando, af- ^o
flictos consolando, ut in taiis tamque laudati

(?) suae om. G. quod G. (4) sui] sibi G. ymmo B.
(8) Johanne G, Johanni (?) M. BaptisU G. (9) potuerit G.
quumet B. (12) pat. accar. G. (14) circum G. (16) tra-
ducerat M. sua om. G. (19* 20) opper. a diab. lib.
mortuos susc. G. (ao) opressos B. dyabolo B. (21) tali B.

288

glorificatique patris memoria animo moveri
et ad fletum prorumpere mihi necesse sit
Sibyllseque Tiburtinss de eo prophetiam
tunc impletam quis negabit ? Ait enim : Sur-

s get stella mirabilis quatuor animalium habens
imaginem eritque in tuba mirabilis, Danaos
illuminabit nomenque agni usque ad finem
in dei virtute perducet, vinctos a diabolo
liberabit et moriens illustrabitur eritque eius

lo exitus gloriosus. Laudanda est igitur a nobis
semper divina providentia, qu8S ecclesiam
suam militantem tali auxilio munierit aulam-
que suam regiam tali angelico spiritu deco-
ravit Hunc igitur virum glorificatum, pium,

M caritate fulgentem, summis laudibus cele-
brare, omni devotione mentibus nostris su-
scipere debemus, ut apud deum pro nobis
peccatoribus perpetuus intercessor existat,
ut gressus et voluntates nostras in hoc seculo

20 dirigere et gubernare dignetur. Et tunc cum
beatissimis spiritibus in caelestibus regnis

(1) Sybill^que B, Sibilleque G. Tyb. B. (4) nunc G.
(5) quactuor G. (6) ymag. B. (8) dyabolo BG. (9) mo-
nens G. (11) semper om. B. (i|) reg^am om. G.
(14) glorif.J optimum G. (20) dirrigereB. (21) coelest. M.

289

post felicem vitae prsesentis excessum eius
meritis et precibus mereamur ascribi gratia
et misericordia domini nostri lesu Christi,
cui est cum patre et spiritu sancto honor,
decus et imperium in secula seculorum.
Amen.

(i) f^l. B. (2) pr^cibus BM. ascribi] vitam etemam G.
(6) PDst Amen in M sequUur: Isota Nogarola Veronen-
sis edixit. Dominicus Beilonus.

Isotc Nogarolc Opcra. TI. 19

ANGELi^ NOGAROL^

OPERA.

T9*

Ad magnificam dominum dominum Pandulfum

de Malatestis pro recuperatione cuiusdam vo-

luminis quo omnia opera Senecce moralium

dogmatum patris illustris continebantur,

per Angelam de Nogarolis de Verona.

Nate dea, quse nunc animo sententia surgit ?
Cor quo Csesareum generoso e pectore fugit ?
Qua merui culpa fieri tibi vilis, Achille,
Ut mihi tam fulgens raperes, generose^ monile?

Angelas ad Pandulphum Malatestam carmen una cum
Pandulphi rcsponso ex apographo Bandiniano unici qui
extat codicis Riccardiani numero 784 signati (in quo fol.
i$o loco 54. 5$ heec carmina leguntur) a loanne Christo-
phoro Amadutio in tFasciculo Latinorum Carminumi
(Romoi, a. 1782) et in volumine quarto Anecdotorum
Littcrariorum (Romee, 1785) editum est. C littera codicem
Riccardianum a Prospero Viani, Bibliothecae Riccardianae
prcefecto doctissimo iterum collatum, F littera primam, A
littera alteram Amadutii editionem notavi.

Cento Angelae Nogarolae Veronensis ad Pandulphum
Malatestam pro recuperatione cuiusdam voluminis, in quo
omnia opera moralia Senecae continebantur est tUulus in AF.
V. I. 5 e Virgilio, v. }, 7. 21. 2^ 25. 27 ex Ovidio, v. 9.
II. if ex Oratio (Horatio AP), ▼. 1$. 19 e Petrarcha

294

Usquam iusti est et mens sibi conscia recti,
Ut tua iam valeant lacrimis prscordia flecti }
Vince animum mentemque tuam, qui cetera vincis
lacturamque meam prospectu conspice lincis.
Deme supercilio nubem plenimque modestus,

lo Baltheus et panrus mihi non rapiatur honestus.
Nunc prece, nunc precio, aec vi nec morte suprema
Deprecor, ut nobis reddatur fuigida gemma.
Non domus et fundus, non eris acervus et auri
Poscitur aut tremula flos lectus ab arbore lauri.

M Poscimus id avide, nihil est mihi pulcrius orbe»
Et tibi nunc plena prsstatur copia corbe.
Pars mundi tibi nulla vacat, sed tota tenetur
Telius proque tuo placito sermone movetur.
Quid vetat esse pium munus ? Tene dulcia verba,

20 Nempe repulsa magis quam mors credatur acerba.
Da mihi te placidum dederisque in carmina vires,
At cadet ingenium mentis si murmur inires.
Rumpor et ora mihi pariter cum mente tremescunt.
Hi quotiens nostra flores non sede nitescunt,

V. 17 e Lucano, v. 29 e Pindaro (Thebano) sumptos esse,
ceteros versus ab ipsa Angela scriptos tsse in singulo-
ruffl versuuffl margine annotatum est (2) ex AF. (5) iusta
est AF.

(7) pectora vincis AF. ' (8) nimiam pr. C lyncis AF.
(9) pleramque AF. (lo) Baldeus C (11) prmtio F. nunc
vi nunc m. C (i;) heris C (14} tremuls^ letus C
(15) Posc is C pulchrius AF. (16) prmstatum
(19) esse prius F. bene C (24) HU C

29$

Pro somno lacrimis oculi tunguntur obortis, ^s

Nec mea permulcet pttientia pectora fortis.
Has solas semperque habeo semperque profundo,
Nec male, nanque mihi cessit sors aspera mundo.
Sed iam siste gradum finemque impone labori,
Princeps celse, meo magnoque medere dokm. |o

(25) sopno C. abortisC (26) Nec omnia C pennul-
cent ACF. patictia AF, patentia coni. Amadutuu. fontes AF.
(38) Hec A(f)C. namque AF.

II.

Pandulfus de Malatestis generosce domince
Angelce de Nogarolis respondet.

O decus egregium, virgo celeberrima Musis,
Unica per nostrum volitans nunc sethera Fenix,
Cui c^eleste dedit virtus praesaga futuri
Nomen et ingenium superi fecere profundum.

5 Munera digna viris repetis, non sequa pueiiis,
Quse licet ampla forent, penitus me dante tulisses,
Si modo quam rogitas prsestetur copia gemmae
Aut alibi reperire queam vel tu quoque posses
Reddere, dum pectus cupide satiaris honestum.

10 Quis ferus et Tracia genitus sub rupe negaret
Quidquam dulce tibi, generosae stirpis alumna,
Carmine quse possis cautes perrumpere duras
Atque adamanta queas nimium mollire precando }
Neque ego tam durus vel sunt prsecordia ferri

Carmen Pandulphi Malatestce ad Angelam Nogarolam
tMt tituUiS in AF, (2) Phoenix AF. (5) petis ACF. (7) quem
r. perspectum c. germen AF. (9) sauciaris C (10) Thra-
ciaAF. (ii)alunnaC. (ij) molire C.

297

Ut tua non avide complessem vota Kbenter, i(

Si mihi non animo fixum natumque sederet.

Ergo vale precibusque piis ignosce quod obstem.

Egreglse indoHs virago, nulHus fere alte-
rius rei, quse tibi grata foret, nec istius a me
patereris repulsam, si qua via aut modo 20
reperire possem, quod prece tam dulci per-
flagitas. Certa igitur esto, quod si quod
aliunde tale opus invenero, curabo ocius istud
vel illud posterius habeas.

(17) precibus CF. ingnosce C. (i8;forteAF. (i9}ame]
amore AF. (20J parerer C. (22) ergo esto AF. quod po$t
si. omm. AF. (2^) aliud (suprascr. aliunde) taie opus
aliunde tale opus inv. C. otius C. (24) prostimis C. Num
curabo opus istud protinus habeas scribendum)

III.

Inclito et glorioso principi domino lacobo de
Carraria domino suo singulanssimo.

Summe parens renim, summi regnator Olimpi,
Aethera qui stabilis, terras atque alta profiindi
Sidereosque polos aetenia lege gubemas,
Nunc tua turicremis venerentur numina donis

$ Grandseid iustique senes trepidsque puells
Et pueri castseque nurus iuvenesque torosL
Obstrepat omne nemus, velemus tempora sertis,
Atria festivis celebrentur plena choreis,
Exultent proceres simul in turbisque popellus.

10 Affluit alma dies lapsis felicior annis,

Qua te grande decus Patavi, darissime princeps,
Marmoree rectorem urbis sceptroque potentem
Vidimus I O totum lux concelebranda per orbem 1
Yive diu felix, divum certissima proles,

BxUt in unico codice Riccardiano (C) nr. 784 (fol. 159,
or. 56).

(11} Pauviuin C (i)) celebranda C

299

Et summis confide deis rebusque secundis. 15

Sub iuga prosternes populos gentesque rebelles,

Ibit et in totum tua celsa potentia mundum.

O patrise sedes, patrii gaudete penates,

Et civis letare, precor, dominumque benignis

Ulnis sume tuum, quo, credas, principe nostro 20

Aurea Satumi remeabunt tempora mitis.

Dulcia felices tractabunt otia gentes

Et pia sedatas proteget concordia terras.

Tristia concordes horrebunt proelia mentes

Nec metus humanos agitabit cura paYorque, 25

Sed cuncti pariter concordi pace fruemur.

(i5}summeC. (16) postemes C. (so) summe C (a^)
protegat C. (24) herebunt C (26) cuntl C

IV.

Per Angelam de Nogarolis D. V. devotissunam
ex abundanti gaudio tamquam corvum

crocitantem.

Magne parens, qui cuncta regis per principis aulam
Anguiferi, clarumque dedit cui maxima nomen
Virtus, praecipue pietas et sancta fidesque,
Felicem longamque tibi dent numina vitaml
Parva suos tibi commendat Vicentia cives
Innumeris quassata malis supplexque precatur :
Heu populo miserere inopi nimioque labori.

In titulo carminis ad loannem Galeatium Visconti Vir-
tutum Comitem scripti, quod in eodem codice Riccar-
diano (C) nr. 784, fol. 160 legitur habundanti C

(i) tanta C. (4) dent] tua C. (7) Heu inopi m. po-
pulo C.

Angela de Nogarolis Nicolao dcFacino Vicen-

tino, qui suspicatus est metra per eam sibi

missa ipsam non composuisse, sed aliunde

mendicasse.

Non aliena meis imponere vellera membri s
Me iuvat et levibus circumdare brachia pennis
Nec mihi virtutum laudes conscendere cura est
Alterius, picti nota est mihi fabula corvi.

Ex eodem codice Riccardiano fol. i6| a, nr. 03.
In tUub aliundej alium C.

Vl.

D. Angelce de NogaroUs per Nicolaum de
Facino VicentinunL

Ac veterum laudes nobis ascribere vatum
Et pudor et virtutis amor mentisque deconim.
Sed mihi nulla movet mentem miratio, quod non
Follibus esse meis uUo conflata putentur

Ex eodem codice Riccardiano fol. 162^, nr. 61.
Carmen initio mutilum esse videtur, immo si licet con-
ecturam pauio audadorem proferre, tantum quattuor
disticha, quae in calce carminis ab iis qui praecedunt hexa-
metris disiunxi, ad Nicolaum de Facino auctorem referenda
sunt. Cetera cum Angelae ad Nicolaum carmine ita tun-
genda esse videntur :

NoQ alimA mcis impoaere vcllera membria

lCe invat et leribiu drcnmdare brmdiia pennis

Ac Tetemm Undet nobis aicribere vntnm.

Ect pndor et virtntic cmor menticqnc decomm

Nec mihi virtntnm Undes conecendere cnra ett

Alterins; picti nota ett mihi £ibnU conrL

Sed mihi nnlU moret mentcm miratio^ qood non ^.

(i) veteres C (2) decorem C (j) mirantesque
non C

Et fabricata mea ayitis in negentur. ^

Feminee morem coeperunt namque cohortes,
Tempore quod nullas latices gustasse moderno
Fertur Gorgoneos doctasque audisse sorores.
At, natura, pari rerum ratione creatrix»
Femineam formare animam pariterque virilem lo

Diceris atque soles equas infundere mentes I
Ergo tuum veteres non poscere, femina, vates,
Natursque munus sexum dotavit utnimque.

Da veniam, quseso, calamus si scribere differt ;

Protrahit invitam dextera nempe moram. i^

Sed latro, nostram rarus qui pergat ad urbem,

Ac studium versus impediensque calor
Obstant, nam labunt praecordia nostra calore,

MoUia me studium promere metra vetat.
Vive, vale felix, in tanta voce valeto

Et pia sint votis numina prona tuis.

(5) Lacuna in codke est, negetur C (6) cepenint C
chohortes C (7) qumm C latiores C (i^) sexumque
dout C (1$) protrhait C (i8jcaloretC (19) MoUaC

VII.

DomincB Angelce de Nogarolis Veronensis ad

Antonium Luschum.

Si modo me veniens studiis iuvenilibus actam
Solicitamque pilse vanisque intendere ludis

Vidisti, te nulla quidem miratio facti
Commoveat ; labor stimulos frenare iuvents.

Extat in cod. lat. Monac. ^04 (M) et in cod. Veneto
Marc. iat. cl. XII. cod. CCX (V). Extat etiam in cod.
Vatic ^221 chart. saec XV p. 122. cum hoc titulo : Isotta
Nogarola cum virgo ad pilam cum sociabus domesticis
luderet, superveniente Guarino praeceptore suberubescens
subscripta carmina edidit atque transmisit.

In tUtdo Dominae om, V, Ang. Veron. de Nog. ad
Ant. Luscum Af.

(2} navisque M. {3) nulla quid V, (4) commovent V.

VIII.

Ad spectahilem ac generosam dominam domi-

nam Magdalenam de Scrovignis per dominam

Angelam de Nogarolis de Verona.

PECTABiLis, generosa, tamquam
mater honoranda, ut per aliarum
notam litterarum vobis intimavi,
infelicissimum acerbumque decessum ge-
nerosi militis, domini lacobi, germani
vestri, gemebunda suscepi. Cuius inte- lo
ritus quantis mseroris aculeis vestri pec-
toris vallum propulsaverit, ex nostri cordis
anxietate coniecto; mei namque pectoris
claustrum parili vulnere sauciavit, ac si pro-
prii fratris obitum accepissem, tum ob cari- 15
tatem quam erga me geritis, ut experientia

Extat in codice Rjccardiano (C) 784 fol. 144. nr. 4^.
(}) Serovigiis C. (lo) gemebundum C. (i)) Mei nun
quam C

liotc NogtfoUe Opcn. II. 20

3o6

comprobavi, tum ob eius contemplationem,
quam sinceram percolebam. Sed ut famulis
vestris eximius Severinus asserit, constat
seternum positumque lege, ut constet geni-

5 tum nihil. Pro tanto velitis fortitudinis ac
consolationis spiritum assumere nec ad la-
crimarum arma more pusillanimis mulier-
culas ignominiose confugere. Fateor tamen
neminem posse talis tantique viri siccis lu-

lo minibus funus aspicere et stagnantes lacri-
marum rivulos retinere. Sed eos certe mo-
destias arbitror repagulis refrenandos. Fle-
tuum enim quantiscumque fluctibus non
redimeretur nec redimi posset uUatenus. Om-

M nes ad devorabilem mortis Caribdim irre-
meabiliter compellimur. Iste autem debitum
quod minime poterat evitare persolvit, qui
forte nobis iam ad ardua non caduca scan-
dit. Erat quodammodo necessarium, vos ad

20 terream molem retineri alligatam. Dum ta-
men in huius procelloso vitae salo de-
geret, sibi nomen ob eius benignitatem in-

(X2. i|) Retibus cui (?) quantuncunque C (i6) copel-
lifflur C (i8) iaml ne C (i8. 29) scandentur, erat quod
admodo C (20) retinens alligatum C

}07

clitum vendicavit. Quem ab humano turbine
nuper exemptum videre videor nostras vitae
serumnas desuper irridere. Valete im domino,
ut opto.

(l) erupnas C

lO*

IX.

AD SPECTABtLEM CENEROSAMQUE

ADOLESCENTEM

ANGELAM DE NOGAROLIS DE VERONA

i PIERIDUM CASTRIS EFFICACITER

MILITANTEM

MATHEl DE AURELIANIS VICENTINI

jETRiCAM literam tuam ver-
lus octo distinctam, virgo
immo virago clarissima, nu-
per mihi delatam Isetus ac-
' cepi, lietior aspexi, lastis-
i; simus intellexi, in qua tot leporosa iocun-
ditate excelse scripta perlegi, ut vehementer
admiratione compulso mecum ipse contule-
rim, quam quidem natura nequitexiguo am-
bitu multa complecti et magna, et eo vehe-
3 mentius, cum animo volvam simul et cernam

784

Exut in codiee BibliolhecB Riccardiann

'4; Negu-olii C. (8) amatiuimi C (ib) exceUo C.

J09

te vix pupillarem setatem egressam seu
psene adultam ingressam senescentis tamen
ingenium verba notabili sententiarum pon-
dere redimitam eiusdem literse tuse versiculis
edidisse, adeo ut de te fari possim : $

Ecce puella senex dictu mirabile nostra est
Et iuga Parnasi scandit amcena sacri.

Atque verum cecinit carmen dum dixit mi-
rabile, ad tui sexum, setatem, ingenium simul
suse dirigens admirationis intuitum, hsec di- lo
vinae indolis tuse Aonidum cultibus mirabili-
ter inhserentis laus, cui ulterius non insisten-
dum duxi. Quid ni ? Quis enim compos men-
tis res siquidem divinas satis abunde laudare
crediderit ? Nemo equidem, nec mirum ; hoc i^
quippe genere iaudis laudans finitum, quod
est iaudatum numero infinitum, quorum, ut
nosti, nuUa est comparatio. Nec indoiem tuam
ob hoc me laudasse credideris nec a te com-
positum carmen tantum precor ailiciat, ut^o
exinde spiritus tuus inani del>eat insolentia
pertumescere. Siquidem, uti memini, aliquo-

(4) redimita C (14) habunde C (19) a om. C

JIO

rum tanta est in hoc reperta temeritas, ut
cum exceisis vatibus metris rupta fronte cre-
diderint posse contendere. Hoc igitur a me
non adulationis sed reiationis more dictum

5 puta, ut idem spiritus tuus propitior arden-
tiorque factus in dies inceptum divini Eli-
chonis ad studium animetur et tandem ilio
perfecto Caliopeas arces intenta conscendas.
Quid nempe, ni refugis, tua demum perse-

lo verantia consequitur? Ceterum ut ab ipso ver-
sicuiorum tuorum conceptu responsa compo-
nens exordiar, videor maxima mente quasi
de fortuna hsec summatim queri, cur no-
bis fandi invicem iocus non extet, cur dex-

15 terae iungendi dexteram subiata facuitas
existat, quodque nos visendi, de Criseidis
nostrse moribus et potentia disserendi assueta
vicissitudo simiiiter adempta sit. Dictum
tuum summopere delectabile tua eadem ii-

20 tera continebat, aiacrem quidem etiocundam
Magdaienam nostram literse praemissae tuae
se non immunem afierre voluisse, cuius rei

(2] recta? (2. 3) crediderit C. {3) Haec C. (15) iu-
gendi C (16. 17) Criseidi nostri C. (17) diserendi C.
(18J adepta C. (19J sumere C.

gratia iam me tui calami interventionem lce-
tum reddere procurasse concerno. Subdis ex
parte corizantis Magdalense multa corizare
ec. Nec immerito, ut bene nosti ipsam ala-
crem iocundamque vocat et tu eamdem simi- $
liter vultu corizare praenominas ec.

(i) me cui C. {j) M. multae C.

ANGEUE DE NOGAROLIS

LIBER DE VIRTUTIBUS.

Ardua virtutum faciles cape, lector, ad usus ;

Alta solent humiles carpere poma manus.
Utilis est operis magnos relevare labores

Et grave per planum ducere pondus iter.
5 Verba nocent aptis si non proferentur habenis,

Turbat ut Armenicam dissona corda liram.
Ssepe semel missam nequit os reticere loquelam,

Ssepe nequit sisti qui male fertur equus.
Si nec ob hoc vivam tacitus contemno loquelam,
lo Non est pro lolio reiicenda fides.

Extat in unico codice Mutinensi VIII. E. 21 signato
S£ec. XV (C)t ex quo describendum curavit Antonius Cap-
pelli, Bibliothecae Estensis vicepraefectus doctissimus.

TUulum €go addidi ; in C hic extat titulus : Per Angelam
de Nogarolis acog. Amor huc vsque.

(i) iacilles C. (6) harmonicam ? (7) nequid C (8) se-
mel po$t saepe ante corr. scriptum erat in C. nequid C.
(9) contempno C

Vitrea pressa nocent delapsaque vasa terentur,

Os quoque nec mutum nec decet esse sagax.
Non est propositi sub verbis fallere nostri,

Si quis enim fallit, fallitur ipse magis.
Nil docto mendace potest truculentius esse, M

Non decet immitem pellis ovina lupum.
Sed sibi plus alio patitur qui detrahit hosti,

Plus sibi quam cuique ferre gravatus obest.
Quamplures aliena notant, sua carmina nunquam,

Albula non oculis est manifesta suis. ^^

Lingua modesta prseest regibusdominisquesuperbis,

Omnia temperies exuperare potest.
Si timeas Dominum, te cuncta creata timebunt,

Obsequium regni regis amicus habet.
Non reverens Christum revereberis omne creatum, 2$

Regi suspectus fronde cadente cadit.
Impia te fugiat neque alta superbia tollat,

Quo magis ascendit plus cito flamma cadit.
Glorificans humilem sequitur prscelsio mentem

Planaque plus arbor fructificare solet. 30

Altius ut scindit plus fervida tollitur unda,

Funditur in nihilum mens feritate tumens.
Inflat se nimia fraudatus laude superbus

Et nimio cantu pressa cicada crepat.
Gloria plus miseros solet ofTuscare superbos, M

Denique plus claudum crura levare solent.

II) tenentur C (12) docet C. (16) iminitem C.
(27 necC. (n)sinditC (p)nichilumC ()$) ofuscare C
(^6) solet C

JI4

Inclita laus humiles sequitur virtutes amicts,

Mollis enim vestis regibus apta placet
Magna solent altos contundere fulmina montes,
40 Fructus tristiti» sepe superbum erit.
Lsta fructificant cum valles fertilitate,

Fructificant humiles, est quibus alta quies.
Vana superborum vacuat iactatio mentem

Et tenuem pennam ventus abire facit.
4$ Firma solet virtus humiles servare quietes,

Non cadit in plana qui requiesdt humo.
Sspe solet blandus minace superbior esse,

Sspe magis rapida plana nocebit aqua.
Vult summo superesse deo, cum quisque superbit»
50 Sed cedens oleo quslibet unda subest.
Gratior est humilis, latitant bona cuius in imis,

PIus fago cucumer sublatitando placet.
Non suus est humilis, sed se magis abnegAt ipse

Et multum fructum mortua grana ferunt
$5 Pestem nemo potest mulieris ferre superb»,

Nemo sub accenso sustinet igne manum.
Gloria quos inflat, crepitu iactantia frangit,

Vesicae tumidse parvulus ictus obest
Dat cunctis humilis, dat condimenta saporis,
60 Fercula cum condit, diligit ima piper.
Regum corda solent humiles pacare ministri,

Nec sibi prostratis vult ferus esse leo.

(^8) placent C. (19) confun^re C (44} penam ven-
ter C (46) requiescat C ()i) humiles C (52) sub lati-
tmndo C (58) visice C (61) paccare C

Difficiles non quserit opes humilis vir et aptus,

Qusque volant alte non capiuntur aves.
Invidise stimulos studeas vitare feroces, ^S

Si subdas animo quseque superba tuo.
Se ferit ante suo si quem ferit invidiatu,

Vipera prole sua se perimente perit.
Pectora saeva dolent aliena prosperitate

Et glacies solis tacta calore perit. /o

Invida pestifero latitant in corde venena,

Et quo plus latitat plus basiliscus obest.
Sola sub invidia non est fortuna dolentis,

Sola carent stimulis ossa sepulta suis.
Omnibus innocui sunt simplicitatis amici, 7$

Simplex ne noceat felle columba ....
Innocui nullo poterunt ledente lederi,

Fornax argentum purius igne facit.
Saepe nocivus obest sibi, non cui credit obesse,

Ssepe sagittantem falsa sagitta ferit. ^

Invida per subitam morietur femina linguam

lactaque per rabidam prora peribit aquam.
Dilectum plus habet pastor pecus ubere pleno

Plusque placet proprio femina casta viro.
Vir sapiens prodesse cupit nec ledere quemquam ^5

Parsque valens corpus non ledit uUa suum.

(6;) diffidlles C V. 68 in C anU corr, anU », 67 kitba'
tur. (68) vippera C (70) glaties C (72] latitant C (76} co-
lunba C Lacuna signa tgo potui. (80] sagitatem C sagita C
(82) Factaque C rapidam {coitf, », 48)^ preibit C (8)) dU-
lectum C plenus C

)i6

Non nocet indicio livor prsevisus aperto,
Ad visus hominis mox basiliscus obest
Prsevisos latitans perimit basiliscus ocellos,
90 Invidus anticipat quos nociturus adit.

Obstupet innocuus sibi cum videt prior hostem,

Vox fugit illius qui videt ante lupum.
Sspe repentinus placidum mare ventus adinflat,
Invidus unanimem non sinit esse domum.
9$ Foeda cniore suo cnidum sunt ora leonum,
Ssepe suo dirum lividus ore notat.
Sflepe ferit lingua gladio crudeiius anguis,

Invidus in verbis est homicida suis.
Vacca pio vitulum nunquam sine lingit amore,
100 Gratus vir lingua cuique placere solet.
Pulcra sub infestis requiescunt liiia spinis,
Mitibus et gratis nemo nocere potest.

Fervida corda gerens gelida revoceris ab unda,
Frigida sudanti pocuia ssepe nocent.
105 Te tua prflecipitat si non caveberis ira,
Prsecipites odio saepe vigore carent.
Mitia pacificam pariunt praecordia mentem,

Mitis nectareum parturit uva merum.
Pallida vexantes homines facit ira cruentos,
iio Ssepe gravis grando durius hoste ferit.

(89) basilischus C (90) addit C. (91) hostis C (92)
quem C (94} unamem C (95) Feda C crutum C
(96) dyrum C (99} Vaca C (102) Mittibus C (105) ca-
veris C (109) Palida vexates C cruentes C (iio) fer-
tur C

?I7

Proficit exultans gelidam vir nudus ad undam,

Proficit herba virens non superata gelu.
Nanque dolet fnistra de re quse transitur ira,

Mortuus in vanum soUicitatur equus.
Mansuetudo feram flectit sine verbere mentem 11$

Et gelidum membrum molle medulla facit.
Omnia vir placidus vitiorum prcelia vincit

Omne animalque ferum placat amica manus.
Solus in adversis novit requiescere mitis,

Solus ovat piscis, quando procella tumet. 120

Dissipat ira virum, per quam caro mensque necatur,

Dissipat et frondes pronaque grando ruens.
Inreverens mulier solitam non deserit iram,

Mortiferum semper virus in angue viget.
Nil muliere bona, nil est moderatius unquam, 12 ^

Nil ove sub cselo mitius esse potest.
Nobilis exuperat diras patientia mentes

Et ferus a placida vincitur ignis aqua.
Labilis instabilem necat impatientia mentem

Vincitur et validus ssepius igne Calips. 1^0

Non quam se alios habet iracundus amicos

Utque aliis sibi sic vipera semper obest.
Magna quidem facies, validos si viceris hostes,

Sed plus est animo se dominare suo.

(iii) gelidus C. (112) verba C. (11;) transiitur C.
(114) solicitatur C. (116) menbrum C (117) viciorum
preliia C (118) ferrum C (119} adauersis C mittis C
(122} et] e C (125] mulier C est om, C moderantiusC
(126) initius C (127) pacientia C (129) impacientia C
(i jo) vincit e velidus C (i;i) quam om. C (i^) vincerU C

il5 Flamma domum superans non linquit abire colonum,
Ira virum memorem non sinit esse.sui.
Nullius adversi patiens terrore movetur,
Firmius in saxo stat fabricata domus.
Duro spina sono crepituque laborat in igne,
140 Ira loquax homines asperitate cremat
Sspe lupum nocuit dapibus aluisse necandum,

Iracundus obest, cui sociatus erit
Exsperata ferunt valiturum semina morum
Et sua vir patiens vota videbit ovans.
14$ Frigora tristiti» nunquam tua corda coercent,

Felix tristitiam mentis constantia frangit,

Felici glacies sole cadente fluit.
Lsta parit longam felix constantia mentem,

Lsto radicis munere ligna virent.
150 Tristitise vitium virtutes dissipat omnes

Et prohibet virens fructificare gelu.
Nil nisi quod tantum norit revocabile memor,

Nil nisi quod non est umbra pavoris habet.
Temperat insolitam mentis constantia linguam,
155 Frenis immoniti morigerantur equi.
Sspe levi mulier maeroris frangitur ictu

Et tenulis herbis parvula pulsa nocet

(i|7)NuliusC padensC. (i42)sotiatus C Experata
€t murum Q corr, AemUiut Theufrewk, R>st p, 14$ pentanu-
terexcuUt, (148) patit C, (150) vicium C ^152) noverit C
(1$)) indomiti^ (157) teneris? V. 1)6. 1^7 in Cante corr,
uumo orduu legehatUur,

Fortior est constans procelso femina monte

Terraque plus stabilis cernitur esse polo.
Tristitise vitium non est nisi mortis amicum, i6o

Non nisi mors aliis vita draconis erit.
Carneus ex animo maeror solet esse superbo»

Ex foeda testa foetidus exit odor.
Duicia dirus habet quasi sint contraria maeror

Ipsaque leproso vita nocere solet. i6$

Lstitifle nutrix pascit constantia mentem,

Vivere iocunde firmior esca facit.
Semet ad ima ferent religati Tartara tristes,

Semet et araneae musca dat acta cibum.
Sspe ferox sequitur mox declinatio tristem, 170

Fessus se mergit stepe natator aquis.
Mens tua tristitise constantibus obviet armis,

Hoste sub immiti vulgus inerme cadit.
Lsta facit vigiles hominum constantia mentes,

Formicam vigilem non premit ulla fames. 175

Durius assiduo ferrum consumitur ictu,.

Crebris tristitiis annihilatur homo.
Uno turba fugit percussa et fulminis ictu,

Tristis adoretur nec sociatus erit.
Provocat artifices proprio res capta decore 180

Et facies hilaris crescere qu«que facit.
Mardocheus ovans anim« maerore necatur,

(i$9) sternitur C (160) vidum C {161) DeUvi esi post
Non. (16;] feda C fetidus C (165) lepioso C (166) po-
scitC (i68]ymaC (i7|)inunitiC (174) vigeles C mentisC
(17$) vigelem C (176) ferum consummitur C (177) anichi-
latur C (178) fluminis C (i79)sotiatusC (181) illaris C

)20

Ledere mssta volens mens sibi primo nocet.
At tristes casus inimici non hilarescas,
i8$ Vir probrum extrema plus sibi febre cavet
Utilis est domibus pastus moderatior ignis,

Utilis est homini potus et esca brevis.
Igne domus valido consumitur intus et extra,

Igne cor, et corpus crapula rodit edax.
190 Sat solet esse bonum gentem superare cruentam,

Sed melius cupidam vincere posse gulam.
Libera saepe ruit citius gula mortis ad ima

Et solet in prsceps currere liber equus.
Impius in scelerum gaudet gravitate suorum
19^ Lentaque balbutit lingua gravata mero.
Sordescit rivus pluiaali plenus ab imbre,

Sordet et insolito flumine plena gula.
Fercula saepe virum rapiunt metuenda gulosum

Escaque decipulae sspe retemptat avem.
200 Urbe fugit populus diro qui vincitur hoste,

Mens fugit, utque furit gutture victa caro.
Sspe gula saturi pereunt absentia dicta,

Ssepe gula moritur ni reprimatur equus.
Nulla gulae possunt fore suflficientia pesti,
30$ Plus sitit ydropicus, cum sitiendo bibit.
Impia mortiferae mens subditur ebrietati,

Vipera vipereo mordet amore parem.

(184) ilarescas C (185) probum exterita C. (186) mo-
derantius C (188) consummitur C (189) cori C cre-
pula C (196) ymbre C (202) absente C (20^) repre-
matur C (204) suficientia C (20$) ydorpicus C (207] vip-
peravippereo C

?2I

Omnia luxuriae cuprdis dulcedine desunt,

Nil nisi suflficiens ignis habere potest.
Dulcius ebrietas intrat nocitura profanos, 210

Dulce sibi diro virus in angue manet.
Cum tibi ^na placent, non immoderantia regnet,

Perdit enim cursus immoderatus equum.
Dissipat insignem tineae corrosio vestem,

Ebria congestas femina rodit opes. 215

Alta ferunt sapidos sitientia vascula potus,

Sobria fert mulier gaudia multa viro.
Dulces sobrietas praebet virtutibus escas,

Dulces dat soboli mater amica dapes.
Umbra viatores nimio demulcet ab »stu, 220

Sobrietas homines absque dolore nutrit.
Abstinet ore suo quod pascat avicula pullos,

Abstinet ut sensus et bene doctus alat.
Non igitur superare gula feritatis amica,

Sed sis angelica sobrietate pius. 22$

Luxuriam forti studeas religare catena,

Nam prodest rapido forte ligamen equo.
Luxuriamque magis lacerat mulcendo voluptas

Plusque cibo sapido piscibus hamus obest.
Blanda Venus diro praecordia fine remordet 210

Et Sirena canens membra quiete necat.
Innumeri lacerant foetentia corpora vermes,

Innumeras poenas luxuriosus habet

(2ii)virtusC (2i2)regentC (2i|)equusC (214) co-
rosio C (2|o) Blinda C (212) lacerat fedentia C V. 2n
d 2^2 anU corr. inpeno ordine Ugtbantur. (a||) penat C

Itoue Nofirolc Opcnu IL 21

Ebrius est nullo iam mortuus aptus honori,
3|5 Mortuus eiicitur yilis ab «ede canis.

Rex sua sceptrifero felix tenet omnia sceptro

Virque pudiciti» cuncta quietus agit
Grata paraleticis mors est vexatio membris,

Mors est, femineus dum male vexat amor.
240 Plurima lascivus cupiens nil obtinet apte,

Non habet in visco tenta quod optat avis.
Sola placent celebri convivia splendida regi,

Sola placent alto pectora casta deo.
Plus meretrix omni est sordida ceno,
345 Omni plus auro femina casta nitet
Absque pudicitia labuntur ad infima mores,

Absque ratis malo nauta perire solet
Sspius hospitium dictat bonus hospes amicum,

Hospite dictantur pectora sepe deo.
250 Fili spe vits semper

Spe celebris mellis fert gula laeta famem.
Nullus avaritiae stimulus tua pectora pungat,

Et ricius vulpi s£pe petitus obest.
Et nisi desit humus studet anxia fodere talpa,

255 Perpetuas acquirit opes vir qui miseretur,
Quo plus mamma nutrit plenior esse solet

(2|6) septrifero C (2^8] paralyticU } mos C men-
bris C (240) optinet C (241) tempta C V. 244 tacu-
HMiu ett. (246] 3rmflma C (251) melis C (2$)] Eridits
coni, Aemiiuu The»n»k, Bnt if, 254 lacunm signa egopaguL
(25$) aquirit C

Ssepe cupido sua consumitur anxietate

Et minus esuriens illaqueatur avis.
Quidquid habent cupidi nihil est quibus omnia desunt,

Amplius accendit cum datur esca faci. a^o

Ssepe solent volucres alienos pascere puUos,

Ssepe suas alvus dat opes.

Hinc timet, inde dolet, cupit hinc, si pausat avarus

Ventus, spina ista sape quiete carent.
Non turbant adversa pios nec prospera toUunt ^6^

Nec lauri foliis aestus hyemsque nocet.
Pestis avaritise fragili regnat in muliere,

Ssepe etenim lignum siccius ignis amat.
Provida non capitur temerato femina qusestu,

Capta cibum laquei non temerabit avis. ^^q

Extra viva fluit nec surgere desinit unda,

Nunquam deficiet dans miserator opes.
Aret humus sterilis iactataque semina perdit,

Quidquid habet perimens aret avarus homo.
Quisquis opes habitus nequit expugnare ... ^^^

Qui nescit multa nare peribit aqua.
Nemo deo prseiussa sibi vitabit ab alto,

Bos nequit imposito toUere coUa iugo.
Anxius opprimitur, ditescit ssepe quietus,

Planta perit motu, planta quiete manet. ^g^

Dat miseris solitum miseratrix femina victum,

(a$7)anxiaUteC (a$8) exuriens C (a6o) &cis C {262)
alus C (a6^) timent nl d. C avarum C (268) ligidam C
siccias C, corr, AanUuu Thmnwk, (270) loquey C (274)
oret C (275) LacuiuB signa igo oddidL (279) oprimitur C

J24

In ligno vili mella recondit apis.
Cseca licet cautum male mens disponit aratnim,

Nemo valet recte scribere luce carens.
38$ Vasa sub incauti figuli fornace peribunt,

Mens sub avaritia perdita fugat opes.
Multi si fabricent aliquid dat pondus opusque,

Luctantes cupidi dant sua seque neci.
Spernens iustus opes multis miseretur egenis,
290 Caelum nuUa petit pluraque quserit homo.
Pestiferos pellunt unguenta opima dolores,

Omne bonus vitium frangit amore pio.
Concava ssepe nocent ad equorum scandala cursus

Et sociis planum turbat avarus iter.
295 ^^^ ^^^ prsebebit oleum nisi bacca coacta,

Non tibi dat linum ni primo aretur ager.
Non mola dat gratam cribro nisi tersa farinam,

Non nisi cogatur praebet avarus opes.
Saepe pilus turbat calami scribentis acumen
^oo Communique bono mixtus avarus obest.
Pictor nanque prius proprio dat signa colore

Et sua cuique pii prsemeditata ferunt.
Sanguis Azach fusus doceat te regis iniqui,

Ut tibi sint tuamet non aliena velis.
^05 ... . afestam constringe .... memoratus avorum,

Cum pluvise superant insitaque .... nocent.

(a8a) melA C (a86) fugeris C (2B9) hopes C (29$)
oleus C (297) N. mala d. gr. crebro n. tensa f. C, carr.
AmiUiu Thei»rt»k, (298) hopes C (|oo) comunique C
(|o6) Venui laauMUi ett

Quserere magna solet stomachus fomenta . . .

Ssepe canis latrans vulnera ssva facit.
Membra valere facit partum moderatione

Et lira dulcisonos dat moderata sonos. ^o

Ssepe focus nimius propriam consurgit in iram,

Ssepe cibus nimius mors solet esse suis.
Sibilat esuriens miseranda milvus in . . .

Et sua lascivus vota gemendo linit.
Stultus opes minuens damnum mercator ad . . 115

Stulta Venus minuens lecta dolendo fovet.
Templa pudicitise nunquam fore tristia possunt,

Nunquam continua sol sine luce manet
Ssepe libido solet truculentos ledere vultus,

Saepe solet pestis ledere membra latens. ^ao

Casta pio mulier veneratur amore maritum,

Casta suum turtur novit amore parem.
Vir mulierque sibi servantes foedera crescunt,

Servant alterutrum se relevando pedes.
Nil est nobilius quam vir mulierque pudici, pc

Nii potius gemino lumine mundus habet.
Anulus ex rutilo gratus solet esse lapillo,

Gratis habet proprium femina casta virum.
Nil nocet in tantum quam si mulier dominatur,

Flamma larem proprium transgrediendo nocet. ^^o
Perditur igniferis iuvenis meretricis oceilis

(J07) stomacus formenta C. Versus lacunosus est. (jioj
dulcissonos C. (^12) cibum C. (ji^) exuriens C. (ji$)ho-
pes C. dampnum C. (po) menbra C. (p9) quem C.
(j}0) Flama C

J26

Et pius agnus obest prarapiente lupa.
Non timet insidias vigili qui regnat in arce

Inque pudicitia vir quasi Cffisar erit.
)I5 Stante pudicitia gaudet caro mensque ....

Ceraque melque fluunt donec .... apis.
Virtu

Virtus plus vicio soUicitata potest.
Ferrea vicino vis saepe resolvitur igne
140 Nec vir erit stabilis cum muliere frequens.
Contineas igitur fugiasque libidinis ignes,

Nam loca sana solent frigidiora fore.

(333) vigigi C. arte C (^6) mel C (H7) Virti C,
(??9) Ferea C Explicit liber de virtutibus Deo gratias
Amen C in calce.

ZENEVER^ NOGAROLiE

EPISTOLiE.

(VeroMB, mense Septembri, ut videtur, a. I4|6.}

Zenevera Nogarola domino lacobo Foscaro Ve-

neto S. R D.

Tsi saepenumero, vir insignis, qui- 5
dam paene subrusticus pudor cu-
piditatem meam incredibilem
deterruisset, ut meas ad te sane pueriles et
abiectas litteras dare minime auderem, tamen
cum absens epistolas non erubescere cogi- 10
taverim, plusculum quam pudor concedebat
desiderio inprsesentiarum largiri visa sum, et
eo magis, quia nonnulli admodum clarissimi
viri tantam humanitatem in te uno assenint,
ut summam in te esse, si unquam in uUo m
fuerit, attestentur, tibique L. Paulum Emy-
lium prseponere visi sunt, qui cum Macedo-

Bxtat in codice HarleiAno nr. 3508 s«c. XV. (C),
(4) S. P. D.] de lAudibus litterarum C

num regem Persem captivum adduci sibi non
passus est, ei omamentis populi Romani
insignis occurrit ac illum magno cum honore
in tabernaculum dextris coniunctis comiter
$ introduxit nec honorem in se dignum existi-
mavit. Quod cum ita sit, non dubito, quin
meum hoc sane reprehendendum consilium
tua tibi comitate iocundum praebeas ac omnia
ab optimo animo et dicta et cogitata tibi per-

losuadeas. Laetor etenim magnopere te tan-
tam opinionem omnibus attulisse, ut in tuum
nomen atque in te solum se tota committat
civitas nostra, cum te ad clara et excellentis-
sima humanitatis studia penitus contuleris.

15 Multique adeo te in his litterarum studiis
flagrantem prsedicant, ut illud Galli cogno-
men tibi soli concedant, qui in studio deme-
tiendi cseli atque terrae psene mori videbatur,
quem ssepenumero aliquid noctu scribere

20 aggressum aurora, et nox, cum mane ccepis-
set, oppressit, teque non solum Gallum in
litterarum incendio imitari, verum etiam om-
nibus veteribus, quorum sapientiae sitis nun-

(a) passus] coactumC (4) commuDiter C (i|. 14) ex-
celentissima C (20J ingressum C (aa} immitari C

quam replerl potuit, diligentia, cura studioque
anteire, nec minori quidem cum labore quam
illi, si discendi labor potius est quam volup-
tas virtutem capessere. Constat namque abie-
cisse quosdam res familiares suas et uni- s
versis voluptatibus renuntiasse, ut solam
nudamque virtutem nudi expeditique seque-
rentur, tantum apud eos virtutis nomen auc-
toritatis habuit, ut in ipsa esse summum boni
praemium afiirmarent Et recte sane. Quid lo
enim dulcius, ut Cicero fons eloquentiae
inquit, otio litterario? His dico litteris, qui-
bus infinitatem rerum atque naturae, et hoc
ipso in mundo cselum, terras mariaque cogno-
scimus. Legimus in veteribus historiis quos- 15
dam lustrasse provincias, novos adisse popu-
los, maria transisse, ut eos quos libris nove-
rant, coram quoque viderent. Sic Pythagoras
Memphiticos vates, sic Plato Aegyptum et
Archita Tarentum eademque omnia Italiae, ao
quae condam Magna Grsecia dicebatur labo-
riosissime peragravit, ut qui Athenis praecep-
tor erat et potens culusque gymnasia per-

(4) capescere C (6) et] ut C (9} habuit] valuit C
(14) Hieronymus C in marg. (22) Athenas C

sonabant, fieret peregrinus atque discipulus,
malens aliena verecunde discere quam sua
impudenter ignorare. Denique cum litteras
quasi toto orbe persequeretur, captus a

s pyratis et venundatus, etiam tyranno cru-
delissimo paruit captivus, vinctus et servus.
Necnon et Cato, Portiae familiae princeps,
Latinas litteras prope senex, Grsecas iam
aetate provecta didicit nec credidit esse

loturpe seni discere, quod pulchrum esset
homini scire. Solon prseterea dicere solebat
se cotidie discentem aliquid senescere, qui
discere non posset nisi cum viveret, vivere
noluit nisi cum disceret. Nam et Ptolomaeus

1$ princeps die quidem aut exercebatur in armis
aut de subditorum negotiis ius dicendo de-
cernebat, nocte vero libris ad lucernam in-
cumbebat. Qua ex re quse nobis vita iocundior
esse potest, quam semper per excellentissi-

ao morum maiorum vestigia decurrere aut me-
moriam nostri quam maxime longam e£fi-
cere, cum etiam Ciceronis sententia sit, po-
steritatis causa litteras esse repertas, quse

(9} non cr. C (16} discendo C (la ai) memoria C.

subsidio oblivioni esse possint. Et profecto
tantas in se vires sapientia habet, ut omni-
bus imperiis anteponatur. Ad Titum Livium
lacteo eloquentise fonte manantem de ulti-
mis Hispaniae Gallorumque finibus quosdam 5
venisse nobiles legimus, et quos ad contem-
plationem sui Roma non traxerat unius ho-
minis fama perduxit. Habuit illa aetas inau-
ditum omnibus saeculis celebrandumque mi-
raculum, ut urbem tantam ingressi aliud extra 10
urbem quaererent. Quapropter illustrissimo
et inclito Venetorum principi parenti tuo
ingentes agere deberes gratias, qui te non
minus suis clarissimis rebus gestis, cum ab
ipsa natura et animi et corporis dotibus con- is
stitutus sis, ad summas res accendit quam
Alexandri imago lulium Csesarem commo-
verit. Et profecto Venetus senatus se beatis-
simum appellat, cum ab eo tali viro et regi
et administrari se intueatur, et in quo non 20
alio pacto spem suam, quam Romani in
Bruto proconsule regibus exactis Publioque

(4) Hieronymus C in marg, (6) et quoad C. (la) pa-
renti tuo principi C (14) cum] quam C

Decio et fiHo eius Cocleque Oratio et duo-
bus Scipionibus utroque Africano et Catone
inter illorum aetates interiecto locassent, cum
ipsi non minus illis cum opus esset pro salute

5 patriae periculum suscepturum haud ignorent.
Quibus ex rebus cum ex ista regia urbe
Venetiarum, quse et omnium bonarum artium
exercitationibus floret et cunctas civitates
omnium copia exuperat, originem ducas

lonec parentis deficiat diligentia, nil opus
facto habes ad non mediocrem virtutem con-
templandam. Perge modo et qua te ducit
via dirige gressum. Macte nova virtute, puer,
sic itur ad astra I lacobe vale. Ex Verona.

(i} codicteque C (4) cum] quin C (6) cum om. C
(9) exuberat C (10) nec] et C (i^) puer] nimis C

II.

(VeroMB, a. 14^6— 14J8?)

Zenevera a Nogarolis sapieniissimo atque ex-
ceUentissimofratri lohanni Papiensi sacrce theo-
logice magistro scdutem plurimam dicit. s

Tsi satis antea, humanissime pater,
Martinus modestissimus et erudi-
tissimus prseceptor meus de tuo
erga me amore coram non parvo studio de-
claraverat, nihilominus tuse mihi proximae lo
litterae redditae tantum . . .

Epistolam in fine mutilam indicatam ab Andresio (Cata-
logo de' Codici manoscritti della Famiglia Capilupi di
Mantova illustrato dal* abate Don Giovanni Andres. Man-
tova 1797) e codice manu scripto saec. XV. in biblio-
theca Marchionum Capilupi MantuflB asservato et nr. XXIX.
signato ofliciose descripsit Stephanus Davari.

III.

(Ex PraUlboino, mense Aprili a. 1440, ut videtur.)

lESUS.

Zenevera de Gambara omaiissimo compatri
suo Darmiano de Burgo saL pL d.

|UPERiORiBus diebus, compater
carissime, Isota nostra tuum fer-
ventissimum in me amorem mihi
non ignotum litteris suis explicavit. Qua ex
re magna mihi leticia aborta est, cum me
lotu^ fluxam non esse momorie hoc testi-
monio cognoscam. Que res quoque mihi
honoris est, cum a te tam probato, tam gra-
vissimo viro laudata esse dicar. Adiecit enim
quantopere saluti ac dignitati mee invigiles
15 ac faveas. Quod ego profecto non ignoro

Epistolam tertiam et quartam ex autographis in tabulario
Veronensi a Caietano da Re repertis edidimus.

(9. 10) Uge : oborta tt memoriaB. (14) salutati anU corr.
inuigeles anU con.

tibique pro his meritis gratias agerem, nisi
iam dudum tantum inter nos familiaritatis
ac benivolentie conflatum esset, ut super-
vacua videretur hec vulgaris gratiarum actio.
Tue tamen humanitati tam maximas gratias 5
habeo, quantas verbis explicare non queo.
M iror tamen, quod tuteipsemet, ut illa scri-
bit, tibi persuades memoriam tui apud me
penitus non esse. Nescis profecto, quanto-
pere ex multis nunciis de tui ac uxoris nato- 10
rumque tuorum statu interogaverim. Quod
si scires, ab illa inhumana opinione, ut te
decet, abstineres. Tu enim magnagnopere
mihi carus acceptusque existis, te ut olim
diligo, amo et observo, te omni caritatis m
officio complector. Nec vero aliquo repen-
tino impetu te colo, sed summa voluntate
ac studio. Tuum autem erit, compater orna-
tissime, ut tuo me utaris arbitratu. Tu modo,
ut facis, in me amando perge. Obsecro te, ^o
ut ad me litteras tuas si potis est sane des.
Dic salutem uxori tue, commatri mee, ver-

(11} siEXus anU corr, (la) sires anU corr, (i^) Ug;e ma-
gnopere.

Uouc Nogarola Optra. II. 22

3J8

bis meis, quam maiorem in modum videre
cupio, teque non minus. Brunorius vos sal-
vere iubet, quos summo desiderio videre
cupit Vale. Ex Pratalboino.

A tergo : Ornatissimo ac eruditissimo viro Darmiano
de Burgo compatri carissimo

Venedis.

IV.

(Ex Pratalboino mensc lanuario a. 1441, ut videtur.)

lESUS.

Zenevera de Gambara doctissimo compatri suo
Darmiano de Burgo sal. pl. d.

JupERiORi hoc tempore, compater 5
ornatissime, cum una essemus hic
apud me, maxima quidem cum
voluptate pactum fuit, ut te non fugit, inter
nos, sepe ut vicissim litteras daremus. Qua
ex re maxima l^ticia aifecta fui, cum quia 10
ex tuis litteris aliquid boni novique legendo
semper discerem, tum quia me iam diu dor-
mientemasomnoexcitares. Sed ut mihi vide-
tur aut negligentia, si aliqua in te est, aut
mei oblivione, idate minime factum est Pre- i^
sertim cum te ipsum, qui et ingenio et etate
sapientiaque me antecellis (hui, quid dixi 1)
immo ceteros sapientiores, ut principium da-
res attenderem. Sed ut antea dictum est, cum

aa*

340

tu huius scribendi certaminis ducem esse mi-
nime voluisti, decrevi brevi ad te scribere,
non quod novi quicpiam significarem, sed ne
ab epistolandi officio abducerer. Saltem id
s coligis me valentem et fortem, quo pro tua in
me singulari et pene peculiari pietate jcerto
scio nihil tibi voluptuosius afferi posse. Et
quamquam me plurimum tibi tuo In me bene-
ficio debere semper edixerim, fatebor tamen

lo ingenue obnoxam me tibi ut non possim
magis. Nam cum incredibih' quadam huma-
nitateatquesummoatque nimio, ut ita dicam,
amore tuo ita iam me amare, colere et lau-
dibus prosequi prope maximis constitueris,

i^ ut nihil a te pretermissum sit, quin in amplis-
simam dignitatem auxilliis tuis constituta
essem, quapropter tibi tales debeo grates
quales Exculapio aut patri eius Apolini exi-
bebant a langoribus emundati. Quid enim

20 audire potuissem amenius aut quid sentire
salubrius aut quid legere gratius, quam
amorem tuum erga me tam aperte perspectum,
ut pene oculis cerni possit ? Qua quidem in

(i. 2) anU miniine deUtum est nolueris. (10) Uge ob-
ooxiam.

re quam diu multumque cogitavi, quonam
pacto comprobare me tibi aliqua ex parte
possem quidve pro hisce tuis in me bene—
meritis retribuere, occurit profecto aliud,
nisi quod cum summis tuis beneficiis con- 5
fere audeam quam animus ipse meus, qui adeo
de se presumit, ut ne a quocquam vinci aut
superari paciatur, quin et si non operibus
parem, voluntate tamen et suapte natura
superiorem quasi arbitratur. Accipiendus ita- 10
que est tibi animus ipse solidi quasi pignoris
instar. Itaque me tibi totam dedo. Et qu^ te
prius diligebam nunc amo, que te prius
laudabam nunc admiror, et que prius ex aliis
fortitudinem, equitatem, fidem audieram, m
nunc hisce, ut aiunt, oculissummam in te vidi,
liberalitatem adicio et animi simpiicitatem,
comitatem et ornamenta quedam veneranda
potius quam laudanda. Istisque profecto vir-
tutibus amiciciam tuam omnibus rebus ante- ao
posui. Nec quicquam facilius nec iocundius
in vita mihi contigisse certo sciam. Quid
plura? Tu ut cepisti, me ama meque im-

(ij) deamo anU oorr, (15) audierem anUcorr. (21) io-
cundius quicquam in antt corr.

J4i

primls amantissimam tui arbitrare. Te pro-

fecto fixum in corde gero, tecum seria con-

• fero, tecum iocos solitos, et quamquam absim,

tecum vivo totaque sum. Tu velim ad me

5 scribas, utrum mater et fratres mei Veronam
petierint, que res periocundissima erit. Duc,
si potis est, ad nos d. Ant. fratrem meum,
quem videre depereo ; fac nunc, ut promissa
appareant tua. Scis, quid dico. lube istic sal-

lo vere omnes amicos nostros et imprimis uxo-
rem tuam, quam videre cupio ob ingenii
suavitatem et elegantiam egr^osque mores,
illos quidem in muliere admirandos et mag-
nificandos. Sed perbrevi, ut spero, aderit

M tempus, quod nos omnes una erimus. Vale
ac domino loani dominoque lacobo Lavag-
nolo me pl. comenda; salvas fac ambas soro-
res meas. Socrus mea te atque dominum
lacobum dominumque loanem sororesque

20 salvere iubet. Iterum vale decus nostrum.

A tergo: Doctissimo ac ornatissimo compatri Dar-
miano de Burgo Veron^.

(18) mea bninoriusque te anU con.

APPENDIX.

lacobus Ludvico Salatem Pi. D.

(VeroDM, t. 14)6.)

KoLUi ad te saspissime scri-
bere , Ludvice suavissime,
' quam felix hsec urbs no-
stra et fortunaia sit, quan-
tumque nonnullas alias ci-
vitates antecellat, potissimum quoniam duas
ex se procreavit virgines, quseetmeo et mul-
torum doctissimorum hominum ludicio om- i<
nes alias etiam setate grandiores et Utteris et
corporis pulcritudlne aut superant aut sequant.
Verum cum mulUs impeditus fuerim ne-

Exiat in codice Gueirerbytano el Monacensi nr. {11.

Iscobus Ludwico de YMIha et torore virginnm laudi-
bus. lacobiu ludwico S. p. d. G. (4] ludwice G. (9) pro-
curmverit M. (11) elUni] ex G.

J46

gotiis, nullo pacto otium litteris suppeditare
potui. Nunc vero cum quandam illarum vir-
ginum epistolam quidam familiaris mihi le-
gendam tradiderit, adeo earum admiratus

$ sum ingenium et eloquentiam pari gravitate
coniunctam, ut negotiis omnibus flocci factis
meis et postmissis omnino de ipsis virginibus
ad te scribere decrevi, quae tanto magis ad-
mirandae sunt et observandae, quanto fenice

lo (ut ita dixerim) rariores inveniuntur mulieres,
quae studiis operam impertiant Ex altae No-
garolae familiae sanguine Ginebra et Isota
virgines venustissimse genitae sunt, equestris
ordinis viri Anthonii a Nogarolis germanae.

15 Quas si videres, non nostri temporis virgines,
sed Dianae socias prorsus existimares ac
Venerem ab ipsis (ut ita dicam) crepundiis
lactem eis praebuisse diceres. Itaenimearum
oculi, frontes, vultus, ora, labella tenella,

20 nasa pulcerrima, eburneae manus, aurei ca-
pilli et cetera membra composita sunt, ut
nihil pulcrius, nihil suavius, nihil admirabilius

(2) vero om. G. (|) mihi fam. G. (6) floci G. (ii) im-
perciantur G. (12} Ysota G. (14) ginaDe G. (1$} non]
nunc Af. (16) dyane G. (ao) vasa pulc eburnei G.

?47

videre quis posset. Legi saepenumero de
Graecae pulcritudine Helense, ob quam ex-
cidium Troise subsecutum est. Quam si his
virginibus nostris comparare volueris, nihil
quippe perfeceris, cum has ex caelo missas 5
omnes arbitrentur et teneant. Hse profecto
dumincedunt tantam modestiam pari benigni-
tate ac hilaritate coniunctam prae se ferunt, ut
omnes admirari necesse sit et eas quodam-
modo incredibiliter amore maxime persequi 10
Hae dulciter agilibus cimbala propulsantmani-
bus, hae saltibus artifices apprime movent pe-
des, hae denique sequisona immo potius ange-
lica voce concinunt. Adde, quod et ipsarum
pulcro veniens in corpore virtus adiuvat, hse 15
adeo litteris operam impartiunt, adeo ac re-
gulari delectantur eloquentia, ut quamquam
nondum suae vitae quatuor lustra compleve-
runt, non dubitem eas inter aetate grandiores

(i) videri G. (j) Troye G. hiis GM, (4) comperare M.
(5) celo GM, (6) arbitrarentur Af. tenent G. Hee GAf.
(9. 10) et ea quodamodo M. (11) hee GM. cimbola G.
(12) hee GM. (i?) hee GM. equirrea G, equireca (equi-
seca?) Mj exquisita coni. AmiUus Theufnwk, ymo GM.
(14) concinnunt M. (15) hee ^M. (16) imparciuntur G.
(16. 17) regulis M in textu, regulari M 111 marg.y regina G.
^18. 19) expleverint G.

J48

homines et eloquentiae vi pollentes annume-
rare, cuius quidem rei testes sunt earum epi-
stolae quam plurimde, orationes et gravitate et
vocabulorum elegantia refertae, ac nonnuUa

$ carmina ab ipsis virginibus edita, in quibus
cursus est atque ut Plinius diceret robustas.
Animadverterunt virgines egregiae, quod ob-
livionis morsus evadere non poterant, nisi se
litteris illustrarent, et cum intellexerint hac

xo potissimum eloquentia docta per ora virum
volitare posse, eam tamquam parentem vene-
rantur et quantum possunt dulcibus fovent
amplexibus. Etmeritoquidem. Cogitantenim,
quanta sit vis eloquentise, ex qua saepissime

M crudelissimorum hostium animi et sangui-
nem cupientium eifundere leniti sunt. Legitur
enim, quod cum a quibusdam ssevissimis du-
cibus milites ad Marcum Antonium obtrun-
candum missi existerent, ipse orare coepit,

20 cuius oratione milites stupefacti strictos iam
et vibratos gladios non aliquo cum cruore

(2) cuius] cum GM. (6) robustus G. (7) animum
adv. Af. (9) hac] ac GM. (10) dicta Af. (14} eloquentia M.
15) animum GM. (17} quod cum om. G. (18) Antho-
nium G. (19. 20) cepit cum oratione GM.

vaginis reddiderunt. Pisistratum tantum in
dicendo valuisse tradit antiquitas, ut Atheni-
enses eius oratione capti imperium ei regium
permiserint et servitutem libertati praetule-
rint. Quid dicam de harum pronuntiatione r $
Nam cum eloquentiae ornamenta in pronun-
tiatione consistant, huic adeo operam dede-
runt tantaque in pronuntiando vocis mode-
ratione vultus et gestus utuntur pari venu-
state coniuncta, ut nullum indigeant, quo pro- lo
nuntiationis modos eburnea quadam fistula
notarent. Quid plura? Cum eas orantes
audio, ipsas Qu. Hortensio comparare non
dubito, quemplusstudii ineadem pronuntia-
tione quam in eloquentia affectanda imper- 15
tisse traditur. Sed quid longius expatior, cum
si ipsarum virginum virtutes tibi perscribere
cuperem, ante diem clauso componet vesper
Olimpo. Tuae igitur partes erunt, mi Ludvice,
ut mecum huic civitati nostrse congratuleris, ao

(4. ^) pretulerunt GAf. (^) pronuncciatione Af, pro-
nunciacionc G (simiUter codd. infra). (7) consistunt Af.
(11) fistoia G. '12) vocabant G, forabant M. (i^) Qu.]
quasi M. comperare M. (14) quoniam M. in eanim pr. M.
(i^. 16) impertissime M. (17) tibi om. G. (19) ludwice G.
(20) huic nostrae civit. G.

?5o

quae non solum doctos viros, verum etiam
doctissimas mulieres de se natas conspicit,
quanimeloquentiaet doctrina illustrabiturper
modum quod nulla unquam ipsarum obscu-

5 ratura sit oblivio. Pro quarum quidem virgi-
num valitudine in Apollinis templum de-
scendere decrevi et ibi peractis sacrificiis ge-
nubus flexis manu tenens faculam ipsi preces
eifundere, ut virginibus ipsis longseva vitae

lo tempora prsebeat, quo laudes nostrae civi-
tatis canere et litteris illustrare possent. Vale.

(i) etiam] et G. (6) appoUinis G. (7. 8) genuis G.
(8) tens M. (9) iongeve M.

NICOLAI LVSCI VINCENTINI

AD GENEROSAS VIRGINES

ZENEBRAM ET ISOTAM DE NOGAROLIS
FELICITER INCIPIT.

AVLITES. CVRINGOMIVM.

Aulites:
Quid facis Aulites? Tua quo mens cessit in umbra?
Solus ades pecorum tot circum pascua custos ?
Ocia quid teris ? En nimio compulsus ab sestu
Grex tuus omnis opaca petens arbusta quiescit
Tuque iaces piger hic, carminis immemor inter ^

Ignavum pecus ignavam teris, inprobe, vitam.
Quin age quam septem compactam inflare cicutis
Pan dedit et summo pastorem ornavit honore,
Fistula iam nimios reprimit modukta calores.

Curingomium :
Obstupeo iamque o pastores, cedite cuncti lo

Carmine, ruricolse cuncti iam ceditel Maior

E codice CCLXVI. saBC XV. Bibliothecn Capituli
Veronensis (C) officiose descripsit Caietanus Da Re.

(6) Ingnavum C (7} Quim C. compacta iflare C
(9} ian C (10} ianque C (iz) ian C

?52

Vis cantus audita meis sedet auribus ipsum
Silvanum victura patrem, nec tanta canendo
Pan valet, Arcadicos calamo qui detinet amnes.

i^ Et quisnam facinus mirandum crederetl Illse
Namque puellari veniunt de pectore voces.
Miratus quas nunc : O felix utraque dixi
Virgo I PBier superis felix si vescitur auris,
Mater et o felix, utero quse talia gessit

3o Pignora, felices fratres, urbs denique felix

Illa est, quam colitis, quam vestro numine claram
Redditis et cuius nomen super sethera fertisl
Sed num quis canit hic > Sonitus quis venit ad aures >
Aulitse mirum est si non sit tibia nostri.

Auliies :

25 Solus, io, montes pulsataque littora fluctu,
Dum cano, et o circum frondenti vertice silvse
Et si quis nemorum luco deus errat, in illo
Audiat et cantu nostro cava saxa resukent I
At si quis deus hsec non audiat et sua Panna

io Menala habent, desint Satiri Driadesque puellse
Et sileant montes, vos respondete cicadsel
Omnis amor nostri est in carmine, sola voluptas,
Cum stabulis armenta iacent aut pascua servo,
Illa mihi vel cum pecorum certasse magistro

(14) Pam C (1$) mirandun C ille C (16) Nanque
pueUri C (17) foeUx C (18) fcelU C (19) tallia C
(20} fellices C (21} coiUtis C (21) nam C (24) no est
(sttproMcr, : vei sit) (25) lictora C ()i} cichade C (h)
Cun C (h) co C magistnim C

?5?

Aut cum Faunonim gregibus vel teste Menalca, ^
Maximus in nostris qui montibus omnia novit,
Cantandum qua voce, modis qu» fistula perflet
Victoremque me hac donavit arundine nuper
Pan : Puer, et dixit, conpacta hsec fistula nostris
Est manibus, puer hanc merita pro laude teneto. 40
Ut flores sectantur apes frondesque capell»,
Ubera perquirunt teneri sub matribus sdi
Et vites deflexse ulmos roremque cicadse,
Messis aquas crebrosque petit madefacta calores,
Sic ego carmina semper amo seu carmina mavis, 4^
Quae Febo vel quae nemorum sint grata puellis.
Illa omnis pellunt curas et degere dulcem
Inter laetitias faciunt et gaudia vitam.
His ego pastores mira dulcedine captos
Detineo pecudumque oblitos dicere laudes ^o

Saepe meas adigo, et si quis certare canendo
Audeat, hunc victum calamis et carmine privo.
Nuper et hic, nuper, tu testis maxima pinus,
Audentem versu contendere vicimus Eglem.

Curingomium :
O quantum hic sese nullo sub iudice iactat 55

Et quam virgineis cedit carminibus ille I
Dulcius emittunt stringenti littora vento

(j^) con C. (17) camtamdum C. (40) pro meriu C.
(42) edi C. (41) victes d. uulmos C (44) mesis C.
(45) senper C (46) puelis C ($4) audenten C ($$)
sesse C (57} emitunt C litora C

I«oue Nogarolc Opcnu U. 3)

Carmen, et edenti submissum flumine munim
Aut apibus, partis repetunt cum floribus sdes.
60 Nec matutino cantat tam dulce sub ortu

Frondenti philomena sedens super arbore, nec sic
Aut moriens cignus canit aut tecta inter yrundo.
Sed quid agam ? Nonne ipse canentem talia de se
Alloquar? At me iam demisso carmine vidit

AuUies:

65 Venisti, puer, huc, quo non mihi gratior alter,
O tandem, expectate mihi. Nam solus in umbra
lam pridem iaceo atque hic circum singula lustro,
Si qua te, aut nostrum possem vidisse Menalcam,
Quos ubi non video, soli tibi carmina, dixi,

70 Sunt cantanda, puer, soli tibi carmina canta.

Curingomium :
Audivi veniens et vox tua perculit aures
Et procul hinc astans tua carmina cuncta notavi.

Aulites:
Quasne tibi laudes visa est mea Musa mereri ?

Curingomium :
Quas est Dametes, cum teste Palemone certans
7$ Alternos cecinit recubans in gramine versus.

(59) com C (64) ian C (66) unbra C (67) dr-
com C (68) uidise C (72) conu C (74) Qirms C
centeste C

/
I
I

355

Verum etenim maius vel quam canat ipse Menalcas
Dulcius et quam sit pastoris fistula Lini
Nuper ab hoc veniens audivi vertice carmen
Atque ego Silvanumve patrem vel Panna putavi
Certantes, quis plura valeret carmine. Verum 80

Accedens propius geminas cantare puellas
Aspicio paribusque animis nec dispare forma.
Omnis ibi ad cantum positis pendebat aratris
Agricola, innumerse stabant circum undique captse
Hinc volucres atque inde ferffi leporesque fugaces 8$
Pacatosque inter procumbere dama molossos,
Inter ov^ astare lupi, descendere quercus
Montibus et Fauni toto decurrere luco,
Quales audivi nostrum cecinisse Politem
Orpheaque et patrios condentem Anfiona muros, 90
Orphea plorantem nimium pro coniuge rapta,
Atque hunc elata dantem pro coniuge poenas.
Has ego Dianam et Naiadum unam esse putabam
Et tantum hoc ssepe est mihi Cintia visa sub antro
Nec nimpham tam dulce canentem audisse videbar, 9S
Non Eglem, Dotom, Galateam Cimodocemque.
Accedo et pariter mirantem interrogo Linum,
Anne hse Naiades, o Line ? Ille excipit : Haud sunt
Naiades, sed quse Naiades vincere possent.
Mortales cernis nec quse mortalia tangant 100

(81) Acedens proprius C puelas C (8|j sibi C
(85} adque C (86) procombere damna C (88) decurere C
(9;) naiadun C (9$) ninpham tan C (97) acedo C
interogo C

J56

Promeritas summique fniantur numine c«Ii.
Plurimaque hinc mihi de virginibus edidit illis,
Mirantem quibus et stupidum me reddidit. Ex hoc
Nec Lini mihi Musa placet, nec Musa Menalcae.

AuliUs:
los ivit et hffic nostras, at non tam lata per aures
Fama puellarum; sed non audisse canentem
Nec memini vidisse, licet me magna cupido
Dudum habeat coramque affari et pascere carmen,
Dignatse minimum agricolam si forte fuissent

Curingondum :
iio O tibi si pergam cunctas producere laudes,
Quas dixit Linus quasque est mihi visa mereri
Utraque virgo, deerit tempus et atra fugato
Sole super terras noctis se congeret umbra.
Primum illud tibi de quam grandi laudis acervo
11$ Accipe, nam genere exuperant et sanguine claro
Semideos, quod multi ex illa stirpe fuerunt
Semidei, quos si hsec componas tempora priscis,
Tesea nescio quem — nam non hsec cognita nobis
Nomina sunt, nisi nuncaudissem — sequare ferebant.
lao Prseterea Alcidem memorabant Aeacidemque,

(io|) redidit C. (io$) no tan C. (io6) puelarum C
(io8) afiarri et pasere cannem C. (iio) contas C. (iii)
mihi est C. (112) tenpus C (iij) teras C. unbra C.
(11$) nan C (117) tenpora C (118) nesio C nan non C
congnita C

J57

Hectora, — sed non sunt nostris haec sueta sub antris

Desertosque inter versari nomina montes.

Haec Nogarola domus, multum nobilior omni

Quas Verona habeat soror aut Vincentia proles,

Hoc tulit hoc genus has tanta virtute sorores, 12$

Quarum si laudes praeconiaque inclita cernes,

Non maius cepere sua de stirpe puell»

Quam generi iunxere decus. Namque utraque casto

Pectore Dianam et comites quascunque Dianse

Aut superant vel, si haud possint superarier, flequant. uo

Prseterea non has sanctis Lucretia vincit

Moribus aut recubans Siculo modo tuta sub antro

Persephone, nostras unquam si venit ad aures

Persephone, quam transgressam prsecepta parentis

Audivi Stigias Ditem rapuisse sub undas ms

Instructam ingenti tamen ornatamque pudore.

Exemplum in tenera sunt virginitate decusque

Omne pudicitifle, quarum si lumina cernas,

Illa inter dices infusam Palada, dices

Ipsum illic sedes sibi delegisse pudorem. 140

Si vero formam aspicias, quse gratia nuda est ,

Quae placuit tantum sibi, dum se in flumine cemit

Perspicuo natans ea vel si Cintia tantum

In vaccam conversa lovi quae canduit lo.

O quantum bene forma decens cum pectore casto 145

(121) hec om. C (129) quaqunque C. (1^2) aut] ad C.
(ih) Persephones C (im) Persefone C (1J7) exen-
plum C (141) nula Q corr. Aemiiiu» Thewnwk, (142) dun C
(141) Perspicu C natas C (i44)vacam C

J58

Accubat alternisque nitent splendoribusambo!
O si quando tibi detur vidisse canentes,
His cedat qufficunque puella decore iubebis,
Carmine et his omnis cedat, qui carmina cantat.

150 Hae norunt quicquid quondam sub montibus illis
Cantasti Melibsee, gregis quid Titire custos
Cantasti, quicquid Coridon, dum fervet Alexim,
Quicquid Dametas, quicquid cecinere Menalcas,
Quod Mopsus, Tirsus, quod Damon et Alphesibeus

M5 Quodque MoerietLicidaydumvosviaducitinurbem.
Praeterea si qui cecinerunt prffilia, norunt,
Si quis et agricolis descripsit carmine leges,
Qui sata, qui pecus et vites et pascua curent.
Atque hsec dum nimia dulcedine carmina cantant,

160 Maius in ora decus formaeque nitentior illas
Intrat honos atque esse deas tunc sidera caeli
Promeritas, quis non putet ? Quis talia divum
In se habuit? Si digna polum dant prsemia cuique,
O felix nimium, o felix nimis utraque virgo 1

i6s Sic vobis et ApoUo pater Cirrseque sorores
Aspirent longamque inter tot gaudia vitam
Degere dent meritosque ferant dii semper honores I

AuUies:
Magna quidem memoras et de quibus ipse ferendam
Esse fidem solique tibi Linoque putarem.

^(i46)anboC (148) puela C (i$o) quidquid C (155)
meri C dun C uiua C (161) atque om, C

J59

Quamquam illo fuerit nuper de sanguine virgo 170
Angela, non illis animo vel carmine dispar.
Sed moriar, si non yaleat quis plura canendo.
Experiar nostrumque suo cum carmine carmen
Componam teque, ipse velim, te iudice cantent.

Curingomium :
Vinceris, mihi crede puer, vinceris et impar 175
Magna quidem nimis ipse tibi certamina sumis.
Quin potius victum prius et quam prselia temptes
Te fateare velim tuque has in sidera tollas
Laudibus et maior sic erit tibi gloria quam si
Audacem cantando yeiis committere pugnam. 180

AulUes:
Visne ita ? Sed voveo nunc hoc sibi carmen, in umbra
Dum iaceo et tu testis ades. Quicumque, puell»,
Vos habet, o, quicumque locus, convertite vestros
Huc animos I Sol» cantando Panna potestis
Vincere, Naiades sols Satirosque procaces, 185

Cumque pares sol» toleratis Apolline Musas.
Quantum olea est pinu fecundior et ramoso
Pulchrior est quercu pinus vel arundine quercus
Firmior, ac salice ut est rectior omnis arundo,
Aulites tantum vobis ego carmine cedo. 190

Plura alia, cum plura dabit mihi dicere tempus.

(17^) Esperiar C con C (174) conp. C uelin C
(177) Quim C (181J nonc voveo C (18;) ho C (186)
appoline C (188) pinu C arrundine C

560

Hsec nunc sufficiant primis pro laudibus. At tu
NuUane virginibus componis carmina mecum >

Curingomium :
Sunt gemini in stabulis flegro mihi pectore tauri^
195 Alternis dum bella cient qui cornibus ambo
Vulnera s«va dedere sibi. Nunc cura premit me,
Ut quos non hodie vidi, dum carmine vestro
Detineor, tandem ante umbras noctemque revisaai.

FINIS FCELIX.
(iq6) scevft C

lO. MARII PHILELPHI ISOTTiEUS

LIBER.

Clara Lan^avegia Mario Philelpho Poetce Sal.

Clara rogo Marium, precibus si flectere possim,
Quas referam paucis; sum namque ea Clara, maritus
Cui ab Alexandrina Lanzavegia gente
Est lacobus, et hoc quod postulo, foemina quamvis,
5 Foeminei mi caussa boni est. Mulieribus omnes
Detraxere viri laudes, dixere cavendas
Esse illas stolidasque nimis nullique dicatas
Virtuti; at quanta hic sit sub muliere volente
Ingenii vis, quantus honos, qus gratia lingus,

E codice Bibliothecae S. Michaelis Venetianun prope
Murianum (C) edidit lo. Benedict. Mittarelli in tMemorie
per servire air istoria letterariai (Venezia 17$$. Tom. VI.
Parte 6, p. 41—57. Tom. VII. Parte i, p. 17—22). Unde
benigne intercedente Carolo Schrauf officiose descripsit
V. Hartly Bibliothecas Caesare» Vindobonensis custos doc-
tissimus. Cum codice Bibliothecas Capituli Veronensis nr.
CCLXXI (V) conferendum curavit Petnis Sg^ulm&ro.

(2) Que V. (6) dixere qui unas V. (9) quantusque V.

)62

lo Possit Isotta suo nos Nugarola decore
Edocuiss^ satis, cui gratulor et cupio sit
Posteritas quam nostra colat stupeantque futuri,
Hocque magis, fratres quod tres dedit orbis Isotts
Militise insignes titulis. Hanc ergo precabor,

15 Carmine honoratam reddas iungasque, Philelphe,
Concilio illarum, quas ssecula prima verendas
Dixerunt coluitque deas latissimus orbis.
Hoc ego te supplex rogo, me donare, poeta,
Munere digneris, precibus quod Isotta meisque

20 Vocibus assiduis tanto celebretur honore,
Quo mihi nil poterit terra prsestantius omni,
Gratius esse nihil; concede, poeta, roganti.

10. MARII PHILELPHl

artium et utriusque iuris doctoris, equitis aurati

et poetce laureati, ad magnificum equitem aura-

tum Ludovicum Nugarolam prcefatio in

Isottceum librum.

Fama refert, ut Isotta soror tua virgo, relata est
Ad superos; huius vita canenda placet.

Et quoniam virtus pro laudis honore precatur,
Sit mulier nobis hic quoque materia.

(10) decoro V. (16) verendis V. (21) nichU V.

(i) ut Isotta soror sit virgo relatA V, in quo inde ab
hoc bco pUmnuE extant nota marginaUt ad ea qua in textu
narrantur tpectanta. Quas mhil attinet iectonbus proponere.

?6,

Et certe incipiens volui inccepisse tot ante $

Ssecula, ut hoc esset tempore Isotta vetus.
NanquequidAndromachenrecitat, quidvulgus Aracnem

Penelopenque ? Deas quid mea Musa canit ?
Sunt hominum miracla quidem, stupor hsec erit una

Omnibus, hsc priscas vincat in orbe deas. lo

Haec erit ante alias, quam demirabitur omnis

Scriptor, et antiquas mittet avarus honos.
Quid Thomirin iactant ? Quid Penthesilea refertur?

Hsec superat Kammam Virginiasque duas.
Martia cedat ei, cedat soror inclyta Coclis 15

Atque Orythi» cedat ubique decus
£t Coriolani mater Lucretiaque ipsa ;

Matre erit hsec Flacci Sulpiciaque prior.
Claudia Vestalis concedat virgo sorori,

Qua stetit attoniti vindice patris honos. k>

Qua prsestet vel prisca tuae Cornelia laudi

Aut casto excedens Porcia corde suas ?
IUa viro, illa suis, soli sed Isotta dicata est

Una deo et clarae posteritatis opi.
Illa hominum metuit vitiato corpore famam, 2$

Haec tantum summi iussa secuta dei.
Scire aliquid voluit sibi quaeque antiqua ; sed ista

Omnia, ut setatis esset origo novse.
Quis mihi crediderit ? Sed res est vera tot una

Testibus, est foliis quot nemus omne virens. ^o

(7} Aragn? V. (9) miracula V. stupore V. (11) vin-
cet? admirabitur V. (14) Virginiamque V. (21) laude CV.
(22) Portia C

J64

Nam nec Isotta meis parcebat docta poetis

Rhetoribus nec erat facta diserta minus.
Natura et morum leges arcanaque novit

Singula quidque deus iusserit atque velit.
95 Hffic alii potuere viri vix singula cuncti,

Sed quisque officiis deditus ingenii.
At mulier nunquam potuit nisi Isotta ; sorore

Qua potes fleterna vivere tetitia.
Nanque velut terras fuerat tibi mater in omnes,
40 Sic tibi sydereas sollicitabit opes.

Cuius ego ut vitam moresque hoc carmine sanctos

Descripsi, es titulus carminis ipse mei.
Nomen Isottffium tu vero functus amore

Non poteris relegens non meminisse Mari.
4S Te verum Verona mihi patefecit amicum,

Cuius in ofBciis spes mihi prima fuit;
Primus enim fueras, postremus et ipsa fuisti,

Munificus semper magnificusque mihi.
Atque ego pro tanto tibi reddo hoc munere munus,
50 Ut quia tu meus es, sit liber iste tuus.

(42) Escripsi V.

lO. MARII PHILELPHI

de pudicissimce virginis et generosce ac proe-
stantissimce mulieris Veronensis moribus doctri'

naque, vita et morte.

Qualis Isotta fuit mihi Nugarola canendum,

Virgo pudicitiae Vest» Phoeboque dicata,

Da mihi materiam versu recitare sonoro,

Phoebe pater, tum diva fave mihi et ipsa Sibilla.

Vestrum opus est mulier cunctis memorabilis annis, ^

Qua nec maiorem priscive novive dederunt.

Hsec est illa quidem, proavis quse creta superbis,

Nobilitate patrum toti notissima terrae,

Cognovit quid inanis honos, quid gloria rerum

Vana sit, et quantum poscat sibi vita decorum, jq

Ut moribundus homo post fata ad sydera vectus

Haud metuat Stygiam nullo reserante paludem.

Hsec mulier teneris nondum satis apta sub annis

Virtuti prffibere manus, aeterna secuta

Semper erat studiis laudum famaeque per omneis i^

tn Utuio doctrifiaque atque viu V. (2) Phoebeque V.
(4) tu V. (loj poscit CV. (ii) vetus C

^66

Dedita conatas, qus quamquam cura yirilis
Esse solet stabilisque animi, cui cognita vitse
Ultima meta suffi, tamen hanc complexa puellam,
Exegit mortale decus, muliebria qusque

20 Expulit atque dedit coeli spectare nitorem
Astrorumque globos, quidquid tellusve fretumve
Tradit amatori, tandemque putare beatam
Posse hoc dumtaxat fieri cum lumine mentis,
Si contemnat ebur, gemmas si spernat avaras,

2s Aspemetur opes pompaeque renunciet omni,
Desinat et vanis sese exornare pyropis
Atque libidinibus frontemque manusque nefandis
Opponatque omnes summo conamine vires
Nec patiatur eas mentem contingere sanctam,

jo At contra ingenium rebus disponat honestis
Atque animum vitse laudi meritisque futurs.
Artibus his studio se vovit Isotta loquendi
Et didicit, quibus est sapientia septa figuris,
Quas vicisse velit tenebras, qus scire probetur

^5 Digna sui ratione modi. Namque unicus error
Esse solet multis, ut se cognoscere ducant,
Quffi nondum tetigere manu ; sed fluctuat mter
Nos homines is inanis amor sibi deditus ipsi,
Cetera despiciunt quo vel maiora minores,
Vel meliora mali ; veluti languentibus hsrent
Febre sitis ccecusque furor, graviorque voluptas
Soilicitat plerunque animos a lege rebelles

(a8) omnis V. cunctamine C (14) iedsse V. (40} h»-
rel V.

367

Atque pudore sacro fluctusque remittit in altos.

Munus Isotta suum sed Nugarola puella

Exuperans fletatis opus, nunc ore secuta 45

Eloquio poterat tygres componere sflevas,

Nunc rebus statuisse modum, nihil usque precata

Mente deum virgo, quamquam vel digna tonante

Duceret omnifico, vel convenientia iusts

Relligionis opi menti composta pudics. ^o

Atque inter reliquasque preces lachrymasque beato

Pectore suffusas, genibus semel optima flexis

Hffic ait et geminas tendens ad sydera palmas

Et coelum aspiciens oculis et corde serenum :

Parce precor culpseque patris miserseque precantis ss
Errori, si forte meus tibi displicet error,
Ignotus sed et ille mihi, primaeva parentis
Inclinat nam culpa viros quibus anxia mens est
Laudis et obiectis stimulis invisa voluptas.
Corde pio te, virgo, precor, miserare vocantem 60
Nomen ubiquetuum, rex Christe, es solus lesus,
Solus ubique deus rerumque hominumque creator.
Quid facimus miseri, gentis sors ultima primse,
Ni te, sancte pater, verboque animoque sequamur?
Hsec brevis est qus vita viros delectat iniquos, 65
Quam metus excruciat diroque dolore subactam
Reddit avaritise stimulus tristisque cupido.
Nam nec in orbe quies, peiagus tranare profundum
Est ubi semper opus ratibusque hserere caducis.

(4)) Aque V. ($1} bealas C ($4) Et deum V. ($$)
parce ptter V.

^68

7o Dives is est ? Nedum semper cumulare peculi
Thesauros optat, vicinam excedere pompam,
Tantalus alter inops, Phintus miserabilis alter ;
Sed cumulata timet ne comiat undique summa,
Qualis congestus lapidum decrescit acervus

7^ Aut venti aut ictus bombardse aliquando fragore.
Et quid mortales non cogunt quserere surdos
Ambitio atque auri fervor } Vorat ille propinquos
Et iugulat cum fraude bonos, ceu ssevus ovile
Fert lupus in praedam ; pudor omnis et omnis honestas

80 Atque fides fugit; subiere scelusque nefasque
Insidise atque doli; nulli sua tutasupellex
Nec domus ulla quidem, quamvis sub rupe cavata
Sit montis supremus apex, iuga proxima Cyntho.
Nam quse non fraudes subdunt, rapit omne furoris

85 Pondus inexcussi, vis ferrea Marte cruento
Quse comitata fremit domat indiscussa virorum
Singula et immitis pretium vehit agmine teli.
Hinc Laphythseque trucesfunestaque prseliasurgunt,
Machina muralis transcendit vasta recessus.

90 lamque nec in fratrem frater velit esse fidelis
Necgener in socerum, patrem quoque filius urget
Nullus amicorum Pyladse seu qualis Orestes,
Seu caro Aeacides Patroclo est dictus in illis.
At mulier quae non vanis est dedita ssclis ?

9^ Cui non pompa placet? Quam non delectat honorum
Gloria faisorum ? Quis honor nam dicitur esse

(72) Phineus? (76} mortalis V. crudos V. (79} Fe-
Cit V. (88} Lapithaeque^

369

Verus apud vulgus, quod nec ratione movetur

Nec probitate sua, sed quantum lumine cernit,

Tantum splendoris Isetatur honore caduci }

Oh miseram quamcumque iuvat componere fronti 100

Cincinnos colloque nivem nitidumque monile,

Et faciem fucare novam Sydonaque veste

Prae se ferre nova corpusque effingere, quale

Nec natura dedit nec habebat honesta Dianal

Reddamus similes nos, o mea turba, sororum, 10$

Quas Helicone satas cuncti dixere poetse,

Virgineumque decus praeclara modestia servet

Intactusque pudor. Rubeat tunc vultus et ore

Flamma sit in toto, cum quicquam auditur ineptum

Indignumque bona; tunc palleat ore niventi iio

Pallidior buxo fuerat quam purpura quondam,

I udicis aeterni cum contemplabitur arma,

Et metuat poenas ; Ditis meditabitur antra.

Inter utrumque animi munus nativa manebit

Forma et cultus erit gravitatis amicus et sequi. 115

Da, deus, hsec me cuncta sequi, quse digna beatis

Sunt animis, indigna autem virtutis amore

Effugere ut pestem, sub virginitate morari

Semper ea, quse non tantum fit corporis usu,

Sed mentis pietate, potens obsistere fraudi, 120

Quam furor indomitus tentabit dsemonis atri.

Da mihi divitias contemnere plebis, at iilas

Quaerere, quas pauper supera lucratur in arce.

(ii|) metuet V. V. 114 om. V. {119) sit V. (lai) temp-
tabit V. (i2j) luctatur V.

Isotc Nogarolc Open. II. ^4

Da mortis meminisse tufle, cum vulnera passus

las S«va es pro nobis. Nam te quo crimine quisquam
Damnarit, cui nuUus erat nisi numinis ardor }

Hsc ait et plures precibus noctesque diesque
Consumpsit devota deo, quam mollibus auro
Compositis lectis et somni tristibus umbris.

no Ac veluti ardentes sancto sub pectore flammas
Insereret, fit Isotta pii plenissima Christi
Et nihil est aliud post hsc pia verba precata
S«pe lovem, quam quse monuit castissima Phoebes
Seu Vest» lex alma nurus sanctissima cunctas,

n^ Quam qu» vii^inibus Mari» prscepit honestis
Incorrupta fides, meruit qu» ferre sub alvo
Progenitum virtute patris. Nec Isotta putare
Coepit opus magnum natos peperisse parenti
Si mulier nubat, cum liulla animantia constent

140 Bruta licet foetus qus non tutentur alendos
Natura prsebente manus. Sed subdere carnis
Pruritum miserae sanctse rationis habenis,
Hoc opus excellens naturse munera supra
Censuit. Exemplum Marise mirabile sancts,

14$ Quse quamquam nupsit, sub virginitate morata
Incorrupta tamen iussu gravis acta tonantis
Aetherei peperit, miracli gratia soli,
Quse concessa semel nuliique sit inde petenda.
Haud movet hanc nec sperat eam nec habere maritum

i$o Vult alium quam quem statuit natura colendum,

(ih) Phcebe V. (ij^) Quamque V. (140) tetus V.
(150) quemquem CV.

371

Corporibus quae sola animos coniunxit habendos

lure maritali, caro sit quia subdita menti,

Pareat orbis opus coeli melioris amori.

Hic amor est verus, dixit sine fine, maritus,

Quem mihi Isotta velim, qui postquam morte relatus M^

Sit super astra, meam repetat prece saepe figuramy

Donec summa dies referat sub iudice summo

Coniugis oflBcium secum componere coelo.

Hoc fuit ergo prius votum mirabile casti

Corporis, ut coniunx animus suus esset et ille i6o

Solus, ei corpus serviret et omnis honestas

Parceret, haud alii statuens parere marito.

Et quanquam vir magnus erat pater ipse tribusque

Fratribus una soror reliquis dilectior ipsa,

Nec meminit tamen una patris nec Isotta moveri lo;

Fraternis potuit precibus, velut innuba Daphne

Radices tellure tenens. Non unus amator

Dives opum belloque ferox de sanguine prisco

Circunquaque petit minima cum dote puellam

Connubio iungi, tanta est virtutis imago 170

Atque decus formse gravitasque modusque loquendi.

Sed nec eum voluit nec eum quem cerneret alta

Nobilitate satum, virtuti armisque dicatum,

Paceve contentum, quamvis sit pulchrior ipso

Hippolyto, cuius decrevit tollere mores. 17$

Quodque magis stupeam, mediis in lusibus orbis

Deliciisque manens melioris praemia vitse

(168) opus C (175) collere V. (176) Quodve V.

?72

Comimpi haud potuit. Blandiri mater amicis
Vocibus hanc coepit: Debes, mea filia, dicens,

i8o Et patri et matri naturse lege nepotes,

Commemoransque, quibus genus insignitur amicis,
Cum generos socerique petunt dominseque maritos.
Unde fit, ut patribus reddantur iura senatus
Et patriae cives. Sed Isotta hoc inclyta matrem

i8$ Dimisit sermone suam: Dabo pignora, mater,
Multa tibi atque patri, nupsi nanque ipsa marito,
Quem sequar seternum, quem non mortalia possint
Fata mihi saevusque furor rapuisse tyranni.
Sint animi mea membra mei, sint pignora vitae

190 Munera certa mese, quotiens virtutibus utar
Ingenuis; prsecepta dei quot in orbe tenebo,
Me totiens peperisse putem tot habereque natos.
Quod si mundus habet quicquam de sanguine nostro,
Cui sit opus servire, tribus foecunda vocabor

19^ Pignoribus, fratres mihi sint tres pignora tanquam.
Alter enim meritis Antonius inclytus ipsis,
Alter ob officium vitae ingeniique decorem
lure Leonardus cunctis memorabilis oris,
Militise insignis titulis auratus uterque

200 Est eques. IUustrisque pari Ludovicus honore
Est meus in primis cuncta inter saecla futurus.
Quidquid agam, mihi natus erit carissimus ultro;
Hic neque iustitia minor est nec mente nec usu
Humanus minus est, quam si quem prisca dederunt

(19$) sunt V. (197) decorum V.

373

Carmina, quam recitet fixis sacra fama lituris. 20$

Hos ego iure sequar, veluti sua pignora mater.
Hic animus vir semper erit, mihi cetera desint.

Haec ubi dicta semel rursusque iterumque redicta,
Denique finis erat precibus blandisque parentis
Deliciis, cum fama volat, non artibus uUis 210

Ingenii eloquiumve petant meritisque favorem
Esse minus promptam, nec Isotta hac laude movetur
Nec rapitur titulis vulgi, sed mente volutat
Assidue quod prsestat opus committere famse,
Quae valeat veras laudes conferre beatis. 21$

Hoc animo et pompa neglecta auroque micanti
Et virtute dea ducta inter numina coeli
Philosophis primum se dedidit atque parentis
Naturae secreta manu complexa tenaci
Moribus incumbens civilis plena decoris 220

lam coeli secreta subit prseceptaque summi
Contemplata lovis doctorum senigmata solvit
Et reserat nodos arcanaque plurima novit.
lamque Leontini similis Carmenteque creta
Atque parente sua maior dedit ore diserta 22$

Plura viris discenda novis, queis noscere possent
Communes hominum sensus, nec disserit illa
Quae plebs blaesa solet. Sed si quid acutius uUus
Dixerit interpres, meditatur acumine summo
Et mira cum laude refert. lam vatibus sequa 2^0

Carminibus loquitur versusque putare Sibillae

(214) perstat V. (226) qu« V. (228)blesaC, blessa V.

Incipiunt cuncti. Nam Clio huic plaudere coepit
Atque Erato sonitum tribuit clangore tubarum.
Scripsit epistolice, quali non dixero lege

2?$ Scripsisse ante ipsam mulierem, si qua refertur
Sappho aut Phoenix meliorve in gente Quirini.
Haec est illa quidem, quse mortis Isotta virilis
Non metuens morsus vivet sine fine nec ullo
Marmore pulvereis claudetur diva sepulchris.

240 Quse quoniam nostro fuerat mirabilis aevo,
Nondum sacra videt sibi vel surgentia templa.
Quod si prisca dies hanc aspexisset, honore
Quisque suo sequeretur eam fieretque deorum
Concilio adscripta atque inter numerata potentes

245 Coelicolas, quales recitant cantata fuisse

Carmina Persephonem Daphnemque deasque vetustas.

Foemina quae visa est virgo sprevisse maritum,

Se vovisse deo ? Quse non vitiata tyranni

Est manibusve lovis vel fortibus Herculis armis ?

2SO Prospice Latonam vel quod sit Agenore natam,
Arcadis immitis matrem Semelenque relatas
Ad superos, ut fama refert auctore poeta.
Quaelibet illarum pedibus vix iungere dextram
Huius digna manum. Quid Isotta hsec ipsa meretur

255 Inter honoratos homines in carmine vatum ?
Quse cum virginibus poscat pro munere palmam
Atque inter vates non sit postrema disertos
Inter et histoncos? Qu» novit, sydera quae sint

(246} Daphnesque deas vetustas V.

J75

Fausta viris, rigidus quid denotet ore cometes

Flammifero, cum forte ruit } Quse signa rotentur ^^

Bissenis cur bina locis, et fratre puella

Proximior terris citius volvatur in annos

Lunares, et Isotta tenet prseclara et eorum

Cuncta videt, qu» sunt rebus coniuncta supemis:

Quid deus ante virum sator optimus ille creavit, 26$

Quid dederit servare viris, quse claustra ministris

Poenarum edixit, quse sit data gratia iustis,

Quis deus hoc genitus, quse rebus meta, quis ordo.

Munus Isotta tenet rarum virtutis opimae.

Quid meruit nostros inter sanctissima libros } 270

Ut cantetur ei carmen, quod terra, quod aer

Personet atque fretum, coeli super astra feratur.

At quo consilio fuit hsec ? Num dicere tantum

De coelo terrisve potest? Num ludere versu,

E manibus cuius referatur epistola doctis ? 375

Nam multi dixere quid bene, gloria quorum

Concidit in dictis. Sed Isotta ut dicere coepit,

Sic animo vocem firmare atque ora ministro.

leiunabat enim vixitque puella modeste,

Et graviter, maior natu prudentia pectus 280

Huius adivit ea qua tempestate fuisset

Viscere materno ventrisque recondita tecto.

Haec vigiles horas et longae lumina noctis

Saepe super libris consumpsit et acta sopore

Nonnumquam dextra calamum tenuisse r^perta est. 285

260] rotent (?) V. (281) tempestate om. C in lacuna.

J76

At quotiens genibus latuit sanctissima flexis
Ante crucis signum? Ne quisquam haec vana putasset
Signa levis capitis, sed turba domestica semper
Vestigat, quid agant domini, ciamque acta redicunt.

290 Pauperibus semper pia, tum miserata famentes
Exaturabat eos, tum prsetermisit m ipsos
Odficii nihil una sui; castissima certe,
At non est aiiis minus iliustrata triumphis.
Nanque ubi de summo contendunt ssepe tonante

295 Doctores quos turba vocat, de legibus ipsis
Quas urbes dixere sibi, iucundius illa
Explicat ingenii divino munere clari,
Quam si coelestis foret huius spiritus ore,
Qui reseraret ei reliquis quae arcana fuerunt.

joo Hermoieos praesul Veronae insignis honore
Pontificum, cuius vita est sanctissima, dicit
Multa palam, sit Isotta quibus super astra ferenda,
Praecipue ingenii vires vitseque pudic®
Suprema cum laude modum. Ludovicus eisdem

30S Foscarinus eam titulis super aethera tollit,
Qui legit quid Isotta viro respondit, ut illam
Ipse prior scriptis coepit tentare tabeliis,
Et scripsit qus ignota viris sunt maxima multis.
H aec autem mulier non est tunc visa nec esse

|io Qualis turba solet doctorum; dura resolvit
Singula et enodans quidquid devinxerat ille
Praestantern stupuisse virum sine fine coegit.

(291) cum V. (298) Quod si V. (^07) temptare ta-
beUi V.

Sed quot ei similes, quot honore et laude probatos

Cogit Isotta viros diversa in gente putare

Esse aliquid numen quod Isottae dictet honeste IM

Multa simul, quse multa locos respondit in omneis.

Ergo et eam patrise fines coluere beatam

Et nemo est adeo tygris de semine cretus,

Qui non commemoret, fuerat quod Isotta per omneis

Italiae terras laudis sibi nacta verendae. J^o

At magis haec humiiis, magis est quam facta superba

Laudibus assiduis; vultum demissa serenum

In medio templi poterat dea certa videri

Componens se saepe sibi, metita quod esset.

Atque suae metam laudis metamque pudoris l^S

Comparat, in neutro malens se extendere cultu.

Nullus inanis erat mulieri intrinsecus error

Vanaque foemineos vitium quod gloria sensus

Occupat interdum. Nam quod dicebat habere,

Credebat sic illa quidem, dubitabat at esse no

Forte aliter; nam qui scit plurima, nulla negarit

Posse altos sensus alieni interpretis arte

Ferre, cupit potius quod doctum praestet acumen

Cernere et aut alios docuisse aut ipsa doceri.

At quoniam natura novum nihil invenit usquam, ns

Nil doctrina; vetus quando est sententia magni

Socratis, ut discant homines gravioribus annis

Quique pedem in fovea teneant, dicebat id ipsum

(|i|}honoresC (|i8)coetusC. (|2o] natta V. veren-
das C. (|2i) quo f. V. (^26) mallens C. (}}2) alios s. V.
(n?j P- <iu« V. (^8) pedes C d. ad ipsum C

J78

Semper Isotta volens augere ea pramia mentis,

^40 Est quibus ante omnes summa ceieberrima laude.
At postquam cara mulierem fata parente
Privavere sacram, quam toto flevit amare
Tempore dum vixit, cuius venerabile nomen
Semper honore pio, semper tulit optima votis,

M5 Pignora quse dixi fore cara, haec ipsa tuetur
Atque fovet, fratres mira complectitur omni
Cordis ope et cunctos materno tractat amore.
Praecipue Ludovicus ei gratissimus esse
Incipit, hoc maior nanque est Antonius annis

M^ Atque Leonardum Vincentia prisca recepit,
Coniugis ut tutetur opes cumuletque nomisma.
At Ludovicus erat nondum sub coniuge pulcher,
Ingenio facili, div» virtutis alumnus,
Fratribus his non arte minor, non corporis usu,

M$ Miles in arma ferox, lusit qui hastilibus inter

Tot specieshominum, tam s®pe hac laude triumphans
Redderet ut cunctos stupefactos. Huius amore
Flagrabat magis illa, velut voluisse Diana
Dicitur ardentes Phoebi componere vultus,

J^ Integrior fratris faciem fuit ore secuta.

Hunc igitur vel Isotta fuit complexa per omneis
Quem foveat teneatque sinu castissima sancto;
Connubio iunxit cui denique iure puellam,
Qualis erat mores imitata insignis honestos.

^^S Coeperat et primis iamiam pubescere in annis,

()4i) caro C (^46) omnis V. (;)i) numisma V. (155)
lusitque h. V. (^$8) Flagrmt V.

?79

Quae forma Venerem vincat, virtutibus illam

Pandoram, quam turba deum sibi finxerat omnis,

Cui nomen claro de morum munere Clar».

Denique sydereos ubi linquunt lumina vultus

Est et Isotta dei iussu commissa sepulchro, 170

Hseredem sibi dixit eum, quem pignus habebat,

Cuius cura fuit nuUum deiecta per aevum.

At quid ea aetate est, qua vixit in orbe, secuta ?

Numchoreassaltusque virum > Num fercula septem ?

NumgemmaSy quasvulgus avet? Num caetera plebi ^7$

Accumulanda nov» } Quse si fortassis adepta

Sorte fuit patria, fratres divisit in ipsos,

Vel dedit hseredi vel templa ornavit et orbis

Pauperibusque dedit. Pro se nihil illa cupivit,

Nil ultra appetiit minimis contenta ministris. ;8o

Semper in ore deus fuit huius, ubique modeste

Vixit, ita in solo vel concomitata cubili,

Ut si forte foro in medio spectanda fuisset,

Vaniloquas fert fama nurus nihil esse locutas

Unquam inter sese, quamquam committere risum ^85

Dicta queant. At Isotta deas imitata priores,

Gratia quas Marise superas evexit ad arces,

Vaniloquis nunquam fuit oblectata susurris,

Murmura contempsit, nihil iracundius usquam

Detestata, mala quam si quem pungere fama ^90

Audiret, falso dicens ea ficta fuisse,

Quae si vera forent, castas tacuisse decere;

(571) queim V. (576) Quod V. (|88) sussurU C.

^8o

Quid de se possint alise dixisse putandum.
O deus 1 insignem mulierem laudibus et quam

)95 Debeat immenso cecinisse volumine tota

Posteritas sitque una novis memoranda diebus.
Sed nec eam immunem tentator spiritus esse
Sivit, at in somnis vocat hanc velut angelus alter
Atque ait esse viros, quorum prsstantia magna,

400 Divitiae multae, nomen par, gloria summa,

Quorum quem malit iungat sibi Isotta maritum.
Subditethaec: Quidinanis agis? Quid tempora frustra
Multa teris ? Fies posthac canente capillo,
Mortalis moriere, decor tuus iste peribit.

405 Tu quid eris vivens iucundum stulta secuta ?

Fumus is est, quem vana petis, quod virgo voceris.
Quod natura pati nequit, id temeraria tentas ?
Intereaet natos posuit dulcesque nepotes
Ante oculos suadetque viro se iungere digno.

410 Sed tentata manet cautes velut atque moveri
Constans mente nequit stabili, ratione iuvatur.
Haud genus hoc, inquit, me deficiente peribit,
Quod fratres auxere mei, nec mundus in una
Me recipit vires nec me feret ulla libido

415 Immemorem laudum, quas coeli quserimus arce,
Aut vitse immemorem, quae vera est vita putanda.
Insidias dsemon nullas mihi contrahet ater.
Rursus ut orabat temploque sedebat in alto,
Huius ad insidias hac est commota querela.

(197) temptator V. (598) at insomnis CV. alte Q fori.
recte, (407) temptas V. (410} temptata V.

J8i

Visus adesse pater: Mea quid mea nata nepotes 420

Quos debes mihi, cara, negas } Sed desino natos

Quserere; quid non te, qualis sis, mente videre

Pergis et ante annos meritum tibi velle seniles }

Nonne es, qua nullus meliorem noverit annus ?

Qua non orbis habet maiorem ? Dicere prosa 42 s

Tu potes et versu, tu religiosa superni

Noscis facta lovis, magni prsecepta tonantis

Sola tenes, rerum complexa arcana; quid usus,

Quid valeant leges, quo cives vivere more,

Omnia sola tenes. lam de te cogitat omnis 410

Italia estque tuis vox indelebilis annis.

Nec tibi dulce sonat? Nec te temeraria nosti?

Quid facis ? Atque iuvat tua quid te gloria, si te

Non delectat amor laudis? Nec nubere cures.

Sume tamen vestes tantis virtutibus aptas 4)^

Et gemmas compone tibi; gratissima virtus

Est ea, quse formam comitatur honore superbam.

Gloria virtutis merces te summa sequetur,

Si monitis stas, nata, meis; parere parenti

Debes, nata, tuo; debes audire monentem. 440

At cum iampridem teneram prior ipse puellam
Liquisset moriens essetque ad sydera raptus,
Praesentit subito tentantis Isotta nefandum
Fraudibus ingenium, qui quando libidine nulla
Commovit, tentat, quid inanis gloria possit. 44^

Hoc est firma magis, stabilis magis illa, nec ullo

(431) meritam C. (426) relligiosa V. (4^6) geminas V.
(445] Presensit s. temptantis V. (445} temptat V. (446) H«c C

^82

Ducitur exemplo, nisi quod ratioque deique
Constituunt mandata; patris non flectitur ullis
Blanditiisve minisve, deo servire parata,

4$o Contemnens alios. Quando est magis arte maligni
Ducta canis, latrat qui semper et ardua tentat
Taurorum sibi colla ferox, hoc pei^ere certum est
In virtute magis cunctisque obstare periclis.
Non nescit, quid vana velit sibi gloria gentis

45$ Terricolse, cum flectit equos in retia caecos
Et laqueis capit ante dies, ut fluctuet error
Assidue immensus nec sit pudor uUus in ore,
Ut modo Sisiphidae multi multique Procustes
Et modo Tantalidse surgant. At Belidas ipsa

460 Execratur eas, qu» fata dedere maritis,

Evadnenque illam. Recipit non hsec Heryphilem
Et quascumque pares cantata Semiramis auxit,
Et love progenitas Troiani tela furoris.
Plusque Catherinae similes veneratur amatque

46$ Lucia quas docuit, quam si quas Roma triumphans
Grsecia sive tulit, quas tot coluere Sabsei.
Si qua inter cives fuerat discordia magnos,
Quorum erat et generi consanguinitate propinqua,
Semper erat pacis mulier sanctissima custos

470 Et resecans odiis quidquid dedit arma movendis
Restaurabat eis animos, iungebat amore
Perpetuo effrenes. Nam Nugarola domorum
Maxima cunctarum Veronae, antiqua superbis

(4^0) quoque cst V. (451) tempUt V. v. 451—482
daidimntur in V. (458} Procnistes ? (472) effraenes C

?8j

Est proavis, quondam de nobilitate vetusta,

Et de Teutonicis primoribus inclyta multas 47S

lunxit in urbe domos circumque est maxima qusque

Facta, equites dominosque suo qu» tradidit ortu

Assiduosque refert; multas et Isotta sorores

Connubio iunctas plerisque illustribus alto

Sanguine progenitis vidit l^nto .... illis 480

Esse satis duxit sibi virginitate necesse,

Hoc magis in cunctas versatur ssepe docendas

Concordesque animos reddendos ssepe virorum,

Artibus his imitata dei mandata superni.

At Lachesis canos iam coeperat atra capillos 48^

Condere, quos aurum solebat obire nitescens,

Et frontem subiere duae cunctamine rugae,

Quo sedit Dictina loco. lam pallor in ore

Venit honestatis cultor, cui candida quondam

Lilia culta forent nativo adiecta rubore. 490

Atropos accensa est, Meque hoc opus, inquit anhelis

Spiritibus, spectat; mihi Isotta est tradita tandem

Corpore quo potuit Phoebum Phcebenque referre.

Nascitur haud quisquam toto spectandus in orbe

A Tanai ad Libyen, vel qua sol concidit ortus, 4os

Qui se non prsestet post cuncta pericula nobis.

Hsec oculos pressura dese, duo sydera tanquam

De medio raptura polo linguseque disert®

Dispositura modum, febrem permittit euntem,

Arenti quae pressa siti cremet ossa, medullas 5oo

(480) dust magis. (486) solvebat abire V.

?84

Urat et intensis populetur pectora flammis.
Nuncia sumit iter, divie praecordia primum
Occupat et geminis infundit iniqua soporem
Luminibus nectitque sitim gustumque famemque

W Distrahit inque locum subiere horrorque rogusque
Immensus tremuitque gelu flagravit et aestu.
Conveniunt medici, medicos nec cura nec usus
Admittit mulieris, erant fastidia vitse
Multa diu. Hsc placuit supremi meta doloris.

^io Nec languebat enim, quamvis languere putetur
Omnibus immitis propter nova bella caloris.
Hoc etenim optarat dudum, dimittere vitam,
Quse fragilisque brevisque nimis, mortemque pacisci
Pro vita, quse semper erit, qua carcere tanquam

^15 Credidit occlusos animos, dum corpore constent,
Libertate sua fretos, cum carne soluti
In superos abiere lares, ubi gloria vera
Radices firmavit eas, quas nuUa movebunt
Saecula; non etenim si tellus concidet omnis,

530 Si ruinosa cadent summis de montibus antra.
Ergo quod et medici credunt promittit et omnis
Venarum pulsus, vitam desperat; ademptam
Esse videt, quamvis medicus sit Apollo, salutem.
Accepit mandata dei laetataque coepit

525 Sic fratres moritura loqui: Quod vilis origo
Limus habet, pulvis recipit, componitur urna
Quod fuit ante caro, mens si bene vixerit, altum

V. 505 deest in V, ($19) ctiam V. ($25) Quos V.

J85

Fertur in empyreum. Vos ne curate fugacis

Dona boni et fastus orbis pompasque caduci.

Aeternum pensate decusl Ludovice, quid orbis s?o

Sit, quid vita, vides; meditare, quid inclyta possunt

Regna, quid elati per summa palatia reges.

Nobilis es generis probitate et laude parentis

Et virtute tua, quem mundus honorat; at omnis

Corruet altus honos, tandem claudere sepulchro, $m

Atque domi minimse cuL tecta fuere iacebis

Marmorea. Ergo dei leges metire polique

Tecta petas, cum magnus eris gemmisque nitesces.

Inde autem orabat cunctos uno ore propinquos

Quosque videbat, ut hac quicumque in gente mane- ^40

Aeternum patrem sancta cum voce precentur, [bunt,

Parcat Isottaeis miseratrix cura diebus.

Discedo hinc, inquit, fratresque patresque revisam

Antiquos. Quid flere iuvat ? Deponite tristes

Ah lacrymas. Non ipsa feror per tela, per hostes, $4$

Nec rapior diri Phlegetontis ad ardua saxa.

Haec, ait hic Ludovicus, erat spes tradita nobis

De te, cara soror, de te, sanctissima mater ?

Quo fugis hinc ? Quo te sine me, mea Isotta, recon-

Ipsa quaterdenis audis ubi multa diebus [dis? ^50

Quae plura orator Francisci ex ordine divi

Dixerat, haec recitas nostro mirabile sseclo,

Singula ieiunans etiam totoque relanguens

Corde tenes, quae mente semel narrata tulisti.

(^29) status C. (S4i) Aetherium V,/<?rf. fecte. ($52) cc-
citas V.

Isotc NogaroUe Opcra. II. 3$

)86

5^$ Tu moreris, qus tanta potes ? Te perdere possit
Natura omnipotens ? Heu me, quem magna soronim
Linquis adoptatum, cuius memorabere semper i
Ore, animo et votis.Tu quae doctissimacalles, [plet,
Quidquid habetcoelum,quidquid mane terraque com-

$60 Quidquid in infemo fit^ quidquid in aethere, possis
Discessisse fugax ? Ubi te, soror inclyta, quaeram }

Hsec reliqui dixere duo; sed Isotta subacta
Ssevitia febris languenti voce resistit
Omnibus atque rogat^ de se sibi quisque queratur,

$6^ Qui manet in terris extrema pericla lutosis.
Quae postquam dixit gemitusque ad sydera mitti
Audivit fratrum vocesque hinc inde sororum
Atque domum impleri summis ululatibus omnem,
Quosque clientelae quosque emisere propinqui,

$70 Ad crucis hsec signum devoto corde voluta
Hsec ait: O qui nos summo mercatus amore
Sanguine vis proprio remeare, redemptor, ad astra
Quem tulit indigne tua mors, mihi parce precanti
Et miserere meil Tota quam mente petivi

575 Hora supervenity qua de tellure lutosa
Eripiar corpusque suo marcescat in antro,
ludicii donec veniens ad iura tremendi
luncta videre queat, quae disiunctissima sensit.
At meus hic animus (bene si sperare licebit

^80 In te, sancte pater, merui non ipsa) volabit
Ad superas, ubi semper erit mens aurea, sedes.

($6|) saBviti« C, s^vicie V. ($68) uluUuiUbus V.

J87

Da deus, ut tentator atrox me linquat euntem,
Impediat nec iter nec nos corrumpere tentet
Da deus, ut peccata mihi, qu» plurima nosti ^8^

— Nam sine quis vivit mortalis crimine sanctus ? —
Da, deus, hsec plorare animo contritius acri
Sitque tibi hoc sacrum mea mens contrita litatum.
Suscipe me dextra, deus optime, nam tibi Isottam
Commendo, tu sume manu qui spiritus exit. 590

Haec ubi dixit, eam Hitis melioribus usam
Corpore terra capit laudis monumenta deusque
Mentem habet et miseratur eam coeloque reponit.

(58^) temptator V. ($84) temptet V.

Sonetto di Mario per la sopraditta.

La pompa et roro, et questo viver frale
Che ciercha ogni mundano in bassa vita,
Et ogni chupidigia ha via bandita
La chasta Isotta, qual spirto immortale.

Et era gik arrivata in terra a tale
Chera a virtu sacrata et stabilita,
Simile a qual per meraviglia addita
Chi con Tingiegno al Ciel chantando sale.

Rara si vide a noi simil Phenicie :
Qual rara e chi ben leggha et ben adopre
Non fenta Laura, o penta Beatricie.

Hoc loannis Marii Philelphi carmen editum est in
libro suprap. ^6i citato (tom. VII. part. i, p. 2^), ex quo
descripsit V. Hartl. Extat etiam in codice Bibliothecas
Capituli Veronensis, in quo tamen hoc et sequens carmen
ab alia manu quam qui precedit Liber Isott«us exaratum est.

389

Ne chome molte un van mantel si chuopre
Ne gial millen di lei si chanta o dicie,
Ne tante son le lode quante Topre.

Et coma sola sopre
Ualtre vergine fu sinciera et francha,
Chosi salita e'n Ciel fra noi gik stancha.

Del medesmo sonetto per la detta.

Isotta in chi non fu macchia o difetto
Specchio di qualunqualtra haver vuol gloria,
Nimica della vita transitoria
Chorpo pudicho, inchcomiptibil petto.

Per le sue gran virtute et sancto effetto
Havuta contra il mondo ogni vittoria,
Lasciata a noi di se degna memoria
Sempre fia lietan ciel, sempre in diletto.

Hoc carmen in unico extat codice Bibliothecfle Capi-
tuli Veronensis. Confer Giulariuin (Della letteratura Ve-
ronese al cadere del secolo XV e delle sue opera a
stampa 1876 p. 18) : fQui pure il Filelfo s'occup6 a celeb-
rare le virtu religiose, moralii letterarie di Isotta Noga-
rola ; il suo carme latino conservasi inedito ancora nella
Capitolare al Cod. CCLXXI. con la scritta in calce 4 (su^
Noo. Oct. 1468, copia dalKautografo.t In codice 721 Bi-

391

Ita la dove gia drizol desio,
Dove ogni sua speranza la menava,
Vede et fniisce il sempiterno dio.

Et qual in terra virtu sempre amava,
Tal qui fra noi giamai sara noblio,
Nimicha dpgni iniusta iniqua et prava.

Quel che viva adorava
Salita ove son lalme sempiterne
Vede, chontempla, mira at ben discerne.

Verorue llh Nonas Odobris

1468

Marius PhiUlfus manu propria.

bliothecn S. MichaBlis Venetiarum prope Murianuin soneto
suprap. jBB. ^89 edito tVeronae VI Non. Oct. 1468. Ma-
rius Philelphus Manu propriat subscriptuoi erat.

(PHILIPPUS BERGOMENSIS)

De Angela Nugarola eruditissima.

NGELA Nugarola Veronensis ori-
unda, femina apprime doctissima

s j^jiy^^ 8SVO quo Pius eius nominis secun-
dus pontifex Romanus in cathedra Petri
praesidebat, et apud Veronam ortus sui
civitatem insignem ceterasque Cisalpinae
Galliae civitates et magna virtutum gloria et

lo poetica oratoriaque arte et insignis ac claris-
sima mulierum est habita. Haec quippe in
primis generosi viri Antoni Nugarolae splen-
didissimi equitis aurati et praestantis Antoni,

Est caput CLIX. operis tDe plurimis claris scelectis-
que mulieribusi a fratre la. Philippo Bergomensi a. 1497
tertio Kal. Maias Ferrarie editi (E), Angelae vita fol.
CXXXXi^. occupat. (i|) ft»/ aurati /orf. excuit/ filia.

qul Arco pugnacisslmo oppldo Imperabat
conlunx fuit. Muller sane venustisslmo et
eleganti corpore, quam plane formam ipsa
sua celebris doctrina apud omnes clariorem
reddebat, femina equidem imprlmls humana, 5
f acllls optimisque moribus ac pudlcitl8& glorla
admodum probatisslma. Culus sermo sua-
visslmus pulcherrlmis semper habundabat
exemplls et auditoribus quam maxime iucun-
dus. Dlvin» lltterae magnopere hanc mulle- 10
rem delectabant, quas et persaepe verslbus
condebat idque in omnl genere carminis,
quod quidem In muliere viderl poterat admi-
rabllius. Quae inter cetera suse doctrinse
erudimenta Eglogas nonnullas tanto artificlo 15
confecit, ut sine inluria cum Cornificiae supra-
scrlptae Romanse doctisslmse in celestibus
lltteris a se scriptis conferri possent, quae
Centonas confeclt, ut dlctum est. Et cum
nobilissima familla esset edita, etiam maxi- 20
mum usum prae se ferebat in curanda re
familiari sua, quod ordine suo cuncta adml-
nlstraret cum optimo vivendi exemplo ; pru-
denter etenim ac summo consilio semper
omnia gerebat. Et cum in magnis divitiis 25

?96

terea ac omnibus admodum affabilis. In qua
etiam quaedam incredibilis dexteritas cum
omnibus vigebat ac morum singularis levitas
in omni gestu. Urbana imprimis, quae omnia
s eam permaxime honestabant. Decorabat
insuper illam quaedam maiestas in vultu mira-
bilisque aspectus, omnino dissimilis ab illis
mulieribus, quse summam paternitatem plane
demonstrant, cum salutantur, dedignantur

lo quandoque alios resalutare. Excellebat in ea
inter cetera etiam prsecipua bonarum litte-
rarum disciplina, a doctissimis et eloquen-
tissimis viris apprime egregie instituta, quam
ob rem in omni genere litterarum maximam

M de se opinionem apud omnes concitabat
Argumento sunt epistolse eius luculentae et
cum maxima doctrina scriptae. Cuius oratio
tum modesta, tum etiam magnifica fuerat
existimata. Gestus praeterea et omnes cor-

20 poris sui motus numquam ab his dissentire
videbantur. Mores insuper admodum pudici,
qui cum quadam gravitate coniuncti essent,
iUam non parum ornabant. Elucescebat item

(15) opynionem E. (2^) Elucesebat £*.

J97

in ea quidam coniugalis pudor atque fides.
Diligentissima quoque erat omnis honoris
et decoris tam mariti quam etiam sui, et id
non minus quam JEmilisL tertia supradicta,
superioris Aifricani uxor, cui non solum domi s
mariti, sed etiam ubique maxima illi cura
fuit pacis et coniugalis concordise amoris,
ut monumentis clarissimorum ingeniorum ad
nos usque manasse cernimus. Tanti igitur
momenti eius auctoritatis et existimationis lo
erat habita hsec matrona insignis Genebria.
In subditos enim suos summa pra^stabat huma-
nitate et iccirco plurimum Isetabatur, quando
eorum posset extinguere discordias, si forte
inter illos aliquando fuissent exortae. Visi- is
tabat segrotos cum ingenti studio atque
amore, quos rebus, tum etiam verbis dulciter
consolabatur. Hoc et amplius in ea miran-
dum fuit, quia ubi ratio vel necessitas expostu-
labat, familiarem, humanam, facilem et piam 20
sese exhibebat. Tam erat in suos propenso
studio, ut et aequalis et soror vere posset
appellari, non quse posset eis imperare. Ssepe
etiam hoc verbum illi usurpabatur : Sapientes
viros sapientesque feminas apud multitudi- 25

nem ab omni ambitione vacuos esse debere,
econtra autem operam dare, ut iis placerent,
qui vera laude digni existerent. Memor quam
maxime erat benefitiorum et grata in illos,
^ qui in se aliquid contulissent vel re vel opere.
Constanter iustitiam coluit et innocentiaro
custodivit Fecunda liberis, praecipue mari-
bus, quinque etenim peperit. Quorum primus
Mafeus appellatus, vir prsestanti quadam cor-

lo poris dignitate. Secundus Petrus, excellenti
ingenio vir eximiaque virtute ac magnifi-
centia, qui merito suarum virtutum a Pon-
tifice Maximo Paulo eius nominis secundo
eximia affectus fuit dignitate una cum fra-

15 tribus et posteris suis, cuius quidem pietas
numquam posset satis pro dignitate laudari.
Tertius loannesfranciscus, in annis satis exer-
citatus, validus et summi consilii vir. Quartus
Nicolaus, imprimis perhumanus. Quintus

20 postremo Marsilius, prothonotarius et iuris
pontificii decore omatus. Quorum omnium
virtus clarumque nomen non tantum matri
omamento fuere, sed etiam prope toti Cisal-

(2) ttt is ii.

399

pinse Galli8& gloriam immortalem attulere.
Haec itaque tam clara femina, divitiis, scientia
et virtutibus ac liberis tam fortunata, non
tanquam Nyobes Amphyonis Thebanofum
regis filia fortunse lusa insipiens fecerat, quse s
superbiendo non gratias egerat, quas quidem
ex innumerabili prole divinos sibi quaesierat
honores, pro quo nomen suum in multis
seculis sibi fecerat exosum, sed ipsa clara
Genebria de omnibus sibi concessis cum lo
gratias immortales deo egisset, ad extremum
adhuc in iuvenili admodum aetate modum
vitae suae posuit. Cuius mortem innumera-
biles prope populi non secus ac si parentem
collachrimarunt. Elataque fult magnificen- 15
tissimo funere pro dignitate et splendore
suorum, ut clara mulier merito requirebat

(8) snum K

(PHILIPPUS BERGOMENSIS)

De Isotha virgine Nugarola Veronense erudita.

soTA virgo Nugarola prsedictse
Genebriae soror, femina imprimis

s ^^jtfj^ doctissima, anno a natali Chri-
stiano millesimo quadringentesimo sexage-
simo sexto apud Veronam urbem suam, cum
in celibatu totam egisset vitam, extincta est.
Haec quippe amore virginitatis ducta a matri-

lo monio coniugali prorsus aliena esse voluit,
etsi indesinenter a plerisque magnis viris ad
matrimonium solicitata fuisset. Sed neque
ab ullis suis propinquis aut affinibus vel
amicis ea ab hoc suo laudabili proposito

Est caput CLXIII. operis iDe plurimis ciaris scelectis-
que mulieribusi, in quo fol. CLI. occupat.
(14) eam E,

401

unquam potuit amoveri, et ut omnem nup-
tiarum molestiam etotium (quo nihil pernitio-
sius mihi videtur) a se posset arceri, ad
studia litterarum se omnibus modis contulit.
In quibus certe tantum excelluit, ut in ea s
plane revixisse videretur prisca illa virginum
antiquitas et dignitas, quas illustres sem-
piterno praeconio decoraverat vetustas et
iccirco omnes sui temporis mulieres in vario
litterarum genere anteire dicebatur. Eius lo
enim ingenium suamque doctrinam ac splen-
dorem intacti corporis sui, nec non et absti-
nentiam, frugalitatem, orationes ceterasque
eius virtutes omnes venerabantur. Celebrata
erat maxime gravis, ut et doctrina cum vete- i^
ribus mulieribus eruditis merito posset com-
parari. Quod confirmant eius luculentissim»
orationes, quas maximis pontificibus Roma-
nis aliquot destinaverat, Nicolao videlicet
quinto et Pio secundo, prsecipueque in eo 20
conventu quem Mantuae egisse eum constat
Suadebat namque et hortabatur validissimis
argumentis et probationibus non sine maxima
exemplorum copia cum Pontificem tum
Reverendissimos sanctas ecclesiae Cardinales 2$

Iiot« NogaroUe Op«nu II. ^6

402

et Christianorum principes adversus Turcum,
qui Christianum nomen et Christianam reli-

. gionem conabatur evertere. Quae quidem
oratio tantam prae se ferebat doctrinam tan-

5 tumque nitorem et eloquentiam, quantum
quis certe verbis explicare posset. Cui feminss
propter eam doctrinam et optimum dicendi
modum non posset dici quantum laudis
quantumque ornamentum eidem accesserit.

lo Nicenus etenim Cardinalis, Graecus utraque
lingua excellens et qui in divinis doctrinis
maximum etiam usum habebat, ea oratione
audita statim quadam admiratione permotus
ut coram agnosceret, quam admirabilem ex

i^ ratione dicendi cognoverat, Veronam con-
tendere voluit; vix quippe credibile vide-
batur suorum temporum feminam ullam inve-
niri quae tanta eruditione tantaque eloquentia
praestaret. Qua visa et audita celeste potius

20 quam humanum factum iudicavit, unde eam
in ipsis virtutibus et ipsas in se ad magnam
dei laudem suique aedificationem admiratus
est. Haec plane non solum studia humanitatis
sed et philosophyam attigit nec etiam theo-

a^ logiaesacrae ignara fuit Confecit inter cetera

403

Altercationem quandam id est dyalogum cum
urbis suae praefecto Aluisio Foscaro patritio
Veneto, viro egregie litteris culto, quo quae-
rebat, utrum Adam prothoplastus noster plus
peccaverit quam Eva mandatum domini trans- s
grediendo. In quo quidem ipsa Evam, ille
Adam tuetur. Quod peregregium saneopus
pluribus admodum placet, quod maxime
cum quadam nova theologia cultum et elo-
quentiam in eo iunxerit. In veteri novoque lo
testamento admodum fuit exercitatissima,
unde et biblyam ferme totam eam didicisse
constat. Operum praeterea quattuor docto-
rum atque aliorum seque studiosa. Nihil
ferme ab ea dicebatur, quod patris Augustini m
testimonio non statim comprobaretur. Divum
etiam Hieronymum semper in manibus tene-
bat vel propter eloquentiam suam quae eam
delectabat, vel quod plura quam ceteri doc-
tores ad sanctas scriberet virgines. Non pos- 20
set equidem enarrari quam absolutae quam-
que consummatae doctrinse fuisset haec Isotha
virgo, peregregia mulier. Praestabat quoque

(2} lege Foscareno. (17) in manus E. (21) ennarari E,
absolute E (22) consumate E

26*

404

inenarrabili corporis dignitate, optimis mori-
bus praedita. Habitus autem eius corporis sem-
per quasi ad viduse cultum accedebat, quem
in tota vita custodivit et gestavit. Nata igitur

5 octo et triginta annos summa mansuetudine
summaque gratia in omni parte vitae claruit
et non tantum his quibus erat coram nota,
sed etiam illis quibus nunquam fuisset visa
tantum valuit tantumque potuit fama et no-

lo men optimarum virtutum in hac virgine.
Atque tandem hunc consummatissimae vitse
finem nacta est Isotha virgo eruditissima
omni prope laude etiam cumulatissima.

(i) innenarabili E. (5) Ugendum esu viddur octo et
quadraginta. (11) consumatissime £.

De eadem Isota hcec Philippus Bergomensis in

Supplemento Supplementi Chronicarum

(Venetiis a. 1506^ foL ^gS)

protulit.

soTA Nogarola patria Veronensis 5
virgo et foemina imprimis doctis-
sima et ipsa propter doctrinae ex-
cellentiam priscam illam virginum dignitatem
excitasse videre visa est, quod omnes huius
temporis nedum mulieres sed et plaerosque 10
viros in vario dicendi genere anteire dictum
sit. Quod confirmant eius luculentissimae
orationes, quas maximis pontificibus Roma-
nis aliquot destinavit prsecipueque Pio Pon-
tifici, dum Mantuae conventum habuit. Quae is
quidem oratio tantam prae se ferebat doctri-
nam et nitorem ac eloquentiam, quantam
quis verbis explicare posset. Nicenus enim
Cardinalis utraque lingua excellentissimus

4o6

dixit vix credere potuisse ullam suo in tem-
pore inveniri posse foeminam, quae tanta
eruditione et eloquentia praestaret. Haec ita-
que cum non solum humanitatis studia, sed

5 et theologiam atque philosophiam attigisset
disciplinas, inter caetera quandam altercatio-
nem, id est dyalogum composuit cum quodam
urbis prsefecto, quo quaerebat, utrum Adam
plus peccaverit quam Eva mandatum domini

lo transgrediendo. Quod peregregium sane
opus admodum plurimis placuit. Scripsit et
alias nonnullas orationes et epistolas doctas
atque elegantissimas, a multis approbatas et
laudatas. Alia etiam quaedam opuscula edidit,

M ut ex libro nostro de clarissimis mulieribus
videre quisque potest.

(7) id est] ideae E.

Oratb funebris pro clarissima domina Eli^^a"

betha de Nogarolis uxore clarissimi equestris

ordinis viri domini lacobi de Thienis edita ab

Omnibono Leonicensi.

;axime vellem, ciarlsslme praetor In- 5
signisque praefecte, praestantlsslmi
viri optimique cives, ut et mihi dl-
cere et vobis audire vacaret,quantae slt ampll-
tudinis, quantas ciaritatis, quantas praestantlae
funus, quod liodierna die prosecuti sumus. 10
Ostenderem profecto vobis, si modo tantls
mitii laudibus par oratlo inveniri posslt, liac
matrona primaria nec praestantiorem aut ge-
nerosiorem alteram faclle inveniri posse, seu

Haec Omniboni Leonicensis ormtio in solo codice Vin-
dobonensi (meo C) nr. h?o chart. fol. ssbc. XV (fol.
Sja—S^) extare videtur.

(2) uxor C. (f) Thiems hic et infru Q corr. Sabbadim
in iUUris ad me datis. (8) et om. C. (12) or. mihi inve-
niri C. (14; invenire C.

4o8

maiorum suorum imagines mspicias seu vi-
tse suae rationes, non quod in tanto maerore
laudationibus istis tempus indigere censeam,
sed ut spectatissimo equestris ordinis viro

5 domino lacobo de Thienis ac generoso huic
caetui filiorum tantseque turbae cognatorum
et affinium, toti denique civitati, quae in tanta
calamitate maesta et lugubris conspicitur,
his primum omnibus ignoscendum esse mon-

lo strarem, si se a lacrimis temperare non pos-
sunt, cum tantae probitatis tantaeque excel-
lentiae feminam amiserint, deinde consolatio-
nis hanc potissimum ineundam esse rationem,
quod vitam illius tam bene institutam spec-

15 tantes desiderium sui aiferre non possunt.
Facile enim cuivis appareat, quam tanto-
pere coluimus et observavimus, ut eius absen-
tiam non modo proximi doleant quam nos
omnes in ea virtutum omnium insignia con-

2oStitisse cernentes. NuUa enim res alia vim
tantam habere posset, quae nos sine discri-
mine omnes ad amandum et propterea com-
miserandum alliceret, nisi virtus egregia, qua

(9)omnium? cognoscendum C (i^}hanc]hinc(huic?) C.
(2^) virtutis C

409

inprimis prsedita haec insignis femina fuit.
Non est igitur magis dolendum, quod iocun-
dissima eius consuetudine careamus, quam
gaudendum, quod virtutissuae fructus uberri-
mos hodierna die susceperit. Nunc autem $
generosae huiusmodi claritatem si minus hac
meatumultuariaoratione tam brevibus spatiis
circumseptus pro dignitate prosequi possim,
facile patiemini, ciarissimi viri, neque enim
nunc requirendum esse arbitror et genus et lo
proavos et fortia facta suorum, quae quanto
clariora sunt tanto nobis notiora esse debent.
Quis enim nesciat, Nogarola domus, cuius
edita est stirpe, quam potens avis atavisque
fuerit, nec magis ubinuptafuit Thieniafami- 15
lia desiderat, ut sua commemorem decora
alta parentum, cuius decus et columen extat
maestissimus coniunx, clarissimus equestris
ordinis vir dominus lacobus, quem si posset
haec civitas immortalem fieri vellet. Absint igi- 20
tur ab oratione funebri per tanta ista poeta-
rum virtutesque virum series et tanta ne-
potum per tot ducta viros antiquae ab ori-

(11) quanU C (i$) Thiema C. (17) exU C

4IO

gine gentis, nec qusrat hic noster luctus,
quam crasso laqueario fuiva metallo mon-
tibus aut alta Grais effulta intestant atria
congestos satis explicatura clientes, nec

s occupati sumus enumerare divitiis prsepo-
tentes domos quas possint mero committere
gemmas aut aurum molare cibis. Quae bona
fortun» quantae fuerint et sint in utraque
famiiia, ipsi melius percipere quam ego ex-

lo piicare possum. Haec tamen commemorasse
ad id nobis conferat, ut documento sit omni-
bus tiodierna dies non extrinsecus pendere,
sed in nobis sitas esse oportere bene vivendi
rationes ; his enim quse modo dixi nemo me-

15 lior, nemo sanctior efficitur nec ea possunt
hanc nobis vitam praetendere, cuius dulce-
dine deliciis affluentes nimium plerumque
capisolemus. Necenimquse bona appellamus
bona sunt, sed animi nostri iudibria quaedam.

20 Nam si nos tantisper dum vivimus illecebris
suis raro demulceant, morientes cum convi-
cio deserunt. Nihil horum igitur suum esse
recte quis dixerit quod non perpetuo possi-

(2) liqueario C. CeUnun totus loeus corruptus est, (7) ge-
minas C. (19) ludibriora C.

411

deat. Quod autem nostrum est quodque ve-
rum dicimus, si quid aequi et boni operati su-
mus, id semper nobiscum manet, semper
quocunque ierimus iternostrum prosequitur.
Quod cum probe intelligeret prudentissima 5
femina, vitam suam bene ac sapienter insti-
tuere curavit effecitque, ut intelligi posset non
admirandas esse opes atque divitias, quas
qui possidet vitiosior efficitur, admirandos
autem et omni laude prosequendos esse qui 10
eiusmodi rebus modeste uterentur. Quare
superioribus omissis ad ea quisque acri-
ter incendamus animum, qui mores fuerint,
quae disciplina vitae, ut clarissimis duabus
propositis familiis videamus, quantum per 15
angustias temporis licet, quale virtutis exem-
plum illinc quidem exortum fuerit, hic vero
per maiorem vitae suae aetatem viguerit, nam
a suavissimis suismoribus incipiam. Humani-
tate tanta fuit, quantam vultusetoris dignitas, 20
quantam totius corporis aptitudo polliceba-
tur. NuUa tam abiecta domus, nuUa tam hu-
milis familia fuit, quam non illa opibus suis

($) intelUgitur C (8) acque C. (i^) intendainus ?
(20) quanta C.

4ii

iuverit et ubi opus fuerit exomaverit Com-
memorare possem civitatis huius complures
infimi et obscuri loci mulieres, quas mansue-
tissima mulier tanta benivoientia et caritate

s compiectebatur, ut eas quidem nec comites
dedignaretur,quain remagis emicuit ciaritudo
sua. Niiiil enim in url>e nostra fuit iiiustrius,
quam domin» Eiisabeth» comitas et huma-
nitas, quibus si alienos tantum sibi devinxerit,

lo quid domesticos dixerim ? Non possum, op-
timi, non iongius progredi, cum piangores et
eiuiatus servorum et anciilarum reminiscor,
quibuspauioante atria conpiebantur. Testes
sunt gravissimae ciementiae et mansuetudinis

15 dominae suae, quam miseri iili quidem non ve-
iuti dominam, sed quasi parentem ilebant et
proclamantes appellabant. Erat enim spec-
tatissima mulier et suavis et iocunda omnibus
et eam non magis verebantur quam Bmabani.

20 Quod quidem probatissima quaeque matrona,
qualis ipsa fuit, magnopere eial)orare del)et.
Ita enim res familiaris suo ordine procedit,
in qua servi et anciliae non solum vi sed

•

(i. 2) commemorari C. (j) quasi C

amore paruerint, quod illa minorum maxima
dexteritate comparaverat. Non enim magis
imperando quam agendo sua quemque ad
opera concitabat et si quid expediendum erat,
manus operi prima inserebat nec matris fa- 5
milias potius quam ancilte oiTicium gerere
videbatur. Et recte quidem. Neque enim
aliter ad res gerendas famulos matrona in-
fiammare debet, quam strenuus imperator
exercitum. Hinc, inquam, lacrimae, hinc ge- 10
mitus, suspiria, planctus, quod tanto bono
tam brevi frui licuerit. Est quidem quod do-
leas, vir carissime, quod lugeatis omnes, iu-
venes egregii, quod tantum amiseritis bonum,
est vero quod consolemini non minus, cum is
in mentem venit illam peracto laborum suo-
rum cursu ad suum creatorem rediise. H»c
enim sua virtus, si nobis ornamento erat
atque usui, illa tamen suas actiones omnes
ad unum finem tetendit, ut suo tandem cre- 20
atori ac redemptori placeret, quod ita esse
multis ex rebus percipere possumus. Quales

(i) paraverint C minorum] omnium } (2; deteritate C
(5) quamquamadC (4) eritC (9) strennuus C (17) crea-
torem] laborem C

414

enim illius in pauperes Christi misericordia
ac iiberalitas fuit, qu8e cum ex his qu»
publice mendicantur nemini deesset, multo
tamen plures occulto sustentabat? Id enim

s prudentissime ut cetera faciebat egregia
mulier ; noverat enim Ihesu Christo domino
nostro acceptissimam esse elemosinam, si
archana et soli deo cognita fuisset Verum
quod in vita latuit, in morte necessario pa-

lo tuit. Piget reminisci, quos planctus, qu» la-
menta modo iam per urbem exaudita sint.
Undique personabant populi voces omnipo-
tentis dei implorantis fidem. V» miseris, qui-
bus parentem optimam hsec atra dies tam

is subito eripuit. Qua ex re facile declaratur,
quam misericors, quam benigna haec fuerit,
nec alia quidem potuit esse, qu» religioni
deditissima fuit, ex quo potissimum tempore
frater Silvester Christian» fidei clarissimus

20 athleta Vincentino populo praecepta divina
mirifice tradidit, quibus et illa frequens in-
terfuit et se toto pectore devovit. Ita id esse ex
operibussuis facile dignosci potest, quanquam

(9. loj necessaria patuisset C (i;) Wm] vel C

non in apertum illa, sed occulte omnia. Ve-
rum modicis saepe ex rebus magna deprehen-
das. Quam enim orare videbas,quam ieiunare,
quam continentem esse, hanc existimare
potes alias rigiditates corporis meditari. Cuius 5
rei testimonium vel maximum fuit magna qui-
dem facere illam, maioraautem animo conce-
pisse, quoniam in extrema vit8e suse hora
accurate viro et natis hanc ultimam ab eis
gratiam contendit summopere impetrare, 10
quamquam id quidem, ut est ingenium viri,
facile obtinuit, ut si diem suam obiret, nullo
amictu corpus sepulcro condendum circum-
daretur ritu fratrum tertii ordinis, quem bea-
tissimusetgloriosusFranciscus instituit.Quod is
si superesset, per omne suae vitse tempus sub
eodem amictu eiusdem ordinis regulam ob-
servare promittebant. Qua ex re percipere
possis beatissimum patrem Franciscum de-
votos sibi homines numquam deserere. Hanc jo
enim illius supremam voluntatem eiusmodi
esse dixerim, ut glorioso suffragante Fran-
cisco ad caelestia gaudia sine ulla interpella-

(i) non om. C (14) quem] quod C

4i6

tione evolaverit. Id enim et viros et natos
tanta animi vivacitate rogavit, ut quae supre-
mum fati punctum sustineret, in hac postu-
latione sua revivisci videretur. Sed me lon-
5 gius iam producit virtutum suamm innumera-
bilis accessio, quare iam finis esto, si hoc
unum admonuero, non esse flendum ; nam-
que ita comparaverat, ut non mortis sed im-
mortalitatis participem sine ulla dubitatione

lofactam esse credamus. Nam si mseremus,
quod talem repente amisimus, id etiam me-
minisse debemus, nihil sane diuturnum nobis
videri posse quin aliquando finem sit habitu-
nim. Quanquam enim aliquot superstes

I $ fuisset annos, ei tamen haud multo post mo-
riundum fuit. Et ut iam vobiscum loquar, vir
clarissime spectatissimique iuvenes, nolite
flere, quam caelestis regni municipem esse in-
telligimus, ne sibi potius invidere quam ti-

jo mere videamini, nec tam mortem istius flere
quam incommoda vestra dolere. Pulcrum est

(j) substineret C (4) reminisci C (7. 8) namque]
sedque C (la) sane] enim C (i)) quod aliqu. C
(14) aliquod C (16) nobiscum C (18) municipum C
(ai) incomoda C

417

enim forti viro, qualem te esse cognovimus,
vir praestantissime, et vos decet esse, iuve-
nes egregii, humanos casus virtute inferiores
ducere, quod si feceritis, Isetabitur anima il-
lius, cum viderit vos nolle divinae voluntati $
obviam ire, exhilarabitur tantorum virorum
conspectus, non mediocriterrecreabiturtota
civitas, quae vestro maerore dolet, cum om-
nes existiment hanc sibi calamitatem com-
munem esse. Nam vobis, magnifice prae- lo
tor insignisque praefecte, prsestantissimi viri
optimique cives, qui hanc pompam funeris
tam pie, tam miserabiliter prosecuti estis,
cum supra memoratorum virorum nomine
pro hac in eos promptissimavoluntate vestra i^
gratias ingentes agam, maiores autem semper
habituros esse polliceor, satis tamen explora-
tum mihi est, gratias vobis nec cariores nec
praestantiores aut agi aut referri posse quam
si eos senseritis a luctu et squalore desistere. 20
Dixi.

(17) polliccar? (21) Dixi finis huius C.

IsotJC NogaroLe Opera. II. ^7

P. Donatus Advocarius lidice Nogarolce

S. P. D.

kCCusABis me forte atque reprehen-
des, quod ego indignus augustam

s gty-f^ Moysi cathedram saepius con-
scendere ausim. Necimmerito quidem. Quis
enim ego sum ? Homo scilicet ignavus, sae-
cularis atque peccator, qui divites dei et
domini sensus explicare velim. Scripturaenim

lo divina (ut scis) omnium sensuum tramitem so-
lum habet, quem humano sermone decurrere
quis audebit, etiam si quis volaverit ut co-
lumba, nisi angelicas pennas mortalium lin-
guis spiritus adhibuerit? Magna enim res,

M immo maximi et ingentis conatus et, ut verum

iP. Donati Advocarii in Domini Coron«B Spine«
Agone ad luliam Nogarolami extat in unico codice Bi-
bliothece civitatis Brixi» smc XVI.

419

fatear, temeritatis est sensum domini pecca-
torem quempiam tentare velle. Dictum enim
peccatori est: Ne audeas domini iustitias
per os tuum narrare. Quodsi contra interdic-
tum me saepius prsesumere vides, parcendum s
erit, neque enim ego, qui harum rerum cu-
pidus sum, tametsi operarius inutilis, indig-
nus, tacere non possum. Quaresi hanc meam
temeritatem accusabis, studium hoc meum
saltem excusare in hoc sermone velis, quem lo
de corona domini spinea magna animi volup-
tate in isto quadragesimali ieiunio excogita-
vimus. Consyderavi nanque, ut quum tanto
huius coronse beneficio obligati simus, quo
per eum cui imposita fuit ex servis liberi su- ^
mus, indignum fore mihi videbatur nuUum
de ea re proprium sermonem quem vel lege-
rim vel audiverim habitum unquam fuisse.
lam etsi qusedam, perpauca tamen, varie
legantur, temerarium tamen mihi videbatur 20
me viam illam ingredi velle, quam neminem
ex patribus sanctissimis et sapientissimis
viris, cuius vestigiis insisterepossem, ingres-
sum fuisse cognoscebam. Sed pudorem hunc
meum simulque temeritatem vicit charitas, 25

420

quae me tantae rei amore ac devotione accen-
sum ad scribendum impulit, simulque eadem
fecit, ut sermonem hunc ipsum, quem audaci
potius animo quam aliquo officio aggressus
s sum, ad te, quam divinse lectionis convivium
diligere et spiritalibus saciari dapibus scimus,
mitterem. Tuum tamen erit, ut quae de pec-
catoris manu nescio quo pacto excidere, per
te solam legas eaque apud te contineas, ne

lo in vulgus exeant, quia si ego minus verecun-
dus per memetipsum esse volui, tua tamen
modestia atque prudentiahuicmeae temeritati
parcere debebit et continere apud te. Quod
facere non potui ; omnes enim (ut scis) haec

15 studia non capiunt, quse stulta apud sapien-
tes huius sseculi reputantur, quamquam huius
saeculi stultitia vocatorum sapientia est, qui
cogitant semper in corde quse dei sunt, ip-
sum semper in ore habent, quoniam verbum

20 dei est, ipsum esuriunt, quoniam panis angelo-
rum est, ipsum sitiunt, quoniam calix novi te-
stamenti est, illum linguaconfitentur, quia illis
linguas novas per spiritum suum dedit, qui
tametsi in saeculo sunt, sermonem tamen de

25 saeculo non habent

VALE.

MAL^E ISOTTiE

AD ANDREAM CONTRARIUM VENETUM

EPISTOLiC.

Afai> Isotta Andreca Venetp Sal. pL dicit 5

MEUM solamenl O unicum vitas
mese praesidium 1 Testor deos de-
asque omnes, quonam hodierno
die fuerim animi angore et molestial Sane
nlhil prorsus de me, anime mi, te latere fas 10
est. Me miseram 1 Perii, ubi ex verbis tuis
animadverti et didici te vehementer amare
nescio quam Romse illustrem et prseclaram.

Haec epistol» extant in codice Bibliothece publice urbis
Senarum D. VI. i inf. signato ssc. XVII. (meo S). Episto-
lam I. II. IV. V. etiam ex apographo in Emanueh's Ci-
cognsB usum minus accurate confecto (C) novimus.

In titulo huius epistolee et earum qu» infra sequuntur
Maia Itotta est in utroque apographo, sed Afoi.^ Isotta
in codice scriptum esse testatur Hippolytus Bevilacqua in
libro qui lOsservazioni sopra la Verona lUustratai in-
scribitur et ineditus in bibliotheca urisis Veron« asser-
vatur. (ij) atque C

422

Equidem quantum ratione et coniectura as-
sequi possum, arbitror hanc profecto non in-
dignam esse eximio amore et existimatione
tua, cum eius divino, ut aiunt, psene ingenio,

5 tum prudentia et usu rerum plurimarum. Ve-
rum tu, quum proxime vlx mihi ostenderis
eius quamdam ad te epistolam sane diserte
et, ut suspicor, amatorie scriptam, nequa-
quam es passus, ut eam legere possem.

lo Quod quidem abs te factum exlstimo, ne ego
utrlusque vestrum facta ac simul dicta co-
gnoscerem, sive fortassis, ne perspicere pos-
sem vel tarditatem ingenii mei sive inscitiam
atque inertiam litterarum mearum. Neque me

15 prseterit minus fieri posse, huiusmodl homi-
nem uti tu es, amicam prsesertim sui similem
provocatam suavitate ingenii tui, probitate,
virtute, innocentia mirifice non diligere et
amare. Quippe, ut quod sentio libere dicam,

30 non nisi prseclaram, ingenuam ac generosam
foeminam esse dixerim, quse quidem, ut

(j) aestimatione ? (6) quem C. (la) prospicere C.
(1$) huismodi 5. (16) unicam 5. (17) pervocatam C
(18) et in codice deesse annotatum est in C, habet S. (19)
sentii C. (21) feminam C.

42 J

sequum est, mirum in modum respondere vi-
detur amori tuo. Quocirca, suavissime An-
drea, oro et hortor, velis pro tua humanitate
parumper animadvertere, quo redacta sum
misera, qua spe decidi, quum iampridem, ut 5
probe nosti, ad te unum animum adiecerim,
postquam me totam tibi uni amorique tuo
unico tradidi. Non possum, crede mihi, hsec
sine lacrimis multis ad te scribere. Quare si
forte, quod videor videre, tu pluris facis il- 10
lam, scHicet amorem et delitias generis hu-
mani, quam me, te oro et obsecro, si bene
quid de te merui, ne continuo maximo cum
cruciatu sim inter spem et metum neve sim
animo dubio et perplexo, significa paucis, 15
si placet et si bene vis mihi, quando praesertim
tolerabilius esse reor semel cadere quam
semper pendere. Neque enim ipsa eius ge-
neris sum, ut studeam amori vestro tam pu-
dico, tam praeclaro, tam insigni tamque egre- 20
gio ullo pacto esse impedimento, eoque
magis, quod, ut accepi ex multis, constat
haud dubie hanc esse in ea regia urbe or-

($) quom id pridem C (8)hocC (9) Ucrymis S. (ij)
maxlme C (14) ac m. C (16) bene am. C et si b. v. m. om, S.

414

tam familia consulari, dehinc, ut aiunt, summo
atque amplissimo genere natam.Omitto atque
prsetereo venustatem, formam, dignitatem,
eius incredibilem sapientiam, eruditionem,

s integritatem, morum elegantiam, urbanita-
tem, modestiam, suavitatem, acumen, elo-
quentiam, animi magnitudinem. Quae om-
nia haud dubie longe a me abesse intelligo
et sentio. Quid quod fieri posse non arbi-

lo tror, ut ipse utramque vere atque ex corde
diligas. Hoc propterea scribo, quia cum pri-
mum a me discesseris atque magnis itineri-
bus in urbem contenderis, quod omen deus
avertat, illico facere nequiveris, quin si quid

M est residui amoris tui erga me omnem cu-
mulate in eam unam omnium pulcherrimam
atque praestantissimam conferas. Dii face-
rent, ut tu posses oculis intueri, quibus la-
mentis, quo dolore, quo gemitu ego ipsa

2oomnium miserrima quam vehementissimo
animi angore confecta has litteras nunc ad
te scribo. Sane neque coram possum dicere
neque tibi narrare audeo epistola, opprimor

(9) et sentio in codicu margUu addUum €$u annotatum est
in Q om. S. (11) qui C. (i;) omne C

4^5

enim ingenti dolore atque acerbissimo luctu.
Fatebor ingenue : Nemini unquam alteri amo-
rem meum prseter quam tibi uni impartiar,
dum memor ipsa mei, dum spiritus hos reget
artus, si volueris, ut iure meritoque velle $
debebis. Quamobrem te etiam atque etiam
oro, ne graviter molesteque feras, si ego in-
dignabunda tecum per litteras quodammodo
acrius questa sum, prsesertim quando hsec et
huiusmodi querelse non proficiscuntur nisi lo
ab illustri quodam amore atque mea incredi-
bili in te benevolentia. Neque enim, ut mihi
persuadeo, te fugit, hoc commune amantium
vltium esse, ut omnia semper sollicitudinis,
timoris, suspicionis, postremo livoris atque m
invidise essent plenissima. Quiddicam, quod,
quum amor csecus sit, necesse est, more suo
ut anceps dubiusque huc atque illuc brevi
momento impellatur? Neque fieri potest, ut
arte ulla rationi cohsereat, quin potius cuncta 20
eius facta dictave ad vim quandam spectare
videntur. Hi enim qui acriter hac nova peste,
cui quidem virtute resisti non potest, labora-

(a) Memini C (4) cum memor 5. (14} solic & (16)
csse 5. (17) quom C. (aa) Hii C.

426

runt, nimio furore et impetu veluti catenis
ferreis quibusdam ac vinculis quodammodo
in servilem modum inviti detineri coguntur.
Ego enim fortunatissimum beatissimumque

5 dixerim, cui in potestatem Cupidinis ditio-
nemque venire contingit, quando prsesertim
hunc Veneris lovisque filium non modo po-
tentissimum deorum omnium, sed etiam vic-
torem fuisse accepimus, et, ut nonnihil in

lo prsesentia poeticis fabulis largiamur, quoniam
dii omnes et singuli contagione, ut sic dixe-
rim, quadam vehementer amarunt, cuncti et
ipse inprimis lupiter optimus maximus ho-
minum rerumque repertor ante currum pueri

15 triumphantis captivus atque subiectus Cupi-
dini ducitur catenatus. Verum enim vero,
quoniam saepenumero lectum est amorem
plus aloes quam mellis habere, quid, oro per
deos, tam miserum, tam laboriosum, tam aspe-

ao rum, tam acerbum, denique, ut sic dixe-
rim, tam exitiosum, quam mollia prata ac ge-
lidos fontes oculis intueri? Loquor de iis,

(i) cathenis C. (2) et C. ()} detinere C (5) disse-
rim 5. (lo) quum S, quem C (15) utq. habere dicUur
codex in C. (19. 30) asprum C.

4^7

qui prsesertim florent iuvenili setate, quibus
lege edictove cautum est cum maxima eorum
pernicie, ne aquam e vivo gurgite saltem
libare possint aut in amoenissimis hortulis
sub molli coelo ac pulcherrima plaga inter 5
vernantes flores, inter candentia lilia seu ru-
bentes rosas arborum poma inter frondes ra-
mosque gratissima visu frustra appetere.
Quippe, ut nunc de me quam parcissime di-
cam, sum tanquam miserrima avicula, quse 10
quidem ergastulo traditur, cui etsi coelum
ac aera intueri liceat, attamen ex angusto
carcere neque evolare neque effugere potest.
Quamobrem, ne longius progrediar, si labo-
res, si curas, si vigilias, si serumnas, si de- 15
nique mortis discrimina psene innumerabilia
nosceres mea, quum sis profecto pro tua le-
nitate et mansuetudine animi non trux, sed
ingenio mitis, me consolando et prope seque
dolendo, esses simul et socius et particeps ao
omnium incommodorum meorum. Quse qui-
dem, ita me dii ament, nisi tibi homini doc-

(4) liberare in cod, est secundum C (4) cunvenissimis C
(6) cadentia C. (9) paucissima C. (11) truditur S. (17)
quom C. (ao) sotius C.

428

tissimo et elegantissimo omnique officio et
virtute ornatissimo ob dignitatem, magnitu-
dinem prsestantiamque animi tui, ita strenue,
ita generose, ita regie, ita magnifice essem

s afiecta, numquam tanto studio ipsa possem
suiferre et perpeti. Equidem, mi Andrea,
quamquam sum abs te, ut vides, corpore se-
iuncta, te tamen, deum testor, mente et
animo quotidie, immo horis singulis, et au-

lo dio et video. Neque enim noctu oculi mei
prse nimia cura et cogitatione somnum ca-
pere possunt. Itidem arbitror tibi, anime mi,
evenire. IUud igitur mihi miserse solum re-
stat solatium, hoc est, aut tecum, mi Andrea,

15 loqui per litteras aut te prsesentem nonnun-
quam et videre et alloqui. Vale memor mei.
Ex Suburbano, Idus Febr.

(14) aut cm. C.

II.

MaL^ Isotta Andrece Contrario Sal.

ON parvo fui in discrimine diebus
his, adeo ut admodum dubitarem,
an aliquando ad te litteras dare <
possem. Verum deo immortali visum est, ut
adhuc superessem nescio fortassis ut alios
maiores labores et aerumnas subirem. Ego,
ne esses animo suspenso (arbitror enim te in-
credibili dolore ac molestia propter me affec- lo
tum esse) decrevi atque statui tibi his litteris
significare me divina potius quam humana
ope convaluisse. Igitur, mi Andrea, sis bono
animo, ut virum decet. Nam etsi nondum
sum satis firma, propter adversam valetudi- 15

(1$) sum] sufB ex codice proferiO valitudinem 5.

4J0

nem, verumtamen, quod vehementer dubi-
tavi, paene a morte sum erepta. Scripsissem
hac de re ad te maturius, nisi fuissem non
parum defatigata sinistro brachio, credo ob

5 sanguinis evacuationem, quse consilio phy-
sici facta est Ubi enim fui compos mei, il-
lico, ne esses de me sollicitus, ad te haec
pauca scribere volui, ex quibus nonnihil vo-
luptatis capere posses. Quare si vis, ut sim

lo laeto animo ac iucundo, da operam, ut in-
telligam te prorsus moerorem omnem de
me ac sollicitudinem abiecisse. Vale.

(ii) omne C. (12) sollecitudinem C

III.

Mai.^ Isotta Andrece Contrario S. P. D.

MAi/ infelix! O crudelia et impia
fata! O mors atrocissima, cuius
quidem incredibili desiderio sin- 5
gulis horis conficior! Cur tam procul a nobis
abes, prsesertim quando te magnopere cupio,
ne in tantis miseriis, in tantis aerumnis ac
calamitatibus vivam, si tamen hsec vita ap-
pellanda est ? Vellem ego omnino perficere, 10
satis enim superque vixi ; opto e vita exce-
dere. Vellem tandem his maximis gravissi-
misque curis finem imponere. Dii boni ! quam
atra mihi dies et turbulentissima visa est, qua
puer tuus a me est profectus. Ego e vestigio 15
post eius discessum ob rem divinam faciun-
dam, ut essem una cum reliquo sacrarum

virginum caetu utque ne relinquerem eis de
me obtrectandi locum, sacellum augustissi-
mum religiosissimumque sum ingressa, sed
continuo usque adeo invasit atque occupavit
^ me dolor vehementissimus, quod facere non
potui, omissis omnibus ibidem ne me ge-
mentem ac illacrimantem intuerentur, quum
meme statim solam moestam ac lugubrem
in abditum concameratumque locum recipe-

,o rem. Ubi, deum testor, neque cibo neque
vino hausto tristior nuUo pacto ab ea hora
(abierat enim mane) usque ad extremum diei
potui me ab acerbissimo luctu continere.
Repetebam enim mecum memoria atque re-

i^ cordatione congressus tuos, victus, iucundis-
simam consuetudinem, mores suavissimos,
postremo doctissimos prudentissimosque ser-
mones, quibus ego, ut non te fugit, tantopere
delector. Quid dicam de summa gravitate

20 cum singulari comitate coniuncta atque om-
nium iudicio et sententia pura et incor-
rupta quadam Latinae linguse suavitate, qu8e
quidem facillime perspici ex scriptis tuis po-
test. Quid de sono vocis, de claritate atque

a^ suavitate iucunditateque appellandarum lit-

terarum ? Omitto atque praetereo vultum, in-
cessum, gestus motusque corporis ita dignos,
ita venustos, ut tamen ad forum non ad scenam
instituti videantur.Quis, per deos oro,est aded
durus, adeo barbarus, adeo avulsus a Musis at- 5
que omnis prorsus humanitatis expers, qui si
tum coram affuisset, non illico in me tam multis
querelis multaque commiseratione permotus
potuisset sese a lacrimis coercere. Verum
enim vero tu, mi Andrea, qui sine controversia 10
et ingenio moderatus ac mitis, dehinc om-
nium liberalium disciplinarum studiis expo-
litus, admodum mihi immanis ex proximis
ac velatis tuis, ut sic dixerim, litteris visus es,
ne dicam superbus, cum id vulgare vitium sit. m
Quippe cum ad me se contulit Kyriacus,
equidem prse nimio luctu nedum quod pos-
sem epistolam tuam, quam mihi reddiderat
heri vesperi, lectitare, sed vix hominem oculis
poteram intueri. Sum sane ignara, quamob- 20
rem tu, vir ornatissimus atque humanissimus,
qui semper cunctis in locis extitisti fautor
mearum, si quse sunt, laudum, tamquam a

(9} lacrymis S. (la. i;} Post expolitus /orf. es adden-
dum est.

Itoue Nogarola; Operm. TL iS

me insigni iniuria lacessitus, sic asperrime in
me tui amantissimam quodammodoper litteras
invectus es. Ais enim in superioribus litteris
cum sis mihi prseter modum carus,dulcis atque

5 iucundus, me, Andrea, tanti facere quanti so-
let aquila muscas. Item me accusas, quod
ipsa te aspernor animosi exemplo leonis, qui
formicas, ut aiunt, contemptui habet. Sed
cave, obsecro, ne vitium quod tibi est, ut

lolepide inquit Plautus, mihi prsedices; nam
ut semper tu vir magni et excelsi animi prop-
ter dignitatem et amplitudinem tuam tui
similium, id est foeminarum illustrium amore
flagrasti, satis admirari nequeo, quidnam

15 causse est, curad mulierculam longe illis in
omnibus inferiorem, ita ardenter animum
tuum adieceris, cum sim, ut saepenumero
dixi, valde dispar et parum te digna. Quid
quod in extrema pagina superioris epistolse

20 mihi exprobrare non dubitasti, Isottam non
ex animo, non ex corde, sed ficta, sed simu-
lata mente amasse. Dii facerent, ut vera di-
ceres 1 Luo enim in dies magis ac magis poe-
nam incredibilis amoris in te mei, eo quod

a5 quemadmodum perspicuum est, te unice

4?5

amando, observando admirandoque eo re-
dacta sum, ut lubens vitam, quse mihi pro-
fecto est iniucunda, cum morte commutarem.
Nam exactis temporibus, mi Andrea, tantum
capiebam voluptatis, quantum ad te amanter s
familiariterque perscribere solebam ingentes
aestus atque labores meos, quos soleo sem-
per pro te sufferre et perpeti. Nunc vero si
quid ad te scribo, non nisi cum maximo id
animi angore facio, eoque magis, quod liqui- lo
dius videor videre te ex meis litteris parum
laetari. Immo quanto diligentius meliusque
facio, tanto minus tibi gratum esse perspicio.
Neque mihi ulla in re fidem habes; hinc est,
quod maximo contemptu, meae litterae cum i^
primum tibi redduntur, vix lectis eas in ter-
ram deiicis. Verumtamen ego more genero-
sse ferae, quse quidem ad latratus catulorum
non solet ab instituto itinere deflectere, con-
stantissime regieque erga te eo animo, ea 20
mente ero atque fide, qua superiori tempore
fui. Angor animo ultra quam credi potest,
quod nihil mihi neque litteris neque nun-

(6} prescr. S. (1$) comptemptu S.

436

tils significasti, utrum Grsecos codices ac
vasculum argenteum, quod proxime ad te
misi, habueris. Si me amas, rescribas, oro,
cum primum decreveris, ut ad te mittam su-

5 datoria mira arte elaborata, quse ut pleraque
alia tua sub optima custodia habeo. Aveo
enim ex te scire, an Kyriaco crucem auream
gemmis ac margaritis ornatam reddideris.
Neque velim tibi persuadeas me magis ad-

lo ductam utilitate aut emolumento aliquo quam
probitate honestateque id est fama admira-
bili incredibilium virtutum tuarum ad te unum
animum flexisse. Neque enim arbitror tibi
memoria excessisse, de munusculis illis quo-

15 tiens paucis abhinc diebus coram es locutus,
me confestim omnia repudiasse, cum tu
maxime instares. Omitto, quod ultro signum
illud pulcherrimum atque antiquissimum ex
conflato aere te mihi dono daturum asseverasti

30 et cum ob hanc causam quam saepissime ad
me litteras dederis, nunquam ut nosti quic-
quam rescripsi. Quamobrem indignabunda
libere atque ingenue dicam : Nolo abs te id

(5} plaeraque S. (18. 19) excolato CS.

4?7

muneris neque signum aenum neque rem
ullam. Nolo profecto abs te quicquam, ne me
magis arbitreris quse tua sunt, quod deus
avertat, quam te dilexisse. Equidem incensa
sum amore tui summa, ut saepe dixi, expecta- 5
tione maximarum virtutum tuarum, praeser-
tim cum in te plus rei quam ostentationis esse
cognorim. Quocircasi quid forte paulo seve-
rius in his litteris perscripsi, ignoscas, oro,
dolori meo ; sum enim haud quietiori animo. 10
Taceo, quod corpore etiam iam per aliquot
dies male valeo, nam angor nonnullis tuis
litteris, quas acerbe adversus me scripsistl,
ac si in te gravissime deliquissem, cum expres-
sius sciam teste conscientia mea prorsus me M
omni culpa vacare. Caeterum, quoniam licent
tibi omnia licenter et impune, pro nostro
veteri verissimoque amore apud me, quanto
familiarius confidentiusque ad me scribes
tanto ardentius promptiusque in cunctis, ut 20
consuevi, tibi uni ero morigera. Vale. Ex Sub-
urbano, pridie Idus Novembris.

(7) obstentationis S.

IV.

Mai.^ Isotta Andrece salutem plunmam dicit.

fACERE nequeo, quin tecum in prfle-
sentia tam acerbissimis mordacis-

$ J|L"^^*ii simisque litteris tuis ad me scriptis
perlitteras conquerar. Neque profecto ignoro
te, cuius semper fuit acutum, prudens sin-
cerumque iudicium, illas omnino indignas
fuisse. Nam quum haud angusti exilisque

lo animi sim, non apud me te invito et reluc-
tante retinebam id vasculum operis antiqui,
quod mihi semper magnifica atque prseclara
cupienti carius esset quam amor tuus, quem
iure optimo et quidem orbis terrse iudicio

15 pluris facio quam cunctas, ut sic dicam,

{)) neque C. (7) prudensque C. (9) quom C.

4?9

divitias Croesi regis. Neque enim quicquam
est te mihi carius neque iucundius. Neque
adduci tamen possum, quare existimem te
uberrimis artibus ornatum teque circum-
spectissimum et prudentissimum virum aliud 5
de me suspicari. Quippe haud in re minutis-
sima incredibilis vis nostri amoris atque bene-
volentise viget. Equidem quoniam dono iam-
pridem abs te habueram, pro re non vulgari
neque parvi momenti, sed pro prsecipua lo
atque exquisitiori quadam gemma aut marga-
rita ob memoriam sempiternam nominis tui,
praesertim quando plurimum delectabar, non
pondere sed opere domi meae esse cuple-
bam. Neque, ut arbitror, te prseterit apud m
me semper hsec omnia fuisse potiora, decus
scilicet, honestatem, dignitatem, virtutem,
animi magnitudinem, urbanitatem, ingenium
optimis excultum disclplinis, morum elegan-
tiam, quae sine ulla dubitatione omnia ita 20
cumulate et egregie in te uno longe omnium
ornatissimo atque elegantissimo cognovi et
vidi, ut incendar quotidie magis ac magis

fi) Cresi CS. (19) exculptum S. (2?) cotidle C

440

eximio amore tui. Itaque, mi Andrea, quoniam
adeo facile nos iniuria affecisti proximis
tuis sic aculeatis litteris, quas ita immaniter,
ita aspere, ita contumeliose praeter consue-

5 tudinem tuam ad me scripsisti, id mihi, ut
verum fatear, admodum durum visum est
Quamobrem in maximo nunc versor luctu ac
squalore, quamquam iocando vis me a
luctu ac lacrimis ad hilaritatem risumque

lo traducere, dum me claram, venustam deco-
ramque puellam appellas. Sane aperte inge-
nueque confitebor, non sum eius generis ne-
que eo obscuro loco nata neque educata, hoc
est ex infima fortuna, neque ita ignara recti

M pravique neque ita tenuis, ita agrestis, ita
horrida atque inculta neque ab ineunte pue-
ritia his perditissimis moribus ab ipsis claris
ingenuisque parentibus instituta, ut noscam
ac velim quempiam, ne dicam te virum sapien-

ao tissimum mihique amicitia coniunctissimum,
astute ac callide deludere, quin immo bene-
volentia non vulgari mirifica animi integritate

(i) amori C. (2) adeo] haud C (j) quasj propterea quod C
(5) id] quod C (7. 8) atque squallore C (9) lacrymis S.
ilaritatem C (i^) eo om, C (16) orrida C (ai) imo C.

441

summaque fide atque observantia tecum
certo neque porro abs te patior ullo modo
in amore superari. Quapropter si secus,
quod haud facile mihi possum persuadere,
de me arbitraris, supra quam dici potest $
segre molesteque fero. De forma autem illa
tam insigni atque prseclara, qua uti soles in
obsignandis epistolis, ignoro penitus quid
dicam ; cum ibi sane mira arte XaTipixcdc xal
eXXTjpixox; incisse sint A. K. utrum C. littera lo
notet atque significet Cornelia, ut scribis,
sive Contrarius, profecto sum nescia. Verum-
tamen hoc unum certo scio, nullam posse
mihi graviorem abs te acerbioremque in-
iuriam afferri quam mihi probro aut ignomi- m
niae obiicere te alteram splendidius magni-
ficentiusque in deliciis habere, me vero
tamquam spretam et pulsam quodammodo
tibi esse ludibrio. Unde scito fieri posse,
ut hsec tua illustris, quam merito unice diligis, 30
quam magnopere laudas, quse in omni genere

(8) obligandis C (9. 10) Uge XaTivtxu>{ xa\ IXXi^vixej^ ;
prv Grads puncta exiant in C, et csic puncta in codice»
adnot, in marg. (10) sunt C (11) ac C utj ubi C
(12) profectum C

442

laudis excellit, postremo quse caeteris omni-
bus prsestat, sit Isotta tua superior genere,
forma, dignitate, eloquentia atque venustate,
morum elegantia, modestia, acumine atque
5 cunctis virtutibus ornatior atque cultior,
verum enim vero nunquam acrius, vehemen-
tius ardentiusque quam ego tibi deditissima
te amabit, te colet atque observabit neque
cunctis in rebus tibi maiori taciturnitate,

lopatientia, fidelitate atque constantia obse-
quetur, quippe quoniam semper pro mea
virili favi summo ingenio tuo, quod sane,
quemadmodum noster inquit Cicero, est ho-
minis decus. Studia prseterea ac mores tuos

M suavissimos tantumdilexi quantum intelligere
potuisti ; nisi vere et ex corde tibi uni afBce-
ret, ut facio pro te, mi Andrea, non semper
essem sollicita. Te enim summum ac singu-
larem virum, cuibs quidem desiderio con-

20 ficior, die noctuque tanti facio teque admi-
rabili fama incredibilium virtutum in tanto
honore atque existimatione habeo, perinde

( j) eloquentia atque om, S, (4) modestia acumine om,
S, pott acumine C iterum eloquentia addit, (6) acriter C

(16. 17) aflicerit C.

44)

ac si deus quidam esses e cselo lapsus hsecque
cura haud dubie erit, ut est, infixa animo
meo sempiterna. Dentque si qua in re for-
tassis erga te nolens deliqui atque peccavi,
supplex a te veniam peto et imploro, prae- 5
sertim quando tu mihi tantse curse es, ut horis
singulis moesta ac lugubris tibi tuaeque saluti
timeam, et ita timeam, ut plerumque in ad-
versam valetudinem incidam sit necesse.
Venit hodie, postquam iam multa dies erat, 10
puer tuus petens tuo nomine tunicam ; ego
confestim, ut omnem prorsus suspicionem
tollerem, arcessita Kandida, quse est gran-
dior natu (loquor de illa, quse reliquis vir-
ginibus prseest) vestem lubens puero tradidi. 15
Caeterum is, uti rudis atque penitus harum
rerum expers, inepte et stulte, ne dicam
parum considerate, non dubitavit dicere sibi
abs te iniunctum atque mandatum, ut si forte,
uti contingit, amita abesset, continuo eius 20
neptis accersiretur. Nam illis, quse tum ade-
rant, extemplo oborta est suspicio me de iis

(i. 2) lapsus. Neque cuni C. (6) es] esse C (9) inci-
dere C (16) ubi C (20) ut C (21) accessiretur S.
(22) me] neme C his Q hiis S ante corr.

444

omnibus et singulis quse domi fiunt te cer-
tiorem meis litteris fecisse. Sed hoc quid ad
me? Ubi is abiit, haud permagno temporis
intervallo, binse eodem exemplo litterse tuse

5 rfiihi redditse sunt. Vasculum, scilicet Phidise
opus aut Praxitelis, Kopiaxcd, ut ad te afifer-
ret, dedi una cum libris duobus, quorum alte-
rum arbitror esse 0|ii]p8 IXiaSa vel OSooosto.
Cupio ex tuis litteris cognoscere, utrum haec

lo omnia habueris. Postremo ne dedignare, oro,
nisi mihi perosus es, nisi me pro despec-
tissima habes, has meas benigne et patienter,
ut est officium viri boni, legere ; et si forte,
quemadmodum interdum consuesti, per iram

x$ in terram deieceris, sis memor illico humo
tollere. Postremo, si lubet, sine mora igni
comburas. Et si forte tibi sunt parum grat»
atque iniucundse, rescribas ; omnia perfecto
sequo animo feram. Ex Suburbano, XIII Kal.

20 Decembris.

(i) ex s. C. (0 Uti C. (6) Graca vox dust inCtn spatio
cum nota: csic puncta in codice». (6. 7) afferet C
(8. 9) arbitror esse . . . lUada vel . . . Cupio C (14} per
iram] pertram C (17) combures C (18) rescribas] res.
hec C (19) fetam codex secundum S.

Mai.^ Isotta Andrece Salutem P. D.

|cRiBEBAM prima luce ad te secre-
tiora quaedam librariis vix commit-
tenda, quum ad me accessit dis- s
cessurus quam primum via longa aestuosa et
pulverulenta Kyriacus, qui ex te tantum mihi
salutem nuntiavit. Ego vero ne is ad te meis
litteris vacuus rediret, statui atque decrevi
illico cognito eius adventu, quo nihil fuit lo
mihi exoptatius, nihil carius, quanquam scrip-
titando volebam evagari longius, epistolse fi-
nem imponere, cogitans certe esse omnino
properandum; breviloquentem igitur me tem-
poris angustia fecit. Hinc est, anime mi, quod 15

(6) qui C

446

in hoc tempus mihi differre visum est, de his
omnibus te commonefacere, qu«» ut potui,
summatim nocte intempesta ac breviter se-
cretiusque, ne consilia nostra aperirentur, ad

5 te, ut iuves consilio et auctoritate tua, scri-
benda putavi. Primum igitur rogo pro tua
mansuetudine atque humanitate, suscipias hoc
negotium, hoc est quam celerrime velis vel
per te aut per interpr^tem scire ab accolis

10 eius loci ac cognoscere, quinam sint huius
urbis cives, ad quos attinet ius patronatus
monasterii Sancti lohannis Evangelistae extra
portam civitatis, quse ut arbitror tendit ad
oram maritimam, id est Pisas versus ; aveo

xs enim abs te fieri certior, quonam modo haec
se res habeat et quo in loco sita sit Itaque
propter mutuam necessitudinem meamque
in te observantiam quamprimum scribito, ut
instituisti, ubi erit cui ad nos recte tutoque

3o litterasdes, ut habeam rationem et otii simul
et negotii tui, neque te huius laboris taedeat.
Non loquor de monasterio Rhodiensium
Fratrum, quod est sane, ne sis nescius, longe

(2) quam C. (?) sumatiin S. (7) suspicias C (14) aveo]
amo C. (19} istituisti C. (20) uti h. C (22] Thodinensium C

447

maius, immo amplissimum, quemadmodum
a pierisque certius mihi et dictum et scrip-
tum est. Cseterum in hoc loco, de quo
in prsBsentia scribo, non arbitror resi-
dere, ni fallor, plures quam duas solum s
vel tres ad summum sacras virgines. Non ab
re haec ad te his litteris perscribere censui.
Quapropter pro certo hoc tibi persuadeas,
me nunquam quieturam neque ulla alia in
re me magis obnixe laboraturam non modo lo
magna contentione, sed ingenti dimicatione,
quam quo pacto quibusve artibus possim tibi
uni morem gerere. Quippe quoniam opera
tua vivo (es enim mihi prsesidium et ornamen-
tum ad victum atque cultum) concitatiori ^
affectu quasi in Olimpiaco certamine athleta
non ignobilis, in dies magis ac magis desi-
derio tui animus meus accenditur, adeo ut
vita potius quam te carere malim. In hoc,
crede mihi, omnia mea studia, omnem ope- 20
ram, curam, industriam, cogitationem, men-
tem denique omnem fixi et locavi. Neque
magnopere curarem, ut studio tuo obsequi

(i) quod ad moduni C (7) prescribere C. (10) om-
nixe C (15) concitationi C

448

possem, nedum mittere h^nc domum atque
hos domesticos parietes, ubi et genita et a
primis cunabulis educata sum, sed ferarum
ritu im summa penuria, fame, inopia et cari-
5 tate rerum omnium omissis egregiis urbibus
atque opulentissimis oppidis, desertas inco-
lerem insulas aut habitarem in opacis spe-
luncis aut in cavis arboribus aut in vasta soli-
tudine aut denique pro te, cuius sum perstu-

lo diosa, saiutem vitamque, si opus esset, ex-
ponerem. Neque magni aestimarem ob magni-
tudinem et vim amoris in te mei, quod ab
ineunte pueritiaorta consulari genere semper
in delitiis vixerim creverimque, sed ut satis,

is mi Andrea, animo tuo facerem, haud dubie
prsesto sum omissa inerti vanaque desidia
omnia incommoda omniaque supplicia mi-
serrima atque crudelissima constantissime
viriliterque sufierre et perpeti. Quse enim,

3o dii immortaies ! Isetitia, quse iucunditas nobis
esse potest sine te ? Moriar, cum mihi de te
cura non est. Ita me dii ament, mi Andrea,
uti haec ex animi sententia loquor, prsesertim

M eT^S^is C. (ii) magis existimareni C (17} inco-
moda C5. (19) et aperperti C

449

quando, ut non te fugit, haud est amantis
officium aiiud clausum in pectore aliud in
iingua promptum habere, ut gravissime et
elegantissime inquit Crispus Salustius.Quippe
nihil, quantum existimo, est homini deformius s
prsecipue apud te, ne caeteras laudes tuas
attingam, consensu bonorum omnium memo-
rem, gratum et bonum virum, quo quidem
nemo iure meritoque est mihi carior atque
iucundior. Qua in opinione, voluntate sen- lo
tentiaque semper ero neque me auferent
aliorum prava et perniciosa consilia nec ero
more vulgi animo molli ac mutabili, sed firmo,
certo stabilique, etiam si mea res familiaris
a meis ingrato malevoloque animo frange- m
retur, dissiparetur, diriperetur, incenderetur,
aut per contumeliam atque ignominiam me pro
dereiicta ac neglecta haberes. Quod tamen,
ut verum fatear, nunquam mihi in animum
inducam ut credam, quamquam mihi inter- 20
dum acriter superbeque verbis subirasci vide-
ris. Quocirca si abesses in ultimis nationibus,
si in extremis orbis oris, profecto nunquam

(9] charior C. (i$) ab C malivoloque C

Iiotc Nogarobc Opera. U. 29

450

suavissimse fructus tuse obliviscar consuetudi-
nis,nunquain ero abs te alienior, nunquam te et
mente et animo absentem audire, videre atque
amare desinam. Neque aliquando quispiam,

s licet disertus, mihi posset rebus amplissimis
persuadere quam tu, ut nunc pauca de tuis
laudibus dicam, tu vir omnium optimus, gra-
tissimus, doctissimus atque integerrimus, bar-
barorum ritu quicquam quod non esset dig-

10 num prsestantia tua, faceres. Nam qui est, ut
tu, tam ingenuus, sive ita praeclare et gene-
rose a maioribus institutus atque opti-
mis moribus praeditus insignique mode-
stia ac venustate, fieri nullo modo potest,

M repugnante scilicet eximia illustrique natura,
ut is inurbanitate quasi agrestis quidam aut
ignobilis uti possit Ei^ ut ad rem redeam
(quippe si fieri posset) postquam eo in coe-
nobio sunt ita numero perpaucas, tenues, hu-

2omiles atque depressae, ubi compertum ha-
berem, ad quos potissimum spectat res ista,
sperarem diis prospere faventibus non invitis
atque repugnantibus iisdem patronis meaque

(i) suavissiffle C (6) qui Q quod S. tu, ut aunc] tant.
NuncC (9) quicquam] quia C (ao) uti C (ai) quod C

diligentia, opera atque industria fore, ut mo-
nasterium illud vetustate nimia prostratum et
prope dirutum brevi instauraretur. Omitto
atque prsetereo, quod F. familiaris tuus rati-
one magistratus amplissimi, quem nuper ex s
S. C. iniit, ut abs te accepi, fortassis te auc-
tore et duce, plurimum nobis ad vota exe-
quendaconducere posset. Neque enim etiam
in magno ponerem discrimine, si forte aliam
institutionem me subire oporteret, neque lo
quod id coenobium esset obscurum, angu-
stum, ignobile ac fortassis parum me dignum,
dummodo possem efficere, ut clarius- ipse
expressiusque cognosceres mirificam erga
te animi mei integritatem, fidem atque con- m
stantiam. Accedit quod haud difficile esset ad
rem istam amicam meam L. impellere, ea ta-
men lege, uti ipsa tanquam mulier primariaac
grandior natu digne ut moderatrix guberna-
trixque reliquis sacris virginibus prseesset. 20
Quamobrem te vehementer etiam atque etiam
rogo et hortor, si vis ut ipsa aliquando non
modo pollicitationibus, sed re ipsa declarem

(18} ut C

29"

summum studium, egregiam fidem atque
amorem prsecipuum in te meum, sciscitare
diligentissime de his omnibus, demum ad nos
accuratissime scribas. Quippe si minus hoc

s ex sententia assequi potero, alia continuo
nobis ratio erit ineunda. Prorsus decrevi,
quantum in me erit, ingenti studio navare
operam, ne abs te ego uUo modo destituar,
aut quod hac nostra in urbe penes me sis

lomansurus (quod prseter modum cupio) aut
hinc alio migraturus. De incommodis, diffi-
cultatibus atque magnis iacturis tuis, quibus,
ut scribis, es tantopere oppressus, tristi si-
lentio ac tacita moestitia, quemadmodum de-

is beo, magnopere doleo et angor, propterea
quod ipse insano mei amore captus atque
incensus toto hoc tempore in ocio non sine
magno dispendio ne dicam summo dedecore
tam procul ab urbe abfuisti. Verum enim

20 vero hoc unum certo scito, numquam ulla
causa meis litteris de me tibi spem ademp-
turam. De profectione autem tua ad urbem
sive expeditione,quam anxie festinas,quotiens

(12} magnis om. C (21} quoUes ut C

45?

mihi venit in mentem, prae nimio animi
moerore et corporis molestia omnis penitus
expers consilii psene emori videor. Verum-
tamen, si qua exigua de te mihi spes oblata
ostenderetur, id est si celeriter, uti semper 5
pra^icasti, te ad me rediturum putarem, fer-
rem discessum tuum non iniquo animo, sed
patienter et benigne. Cseterum summopere
vereor, ne omni spe sublata reditus tui tibi
contingeret quemadmodum volanti avicu- 10
Ise, quse quamquam tractabilis ac man-
sueta longa exercitatione et usu ac consue-
tudine esse solet, tamen ubi libere va-
gando huc atque illuc per aera volat, vel raro
vei numquam, ut probe nosti, descendens m
in terram ad ima revertitur. Scis enim amo-
rem, uti ingeniosus inquit poeta, esse rem
pienam solliciti timoris. Neque credas hsec
et huiusmodi me ad te simulata mente scri-
bere, sed ita sincere atque ex corde dico, 20
perinde ac hodierna die genibus flexis de
more sacro antistiti reatus meos atque deiicta
confitendo aperui. Nullo porro maiori cri-

(i) pro C (^) errori C (ii)atqueC (w) liberaC
v'21) proinde hac C

454

mine gravor in omni vita, si tamen hoc cri-
men appellandum putas, quam isto uno ; hoc
est haud dubie quod mihi plurimum mole-
stise affert, quod me valde soUicitat, quod me

s semper afHigit, quod me iugiter cruciat atque
urgendo funditus opprimit. Ego e vestigio
ubi inteliexi ab amica mea te diu tractasse id
malum punicum pulchrum visui atque cor-
tice rubicundum tuis palmis, eo per vim

lo quodammodo ab ea abrepto usque in hunc
diem quam ssepissime olfaciendo, suaviando
aut pectore meo fovi aut manu mea operando,
excubando, dormiendo vigilandoque nun-
quam posui. Interea quoniam exprobrando

M inquis me primum te ad amandum meis lit-
teris meisque verbis impulisse, nunc id neque
affirmare neque refellere in animo est. Nam
omnem hanc disputationem in adventum
tuum differo ; sed profecto, dum arrectis au-

2oribus haec audio, parum laeta fronte, quin
potius rubore maximo, verecundia deiectis
in terram oculis ac demisso vultu afHicta et

(2) quod isto C. (8) pulcrum C visu ? (12) aut]
aut sinu et in marg, : num sub C (14) exprobando CS.
(22) dimisso CS, vulto C

455

quasl exanimata disrumpor, quamquam certe
non ita se res habet. Nam etsi prior ipsa et
nominis et patrise ignara ad te liberius auda-
ciusque ausa sum bis ad te mittere litteras,
non tamen, ut reor, ea de causa maxime mihi 5
crimini dare debes aut temeritatis arguere
reprehendens consilium meum neque quic-
quam sinistrum de me tibi arbitrari fas est,
sed accipere in bonam partem, ea scilicet
ratione, quod visum est mihi nec in te esse, 10
ubi conspexi animadvertique et vultum tran-
quillum serenumque et aspectum tuum summa
benevolentia summaque veneratione dignis-
simum, postremo ea prudentia, ea facundia,
ea modestia atque ea, ut sic dicam, animi i^
mansuetudine cupientem pleraque a nobis
tamquam a peritis lanificii tibi homini lec-
tissimo per epistolam significare me paratis-
simam atque promptissimam esse in cunctis
honestissimis studiis tuis obsequi praesertim, 20
ut pra^ixi, habitu formaque animadversa.
Quamobrem si stolide et minus prudenter
uti inanis muliercula lapsa sum, si erravi, si

(i) dirumpor Q forl, recU. (lo) nec interesse C (14)
et fac. C (17. 18) Uetissimo S. (18. 19) pacatissimam C

456

peccavi, fortassis tu, quum sis vir excellentis-
simus summaque gravitate et religione prs^
ditus, quo nemo mea sententia fortior atque
prudentior in dandis aliis consiliis, debuisses

s me quam severissime mordacissimeque, ut
ita dicam, obiurgare atquestultam audaciam
meam coercere, non labi temere et muliebri-
ter cum non facili culpa atque dedecore
eodem scelere. Taceo quod ssepenumero et

locoram et per litteras affirmasti te aliquot
ante mensibus, quum hac Phesulas iter face-
res, prospectans hos parietes atque domici-
lium etsi neque fama neque de facie mea
ante noras, fato tamen quodam te mirabili

15 mei amore perculsum. Quare, si itaest, quid
aliud, per deos oro, iudicandum est, nisi
quod ego Isotta abs te strenue et impigre
provocata ardentius amare coeperim ? Si au-
tem hoc abs te dolo malo et fallacia emen-

20 tiendo fictum est, quod haud de te credendum
censeo, tu, mi Andrea, cui severitas, ut de
Catone Uticensi legitur, dignitatem addidit,
non ego ipsa profecto mulier mollis, humilis,

(i) quom C (1) f. ac C ($) quam] quoque S.
(i 1) mea] me } (18) audentius C

457

demissa, enervata et quodammodo servilis
sum accusanda. Denique per epistolam ais
me nihil prorsus ex te velle neque quic-
quam per insolentiam quodammodo magni-
ficare rerum tuanim. In quo plane non tibi s
assentior, quanquam gravius questa sum
atque iracundia quadam ad te proxime scripsi
eo quia, ut aiebas, nescis quod portentum
incohatum magis a natura quam absolutum,
is est, ut suspicor, Antrodus nequam ac pro- lo
cax, ingenio sordido ac feroci, quem pro suis
demeritis odi, odero, immo utinam ulcisci pos-
sem — sed illum puto ulciscentur foedissimi
ac pessimi mores sui — falso de me vulgarat
me non honestate, sed avaritia et cupiditate 15
adductam, hoc est non te sed quae tua sunt
ferventius amasse, quod supra modum a^e
molesteque tuli, prsesertim quando, testor
coeleste numen, ob egregias solum virtutes
tuas,singulareingenium,summam probitatem 20
atque constantiam, quae quidem omnia pul-
cherrime atque praeclare in oculis omnium
sita sunt, necessario coacta fueram mirifice

(i) dimissa C. (12) odere C.

458

te diligere et amare, non argento, non auro,
non gemmis, non niveo ebore tanquam alieni
appetens atque avida harum renim, eoque
magis, quoniam quanto potiora sunt bona

s mentis corporis bonis, tanto praeclarior sem*
per apud me paupertatis ac parsimoniae ho-
nos fuit posthabita avaritia ac luxuria. Quo-
circa ni haberes patientiam Agrippse et Mae-
cenatis tacitumitatem, quemadmodum vir

lo ornatissimus Suetonius Tranquillus in vita
Csesaris Augusti disertissime scriptum reli-
quit, dehinc ni esses tot et tantis prseclaris
ornamentis excultus, etiam si mihi magnifice
dono obtulisses omnem rem numariam, om-

M nem gazam, pretiosam supellectilem, vasa
Corynthia, omnes thesauros ac regum po-
tentissimorum facultates, opes atque divitias,
nunquam quievissem tot et tantis iis rebus
lacessita tibi in amore respondere. Sed ne

3o suspicarere me tua contemptui habere atque
parvi facere, rescripsi optimum factu rata,

(6) paupeitati C. (6. 7) honore C (7) et C. (8. 9)

Meceaatis C, Meccenatis S. (11) dissertissiffle CS.

(1$. 16) supell.— reguffl om. C (17) et C. (20) con-
temptu S. (21) facere om. C

459

ut ad me id signum aeneum pulcherrimum
atque antiquissimum mitteres. «apOtpidi ubi
enixa est puerperium paucis post die-
bus ad me venit et renuntiavit mihi, te
ira et furore vehementissimo irritatum ac 5
graviter commotum reiecisse meam episto-
lam dixisseque quasi poenitentia ductum
confestim, volo etiam hanc ; nam duplicabo
numerum epistolarum illarum; potero enim
quum opus fuerit litteras familiares easdem 10
prodere in lucem. Dici non potest, quam
acerbissime tuli, licet adduci non possim, ut
credam te his asperrimis verbis et te et me
omnino indignis prsesertim a me nulla laces-
situm iniuria etcontumelia usum fuisse. Po- m
stremo si qua in re adversus te deliqui nescia,
supplex multis cum lacrimisveniampeto. Tu
vero si me amas, si me dignam maximis tuis
beneficiis iudicas, ne meis miseriis, serum-
nis ac calamitatibus desis, quseso noli in fu- 20
tunim ad me non scribere tuas epistolas.

(1} id om. C. (2) mittens C Grofca om, Q ucundum
quem «puncta in codicet. (7} dixisseve C. (lo) quom C
eiusdem C (11) prodire S. quantum 5. (12) possumC
(17) lacrymis S. (21} non omm. CS.

460

quae me magnopere delectant quasque liben-
tissime lego atque laudibus in coelum fero,
mihi non gratas iucundasque fuisse, prseser-
tim hoc gravissimo atque diflficillimo tempore

5 hoc unum tantum mihi miserse solatium ac
remedium quasi tabula post naufragium in
tot rebus aflHictis relictum est. Vale et quo-
niam propediem appropinquare audiebam
tuum adventum, sine mora, si sum tibi caris-

10 sima, quemadmodum et esse et fore con-
fido, matura ad nos venire. Fratrem tuum
velim salvere iubeas. Ex Suburbano, Kal.
Novembris Anno Christi Optimi Maximi M.
CCCCLXII.

(2) coelo C. (;) gratias S. fuisse] quando S. (q. 10)
charissima C.

INDEX NOMINUM PROPRIORUM.

Abdenago II, 148.
Abramus dc S. Stephano cl.
Advocarius P. Donatus cxvi.

11, 418.
Advocatus, Guillelmus de

Amatia Comesque Kirch-

pergi Lxzxviu.
Alearda Medea ucxii.
Albergati Nicolaus lvu.
Alegri Lucia lxxviii.
— . . . . LXXIX.
Algazelis xlv. II, 19.
Alzarensis lacobus II, 181.
b.Ambrosius II, 300. 202. 346.
Anaxagoras 51.
Antonius de Stopanis f. Mc.

Bemardi Caliarii de S.

Zilio CLii.
Apoilonius rhetor 7^. 74.
Aquino, Thomas de xlvi. II,

18.

Archytas II, ni*

Arco, Antonius de vii. viii.

Lxxvi. xc. II, ?93 sqq.
Ardoch, Isabclla dc Lxxvii.
Arisiis, Antonius dc xcii,
Aristotcles XLV. xlvi. 10. 106.

1x8. II, 14. 1$. 16. 18. 19.

III. 193. 196. 206. 21^

2^« 2^6. 340. 349. 3^5.

279.
Arzignano , Catherina de

LXXVll.

b. Augustinus xlix. II, 39.

48. 147. 194. I9>« 303. 306.

307. 314. 3|8. 3^9. 246.

349. 3^0. 35?.
Aurelianis, Matthaeus dc ix.

xcu. II, |o8 sqq.
Averrois XLV sq. II, 18.
Avicenna xlv. II, 19.

462

Bandt lulit lxxtiii.
BArbara ftmilia 9.
Barbarus Franciscus xx —

XXII. XLii sq. CTi. tq. cxix.

cxxTii. cxxxii. 37. ^2. 5).
— HemiolausxTii. xlii. lxti.

LXTIII. CTIII. CXXIX. CXLIl.

6. II, 11$. 179 sqq* 181 sqq.
Barbus Marcus cxxx.
— Nicolaus XXX. xlii. cxix.

177 sqq. 184 sqq. 192 sqq.
— Paulus cxix.
— Petrus cxix.
BartholonMeus q. M. Antonii

Sertoris de Montebello de

ponte Petre cli sq.
~q. B. lohanis Piclnini de

Vellosiis de S. Stephano

CLI.

Beatrix Dantas II, |88.
Bellonus Dominicus cxLiii.

II, 389.
Benedictus f. Antonii de

Mai.o de Pigna CLii.
Benzoni, Scipio de Crema

LXXT111.
Bergomensis Phiiippus 1. li.

II, J92 sqq.
b. Bemardus II, 206. 349.
Beroaldis, Catherina de

LXXTII.

Bessario lxiz. cxxx. II, 402.

40$.
Bevilacqua de Lazisio, Anto-

nius cvm. — Alius Antonius

cix.

Bevilaqua Adrig tus cviii.

— Andreas cix.

— Bartholom«us cix.

— Bociinventus cix.

^Danlel ctx.

— Franciscus Lxxix. — Alius

Francisctts ciz.
— Georgius xnr. xvii~xxi.

XLiii. cvii sqq. la sqq.

18 sqq. 3$ sqq. |6 sqq.

I9sqq. 41. — Alius Geor-

gius cx.
— Hieronymus cviii.
— Hippolytus cxxviii.
— lacobus cix.
—Ludovicus cix.
— Michael cviii.
— Parentius cviii.
— Pax cviii.
Bocha Clara cxix.
Boetius XLV. II, i^. |o6.
Boiardus Feltrinus xxix. xlii.

cxxviii sqq. 169 sqq.
Boldu Antonius Lxxvni.
— Franciscus lxxviii.
Bonacensis, Guido de lxxvi.
Bonacorsi Salvaticus vii.

LXXVII. LXXXVIII.

S. Bonlfacto, lulius de

LXXVII.

— Leonora de lxxvi. xcviii.
Bonromeus Antonius xix.

XLii. cxii. 43 sq. 309.
— Blanca Cf. Blanca Noga-

roUu

463

Bonromeus Bonromeus xcviii. Burgus Scipio cxxv.

cxLV. --Thomas cxv.

Bonsignorius cvi. — Tobiasxxvii. xLii.cxvsqq.
Broillo, Henricus dc Lxxxiii. 118 sqq. 129 sqq. 1^9.

—Thebaldus de lxxxiii. Buris, Bernardina Dancsii
Brombatus, Lucas de Ber- de lxxviii.

gomo Lxxviii.

Bruschus Bemardus lxxv. CaballiSf Catherina de lxxix.

Bossus MatthflBus li. lv. — Georgius de lxxvii.

Lxiv. cLxi. 11, 127. — Lucretia de lxxix.

Burgus Centurionus cxxv. Galderari Hieronymus xcvi.

— Baptisfa Draperius q. To- Cambiatoribus , Thomasius

bioli cxv. de lxxxiii.

— Damianus Scipionis pater Camerarius IsotaB sororius

cxxv. XXXI. XL. 261. 262. 26$.

^Damianus Scipionis f. xxi. 269.

XXVII sqq. xxxiv sqq. Lix. Campegius Antonius Maria

LXiii. Lxxi. cxxv sqq. lxxix.

cxxix. cxxxviii. 206 sqq. Canossa, Baccarinus de

210 sqq. 21$ sqq. 217 sqq. Lxxvii.

221. 224 sqq. 227 sqq. 229 — Galeatius de lxxix.

sqq. 2H sqq. 2)j sqq. 240 Capeliis, Filena de xxviii.

sqq. 242 sqq. 244 sqq. 2^2 — Pasquinus de xcii.

sqq. 2$$ sqq. 259 sqq. 261 Carbo Ludovicus CXLV.

sqq. 268 sqq. II, 84 sqq. Carraria, Franciscus de ix.

116. 1^9 sqq. )|6 sqq. — — lacobus de ix. II, 298.

lohanna eius uxor xxxv. Cassarius Antonius xxviii.

xxxvii. 2SS. 266. II, n?-; cxvii. i?7 sqq.

eius frater xxxiv. xxxix.; Castelbarca, Federicus cvii.

filiola xxxiv. xxxix. ; in- Castrobarco . . . . de lxxvi.

fans XXX. Castronovo, Bartholomna de
— Eusebius xxxviii. cxxvi. viii. lxxvii.

221. 222 sqq. 247. 248 Catullus II, 7.

sqq. 253. Cavichia .... Lxxix.

— Gusminus cxxv. Celsus Hennolaus cxix.

«Marcellus cxxvi. Cendrata familia cxiv.

464

Cendrata Baptista cxiv. —

Alius Baptista cxt.
— Barlholomeus cxt.
— Hieronymus cxy.
— Ludovicus xxvii. xuii.

civ. cxiv sqq. 109 sqq.

116 sqq. II, J45 sqq.
— Nicolaus cxiv.
— Thadsa cxiv.
Cesarini lulianus Cardinalis

XXIX. xui. cxxix. 146 sqq.

23). 236. II, 5a
b. Chrysostomus xiv. ^— 5.
Cicero xviii. xlvi. 6. 12. h*

|8. 40. 48. $0. 5|. 57. $8.

68. 72—74. 80. 91. 96. 98.

99. 102. 114. 1)1 — 1)1. 146.

i^). 188. 196. 199. 207.

212. 222. 241. 248. 3^).

II, $. 12. 20. 21. 29. )o.

48. 11$. 140. 141. 144. 169.

2)7. 268. 270. 278. ))I.

))2. 442.
Qrculis, Clara de lxxix.
Qesius Bemardus Cardinalis

Lxxxvii sq.
CondulmeriusFranciscusCar-

dinalis xxix. XLii. Lxvi.

cxvii sqq. 199 sqq.
Contarenus Franciscus cxix.
Contrarius Andreas xxxvi.

XLiv. cxix. cxxvii sqq.

cxxix. cxxxi sqq. II, i))

sqq. 421 sqq.
Comarius loannes xxviii.

14).

Criseis quaedam II, )io.
Cugnanus Antonius Lxv sq.
II, 96 sq.

Delbene Benedictus cxxxvi.
Delphinus loannes II, 9.
Demosthenes II, 14). 268.

270.
Dersfly Ursula de Zerdahely

LXXVII. LXXXVII.

b. Dionysius II, 242.
Donatus Marcus cix.

Ennius )4. 100, iii. i)i.

222.
Epicurus II, 41. 45*
Estensis Leonellus xxiv.

cxiii sq. 61 sqq. 69.
Euripides 1)4.

Facino, Nicolaus de x. xcii.

II, )0I-)0).

Fidelis Cassandra cxxxi.
Firenzuola Ang. cxxx.
Foliano, Nicolaus de lxxvii.
Fortebradus Carolus cxliv.
Foscarus Franciscus xxii.

46. 51. SS. S6.
^lacobus xxii^xxiv. xlii.

46 sqq. $5 sqq. 95. 161.

II, )28.

Franceschi, Pellegrina Tho-

mse filia cxix.
Fracastoriis, Elisabetha de

cvii.
— Franciscus xiii. lxxvl

465

Fracastonis, Leo Pctrus de

LXXXIT.

Fronto II, 278.

Furlanus Antonius 2^8. 2^4.

Fuscarenus Ludovicus xvii.

XLViisqq. LVi sq. cxxxiii.

cxxxvii. II, 28sqq. 15 sqq.

J9 sqq. S^ sqq. ^9 sqq.

69 sqq. 7^ sqq. 84 sqq.

88 sqq. 92 sqq. 94 sqq.

96 sqq. 98 sqq. loi sqq.

io| sqq. 108 sqq. 112 sqq.

ii^ sqq. 118 sqq. 120 sqq.

12| sqq. i?i. 1^7 sqq. 1^9

sqq. 179. 180. 181 sqq. i8|

sqq. 186 sqq. 176. 40^
— Nicolaus II, 112.

Gabriel Isotae famiiiaris H,

Gambara Brunorius xiii.

XXVlll. XXXI. LIX. LXXVI.

cxx sq. 264. 266. 268. 11,

87. h8. 19^. Eius mater

266, mii 11, 198.
— Catherina cxxiii.
— loannes Franciscus cxxiii.
— Isota XXXIII. cxxv.
— Maffeus cxx. — Alius Maf-

feus cxxiii.
— Marsilius cxx. — Alius

Marsilius cxxiii.
— Nicolaus cxxiii.
— Petrus cxxui.
— Ubertus xxxiii. cxxiv.
— Veronica xxxiii.

Gambara Violantc xxxiii.

cxxv.
S. Georgio, Contensia de

LXXVl. xcviii.
Gerardus medicus Veronen-

sis II, 61. 67.
Germanicus Alexius cvi.
Ghcrardina Brigida lxxix.
Gonzaga (lo. Franc vel Lu-

dovicus III.) Lvsq. II, 261.
b. Gregorius clxiii. ij^. 11,

197. 204. 209. 2H« 340.

241. 247.
Gregorius Comes de Venec.

LXXXIIl.

Grifus Leonardus cxlv.
Grimaida Polyxena lxxii.
Guarinus Baptista cxliv.
— Hieronymus xxvii. xlii.

cxv. 91 sqq. io| sqq. Ii9-
— Veronensis xxiii sqq. xlii.

cvisq. cxiiisq. cxvi. cxix.

cxxvi. 29. $^ sqq. 61 sqq.

6s sqq. 79 sqq. 8j sqq.

9^. 96. 106. 118. 119. 12^

12$. II, 270. 104.

Henricus Isotie familiaris 229.
Hcsiodus 10$. iio. III. 120.

b. Hieronymus xxi. lxv sq.
Lxviii. 50. 1$. 17. 211. II,
48. 91. 104. 116. 119. 129.
272.

Hippocrates II, 228.

Iiotc Nogarolc Openu II.

466

Homerus s^. 99. 106. 147. Lavagnola lacobus xiit. xtiii.

II, 444. XIX. XXVI. XXX. XLIII. LVIII.

Hormtius viii. ^8. II, 29^ sq. lxxvi. civ. cx sq. 12. 16.
Qu. Hortensius 94« 11» ?49- i7< 208. 326. 24^. 266. II,

142. ^4$ sqq. — Alius lacQ-
lacobus q. Constantii de bus cxi.

Ponti de S. Stephano cli. — Libera cxi.

lanus Pannonius cxlv. — Raimundus cx.

loannes Zenever» Nogarolae — Thomas cxi.

iamiliaris II, ^42. Lazisio, Antonius de cxxxi.

loannes q. Facini cxLix. Livius xix. II, n?-

lo. Fed. Damiani Burgi fa- Lozzo, Guido de lxxvi.

miliaris 207. 354. Lucanus viii. II, 294.

loannesPapiensisTheologus Luscus Antonius ix. xcii.

xxxii. II, ns* n, 104.

loannes de S. Stephano cl. —Nicolaus xxvi. II, j^j sqq.
losephus Flavius xxvii.

Isocrates 96. i^o. Madius lo. iurisconsultus
Isotta Mai.* xxxvi. cxxvn. lxxvii. cvi.

cxxix. II, 431 sqq. Maffei Bartholomaeus lxxvi.

lustinianis, Leonardusdecvi. — Gregorius orator II, 158.

— Peregrina Lxxvii. — Paulus cxvii. cxlii. II, 21
lustinus 319. sqq.

— Theresia cxxxix.

Kandida monacha II. 44^ Magdalena qu»dam II, no-
Kyriacus Andreae ContraHi ^i.

famulus II, 4H* 4)6. 445. Malaspina Gulielmus Lxxvi.

— Lucretia lxzix.

Lactantius xix. — Spinetta lxxix.

Lamberti Elisabetha lxxvii. Malatesta Pandulphus Ga-
Lanzavegia Clara II, )6i. leotti f. viu. ix. II, 39)—

Laura Petrarcae II, )88. 397.

Lavagnola Augustinus cxii. Manelma Belpetrus lix.
— Avantius cxi. lxxvi. lxxxv. II, 7).

— Gregorius cxii. —Catherina lxxvi. lzxxv.

'-Hieronymus cxii. — Bvaiigetlsta amu.

467

Manfredus Franciscus xci.
Marcellus lac. Ant. lxx.cxli.

CXLIV. II. ]6i sqq.
— Vtlerius lxx. II. 161 sqq.
Martinengus Antonius xn.

LXXVII. LXXXIII. XCIII.

Mtrtinus filius q. Silvestris

notarii de Cataidis cli.
MascarellusMontorius cxliv.

II, IS9.
Medicis, lunipera Francisci

de Lxxviii.
Memus Guido Episcopus

Veronensis cxvii sq.
Micheli Christina lxxvi.

LXXXVl.

Moccnigus Andrca:» xxxiv

sq. cxxvii. 217. 219.
Montenarius Vincent. lxxix.
Morosina Alidca xciv sq.
Muazzo lo. Ant. xci.
Murari Rosana lxxiv.
Musto, lo. de XIII. lxxvi.

Naroch, Leonardus de lxxvi.
Naugcrius Bemardus lii sqq.

II, 219 sq.
— loannes Liii sqq. cxxxiv

sq. II, 220 sqq. 262.
Ncgrelli Cassandra lxxix.
— Hyacinthus Lxxix.
Nichesola Francisca Guliclmi

LXXIX.

Nicolaus V. Pont. Max. xlvi.

cxn. II, 50. 401.
Nfevo, Nicolo dal lxxxii.

Nogarola familia 111 sqq.
XXX. 128. 1^6. 21^. II, 116.

M^. 164. 26:. 264. 274.

?S7- ?72. ?82. 409.
— stemma familiie Nogarolas

LXXVI — LXXIX.

— Alcxandcr v. cxxxix.

— Aluisius cxxxix.

— Angela vii— xii. lxxxix sq.

xcii. CLiv. 12^. II, 29^ sqq.
— Anna lxxxviii sq.
— Antonia vii. lxxxviii.
— Antonius Gufredi pater vii

sq.
— Antonius Isota; frater xiii.

XIX. XXX. LVIIl. LXI. XCVIII.
Cll. CXLII. CXLVII sq. CLIV.
CLXIII. ^ 7. 16. 24. 92.

llff. 218. 2^9. 24S. 2S9.
26?. 2C4. 265. 267. "»6«;.
II, 27. ^42. 146. ?92. Eiu.
uxor Contensia 218. 2^9.
245. 267. 269.
— Bartholomaea xiii. xxx.

LVlll. CXLVII.

— Belpctrus lxxxiv sq.

— Blanca xii— xvi. xviii sq.

LIX Sq. LXXI. LXXVII. xcvii

sq. cxxxix sq. ?. s. 16 sq.

20. 92. 115. 226. 2^0. 24?.

245. 267. 269. II, 27. 40.

48. 84 sq. 128. 172 sq.
— Catherina xii. xcvi.
— Clara II, ?79.
— Elisabetha xv. cv sq. II,

407 sqq.

468

Nogarola Fcrdinanduscxxxix.
— Franciscus vi. lii. liv sq.

cxxxvi. II, 219 sqq.
— Galeottus iv. c.
— Gufredus vii.

Hicronymus iv. lxzxiv

sqq.
— lacobus xiii.
— loannes 111. xii. lxxx.

Isabella xiii. cxlvii.
- Isota XI. XIII sqq. xlix

sqq. xcvi. ciii. cxvi. cxix.

CXXIX. CXXXI. CXLIV. CLVI.

CLXViii. j sqq. 6 sqq. 12
sqq. 18 sqq. 35 sqq. }6

sqq. 19 sqq. 4^ sqq. 46

sqq. ^8 sqq. 6) sqq. 6$
sqq. 79 sqq. 82 sqq. 9f sqq
lo^ sqq. 109 sqq. 116 sqq
121 sqq. 129 sqq. i|7sqq
146 sqq. 158 sqq. 164 sqq
170 sqq. 177 sqq. 184 sqq
192 sqq. 199 sqq. 206 sqq
210 sqq. 21^ sqq. 217 sqq
219 sqq. 221 sqq. 222 sqq
224 sqq. 2)7 sqq. 229 sqq
2JI sqq. 2JJ sqq. 240 sqq
242 sqq. 244 sqq. 347 sqq
249 sqq. 2S2sqq. 2SS sqq
259 sqq. 261 sqq. 268 sqq
II, I sqq. 7 sqq. 9 sqq
2| sqq. 28 sqq. ?S sqq. ?9
sqq. S3 sqq. ^9 sqq. 69 sqq
73 sqq. 79 sqq. 84 sq
88 sqq. 92 sqq. 94 sqq
96 sqq. 98 sqq. loi sqq

lO) sqq. 108 sqq. 112 sqq.

115 sqq. 118 sqq. 120 sqq.

12J sqq. 127 sqq. IJJ sqq.

141 sqq. 1^7 sqq. 161 sqq.

179 sqq. 181 sqq. 18^ sqq.

267 sqq. 276 sqq. ^04. ?40

sqq. j^osqq. f6i sqq. 400

sqq. — Isotae fratres Lix sq.

II, 7jsq. 79 sq. 84. 124. —

Alia Isotta cxxxix.
— lulia XII. XCV1. II, 418.
— L4iura XII sq. xciii sq.

CXLV1.

— Leonardus Isotae pater xiv.

LXXXII. CIII. CXLV.

—Leonardus Isotas frater
germanus iv. xiii. xxix sq.

XLV. LII. LIV. LIX. LXl.

Lxxziv sq. ciii. cv. cxLvii.

CLIV. 1^7. 20S. II, 10. 220

sqq. J72. J78. J9$. — Eius

uxor II, ^78.
—Leonardus Isotae ex fratrc

nepos IV. Lxxxvi sq.
— Locia XII. Lxxxix.
— Ludovicus V sq. xiii. Lxi.

LXXI. LXXXVII. XCIX. CXLI

sq. cxLvisqq. II, 24^. ^62.
)72. ^78. J85. — Eiusuxor
et liberi Lxxvi. lxxviii.
c sqq.
— Nostra XII. Lxxxii sq.

XCIII.

— RAtfflundus c
— Samaritaiia ziii.
— Vincentius c

469

Nogarola Zenevera xui sqq.

LIX. LXVI. xcvi. CIII. CXIII.

cxvi. cxxiii sq. cxLVii.
CLVi sq. I sqq. 13 sqq.
18 sqq. 2^ sqq. 58 sqq.
6| sqq. 91. 93. 9J sqq.
109 sqq. 131 sqq. 1^8 sqq.
363 sqq. 366. II, 87. 97.
22^ ?39sqq. ?46sqq. JS®
sqq. J9S «qq.

Omnibonus Leonicensis xiv
sqq. cv sq. ^ II, 407 sqq.
Orosius II, 194.
Ovidius VIII. 115. II, 29^ sq.

Panetius lo. Bapt. II, 161.
Panormitanus Ant. cxix.
Papiensis loanncs theologus

xxxii. II, H$'
ParleonOs Petrus cxlv.
Peregrinus (Pellegrini) Ca-

therina lxxix.
— Christophorus lxxvii. xciii

sq. cii. cxLVii. 308.
— Gabriel lxxviii.
Petrarca viii. II, 294.
Petronius Arbiter 6. 187.
Petrus Capellanus cl.
Petrus Paulus cl.
Peutingcr Conradus Lxxxvi.
Philclphus Franciscus cxliv.
— lo. Marius xliii. cxxx. II,

|6o sqq.
Picinninus Nicolaus XL.
PindarusThebanus viii. 1 1 , 29 ^ .

Pisistratus 99. 1^4.

Plus II. Pont. Max. lxviii.

cxxviii. cxxx. II, 141 sq.

401. 405.
Plato 41 . 67. 69. 72. 75. 104.

118. II, 90. 8^ Hi-
Plautus II, 4^4.
Plinius 125. II, ^48.
Plutarchus II, 161.
Poggius cxix.
Poiana . . . lxxviii.
Pontanus lovianus lv. ll,

261.
— Thomas cxix.
Ponzonis, Petrus de cl.
Porcari Stcphanus lviii. cxi.
Porcia, lacobus de lxxvii.
Porto, Maria dc lxxvi.
Posidonius 71.
Provolus, Augustinus de I^-

stis LXXIX.
Pythagoras ijo. 187. 195.

II, ni.

QuaglianusPantalco cxxxviii.
Quintilianus II, 5. i?9- 278.
Quirinus Laurus XLiv. cxix.
cxxxii. II, 9.

Rambalda Alcxandra lxxix.
— Lisca Lxxviii.
Rasscmberg, Barbara Rol-

noe de lxxvii.
Rizzoni familia xcvi.
— Martinus xvi sq. cvi sq.

iio. 117. II, n5*

470

Rizonibus, lacobus de cziz.
Rosatis, Victor de lxtiii.

CXLIII.

Ruscha Franciscus lxxtii.

Sabellus Caspar II, 115.
Sagundinus Nicolaus cxlit.
Salernus lo. Nicolaus cti.
Saliustius Crispus 219. II,

449.
Saxus Pamphilus cxxxi.

Scala Albertus lxxtii.
— Antonius Lxxxiii.
— Brunorius lxxxi sq.
— Catherina lxxtii.
Scarampus Cardinalis cxxxii.
Scrovignis, lacobus de ix.

xc sq. II, 105 sq.
^Magdalena de ix. xci. II,

|0S sq.
S. Sebastiano, Contensia de

LXXVI. xcviii.
—Bartholoinaeus de 267.
—Hieronymus de Lxxix. c.
— Libera 267.

Seneca viii. lo^ II, i^a 291.
Seratica Virginia Lxxviii.
Serega Minerva Lxxix.
Servius xxxiv, 207. 216.
Sfortia Franciscus xl.
— Hippolyta CXLUI.
Silvester frater II, 414.
Strozzi Titus Vespasianus

CXLV.

Stesimbrotus II, 166.
Suetonius II, 458.

Superantius loannes 206.

2|8.

Tedaldinus Clemens II, 52.

5J. 69. 72.
Tegiacius loamies cvi sq.
— Ludovicus cvi.
Terentius II, 52 sq.
Theocritus i|$.
Theophrastus II, 89. 14).

268.
Thienaea iafflilia II, 409.
Thienis, lacobus de xv. cv

sq. II, 407 sqq.
Tolentini fratres 208. 214.
Traianus (Troianus) medicus

LVii. II, 59 sqq. 67.
Trapezuntius Andreas cxix.
—Georgius cxxi. cxliv.
Trebanus Aureiius cxxx.
TripellaBartholomaeus lxxvi.
— Clara Lxxvi. lxxviii. c sqq.
Trissinus Galeatius lxxix.
Tronus Nicolaus xii. lxxvii.

xciii sq.
Turchis,Francisca de lxxviii.
— Zeno de cii.
Turrensis Cornelia czli.

Ubertus Antonius Lxxvi.

Valmarana .... lxxti.
— Valeria lxxviii.
Varaneia Constantia xuv.
Lxxiu. cxxxi. II, I sqq.

7 sqq.

47"

Veritate, Angola Anlonii de

Varro II, 1)9.

Velleius Patercuius

Venerius Andreas cx

— Nicolaus xzVTii. xi
H8 sqq. 164 sqq.

Vergeriui 77.

VergLlius vni. 6. 14. jo. 4).
88. 91. loa 116. ij;. 116. Zone Laurentius
)}■' II1 4B. i;). 191 sq. Zalorus i.eo lx*

loannes Galeaiiu!

— Phil. Maria x

TABULA LIBRI.

VOLUMEN I.

De IsoUe Nogarole vita prsfatur Eugcnius Abel . i
De libris manuscriptiSf quibus Isotas Nogarola^ opcra
continentur disserit idem clvi

ISOTi€ NOGAROLiC OPERA.

IsoUb Nogarolct Codex Epistoiatis, B»n /.

I. Omnibonus Leonicensis ad Isotam et Zeneveram
de Nogarolis (14??— ?6?) ?

u. Isota Nogarola ad Protonotarium Barbarum (1494 }) 6

III. Georgius Bevilacqua ad Zeneveram et Isotam
(mense Februarioa. 14^6) 13

IV. Idem ad easdem (iii. Apr. a. 14^6). ... 18

V. Idem ad easdem (xzii. lunii a. 14^7 [1416?]} . . 25

VI. Isota Nogarola ad Georgium Bevilacquam (mcnse
lulio a. I4J7 [I4?6?j) j6

vii. Eadem ad eundem (mense lulio a. 14^7 [14)6 .>J) ^9
vin. Isota Nogarola ad Antonium Bonromeum (14^6 ?

MI7?) 42

IX. Eadem ad lacobum Foscarum (mense Septembri
•. M?6) 46

X. Guarinus Veronensis ad lacobum Foscarum (vii.
Oct. a. 14 j6) 5^

47?

XI. Idemad Leonellum Estensem (xi. Oct. a. 14^6) 61

XII. Isota Nogarola ad Guarinum Veronensem fpost

XI. Oct. a. 14^6) 65

xiii. Eadem et eundem (ante x. Apr. a. 1417) . 79

XIV. Guarinus Veronensis ad Isotam (x. Apr. a. 14^7) 8^

XV. Hieronymus Guarinus ad Zeneveram et Isotam

(xxxi. Dec. a. 14^7) 9?

XVI. Isota ad Hieronymum Guarinum (principio a.

I4?8) iO|

XVII. Ludovicus Cendrata ad Zeneveram et Isotam

(principio a. 1418) 109

XVIII. Isota ad Ludovicum Cendratam (principio a.

I4?8) 1X6

XIX. Tobias Burgus ad Zeneveram et Isotam (mense

lanuario vel Februario a. 14^8) . . _ _ 121

XX. Isota ad Tobiam Burgum (mense lanuario vel

Februario a. 14^8) 129

XXI. Antonius Cassarius ad Isotam (Cal. Martiis a.

M?8) U7

XXII. Isotaad lulianum Cesarinum Cardinalem (xxix.

Martii a. 1458) 146

XXIII. Nicolaus Venerius ad Zeneveram et Isotam
(viii. lunii a. 14^8 ?) i$8

xxiiu. Isota ad Nicolaum Venerium (post viii. lunii

a. X4j8?) 164

XXIV. Isota ad Feltrinum Boiardum (i4?8.>) . . 170
XXV. Nicolaus Barbus ad Isotam (ix. Dec. a. 14^8) 177

XXVI. Isota ad Nicolaum Barbum (a. 14^8—^9) 186

xxvii. Nicolaus Barbus ad Isotam (xxv. lan. a. 14^9) 192

XXVIII. Isota ad Franciscum Condulmcrium Cardina-

lem (a. 14J9) 199

XXIX. Damianus Burgus ad Isotam (xx. Aug. a. 1458) 206

XXX. Isota ad Damianum Burgum (x. Sept. a. 14^8) 210

XXXI. Damianus Burgus ad Isotam (iv. Dec. a. 14^8) 21$
XXXII. Idem ad candem (11. lan. a. 14^9} . . . . 217
XXXIII. Isota ad Damianum Burgum (mcnse lanuario

a. 1419) 219

474

xxxiT. Eusebius Burgus ad IsoUm (mense Itnuario

•. i4?9) 221

XXXV. Isota ad Eusebium Burgum (mense lanuario

a. I4?9) 222

xxxYi. Damianus Burgus ad Isotam (xzviii. lan. a.

1419) 224

xxxTii. Isota ad Damianum Burgum (mense Februario -

vel Martio a. 14^9) 227

xxxTiii. Damianus Burgus ad Isotam (xxxi. Martii a.

1419) 229

XXXIX. Isota ad Damianum Burgum (mense Aprili a.

1419) 2JI

XL. Damianus Burgus ad Isotam (v. Maii a. 14)9) 2^

XLI. Isota ad Damianum Burgum (inter v. Maii

et X. Sept. a. 1419) 240

xLii. Damianus Burgus ad Isotam (x. Sept. a. X4?9) 242

xLiii. Idem ad eandem (xxi. Nov. a. 1499) . . 244

xLiv. Eusebius Burgus ad Isotam (mense Novembri

a. I4?9) 247

XLV. Isota ad Eusebium Burgum (extremo mense

Novembri a. 1419) 249

xLvi. Isota ad Damianum Burgum (iii. Dec. a. 1419) 252

xLvii. Eadem ad eundem (i4?9 — 40) . . . . 254

xLviii. Damianus Burgus ad Isotam (xu. Apr. a. 1440) 2^9

xLix. Idem ad eandem (xxx. Nov. a. 1440} . . 261

L. Idem ad eandem (xix. lan. a. 144T) . . 268

VOLUMEN II.

Isotce Nogaroice Codex Epittoiaris. Bm IL

Li. Consiantia Varaneia ad Isotam (a. 1442 — ^44) |

Lii. Eadem ad eandem (a. 1442—44) . . 7
Liii. Laurus Quirinus ad Isotam (a. 1445—48.

Si. 52?) 9

Liv. Paulus MafTei ad Isotam (ante a. 1452) . 21

LV. Isota ad Ludovicum Fuscarenum (a. 1451; 28
LVi. Ludovicus Fuscarenus ad Isotam (a. 14S?) 15

475

Lvii. Idem ad eandein (a. 145;) ^9

Lviii. Idem ad eandem (a. 14S?) 52

Lix. Idem ad eandem (a. 14^;) 59

Lx. Idem ad eandem (a. 145?} - . 69

Lxi. Idem ad eandem (a. 145^} 7?

Lxii. Idem ad eandem (a. 145}) . - 79

Lxiii. Idcm ad Damianum Burgum (a. 14S?) - - 84

Lxiv. Idem ad Isotam (a. 14S}) 88

Lxv. Idem ad eandem (a. 145}) 93

Lxvi. Idem ad eandem (a. 14^)) _ . 94

Lxvii. Idem ad eandem (a. 14S}) 96

Lxviii. Idem ad eandem (a. i^s^) 98

Lxix. Idem ad eandem (a. 145}) loi

Lxx. Idem ad eandem (a. 145?) - . . - lo^

Lxxi. Idem ad eandem (a. 145?) 108

Lxxii. Idem ad candem (a. 145;) . . 112

Lxxni. Idem ad eandem (a. 145?) 115

Lxxiv. Idem ad eandem (a. 145?) . - - - 118

Lxxv. Idem ad eandem (a. 1451) . . . . . . 120

Lxxvi. Idem ad eandem (a. 145}) - . - . 12)

Lxxvii. Matthoeus Bossus ad Isotam (a. 14$ 1—56; 127

Lxxviii. Andreas Contrarius ad Isotam (a. 1451. s^}) in
Lxxix. Isota ad Pium Secundum Pont. Max. (Kal.

Augustis a. 1459) 14?

Lxxx. Ludovicus Fuscarcnus ad Isotam (xxiii. Maii

a. 1461) IS7

Lxxxi. Idem ad Damianum Burgum (a. 1461) . . 1^9

Lxxxii. Isota ad lacobum Antonium Marcellum (ix.

Aug. a. 1461) . - 161

Lxxxiii. Hermolaus Barbarus ad Isotam (xix. Fcbr. a.

1464) 170

Lxxxiv. Ludovicus Fuscarenus ad Hcrmolaum Barba-

rum (a. 1464 >) 181

Lxxxv. Idem ad Isolam (xx. Mart. a. 1466) . . 18;

476

Isoue Nogarolae de Pari aut Impari Evae atque Adae
Peccaio Dialogus 185

Eiusdem Quaestio, utnim Adam an Eva magis pec-
caverit 240

Eiusdem Elegia de laudibus Cyanei ruris 2^9

itotce Nogaroim OnUio/m,

Isotae NogarolflB Oratio ad Herroolaum Barbanim

Pnesulem Veronensem 267

Eiusdem Oratio in laudem beati Hierooymi _ . 276

ANGELiC NOGAROLiC OPERA.

I. Angclae Nogarolae carmcn ad Pandulfum Mala-
testam _> .. • 29J

II. Pandulphi Malatestae carmen ad Angelam Noga-
rolam > -. 296

III. Angelae Nogarolaecarmen adlacobumdeCarraria 298

IV. Eiusdem carmen ad loannem Galeatium Visconti joo

V. Eiusdem carmen ad Nicolaum de Faclno . . ?oi

VI. Nicolai de Fadno carmen ad Angelam Noga-
rolam .. .. .. ^02

vii. Angelae Nogarolae carmen ad Antonium Luscum ^04

VIII. Eiusdem epistola ad Magdalenam de Scrovignis ^05

IX. Mathei de Aurelianis epistola ad Angelam No-

garolam joB

X. Angelae Nogarolae Liber de Virtutibus ^12

ZENEVERiC NOGAROLiC EPISTOLiC.

I. Zenevera Nogarola ad lacobum Foscarum ^29

II. Eadem ad lohannem Papiensem . . . . JJ5

III. Eadem ad Damianum Burgum 336

IV. Eadem ad eundem .. .. .. .. H9

477

APPENDIX.

lacobi (Lavagnoloi) cpistola ad Ludovicum (Ccndra-

tam) _ - ?4S

Nicoiai Lusci ecioga ad Zencvcram ct Isotam de No-

garolis j^i

lo. Marii Philelphi Liber Isottaeus . . . . |6o

lo. Marii Philelphi Soneti ad laudem Isota; Nogarolse j88

Philippus Bergomensis dc Angela Nogarola . _ ^02

Idem dc Zenevera Gambara ^9>

Idem de Isota Nogarola 400

Idem de eadem .. _. 40^

Omniboni Leonicensis oratio funebris pro Elisabctha

de Nogarolis 407

P. Donati Advocarii epistola dcdicatoria ad luliam

Nogarolam 418

Mai.* Isotffi epistolfle quinque ad Andream Contra-

rium 421

Index 461

Tabula libri _ . . . . 472

IMPRESSUM BUDAPESTINI

TYPIS SOCIETATIS FRANKLINIAN>€

A. D. MDCCCLXXXVI

.II'