(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "J.N. Madvigii ... Adversaria critica ad scriptores Græcos et Latinos"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . corn/ 




e00085735Y 



leu 



w^ 






•V "^ '^^ 



r C Ccx. ^'5. 



^ 



o/C.- d>î> 4^, ^ - C Cc^- ii/y 





600086736Y 



icc,. 



7 ■ ^ 



.•> / 



U ^ 'i'- 



J' 






/^SSSSSS 



lW.'.,'i!-I.L 







Io. Nic. Madvigii, 



PR0FE880RIS HAlTNIENSrS, 



ADVERSARIA CRITICA 



AD SGRIPTORKS GLEGOS ET LATH 




VOL. II. 

EMENDATlONf». LATINA. 




HAUNIJ5 MDCCCT.XXin. 
SUiniBUH LIRBltKlJK GYLDKHDALIAIfft (KKliltKRICI HKOIiL). 

TVPIS I. H. SCHULTZIl 



• 



Io. Nic. Madvigii, 



PKOI'ESdOKJS IIALNIENSIS, 



ADVERSAEIA CRITICA 



AD SCRIPTOKES LATINOS. 




HAUNI.E MDCCCLXXIII. 
MIPTIBIS LIBBIR1.£ GyLDK.\DALlA>;K (FEKDKRICI BEAEl). 

TYPI» I. II. .-«CHLLTZII. 

3(n> l .s/ . 



IP 



• 



PrsBmonitum, 
Addenda^ Corrigenda. 



In boc altero adversariornm volnmine, qiiod propc duos 
annos apud typothetas hsesit, benevolam et peritani operam 
in corrigendis typorum erroribus mihi commodavit Clarentius 
Gertzius, discipulus carissimus, nec pauca extra illud coni- 
gendi genus ntiliter me monuit. îs cum in singulis scrip- 
toribos prseter nostrae aetatis proximaeqiie editiones apparatu 
critico instrnctas, quibus ego perpetiio usus eram, etiam 
antiqniores, quae varioram notas haberent, diligentius, quam 
ego fecerara, perscrutaretur, unam etiam et alteram recen- 
tissimam, quam ego non adhibueram, non ita pauca, quse 
mea coniectura emendaveram, eodem modo a superioribus 
correcta repperit, nonnulla nuper. His emendationibus 
primorum inventorum nomina in plagulis iternm relegendis 
adscripsi brevissime, ne nimiam molestiam typothetse crea- 
rem, nec valde dolui sic nonnullis novitatis gratiam detrahi. 
Nam pro novis tamen non immerito accipientur, qu^e adeo 
spreta et oblivioni tradita iacuerunt, ut magnam partem ne 
suspicionem quidem uUam cuiquam obortam recentiores 
editores indicarent, in Csesare Nipperdeius aut Dnebnerus, 
in bistoriae August» scriptoribns Eyssenbardtius lordanusque 
aut Peterus, in aliis alii, et confirmatur veritas iterum 
Inventa. Supersunt eiusdem generis nonnulla aliaque 
quaedam sero animadversa, quae hic cum minutorum orrorum 
correctione eo loco penam, ubi facilius in oculos incurrant. 



II 



P. 25 y. 23. Ad contirmandam 
in Lucret. IV, 1051 emen- 
dationem per se certam ac- 
cedit, quod in Lugd. 1 scrip- 
tum est hiKC illa ex primuni, 

30 y. 5 ab imo (text.) baud 
inclinatis litteris scriptum 
oportuit. 

35 V. 23 pro ager ser, acer. 
40 T. 14 pro additu ser, addita. 
V. 20 pro amicnm; ser, ami- 
cum: 

54 V. 6 ab imo. In Horatîi od. 
III, 4, 10 fimina viUuUr restitui 
voluit etiam G. Herbstius 
in annal. nov. philol. ?ol. 
103-104 p. 432. 

69 V. 10 etiam et inclinatis lit- 

teris scribi debnit. 

70 V. 4 ab imo. In Ovidii ep. 

ber. II, 107 eandem versanm 
transpoaitionem commenda- 
vit Suringar (apad labninm). 

85 V. 6. Ovidii metam. VII, 
558 eodem modo emendavit 
Ochsner. 

89 v. 9. In Ovidii met. XI, 293 
eadem emendatio a Fnssio 
facta est. 

104 V. 20 sqq. Que de Ovidii 
ex Ponto IV, 16, 33 scripsi, 
in iis mesB legis obli tos e 
codicibus interpolatis con- 
iecturam pravam doxi, etsi 
recte duos versus Ovidium 
Gratio tribuisse posni Tity- 



rique nomen pertinere ad 
bucolica ab illo scripta. E 
melioribus codicibus apparet 
certa h»c esse: 
Tityron antiquas....ad herbas, 
mediam versus partem in 
codice nostrorum parente legi 
non potuisse varieque con- 
iectura suppletam esse. KfQ- 
, ci tur igitur hsec scriptura, 
"W quod ad sententiam et uni- 
versam orationis formam at- 
tinet, certa, in duobus ver- 
bis dubia: 
Tityron antiquas frursus 

revocaret] ad herbas 
aptaque venanti Gratius 
arma daret. 



I 



119 V. 9. In SenecflB (Fkiip. v. 
975 sententiflB raagis etiam 
quam funJunt satisfaciet /i<- 
(lerinl (h. e., satis sit hac- 
tcnus fudisse). 

154 V. 18 pro Dana» opibus i>cr, 
Danais opibus. 

209 V. 2 ab imo. Legi tur ta- 
men ep. ad fam. VII, 32: 
addnbitavi, num a Vo- 
Inmnio soiiatore esset, 
de suspiciono. Sed ibi quo- 
qne ol im scriptum fnisse 
opinor addubitavi, au a 
Voi. 

228 im. In Pison. 69 potest 
etiam in mentem venire 
fnratus oY, quod usitatius 
est, sed minus propriam. 



III 



240 ▼. 2. Distinctius dicere debui 
non Latinam esse gucerere 
ut (alias) faciat, hoc est, pe- 
Ure; nam qwjtro ut (ipse) pro 
eo, quod est operam do, pro- 
posiium mihi est, et a Cicerone 
(Verr. I, 8, N. D. I, 45) et | 
a Li?io (II, 57, 3, IX, 17, ; 
1, cett.) dicitur. 

274 ▼. 21 (Cffis. B. C. III, 2Qi| 
Cercins ventus Gallia Nar- 
bonensis proprius est, nec id 
nomen oniverse de certa venti 
regione dicitar. Itaque potins 
cori a C»sare nominati fuisse 
▼identur. 

278 y. 2 încânte sic scripsi, nt 
calnmnlffi locnm darem. Lit- 
teras lanreatas satis novi; 
sed pra/erri insignia lanrete 
in litteris recte negavi. 

279 ▼. 12 pro animoB scrib, ani- 
mam. 

301 V. 14. Velleii Patercali lo- 
ca m (II, 20, 5) eodem modo 
Kochios (Qnsest. Vell. Lips. 
1860) emendavii 

328 Y. 17. De Senec» loco (ad 
Polyb. 16, 2) dubitationem 
iniidt, quod apud enndero 
epist. 101, 13 legitnr: quid \ 
autem huius vivere estf Sed ' 
apad Valerium Maximam i 
accedit ad insolentiam infini- 
tive adiuncta negaţie (elus 
non dimirar^), neqne agitur, I 
qaid Fabii dimicandi yita- | 



tio faerit, sed caias rei 
loco ea ab ipso habita aesti- 
mataqae sit. 

329 ?. 24. Cam emendatione 
Valerio adhibita conferatur 
apad Senecam de tranqn. 
animi 4, 7 recte a Mnreto 
repositam: Ut sahtaria gvcn' 
dam (v. qu(z) citra gustum 
tactumgue odore projiciunt, 

344 not. 2. (Senec. ad Marc. 1. 
4.) Decepit me notee apad 
Fickertam ambigaitas; nam 
in Aob duas res in ipso con- 
tezta scribitar, tantnm in 
D in margine; itaqae id 
reţineri debet. 

351 Y. 15 sqq (Senec. ad Marc. 
12, 6.) Falso pro salvo 
scribendam esse iam Mare- 
tas Yiderat. 

352 Y. 19 pro Senecae non scrib, 
Senec» libris non. 

354 Y. 11 sqq. (Senec ad Marc. 
16, 6.) Non recte petduxit 
ad filium rettali, qaod ad 
fortanam pertinet. Sed ne 
ca qnidem effecisse dici po- 
test, at Marcia recte iadicet 
et casam recte sstimet. 

376 Y. 11 (Senec. de tranqn. an. 
1 , 13.) Inculta videantnr 
fortasse ortum est ez inrvita 

n dtnntur (inculta deantur). 

377 V. 21. (Sen. de tranqn. an. 
5, 1.) Prspterea scribendam 



IV 



•MH 



videtnr: coihat cotk^ cami- 
ficuni triste coiletjiwm, Infelir 
curia tyrnnnis amjmta! (VulgO: 
f'olhtjiuw ci in/'elix . . . ancfu- 
sta). Neque enim curia 
(angnsta) coibat, sed illi in 
curiani. 

?. 11 /'/•'» caluninia w//.. 
caluiniiiam. 



384 V. 3. (Sen. de tranqn. an. 
15, 1.) Qu8e de mutanda 
interpnnctione dixi, iis ad- 
versantur nominativ i lucra 
et ambiţia non accoramodati 
ad cam structuram.. Sed 
duri aliquid et dissoluti re- 
linquitur. 



,1. /A XIII Cai /uv. AU)CCCLXX/IJ, 



FiocBiniiiiiL Yoluiniiiis alterius. 

Absolnta snperiore hornm adversarioram volnmine ea 
materise parte, quse ad Gra&cos scriptores pertinebat, prseter 
ea, quse primo libro comprehendi communiter ad utriasqae 
lingase scriptores spectantia, poteram fortasse sine nllis 
prooemii ambagibus simpliciter eodem tenore ad Latinas 
emendationes expromendas transire. Nam et de operis 
consilio et de materiaB dispositione scribendiqae forma 
atque etiam de studiomm meorum cnrsu, nnde hsec nata 
est et excrevit copia, satis dictam est priore communiqae 
procemio. Queri autem boc loco de operis spatio tdb*a, 
qaam aut optaveram aut speraveram, aucto explicareque, 
quam lentse me evolare ex bis minutiis cupientem circum- 
steterint morse et ex laboris genere et ex aliis extrinsecus 
causis ortse, quamque sim aliquando ad finem vel cum 
festinatione perveniendi cupidos, quid aut mea aut aliorum 
refert? Sed tamen est, quod ab iis, qui librum in manus 
sument, quidque ferat, quserent, animadverti considerarique 
velim. De Grseca materia, quse propioribus ab boc tempore 
annis coUecta est, perpauca antea edendo delibaveram, 
nihil peculiari scripte. Latinos scriptores cum adolescens 
etiamtum enarrare coepissem et per multos annos ob eas, 
quas antea exposui, causas in iis solis muneris publici 
operam continerem, huius materise aliquanto prius nat» 
auctseque magnas partesiamanteevulgavi; eius quidem, qui 
in tota prosa oratione primum locum tenet, Ciceronis alia 
scripta ipse recensui, ad alia per meos aliorumque 

MADVICn Aoraat. Cm. IL i 



ProoBmiom. 



(Henrichsenii, Wesenbergii, Tregderi, Lundii, Halmii 
Baiteriqae et Kayseri) libros permagnnin emendationam 
namerum sparsi, ut iam minus aihpla et dives copia 
supersit, nec tamen, ut spero, contemnenda; Livii autem, 
qui inter historicos operis amplitudine et utilitate pri- 
mus est, libros cum ante paucos annos emendationum 
Liviananim volumine pertractassem, deinde totos recensui 
et cum Ussingio edidi, ad quem scriptorem si quid ac- 
cessit post a me inventum, quod perexiguum est, quoniam 
nihil ei conţinuse curse impendi, alii tempori aptius re- 
servatur. Itaque ad livium emendandum quod pertineat, 
nihil hic reperietur, Ciceronianse emendationes satis multse, 
sed tamen longe pauciores, quam quas antea edidi; plus 
sibi Iod prseter Ciceronis seqnales vindicabunt subsecuti 
temporis prosse orationis scriptores, nec parvam partem occu- 
pabunt poetae, quos prseter Lucretium et luvenalem minus 
adhuc in libris editis attigeram. Sed prseter banc in 
Cicerone et Livio materiae non tam detractionem quam 
levationem (satis enim copia et onere gravat, quse 
restat,) aliud attingendum verbo hic est, quod ipsi initio 
Yoluminis commendationis aliquid, ne splendoris dicam, 
detrahit Facit enim institutus ordo, ut ab iis scriptoribus 
Latinis ordiendum mihi sit, quibus minus assiduam operam 
tribuerim et ad quos aut edguas, ut ad Plautum, aut 
non ita lautas symbolas aflferam, ut ad Terentium. Hanc 
initii tennitatem redemptum iri spero eorum, qiue ad alios 
scriptores subsequentur, ubertate. Poetarum antiquorum ex 
operibus, quae interciderunt, fragmenta quoniam fere ea 
sola, quse apnd Nonium sunt, attigi, eorum emendationes 
ponentur, cum ad Nonium ventum erit, aut si quod apud 
alium scriptorem positum tentavi; quid ad quemque poetam 
collatum sit, index monstrabit 



Liber VI, 
qui Latinamm emendationam primus est. 

Cap. 1. 

Emendantor Plautas, Terentins, (Lucrotins, Catnllus). 

Udo capite non prolixo comprehendi possnnt, quse ad 
poetas Angasti setate priores, qnoram opera exstant, pro- 
ferenda mihi sunt. £x iis Plantum legi adolescens, ut turn 
licebat, non indiligenter, eiusque lectionis cum veteris ser- 
monis obsenratione coniunctae indicia habet disputatio de 
formarăm quarundam verbi Latini natura et usu, a me a. 
1835 et 1836 edita positaque postea in opusculorum aca- 
demicomm volumine altero, quam nune quoque prorsus 
probo; ad scripturse emendationem tentandam neque sub- 
ddiis instmctus neque metrorura prosodiaeque observatione 
pneparatns eram; alias enim mihi proposueram, in quibus 
elaborarem, antiquarum litterarum partes. Itaque nihil 
habeo iUo tempore annotatum, quod edi yelim. Intervenit 
Flautinomm studiorum renovatio magno fervore a Fr* 
Bitgcbelio coepta, ab aliis excepta. In eius ego operse 
jttrtem ob studia alio coUata venire non potui, nec animi 
inclinatione trahebar, ut me in minutam illam prosodise 
maxime observationem in instabili fundamente trepidantem 
immergerem. Ac si quis me, quod memini fieri, putabit 
grammaticum parum curiosum ftiisse novorum grammaticse 
Latinse condendse initiorum^ quse hic nascerentur, ei ego 

1* 



4 Lib.VI. Cap.I. 

primum respondebo, me diligenter attendentem, si qnid^ 
quod paulo latius pateret, certa prudentiqae observatione 
repertum videretur, adscivisse, non pauca minora a corn- 
mnni arte arcenda putasse, nonnnlla prorsus ut incerta aut 
falsa spreyisse, deinde autem me de toto grammaticse, quse 
scholarum et ipsorum philologorum causa ad scriptomm 
intelligentiam componatur, fundamento in sermonis exculti 
et confirmaţi usu constituendo paulo aliter sentire, postremo 
id quoque intelligere, Plauti comcediis ne plane nativum 
quidem sermonem Latinum et suopte ingenio şese mo- 
ventem contineri, sed non raro Graeca vertendo, imitando» 
novam versus formam sequendo et ei obediendo inflexom. 
Ut tamen certiorem totius huius studii Plautini imaginem 
animo informarem, ante paucos annos quinque Plauti 
iabulas sumpsi paulo lentius perlegendas, quattuor a 
Bitschelio editas, Mensechmos, Militem, Mostellariam, 
Trinummum, unam nondum ab eo editam, Captivos, ad- 
hibitis Brixii ot Lorenzii exemplis (in Captivis etiam 
Ussingii). Admirabar laudabamque instrumenti critici con- 
quisitionem pervestigationemque accuratissimam et in om- 
nibus rimandis diligentiam, multa partim in verborum 
antiquis formis protrahendis restituendisque, partim in ipsis 
verbis, quibus quoque loco Plaatus usus esset, reperiendis 
perdocte et scite administrata videbam, sed idem ita indi- 
care cogebar, dum Bitschelius prsescriptam versuum formam 
legemqne expiere studeret omniaque ad sua prascepta non 
ubique certa aut vera exigeret, omnia denique, in quibus 
adhaesisset, corrigeret nec iniyeiv sciret velletve, sic 
ssepe a vestigiis codicum certissimisque indiciis discessum 
esse, sic omnia yersa, sic quaedam ficta, non sine falso 
verborum usu sententiseque incommodis, ut temeritatem 
mirarer simulque artis criticae perturbationem dolerem. 
Nihil est enim in ea damnosius hac consuetudine non ex 
certis indiciis firmae et, cui ipse vere credas, correctionis 
petendse, sed, dum omnia expedire velis, instabili coniec- 



■ 



Plautos. 5 

tuia et facile in contrarinm se vertenti tantnm ea sectandi, 
qoae versam aut sententiam ad legam aliquam quomodo- 
canque expleant; nam praeter singulornm locoram depra- 
Yationem perii sensim veri sensns et reverentia, cerţi ab 
ineerto, emendationis a Insu distincţie. Sed magis hsec 
reprehendere et eiicienda notare poteram qnam ipse nova 
ac yera reperire, partim quod nimis lubrica indicia erant, 
partim quod animns nec scientia nec consuetudine satis 
86 ad Plautinam formam movebat. Pauca tamen quaedam 
in locis nihil a versu dubitationis habentibus succurrenmt 
probabilia aut prope certa, quse hic ponam, non adspirans 
ad Buggii mei sollertissimse simul et cautae in Plauto 
inventionis laudem. Ab incerta suspicione incipiam. 

Capt 279 (II, 2, 30). Postquam Philocrates, qui, 
Tjndari suscepta persona, de se tanquam altero loquitur, 
Philocratem dirit in patria Elide summo honore esse atque 
ab summis viris, Hegio subiicit: 

Tnm igitur ei quom in Aleis tanta gratia est, ut 

prsedicas, 

quid diuitise? suntne opimae? 

Apparet intellectumque est ab aliis, perverse con- 
closione argumenti et per particnlas tum igitur a gratia et 
honore transiri ad alteram rem quaerendam: Quid diuitice? 
suntne opirncB? Sed quod toUi volunt v. 279, nihil habet 
ea damnatio probabilitatis. Mihi Hegionis animus, quum 
de domestice Philocratis honore et gratia audiverit, con- 
verti paulisper videtur ad eam, in qua nune sit, con- 
dicionem: 

Rumpituvy ei, quom in Aleis tanta gratia est, ut 

prsedicas. 
Necessario nune eum indignări dicit. 

Ibd. 379 sqq. (II, 3, 21 sqq.) inter personas oratio 
sic distribuenda est: 

PHILOCRATES. 
Becte conuenisse sentio. 



6 Lib.VI. Cap.!. 

TTNDARUS. 
Nam pater expectat aut me aut aliqnem nuntium, 
qui hinc aci se ueniat. Ergo animam aduortas uolo, • . . 
lUa enim nam pater (meus) cet. necessario e Tyndari, 
hoc est, ficti Philocratis, persona dicuniur, a Philocratis» 
qui Tyndarnm se fingit, alienissima sunt. 

Ibd. 399 sqq. (II, 3, 41 sqq.). Quaerenti Philocrati, 
qui pro Tyndaro servo abitarus domum est, numqnid Philo- 
crates, cuius personam Tyndarus agit, patri nantiari velit 
(Numquid aliud uis patri Nuntiari?)^ hic respondet: 
Me hic iialere, et tate andacter dicito, 
Tyndare, inter nos fuisse ingenio hand discordabili, 
neque te commeruisse culpam neque me adaorsatam tibi, 
beneque ero gessisse morem in tantis semmnis tamen, 
neque med umquam deseruisse te neque factis neque fide 
rebus in dubiis, egenis. 

Quse in primis verbis offendunt, excusanda puto. 
Subiectis enim ei verbo, quod auditur (nuntiari uolo), iis, 
quae communem salutis mittendse formam habent (me hic 
ualere), tolerabiliter per et adiungitur imperativus (et tute 
audacler diciio), et quemadmodum dicatur inter se salutare^ 
omisso altero obiecti accusativo, eodem modo ferri posse 
omissum in simili orationis forma subiectum {noa inter nos 
yim«e),recteLindemannus annotassc videtur. Sed quaesequitur 
laudis inter utrumque distribuţie, ea non solum male in 
duas part.es divellitur, sed prorsus perturbatur subiectis in 
primo \ers\ij>ost neque te illis neque me adu, tibi^ post quse 
sic reditur v. 402 (beneque ero gessisse morem) ad servi 
personam, ut vitiosissime desit subiectum; sermonis enim 
lege necessario gessisse refertur ad me, quod sententia non 
patitur. Nimirum duo primi versus toţi ad servi laudes 
pertinent: 

Neque te commeniisse culpam neque te aduorsatum mihi 
beneque ero gessisse morem in tantis serumnis tamen, 
quibus ex altera beri parte respondet hoc: 
Neque med umquam deseruisse te, . . * 



■ 



Plantufl. 7 

Et hoc hero convenit, non deseroisse servum, minime 
alteram, non adversatum esse, qxise apta servi obedientis 
lans est. Apparet minus attentum lectorem, cum post 
prins neque te statim alteram distributionis partem seqoi 
putarety me . .. iibi snbstituisse. Et mihi affertur e „MSS. 
Langii"". Omissa est altera pars coniecturae, ie, 

MenAchm. 105 (I, 1, 29). Codices: 
Pomi domitns sum asque cum caris meis, 
et sententia et versu mendum arguentibus, in quo corrigendo 
non felices fuerunt editores. (Domirms quidem prorsus 
inane et a sententia alienum est.) Videtur scribendum: 
Domi dum inuitus sum usque cum caris meis. 

Ibd. 152 sq. (I, 2, 43). PENICULUS: 

Oculum ecfodito persolum 

Mihi, Mensechme, si ullum uerbum faxo, nisi quod 

iusseris. 

In persolum^ quod pro desperato notatur, latet, 
opinor, peseulo. Quemadmodum Cyclopi jKoxhjt oculus 
effossus sit, sic sibi parasitus oculum pessulo eftbdi iubeţ, 
si verbum fecerit. 

Mii. Giop. 217(11, 2, 62) codicum vestigia, in quibus 
est : tibi ego dico anJieriatus uestis heiis te adloqui Palestrio^ 
psene mânu ducunt ad hanc scripturam: 

Tibi ego dico: ah feriatus ne sie, heus, Palsestrio, 
sublatis duabus vocibus, quae nescio quo errore ad heus 
additae sunt ; ac feriatus ne sis subesse iam Pylades viderat, 
pro quibus infelicissime heureta^ quod nihil hic agit, et 
hauseis substituta sunt. 

Ibd. 221 (II, 2, 66). Codices: anieueni (ante uenietB) 
aUqua aliquos auttu (autu C D^ circumduce e^ercitum, ex 
quibus effidtur, non longe a Gamerarii sententia: 
ArUeueniio aliqua illos aut tu circumduce exercitum. 

Aut anteveniri aut circumiri adversarios Periplecomenus 
iubeţ. Tu post aut ponitur noto usu, quo Horatius dixit: 
Nec dulces amores Speme puer neque tu choreas (od. I, 9, 



S Lil). VI. Ca],. I. 

1<0 ot Uvidius (met. IJ, 'J\K-l): (^no'l .^t ntc /rnhis mr /, 
mea gratia tatigit, alii alia. 

Ibd. 223 (II, 2, 68). Codices: Iniercludite inimick 
eonimeatum, iibi muni uiam^ pravo imperativi nnmero, 
versa fracto; nec ferri posse comineatus nomen, coi ne per 
se quidem uia recte contraria ponitur, cum in proximo 
versn sequatnr cibatus commeatusquc, recte Kitschelins 
iudicavit. Id vocabulum additam est, quum, quod Plantus 
posnerat, cam praecedenti verbe coaluisset: 

Inierclude iter inimicis, ai iu tibi muni uiam. 
Qui commeatum efBnxit, a litteris ai iu profectus est. 
[Inierclude iter iam Buggius.] 

Ibd. 328, 329 (II, 3, 57). In codicibus scrip- 
tum est: 

Sed fores concrepuerunt nostrse. (SCEL.). At ego illico 

obserui (CD ila ohseruis) 
fores. 

Prima iria verba, quse Palsestrioni dantur, ad eius 
personam inepta sunt; neque enim uUas vere concrepnisse 
fores significatur in proximis, nec id Palaestrio cnrat; sed 
Sceledrus, qui se Pliilocomasium in Periplecomeni aedi- 
bus vidisse credebat et viderat, quique, ne ea occulte se 
domum militis referrct, cavebat, totus in suspicione et ob- 
servatione, fores sibi videtur concrepantes audire. Itaque 
ei hsec verba danda sunt. Deinde autem ex obserui vio- 
lenter et improbabiliter aut prsesens aut futurum (obseruasso 
Bitschl.) eflficitur; neque recte huiusmodi sententia per at 
cum superiore coniungitur. Sine dubio Plautus obserui ex 
obserendo (ut comeruiy inserui^ quibuscum coniunctum est 
serse nomen,) pro obseravi dixit, significatque Sceledrus se 
ipsum fores clausisse ot pessulum obdidisse, ne Philoco- 
masium Airtim ac sine strepitu per fores semiapertas irre- 
pere posset. Sic igitur scribendum est, prseposito Sceledri 
nomine: 



■ 



Plantus. 9 

Sed fores crepuerunt nostrae; at ego illic (aut illas) 

obserui fores. 
lUico ex iliic et sequenti o natum. 
Ibd. 374 (II, 4, 21) e codicibus efficitur: 
Non possant mihi (sic B, ceteri mihi possunt) minaciis 

tuis hice oculi exfodiri. 
Pro minaciis unus A minis; pro exfodiri ceteri praeter 
A fodiri; turn AB hisce oculia^ CD hiace oculi, quod 
Ritschelio tenendum erat, qui 486 hisce hominea scripsit 
et alibi similia; hoace oculos perversissimum est, nisi polis 
€8 eafodire scribas. Tuis pro una syllaba est. 

Ibd. V. 514 sqq. (II, 6, 34 sqq.), adhibitis aliorum 
facilibus emendationibus, scribendum est: 

ut nesciam, 
utrum me expostulare tecum aequomst prius, 
si istsBC non est haec neque uisast istsec mihi, 
an me expurgare tibi uidetur aîquius. 
Hsec vera est diiunctio et illa expostulatio, si (id est 
hU7n) istaec non est (sit) baec, cet. 

ibd. 588 (II, 6, 105) de Sceledro Palsestrionis artibus 

coacto suiş oculis non credere scribendum est ex aper- 

tissimis codicum vestigiis, optima sententia, optimisverbis: 

Quoi id adimaiur^ ne id, quod uidit, uiderit. 

Ex quoi id adimatnr in Ba factum quod adi matur^ 

in C jd inadimitutur, in D qd inadimatur. 

Ibd. 639 (III, 1, 43) quicquid fit de loco versus, 
quem Bitschelius 637 fecit (Plus daho quam prcedicabo 
ex me uenusiatis tibi), nulla est causa de lacuna cogitandi, 
si lenissimam adhibueris correctionem : 

Tute (pro ut) aput te exemplum experiundi habeas neu 

petas foris. 
Ibd. 801 (III, 1, 206) nihil erat mutandum (nedum 
ineptum dotni nomen inferciendnm), sed adhibenda recta 
interpunctio: 



10 Lib. VI. Cap. I. 

iile (eiasmodi est) cnpiet miser, 
qui nisi cet. 

Ibd. 881 sqq. (III, 3, 8 sqq.). Acroteleutium mere* 
trix, astntiis ei calliditate freta, Periplecomeni admoni- 
tionem sic aspematar: 

Meretricem commoneri 
quam sane magni referat, mihi clamst. Quid? egone frustra, 
postqoam adbibere aures mese tuse loream orationis, 
tibi dixi, miles qnemadmodum potesset deasciari? 

Sic Ritschelius edidit; in codicibns v. 882 scribitur 
quin ego insustro (B), tjuin ego infruairo (C). Sed qoic- 
qoid de boc versu stataitar, ineptissime meretrix gloriatur, 
se, postquam orationem Periplecomeni audierit, dixisse, 
quomodo decipi et falii miles posset; neque si ita esset, 
erat, cur contemptim loream orationis appellaret. Scri- 
bendum est: 

Quin ego, ni fnistror, 
primquam adbibere aures mese tuse loream orationis, 
tibi diii, cet. 

Superba cum modestia dicit ni frustror (fallor). 
Ibd. 1319 (IV, 8, 9) codicum hsec est scriptura: 
PH. Ibo quamquam inuita facio omni pietas scio 

PL. chant sapis. 
(CDP omni pietas sit eo cliani sapis). 
Ânimadverso, in omni litteram o e praecedcnti voce 
ortam esse, facilis et certa nascitur correctio: 
PHILOC. Ibo, quamquam inuita facio, ni pietas cogaU 

PLEUS. Sapis. 
Aptissime hoc dicitur: Invita facio, nec faciam, nisi 
pietas cogat. Ex s geminato et co iactnm scio^ ex gaU 
quod restabat, cliant. 

Mostell. 65 (I, 1, 62) scribendum puto: 
Este, ecfercite uos sagina, csedite, 
pro eo, quod editur: ecfercite uo^, saginam caediie. Sagina» 
opinor, non cseditur. 



■ 



Plantns. 11 

Ibd. 213 (I, 3, 56). Codices: 
lila hanc corrumpet molierem malesuada (•— dam B) 

uitilena (C uttilena). 
Qaod proximam erat positumqae a Camerario et 
Lambino uitii lena, genetivi formam non Plautinam habet; 
sobstituendum igitur: 

malesuada uitus lena, 
Ita appellatur, qu8B malesuada vitiis lenocinatur. 
Ibd. 339 {I, 4, 26). Inepte Callîdamati ebrio quse- 
renti: Ecquis hic est? Philolaches respondet: adestj tum 
Callidamates, qui neque ante hominem norat nec nomen 
accepit, tamen nomine salutat: euge, Philolaches, inusitata 
salutandi forma, subiecta deinde usitata: salve. Recta 
omnia erunt, si Delphium Callidamati respondentem fece- 
rimus: 

Adest, euge, Philolaches, 
tum Callidamatem salutantem. 
Ibd. 673 (III, 1, 143): 
THEUEOP- Non in loco emit perbono. TRANIO. 

Immo in optumo. 
Parum apta ad Theuropidis personam, sedes emptas 
a filio libenter audientis, illa loci reprehensio, qua statim 
omissa cupere se hercle ait inspicere sedes. Scriptum 
opinor fuisse: 

THEUR. Bono in loco emit. TRAN. Perbono, immo 

in optumo. 
Aptissimus Tranionis personse iile est in augendo 
ascensus. 

Ibd. 708-710 (III, 2, 19-21): 

Atque pol nescio, ut moribus sient 

uostrse ; at hsec, sat scio, quam me habet male, 

peius posthac fore, quam fuit mihi. 

Sic Ritschelius ; codices in v. 709 at omittunt scri- 

biturque habeat. Superiores inde a Camerario v. 710 peius- 

que edebant, contra codices; sed, illa omissa particula, ex 



12 Lib. VI. Cap. I. 

his : sciOf quam me lidbei male, peius posthac fore^ quam 

cet. nuUa recte eilîcitar sententia; ea nascetur, geminata 

una syllaba: 

uostrse; hsec, sat scio, quamquam me habet male, 

peius posthac fore, quam fiiit mihi. 

Ibd. 980 (IV, 2, 64) scribendum est: 

THEUR. Vera cantas. PHAN. Vana uellera. Patris 

amiciCs uidelicet, 
pro his: amicus uidelicet. 

Terentii comoedias relegi nuper, cum Umpfenbachii 
opera instrumenti critici usus facilior certiorque et plenior 
essot factus» paucisque, quas ex superiorum temporum 
lectione annotatas liabebam, coniecturis addidi paulo plures. 
Usus sum etiam Fleckeiseni editione (1861). In Andria 
Bembino codice nos carere notum est. 

Andria 512 (III, 2, 32) sic scribitur: 

Multa concurrunt simul, 

qui coniecturam hanc nune facio. lam primum haec se e 

Pamphilo 
grauidam dixit esse. 

Sed barbarus est nuUaque ai-te excusari potest indi- 
cativus facio, pro quo simpliciter restituendum est faciavu 
Haustis enim tribus extremis verbi litteris propter parti- 
culam earundem litterarum (iam)^ quae sequebatur, male 
suppletum est facio. Recte Bothius in Eunuchi prologo 
V. 9 restituit nuper perdidit^ minus recte alii nune nuper 
dediU adverbiis inepte coniunctis. 

Ibd. 619 (III, 5, 13) Pamphilus, quam malo adiu- 
tore usus sit Davo, querens, nou lieni dicere potest, sub- 
iecta sententia intcrrogativa pendenti, sed demonstrativa 
uti particula debet: 

en (em)^ quo fretus sim! 
Ibd. 973 (V, 6, 9) PA. Tum de puero, Dave. DA. 

Ah desine. 
Solus est, quem diligant di. CH. Saluos sum, si haec 

uera sunt. 



• 



Terentiiis. 13 

Nihil agitur de pueri felicitate, sed Davus, Pam- 
philam omnia, quse sibi beta ac felicia eveniant, enume* 
rantem desinere iubens, satis se, quam sit beatas, in- 
telligere ait: 

SoIds €s, quem diligant di. [lam Bentleius.] 
Eunucii. 307 (II, 3, 16). Codices habent: 
PA. Qui quaeso? CH. Amo. PA. Hem. CH. Nune, 
Parmeno, te ostendes, qui uir sies. 
Deest yersui syllaba; (nam duplicis in ostendes ictus 
reprehensio nil causae habet;)itaqueediture Bentleii coniec- 
tara ostenderis^ multo minus apta vcrbi forma. Scribendum 
erat: 

Nune, Parmeno, tete ostendes, qui uir sies. 
Ibd. 312 (II, .3, 21): 

Fac sis nune promissa adpareant; 
sic adeo digna res est, ubi tu neruos intendas tuos. 
Neque sic neque a<^^o aptum est, ineptissimum sic 
adeo. Scribendum sine dubio: 

madeo: digna res est, ubi tu neruos intendas tuos. 
Ibd. 520 an, 3, 14). Exponit Chremes, quid 
secum Thais locuta sit, et quid ipse eins verba audiens 
cogitaverit: 

Bus Sunii ecquod habeam et quam longe a mari. 
Credo ei plăcere hoc; sperat se a me avellere. 
Non potest in hac oratione post credo plăcere ferri 
sperat^ tanquam secum ipse sermoeinans inducatur. (Id 
sic fere dicendum erat: Sic credebam: placet hoc ei; 
sperat cet.). Scribendum est, una littera mutata: 
Credo ei plş^îere hoc, sperasse a me avellere. 
Nam sperasse est in spem venisse^ spem cepisse, 
Ibd. 722 (IV, 4, 54) DORIAS. Tu pol, si sapis, 
Quod scis, nescis, neque de eunucho neque de uitio 

uirginis. 
In Buadendo et iubendo neeessario scribendum nesci. 
Poterat ferri nesdes; nescis ferri nequit. 



Cţ -ţ Y^^^^' j^ 




14 Lib. VI. Cap. I. 

Ibd. 847 (V, 2, 8), Videndum, ne, qui se smnmo 
timore hnc illuc fugisse narret, parum apte dicat: 

ita miseirimns 
Fui fîigitando, ne quis me cognosceret, 
potiusque scribendum sit: 

Eui fugitando, ne qais m. c. 
Ibd. 1003 (V, 6, 2) scribendam videtur una litiera 
minns : 
Numquam edepol quicquam iam diu, quod magia nellem 

euenire, 
mi euenit, quam quomodo (pro quod modo) senex intro ad 

nos uenit errans. 
Neque enim, quod intravit Pythiadi gaudio fuit, sed 
modus intrandi et error. 
Ibd. 1019 (V, 6, 18): 
PA. Siquidem istuc impune habueris. PY. Verum. 
PA. Reddam hercle. PY. Credo. 
Nihil in Pythiadis persona apte significat uerum (aut 
uerum?) Continuanda sic Parmenonis verba: 

Siquidem istuc impune habueris; uerum reddam hercle. 

PY. Credo. 
Heaatontiniornmen. 112 (I, 1,60): 

Simul rem et gloriain armis belii repperi. 
Mire abundat belii et sine ullo, ut opinor, exemple. 
Scribendum videtur belU repperi, 
Ibd. 148 (I, 1, 96): 

Decreui tantisper me minus iniuri», 
Chremes, meo gnato facere, dum fiam miser. 
Non dum fit Menedemus miser» iniuria filio facta 
minuitur, sed dum est. Videndum, ne scribi debeat: 

dum uîuam miser. 
Ibd. 205 (I, 2, 81) oratio sic interpungenda est: 

nam parentum iniurise 
unius modi sunt ferme, paulo qui est homo tolerabilis; 
scortari crebro nolunt, nolunt crebro conuiuarier. 



• 



Terentins. 15 

Nam illa paulo gui cet. hoc significant: si qnis est 
paulo tolerabilior, vel: eius iudicio, qui paulo tolerabilis 
est nec omnia severe exigit, pronomine relative Orseca con- 
snetadine (og av) laxius adiuncto, nt alic modo fit Hec. 
608 (IV, 3, 2): hiuc est sapere^ qui^ ubiquomque opus nt^ 
animum possis flectere» Tolerabilem autem Terentins dixit 
pro toleranţi et patienti, ut alibi placabilia active posuit, 
utLncretius mactabUeni plagam dixit, alii alia; cfr.Lorenz. 
ad Plauti Mostell. 1147. 

Ibd. 289 (n, 3, 48); 

tum omatam ita, uti qu» omantur sibi, 

nulla mala re esse expolitam mtiliebri; 

Sic editur e cod. Bembino; in ceteris enim malam 
scrîbitur; sed languidissimum esse mala re muliebri^ prorsus 
intolerabiliter addi in descriptione esse, apparet et senserunt 
alii. Itaque etiam ad anceps auxilium nuper Fleckeisenus 
confugit, ut versum post 289 excidisse statueret. Ego 
cum anno, opinor, MDCCCXXX sic scribendum annotassem : 

NuUa malas arte eapolitam muliebri^ 
ut significarentur gense et make fuco carentes, et in ea 
emendatione, quam certam audeo dicere, mihi placerem, 
quod retracta vox rarior simul erroris originem aperiret ex ea 
cum adiectivo omnium frequentissimo confnsa, vidi aliquot 
annis post, iam Lindenbrogium malam recte maxillam 
intellexisse. Paulo post v. 297 (56), quoniam, quid leporis 
elegantiseve sit in bac coniunctione: (juam dicit sordidaiam 
et sordidam^ non video, scribendum puto et horridam. 

Ibd. 402 (II, 4, 22): 
Inmio ut patrem tuom uidi esse habitum, diu etiam duras 

dabit. 

Patrem Syrus neque bene neque male habitum viderat, 
sed trişti habitu, scribendumque uidi habitu; neque 
enim si quis substantivi accusativum interpretatur habitum^ 
is accusativus hic ferri potest (ut est habitum). Sed quod 
Fleckeisenus scripsit turbas dabit, ea locutio nihil significat, 



16 Lib. VI. Cap. I. 

qnod in patrem tristem et filii votis obstinate animo ad-^ 
versantem cadat. Vuras dare Terentius quotidiani ser- 
monis brevitatem seqnens de auribiu clausis nec preces 
admittentibus dixit. Poterat etiam aurdas scribi, sed mata^ 
tione opus vix est 

Ibd. 458 (HI, 1, 49): 

Quid uini absumpsit, ^sic hoc,'' dicens, „asperum, 

pater, boc est; aliud lenius sodes uide."* 

Primam sic ab imitationo orationis puellse seiungi et 
cum dicens coniungi debet ; deinde vitiosa est geminatio 
pronominis hoc^ quse recta esset, si duo vini genera di- 
versis causis improbaret (velut: Iwc asperum^ paier^ hoâ 
austerum est). Scribendum videtur: 

sic, Jiui,'^ dicens, .,asperum, 
pater, hoc est, cet. 

Ibd. 538 (III, 2, 27): 

SY. Recte sane. CH. Quippe qui 
Magnarum ssepe id remedium segritudinumst. 

Hic usus vocabuli <]xn particulae qiUppe extra struc- 
turam orationis adhserentis, ut totum pro solo qxnppe acci- 
piatur, nuUo alio exemplo Terentiano defenditur, nec magis 
qui particulis afRrmantibus eodem modo subiecţi {hercle qui, 
eeasioi' qui cet., qude post Fleckeisennm commemorarunt 
Brixius ad Plauti Capt. 550, Lorenzius ad Mostell. v. 811), 
vestigium ullum est apud Terentium. Itaque vereor, ne 
scribi debeat: Quippini?^) 

Ibd. 818 (IV, 5, 14). Codex Bembinus : 
Quid igitur dicam tibi uisabisti mihi 
amicam adduxti, quam non licitumst tangere. 

Recte Umpfenbachius, tihi et mihi inter se contraria 



') V. 645 (IV, 1, 32) iuvenis in eam emendationem încideram, 
qnam Aubertns occupavit: Quando tuos est animtts natus grauior, 
iifnoscentior. 



Terentiiis. ^ 17 

feferri indicans, post dicam interpnnxit. Scribendum 
videtar: 

Qnid igitar dicam P Tibi lUauiaii^ mihi 
amicam adduxti, quam non licitumst tangere. 
Ibd. 1006 (V, 3, 4). De codicis Bembini scriptura 
una littera detracta, qnam etiam in reliquoram scriptura 
detrahendam esse yebementissime clamabat sententia, 
venim habebimus: 

Pergin' mulier odiosa esse? ullamne{ţxo nuUamne) ego 

rem umquam in uita mea 
uoloi, quin tu in ea re mihi fueris aduorsatrix, So- 

strataP 
Qui enim in omni re adversatricem aliquam fuisse 
queritur, is interrogat, ullane fuerit res, in qua non ad- 
yersatriz fiierit, non, nullane. [Sic cod. Biccard.j 

Ibd. 1018 sqq. (V, 3, 16 sqq.). Godices sic scriptum 
iiabent: 

Sed cum (Bemb., alii quod) ms^s credundum siet, 
id quod est consimilis moribus, 

GoQuinces facile ex te natum; nam tui similis est probe. 
In loco et sententia et versu fracto recentiores de- 
lendo grassantur, ea tollentes, quje et per se recta et apta 
et necessaria sunt neque additamenti ullam notam habent; 
qni addidisset, saltem integram versum posuisset Apparet 
contrarium evenisse, ut propter vocum similitudinem qu«- 
dam exciderent. Scriptum enim fuerat ad hanc formam: 

Sed cum magis credundum siet, 
indidem esse oriundum id, quod est consimile moribus, 
conoinces facile ex te esse natum; nam tui similis est 

probe. 
Esse in extreme versu iam alii addiderant. 
Ibd. 1027 ^V, 4, 4) neque superioribus recte adiungi 
potest quod neque ferri ^att in sententia affirmativa. Scri^ 
Jbeodum est verbaque interpungenda sic: 

MADVIGII ADT«st. Cm. II. ^ 



18 ^ LiK VI. CiHp. I. 

obsecro, 
eios ut memineris atque inopis nnnc te miserescat mei. 
Quid peto aat uoloP Parentes meos ut commonstarea 

mihi. 
Phoraiioiiis v. 501 (III, 2, 16) toUendum Anti- 
phontis nomen est, in coins persona ineptissime h»c post 
lenonis verba interponitur misericordias significatio. Ipse 
leno tam stoltum esse Ph»drias postulatom dicit, ut eiiis 
se propterea misereat. 

Ibd. 519 (III, 2, 34) non intelligo, qui Dorio leno 
Antiphonti neganti, eum pati posse PbaedrisB et Pâmphil» 
amorem distrahi, assentiri possit, cam vehementer a se 
hoinsmodi stoltam bonitatem reiiciat, qnove pertineat, 
qnod leno de Antiphonte idem addat (neque tu). Gonti- 
naanda h»c verba (Neque ego neque tu) Antiphonti sânt, 
qui, qnod dixit, colligit et asseverat, sua adiuncta persona. 
(Non magis tu, quam ego pati possem.) 
Ibd. 1021 (V, 9, 32): 
Quid ego aequo animo ? Cupio misera in hac re iam de* 

fîingier; 
sed qui id sperem? 

Nihil est, certe ad huius loci sententiam, defungi m 
aUqua re. Defungimur aliqua re, aliquo incommodo, cum 
eo fortunse vim quasi redimimuş et a pluribus graviori- 
busque liberamur (mit etwas davon kommen), iN^ausistrata, 
reperto boc mariti facinore, veretur, ne non ibi res finem 
habeat, sed plura similia subeunda sibi sint. Scripserat 
Terentius: 

Cupio misera tma hac re iam defungier. 
In eodem defungendi verbo et alibi erratum est et 
apud Ovidium trist. V, 5, 16, ubi e codicibus longe plu- 
ribus et melioribus necessario scribeodum est: 

Sit defuncta meis tempol în omne malis 
(lass sie durch mein Ungluck fdr alle Zeit freigemacht sein)f 
nihil est: meis malis in omne tempua perfuncta. 



■ 



TerentiiiB. 19 

Heeyr» v. 247 (II, 2, 5) tollendam est etsi, qnod 

flâne ulla minima cansa interpositum perspicuam et facilem 

ontioitis corsmn turbat et eias rei, a qna Laohes ad reliqoa 

progreditor, propositionem: 

Fbidippe, ego meis me omnibos scio esse adprime ob- 

seqnentem, 
sed ncm adeo, ntmeafacilitas corrmnpat illorom animos. 

Ibd. 273 (II, 2, 31): 
Nam est, qaod me transire ad foram iam oportei LA. 

Eo tecnm una. 
Nan debet senrari oratio soloeca : est, quod . . « oportet 
(hoc est, caosa, propter qaam), prsBsertim cum codex Bem- 
buras ooninnctivum habeat. Scribendum igitur, restituia 
eUipsi, eoios supplementum adiectom necessitatem attulit 
indicatiTum metri causa ponendi: 
Nam est, quod me transire ad foram iam oporteat. LA. 

Tecum una. 
Ibd 740 (V, 1, 14): 
Insdtiim offerre iniuriam tibi immerenti iniquomst. 
Fierine potest, ut non scribendum sit: 
Insdtnm offerre iniuriam immerenti tM et iniquomst. 
Ibd. 779 (V, 2, 13): 

Nam si compererit crimini tua se uxor credidisse, 
Sententia necessario ea est, quam codices prseter 
Bembinom exprimunt, addito contra versum falso ante ere- 
didi$8e; nam in crimini falşi significatio nuUa omnino est. 
Iam in Bembino scribitur tua se uxor se credidisse, in 
quo snbesse seeus credidisse Bentleius vidit. Yersus rectus 
erit, si scripserimus : 
Nam si compererit crimen tua se uxor secus credidisse. 
Crimm credere non minus recte dicitur quam apud 
CSoeronem faeinus credere (pro Rose. Am. 68) et opinia 
erediia (pro Scauro 10), ne Livium aut Ovidium te- 
ftes dem. 

Ibd. 873 sqq. (V, 4, 33): 

2* 



20 Lib. VL Cap* L 

PAB. Ere, licetne scire ex te hodie, qoid sit, quod feci 

boDi? 
Aut qoid istuc est, quod uos agitisP PAM. Nod licet. 

PAB. Tamen sospicor. 
£go hune ab orco mortuomP quo pacto? 

Neqae ellipsis in v. 875 placet, et illad ipsam quo 
pacto ostendit, nondom quicqoam Parmenonem suspicari. 
Postea demum (v. 877) impudenter se scire ait. Nec, si 
sospicaretor, interrogaret, num qoid magni fedsset (Ego 
hune . • . moriuom?). Valde sospicor, Terentium reliqnisse: 

Tamen susdto 
Ego hune ab orco mortuom. 
Videt Parmeno ex ceterorum samma Isetitia, se Pam- 
philo insperatum bomim.et salutem attolisse; qao pacto id 
fecerit, quserit. 

Adelpb. 278, 279 (II, 4, 14, 15). Postquam Syrus, 
Sannionis lenonis et creditoris amoliendi cupidus, dixit: 

Eamus; namque hic (Sannio) properat in Cyprum; 
Sannio, abire nolens, antequam res de argento con- 
fecta sit, et Syri festinationis causam intelligens, respondet: 

Ne tam quidem: 
Qoamuis etiam maneo otiosus hic. 
In bis verbis neque ne— quidem rationem habet, 
neqae quamuis quomodo dicatur, expediri potest Scriben- 
dtim est aptissima sententia: 

Aon tam quidem, 
quam uis; etiam maneo otiosus hic. 
Facile intelligitur, quomodo ne ante quideni na- 
tum sit. 

Ibd. 313 (IU, 2, 15): 

Satis mihi id habeam supplici, dum illos ulciscar modo. 

Ut versus (iambici octonarii) mensuram expleant» 

addunt meo (meo modo); sententiao j)ravitatem non toUanlr' 

aut tautologiam; quid est enim aliud, satis poensB habei% 

si poenam, quam velis, imponas ? Si tamen hsec verba scUis 



Terentins. 21 

mt/it id supplicii habeo possant significare: satis pcenae ab 
aliis exigo. Qai yersum aut alteram partem versns delent, 
eos omitto; desperationis enim hoc est remedinm. Scribi 
debet : 
Satis mihi id habeam solati, dam illos ulciscar modo. 
Ibd. 350 (III, 2, 52): 

Quid isticP cedo, ut melius dicas. 
Concedit Oeta, melius dicere Sostratam. Sed inter- 
TOgatio illa (quid isticf) ratione et sententia caret. Et 
codices accedo habent. Scribendum : 

Quid? isto accedo^ ut melius dicas, 
id est, in istam partem. 
Ibd. 597 (IV, 3, 6): 
Ah, minime: nunquam te aliter, atque es, in animum 

induxi meum. 
Vîtîose dicitur aliter aliquem in animum inducere^ 
atque sit^ pro eo, quod est: aliter aliquem esse t. a. u 
atque sit. Scribendum: 
Ah, minime: nunquam te aliter, atque es, esse animum 

induxi meum. 
Animum induco Terentius saepius dixit (septem 
saltem locis); in animutn, si hune locum ciceperis, Heaut 
1028 et prolog* 49, Hec. 292, 603, quanquam hoc postremo 
loco valde in eam inclino sententiam, ut scribendum 
putem: 
Non tute incommodam rem, ut quasque est, ita animum 

induces pati? 
Ibd. 828 (V, 3, 42): 

Video eos sapere, intellegere, in loco 
uereri, inter se amare: scires liberum 
ingenium atque animum. Quo uis illos tu die 
redducas. 

Soloecum est scires pro scias de re pnesenti, nec 
îd, quod sequitur (quo vis . , . redducas)^ recte dicitur, 
nisi praecedit significatio libertatis concessae et usurpatse, 



22 Lib. YL Cap. I. 

quse Don inest in hoc: sciaa liberum animum esae, sed laos 
liberalis natoro. Scribi debet: 

uereri, inter se amare. /Strâ liberam 

ingenium atqae animnm; qao nis illos tu die 

reddacas, 
hoc est: etiamsi siveris libere illos moveri. 

Lncretiom iuvenis ac prope adolescens ita legi et 
semel iteromqae scholis tractavi, ut etiam signam quodam- 
modo extollerem rectios eins carminis tractandi, scripta de 
aliquot lacunis codicum Lacretii commentatione (a. 1832; 
opuse. acad. I. p. 305) demonstratoqne, quam prave negli- 
genterque Havercampios, Wakefieldins aliique rem 
egissent Sed ea stadia postea, qaod qaidem ad emenda- 
tionem tentandam periîneret, iacere sivi, ipse alibi occa- 
patas, aliis illam campum ingressis. Septem octove con- 
iectarast quas in margine Hbri qninti et sexti alleveram, 
a. 1846 Henrichsenio meo, oam in programmate sobol» 
Othiniensis de fragmente Gottorpiensi dissereret, sabiim- 
gendas ei libello dedi; ex iis qase ad V, 301 et 780 etVI, 
792 pertinebant, nane in contexta oratione leguntnr (altero 
loco tantom apud Bernaysium et Manronem); paocissimas, qaas 
prseterea in marginibas ceterorum librorum annotatas re- 
perio nec ab aliis occapatas (nam non pauca aUi post 
eodemve tempore reppererant), hic ponam, renovata 
anius et alterius ei illis prioribas memoria. 

I, 557 sqq.: 

qua propter longa diei 
infiâita aetas ante acti temporis omnis, cet 

Vehementer displicet non solum diei cetas et longa 
infinita ostas^ sed etiam diei cetas ante acti temporis» 
Scribendom est: longa dies et 

infinita setas ante acti temporis onmis. 

n, 555: *^ 

disiectare solet magnom mare transtra, gubema, 
antemnas, proram, mâlos tonsasque natantia, 



■ 



Lucretins. 28 

per terramm omnis oraş flaitantia aplustra 
ut videantor et indicium mortalibos edant, cei 
Mire post coacervationem et enuinerationem, interpo- 
BÎtis illis j>€r ierr. omn, ar. ftuU., snbiicitur aplustra, qoasihoc 
generis nomen sit, quo dmnia illa contineantur (vavayia)^ 
qaod est longe aliter. Itaqae ana littera mutata, nnios 
sablată geminatione, scribendum videtur: 

per terrarum omnis oraş flaitantia frustra, 
boc est, sine asa ac temere. lam participiom refertur ad 
omma, qo» sapra enumerata sunt. 

UI, 788 sqq. (V, 134 sqq.). Hune locum alii satis 
leTiter transcucurrerunt, ut Lachmannus, alii infeliciter trac- 
tanmt, aut et in sententia et in verbis aberrantes, ut 
Bentleins graviter, aut verba ad sententiam non recte ac- 
commodantes. Lucretius, ut breviter rem non obscuram 
oomprehendam , animum- animamque extra corpus gigni 
dorareque non posse, ex eo ostendit, quod, si fieri posset, 
ut animus a nervU et sanguine longiter esset^ multo faci- 
lioB in ipso corpore atque in eodem vase manens 
sedem transferre et verbi causa in capite aut humeris esse 
posset; quod si ne in ipso quidem corpore possit nisi 
certo loco esse et creseere, multo minus extra corpus esse 
posse. Ut hsec sententia efiidatur, Munro verba sic 
interpungit: 

quod si (posset enim multo prius) ipsa animi vis 

in capite aut umeris aut imis calcibus esse 

posset et innasd quavis in parte, soleret 

tandem in eodem homine atque in eodem vase mânere. 
Primum (ne de enim dicam, quod totum argumentum 
superioribus annectit) posset a quod si avellit et condicioni 
interponit parenthesin ad apodosin pertinentem; (sententia 
enim haec esse debet: „posset enim multo facilias in eodem 
homine mânere""); deinde argumenti conclusionem ita per- 
vertit, ut id, quod ad rem multo faciliorem declarandam 
pertinet, concludendo efficiatur; postremo particulam tofi^2em 



24 Lib. VL Gftp. I. 

ineptissimam relinqnit. Atqao in ea viţii sedem esse» 
Bentleias animadvertit. Scribenduin est ad hanc formam: 
qnod si posset enim, malto prins ipsa animi vis 
in- capite ant nmeris ant imis caloibns esse 
posset et innasci quavis in parte soleret 
iam, dum in eodem homine atque in eodem vase- 

manerety 
hoc est, dummodo, ita ui tamen saltem, (Quod Bemay- 
sins in quinto libro scripsit: Quid^ si posset enim? non 
dicitur usitate, ut significetnr: Fingamns enim posse.)^) 

III, 1066: 

Hoc se qnisqne modo fhgit: at quem scilicet, ut fit, 
efihgere haat potis est, ingratis hspret et odit, cet. 
Lachmannns', ut vitaret at quem incommode oon- 
cnrrentia, at quom scribens, in pravam incidit temporis 
significationem pro causse sententiarnmque coniunctionem 
tautologia non carentem. £go sic litteras coniungo: 

Hoc se quisque modo fugitat , quem scilicet, ut fit, cet. 
Nec me movet, in tali praesertim re, Seneca (de tranqu. 
an, c. 2), qui sic hsec memoria fretus citat: 
Hoc se quisque modo semper fiigit. 

IV, 792 sqq.: 

An magis iUud erit terum? quia tempore in uno 
consentimus, id est, cum vox emittitur una, 
tempera multa latent, ratio quae comperit esse, 
propterea fit, uti quovis in tempore quaeque 
praesto sint simulacra locis in quisque parata. 
Versum 793 editores non expediunt; Lachmannns 
mutatum in alium locum transfert, ubi perincommodua 



*) Hanc coniectnram et eain, quae sequitur, et tertiam de V, 122* 
sqq. posni a. 1843 in carminibns selectis poStarnm Latinonun» 
qnse tnm scholarum causa edidi. 



^ J 



est; Bernajsitis delendam sîgnificavît ; Munro acripsit ; eum 
siniimm ttl, et cum; sed ignaTissimum est id^ et prave per 
ii adtan^tur id. qaod cîempli causa adsciscîtur. Nocuit 
freqnens mendi genus, con pro non scriptum: 

An magis illud erit verum? quia tempore in una 
^ nim seniijrtm (iteni ut, cum Tox emittitur una, 
tempera multa latent ^ ratio qose comperit ease), 
propterea fit, iiti cet* ^ 

Haec Venus est nobis, hiiie auteiBst nomen amoris, 
biec illffic. prinium Veneris dulcedinia in cor 
stil la vii ^tta, . . . 

Sic Lachtnannus et Bemaysius (qui non rectemowif?*) ora- 
tioneminterpimgunt, nuUa in ilUs A^^c illfuc r el iota sen ten ti a et 
sablată illorum primum VmeriM eet cum superioribus coniunc- 
tione necessaria; nam in illls quoqnenon de ordine et progressu, 
sed de origine prima amoris agitnr. 8ed non minus prave 
hoe loco eoniungitur hwx illme stUlavit gulia (quae prono- ^ 

minam eoniunctio pertiiiet ad rei notsc, qtiee none offeratur, 
demonstrationem)» pravnniquo est illud îpsnm Vaiem 
duletdinu guiţa. Una littera mutata sententiam aptisairaam 
ekgaoter expressam reddet: 

Haec itU.v primam Veneiîi dulcedinis in cor 
stillavit gnttat 
boc est: HiC'C primum dolcedinis gutta, qnsd ad Ven^r^iai' 
iUtcerit, în wr BtiUavit. ' »l^ 

V, \2i sqq.: ^'^ 

quîB procul usqae adeo divino a numine distenti 
îHque deum numero qn» sint indigna videri, • • 
<' notitiam potiiis prsebere ut posse putentur, 
qiiid sit vitali sensu motuqtie remotum, 
Primum couiunctivus distent in huiusmodi sententia 
relativa, qua transitur ad ipgius Lucretii sententiam supe- 
rioribua contrariam, ferri nul Io modo potest CQuod Munro 
quamms m enamt, Lucretauâ guamm» in huiasmod^ 

# 



S6 Lib. Yl. G«p. L 

adionctîone et asseveratione neqae dixit neque dicere .p(H 
tuit.) Deinde autem, qase sit yerbornm in y. 123 straotora, 
aut unde pendeat infinitivos mdm, ne snspicari qoidem 
possum, quanqoam nemo ex recentioribiiB haDO yersam 
admonitione egere putavit, quod ego in prudentis silentii 
exemplis namero. Mihi certam est, sententiam eam esse, 
quse hac exprimator oratione: 

qase procal usqne adeo divino a nnmine distant, 

inqne deum numero qu» sint, indigna videntur, 

notitiam potius cet 

Qui tamen ex videntur factum sit videri, miror. 

V, 975 sqq.: 

A panris quod enim consaerant cernere semper, 
altemo tenebras et Incem tempore gigni, 
non erat, at fieri posset mirarier omquam 
nec diffidere, ne terras setema teneret 
nox, in perpetuam detracto lamine solis. 

Sic edunt interpunguntque, de grammatica ratione 
tacent Mihi, si sic accipi volant (nec video, qai aliter 
accipere potaerint): non erai^ td posset fieri mirarigr^ 
hoc est, at posset miratio oriri, ea mera barbaries videtar 
(fii mirări^ potest fieri mirări), Scribendum est: 

non erat. ut fieri pqg^erU mirarier umquam, 
hoc est: non poterant mirări, fieri eam tenebrarum lucisque 
altemationem. 

YI, 455. Perexiguam rem attingam. Cum in co- 
dicibus scriberetur editionibusque sic: 

Hsec faciunt primum parvas consistere nubes; 
inde ea comprendunt inter se conque gr^ntar, 
ante quadraginta annos reposneram inde eoe^ ut nubes sig- 
nificarentur, sententia postulante; idem efficere volentes 
Lachmannus recentioresque hcec pro feminine ponunt, 
prave ; neque enim Lucretius, cum sententia posita sit ia 
transitu a corporibus (atomis) primum in parvas nubes 
<;ollectis ad nubes deinde ipsas congregatas et crescentesi 



■ 



LneretiuB. 27 

ntmmqne snbiectnm eodem proDomine, eadem pronominia 
forma significare potaii At, inquit, ea fenoninam non legitor 
apad Lacretium (sed eos^ e€u)y nec hcB^ sed tiac pro femi- 
nino semel. Qrue, malam, hsec est argomenti conclnsio ex 
mio exemplo? Sunt alia non fere melios condusa a viro 
peracato et perdocto, non semper canto, qu^epro legibus 
accîpinntar. 

VI, 799 sqq. nune editur e Lachmanni coniectura: 
Denique si calidis etiam cunctare lavabris 
plenior et laveris, solie ferventis aquai 
quam facile in medio fit uti des s»pe ruinas! 
Godices habent plenior et Jlueris^ e quo rectius olim 
«ffedsse videor: plenior et fmeris solio ferventis aqua% non 
solum, quod propius hoc ad litteras accedit, sed quod 
nudnm illud laveris post praecedentia verba nimis 
laognet.^ 

VI, 955, 956 non dubito, quin Munro recte revo- 
«averit Avancii emendationem Lambino aliisque probatam: 
et tempestates terra csloque coortse 
in cselum terramque remotsB iure facessunt, 
nisi quod in hac tempestatum eodem, unde ortse sunt, re- 
cedentium mentione, qua poeta inane ubique immixtum 
«sse corporibus, ut rara sintj demonstrat, iuri nullus locus 
«st. (Nihilo quidem magis in Bemaysii scriptura; nam in 



') In proximo loco, y. 804 et 805, recte Lachmaimns veterem 
GorTectiQnem mri pro vini secutas est; membra domus dizeritne 
Lacretins hoc loco (nbi descripţie nnlla ndinm significatnr) eo, 
quo iile Tnlt, significatn, dubito, mnltoqae magia, possitne in 
codicnm scriptura /erviV2<uer aut fervidaferui» (prsecedente gravU 
via) subesse fervidior vis, Itaqne coniectoram apnd Henrich- 
seniom propodtam nec Mnnroni improbatam, sed, nt nnnc video, 
olim preceptam, non abiido: at cum membra domans percepit 
fervida febris. 



28 Lib YI. Gtp. I. 

Lachmanni neqae stmctora neqne sententia tolerabilis est.) 
Scripsisse Lncretinm pnto: 

Tursu' faceasunt. 

Ne Catallnm, sQayissimum poetam, prorsus omittam, 
faciunt primnm duse emendationcnlse prater illam, qnam e 
seholio Vergiliano sumptam voi. I p. 79 n. commendavi, 
a. 1843 (in eclogis poetarum Latinorum) oarmini LXIV 
adhibît», altera v. 43 et 44, qai vulgo sic scribuntur: 

Ipsius at sedes, quacunque opulenta recessit 

regia, fulgenti splendent auro atque argento. 

Ipsim non habet, quo referatur, quoniam multa post 
proximam Pelei mentionem 'interiecta sunt; prorsus per- 
verse sedes separantur a regia, quae eadem est. Scripsî 
igitur: 

Ipsius at sedes, quacunque opulenta recessit, 

reţfis fulgenti splendet auro atque argento. 

OflFensus aliquis productione posterioris in splendet 
syllabse, qu» legitime fit in arşi, spl^ident scripsit eflfe- 
citque, ut ad recessit fingeretur regia. 

V. 109 in c^mparatione tauri prostrati cum magna 
arbore vento eversa sic scriptum codices habent: 
illa procul radicibus exturbata 
prona cădit lateque tumlHus (cum eius) obvia frangens. 

Proximum ad litteras, ad sententiam peraptum 
visum est: 

lateque furit vis obvia frangens. 

Deinde nuper eiusdem carminis versui 287, qui pro 
desperate relinquitur (etiam a. L. Muellero), videor mihi 
probabilem medieinara repperisse. Nam quod Peneus di- 
citur adesse ad nuptias 

Terape, quse silvse cingunt super impendentes, 

Minosin linquens doris celebranda choreis, 
initio versus in nomine corrupto subesse videtur signi- 
ficatio nympharum ad loca illa silvestria et sola aptarum^ 



• 



GataUna. 29 

qiue apnd Gnecos Mfihid$g dicuntur, quod nomen et ad 
poma et ad oves trahitur, a Sophocle antem in Philocteta 
T. 724 ad locnm accommodatnr. His inventis agre- 
stibus saltatridbus facile nascitur apta illis choreanun 
appellatio : ^ 

MeUasin linqaens duris celebranda dioreis. 



Cap. II. 

Yergilins. Horatius. (Propertius.) Ovidius. 

Ventam est ad principes poeeis Latinae Augustique 
temponun decora, poetas omnibos saltem ex aliquî^ operam 
parte ita cognitos, ut etiam puerilis et scholastic^B lectioniâ 
et enarrationis memoria interdum sensui difl^cultatis et 
indicii libertăţi officiat. Ex quibus Vergilio, quanquam 
eam nunquam praecipuo studiorum loco babui, tamen tantum 
tribui maximeque ^neidi, quantum ei tribui a Latinarum 
litterarum professore par erat, qui ipsorum Latinorum 
iudicio principatam inter poetas obtineret insecutisque 
omnibos exemplum fuisset; sed coniecturae cur in eins 
operibus non mulţam sit loci, dixi iam soperioris voluminis 
p. 95. lia enim in Vergilii operibus utimur codicum sub- 
sidiis, quibus omnis illa, quae post seculum sextum veterum 
librisiUata est, labes arceatur; deinde his codicibus adiun- 
gontor grammaticorum testimonia, nata ex ea cura et 
yeneratione, quse in scholis Vergilio tribuebatur nec facile 
scribendi errores casu alicubi ortos propagări longius et 
valgo per libros vagari non animadversos sinebat. Qu» 
autem a nonnullis nuper de ipsius poete dittographiis cor- 
rectionibusque iactari nuUa fide levissiraisque suspicionibus 
coepta sunt, excludenda sunt, nisi forte in Georgicis quod 
ad versuum aliquot et locorum seriem et ordinem attineat, 
omniaque eo dirigenda, ut carmina, qualia a Tucca et 
Vario edita sint, legamus* Neque sane ea norma uti Uc^t^ 



30 lib. VI. G^. n. 

qoa Bibbeckins (prolegom. p. 75) in loco aliquo tractanda 
Qsarnm se dicit T^titor antem reapse minime), ut Yergilio 
nihil dignnm putemus et ab eo scriptom, nisi ^simplicem 
ac yerftm sententiam claris nditaiâsqne yerbis expreasant** 
invene4pQs. Nam in poeta ab Alexandrinorom exemplo 
pendenti nec ipso ad fieu^ilem et simplicem orationis formam» 
ut yidetur, focto et exercitate, et, qnod ad .Aeidem attinet, 
in poemate oltimam mânam non experte multa ferenda 
sunt et paulo artificiosius et obscurius cogitata et tumidius 
dicta yerbisque adumbrata et noye dureque posita qusedam.^) 
Sed etiamsi bac sestimatione et sequitate sive cum libera 
indicii professione utimur sive latenter, videndum tamen 
est, numquid ita sententia aperte peccet aut yerborum usu 
orationisque forma a lege communi poetaeque consilio 
aberret, ut excusationem non recipiat neque, quomodo ad eam 
formam poeta devenerit, explicări possit, ibique coniector» 
quoque auxilium tentandum. Nam et aliquot locis oblitte- 
rata in omnibus codicibus vera scriptura apud unum 
Servium servata est {Mn. VII, 773 Phcebigmam ^ quod 
Probum et alios legere annotat, XII, 709 et cernere ferro^ 
accedente Senecse testimonio contra Priscianum, qui praya 
scriptura utitur, XI, 152, ubi sine ulla dubitatione restitu- 
endnm est petenti nec aut 'Credendum Ribbeckio promiasa 
dederas, ut cantius velles accipi posse pro eo, quod est : pro- 
mieerasy te cautius velle, aut Ladevico inter haec : promu^a de^ 
deras parenii et baud ignartia eram interponi posse votum 
de re praeterita), et necessarise aliquot certissimseque con- 
iecturae iam communi consensu probantur (Georg. IV, 129 
Salmasii Cereri^ Mn. I, 317 Rutgersii Eurum, IV, 217 
Qevartii subneanis^ X, 705 Bentleii Faris ; nam codicum sex 



') Soleo ex nnius verbi dnabns formis tamidsB et insolentis locn- 
tionis exemplum sumere, ex ^n. I, 704 {flammis adolere penatei) 
et Georg. IV, 379 (adolexcunf tgnibua arai). 



• 



Vergiliui. 81 

Parisinoram testimoniam Potterius iropudenter finxit), aliis 
Tix resistitur (ut IV, 98 Heinsii aut quo nune certamina 
iantaj abi frustra oonfagitur in loco pleno et apto ad ora- 
tionis imperfectae excusationem, mendnm autem ortum est 
ex quo).^) Prseter tamen universam illâm 4||^tionem 
revooor prope ab iis promendis, qu» suspicor, aut quibus 
plane etiam oonfido, aliorum exemplo. Nam ut omittam 
Peerlkampi temeritatem, recta calomniantis, quaedam non 
prorsus laudabilia ferenda esse et ad historicse qnsestionis, hoc 
est eriticse, legem certissima iudicanda neqoientis adeoque no- 
▼ationum cupidi, ut Mu. I, 723 e vilissima chartula (Aal- 
bmgensis est, nostras.) arripiat relictcs pro remotcB^ 
Kbbeckius, vir et doctus et in materia e codicibus et 
grammaticis colligenda subtiliterque pertractanda patien- 
tissimos et exercitatissimus, prseter ea, qu» nimis, ut mihi 
videtnr, leviter in versibus transponendis ausus est,') prse- 



^) Uni coniectnne omnes nane locnm dani, qoam probări minime 
oportnerat, in Mn. IX, 141 scribentes: penitus modo mmc gemu 
omne perosos Feminevw. Nam nec modo nune, de qno enairando 
non plane inter ipsos, qni probant, convenit, nllam habet rec- 
tam sententiam et codicom scriptara aptam et reram, frnatra 
calnmniante Handio Tursell. III p. 637. Post primam lacinns 
p<Bnamqne debuisse Tamns Troianos dicit non solnm ab ex- 
petendis alienis nxoribns et sponsis abstinere, sed prope (qnod 
natnra non ferat) omne genns femineam penitns odisse. 

») ^n. I, 473 sqq., IV, 486. IV, 548 et 549, quos ita versni 418 
snbiicit, nt propter tnrbatam hoc ipso orationis seriem laonnn 
notam ponat, IX, 146 et 147, qnos ▼. 72 snbiicit, prima voce 
mntata nihilo aptiores, X, 660 sqq., nbi rectissime priraum 
absoWitnr Tami frande, dnm se iEneam fngientem inseqni 
pntet, in navem illecti et ablati descripţie, tnra celeriter et 
breriter ad remm ^neam alibi fortiter pngnantem convertitur 
animns, deinde, postqnam significatnm est, fictam ^nen ima- 
ginem consilio effecto evanaisse, ad Tamam Irandem iam in- 
telligentem redit oratio. Recte hoc corrigendi genere nsus est 



34 Lib. VI. Cap. II. 

II, 119 sqq.: 

Volgi qu3B VOI ut venit ad aures, 
obstipuere animi, gelidusqne per.ima cncurrit 
Dssâ tremor, cui fata parent, quem poscat ApoUo. 
]leque fata (nominativo casu) •parcare alicui dici pos- 
sunt, ' omisso, quid parent, frustraque excusatio quas- 
ritur inept» locutioni, neque Grsecis tremor per ossa _curre- 
bat, cogitantibus, cui ipsi mortem parare deberent, nec, qui 
dei iussu aliquem occidere coguntur, fata ei parare recte 
dicuntur. Omnis est cogitatio de oraculi sensu deique con- 
siiio, unumque recte dici potest: 

cui fata paret^ quem poscat Apollo. 
Facillimeque intelligitur, unde ortum sit apud oscitanter 
scribentes legentesque parent ^) 

III, 340. Hemistichium, quod hoc loco interpositum 
versus aptissime cohserentes divellit nec ulla minima, unde 
poetas in mentem venisse putari possft, sentenţise similitudine 
cum superiore versu coniungitur, sedem babebit suam tribus 
versibus ante claudetque, ut alia hemistichia imperfecta» 
ea, quse pi-secedunt, adiectione apta, sed a poeta ad inte- 
grum ¥^rsum explendum non elaborata: 



actionem venandi distingui ferarum generibas (fyncis aut , . . 
npri). Tegmen quod aliquoties dicitur de pelle fer» homines 
tegente, non obstat, quoroinos de ipsius fene pelle dicatar, nt 
de Testimento hominis (III, 594). Scribendamne' sit maculoso, 
non defînio. Quod Bibbeckins (proleg. p. 328)/ mihi de ipsa 
re assentiens, maculosce tegmina lyncis scribi Yoluit, non apte 
coniunguntur ex asquo tegmina et cursuw, nec tegmina clamore 
premere apte dicitur. 
^) Hanc coniecturam cum ante aliqnot annos fecissem annotas- 
semque, cum Bibbeckii Ladevicique aolis exemplis uterer in 
Yergilio relegendo. vidi postea factam esse roulto ante a Ba> 
tavo ignoto. Sed taraen revocare in memoriam et commen- 
dare iterum inventam volui; est enim certa. 



Yergilins. 35 

Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit 
pars Heleno, qoi Chaonios cognomine campos 
Chaoniamque omnem Troiano a Chaone diiit, 
Pergamaque Diacamque iiţgis hanc addidit arcem, 
quae tibi iam Troia, 
IOC est, qose tibi iam Troia videtur et Troiae loco est. 
Dfr. 349). Iam nullum supererit in ^neide hemistichium 
liai «absoluto perfectoque sensu"", quod in hoc uno mira- 
antur; vid. Donaţi vit Vergii, p. 64 Reîflferscheid. 
IU, 359, 360: 
Troiagena interpres divom, qui numina Pboebi, 
qoi tripodas, Clarii laums, qoi sidera sentis. ^ ^ 
Id hac scriptura numinibus Phoebi tauquam eius 
Hraţriî et numinibus servientes superadduntur tripodes,^ed 
U8 YÎtiose s^dhserent Clarii laurus, tanquam aliusi d^et 
dius generis. Recta haec. oratio erit: 

qui numina Phoebi, 
qui tripodas Clarii ei laurus, qui' sidera sentis. 
Iam Phoebi numinibus adiunguntuv, addito dei cog- 
omine, instrumenta, tripodes et laurus. Et sic Pierius 
1 SUG codice Mediceo scriptum iovenerat. 
III, 682 sqq.: • - ' 
Praecipites metus ager agit.quocumque rudentis 
excutere et ventis iutendere vela secundis. 
Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Cha- 
rybdim (Scylla atque Charybdis) ^) 
. inter utramqu^. viam' leti discrimine parvo 

ni (ne)*) teneant cursus; certum est dare lintea retro. 



*) Accasativum in priore noniine habent ex Ribbeckii codîcibns 
MP2 ab, Senrius, in altero MPya2b2c; nominativuni in pri- 
ore FPl, in altero Pal. 

') Ni habent codices prater P (NEC, sed deleto C) c («c supra 
scripto t) yl, turn grammatici' Priscianus, Donatns, Servius, 
omnes ne ioterpretantes. 

^* 



36 Lib. VI. Cap. U. 

Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori 
luissus adest. Vivo pratervehor ostia s;axo 
Pantagia} Megarosqne sinus Thapsumque iacentem. 
De loco longis et perplexis disputationibus vexato nec 
taraen expedito quantam fieri petesfr brefVissime dicam, 
expoşita primum rei, de qua agitur, ratione, quam et 
âlii et Ladevicufi tenueruni; est enim certa minimeque ob- 
scura. iEneas ab Heleno monitus(410 sqq.), ne per fi-etum 
Sieulum Latium peteret, sed Siciliana circumnavigaret, 
Italias meridiana ora lecta, cum Sicilise sic appropinquasset, 
ut iam dextra per fretum Charybdim audiret, ad laevam 
* meridiemque flexo cursîi (v. 561 sqq.) fretoque' post terga 
relicto, oris Cyclopum allapsus portumque sub ^Etna in- 
gwsus erat. Iam, Cyclopibus conspectis, Mnese socii terrore 
caeci unum tantum student, fugere, ' quocunque ventus ferat 
(v. 682, 683). Ventus autem a meridie ad septentrionem 
versus flabat, boc est, in ipsum fretum versus; ei tamen 
setradentes retro', unde venerant, navigaturi erant (certum 
est dare lintea retro) et in pemicieto mituri, cum subito 
Boreas a Peloro flans afl meridiem versus ^os egit et interitui 
eripuit (7!.cc^az/^em....>v.687sqq.). Ac trepidaţie et caecum 
fugiendi studium, pravum cursus* cOnsilium, tempestivus 
Boreae interventus salusque inde orta perspicue verbis in- 
dicantur. lUud etiam, si qtiis certa . indicia' et vestigia 
animadvertere et tenere novit, certissimum, v. 684—686 
(contra-^ursti^) non solum admbnitionem Heleni indicări, 
ne inter Scyllam Charybdimque cursus teneant, sed simul 
verbis appositione adiunctis prope certse, si id faciant, per- 
niciei significationem. Itaque haec primum nascitur huius 
partis forma, seposito paulisper contra (ob eam causam, 
quîe mox apparebit): 

iussa monent Heleni, Scyllam atque Charybdim 
inter, utramque viam leti discrimine parvo, 
ni (o: ne) teneant cursus. 
Nam Scylla Charybdisque utraque via leti est, parvo 



Vengiliui. 37 

discrimine separata, quod tenere et illis vitatis pervadere 
difficillimam est' Nominativus {Scylla^ Cftari/bdds), qui 
nnUa arte tolerabiliter in stracturam includi ,potest, in* uno 
et altero codice aat solo errore litterae m finalis omit< 
teodae ortos est (itaque in Sci/Ua uno plus testium 
habet, quam in Charybdis^ quod postea accommodatum 
est), aut ex praepositionis positu, qui fecit, ut prave 
tantom ad sequentia traheretur. Reiecta autem in 
alteram versom pnepositio (nam^de subiecta utrique 
nomini dnbitari ^n. I, 218 aliiqAe loci non sinunt) 
defenâitor non solnm similibuş exemplis XI, 149 et 509, 
similioreque libri VII, 441^ et 442: et anna Regum 
huer (nam quod ibi nonnihil positus mitigaţur reiecto etiam 
regum in alteram versum, eandem hic vim habet adiunc- 
tam illnd : uframque viam leii), sed prorsus pari Georg. II, 
344 et 345: frigusque caloremque Inter, Sed una relin- 
quitur snmraa pravitas. Nam 'haec: Contra iumx monetit 
Heleni sic inferuntur, tanquam iam significatum sit, 
&tale ad septentrionem versus navigandi consilium. Atqui 
nihil dictum est, nisi quocunque Troianos fugere velle. 
Deinde ipsa .illa consilii significatio sie his subiicitur 
(Certum est dare L r.), quasi ex ipsis Heleni iussis hoc 
nascatm-, quibus adversa fronte repugnat. Hanc, qua reapse 
sola locus premitur, diflficultatem tollet una littera geminata, 
una adiecta. Sic enim scribendum est: 

et ventis intendere vela secundis. 

Contra, ac iussa monent Heleni, Scyllam atque Cha- 

rybdini 

inter, utramque viam leti discrimine parvo, 

ni (o: ne) teneant cursus, certum est dare lintea retro. 

Ecce autem cet. 

Iam omnia recte procedunt. Terrure occaecante ob- 

liti, qu5e»Helenus vitari iussisset, retro vela dare consti- 

tuerant, cum Borese flatus supervenit. Est hic locus ex 

iis, in quibus verendum est, ne editores enarratoresque 



38 Lib. VI. Cap. II. 

Troianorum eiemplo trepidantes non audeant yera tenere, 
quod simpliciâ ac faciUa sunt, inanesqae turbas negligere. 
Refellere aliossupersedeo; velimtamen attendi, Ribbeckiiis 
(prseterqnam quod, qoid Troianis retro, quid ante 
fuerit, plane confondit) qaalem eicogitaverit appositionem, 
ut Scylla Charybdisque iussa Heleni appellentur. 
VI, .601 sqq.: 

Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque, 
quo super atra silex iamiam lapsara cadentique 
imminet adsimUil? 

Frustra laboratur, ut Tantali p<ena ad Piritboum aijt, 
si plurium codicum scripturam quos super sequimur, ad 
eum et Ixiona translata expediatur. Nec tamen ad lacunse 
notam, triste simul et audax auxilium, confngiendum, sed par- 
ticula retrabenda: 

Pirithoumque, X 
quo super atra silex cet. 
Ceteris nominatis Tantalum sine nomine adiunxit, po- 
sito pro nomine notissimo pcenae genere. Quam facile ex- 
ciderit e<, ut quo referretur ad certum nomen, patet *) 
VI, 615: 

Ne quaere doceri, 
quâm poenam, aut qua forma viros fortunave mersit. 



O In margine ponam snspicionem minus fortasse manifestam 
mendi et eius originis demonstrationem habentem. Nam t. 
533 vereor, ne antiquo errore ob prsBoedentem diionctionem oji 
pracpositnm sit interrogationi universe et absolute subiect», 
scribendumqne sit: 

Pelagine venis erroribns actns 
an monitu divom? Qn» te (v. an qua te) fortuna fatigat, 
ut tristis sine sole domos, loca turbida, adires? 
Nara nequc an qu(B recte coniunguntur, nec recte bot tanquam 
t^rtium a superioribus separatur. 



• 



Vergilius. 39 

Qaae hos homines scelera preraant pcenamque meru- 
erint, Sibylla iam dixit; itaque de eo doceri non cupiebat 
iBaeas; nec eo pertinere ţotest formce vocabulam; agi tur 
de forma poense, qnsQ nune eos vexet, scripsitque poeta: 

aut quae forma viros fortunave mersei. 

VIII, 74: 

quo te cumque lacns miserantem incommoda nostra 
fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis. 
Bidicule .omnino lacus dicitur fluvium fonte tenere, 
<6t quocumque^ quasî pluribus eum tenere possit; magis, ai 
fieri potest, ridicule, qui ignotam sibi originem fluvii 
significat, sic loquitur: quocwhque te lacus fonte ienet; 
nam ex fonte nasci fluvium scit, ex lacu nasci, qui scire 
potest? Quse una ferri sententia potest, proximis (^o- 
cumque solo) consentanea, ex hac scriptura nascetur : 

Qui te cumque locus miserantem incommoda nostra 
fonte tenet, 
hoc est: quocunque loco fontem babes. 

IX, 281 sqq.: 

Me nulla dies tam fortibus ausis 

dissimilem arguerit; tantum fortuna secunda 

aut adversa cadat. 

Primum arguerit non optandi vi dicitur, sed asse- 

veranter pro fiituro, ut 298 defuerit {etit . . . defuerit)\ 

ceteris verbis ineptissime in utramque partem optatur; 

itaque alii tantum seiungunt (quod seiungi et per se dici 

h. 1. nullo exemplo potest), reliqua permissivo modo acci- 

piunt, quod ne ipsum quidem apte -fit, quasi hoc nihil ad 

rem Euryalus esse putet ; alii haud scribunt, optimorum co- 

dicum auctoritatem secuti; sed neque haud in optando iu- 

bendove ponitur pro ne {modo haud pro modo ne), neque 

fortuna, quae secunda sit, cădere adversa tolerabiliter dicitur 

pro eo, quod est: in adversam mutări. Scribendum videtur: 

tantum fortuna secunda 
aut adversa cadet. 

De se spondet; tantum fortunam incertam e^^^ ^X» Voi 

uitî^mque partem cădere posse. 



40 Lib. VL Cap. II. 

IX, 386 sqq : 

Niâas abit; iamque imprudens evaserat hostis 
atqae locos, qui post Albae de nomine dicti 
Albani (turn rex stabula alta Latinua habebat); 
ut stetit et frustra absenteoLrespexit amicum : 
Euryale infelix^ cett. 
Hune locum, quem Bibbeckius infeliciter tractavit 
(prolegom. p. 81, de muris in v. 371 graviter errans) nec 
Ladevicus mutando adiuvit, scita emendatione Ci. Geertzius, 
auditor meus, expedivit. Omuis enim res adhuc gesta erat 
ad castra Rutulorum prope mare longe ' ab Albana re- 
gione; itaque eam evădere Nisus, boc est, ex ea abire non 
potuit. Tum et res ipsa ostendit locum a superiori diver- 
sum significari, in quem fugiendo pervenerit, et addita 
nominis diligens notatio apertissime boc confirmat. Itaque 
una littera mutata ha^c nascitur vera scriptura: 

Nisus abit; iamque imprudens evaserat hostes, 
atque locis, qui post Albse de nomine dicti 
Albani (tum rex stabula alta Latinus habebat), 
ut stetit et frustra absentem respexit amicum ; 
Euryale infelix, cett. 
Apparet negligenter legende locis accommodatum esse 
ad hostes. De uKjuit, quod apodosin facit, omisso cir. X, 
441, Liv. XXVIII, 40, 3 et ibi Weissenb. 

X, 185 sqq. Hiclocus, incredibile est, quantum enarra- 
tores torserit, nec immerito ; est enim, ut scribitur, inex- 
plicabilis ,• sed certissimam recipit emendationem mendi 
antiquissimi. Enumeratis quattuor ducibus, qui cum copiis 
.£neam mari ex Etruria redeuntem secuti sint, pergit 
sic poeta: 

Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello, 
transierim, Cinyre, ^) et paucis comitate Cupavo, 
cuius olorinae surgunt de vertice pinnae, 

M Codices sic scriptum habent: cinire Vblc2 (Cininu nomi- 
natlYO casu appellatar Macrob. Sat. Y, 15, 5), cinere ci et y» 
cinyrrtJ M, cinera P, cumarre R; apud Servium cunore est. 



• 



Vergilins. 41 

crimen. Amor, vestrum formaeque insigne paternse; 

namque ferunt Inctu Cycnum Phaethontis amati, 

populeas inter frondes umbramque sororum 

dum cănit et maestum musa solatur amorem, 

canentem molii pluma duiisse senectam, 

linquentem terras et sidera voce sequentem. 

Unuoi poeta promittit se commemoraturum ducem^ sed 

ito duos oblicit prava prorsus orationis forma; nec enim 

\: A'o/j ego ie , . . tmiisierim potest sic alterius nomen 

alative adiungi: et . , . Ctipavo pro eo, quod est: nec 

t) te, pauck comitate C. Deinde ab illo, quem cum splen- 

a virtutis significatione {dux fort, b.) induxit, transit 

alterius, quem paucis comitatum dixit (quod sic in 

aro positum quo pertineat, perobscurum est), capitis 

.eaeque insigne, idque unde sit, verbis appositione ad- 

ictis significatur v. 188, causaque explicatur. Itaqne hsec 

aia certissime ad Cupavonem spectant, de Cinyro (sive 

\ alio est nomine) altum silentium est. Nam quod olim 

5, interpuncta oratione post pinnce^ proxima sic scribe- 

it: crimen amor ceatrum^ eoque pronomine Cinyrum et 

pavonem signiticari putabant et nescio quod eorum 

oris crimen anquirebant, excussis propter Cinyri no- 

lis cum Cinyra similitudinem Grsecarum fabularum remo- 

jimis angulis, neque quicquam reppererunt, et totum 

îrtissime refellitur orationis forma (quae sunt enim 

nugse: ci-imen vestrum (est) amor et formce paterna! 

igne? utrumne insigne amor an crimen fuit?) et sen- 

tiarum perspicuo ordine, qui declarat, ex Cycni, Cupa- 

lis patris, Phaethontem amissum lugentis mutatione re- 

i causam pinnarum olorinarum in filio, ut nihil relin- 

itur, quod ad alium amorem aut ad Cinyrum illum . 

Dsferatur. Itaque recte et vere, ut contra dici cum 

{ua specie nequeat, Sprengelius Amorem deum compel- 

i intellexit, eique et matri crimini et iuvidise illas pinnas 

e dici, ex infausto amore natas. Tenemus igitur Cu- 



42 Lib. VI. Cap. II. 

pavonem, quseque ad eum pertinent, recte habentia, nisi 
quod videtur Cinyro iniuria superpositus esse et eum loco 
et honore verborum deiecisse. Quid igitur misero illi 
Cinyro faciemus? lubebimus abire totum inde, quo errore 
irrepsit, consideratisque siraul codicis V (id est folioram 
palimpsestorum Veronensîum)et bl, maximeque optimi illius 
c et yindiciis (cinere)^ quam scripturam Macrobius quoque 
habuit, simul re, quod post divites magnosque Etruriae po- 
pulos inducitur montana pauperque et parva Ligurum gens, 
sic scribemus, una littera mutata: 

Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello, 
transierim, sine re et paucis comitate Cupavo. 

Aptissime Ligurum ducem describit, hominem fortem, 
sed, ut Ennius dixit, parva cian re (Cicero ipsum homi- 
nem sine re). Male coniunctis litteris, quse post te voca- 
tivi formam obiiciebant, quod sinere nimis abhorrebat, na- 
tum est Cineri nomen iam aliquanto ante seculum quartum 
(ante Macrobium), fortasse non ita multo post Vergilii 
aetatem, exornatum deinde Graeca quadam specie (Cint/rcB). 
Summe notabile hoc est exemplum nominis proprii ex vocibus 
communibus efficti, quod voi I. p. 152 poni debuerat, nisi 
post demum ipsam emendationem repperissem, cum, quam 
formam totus locus monstraret, multo ante ihtellexissem. 

X, 279 sqq. (Turni sunt verba): 

Quod votis optastis, adest, perfringere dextra; 

in mani bus Marş ipse viris; nune coniugis esto 

quisque suse tectique memor, nune magna referto 

facta patrum, laudes. 

Sic Ribbeckius. Cur ipse Marş? cur viris^ quasi di- 
versis ab iis, quos alloquitur? Codex Romanus et vulgo 
•editiones viri Ergo Vergilius sic verba coniungi voluerat: 

in manibus Marş; ipse, viri, nune coniugis esto 

quisque suae tectique memor. 

X, 362 sqq.: 



VergUins. 43 

At parte ex alia, qna saxa rotantia late 
împulerat torrens arbastaque diruta ripis, 
Arcadas, insuetos acies inferre pedestris, 
ut vidit Pallas Latio dare'terga seqnaci, 
aspera qnis natara loci dimittere quando 
snasit equos, nnum qnod rebus restat egenis, 
nune prece, nune dictis virtutem accendit amaris. 
Frustra laborator in explicandis pronomine relative et 
coomnctione in eiosdem sententiae causalis adiunctione positis 
iquis quando) ; şnnt tamen, qni, utLadevicns, non laborent, sed 
lacile seexpediant; quando enim esse aliquando sententiam- 
qae sic Germanice reddi posse: „da sie jetzt, fttr diesmal"; 
qnem, si liceat, interrogare Telim, ubi in sententia relativa 
juando pro aUquando positnm reppererit, et ubi aliquando 
sie positnm de ipsa ea re, qnse nune agatur, denique so- 
leatne ipse sic narrare: ^als Pallas sah, dass die za Fnss 
iămpfenden Ârkader wichen (denn sie hatten einmal 
die Pferde verlassen)"? Una vocalis geminanda est, ut 
quando recte pro causali particula sit: 

aspera aquis natura loci dimittere quando 
suasit equos. 
Natura loci aquis torrentis, saxis passim iactis, aspera 
facta erat. 

X, 457 sqq.: 

Hune ubi contiguura missae fore credidit hast», 
ire prior Pallas, si qua fors adiuvet ausum 
viribus imparibus, magnumque ita ad sethera fatur. 
Adeo non aptus hoo loco intinitivus historicus esse 
videtur adeoque dure cum fatur coniungi, ut cogar suspicari, 
scriptura fuisse a poeta: 

ire prior Pallas, si qua fors adiuvet, ausvs. 
X, 478. Hasta Pallantis 

viam clipei molita per oraş 
tandem etiam magno strinxit de corpore Turni. 



44 Lib. VI. Cap. II. 

Prorsos inusitatum stringere de earpore, ositatum et 
frequens stringere corpus \ atque illud etiamsi dicatur, 
aliam videatur habere significationem, ut sit stringendo parti- 
culam de corpore auferre. <Adscribitur : ^nfygaipe rov ow- 
/tiaxog. Quis id dixit? Et si dictam esset, alius est La- 
tinuB usus, alias Graecus.) Poterat Vergilius scribere de 
hasta catem perforanti nec ţamen in interiora penetranţi: 
tandem etiam magno iitixit se corpore Tarni. 
X, 769: 
Haic (Mezentio) conti-a iEneas, specalatus in agmine 

longo, 
obvias ire parat. 
Hic quidem confidentias dico perversam esse agminis 
longi appellationem, quae longam alioram post alios ince- 
dentiam seriem significat, rem ab boc loco alienam, scrip- 
tamqae a poeta puto, quod in codice Minoraagiensi est: 

speculatas in agmine Umge^ 
eo qaidem magis, quod in K a prima mana est L0N6. 
Ad banc e longinquo speculationem aptum obvius ire 
parat [Inciderat in eandem sententiam Geertzius, idemque 
recte XI, 2H longe e codd. bc restituendum iadicavit.] 

X, 838: 

fasas propexam in pectore barbam. 
De dependenţi barba rectius videtur in peciora^ ut 
Ovidius Fast. I, 259 prope^vam ad peciora barbam dixit, 
Silius Italicus XIII, 310 propexis in pecUrra barbis. 

XI, 295 neque librorum scripturara {et quw sit magno 
sententia bello) ferendam puto neque probandum, quod pro- 
positum video, magni sententia belii; lon^e enim aliter Si- 
lius diîit: stat sententia belli^ boc est, consilium et decre- 
tum belii gerendi. Omnium simplicissimum est: 

Et responsa simul quae sint, rex optime, regis, 
audisti, et quie de magno sententia bello, 
sublata etiam geminatione inani: et ijuw sitit — et quce sit. 



Vcrgilius. 45 

Sed qni poterat, etiamsi adscriberetnr sit, tolli de? Itaque 
pamm confido. 

XI, 318, 319: 

Aurunci Rntuliqne serunt et vomere dnros 
exercent coUes atqae horum asperrima pascunt. 
Quovis pignore contendam , Vergilium non post 
dnronim collinm appellationem superposnisse in altero 
?erbo ipcLscunt) ignavissiinnm illud dique horum (ipsoram 
collinm) asperrima; debebat praeterea eorum dici; idemque 
sensisse video Gentiiim Batavum, hominem alioqnin omnia 
coniecturis non necessariis, id est, malis persequentem. 
Vix dubito, quin poeta scripserit: 

vomere duros 
eiercent coUes, tesquorum asperrima pascunt. 

XI, 494 sqq. de equo, qui abruptis vinculis e stabulo 
in apertum campum fugit: 

aut iile in pastus armentaque tendit equarum, 
aut adsuetus aquae perfundi flumine noto 
emicat. 
Perversum hoc prorsusque vitiosum. Nam adsuetus 
aqucE accipi vetat perfundi infinitivus, adsuetus aquce per^ 
fundi nihil est ; iungendaigitur hsec sunt : adsu^ius perfundi 
Hnmine noto aquce ; atqui (ut tăceam de flumine aquce) flu- 
mine noto avelli ab einicat nequit, quod nec hoc absolute 
dictum şensum habet et quod equus, lavari soiitus, con- 
suetudine flumen notum petit ex eoque deinde emi'cat. 
Scribendum est igitur necessario: 

aut, adsuetus aqua perfundi, flumine noto 
eraicat. 

XII, 817: 

Attulit hune illi caecis terroribus aura 

commixtum clamorem . . . 
IJunc dici oportet, qui proxime ante sighificatus nar- 
rando sit. Atqui proximis versibus poeta Turnum „ex- 
tremo in sequore" versantem commemoravit, ad quem 



46 Lib. VL Cap. IL 

subito e longinquo clamor perrenit, snperioribus versibos 
inde a 593 Amatse interitum. Âpparet, boc poetam di- 
cere, ad Tarnum hostes iam segnius persequentem eo, ubi 
erat, allatum esse non hune clamorem, sed clamorem aii- 
quem tristis rei nuntium, ^cribendumqae esse: . 
Attulit kuc iUi cet. 

Atque sic in codice aliquo Hamburgensi Heynios se- 
cunda mana scriptum esse tradit, qu» non auctoritas est 
sed yera coniectora multis ante me uinis facta. 

Xn, 731 sqq.: 

At perfidus ensis 
frangitur in medioque ardentem deserit ictu« 
ni fuga subsidio âubeat. 

Ut sententiam enapratores efilciant, audiri huiusmodi 
aliquid iubent: „et pereat (perisset) Turnus, ni", cet. Verum 
recte dicitur cum brevitate rhetorica: ^Gladius capiti im« 
pendebat, ni fugisset'S quod in gjadio impendente signifi- 
catar ictus futurus et consiliura feriendi (^et ictam dedisset"); 
ferri etiam potest: .,Curvabatur ensis (et fractus esset)« 
nisi ictum retinuisset'' ; sed ridiculum prorsus est: ^Frac- 
tos est ensis, ni fugisset"*, quod in fracto Turni ensQ 
nulla mimima est significatio ictus ab adversario ventari 
aut omnino rei coept^ et longius progressura? et effectum 
habiturse. nisi fuga prseveniat. Periculum ex fracto ense 
natum nova res est et per se significanda. Addam, de 
fuga prorsus perverse poni mbsidio suhire, quod dicitur de 
adiutore et defensore adveniente et appropinquante. Ita- 
que Ribbeckius, boc intellecto, lacuna notam posuit. Sed 
salva res est, modo verba recte interpungantur: 

frangitur in medioque ardentem deserit ictu. 
Ni fuga subsidio, subeat. Fugit ocior Euro. 

Ictum, quem inferre non potuit, ipse subeat, ni fug» 
subsidio utatur. 

Ad -ZEneidera hîec erant, quaî conferrem. Georgica 
(retro enim teniporum ordinem sequar) minus stu-* 



Vergilius. 47 

diose tractavi, etiam quod res expositas param cognoram; 
Sed tamen, cum iterum legerem, pauca haec annotavi. 

I, 316 sqq.: 
Saepe ego ... 

omnia ventoram concurrere proelia vidi, 
quae gravidam late segetem ab radicibus imis 
sublimem expulsam eruerent; ita turbine nigro 
ferret hiems culmumque levem stipulasque volantis. 
Mire et inepte seges ventorum vi ab radicibus evulsa 
et iactata comparatur (et comparatur . Qondicionali forma: 
ferret) cum iis, quae ipsa tali segetis evulsioni et deiec- 
tioni natura adiuncta sunt, alio tempore accidentibus, etsi 
ipsa iUa alius temporis significatio prorsus nulla est, quo- 
niam ventorum deproeliantium saevitia ipsa hiems appella- 
tur; et unde vera hieme culmus levesque stipulaB? Ap- 
paret quae comparationis causa addita putantur, necessario 
pertînere ad ipsam rei descriptionem absolvendam, scriben* 
dumque esse: 

expulsam eruerent, ui turbine nigro 
ferret hiems culmumque levem stipulasque volantis. 
Cum inter ni et tu elisum esset ui, versus supplendi 
caosa additum est ita. Video nune, mirări Heynium, ne- 
minem tam audacem fuiăse, ut sic corrigeret. Ipse, quo 
erat ingenio ad vera, si occurrerant, firmiter arripienda ig- 
navo, non est ausus longisque verborum ambagibus se im- 
plicuit nihil expediens; ceteri incuriose coniecturam neglex- 
erunt. 

II, 266 sqq.: 

ante locum similem exquirunt, ubi prima paretur 
arboribus seges et quo mox digesta feratur, 
mntatam ignorent subito ne semina matrem. 
Minime unus locus est, in quo primum tenera ar- 
boram plantae parantur, et in quem postea inde (ex 
seminario) digestae feruntur, nec locus, qui conserendus 
et in quo ipsa silva futura est, exquiritur (habetur fenim). 



48 Lib. VI. Cap. n. 

sed ei similis alter ad plantas prasparandas. Neque «t- 
inilis et quo potest accipi similis aique i» est, quo, Scri- 
benAtiin igitur puto: 

Ante locum similem exquirunt, ubi prima paretur 
arboribus seges, et, quo mox digesta feraniur, 
Nam ei una syllaba non solum a Lucretîo, sed etiam 
a CatuUo Manilioque positum Lachmannus ad Lucret p. 
152 demonstrat, nec id^pronomen h. 1. Vergilius vitare^ facile 
poterat. Ferantur (semina) est in cod. P.*) 
111,391: •' 
Munere sic niveo lanae, si credere dignum est, 
Pan deus Arcadiae captam te, Luna, fefellit 
Ib nemora alta vocans; nec tu aspernata vocantem, 
Adyerbium sie nihil oranino habet, quo referatur aut 
quod significet, quoniara ante tahtum de cura lanae alb» 
sine maculis servandre agitur. Ad fabulara quoque iţsam, 
quse significatur, quoniam non dando munere Pan decepit 
deam, sed sub albi arietis si)ecie latens, aptius erit boc: 
Munere sith niveo lanje, si credere dignum est, 
Pan deus Arcadiae captam te, Luna, fefellit. 
IV, 39 (de apibus): 

certatim tenvia cera 
spiramenta linunt, fucoque et floribus oraş 
explent. 



') Eodem libro II. 247 certissimum mihi est Vergiliom 
scripsisse : 

At sapor indicium faciet inanifestus et ora 
tristia temptantum sensu torqoebit avmro, 
non awaror, quod errore ortoui pravo graromaticoruro, rara et 
antiqua incante scctantium, iudicio defensum est; nam et 
minus recte i^apor et a mar or tanqaam duo distinguantur, et 
penrersissime adhtErct nudum illud sensu {amaror ora iorquehit 
sensu), Quid accidere grammaticis antiquis non ignobilibns iam 
ante Gellii aîtatem potuerit in Latinis poetis, monstrat 
exemplum Cffisellii apud Gellium VI, 2 positum aliaque. 







Vergilins. 49 

Neque alga marina neqae color quid ad banc rem fiici- 
ant, intell^ttur, tantoque aptins est: 

sucoque et floribns 1t^ 
(boc est, SHCO floram ipsisqne floribus suco cobserentibus), 
nt, qrii enacrant, suci nomep ipsi ponant (Heynms, Wagneras, 
Ladeyicus: Bhmensăft), ^ Cur igitumon ita scribiturP quod 
factam esse sive. oonsilio siye casu in antiqua aliqua edi- 
tione Heynios annotat. 

De,Buc6licorum uno loco dicam valde vexato, qui est 
in fine eclogas tertise, qnem ego non emendatione, sed 
recta enarratione egere pnto:- 

Non nostram inter yos tantas componere lites ; 

et yitnla tu dignus et hic et quisqnis amores *^§^ 

aut metuet dnlcis aut experietair amaros. 
Omittam alionim reftitationem, et eonim, qui vim prono- 
mini relative indefinito (qtiisquia) fecemnt, et eomm, qni hic 
per et novam interponi sententiam posse putaverunt, ex 
relativa ^t demonstrativa parte connexam, cum reUquis 
omnino non cohsrentem, ut Bibbeckius, quem Ladevicus 
secntns est; (de ipsius sententiae inanitate nibil dico). 
Necessario igitur illis: et tu et Kic adiimgitur amplior sig- 
nificatio generis hominum iUo vitulse mânere dignomm. 
In boc genere significando duo verba ponuntur ad malum 
fatnmm aut prsesens spectantia, ita ut (prssterquam quod 
ex boc: metuet dulces amores nibil sâni efficitur) una re- 
linquatnr temporis in eadem re, quam illi aut metuent 
venientem iaiut iam praesentem experientur, diversitas. Ita- 
que forma quidem sententise recta et certa bsec est: 

et quisquis amores 
aut metuet ... aut experietur amaros. 

Verum non quisquis in amore infelix est aut, ne sit, 
metnit, dignus illo prsemio dici posse videtur, sed quis- 
quis eam infelicitatem certo modo fert solaturque, velut 
cantando lenit, eiusque rei significatio in eo vocabule, quod 

MADVIGII Aev«M. Cmt. II. a 



50 Lib. VI. Csp. II. 

dulcia scribitiir, inesse debet ineritqne, si id Dominatbo 
casa acceperimus, altera syUaba in arşi producta; quod 
e^Hl ut licent^r et moleste fieri concedo in forma sola 
syllgbae qaantitate ab accusativo plurali separata» taman 
apemere non aodeo in tanta sententi» perspicoitate et ap- 
tÎBsima &ac coniunctione: dulcis amoros. Ac languentis 
genitivo caan^ producta in arşi ultima, Vergilius posuit JSd. 
XI, 69 ; nominative autem is produxit in pulvis \ 478, 
sed in forma nihil ambigui habente. 

De Horatio copiosissima esset dicendi materia, si aliorum 
bona inventa protrahere et^commendare, prava oommenta 
refutare propositum esset; novorum, qu» non vi extun- 
40tl^j sed quibus ratione suadente et cogente confiderem, 
parca iuit seges, in^ ^ermonibus et epistolis prope nulla. 
Nam et in Horatio similis atque in Vergilio cautio est nec 
tamen eadem, quod et^dices minus sunt quam Vergiliani 
antiqui et granmiaticorum antiquorum testimonia aliquaato 
rariora, ipsa quoque scholia Servianis commentariis vii 
aequiperanda, .et in hoc campo prseter multorum inanem et 
indoctam sedulitatem etiam doctissimorum et acutissimorum 
hominum elabomvit industria. Quse in Horaţii opera non 
ita multos abhinc annos irruit pravitas et Ubido Hofman- 
Peerlkampi, de ea quid sentirem, dixi voi. I p. 93, uec 
ab eo iudicio seiungo illam, quse nuper prorupit, sujnpto 
ante in Ovidio et luvenale (ibd. p. 94) experimente, Lehrsii 
et Ribbeckii. Contra quos si dicere yellem, longa ordienda 
esset de fide historica et probabilitate disputatio, cuius iUi 
leges omnes cavillando calumniandoque et fingendo ita 
spemunt, ut nunquam, quid fieri accidereque in hoc genere 
et unde haec formse testimoniis confirmatse constantia nasci 
potuerit, aerio aut severe cogitasse videantur; nune alia 
mibi agenda sunt, licetque, opinor, haec somnia prsterire, 
quae aut intra piaucos annos oblivioni tradita erunt, aut 
totum hoc antiquarum litterarum studium, tanquam ex- 
hausta utiliter quaerendi materia, inaniter et proterve ludens 



• 



Hontiiu. 51 

tnun tedio sui senescet et interibit. Hoc tamen huic per- 
Yorsitati dabo, ut ex emendationum mearum Horatianarum 
nou magno numero unam extra ordinem praecipiam, iŞffpsL 
lucolento exemplo ostendi patest, et quomodo vera acUBta- 
menta certis indiciis convincantnr, et qaomodo ad eorum 
caosam perreniator, et qnid ea demonstratio differat non 
solnm ab SQspicionibQs Horatio scribendi legew dantium aut 
«d omnia delendi "medicina abatentium, sed etiam ab insta- 
bili in yera dificultate et certo mendo tollendo opinatione 
Nam in libri quarti carmine octavo omnes norunt, quse sint in 
y. 17 prava, id vitium, quod etiam ad y. 16 pertinet, a 
plerisqne negligitor.. Nam neqtie Horatius cum flaffitioso 
in re pe'rsonaque clarissima errore ad Africanum mMjHpii 
transferre Gartbaginis interifum' et incendia potuit 'ireque 
prorips certam caesurse legem in uno versu negligere; (ita- 
qne nihU agunt, qui iUud vulnus curare student, hoc neg- 
ligont); tum vero nterque versus toţi loci sententise et 
consilio apertissime repugnat et omnia evertit. Cum enim 
hoc poeta dicat, artificum opera cum poetarum comparans, 
marmora notis publicist incisa non clarioa indicare laudes 
Afiicani et rerum gestarum memoriaift propagare quam 
Ennii versus, quld excogitari perversius potest, quanH ut 
in hac comparatione cum marmoribus ' coniungantur ipsse 
res gestse Scipipnis et hoc dicatur, non marmora et vic- 
torias melius laudes indicare quam carmina. His tribus 
inyictis argumentis, quse ex diversis partibus in unum con- 
cnrrunt, ab hisioria, a metro, a sententia orta, adiungitur 
quartum per se minus certum, a versuum numero (34) non 
convenienţe cum lege a Meinekio inventa. lam qui unum 
V. 17 tollunt, neque huic difficultati neque gravi illi sen- 
tentiae vitio medentur. Itaque nuper exstiterant, qui tres 
versus cura duobus dimidiis (a verbis in v^ 15 non cdtrts 
fugce ad V. 19 lucratus rediit) eiicerent, prseter Peerl- 
kampum clarissimi homines, Lachmannus , Meinekius, 

4* 



52 Lib. VI. Cap. H. 

Hauptius, valdos qaodpaceHanptiiyYiri egregii, diieriiD, incon-^ 
siderate. Nam primum omnem Scipionis significationem toi- 
Ijitlt qu^<^^ coniuncta est -Calabrărum Pieridam appellatiO, 
qnoniam alioguin necessario oniverse Pierides nominandie 
erant; deinde^ unde in mentem cniqnam venerit sine ulla 
cansa quattuor yersos medio carmini înserere, non de- 
clarant, Peaiikaniţianse levitatis (et Lehrsianse) socii, atqne 
etiam in id incidunt, qaod iam alibi maxime impro- 
babile esse dixi, ut non versus aliquot reliquomm . seriei 
additos, sed in medio versu coeptam et in alio medio cdn- 
clusam interpolatoris operam tingant. Sed Accedit alind 
yalde temere excogitatum; quod enim ne sic quidem Mei- 
ndJJvifiB legi satisfit, duos alios versus longe bine diionctos 
detrahtlnt, nec continuos, sed 28 et 33, utrumque inno- 
centissimnm, nisi quod hi soli aliqOo modo sine ceteronim 
ruina exsecari possunt. ' Itâque hac violentia reieota ad 
illos duos Tersus, in quibus omnis est pravitas, revertamor 
animadvertamusque, in superiore versu (15) in tribus an- 
tiquissimis apud Kellerum codicibus non celeres fugcR^ sed 
celeris fuga esse, Scripsit Horatius, duobus illis versibus 
tkiinus, egregie,- servato etiam illo quatemario versuam 
Hînnero: 

Non incisa notis marmora publicis, 
per quse spiritus et vita redit bonis 
post mortem ducibus non ceteris fugce^ 
eîus, qui domita nomen ab Africa 
lucratus rediit, clarius* indicapt 
laudes quam Calabrse Pierides. 

Vitam non celeris fugse, hoc est, non fugacem et brevem» 
ducibus per marmora notis publicis incisa redire, Horatius 
concedit. Hic genetivus, sive casu, sive quod non inteUige- 
batur, unius litterse mutatione (celeres) in nominativum 
transformatus, cum sic nude posita verba {non celeres fuga) 



Horatias. 53 

Bensam non efficerent nec ferri possent, duos versus, in 
qaibas laborator, peperit. ^) ^ ^. 

Reliqua ordine perseqnemur. Itaqae primam âttingeims 
Qarm. I, 32, 13 sqq.: 

O decos Phc&bi et dapibus supremi 
grata testudo Jovis, o laborum 
dulce lenimen, mihi cunque salve 
' rîle vocanti. 



^) Additams eram aliad exemplum strophtB propter onias vocaboli 
mendum damnat» idqne, quod doleo, ab ipso Hanptdo, qv^pis 
diiobas omnino locis, si.reote attendi, Peerlkampiana snspîci- 
onis societatem non sprevit ; sed id cnm in scbolis ezpo- 
sidsaein, admonitus snm, paolo ante leepinm verum vidisse. 
Nam in libri I carm. 2 propter intolerabile illud audia cives 
acttiut ferrum (qnod debebant s^ne ciines facere, si in Persas illo 
nsmi erant; nam inter se non magia andiri potest qnam contra GaUos 
ant contra qnosyis) totam stropbam (v. 21 -^25) damnarnnt, obliti, 
sic perire omnem sceleris iHins, qnod Horatios v. 29 exţiandnm 
dicit , significationem. leepins inţellexit, ^llhtatium dixisse, 
fermm, qno melins PerssB perirent, rapuUse et XMîcidisse civ^ 
aptissime contrariis positis civibus et Persis. Ego pridem/er- 
rum snbiectam e^e videram, nondam ipsnm verbnm reppere- 
ram, sed initio, cum secuisse in mentem venlsset, mihi non satis- 
fudebam. Hune consensum confirmandsB emendationis causa eo 
magis commemoro, quod in talibns locis difi^cnlter verităţi 
conceditor. Unnm addam. Prorsns concedo, in libr. IV carm. 4 
T. 18—22 minime recto indicio ab Horatio interpositam esse 
-secoris Amazoni» apud Yindelicos nsitate mentionem. Sed 
tamen intelligere possom, qni Horatio alium fortasse scrip- 
torem tangenţi hoc interponere in mentem yenerit; qni Horatii 
lectMi, cainsdiiiqae is temporis fingitnr, libuerit hoc operose verşi- 
boa comprehensnmHoxatiano cannini includere, ne stropha quidem 
-iota addita, sed sois medi» strophs artificiose intertextis, pror- 
ans non intelligo. Itaqae ne. mirentur neve offendantur, rem 
mnltis partibns mirabUiorem fingnnt, sed ad boc sjium mira- 
enlom prorsns caiŞ|rent. ^^^ 



54 • Lib. VI. Cap. U. 

Frustra esse, qui ex solitario illo aunque aliqriid ex-^ 
tanjşre conantor (qaaşi quis pte dicat, quod meopte ei 
mcpie sunt), pmdentes consentiunt. ^) Sed quod a Lach« 
manno excogitatum nuper Hauptius aliiqae posuenint: 

dnlce lenimen mtdicumque^ salve; 
ferri nequit ^^zm^n medicumy poterat tnedicma. Yerom, 
quod non commemoratur, mihi salve in salutando poterat 
fortasse dici, etsi sine exemple datâvus additur; sed salve 
mihi rite vocanti (quasi fave et ades) prorsus dici nequit. 
Puto Horatium scripsisse: 

mihi iunge ^ salve "" 
^ rite vocanti. 

Mutuo sibi salve reddi a testudine vuit, ut canendi socias 
partes tueantur.*) 

Carm. Ilt ^, 10: altricis eitra limen Âpuli». 
Mendum arguere nihil attinet, a multis convictum; 
corrigendi conatus pariim a sentenţia, partim a litterarum 
vestigiis nimis discedunt, partim utroque peccant. Seri- 
bendum videtur: 

jitricis extra limina villulce. 
Carm. III, 8, 25: 

Negligens, ne populus laboret, 
parce^ privatus nimium cavere. 
Neque Horatius Msecenatem negligentem esse iubere 
poterat (longe aliud est par cere nimium cavere)^ neque 



M Nuper alicni Horatius veterum poetarum usnm secutus esse 
Tisus est: nam Lucretium II, 114 et V, 812 dixisse item etcii* 
qw\ dixit priore loco cum . . eumque, id est, n vera .est scriptiua, 
cufnetmgvef altero (in versu alioqnin eon Miera oratione non 
cobterenti) conque seneac^rt, id est, eotuen ucâ r t qm, O philologos ! 

') II, 18, 14 non posse SMna unica pro unic» 5a6tiio dici, nee se 
Horatium saiia beatum dicere, sed beatum et con tentam, ei 
satis ablativum esse {sata unica Sabina), dizi olim nec wnten*^ 
tiam mvlj^ r 



HomtiiiB. fii 

recte haec coninngantar: negligena parce ecmere. Tollen- 
dum est comma, ut Begligens et incoriosus ipse populus 
dicator, qni ne illa ipsa negligentia aUqna in re laboret, 
nimis cavere Msecenatem poeta non vnlL 

Carm. III, 14, 10 frustra defenduntnr cum pueris 
coniunctse pueUce iam virum expericB. Excidit, qnse alibi 
quoque in fine versus omissa est, et particula .0pse Vergilio 
restitui ^n. VI, 601): 

vos, o pueri et puellse et 
iam virum experta?, cet 
Matronas poeta adiungit. 

Carm. secul. 65. • Alienişsima est ab ^a spe et 
confidentia, qua poeta omnia iam fausta auguratur, con- 
didonis in solo Apolline et dubitetionis significatio, max- 
ime in, Palatinarum ararum mentione. Scripserat sine 
dubio Horatius: 

Hic (pro 91) Palatinas videt aequus aras. 
Epod.' I, 29: 

Nec ut supemi villa candens Tusculi 
Circsea tangat moenia. > 
Recte Bentleius iâtellexit, non posse urbem aliquam 
absolute appellari 9upemam, boc est, jn superiore parte 
iacentem. Yeruiii non mpini scribendunţ, quod ad Tusculi 
situm non recte a Tibure transfertur, se^ e codicibus bonis 
(/ et n apud Holderum, sec. XI et X, etsi in illo est 
supernce) : 

Nec ut eupeme villa candens Tusculi 
Gircsea tangat moenia. 
Snpeme urbis moenia tangit villa, quse in coUe vicino 
adiacet 

Ep. 5, 87 (in pueri a Canidia defossi querelis et im* 
preeationibus): 

Yenena magnum fas nefasque non valent 
coavertere humanam vicem. 



56.^ Lib. VI. Cap. IL 

Diris agam vos^ dira detestatio 
nulla expiatur yictdma. 
Multa frustra moliaţitiir, partim violenter ea attrec- 
tantes, in qoibus nulla est suspicio viţii aut diflficultas, omnes- 
que in eo erranţ, quod vicem humanam pro &tiâ fortunaqne 
humana dici posse putant; nam vicis nomen apud bonos 
scriptores ad unam vicissitudinem, permutâtionem, ,in alius 
rei hominisve locum, ut ita dicam, successionem pertinet 
(ut cum alicuius yicem dolemus, indignamur, boc est: um 
seinet wegen, an seiner Stelle). ^) , Interpunctione locus adiu- 
vandus est et detrahenda littera ex prava interpunctione orta : 

Venena magnum fas nefasque non valant 

conyertere. Humana vice^ 

diris agam vos; dira detestatio 

nulla expiatur victima; 

quin, ubi perire iussus exspiravero, 

noctumus occnrram furor, cei 
Puer primum Jiumana vice (menschliche Yergel- 
tung) et ultione, diris, quae gravem vim habeant neque 
expiari possint, se magas acturum dicit; deinde, cum ex 
haminibus excesserit, manium iure et potestate usorum. 
(V. 75 fortasse recte alii, sed, quos ad manum habeo, 
prave enarrant, etsi facillima verba sunt et aiperta senten- 
tia: „Non usitatis potionibus ad me recurres nec mens toa 
[ad me] redibit vocata Marsis vocibus; maius aliquid 
horum utroque, et usitatis potionibus et Marsis vocibus» 
parabo.") 

Ep. 8, 8: mammse putres, 

equina quales ubera. 
In quales soloecismus est nullo attractionis et Graec» 
imitationis artificio excusabilis; eam>enim exeosationem ad- 
hiberi video, velut a Buddimanno II, 391 Stallb.; obliviscuntor 



>) Ad hanc formam recte Bentleins epod. 17, 42 restituit: Hdenm 
• • • offmm vicem, Offendi vice alieuius iiemo antiqmiB dizit. 



• 



Hontius. 57 

tamen Graeco exemplo uti, in quo olos tali generis attrac- 
tîone a suo substantivo avellatur; qu» si ferri usqoam 
posset, non posset tamen ia hoc verborom ordine equina 
quales. Sed codices habent quaUs. Scribendam igitur 
simpliciter: 

equina quaUa ubera. 
Ep. 9, 23 sqq.: 

Io Trimnphe', nec 4ugurthino părem 

bello reportasti ducem, 
nec Airieannm, cui super Carthaginem 
yirtus sepulcrum condidit. 
Neque recto lugurthino , bello et Africanum contraria 
ponuntur, neque ullo pacto effici potest, ut Africane virtns 
super Carthaginem sepulcrum condidisse recte dicatur, 
quod si quid significat, eum ibi sepultum, cum fortiter 
pugnaret, significat; neque omnino yirtus sepulcrum cui- 
qaam condit, sed monumentum. Aecedunt codices, quo- 
mm alii Africane habent, partim poet rasuram, alii Africa-' 
ntcm, itidem post rasuram. Scribendum est: 

nec lugurthino părem • 

bello reportasti ducem 
neque, Africani cui super Carthaginem 
yirtus sepulcrum condidit, 
hoc est: nec eo bello, quod Africani yirtus super Cartha- 
ginem sepeliyit et in perpetuum sustulit. Sic enim 
be&um sepelit yirtus imperatoris; Cic. de imp. Fomp. 30: 
bellum . . eius . . adverUu sublatum ac sepultum. 
Epod. 15, 8: (iurabas) 

dum pecori lupus et nautis infestus Orion 

turbaret hibemum mare, 
intonsosque agitaret ApoUinis aura capillos, 
fore hune amorem mutuum. 
Prayissime primum ad infestus auditur esset^ deinde 
idem adiectiyum sine esset cum Orione coniungitur, sub* 



58 Lib. VI. Cap. n. 

iecto alio yerbo, quod nullo modo fieri potest. Oratio sic 
interpuDgenda est: 

dam pecori lapus et naatis infestos Orion, 

tarbaret hibernam mare 
intonsosqae agitaret ApoUinis aara capillos, 
fore banc amorem matanm. 
lam recte ad infesius in utroque sabiecto aaditar 
esset (multo facilias qaam ep. 1, 9 sumus)^ turbarei autem 
et agitaret sabiectom ambo habent aaram. M 
Ep. 16, 15 : ' 
Forte qoid expediat, commaniter aut melior pars 

malis carere quseritis laboribus ; 
nulla sit hac potior sententia: Phocseorum . 

velat profagit exsecrata civitas 
agros atque lares patrios habitandaque fana 

Apris reliqait et rapacibus lupis, 
ire, pedes qaocanque ferent, qaocanqae per andas 

Notas vocabit aut protervus Africus. 
In hoc loco perpusillum mendum quantas turbas 
dtierit, paene incredibile est. Ac primum initio loci yox 
illa forte exercuit homines pro adverbio accipientes et cum 
fortasse etiam confondentes nec, quomodo hsec interrogatio quid 
tapediai cum ceteris cohaereat, expedientes. *) Deinde au- 
tem, quod multo est diJBficilius, in eo minus hseserunt, quomodo 
hsec coniungantur : n%dla sit hac potior sententia , . . tr«; 
equidem barbarum hoc tam esse dico quam quod maxime: 
potior sententia hac^ ire, infinitivo appositione ad hac 



') Admodum miror, ab Hanptio post Bentleinm reyocatnm turharit 
et agitarif, qnod nec post iurabas ferri potest nec ferendam 
esset, si scriberetur iuras de re presenti; neqne enim pnella 
sic iurat: dom infestns fiierit Orion, sed: dnm erit, dom aura 
agitabit. 

') Hauptios edidit: forte quod expediat, . . . qwxriti» lahorHmâ% qiia 
sententia, omnino nescio. 



Hoiatins. 59 

adiancto. Omitto alia. Videat mihi nane aliqnis, qnam 
omnia facile expediantnr. Horatias, exposito, qnam in in- 
felicem statam respablica populusqae Romanus redactua 
sit, primnm, ut se cives e malis, eripiant, exhortatnr: 

Forte qnid expediat! 
hoc est, forte aliquod remedium. Deinde qaaerit, velintne 
ant omnes aut saltem meliores salvi esse, et consiliom 
promittit (ita ut interrogatio pro conditione sit): 
Gommuniter aut mjBÎior pars 
malis carere quaeritis laboribus? 
NuUa sit hac potior sententia: 
(Cfr. Od. I, 27, 9: Vultis severi me quoque sumere par^ 
tem Falemi? Dicai Opuntice fraier MegiUoBj cet.) 

lam ipsum sequitur, quod hac (sententia) significa- 
tum erat, consilium: , 

Phocffiorum 
velut profugit exsecrata civitas 
agros atque lares patrioâ habitandaque fana 

apris reliquit et rapacibus lupis, 
ite^ pedes quocunque ferent, quocunque per undas, mt. 
Unam litteram mutavi, Ue pro ire ut esset 

Sat. I, 3, 71. Oratio fere non recte dividitur; est 
enim ad hune modum interpungenda: 

Amicus dulcis, ut sequum est, 
cum mea compenset vitiis.bona; pluribus hisce, 
si modo plnra mihi bona sunt, inelinet. Amari 
si volet hac lege, in trutina ponetur eadem. 
Priori sententia prave adiungitur condicio. ^) [Sed sic 
iam alii.] (De I, 6, 38-dietum est voi. I, 105 n.) 

Sat. II, 1, 54 sqq. oratio sie seribenda et inter- 
pungenda yidetur: 



^) In eadem sat. 3 t. 25 correxeram ţfrvettrtas, qnod Tideo a Mer- 
▼ilio nescio qao occnpatum. 



60 Lib. VI. Cap. U. 

nil faciet sceleris pia dextera (miram, 
ut neque caloe lupas qaemquam neqne dente pelat 

bo6); 
sed mala tollet amim vitiato melle cicata. 
Comparationem cum. ironica admiratione interiicii 
Fetat pars codicum habet. 

Sat. II , 3 , 208. Scribendum est rectissima et 
sententia et oratione, una littera vulgatsB scripturse addita» 
quod etiam in codicQ^ aliquo fit [et factum' video ab aliis]: 
qui specios alias veris scelerisque tumultu 
permixtas qipiet, commotus habebitur, 
boc esti specios a veris diversas, usu adioctivi aUus prorsns 
Horatiano; in codicibus littera s semel scripta est, quse bis 
scribenda erat; nibil prsetoroa aestuanduni. (In eiusdem 
satira v. SOOputo iam fuisse, qui rocte vorba coniungeret: 
Stoice post damnum — sic oendas omnia pluris — qua me stulr 
tUia cot. Sic domum in Stoici appeilatione aliquid est 
leporis; in addito voto nihil loci habet post damnum.) 
(De II, 2, 29 vid. voi. I p. 102 n.) 
Sat. II, 5, 45 sqq. : 
Si cui praîterea validus male filius in re 
pra&clara sublatus aletur, ne manifestum 
cselibis obsequium nudet te, leniter in spem 
arrepe officiosus, ut et seribare secundus 
heres et, si quis casus puerum egerit Orco, 
in vacuum venias. 
Prave tanquam duo (et-^et) distinguuntur, quse una 
re, secundi heredis loco, continentur; scribendum: 

ut ei seribare secundus 
heres et, si quis cot. 
(De ei monosyllabo vid. supra ad Verg. Georg. II, 266.) 
Ibd. (sat. II, 5) 89: 

nou desiş operae neve immoderatus abundes. 
Admonet Siesbyus, quoniam agatur de opera ita 



Horatius. 61 

prsestanda, ut neqne desideretur neque nimia offendat et 
suspecta fiat, videri scribendum: 

neu desiş opera^ ' ' 

exemplo Csesaris apad Oellium XIII, 3, 5: videor miht 
. . . ncn labore^ non operă, rum industria defuisse. 

Sat II, 6, 59: 
Perditur hsee inter miâero lux, non sine votis, cet. 

Non ferendam esse hoc uno boni scriptoris loco pas- 
sivam fonnam perdor, satis certum est, nec ad Horatium 
inquinandum ulla est Prosperi aut Hieronvmi quattuor se- 
culis posteriorum auctoritas ; e Benecae atitem loco in cons. ad 
Marc. 22, 8 quemadmodum et codices et sententia per^ 
dererUur removeant, post dîcetur. Sed quod Lachmannus 
por^i^Mr substituit, ut ipsi huic formae antiquae in sermoni- 
bus Horatii locus sit, neque porrigi dies dicitur neque, si 
dlcereţor, id senteţitiam haberet loco aptam. Longius etiam 
discedit prceterit, ne id quidera aptum de die inter has 
nngas pereunte et exacto. Unum et vestigiis tradiţie 
scriptor» et rei satisfocit: 

Meryitur hsec iriter misero lux, 
hoc est, occidit et in Oceanum ruit. 

Sat. II, 8, 6. Ne vero pra&cepto, quod olim (opuse, 
ac. II, 218 sqq.)- exposui, notato , quod tum sat. I, 6, 13 
edebatur : puUus fugit, hic locus repugnare videatur, dicen- 
dum est, sic interpungi debere: 

in primis Lucanus aper leni iuit austro 
captus, 
hoc est: in primis (prima esca v. 5) fuit aper, captus 
leni austro. 

Epist. I, 14, 40 necessario oratio sic interpungenda 
est, ut iam olim quosdam interpunxisse in scholiis anno- 
tatur quorundam codicum: 

rident vicini glebas et saxa moventem 

cum servis. Urbana diaria rodere mavis, cet. 
Pondus rerum contrari^rum est in urbana; cum serviz 



«2 lâb. VL Gap. II. 

plane prave ibi additar, qaasirari cum servis non fotunis 
sit villiciis.^) 

A. P. 50 sqq. : 

fiDgere cinctatis non «xandita Cethegis 
continget, dabiturqae licenţia sumpta pudenter; 
et nova fictaque nnper habebunt varba fidem, si 
GraBco fonte cadent par(^ detorta. 
Keque Orseco ibnte omnia cădere Horatius voluit, neque, 
^0» QraBco fonte caderent, nova napbrque ficta dicere poterat 
Doas significat vias sermpnis pairii augendi, ut aut DO?a 
fingantor aut e Graeco fonte parce verba deriventur. Scri- 
bendam retracta particula, qme facillimb elidi poterat: 
et nova fictaque nuper habebunt verba fidem, ei si 
Graeco fonte cadent parce detorta. 
<De V. 350 dixi voi. I p..68.) 

A Vergilio Horatioque veniam, omisso TibuUo, quem 
post primos professorii muneris annos totum non perlegi, 
et ad quem nihil habeo annotatum, quod editione dignum 
sit, ad Ovidium, si perpauca Propertiana interposuero, 
quae, cum ante triginta annos annotassem, occupata non 
video certaque esse puto. Nam 

1, 2, 9 et 10 quod sic edunt: 
Aspice, quo summittit humus formosa colores 
et veniant hederse sponte sua melius, 
surgat et in solis felicius arbutus antris, 
et sciat indociles currere lyrapha vias. 



*) I, 6, 7 recte oratio distinguitur apud Kellerum ut ludiera 
(Spielsachen, Ep. I, 1, 10) maris Jndos ditantis dicaiituf, certa 
etiam Orationis forma: quid cemes munera terra . . . quo tpK' 
tanda modo {credis)? per totnm locum servata. I, 17, 24 recte 
Doederlinias fere cum temptantem maiora coniODxit. I, 18t 
98 et 99 revocandam bis ne. Qnae hîs daobns Tersibus signi- 
ficantur, non qusestiones erant nec a philosophis traetabantur 
(num hune illumve hominem oapido semper Yexaret), sed ne 
sic viTatur, pbilosophandum est. ' 



• 



Pxopertias. 68 

neque, quid sit quo^ intelligo (et in codicibus scribitar 
quos), neque qupmodo cum hac sententia interrogativa 
cohsreant Ula: et vmiant (Putantne, quo posse pro giu)- 
fnodo vel poti«8 ut dici?) De variato sine ulla causa 
modo verbi taceo et , de genere cum specie (hederos . . . 
arbutus) prave coniuncto. Sciibendum est: 

Aspice, quo8 summittit humus formosa colores, 
Ut veniant hederse cet. 
In floribus, quos generatim poeta signifîcat, animadverti 
exempla certa iubeţ. [Carm. sel. 1843 ; postea H. Eeilius.] 
I, 15, 29 sqq.:. 
Muta prius vasto labentur flumina ponto, 
annus «t inversas duxerit ante vices, 
quam tua sub nostro mutetur pectore cura: 
sis quodcunque voles, non aliena tamen; 
quam mihi ne viles işti videantur ocelli, 
per quos ssepe mihi credita perfidia est 
Quam in v. 33 ferri non, posse, manifestum est; sed 
caosalis particula (nam), quam nuper substitnerunt, ipsa 
quoqne inepta est. Scribi debet: 

Tam mihi ne viles işti videantur ocelli, 
ut te perfidise damnatam pectore dimittam. [1843.] 
I, 16, 11 et 12: 
Nec tamen illa suae revocatur parcere famae, 
turpior et ssecli viVere luxuria. 
Apparet, revocatur parcere esse revocatur (a vitiis), ut 
parcat famce; quid est igitur: ut parcat famce et vivat 
turpior luxuria scecli? Nam et necessario uterque infini- 
tivus eodem modo intelligendus est, .neque uUo pacto 
revocatur vivere potest esse a vivendo. Manifestum est, 
corruptum esse turpior, scribendumque : purior et scecli 
vivere luxuria, (Quae L. Mueller de dativo et infinitive 
simul ex verbo pendentibus dicit, nec intelligo nec, quid 
probabilis sententiae nascatur, video.) 
I, 17, 3: 



64 Lib. VL CAp. II. 

Nee mihi Cassope solito yisnra carinam. 
Hsec sensa cassa esse, neminem puto negatorum; nam at 
visura pro visura est accipiatur,^ non est, quod solito fa- 
cias. Neqne portus dicitor navem yisonis esse, sed narâ 
portam. - Emendatio iacilis et certa est: 

Nec mihi Cassopen solvit yisnra carina^ 
boc est (si tamen opus est enarrare): nec carina mea 
eo fato solvit, ut Cassopen (portum Epiri, quem petere se 
poeta dicit) visura sit. [Garm. sel. 1843.] 

II, 16 (III, 8), 23 sqq. Permire cum sententii» 
interitu negligitur optima codicum soriptura: 

Non quia septenas noctes seiuncta cubaris, 
candida tam foedo bracbia fiisa yiro, * 
non quia peccarim (testor te), sed quia vulgo 
formosis levitas semper amica fuit. 
Cynthiam queritur fcedo viro se dedis^e .bracbiaque eî 
circumfudisse, nec id ideo factum, quod neglecta seorsum 
cubuerit, aut quod ipse Propertius peccarit (alia femina sec- 
tanda), sed sola, quse formosarum propria sit, leyitate. 
Editur peccaris, (Non ideo cum foedo homine cubnisti, 
quod peccarisîj^) ^ 

II, 25 (III, 20), 1 et 2: 

Unica nata meo pulcherrima cura dolori, 
excludit quoniam sors mea ^Saepe veni", 
ista meis fiet notissima forma libellis, 
Calve, tua venia, pace, CatuUe, tua. 
In illa, quae tingitur, invitaudi formula perverse 
abundat scepe, neque is dolor «rat, q^od non ssepe venire 
iuberetur, sed quod non reciperetur et quod excluderetnr 
a puella. Codex optimus (Neapolitanus) a prima mânu 
habet venit, Fuerat: 

*) Quod II, 13 (III, 5) 47 nutic editur: Cui si longoeva cet., TÎdao 
a me ante a. 1840 annotatum, et item quod III (IV), 20 (iL 
19), 4: Tantine^ ut larrimeft. Africa fota fuit? 



Piopeitiiis. 65 

exehidi quoniam sors mea ssepe venit, 
boc est, quod sa&pe mihi ea sors obvenit, ut excladar.^) 
UI (IV) 8 (al. 9), 35 et 36: 

Non ego velifera tamidam mare findo carina: 
tuta (sic cod. O.) sub exiguo flumine nostra morast. 
Scio dici sub alta valle similiaque, quod in valle simul 
cogitatur de collibus eam cingentibus; scio, sub imo corde 
premtre aliquid^ eminente occultandi sub aliquo significa- 
tione; navigantem dici a Propertio potuisse morari sub 
exiguo flumine, non credo; Lucanum video eo prc^essum, 
ut IX, 435 boc poneret: nulla sub illa Cura lovis terra 
€st^ et X, 66: Leucadioque fuit dubius sub gurgite casus. 
Una vocali mutata fit: 

tuta sub exiguo fiamine nostra morast. 
IV (V) 4, 55 (in Tarpeiae oratione) haec est codi cum 
scriptura: 

Sic bospes pariamne tua (O. pariam tua ne) regina 

sub aula, 
dos tibi non humilis prodita Boma venit, 
€x qna leniter iuvando nascitur haec et verbis et sententia 
perapta: 

Si Itoc specios^ par eamne tuam regina sub aidam^ 

dos tibi non humilis prodita Boma venit. 
Ibd. 59: 
Ck)mmissas acies ego possum solvere: nuptse, 
vos medium palia fcedus inite mea. 
Kon nuptas alloquitur Tarpeia, sed viros, Sabinos 
Bomanosque , inter quos foedus confici suiş et Tatii nuptiis 



^) II, 33 (III, 31) 37 cam in duobas, qnibos solis ntâmar 
fide dignis, codicibns scribatar demissa in pocula aerta, sempar 
ndratus snm, car edatar contra omniam asam demissa . . Mrte. 
Sed snbest fortasae aKqoid reconditioris sapient!», quod ego 
non intelligam. 

MADVlCn AaTMa. Cm. D. ^ 



66 Lib. VI. Cap. II. 

volt, ut et res ipsa et proximi versus declarant. Scrip- 
serat Propertius: 

Comniissas acies ego possam solvere rmpia; 
Yos mediam cet. 
Ovidii opera primus severius e codicibus ad veriorem 
certioremqne formam revocare instituit Nic. Heinsins, homo 
et in codicibus investigandis conferendisque acerrimi stadn 
et ingeniosus et multa poetarum Latinorum lectione exer- 
citatus* Orammaticorum veterum testimonia de Ovidit 
scriptura non valde multa exstant, quod et minus honoris 
auctoritatisque habuit quam Horatius, ne Vergilium dicam» 
multoque minus tractatus in scholis est, scholia nulla; 
videturque omnino in eius scriptis ad posteritatem propa- 
gandis antiquitus aliquanto plus casui loci fuisse. Sed Hein- 
sius neque ipse accurata artis norma codices discreverat 
scripturseve delectum coniecturseque usum rexerat, et copi» 
eius negligenter a Burmanno editae sunt. Itaque bene me- 
ruit R. Merkelius, quod, cum post Burmannum in hoe 
critico genere nihil fere, quod operse pretium esset, in 
Oyidio effectum esset, Eeilii aliorumque opera adiaţi» 
codices recenţi temporum litteris renascentibus proximorom 
interpolatione multiplici et valde libera antiquiores aut 
iterum aut primus ad usum vocavit et in iis iundamentum 
Ovidianae scriptarae constituit; sed neque plene codicum 
scripturas edere potuit neque, quas edidit, commode et per- 
spicue semper exposuit, in textu recensendo ipse iudidi 
contortioris et ad artificiosa et obscura inclinantis, non ita 
raro certissimarum emendationum ab aliis factarom con- 
temptor, novarum inventor subabsurdarum et prope incre- 
dibilium. Sunt autem illi codices omnino pauci nec eius- 
dem in omnibus operibus antiquitatis bonitatisque, alii 
Horatianis (sed huius generis pluribus) setute vix cedentes, 
alii inferiores, unus et alter nondum totus coUatus. 
Ego quse in Ovidii scriptis videbar mihi meliora saperio- 
ribus repperisse, cum alia legerem ssepius et diligentius 



Oyidiiis. 67 

(epistolas heroidam etiam cum adolescentibus pertrac- 
tarem , eas , quse verse sunt) , alia semel et celerius , infra 
ponam , libroram tempora et ordinem seqnens. Non- 
ndla, in quse putabam me primam incidissr, iam margo 
editionis Bersmanni praeceperat, quod ideo dico, ne ab 
afiis ea n^ligatnr. Bectas scripturas a Merkelio eiectas 
phnimas ^omitto. 

Amornm lib. I, 6, 23 sqq. primnm codicam scriptura, 
(piam Merkeiius mutavit, retinenda, sed sic interpungenda est : 
Bedde yicem meritis ; grato licet esse, quod optas. 
Tempora noctis eunt. 
Ipsnm ianitorem gratum esse cupere dicit; eius rei nune 
occasionem esse. Sed quod sequitur: 

excute peste seram, 
excute! sic umquam longa relevere catena, 
feiri in optando unqttam pro aliquando nullo pacto potest, 
sciibiqae debet utinam. 
Ibd. I, 7, 58: 
Suspensseque diu lacrim» fluxere per ora, 
qualiter abiecta de nive mânat aqua. 
Sic codices boni, in abiecta corrupti, pro quo Merke- 
iius umeda posuit, vocem valde dissimilem nec Ovidianae 
aetatis nec satis aptam; scribendum erat adfecta, hoc est, 
solis vi iam tacta et labefactata {angegriffen). 
Ibd. I, 8, 31 oratio sic interpungenda est: 

Signo nune Venus apta suo. 
Prosit ut adveniens, en aspico! Dives amator 
te cupiit. 
Effectus hic est Veneris advenientis. ^) [Sic qusedam edd.] 



*) Indignam est, sperai v. 45 egregiam et necessariam Bnraianni 
emendationem (etsi nuUa bona est , nisi necessaria) : Has 
quoquej quve frontis rugas in vertice portant (pro quas , . portas), 
excuu. Non snas puella, quam Dipsas maga alloquitur, prseter 

5* 



68 Lib. VI. Cap. n. 

Ibd. I, 13, 19 et 20. Hoc distichon in codice op- 
timo P (Parisino Puteaneo) sic scribitur: 

Atque eadem sponsum cultos ante atria mittis, 
unius ut verbi grandia damna ferant; 
qui ei proximns est, S (Sangallensis), y^onsum cormUU 
habet Quod Merkelius e Lachmanni coniectara posnit 
yxmsu vinci os ^ neqne usitate dicitor et tempore pravum 
est; Aurora enim non iam sponsione alligatos ad atria 
mittit (in quo non Aurora, sed id tempus, quo se alliga- 
yissenti reprehendi posset), sed ut sponsionem faiciant, 
unde post damnum oriatur. Itaque omni modo retinendum 
qxmsum. Veri simillimum videtur: 

Atque eadem sponsum incautos ante atria mittis. 
Prima syllaba vocabuli incautos hausta est prsecedente m. 
Atria sunt Licinia, auctionaria. 
Ibd. I, 13, 39: 
At si, quem malis, Cephalum complexa teneres 
clamares: Lente currite, noctis equi! 
Pravus coniuDctivus est; codices magis; scribendum igitur: 
quem mavis, 

Ibd. II, 9, 1 : 
O numquam pro me satis indignate Cupido, 

o in corde meo desidiose puer, 
quid me cet. 
Quomodo poeta postulat, ut Cupido pro se indignetor 
(et de qua re?), et, quod non satis id fecerit, reprehendit? 
Se ipsum nunquam satis pro eo, ac debeat» indignări poase 
de iis, quse Cupido in se fecerit faciatque, dicit: 



alia rugas guoque excntere (quod esset explicare) iubetur, sad 
etiam eas faminas, qu» seTeritatem affectent, excatere. Nec 
minus fcede v. 65 relinqnitnr guinguatria , cam nihil certins oo- 
gitari possit qoam boc: Nec te decipiatU veteres circa cUria cera, 
maionmi imaginea et nobilitas. 



• 



OridioB. 69 

O DUmquam pro re satis indignande Cupido, 
hoc est: pro veritate et rerum gravitate. ^ 

Ibd. II, 15, 11: Poeta vellet se in anulum, qaem 
puellae mittit, subito mutări et digito eius inseri: 

Tune (si anulas sim) ego te cupiam dominae tetigisse 

papillas 
et laevam tnnicis inseruisse manum. 
Sic codices antiqui (PS). Una littera addenda est; 
dominam enim poeta alloqnitar: 

Tune ego te cupiam, domina^ et tetigisse papillas cet 
Si enim hoc fecerit domina, poeta sub anuli forma latens 
corporis puellse partes attrectabit. 

Ibd. III, 8, 28 (ubi militem bello ditatum sibi car- 
minibusque prseferri queritur): 

Discite, qui sapitis, non quse nos scimus inertes, 

sed trepidas acies et fera castra sequi; 
proque bono versu primum deducite pilum; 
hoc tibi, si velles, possit, Homere, dări. 
Sic codices; orationis lex possety ut olim edebant, 
postulat ; sed perit sic imago Homeri tanquam prsesentis et 
integrae etiamnunc condicionis. Nec satis erat velle, sed, 
omissa poesi, ea agenda erant, quse huic rei necessaria 
esseni Rectum est: 

hoc tibi, si belles^ possit, Homere, dări. 
Ibd. m, 11, 49 sqq.: 

ta selige tantum, 
me quoque velle velis, anne coactus amem. 
Lintea dem potius ventisque ferentibus utar, 
ut, quamvis nolim, cogar, amare velim. 
Ultimi versus sententia et oratio sic constabit: 
ut, quam, si nolim, cogar amare, velim, 



^) Hanc et prozimam coniectniam de III, 8, 28 prodidi in annal. 
philol. Dan. Y p. 21 et 159. Bro re iam BnimiiniTia. 



70 Lib. VI. C*p. II. 

boc est: ut velim eam amare, quam, si nolim, cogar tamen; 
priore ex condicionibus v. 50 positis uti vuit. 

Ibd. III, 13, 29 (in descriptione solemnium lonoms 
Fălise») : 

Ore favent populi tune, cum venit aurea pompa. 
Unus significatur populus Faliscus. Scripsitne Ovidins: 

Ora favent populi tune, c. v. a. p., 
ut alibi 08 favma^ Propertius ora faventia diiit? 
Ibd. III, 14, 41 et 42: 

Nil equidem inquiram, nec, quse celare parabis, 
insequar, et falsis munerig instar erit. 
Sic optimus codex (aut falşi, si Heinsio credioius), e qua 
scriptura quod Merkelius effecit: 

insequar, et falsum muneris instar erit, 
ut sententia recta sit, faUum pro substantivo accipi debet, 
ut sit: fraus mihi oblata. Scribendum erat: 
insequ^, et falii muneris instar erit. 
Heroid. epistol. II, 103 0: 
Quid precor infelix? Te iam tenet altera coniux 

forsitan et, nobis qui male favit, amor. 
Utque tibi excidimus, nullam, puto, Phyllida nostL 
Ineptum est uf, inepte in protasin et apodosin dividnntor, 
quBd eandem sententiam continent; scribendum: 

amor, 
Aique tibi excidimus; nullam, puto, Phyllida nostL 
Qravius priori idem superponit. [Sic Gu. 3 apud lahn.] 

Ibd. (II), 107 sqq. Prorsus intolerabiliter in enumara- 
tione meritorum Phyllidis, quae per anaphoram pronomims 
relativi fit (v. 107 quce tibi^ v. 111 quce tibi)^ interponitor 
pronomen reiaţi vum ad Demophoonta relatum (v. 109, 110: 



^) Qnod in prima epistola v. 103 MerkeliTis sua coniectan nper^ 
turn posnit, idem ego iam a. 1843 in eclogis poetarum Latino- 
mm posneram: Hinc fac'mnt eet. 



OTidins. 71 

cuius opes atueere mea ^ cui dives egenti cet.); n^c minus 
incominode y. 115 snbito ad eundem Demophoonta rela- 
tăymn redit. MaDifestum est, v. 109 et 110 transponendos 
esse ante v. 115, proqae relativa forma, quse nnsqaam re- 
fertur, in transenndo a Phyllide ad Demophoonta snbsti- 
tnendam esse interrogativam, ut primum hsec se excipiant: 
Quae tibi, Demophoon, longis erroribus acto 

Threicios portus hospitiumque dedi, 
quae tibi subieci latissima regna Lycurgi, cet., 
turn hsec: 

Cuius opes auxere mese? Cui dives egenti 

munera multa dedi, multa datura fiii? 
Cui mea virginitas avibus libata sinistris 
castaque fallaci zona recincta mânu? 

(manusti) 
Ep. III, 19 Ovidius, in hoc genere liberrimus, verba, 
si nostris notis usus esset, sic interpunxisset: 

Si progressa forem, caperer ne, nocte, timebam, 
ut haec nocie progressa forem coniungerentur. 
(De v. 30 sqq. dictum est voi. I. p. 76.) 
Ibd. (IH) 136 e codice P, in quo est ad arma tuus 
patrie^ scribendum videtur: 

sic eat auspiciis Pyrrhus ad arma patris, 
Lusit Ovidius in patris appellatione , quae superiore versu 
ad Pelea accommodata erat, hoc versu ad ipsum Achillem 
accommodanda. (V. 132 notabile habet, sed nihil aliis 
notabilius, exemplum scripturae a Merkelio boni codicis 
auiilio depravatae; nihil enim verius quam admonuisse sui) 
Ep. IV, 137 verba sic interpungenda sunt et scribenda: 
Nec labor est celare; licet; pete munus ab ^sa 

(Venere, pro illa). 
Cfr. remed. am. 409 (Nec labor efficere est) et art. 
am. II, 575. 

Ep. Y, 3 cum annotassem, nihil esse, cur (Enone 
Pegasis appellaretur, scribendumque esse Fedasis CEnaney 



72 Lib. VL Cap. II. 

nomine ab oppido patrio dacto, malto post casu yidi, idem 
suspicatum esse veterem simplicemque hominem, Micyllam, 
cni Bunnannas stulte obloqaitar, quod Mnsae a Pegasa 
Pegasides, ipse autem Pegasus a ntjyfj dictas sit, etiam 
Cebrenis fluvii patris (non ntjyi^s matris) filiam Pegasida 
appellari posse. Et satisfecit insecutis editoribus. 
Ep. VI, 100 (Hypsipyle de Medea loquitur): 

Adde, quod adscribi factis proceromqae tuisque 
Se favet, et titulo coniugis uxor obest. 
Nihil esse faveo me adscribi^ concessuros prudentes scîo; 
Latinum et rectum est, una littera mutata: 

Adde, quod adscribi factis procerumque tuisque 
Şese avet^ cet. 
Ibd. (VI) 140. Codicis optime proximi G (Guelferby- 
tani, apud Jahnium Guelf. I) scriptura unius litteras mu- 
tatione adiuvanda est: 

Quodlibet ad facinus iste (pro ipse) dat arma dolort 
qui Isesa fide coniugali suscipitur. In optimo a prima 
mânu dicitur esse quamlibet ipse dat arma dolor^ postea 
additum post quamlibet (modo de eo recte taceatur) iratis^ quod 
in ceteros transiit; est autem prorsus perversum, quoniam 
Mc dolor non irae repugnat (quamlibet iratis)^ sed ex ira 
oritur ipsaque est. Paulo post v. 156 ocius e codicibus 
bonis et mediocribus revocanda hsec scriptura est: 

Utque ego destituor coniunx materque duorum, 
a totidem natis orba sit illa viro, 
boc est, post totidem filios genitos orbetur viro. Multos 
est Oyidius in prsepositione ab pro post ponenda (quomodo 
lâyius ab hac contione^ ab hac oratione dixit XXIV, 22, 6, 
XXXI, 8, 1). A. am. 111,226: Aptius a summa conspiciere mânu 
(boc est, summa mânu imposita), metam. VIII, 611 : amnis ab 
his tacuit^ ibd. XII, 578: a sermone senis repetito mitnere 
Bacchi^ ei Pont. IV, 15, 4: a superis hic mihi primus erit^ 
et 5, 26: a magnis hune colit iile deisy Fast, III, 94: a 
tribus primus, Simillimum Ovidiano loco est, quod Pli- 



• 



Oridiiu. 73 

nins H. N. VIU, 15 (17), 45 scripsit, Iernam tradi primo fetu 
părere qoinqne eaitalos ac per annos singolos nno minas» 
ab unfi sterUescerey hoc est, postqnam unum edidit Sed 
eadem brevitate in altera prsepositione Snetonius dixit 
IqL 50: post tres liberos eafegisset uxorem^ hoc est, trium 
iam liberoram matrem. Quod editor: 

A totidem natis orba sit aque viro, 
sententia prorsus pravum est; Hypsipyle enim suam for- 
tanam Medese imprecatur, ipsa autem filiis orba non erat, 
sed habebat. Orba ab optimatibus contio apnd Ciceronem 
pro Flacco § 54 dicitor; qui alius prsepositionem addide- 
rit, non reperio ^). [Recte iam enarravit U. Huberus.] 
Ep. VII, 33: 

Aut ego quae coepi neque enim dedignor amare 
Materiam cnrse praebeat iile meae. 
Sic e codicibus Merkelins edidit, apposito obelo; neque 
qmdqnam nos snperioram conatas adiuvant. Facili emen- 
datione et certa acumen Oridio redditnr: 

Aut ego, qusB ccepi, — neque enim dedignor, — 

amorem^ 
Materiam curse praebeat iile me». 
Si fieri non possit, ut mutuo inter se Dido et iBneas 
ament, ut parties sic dividantur, optat» ut ipsa, quae prior 
amare coeperit, amorem praebeat, iBneas tantum materiam, 
hoc est, ut ipsa amet, iile tantum patiatur se amari, 
quemadmodum Amor. I, 3, 3 prorsus simili loco poeta dicit. 
Ibd. (VII) 45: 



') Einsdem epistolie t. 118 ntinam tennissent editores, quod Salmasiua 
aut alias invenerat: Me quoque dotalis inter hahere potes, (Pq . . . 
Ug, G quod ialis), non sane pro dotatis, sed in parte dotis, 
tanqnam nnam e servis dotalibns. Nam 7. 110 ante Mer- 
keliom recte tenebant ab Heinsio e codicibns deterioribns , hoc 
est, e coniectora Tetere polUeito pondere. 



74 Lib. VI. Cap. IL 

Non ego snm tanti, quod nou verearis, iniqiie, 
Ut pereas, dum me per freta longa fagis. 
His qnoqne Merkelius obelum merito apposnit, neqne 
eo carere poterimus, recepta commani scriptura: taniif quan^ 
vis merearisy iniquey in qua nnlla recta sententia est In P 
est quid non mereris, syllaba tamen mer incerta, in 6 quod 
non censeris^ etsi sub răsura videtur esse cenaris, Quoniam 
hsec: Non sum ianti^ ut pereas, dum me fugisy plenam et 
rectam habent sententiam, apparet mique pertinere ad in- 
terpositam sententiam, eaque contineri iniquse aestimati- 
onis significationem ad verba non sum tanti apte adiunctam. 
Scripsisse Ovidius videtur: 

Non ego sum tanti, {qiiid nos metiris inique?) 
ut pereas, dum me per freta longa fugis. 
. Inique et se et iBneam aestimari dicit. (De y. 71 s. qq. 
dixi voi. I p. 114). 
Ibd. (VII) 85: 

Hsec mihi narraras. a . . me . . nouere merentem 
ure minor culpa pcena fiitura mea est. 
Posui, quod in P est; in G scribitur narrara$ at me 
nouere. Manifestum est intellectumque ab aliis, Dido se 
incusare, quod non admonita ipsius Muqx de se narratione 
fraudem caverit, poenamque non recusare. Duplex iniri 
potest corrigendi via, altera, quam, aliis ex parte prseeun- 
tibus, Burmannus ingressus est, ut scribatur: 

Hsec mihi narraras, nec me movere; merentem 
ure; minor culpa poena futura mea est, 
altera hsec: 

Hsec mihi narraras; di me monuere; merentem 
ure, cct. 
Ibd. (VII) 159 (in obsecratione et voto Didus): 
Sic superent, quoscumque tua de gente reportas, 
Marş ferus et damni sit modus iile tui. 
Manifestum est, hsec extrema: et damni a. m. t. tui 
per se accipienda esse; itaque una littera mutata scribi debet: 



OridioB. 75 

Sic saperent, quoscomqne tna de gente reportat 
Marş ferus, et damni sit modns iile tui» 
boc est: Sic vivant et salvi maneant, qnos feros Marş ex 
excidio Troiano snperstites fecit et reportat, nec pios cladis 
ac damni patiare. Marş, qoos in bello et proeliis non de- 
let, reportat. 

Ibd. (VH) 172: 

None levis eiectam continet alga ratem. 
Non eiecta (in littos ondarom et tempestatis vi) 
oavis significator, sed e porto egressa et enavigare nitens. 
Scribendom igitor videtor evectam. 

(De disticho in ep. VIII inter v. 21 et 22 omisso 
diii voi. I p. 46.) 
Ep. IX, 106: 

Qood to non esses iore, vir illa ftdt. 
P quem. Scribendom et interpongendom sic: 

Quum to non esses, iore vir illa ftdt^). 
Ibd. (IX) 141 : 

Semivir occoboit in letifero Eoeno 
Nessos, et infecit sangois eqoinos aqoas. 
Sagittis Hercolis Lemaeo veneno tinctis Nessos periit; 
flominis pestiferam aot omnino insalobrem natoram neqoe 
in hac re neqoe alioqoin qoisqoam commemoravit, hoc loco 



^) V. 111 editnr e bonis codicibns commendaturqne ab Heinsio ut 
elegantei dictam costas exuta honis vtUera, magno bactenos 
certe cum errore, qnod non animadvertnnt accnsativi participiis 
pasdvis (pro mediis) additi genus et natnram (Gr. Lat. S 237 
a); nam exutua aUguid (etiam in omnibns Heinsii exemplis) est, 
qni aliqnid sibi eznit et ezaendo deposnit. Itaqne si veiUra 
casta» exuta Oridins dixit, noTa sane imagine de costiş cogita- 
rit pelli et velleri tanqnam (intrinsecus) snperpositb et ea 
tegentibns. Qnod qnoniam yix credi potest, ntendnm est 
vetere (in codicibns interpolatis) emendatione, nt costiş exnta 
vellera dicantor, id est, detracta. [Ita Bentleins ad Hor. od« 
ni, 5, 38.] 



76 Lib. VI. Cap. IL 

antem, si ulla esset, tamen inoommodissime in memoriam 
revocaretur, cum de altera illa mortis causa poeta cogitari 
vellet Scripserat Ovidius: 

in lentifero Eueno, 
appellatione snmpta a lentinm palnstrium snpra aquam 
natantiam (vdiv in) tw^ T^A/ia to»^ tpauwv) copia, nomine 
ficto ea forma, qna et alii poetse et Ovidios permnlta 
finxemnt et semel ant bis posaemnt, nt laborifer, lentisct/ar^ 
cetera, qnse enumerat Nevins in libro de formis vocabolo- 
mm Latinomm (Lat. Formenlehre) voi. II. p. 1. Hane 
emendationem , qnamquam confirmatione non eget, tamen 
etiam codicnm vestigiis confirmări pnto; certe e O apud 
Iahninm profertur lenfero. 

Ep. X, 31: 

Aut ?idi aut tamquam qu» me vidisse putarem, 
Frigidior glacie semianimisque foi. 
Sic P sub răsura habere ^videtur" ; G putavi, Sententia, 
quae in his nuUa est, nascetur non discedens ab ea, qn» 
ab aliis interpolando effecta est, si sic scripserimus: 

Aut vidi aut tantum quia me vidisse putavi, 
Frigidior glacie semianimisque ftd. 

Ep. XII, 17 (de lasone dentes serpentis serente) in 
P prima mânu scriptum dicitur: 

Semina totidemque et seminat et hostes, 

in spatio et răsura ab altera mânu sensisset; in G est: 

Semina iecisset totidem quod seminat hostes. 

Efficitur: 

Semina iecisset» totidem, quot semina^ et hostes, 
boc est, quffi totidem hostes erant (et progenitura erant), 
qnot semina, Ovidiana in appositione arte et brevitate. 
(Ep. ni, 73: difffia nurus socero^ lovis ^ginceque nepote^ 
hoc est, eo socero, qui est I. M. nepos.) 

Ibd. (XII) 85: 

Spiritus ante meus tenues vanescat in auras. 



OridiuB. 77 

Nod optat lason, sed cum summa asseveratione et 
fidei specie promittit. Itaque e G (apud lahnium) sori- 
bendorn est vanescei. Contra ep. I, 79 Penelope optat, ut 
fiEQsum crimen reperiatnr. [Sic Hensinger.] 
Ep. XIII, 100: 

Non eăt, quo properes, terra paterna tibi. 
Hoc significat, Protesilaum non habere terram patemam, 
quo properet. Quod dici debet hoc est: 

Non est, quo properas^ terra paterna tibi, 
et hoc Iahnius e duobus codicibus annotat, rectum esse 
non attendit. [Attendit Loersius.] Sed etiam paulo ante, 
V. 72, necessario scribendum: 

Te quoque non uUum vulnus habente cadet^ 
non codat, 

Ibd. (XIII) 110 scribendum est: 

Cur venit, ah, (pro a) verbis multa querela tuis. 
Ibd. (XUI), 121: 
Semper in his (osculis) apte narrantia verba resistunt; 
Promptior est dulci lingua referre mora. 
Nihil est lingua mora promptior referre, h. e., ad referen- 
dum, quod pro narrare non ponitur apud bonos scriptores; 
in P scribitur refere. Scribi debet: 

dulci lingua refecta mora. 
Referri pro refici scriptum est in codice Vindob, 
Livii XLV, 28, 10. 

Ep. XIV, 14 Ovidii consuetudo cum sermonis naturali 
forma consentiens, postulare videtur: 

Non est, quam piget esse, pia (pro esae piam). 
Ibd. (XIV), 86: 
Scilicet ex illo lunonia permanet ira, 

quo bos ex homine est, ex bove facta dea. 
Non sic omittitur tempore (quo). Scribendum : quom bos cet.^) 

') Beliqnas epistolas, qoia ab Oridio abindicantibns plane assen- 
tior, non attingo. Annotabo tamen, scriptorem iu EftUiom 



78 Lib. VI. Cap. II. 

Ari amat. (nam has quoqne neqnitw sorte ^- 
correre grammatici officium me iussit) lib. I, Iii 
iam Burmanoas intellexit, inepte Romulnm dici popolo 
prsedse signa peteoda dedisse, cam petendse prsedse signa 
significarentur. Scribendum videtur: 

rex populo praeda signa peiita dedit. 
Ibd. 133: 

Scilicet ex illo sollemnia more theatra 
nune qaoqae formosis insidiosa manent. 
Neque sollemnia theatra ferenda sunt neque ea illo more, 
qni non mos foit, sed res semel acta. Scripserat Ovidius : 

Scilicet ex illo sollemni more theatra. 
ex illo ut alibi (velut ep. XIV, 86, quem locum proxime 
attigi, metam. III, 394, IV, 259, cet., pro eo, quod est 
ex illo tempore, posuit. 
Ibd. II, 217: 
nie, fatigatae perimendo monstra novercae 
qui meruit cselum, quod prior ipse tulit. 
Non recte luno absolute fatigata dicitur, neque mon- 
stra fatigatae lunonis erant; desita sunt creări, cum fati- 
gata creando esset. Boni codices non perimendo habent> 
sed prcebendo, Scripserat igitur Ovidius: 

lUe, fatigata prabendo monstra noverca cet. 
Ibd. II , 556 primum restituendum est, quod etiam 
codex R (Parisinus , in boc opere princeps) habet, fasms^ 
pudor, boc est, culpam confiteri coactus, pro quo MerkeUus 



epistola (XVII, apnd Merk. XVI) v. 100 sic verba interpongi 
Tolnisse: 

Qaaa moltos credis iuTenes optare, quod optas? 
Qni sapiant, oculos, an Paris nnas habes? 
Qnas priBterea Lachmannns a. 1848 de epistolis 3, 8, 9, 12, ÎS» 
14 movit dnbitationes , e» infirmissimis nitnntnr argumentis, 
a falso initio profectae, quod omnes, qnas Oyidius edidisset 
epistolas, nominatim ab eo Amor. II, 18, 21 sqq. appellataa 
putat. 



Oridiiis. 79 

IcbMu posait, qoas in iUo codice scriptura annotatar tantom. 
Sed victum os in tali re qnid sit, non intelligo, putoque 
snblato pronuniiandi errore scribendom: 

ne fiigiat /icto fassas ab ore pudor, 
hoc est, hactenos ad fallendum oomposito. 
Ibd. II, 609 sqq.: 

Gondita si non sunt Veneris mysteria cistis, 

nec cava vesanis ictibus aera sonant, 
attamen inter nos medio versantur in usu, 
sed sic, inter nos ut latuisse velint. 
Penrersissime hsec coniunguntur , quamquam mysteria 
Veneris cistis non condantur, tamen in medio usu versari, 
contrarinmque est per se Ovidii sententise, in medio usu ea 
yersari; inter nos enim versari dicit, verum non medio in 
Qsu, sed ita ut lateant inter ipsos nos. Scribendum igitur est : 
Băut tamen inter nos medio versantur in usu. 
Sed boc cum ante multos annos annotassem, nune 
Iahnii indicio cognosco ab Heusingero prseceptum. 
Ibd. III, 231 : 

Aurea quae pendant ornato signa theatro, 
inspice, quam tenuis bractea ligna tegat. 
Tegai vitiosum esse constat, quoniam, qui proiimus prae- 
cedit versus pentameter, in tegas cădit. In codice R, qui 
unus longe ceteros vincit, scribitur înspice contempnens 
hraUea. De priore parte nuUa dubitatio relinquitur; ex- 
tremum verbum admodum probabiliter corrigi potest: 
Aurea quse pendant ornato signa theatro, 
inspice: contemnes; bractea ligna beat, 
hoc est, divitiarum specie ornat. 

(De V. 440 dictum est voi. I p. 114, ubi Friami 
scriptum oportuit, non Priamei.) 
Ibd. III, 475 : 

Sed naque te facilem iuveni promitte roganti, 
nec tamen eduro, quod petit, ore nega. 
Interpolatum hoc; nam codices non solum boni, sed fere 



80 Lib. VI. Cap. H. 

omnes habent: quod petit iUt^ nega. Neque edtitw; «ţiod 
Yergilius seinei de arbore dixit, buc transferri facile ab 
Ovidio potoit. Litteras rectius dividend^e sic: 

nec tamen e duro, qnod petit iile, nega. 
E duro pro dure Ovidius dixit, ut e facili (tria ex- 
empla Ovidiana Schellems habet p. 3673), e,v aquo (met. 
III, 145, IV, 62), ex alto (am. II, 4, 16), ex toto (ex Pont 
I, 6, 28). Senecse exempla, quse plurima sunt, Valeiii 
Maximi, Taciţi, aliorum omitto. De Livio, Ovidii aequali, 
dixi in prsefat Livii voi. I fasc. 2 p. 18. 

Ibd. III, 591 in scriptura optimi codicis verba sic 
distinguenda sunt: 

Dum cădit in laqueos, captus quoque nuper, amator 

solum se thalamos speret habere tuos. 
Duo temporis momenta notantur, sed vicina: dom 
capitur amator, atque etiam dum nuper captus est. 

Ibd. III, 758 in codicum scriptura una littera mo- 
tanda est: 

Sive domi prsesume dapes, seu desine citra, 

quam cupis; ee (pro et) paulo, quam potes esse, 

minus. 
Imperativus et infinitivus (ea—esse) apte componuntur. 
Remed. amoris 521. £ codicis optimi scriptura, qn» 
h»c est: 

Posse pati facile est, ubi sapientia desit, 
protinus ex facili gaudia ferre licet, 
facillime efficitur verum: 

Posse pati facile est, ubi, si patienUa desit, 
protinus ex facili gaudia ferre licet. 
Ibd. 5il, 566, ubi agitur de cogitatione remm in- 
gratarum ad expellendimn amorem adhibenda, codices et 
boni et longe plurimi: 

Hic male dotata pauper cum coniuge vivit; 
uxorem facto credat adesse suo. 



• 



Ofidiut. 81 

Scribendum : 

Hic male dotata panper corn coninge vivit; 
xaoxem'facito credat adease suam. 
Facito ta, poeta, praecipiendo. 

Ibd. 719 (de scriptis delendis) codices non interpolaţi: 

Omnia pone feros pones invitds (R invieku) in ignes 
et'dic: ardoris sit rogos iste mei, 
e qno fit: * ' . 

Omnia pone fero (pones inyitas) in igne. 
Parenthesis prorsos Ovidiano mpre inferposiia ej9t. 

Venio ad clarissimnm Ovidii opus, cui ipse quoque 
paulo plus quam eeteris (si epistolas beroidum excipio) 
studii tribui, metaiiorphoseen libros. In iis quales sub- 
esse possint in omnibus^etiam optimis, codicibus interpo- 
latîones, ostendit protractum illud nostra demlim »tate ab 
Hauptio e grammatici scripte in libro VIU, 237 limoso... 
abdice^ pro quo substitutum erat ad rem absurdissime 
ramosa ab ilice. Quam antiqua sit etiam libera et longe 
progressa interpolatio, odtendit codicis Laurentiani sec. XI 
(L apud Merkelium) cum codice Mardano (M) contentio; nam 
hune eeteris longe prsestare int^tatepost HeinsiumMerkelius 
intellexit Codicis L eam ^artem, quam' Eeilius noncon- 
tulerat (a libro IX ad XII, ubi desinit), ipse a. 1869 contul!* 

In primo Ubro nihil coniectura emendavi; itaque 
tantum annotabo, y. 663 emelioribus codicibus revocandum 
esse mcgrenti; prave enim, cum inde a v. 653 Inachi que- 
relse fuerint, subiicitur de Io talia moerentem. (Nam 
Inachum Argus submoyere'non potuit) Yerba autem sic 
cohaerent: Talia moetrati patri Argus submovet datam 
ereptamque diveAra in pascua abstriahit. Etiam 

n, 153 e codicibus scribendum est, rectiore copulationer 
Interea voluei^ Pyrois et Eous et iBthon. 
in editionibus prius et omittitur. 

n, 774 editur pravissime: 
ingemuit (Invidia) vultumque dese ad suspina duxLt. 

MADVICm Âaftwm». Ca». U. » 



82 lâb. VL Gap. II. 

E vestigiis optimorum codicum, in quibos est: 
ttna ad guspiria duanty faciendam videtar: 

ingemuit, vultnque minans snspiria duxit 
IV, 46: 
Derceti, qoam versa squamis velantibiis artiu 
stagna Palsestini credunt mutasse figora. 
Sic codices fide digni; pnto snbesse naiasse. Natan 
freta Vergilius dixit, aquas Invenalis (VIII» 265) et Mir- 
tialis, aguaSf undam naUxri Ovidins ipse. 
(De IV, 140 dixi voi. I p. 25.) 
IV, 259: 

Tabuit ex illo dementer amoribiu usa 
nympfaarum impatiens et sub Iove nocte dieqiie 
sedii humo nuda, nudis incompta capillia. 
Sic codices; nihil est m/mphantm impatiens; sciibendiun 
videtur : 

nympha, operam impatiens. 

IV, 504, 505: 

Omnia trita simul, qaae sanguine miita recenţi 
coxerat xve oavo, viridi versata cicuta. 
Ineptum et ridiculum est, ceteras potionis venenate 
particulas versari cicuta, nimiram quasi trulla. Bectom 
est mersata, cicuta copiose aiiusa. 

V, 1, 2: 

Dumque ea Cephenum medio Danaeius heros 
agmine commemorat, fremida regalia turba 
atria complentur. 
Pro voce corrapta interpolator fremiiu (iurbcB) posuit; 
faciendum erat, ad rem aptissime, 

trepida regalia turba 
atria complentur. 
Cum trepidatione enim et tumultu conveniunt 

VI, 203' Niobai cultores Laton» increpantis et omit- 
tere sacra ccepta iubentis oratio sic concluditur in codice 
Marciano, optimorum altero: 



• 



Ovidins. 83 

Itesati. s propere sacris aurumque capillis 
ponite; 
Laurentianus habet itesatis et (recte) laurumque. 
Hinc effici videftir: 

Ite (sat est) propere a sacris laurumque capillis 
ponite. 
Neqne enim aptum participii ablativum (ahiectis pro- 
pere sacris) ad litteras et versum accommodari posse puto. 
VI, 233 e codicibus scribendum est: 

carbasa diducit (pro deducU\ ne qn le vis efBuat 

aura. 
Non agitur de velis contrahendis, sed de iis, ne quid 
anrae pereat, explicandis et in latera extrahendis. 

VI, 488, 489: 

Regales epulse mensis et Bacchus in auro 
ponitur; hinc placido dantur sua corpora somno. 
Barbarum, ut quod maxime, sua pro eorum, quod 

prseterea totum abundat. Credo scriptum olim fuisse: 
hinc placido dant turgida corpora somno, 

boc est, cibo.vinoque impieta. 

VII, 186 quod in antiquis codicibus scribitur: 

Homines volucresque ferasque 
solverat alta quies nullo cum murmure sepes 
immot^eque silent irondes, 
id iam in deterioribus codicibus rectissime emendatum est, 
sed adiecto aliunde versu spurio: 

Homines volucresque ferasque 
solverat alta quies nullo cum murmure serpens, 
immotaeque silent frondes. 
Tacite serpit quies. 
VII, 194 sqq.: 

Tuque triceps Hecate, quae coeptis cotiscia nostris 
adiutrixque venis, cantusque artesque magorum, 
quseque magos, Tellus, poUentibus instruis herbis. 
Ineptissime inter deas bis artibus prsepositas appel- 

6* 



84 Lib. VI. Cap. II. 

lantur cantus artesque magornm; si qnis aatem, soUaio 
post mayorum commate, caniusque artesque accusativos 6886 
velit et ab instruis pendere (quahaquam id tieri nullo 
pacto potest, quia necessario in quaajue deihum ad alterina 
dese mentionem transitur), nihil sit cantns magoram in- 
struere herbis, perversiusque, si fieri potest, coniungantor 
cantus artesque tnagonun magosque. Una littera mutata 
sententiam restituet et orationem: 

qu2e coeptis conscia nostris 
adiutrixque venis caniusque artisque magorum. 
VII, 223 (de Medea): 

subiectaque Thessala Tempe 
despicit et cretis (cod. optimus cretes) regionibos 

applicat angues. 
Becte iarn in aliquot codicibus scriptum est: 

et certis regionibus applicat angues. 
Non incerta , Medea vagatur, sed eas regiones petit, ubi, 
quse opus sint, se reperturam scit^). 

(De VII, 275 sqq. dictum est voi. I p. 79.) 
VII, 509 sqq. (in iEaci oratione Atheniensibus aui- 
ilium poUicentis) in bonis codicibus sic scribitur: 

Nec dubie vires, quas ha?c habet insula, vestras 
ducite et omnia qu?e rerum (M; L: ft omuis ait 

rerum) status iste mearum. 
robora non desunt; superat mihi miles et hosti 
gratia dis, felix et inexcusabile tempus. 
Priora Gronovius vere emendavit: 

ducite, et (o, maneaf rerum status iste mearum!) 
robora non desunt; 



*) In multis ex iis locis, quos einendavi, pravas Merkelii coniectu- 
ras commeraorare poterain; hoc loco quod Threces repionibus 
posuit. (|Uffi sequuntur montium fluviorumque Domina, omnia 
ad Thessaliam pertinent. 



• 



Ofjdiof. 85 

his adiungenda hsec sunt faciliore etiam emendatione: 
soperat mihi miles, et hoc est, 
gratia dis, felix et inexcusabile tempus. 
Et copias sibi superesse ait, et tempas hoc opportunmn esse 
et qnod nollam excusationem det ferendi amilii. 
VII, 558 (de aegris pestilentia) : 

Non stratam, non ulla pati velamina possunt, 
dnra sed in terra ponont prsecordia. 
Perverse prsecordiorom duritia, quse nolla erat, commemo- 
ratar, omittitar terrse. Manifestam est, poetam posnisse: 

dura sed terra ponunt prsecordia, 
idque addita prsepositione comiptam esse ; cfr., si opus est, 
IV, 261 (sedit humo nuda) , IX, . 650 (dura positis tellure 
ccqnUis). 

VII, 612: 

indeâetaeque vagantor 
natamm matrttmqne anim», iuvenumque sennmqae. 
Inositate et perverse in commoni clade feminae primo loco 
separatim nominantur, deinde transitur ad mares. In co- 
dicibos est natorumque^ dein virumque (M) aut utrumque. 
Scribendam igitur [quod etiam Heinsio ia menten venit]: 
naiorumque patrumque animse, iuvenmnque senmnque. 

Masculine genere feminse comprehenduntur. 
VII, 687 in codice Marciano sic scribitur: 
Quae petit, iile refert ceterum narrare pudori est, 
qua tulerit mercede, 
e qua scriptura, cum ceterum versus non ferret, reliqu» 
interpolando natss sunt* In illa puto subesse nomen ignotse 
Fhoca arboris (v. 672) scribendumque: 

Qu» petit, Ule refert; cedrum, narrare pudori est, 
qua tolerit mercede. 

VII, 741. Codex Marcianus (apud Merkel. p. IV): 
Exdamo male fictor adest male ficţus adulter, 
verus eram coniunx. 



86 Lib. VI. Cap. II. 

Lanrentianns: Exclamo mala pectora detego tectns 

adulter, 
in quo (et ceteris, qui enm sequuntnr) b» litteraB nuda 
pector adet aperte respondent illis male ficior adest , sed 
post has restat ego^ recte hic servatam, prave repetito 
male in Marciano. Certam est scribi debere: 

Exclamo male victor: Ah, m ego fictos adulter, 

verus eram coninnx, 
aptissime notata mala infeliciqne victoria, aptissime con- 
trarie relatis fictus et veru^, Interiectionem ah (a) ant» 
en corripuit Ovidius , ut Vergilius o (Corydon, o Alexi). 
Neqne enim aptum est Ai. 

VIII, 117. In e^rponimur (orbe) ^ quod codices bom 
babent , subesse perfectam , satis ostendit subiectum «i 
paterei. Yidetar Ovidias aadaci imagine qaasi de vendi- 
tione et emptione dixisse: 

ejpetidimus orhem^ 
terraram, nobis at Crete sola pateret. 
(De VIII, 640 vid. voi. I p. 68.) 

IX, 74 (Hercales de hydra Lemsea): 
crescentemqae malo domui domitamqne rednxL 

Sic optimi codices verbo inepto, coi interpolatores multa 
substituant: redegi^ revolvt, subegi^ remnai^ represti^ cet 
Aasusne est Ovidias novo verbo uti redussi? ut Cicero rei- 
amare dixit, alii alia. 

IX, 179 (in Herculis ad lunonem oratione) in codice 
M sic scribitur (Merkel. p. VII): 

vel si miserandus et hosti 
hoc est tibi sum, diris cruciatibus aegram 
invisamque animam natamque laboribus aafbr, 
ei quo fieri, acum ine Ovidiano restituto, annotaveram: 
vel si miserandus et hosti, 
hoc est, 81 tibi sum, dins cet. 
Nune scio, hoc omnibus apicibus in codice L entare. 
(Quod Merkelius posuit Jioc mtu^ nimis leve per se est < 



9 



(Mdiu. 87 

lomen de snmmir crnciatibus Herculis , intolerabileque 
it snperposito in eodem versu diris crucicUihia.) 
£K, 413 sqq.: 

Turn demum magno petet hos Aoheloia snpplex 
ab Iove Galirrhoe natis infantibos annos, 
neve itecem sinat esse din victoria inoltam. 
Se reete Meifcelins e% bonis eodioibus edidit, nisi quod 
fietoris retinnit. Nam neque victor ultione eget, neqne vi- 
at Alcmaeon a Phegeo interfectus, neque omnino illo nomine 
ignificari potest. Invectum id est manifesta interpola- 
ione ad occoltandom hiatum tolerabilem in arşi et in 
insdem longse vocalis concursu. Et uUoris nomen neces*> 
arinm est non solum ad personam significandam , sed ad 
x^nmen efficiendum (ulioris inuUam)^ et diu; nam celeritas 
Itionis petebatnr; ulcisci patrem poterant filii, etiamsi ex- 
pectassent communem adolescendi legem. (Laorentianus 
de ut saepe cnm interpolatis fadt, qni v. 413 hoc habent, 
am 415: addai, neve necem sinat esse oltoris inultam.) 
IX, 728 sqq. (in Iphidis querelis) editor nune: 
Si di mihi pareere vellent, 
natnrale malnm saltem et de more dedissent, 
iecto versn, qni in eodieibus interponitnr hie: 

pareere (al. perdere) debnerant si non et perdere 

vellentf 
ententia manifeste vitiosa; nam eoi di pareere volunt 
lisi seeleratns gravissimam poenam meruit, quse mitiore 
mtatur , eniusmodi nihil hie signifieatnr) , non natnrale 
lalnm dant, sed nnUnm. Sed illud vellent ortum est ex 
Io altero versu, qui nullam habuit nisi ab Ovidio naseendi 
ansam adhibitaque eorreetione apte et eum aeumine po- 
itnr: 

Si di mihi pareere nollent — 
pareere debnerant; — si non^ et perdere vellent, 
naturale malnm saltem et de more dedisseni 
itermmpit oiatioQem Iphis, nee tamen plane ]^«ixeii^«râi 



88 Lib. VI. Cap. II. 

efficit, sed illi ipsi debuerant adiangit de integro ocmdioio- 
nem: si nan (hoc est, quod pnecessit: H noUmU), ei d 
me perdere vellenL Dedissent iossive did nihil opil0 est 
addi (hâtten sie mir .wenigstens. . .geben soUen).^). 
X, 224: 

Ante fores homm stabat lovis hospitis ara 
Lugnbris sceleris, quam si qois sanguine tinctMn 
advena vidisset, mactatoe crederet illic 
lactantes vitnlos, cet. 
Admodnm inositate scelus lugubre appellator, nec 
recte iam hic prsecipitur, quod v. demnm 228 aaperio- 
ribns prseparatum ponitor: Hoepes erai easeua. Codiees ha- 
bent omnes, quibus aliqnid fidei est, inlugubrie^ mendom 
ipsi ostendentes. Pato poetam scripsisse: 

ara, 
ignaniH sceleris qaam si qnis sanguine tinotam 
advena vidisset, mactatos crederet, cet. 
(Sceletis Merkelii, si non typotheta erravit, nibil poteit 
esse pravius)*). 
X, 467: 

Forsitan setatis quoque nomine „filia*" dixit, 

dicat et illa „pater"", sceleri ne nomina desint 

Manifestum est, in eadem prorsus sententia rhetoricum 

quoque orationis artificium eandem verbi formam postulare; 

itaque, quoniam dicat h. 1. pro dixit substitutum esse pror- 



') Si nsqaam ex solo L coniectnram dacere aaderem, ez eo, quod 
IX, 779 in eo scribitur: 

quod videt hsec lucem, thalamo quod non ego ponor, 
efficerem ad sententdam aptissime: 

qnod videt hao Incem, thalamo quod non ego p^lior^ 
h. e. non repudiata sum a marito. 

*) V. 115 qnid snbsit snb (ttaie, reperire non potoL 8i in M 
esset, qnod ez nno Mediceo annotatnr, in cort, 
parUique dâcore. 



• 



Oridins. 88 

808 improbabile est, scribendum cum „castigatioribos^ 
Heinsii (et L) atrobique dicai. 

XI, 135 qaod ipse conieceram: 

restituit, paciique fide data munera solvit, 
in uno aut altero codice novitio prseoeptum corrigendo video* 
Facti nihil est; sed munera perniciosa Bacchus dederat, ut 
pacti fidem servaret, nune idem solvit. Heinsius inutiliter plus 
tentavit nec recte; nam de fide solvenda h. 1. non agitur. 
XI, 291 sqq.: 
Forsitan banc volucrem, rapto quse vivit et omnes 
terret aves, semper pennas babuisse putetis. 
Yir fiiit et tanta est animi constantia, quantum 
acer erat belloque ferox ad vimque paratus. 
Yitiatum esse versum 293, in quo alii codices (L) tanium 
habent, et oratio et sententia tam manifeste declarat, ut 
Merkelius Heinsii desperationem secutus obelum apposuerit. 
Nihil tamen cţrtius faciUusve emendatu: 

Vir fuit, et (tanta est animi constantia) iam turn 
acer erat belloque ferox cet. 
Quem nune habet volucris animum, babuit vir; tanta est 
animi ingeniique constantia. Forma hsec epipbonematis pa- 
renthesi interpositi apud Ovidium frequens est; vid. IX, 
630, ubi mirifice Merkelius orationem interpungendo per- 
didit, X, 573, XIV, 285. Iam ium in tantum transiit in 
multis codicibus XIII, 921 et alibi ssepe, ut apud QuintiUa- 
Dum in prooBmio libri VI, 7, ubi scribi debet emendatione 
certissima : qttam substantiam placida} et , quamquam 
(pro quam) scio ina posse credit iam turn alice mentis 
ostenderit ^). 

^) V. 328 in codicis optimi scriptura una littera mntanda est: 
Qnam mîser amplexans ego tnm patruîque (pro patruoque) 

dolorem 
corde tuli fratriqne pio solatia dixi. 
Pairw> ob Jrain natom est £x tgo tun facere pariur onius est 
pravitatia! iPairviqm codicee qninqne Heinaii.] 



90 Lib. VI. Cap. II. 

XI, 393 in codicibus scribitur : 

Erat ardna torris, 
arce locns smnma, fessis loca grata carinis. 
Comiptum es86 locua consentitur; sed tarris alta et arx, 
ad qnam adscenditar (394), non est locus gratas (neâmn 
loca grata) carinis. Describi pharum iam alii intellexemni 
Eins significatio facillime eniitar primam in locus , deinde 
in loca, priore loco reperta iam ab aliis: 

Erat ardna tarris, 
arce focus summa, fessis nota grata carinis. 
(Cam a. 1869 in bibliotheca Laurentiana codicem cam ex- 
emplo Tanchnitziano a. 1868 conferrem nec nllam praeterea 
libram adhiberem, annotavi v. 618 pro sacra scribendam esse 
atra ; redux id Heinsio iam in mentem venisse vidi. Sacra 
domas somni car appelletur, nnlla causa est; aptissime 
atra domns sabito vestis fulgere reluxisse dicitar. V. 714 
adolescentnlas annotaveram legendum esse: 

damque notata locis reminiscitar acta, 
ita ut exemplis tribus aniversserei significatio saperaddere- 
tar, adscripseramqae confirmationis causa (qaoniam 
philologi testimoniis utimar in rebus, quas natara ipsa 
et communis sensus docet) Quintiliani verba XI, 2, 17: 
cum in loca aliqua post tempus reversi sumus, . . . etiam^ 
qucB in Iiîs fecerimus, reminiscimur personceque subeunt cet 
Neqae nune aliter sentio; sed in codicibus aliquot emen- 
dationem praeceptam video.) 

XII, 23: 

Iile, ut erat, virides amplexus in arbore ramos 
fit lapis et servat serpentis imagine saxum. 
Kidicule serpens ipse mutatus sui imagine saxam senrare 
dicitar, cum boc significetur, saxum servare imaginam ser- 
pentis (aut serpentem in saxo sui imaginem servare). Sed 
ne superat quidem, quod nuper coniectura substitatom est» 
satis aptum est; nam imagine serpentis sojeum smpm w t 
videtur esse perfectiorem im^nem serpentis reddere, 



• 



OTidiiiB. 91 

qnam saxnm reddat, non, qnod reqairitnr, efficere, nt imago 
per saxnm eraineat. Nihil propins efSci posse videtur 
qnam hoc: 

et signal serpentis imagine saxnm. 
XIII, 329 sqq.: 
Dnre Phîloctete, licet exsecrere menmqne 
devoveas sine fine capnt, cnpiasqne dolenti 
me tibi forte dări nostmmque hanrire crnorem, 
ntqne tni mihi, sic fiat tibi copia noştri, 
te tamen aggrediar mecumqne redncere nitar, 
tamque tnis potiar, &veat fortnna, sagittis 
qnam snm Dardanio, qnem cepi, vate potitns. 
Versns 333 (Te tamen cet.) , qni in codice optimo et eo 
loco, qno posnimns, et ita scriptns legitnr, apparet, qnod di- 
qna ex parte iam Gierigius snspicatns est, in eo codice, 
ex qno interpolaţi originem trahnnt, posteriorem partem 
legi non potnisse varieqne esse snppletam, cnm yemm ini- 
tinm retineretnr; in aliqnot tamen codicibns id qnoqne, 
qnod reliqna desiderarentur, omissnm esse; est antem pror- 
sns necessarins; nam illa tamque tnis potiar ostendnnt, 
prsecedere iam aliam, qnid factnms sit Ulixes , significatio- 
nem futnro tempore conceptam post illam permissionem, 
qna in licet (329) coepta finitnr in Jiat (332). iSed in v. 
332 minns reete tamqnam aeqnalia comparări videntnr et 
simnl permitti , qnae seqnalia non snnt , qnoniam altemm 
(utque iui mihi) non permittitnr, sed ab Ulixe expetitnr; 
neqne recte post illa utque tui mihi snbiungitnr tamen^ ant 
inter licet . . . « tamen interponitnr alia permittendi for- 
ma per particnlam que {licet .... utque .... ^ ... . Jiat). 
Itaqne snspicor, hnnc versum sic scriptnm ab Ovidio in- 
terpositnm esse {nagertt&^vai) : 

(ntqne tni mihi sit, fiat tibi copia noştri), 
boc est: et sane fiat tibi copia noştri ea condicione, nt 
mihi toi sii [Sic nnns cod. Heinsii.] 

XIII, 692 (de efficiâs cselando Orionia T\ie^>wi tiâa^ 



92 Lib. VI. Cap. II. 

bus, qxm se ad patriam ex oracalo peste liberandam tel» 
instrumentis interemerant) sic scribendam est proxime ad 
codicem M: 

Ecce facit (Alcon) mediis natas Orione Thebis, 
agmen (cett. codd. et edd. hanc non) femineam, ia- 

gulo dare vnlnas aperto; 
illas (cett. codd. et edd. iUam) demisso per inerţi (cod. 

M inerţia^ cet. fortia) vulnera telo 
pro populo cecidisse suo pulchrisque per nrbem 
faneribus ferri celebrique in parte cremari, 
tnm de virginea geminos exire &yilla, 
ne genus intereat, iuvenes, cet. , 

Primnm artifex expresserat Orionis filias se ipsas inter- 
imentes; deinde alia imagine finxerat, illas inteifectas iam 
(eectcUsse^ ad cuius verbi tempus editores non atiienderant) 
sepeliri, et simol iuvenes e favilla surgere. Iners autem 
telum per vulnera demiserant, radium textorium (%i^¥ 
xefxiâa. Anton. Liber. 25). Agmm femineum de duabos 
simul Ovidius dixit Vergilii exemple Mu. II , 212 , quem 
locum soli recte enarrant, qui de coniunctis serpentibiu 
certa via incedentibus accipiunt. 

XIII, 794, ubi Cyclops Galateae laudes comparatione 
multiplici extoUit, haec quoque ponitur: 

nobilior forma, platane conspectior alta. 
Prorsus perverse inter mediaş pulckritudinis et venustatifl 
laudes interponitur baec nescio quae nobilitas, pro qua cer- 
tum est Ovidium , una littera aliter scripta , mobilitatem 
commemorasse ; cum forma quidem comparationem, qo»- 
cumque sit laus, ineptam esse omnes consentiunt; sed in 
nobilitate difficile erat, quid ad comparandum adsameretor, 
reperire; (quamquam rarse est et omnia superantis prayitft- 
tis fordam bovem in nobilitatis comparatione ponere, efciam 
fardam solum pro substantive). Beperto in altera Yoee 
vero scribendum videtur: 

Mobilior dama. , 



Oridiiis. 93 

XIV, 55 sqq.: 

Hune (gnrgitem) dea pnevitiat portentifidsque 

venenis 
inquinat; hic pressos latices rădice nocenti 
spargit, cei 
Codex M hic funa latices (Merkel. p. XIII) , cnios scrip- 
tura etiam in aliis codîcibns yestigia sunt. EfBcitur: 

portentifidsque venenis 
inquinat efusis; latices rădice nocenti 
spargit, et obscurum cet. 

XIV, 739, 740 (de Iphide, qui se laqueo ab interiore 
parte ianuse religato suspendit): 

Icta pedum motu trepidantum et multa gementem 
Tisa dedisse sonum est adapertaque ianuâ &ctum 
prodidit. 

Sic fere codices (quorum quidem optimus, omissis 
errore duobus hemistichiis, habet tantum. icta pedum motu 
est adoperta ianua factum)^ nisi quod nonnulli trepidantemy 
alii et morte timentem. In multa tenetur frequens error, 
qno sublato efBdtur cum arguto lusu et Ovidiano: 
Icta pedum motu trepidantum muta gementem 
visa dedisse sonum est adapertaque ianua &ctum 
prodidit. 
(Nihil est trepidantum morte; poterat ferri in morte.) 

XV, 153 sqq. (in Pythagorse oratione): 

O genus attonitum gelidse formidine mortis, 
quid Styga, quid tenebras et nomina vana timetis, 
materiem vatum falsique pericula mundi. 
Qu^e, quseso, \mc sunt mundi pericula, quse Pythagoras, 
qni omnia de inferis inanissime ficta docet esse, tamen 
et esse docet et timeri vetat? Et quo falei mundi 
appellatio pertinetP Terrores illi sunt hominum falsa opi- 
Bione fidem iis adhibentium. Ovidius scripserat: 

materiem vatum, faUi terrieula mundi. 
Barior vox, quie e poetis testem habet Accium, e^x O'â^ 



94 Lib. VI. Cap. II. 

aeqaalibus Livinm, cessit pervagate, additomqne est ad ¥or- 
som Mdendam que. lam faUua est deceptus yana ape- 
cie, quo significatu posuit Terentius Eun. II, 2, 43 (274)^). 
XV, 270, 271: 
Hic fontes natura novos emisit, at illic 
clausit, et antiquis tam multa tremoribus orlua 
flumina prosiliunt aut excaecata residunt. 
Scribendum esse anUqui Batavus aliquis superioris aseculi 
inteUexit; nam orbis vetustas est et ssecula, non tre- 
morum; recta omnia eruut, una prseterea littera mutata: 
et antiqui iam multa tremoribus orbis 
flumina prosiliunt aut excaecata residunt 
Inter se referuntur antiqui et tam (nune). (V. 322 
vulgare mendum codicibus aliquot praeeuntibus toUendum, 
ut scribatur: 

Clitorio quicumque sitim de fonte levavit, 
vina fugit gaudetque meris abstemius undis, 
non levarit.) 
XV, 364: 
I quoque, deiectos (all. codd. deUctos) mactata 

obrue tauros; 
cognita res usu: de putri viscere passim 
Florilegae nascentur apes. 
Becte a pluribus intellectum est, non solum pnve 



^) Vereor, ne, si tino in loco errorcm nuper commissum sine non 
emendatione corrigam, infinita, qusB pr»termitto, probare aut 
mediocriter improbare videar. Non possum tamen tăcere, qatn 
admirer, in facillima re in huios libri v. Y8 pro arcuit^ quod ab 
Heinsio restitntnm ceteri tennerant, revocatom ei»e arguU, vt 
dicatnr Pythagoras primns insimulasse , ab bominibus animi- 
lia mensis imponi. Et tamen XII, 427 iidem ecribunt: pn 
clamor ad aures arcuit ire meas. Apnd Tacitam etiam anii* 
III, 72 non deerit, qni arguerat pro arcuerat a Lipsio potito re- 
Yocet, alia promendi ingenii materia deficiente. 



OridiiiB. 95 

luec iuta sine oopula poni deiectos maeiatoa^ sed neqne 
deiectos neque deiectos boves recte h. L appellari, tom 
aotem quoqm adyerbium alienissimum esse; neque enim 
enndi verbiun alteri pnecedenti adinngitnr. Quid res et 
sententia postnlaret, iidem viderunt; in participio exqni- 
rendo dissentiant; mihi non spernendom videtur, qaod oo- 
dicam yestigiis monstratnr: 

I, scrobe deiecto mactatos obrne tauros. 

Nam scrobem deiicere pro eo, quod est alte defodere, 
Don improbabile facit locomin deieciorum apud GsBsarem 
appeUatio et apnd eandem substantivi deiectus similis nsus. 

XV, 838, 839 (de Augusto;: 
Nec nisi cum senior similes sequaverit annos 
setherias sedes cognataque sidera tanget 
Haerent merito in similes et oeqiiaverity quae nihil babent, 
quo referantur; id ibi latere manifestum est» ubi scribitur 
ienior^ quo comparative nihil perversius fingi potest in lon- 
gissima vit» summseque senectutis augurio. Sed ut Pylii 
senis anni adulatorise exaggerationi safSciant (quod non 
bciunt, nec omnino quicquam humanae comparationis) , a 
litteris longissime recedit Pylio. Artificiosius adulatus Ovi- 
dius est; scripsit enim sic: 

Nec nisi cum imperio similes aequaverit annos, 
boc est, magnitudini aucti a se imperii similem annorum 
numerum aequaverit. Ac propter boc ipsum, quod proprie 
imperii mensura et annorum numerus conferri nequeunt, 
non diiit simpliciter cequaverii annos, sed similes (non 
minus immensos). 

Minus sibi quam metamorphoses vindicasse studii et 
opera poemata ăb Ovidio in exilio scripta, nemo mirabitur. 
Legi tamen non incuriose annotavique qu^dam, quae iterum 
pensitata probataque expromam. In tristium libris et multa 
de codicibus incerta sunt, et eius, qui ceteros antiquitate 
superat, exiguae particute coUatae sunt (Florentini, olim 



96 Lib. VI. Cap. II. 

Marciani, nnnc Lanrentiani ssec. X ant XI; yid. MeikeL 
praef. voi. 3 operam Ovidii). 
Trist- I, 1, 111, 112: 
Tres procnl obscura latitantes parte videbis; 
hi quoque, qnod nemo nescit, amare docent. 
Hsretar inre in hi qaoquey quoniam nnllos alios einadem 
generis libros ante poeta nominavit ; sed coniectmTB infelices 
fuemnt, perinfelix Merkelii, qai miram excogitavit ellipticam 
orationis figuram si quoque, Scribendum est: 

Sic quoque (etsi obscura parte latent; amare docent 

Ibd. I, 3, 99: 

et Toluisse mori, moriendo ponere sensus. 
Hoc verum et elegans esse Merkeiius affirmat; ego neqoe 
quid hac geminatione (mori^ moriendo p. s,) officiator, 
yideo, neque usitate diei puto, nulla re adiecta, ponere sennu. 
Itaque Ovidium scripsisse opinor: 

et Yoluisse mali moriendo ponere sensus. 
Ibd. 1,5,1 annotaveram . usum loquendi videri po- 
stulare : 

O mihi post nullos umquam memorande sodales 
pro eo, quod editur uUos numquam^ quoniam, ut dixi in 
prsefat. Livii voi. I, I p. 22, quisquam et ullus negationi non 
prseponuntur; postea vidi ita in codicibus aliquot esse. 
(Apud Ciceronem de orat. II, 229 prave nuper editam est: 
artetn esse facetiarum^ Jule^ ullam negares pro eo, quod 
recte ante scribebatur: facetiarum^ lule^ negares,) 
Ibd. I, 5, 23: 

Si non Euryalus Kutulos cecidisset in hostes, 
Hyrtacidae Nisi gloria nulla forei 
Cădere in hostem neque sic diciţur, ut sit incidere^ neque 
ut pugnantem contra hostem cădere. Scribi videtur debeie: 

Rutulo cecidisset in hoste^ 
hoc est, a Rutulo hoste circumventus. 

Ibd. 1, 10, 1 et 2 verba sic interpungenda sunt: 



• 



Oridins. 9T 

Est mihi sitqne, precor, âayse tutela Minerv», 
navis et a picta casside nomen habet. 
Ibd. II, 79, 80. Recte Merkelins in priore tristium 
editione scribendam coniecerat: 

Ah, feros et nobis niminm cradeliter hostis, 

delioias legit qpi tibi cumqne meas, 
carmina de (pro ne) nostris qnam te venerantia libris 
Indicio possent candidiore legi, 
nisi qnod indicio poesint retinuit. Gandor iudicii est, non 
indicii. 

Ibd. II, 275 sqq. 

Sic igitar carmen, recta si mente legatar, 

constabit nulii posse nocere meum; 
at quoddam vitium quicumque hinc concipit, errat 
et nimium scriptis arrogat illd meis. 
Sic meliores codices (non viţii) ^ nisi quod pro arrogcA 
(tribuit, nimiam illa potestatem habere putat) yul^uri 
errore abrogat habent. Non agitur de vitio concipiendo, 
sed de iudicio eius , qui vitium ex Ovidii libris originem 
habere putat, scribendumque est ad hanc formam: 
atque ortum yitium quicunque hinc concipit, errat. 
Paulo post T. 285 necessario scribendum, ut est in 
uno et altero codice: * 

Cum quaedam spatientur in hoc (pro Aac), ut amator 

eodem 
conyeniat, quare porticus ulla patetP 
hoc est, eo consilio. (Handii Tursell. III, 321.) 
Ibd. n, 542: 
Carminaque edideram, cum te delicta notantem 
prseterii totiens irrequietus eques. 
In apertissima sententia, Ondii carmina edita iam turn 
fdisse, cum sine ulla nota in recognitione equitum dimitte- 
retur ab Augusto , nihil dico de prceteriii , quod fortasse 
errore in Merkelii posteriorem editionem irrepsii Sed 
irrequietus mendi manifestum est, nec multo melius , quod 

MADVIOn Â9twmM. Gm«. O. ■} 



98 Lib. VI. Cap. U. 

Heinsins substitui voluit, ture quietus; nam neque qnieiig 
nomen animi ex bona conscientia securităţi significand» 
aptum est, nec iure recte additur. Scribendum opinor: 
praeterii totiens irrevocatus eques. 
Kevocatur enim et retinetur, ceteris praetereontibos, 
in quo aliquid reprehenditur ac notatur. 
Ibd. III, 3, 21: 
Si iam deiiciam suppressaque lingua patato 

vix instillato restituenda mero, 
nuntiet huc aliquis dominam venisse, resurgam. 
Gorrupta bsec esse iam Heinsius ot Burmannus intellexenint 
Nam et post suppressaque verbum deest, nec lingua sup- 
pressa palato quse sit, dici potest, nec apta omnino palati 
mentio in voce amissa redituraque. Venam (boc est, ut 
nos loquimur, pnlsum) deficientem vino instillato revocări 
solitam videmus ex Pont I, 3, 10 (cfr. Senec. de benef, III, 
9, 2, epist. 95, 22). Scripsit igitur sine dubio Ovidios: 
Si iam deficiam suppressaque vetia paletur, 
vix instillato restituenda mero, cet. 
Nam vense non solum deficere et cădere dicuntur (apud 
Senecam 1. c. et Celsum), sed etiam /ugere (ex Pont III, 1, 
69), quod boc loco palari Ovidius appellavit, nisi vagetur 
scripsit. 

Ibd. UI, 5, 1 sqq.: 

Usus amiciţia; tecum mihi parvus, ut illam 

non segre posses dissimulare^ fuit, 
ni me complexus vinclis propioribus esses 
nave mea vento, l'orsan, eunte suo. 
Et totam condicio sententiam pervertit (quid est enim 
boc, exiguam fuisse amicitiara et dissimulari potuisse, nişi 
arctior ftusset?) et pravior ipsa fit, adiecta mentione bon» 
fortunse et farsan. Una littera mutata, una addita re- 
nascetur, quod Ovidius scripserat: 

Sec me complexus vinclis propioribus esses 
nave mea vento, forsan, eunte suo. 



• 



Ovidios. 99 

Fortasse ne futornm quidem fuisse dicit, ut is, ad quem 
«cribit, se propioribos vinclis complecteretar , si bona for- 
tuna perpetue usus esset; ipsum suum casum optimo ho- 
tnini initium iuisse arctioris amicitiae. 
Ibd. III, 10, 9 sqq. 
At cum tristis hiems squalentia protulit ora 
terraque marmoreo candida facta gelu est, 
dum vetat et boreas et nix habitare sub arcto, 
turn liquet, bas gentes axe tremente premi. 
Vensum 11 conuptum esse consentitur, in qno vetat 
coniectora Merkelii editur, sententia minime recta, qu» 
hsec effidtur, dum ob boream et nivem babitari sub arcto 
noD possit, turn liquere gentes, quae ibi habitent (1), axe 
tremente premi. Codicum scriptura non satis certo tene- 
tur ; yidetur tamen in plerisque fuisse dum paiet , deinde 
habilare^ quod in uno erasum videtur, supra scripte iniecta. 
Si habitare antiqua scriptura est, sententise forma baec fuit: 
dum volat et boreas et nix, habitare sub arcto 
turn liquet bas gentes, axe tremente premi. 
Ibd. V, 8, 29 et 30 (de Augusto): 
Exemploque deum, quibus accessurus et ipse est, 

cum pcen» venia plura roganda petam. 
Sic fera codices, etsi et in roganda leviter variatur, et 
pro petam unus et Biter putat habere traditur. Coniecturse 
infeUces fuerunt; quid est enim, ut boc exemple utar, 
Augustum cum pcence venia plura rogare daturum (rogare 
dabit)? Ac tamen initium emendationis et fundamentum 
facile est repertu ac certum, Augustum, ut deos, non solum 
poense imponendae sed etiam venise dandse ius nosse et ha- 
bere. Itaque Ovidius aut sic scripsit: 

cum poenae venice iura regata putaiy 

boc est, cum poen» iure (iuribus) etiam venise iura lege con- 

stituta et sibi data, aut proxime, venicB iura quidem certe. 

Ibd. V, 10, 9 sqq. Postquam poeta dixit, numquam 

sibi aut noctes breves aut dies fieri ad levandam et con-* 

1* • 



100 I^ib. VI. Cap. n. 

trahendam segritudinem, hnins rei rationem exponit, tentam 
in se naturam ita mutatam esse, ceteram seirari comma-- 
nes eins leges: 

Scilicet in nobis rerum natura novată est, 

cnmque meis cnris omnia longa hdt 
An peragnnt solitos commnnia tempera motns, 
suntque magis vitse tempera dara me»P 
(Omitto substitatnm a Merkelio rebus pro nobi»^ opinor» 
e coniectora incredibili.) Non potest antem poeta tanqiiain 
superiori sententiae (de natura in se mutata) contrariam 
opinionem (an) ponere, reliqua tempera solitos motofl ponh 
gere; neque quseritur, durane sint vitse eius tempora, sad^ 
cur longa; itaque etiam caus«e longitndinis signifieatfe 
deest, superest autem inagis^ qui quo referatur compank 
tivus, non babet. Ac pro dura tres Bersmanni codices Umg€Ly 
pro an (v. 11) annotatur mim^ nune^ dum^ non. Seriben- 
dum est: 

A am. peragunt solitos commnnia tempera motas 
suntque malis vitse tempera longa me». 
(De V, 5, 16 dixi supra p. 18, de V, 6, 27 ad CSo. Pin. 
V 32 p. 662 ed. sec). 

Ibd. (Y, 10), 41 et 42 (de Oetis Latini sermonis 
ignaris) : 

Utque fit, in me aliquid si quid dicentibus iUis 
abnuerim quotiens adnuerimque, putant. 
Pro si quid alii codices siquidem^ unus forsan. Expletus 
est versus, qui sie potius scribendus erat: 

Utque fit, inridere, aliquid dicentibus iUis, 
abnuerim quotiens adnuerimque, putant 
In epistolis ex Ponto codicis Sarrayiani, qui fere 
unus certiorem auctoritatem habet, scripturam anteEomii 
editionem (1869) persaepe ignorabamus. Itaque ale» plenam 
materiam, cum etiam celeriter legerem , raro attigi. Non« 
nuDa tamen occurrerunt certa aut probabilia. Velut 



• 



Oridiiw. 101 

I, 1, 37 sqq. sic scribitur: 

Ecquis ita est aadax, ut limine cogat abire 

iactantem Pharia tinnula sistra mana? 
Ante deum matrem cornn tibicen adunco 

cum cănit, exigu» quis stipis »ra negatP 
Scimus ab imperio fieri nil tale Dianse; 
unde tamen vivat, vaticinator habet. 
Mire Diana ita inducitur, ut nihil ponatur, quod eius 
Bub nomine fiat, et tamen illud de vaticinatore addatur. 
Nec sane quicquam de huiusmodi artificiîs cum Dianas 
culta coniunctis traditur; nam quod ad Dianam Aricinam 
haec referri narrant, prorsus sine testimonio confinguni 
Nimirum rectissime Tanaquillus Faber vidit, hos duos versus 
eondusionem habere superiorum quattuor et universam rei 
declarationem; sed quod Cybelce pro Diance scribi voluit, 
ut omittam mutationem ipsam improbabilem esse, nou una, 
sed duse dese nominatse erant. Scripserat Ovidius: 
Scimus ab imperio fieri nil tale dearum; 
unde tamen vivat, vaticinator habet 
Qui mutavit, novam deam adiungi putavit 
Ibd. I, 7, 63 sqq.: 
Quod si permittis nobis suadere, quid optes. 
Ut des, quam reddas, plura, precare deos. 
Idque facis, quantumque licet meminisse, solebas 
Officii causa pluribus esse dări. 
Sic codex Sarravianus; edunt causam et pro darie^L- 
tremo loco daţi sine sententia aut patiy prava sententia et 
ad id, quod agitur, nihil pertinente. Ex illo efficitur verum: 

solebas 
officii causam pluribus ipse dare^ 
boc est: ipse promerendo efficere, ut causam officii tibi 
pnestandi haberent. Etiam Amor. I, 4, 46 esse in optimo 
codice non ex ecce ortum est, quod post Heinsium Mer- 
kelios posuit, sed ex ipse^ quod ceteri habent. 



102 Lib. VI. Ctp. II. 

Ibd. I, 9, 45 et 46: 
Hoc est, qnod possim Geticis tibi mittere ab arvis, 
Hoc solum est, istic quod liqaet esse meaiu. 
Non qiueritnr, quid certum sit Ovidii esse, sed qoid soInm 
Ovidii Romse esse possit, cum ipsi ibi esse non Uoeat 
Codices licet Egregie igitar Siesbyens mens: 

Hoc solum est, istic quoi licet esse, menm, 
usus eo genere corrigendi, de quo dixi voi. I. p. 68. 
Ibd. II, 3, 15 et 16: 
Nec nisi quod prodest, carum est et, detrahe menti 
spem fructus avidse, nemo petendus erit. 
Neque petere pro colere^ appetere recte dicitur et, si dîce* 
retur, debebat esse: nemo petetur. Opinor fiiîsse: 

nemo verendua erit. 
Nam id pro adiectivo ponitur {venerubilis). 

Ibd. II, 5, 67, ubi Ovidius se poetam, Salannm (?) 
oratorem non eodem divini afflatus instrumente tactos esse^ 
sed tamen utrique calorem inesse debere dicit, sic in 
codice Sarraviano scribitur (vid. Merkel. pr»f. p. V) : 
Thyrsus sublestate, gustata est laurea nobis, 
sed tamen ambobus debet inesse calor. 
in Combiano autera , Heinsio t^ste: Thyrsus ubi est a te. 
Recte Burmannus , qui inanissimis de causis distichon 
eiicere volebat, intellexit tamen, lauream ad oratores per- 
tinere, thyrsum ad poetas, itaque scribendnm esse: 

gustata est laurea vobie, 
(etsi is cum vulgaribus codicibus gestata legebat); ita in 
priore parte versus duo manifeste tenentur: thyrsus,.. fM\ 
superest, ut inveniatur verbum duarum syllabarum (nam 
trium, quarum ultima littera t terminetur, versus non red- 
pit, nisi quod a vocali brevi incipiat), quod tbyrsi vim sig- 
nificet, accusativum regens. Mibi unum in mentem Tenii: 
Thyrsus pulsat me, gustata est laurea vobis. 
Quod paulo post legitur v. 73 sqq., ubi Ovidius ei 
Salano (?) perpetuam Germanici amicitiam et prseierea 



Oridiue. 108 

aliquid ipsi Germanico vovet, quid hsec verba significent: 

SQCceâatqne tois orbis moderator habenis, 
neque ab aliis expositnm video neque ipse intelligo; qoam- 
quam boc non prorsns vere dico; significant enim Ger- 
manicom in moderando orbe (in quo habenas teneat) snc- 
cedere habenis, quas antea Salanus tenuerit, quod ridicu- 
lom est. Sed salvam rem prsestat codex Sarravianus, in 
quo Heinsius moderatus scribi annotat (et auU^ quo non 
utor). Precatur igitur 0?idius, ut habenis, quibus Ger- 
manicul nune Salanum amicum teneat et regat, succedat 
olim orbis ab eo moderatus, boc est, regimen orbis terrarum. 
Ibd. n, 6, 23: 
Turpe sequi casum et fortunse cedere amicum 
et, nisi sit felix, esse negare suum. 
Cedere cum accusativo rei coniunctum paucissimis et incer- 
tissimse fidei testimoniis defenditur (positis in littera m, ut 
victoriam apud Velleium Pat. II, 85, possessionein) nec bonam 
h. 1. habet sententiam, quasi de usu ac possessione agatur. 
Codex Sarravianus et duo alii fortunce accedere; sed ami- 
cum y postposito et in alteram versum reiecto et , ad se- 
quentia trahere non licet. Fuitne: 

fortunse addicere amicum? 
Ibd. III, 1, 152: 
Plura qnidem subeunt; sed s'turbata timore 

bsec quoque vix poteris voce tremente loqui. 
Suspicor boc damno fore non tibi; sentiet illa 
te maiestatem pertimuisse suam. 
Sic Sarravianus , ex quo Merkelius disturbata , quod de 
nnius hominis perturbatione non dicitur; ceteri fere: aed 
^nt turbata. Scribendum videtur: 

sed 81 turbata timore 
haec quoque vix poteris ore tremente loqui, 
suspicor boc, cet. 
m, 9, 25: 



104 Lib. VI. Cap. IL 

H»c animam lento curarăm firigore ledii. 
Sic Merkelius» ut opinor, e coaiectora. Yânim luBCt quo 
referatar, omnino non habet Sed etiam in codicnm, qaam 
ceteri tenent, scriptura Sic animum subiectom deert. Ouranm 
frigus iam Bunnanno displicebat Scribendmn Tidetor: 
Haac animam lento cura acretn frigore Isddit, 
at capidi carsor frena retentat equL 
Ibd. IV, 2, 17: 
Scilicet ut limus venas excsecat in undifi, 

Isesaque suppresso fonte resistit aqua, 
pectora sic mea sunt limo vitiata malorum, 
et carmen vena pauperiore fluii 
Nescio quas undas significari putaverint editores; agitor 
enim de venis fontis, quae non sunt in undis. Scribendom 
est: 

Scilicet ut limus venas exc»cat inundafu. 
Ibd. IV, 10, 75 et 76 e codicibus scribendom est: 
Qui quamquam est foctis ingens et conditnr a te, 

Vir iatitus quanto debuit ore câni. 
Ibd. IV, 16, 31 sqq. in enumeratione poetarom bre- 
vique operum cuiusque significatione hsec leguntur: 
Cum Varus Gracchusque darent fera dicta tyrannis, 

Callimacbi Proculus molie teneret iter, 
Tityrus antiquas et erat qui pasceret herbas, 
aptaque venanti Gratius arma daret. 
Hsec se Heinsius non intelligere confessus est Nam neqae 
quid sit antiquas lierboa pascere , quisquam dixerit , neqae 
qui ferri inter coniunctivos {darent, tenerent^ daret) poBSit 
erat (ne quid dicam de hac ipsa circumlocutione ei erai 
Tiiyrus^ qui). Sed omnia prava exsuperat Tityros e QnM 
nominis pastore Vergiliano in Latinum conversus poetam. 
Ovidius ceteros poetas singulos singulis versibus abscMt, 
Oratio, ut supra Largo (17 et 18) et Varroni Atacmo, 
coius nomen pressit (21 et 22), duos dedit, eo magia, qnod 
duo carminum genera tractaverat, Bucolica et Gynegetioa: 



• 



Ondina. 105 

Titjras antiqnas capraa ubi pasceret, herbas 
aptaqae venanti Oratins arma daret, 
hoc est : et cum Gratins daret herbas, ubi Tityras pasceret 
anidquas (iam apud Yergilium cantatas) capras, et arma 
Tenanti apta. 

In fastorum libris, in qnibus, extremis maxime, qa»dam 
Ovidius ipse minus eleganter et perspicue scripta reliquisse 
videtnr, in labrico scripturse flmdamento panca se obtale- 
runt , in qaibus aliquid efiBcere nova emendatione mihi 
yiderer. Qoas alios occapasse video (ut III, 716 Heinsinm 
parius^ V, 158 Gierigium mum\ hic quoque tollo. 

Lib. I, 231 (abi lanus cansam reddit, cor in altera 
nummorum parte forma biceps sit): 

Noscere me duplici posses ut imagine, dixit, 
ni yetus ipsa dies extenuasset opus. 
Neque per se consilii significatio {ut) ferri potest neque 
cum adiecta condicionis significatione conciliari. Sed tn, 
quod in aliquot codicibus substituitur, vix in u^ transisset 
Scribendum videtur, geminata s littera, 

posses 8ub imagine. 
Ibd. 541, 542: 
Nec mora longa fuit; stabant nova tecta, neque alter 
montibus Ausoniis Arcade maior erat. 
Parum recte irniversa Italia eiusque gentes montium ap- 
pellatione significantur; opinor Ovidium scripsisse: 

mentUma Ausoniis, 
hoc est, apud animos Ausonum et eorum iudicio atque 
sestimatione. 

II, 282 flamen Dialis fuisse (prseterito etiam tempore) 
ad sola sacra Panis perinepte dicitur. Sed erai repetitum 
e Y. 280 apparet, eique in quibusdam codicibus substitu- 
tom erii. Excidit igitur verbum ab Ovidio positum, nec 
fEunle reperiri, quod etiam versui satis&ciat, potest nisi 
ODum: 



106 Lib. VI. Cap. U. 

înde deum colimus, devectaqne sacra Pela^ia 

Flamen adhuc prisco more Dialis obit. 
III, 124: 
Seu quia bis quino femina mense parit. 
Non magis hoc ferendum puto quam dmo mense pro de- 
cimOf reponendumqne bis quinto, ut VI, 768 scribitar: 
Quartns ab extremo mense bis iile dies. 
Ibd. 208 (in Sabin» apud reliquas Sabinas Bomami 
nnptas verbis): 

Non ultra lente possumus esse pi». 
Neque l^nie pius recte dicitur, neque, si diceretnr, hoc 
negandum Sabinae esset. posse se pietatem lente exercwe, 
sed hoc, posse se sine impietate lentas esse, lento et patienti 
animo bellum patrum et maritonim spectare. Scripserat 
poeta: 

Non ultra lentoe possumus esse pie, 
Ibd. 451 : 
Creditur hic (Pegasus) caisa gravida cervice Medus» 
Sanguine respersis prosiluisse iubis. 
Bidicule cervix gravida dicitur, non Medusa, prave Medost 
c«sa, non cervix. Scribendum: 

cccsa (jravidce cervice Medusse. 
Ibd. 500 (in Ariadnae querelis): 

Cepcrunt matrem formosi cornua tauri, 
me tua. et hic Isedit, iile pudendus amor. 
Sic Merkeiius edidit cum obelo, versu vitioso (in verbo 
Icedit), sententia prava (dicendum enim erat et hic.H 
ille^ et eiusdem generis dicuntur esse amores, quos separare 
Ariadne vellc debet), contra indicium codicum, in quonun 
optimo est me uiat et Icedii , in ceteris hinc me iuvai ei 
Icedit, Longius tamen abit, quod Heinsius commenâayit: 
me tua. Ai hic laudi est, iile p, a. Multo lenius est: 

me tua. Te Imlis; iile p. a., 
hoc est: Iniuriam tibi ipse facis, cum meum amorem cam 
pudendo illo comparas et spernis. Non anîmadversa 



■ 



Ofidiiih. 107 

sententiarum separatione * ad iile p. amor accommodatam 
est Icedii. 

IV, 236 (de Atti furente et furias se videre putanti): 
Et modo ^ToUe faces", „Remove", modo, „verbera*", 

clamat; 
saspe Palaestinas iarat adesse deas. 
Palceatince dea quae sint et quid ad hanc rem perti- 
neanty omnes ignorant; nam quod Palaesten, Epiri oppidam<, 
Marsns commemorat, nihil quisquam de iîiriis ibi culfcis 
inandivit. Nibil dico de miro Merkelii commento, qui ex 
Melete flavio MeUtinas deas nescio qaas ant caiusmodi effinxit. 
Scilicet ludit nos inanis nominis proprii species, conflatis 
duabus vocibus orta, cam olim fiiisset: 

ssepe palam irinas iurat adesse deas. 
Attis modo facibus tantum et verberibus se incessi 
clamabat, non addens, a quibus, modo palam trinas deas 
sibi instare. Debnit hic locus poni voi. Ip. 152; sed postea 
hsec emendatio a me reporta est. 

V, 230: 

lappiter boc ut adhuc nesciat, usque precor. 
Adhuc uescire non est porro et posthac etiam nescire. 
Bectam sententiam verba sic interpuncta habebunt: 

luppiter hoc, ut adhuc, nesciat usque, precor. 

VI, 317: 

înde focum servat pistor dominamque focorum. 
Non agitur de foco et Vesta servanda, hoc est, de assidua 
ad focum commoratione , sed de honore et cultu. Itaque 
scribi debet: 

înde focum observai pistor dominamque focorum. 

Paulo etiam ante, y. 313 (307), vereor, ne mendum 
sit. Neque enim ad rem pertinere videtur, olim sola farra 
fumis torreri solită (neque aliud ullum frumenti genus), 
sed farra solida nec molendo comminuta. Itaque opinor 
Bcriptum fhisse : 

Toia (Solda?) prius fumis torrebant farra colotâ. 



108 Lib. VI. Cap. n. 

Ibd. 345 sqq.: 
Lampsacos hoc animal solită est mactare Priapo: 

apta asini flammis indids exta damiu. 
Qaem tu, diva, memor de pane monilibns omas. 
Perversum adeo, qualia nune cetera sunt, illud damiu^ 
quod de Romanis intelligi necesse est (etsi manifestam est» 
in quem Iu orationem converti a Lampsacenis, sac deo 
asinum indicem, qui eius consilia perturbarit, mactantiboB, 
ad honorem , qui eidcm animali Vestse causa habeatur), ut 
Heinsius totum distichon tolli voluerit, quod si fit, quem ad 
Priapum (v. 344 iile) referre cogimur; neque enim proisiB 
superioribus ignotum erat hoc delendi, quss expediri neqni- 
rent, remedium. Pro apta codex £ (Bavaricas), in hu 
parte inter minime mâlos, a prima mânu apata. Scripse- 
rat Oridius: 

Lampsacos boc animal solită est mactare Priapo, 
fata: Asini flammis indicis exta damus. 
lam Lauipsacenorum hsec sunt verba, sui sacrificii ra- 
tionem reddentium. (Paulo ante v. 341 vellem scriberetur: 

Ibat, ut instiierai^ longi deus Hellesponti. 
Nam incipicndi consilium inepte signiflcatur.) 
Ibd. 395, 396: 

Forte revertebar festis Vestalibus illa, 
qua nova Romano nune via iuncta foro est. 
Ipsa nova via Ovidius revertebatur: 

Forte revertebar festis Vestalibus illa» 
qucB nova Romano nune via iuncta foro est» 
hoc est ^illa via, quse"", substantive in sententiam reiaţi- 
vam subsequentem reiecto. (Horat. epod. 2, 37 : malarum^ 
quas amor curas hahet, obliviscitur. Vel Livius XXI, 29, 
6: cum «o, qui primus se obtulisset Momanus exercitus^ nlu 
alia similia annotata sunt.) 
Ibd. 433, 434: 
Seu genus Adrasti, seu furtis aptus IJlixes, 
seu pius .£neas eripuisse datur. 



Oridias. 109 

Neque eripuisse datur pro tradihtr Oviiins dîiit, Deque (de 
quo omnes tacent) sic seu— seu in nominibus diiungendis 
dicitnr (seu Adrasius seu jtEneas hoc fecit^ pro eo, quod est: 
Aut A. aut j^jn.), Bestituendum est igitur, quod in om- 
nibos praeter nnum Tulgarem codicibns est, oratione sic 
înterpuncta: 

Sen genus Adrasti, seu fartis aptus Ulixes 
seu pins iElneas, mpuisse ferunt, 
ut ad seu — seu aadiatar eripuit 
Ibd. 557: . 
Ipsa qnidem fecisse negat, sed fama recepit; 
hoc est, cnr odio sit tibi serva manas. 
In hac scriptura negat necessario refertar ad servam, qn» 
Athamanti indicavit tosta semina agricolis dări , non ad 
Ino, quam poeta ipsam alloqnitur {tibi et v. 554 tut). Sed 
anciUa nihil negabat; Ino non poterat hoc, qnod serra in- 
dicaverat, de se credi velle, Scripserat Ovidins: 

Ipsa qnidem fecisse negas, sed iama recepit; 
hoc est, cnr odio sit tibi serva manus. 

Cap. III. 

Poet» Augasti ntate inferiores. Sdneca. Persios. Lucanns. 
Valerius FhuMsas. Statins. (Silius. luvenalis. Martialis.) 

Poetas Latini, qni post Angustum ftiemnt, qnamquam 
omnino non sane nostra setate in mnltorum manibus sunt, 
vellem tamen in iis expromendis, quse in eomm quoque 
scriptis emendavi, cnm ea philologi et grammatici ofRcio 
satisfaciens tractarem, ab aliqno ordiri, qui paulo plus 
haberet ad animos hominnm commendationis et ipsis phi- 
lologis paulo legende notior esset, quam tumidse argutise 
Senecse tragCBdiarum. Sed quoniam sequendus est tempo- 
rum ordo, primum hsB sibi locum vindicant, eas, quas vere 
Seneca scripsit , comitantibus, si quae praeter Octaviam 
alienae originis genere similes adhseserunt, velut Hercuk^ 



110 Lib. VI. Cap. III. 

(EtasQS , quse fabula non solum snpra modam inepta et 
earundem rerum sententiaramque repetitione molestâssima 
est , sed etiam oratione multo ceteris deterior. De lui 
tragoediis miper bene meruerunt R* Peiper et G. Bichkt^ 
codicum scriptaris, maximeqae omniam principia LanraH 
tiani, quem ipsi E appellant , diligentins et fidelins edittii 
sed kuius meriţi laudem duobus prorsus inanibos corn- 
nientis abusi corruperunt, altero de strophis, in qoaa non 
modo lyrica carmina, sed etiam, si dis placet, senariOB (in 
iis tragoediis, qaas Senec^e ipsias esse iudicabant) mirtbili 
artificio descripserunt, neque antiquum ullam testdinoiiiiim 
neque minimum codicum vestigium neque rei natnram in- 
diciave in ipsa carminum forma, si non eminentia, at lateotia 
saltem secuti neque ulla minima eflfecta veramm strophir 
rum similitudine; ea enim tuni nascitur, cum versos varii 
generis certa lege copulati atque eadem forma et (urdine 
iterati rbythmum unitate eifecta absolvunt, (adiuvante speo- 
tatores in forma sentienda et percipienda musica et saltă- 
tione ad eandem varietatis unitatem composita). Nam 
nihil aliud quam arrepta levissima ac minima sententîx 
aut voeis cum altera post maius minusve intervallam sub- 
sequenti similitudine versuum eodem genere decurrentiam 
seriem in minutas quasdam particulas concidunt, alias 
plurium, alias pauciorum versuum, quarum binse termere 
non eodem ordine, sed plane incerto et confîiso inter se 
respondeant. Et tamen ad banc inauditam stropbanun 
speciem efficicndam, quam fortasse succedet, qui in Qr»- 
carum tragoediarum diverbia inferat, incredibili temeritate 
versus transponunt vel potius disiiciunt, mutant, toUont, 
cuius rei si quis exeuiplum habere cupit , velim inspici 
Troadum canticum . quod a v. 824 incipit Itaqae hsc 
perversitas , coniuncta cum somniis quibusdam Gnippii 
aliorumque iam oblivionc obrutis de poetis antiqais , velut 
Hesiodo non minus quam Tibullo, opera sua certo versaum 
numero (eine Compositions-Zabl) dimensis, etsi similiter 



Seneca. UI 

dere naper Sibbeckio et aliis placuit in Vergilii Baco- 
sis, tota cum risu eiicienda est, nisi qais mavult indig- 
iri talia et proferri in lucem nec statim explodi. Sed 
lic invento, ne quid ad licentiam mutandi et oînnia ver- 
ndi deesset, adiunierunt alteram, Senecae tragcedias ad 
)8t6ritatem propagatas esse ex chirographo ipsias omni 
mere lituraram, correctionum , dittographiaram oppleto, 
a ut in nostris codicibus non raro binse superessent ipsius 
ictoris scripturse, quod totum adeo leviter confictum est 
seribendi erroribus vulgaribas et ex antiquae scripturae 
ifficilis aut nonnihil corruptae interpolationibus et cor- 
fctionibus nihil omnino ab iis, qu% in omnibus antiquo- 
im operibus accidant, diversis, adeo veteinim consuetudini 
bros evulgandi repugnat, ut refutări non opus sit^). His 
aque opinionum commentis dimissis eiectisque transposi- 
onibus infinitis, lacunarum notis, coniecturisque cum quas 
inc natae sunt turn aliis praeterea permultis inutilibus et 
urtim absurdis^), utamur Peiperi et Richteri copiis et, si 
nid iis quoque adiuti, quod traditis aut ab aliis inventis 
lelius sit, effecisse nobis videmur, proponamus. 
Hercoli Fup. 27: 

Non sic abibunt odia; vivaces aget 
yiolentus iras animus et ssevus dolor 
aetema bella pace sublata geret. 



') Ut illius de numeris, quos scriptores secuii sint, somnii origo 
ad Lachmaimam referri potest, qoi in ia?enili libro de chorioii 
tragicorom systematis JSschylnm omnia choiornm carmina 
sepienario Tersuam numero conclusisse stataebat, sic hasc opi- 
nio de codicum nostrorum discrcpantia ex confiţso scriptoris 
chirographo orta aactorem qnodammodo habet C. O. Maellernm, 
qui eam in Varronis de lingoa Latina libris protolit. 

^) Statim Herc. Fur. 19 mirifice Peiper, sublato y. 20, quem prius 
comipit, coniectura Senecam dicentem facit Dircen lunonem 
noTercam sspe fecisse, quasi e Dirca lupiter liberos sepe pro- 
tiadatur. Hoc unum pro multis sit. 



112 Lib. VI. Câp. m. 

Neqne per se rectnm est iraa agere^ neqne cmn v i fac i t a tfa 
nomine boc verbum convenit; conveniet alet (neque interin 
patietar). 

Ibd. 350: 

Una sed nostras potest 
ftindare vires inncta regali £ace 
tbalamisqne Megara, dncet et genere inelyto 
novitas coloram nostra. 
Non potest Lycos, qui de sua novitate qaeritnr, cum He- 
garam antiqoa regam stirpe ortam uxorem ducere cnpit, 
eam regali face iunctom iri dicere, quasi ipsa inferiore loco 
nata in regiam domnm innnbat. Sententia recta etit, nbi 
restitnerimus regalis^ nt regia yirgo ducta ipsnm Lycom 
nobilitatnra esse significetur. Adiectivum a librario ad 
proximnm substantivum accommodatum est. 
Ibd. 663: 

teque, quam tota irrita 
qoaesivit uSltna mater. 
Non tota i£tna Ceres Proserpinam qoassivit (ac potios om- 
nino non in ^na), sed tota terra, facibas ex iEtna accen- 
sis. Scribendum igitur: 

teqae, quam moţa irrita 
qusesivit ^tna. 
£tnam movit et in auxilium advocavit Ceres. (Qua moţa, 
inde quam ota^ quam tota.) 
Ibd. 697: 
Metus Pavorque, Funus et frendens Dolor 
Aterque Lnctus sequitnr et Morbus tremens. 
Inter animi illos affectas malaqne vit» nibil habere Iod 
funus apparet, et, si non appareret, monstraret membroram 
copniatio ano asyndeto turbata (metus pavorque, fanus et 
fir. dolor). In eo, quod scribitur funus, subest adiectiyum; 
sed ex iis, quse apta sunt pavori, non reperio, quod satis 
prope ad litteras accedat (fcpdusy faUus?). (V. 797 emen- 
davi voi. I p. 115.). 



Seneca. 113 

Ibd. 1203 sqq. (Hercules qnserit, quisliberos occident): 
lam tela video nostra; non qusero mânam. 
Quis potoit arcam flectere aut quse dextera 
sinuare nervos ui cedente mihi? 
Sic codex E, non nervum, nt ceteri, nec cedentem. 
Ubi ui scribitur, versua aut syllabam longam et brevem 
aut tres breves requirit. Alienum est recedere; itaque 
excluditur etiam uix. lusta aut invita cedere barbara 
sunt, quoniam huiusmodi adiectivi neutrum huiusmodi yerbo 
pro adverbio adiungi nequit Belinqui videtur: 
sinuare nervos rite cedentes mihi. 
Sed in v. 1203 fortasse scribendnm: num quaero 
manum? (Codd« quidam recentiores nunc). Etiamnunc 
enim dubitat Hercules et v. demum 1206 genitorem inter- 
rogat et illo tacente suum esse scelus aifirmat. 
Ibd. 1290 sqq.: 

Ignave, cessas, fortis in pueros modo 
pavidamque matrem? Arma nisi dantur mihi, 
aut omne Pindi Thracis excidam nemus, 
Bacchique lucos et Cithaeronis iuga 
mecum cremabo, aut tota cum domibus suiş 
dominisque tecta, cum deis templa omnibus 
Thebana supra corpus excipiam meum. 
Ignave vocativum, quo se Hercules appellat, sine necessi- 
tate Gronovius in ignava mutavit, ut ad dextram (v, 1288) 
referretur. In v. 1294 aut recte Bothius addidit (et cod. 
Vratisl.)- Domibus satis apparet corruptum esse (tecta 
cum doînibtu mis) ; sed quse substituunt, longius discedunt ; 
scribendum sine dubio est: 

aut tota cum hominibm suiş 
dominisque tecta. 
Huic acute contrarium redditur* cum deis templa. 
Pindum Thracem vix fero, fero tamen in hoc inani strepitu 
etiam nominum. (Othryn in Thraciam transtulit Statius 
Theb. IV, 655.) 

MAOVIGU AoTSM. (iiiT 11. % 



114 Lib. VI. Cap. Uh 

Thyest. 48 sqq. : 

Nod sit a vestris malis 
immune caelum. Cam micant steU» polo 
flamm^eqae servant debitam mundo decns, . 
nox atra (E alia) fiat, exddat oselo dies. 
Medio die noctem futoram optando (oria pnedicit In- 
eptae igitar stellte. Sed stdUe pro <oIm sabstitntHm mi- 
nime est probabile, cum prsesertim v. 50 maior aimnl 
mutatio adhibenda sit (aervanique jkunmm). Probabilins 
videtur. scriptum Aiisse: 

Corn micant €Uta polo 
jlammce atqtie serrant d. m. d« 
Altas flamnias aliquis, insdte sane, stellas interpretatos 
est. (V. 51 abiiciendns codicis £ error.) 
Ibd. 255: 

Nil, qaod doloris căpiat assueti modom. 
Non malum doloris modum capit, sed modos assuetus do- 
loris malum capit (ywgei, fasst), cum malum modum non 
excedit; si excedit, modus assuetus id non capit. Itaqne 
scribendum prorsus puto: 

Nil, quod doloris căpiat assueti inocku. 
Cum fjuod pro nominativo haberetur, mutatus verus nomi- 
nativus est. 

Ibd. 314 oratio sic interpungenda est: 

Ne mali fiant» times? 
Nascuntur. Istud» quod vocas ssevum, asperum oet 
Scio enim, quomodo pronomen neutri generis pro snperiore 
adiectivo ponatur (hor sum; vid. ad Gic. de fin. p. 558 et 
579 ed. alterius) ; sed inde non sequitur, dici nascuntur hoc^ 
cum prsesertim sola nascuntur et jiant inter se respon- 
deant. 

Ibd. 48«: 

TANT. Decipi captus times? 
THY. Serum est cavendi tempus in mediis malis. 
Neo captiis quo spectet, nec unde in Thyestse verbis ca- 



Seneoa. 115 

Yendi mentio oriatur, apparet Apparebît facile, opinor, 
si scripserimiis : 

Decipi cautus times? 
Ibd. 819: 

Stupet Eoos adsueta deo 
tradere frenos genetrix prim» 
roscida Iqcis, perversa sui 
limina r^^i; nescit fesşos 
tingrere cumis, cet. 
Limina regni AuroraB nnllo modo perversa aut looo moţa 
eranty sed ordo rerum et muneris pertnrbatus, die et nocte 
permutatis. Scripserat Seneca: 

perversa sui 
munia regni« 
Ibd. 920 sqq. : 
Mixtnm suorum sanguinem genitor bibat; 
meum bibisset. Ecce, iam cantus ciet 
festasque voces nec satis menti imperat. 
Frustra conatns sum excogitare, quid sibi vellet post vo- 
tum, ut Thyestes insdens filiorum sanguinem bibat, adiec- 
tum illud de ipsins Atrei sanguine: r^ieum bibisset, sive 
condicionaliter id dictum putatur sive iussivo modo. Scri- 
bendum opinor: 

merum bibisset; 
ut boc contnurium sit iUi miatum. Vellet Atreus, merum, 
non mixtum, sanguinem frater iam bibisset. 

In PhcDiiissaram fragmentis (quae nune recte, ut vi- 
detur, in (Edipum et Phoenissas dividuntur) duos tantum 
locos attigi Nam v. bb scribendum est: 

Pars summa magno patris e regno mea est 
pater ipse, 
ubi editur magni, Regni magnitudo in bac sententia ad 
rem pertinet. 

Ibd. 434 sqq., ubi sic editur: 

s* 



116 Lib. VI. Cap. IU. 

Victa materna prece 
hsesere bella, iamqae in alternam neeem 
illinc et bine miscere capientes manns 
librata dextra tela sospensa tenent, 
duo postremi versus transponendi sânt: 

iamque in alternam neeem 
librata dextra tela sospensa tenent, 
illinc et hino miscere cnpientes manns, 
hoc est, dextras iungere pace facta. 
Ph»dr. (Hippohft) 274, 275: 

Fama vix vere fiiret 
peios merenti melior et peior bono. 
Neque via in tali sententia ferri potest neque vero faven. 
Manifestnm est reqniri ex vero (vere, ad veritatem). 
Scribendum : 

Fama ubi tx rero favetP 
Peios merenti melior tsiy peior bono. 
Ibd. 1031: 

Latoere ropes nomen Epidaori dei 
et scelere petrae nobiles Scironides 
et qose duobos terra comprimitor fretis. 
In primo yerso numm corroptom esse et manifestnm eit 
et consentitur. Kedduntnr vertendo, quse apod Eoripidefli 
legontor hsec: 

HxeiQwvoe dxTiig o/tî/ita tovjuov tiaogâv, 
i'xgvnve if *Tod'iii6v xui nivQav ^jiauXfjmov. 
Itaqoe rupes Epidauri dei tenemos. Una littera makâk 
fiet: 

Latoere ropes lumen Epidaori dei, 
hoc est, ocolos (o/n/i' drpt^Qi&ij etaoQâv). (Rvpes^ Imm 
Epidauri deU qoid sit, Bichteme sciat, nescio; ago noi 
intelligo.) 

(Edip. 196 sqq. (in descriptione pestilentise) : 



Seneca. 117 

lamque amplexu frigida presso 

saxa fatigant. Qnos liberior 

domns elato custode sinit, 

petitis fontes aliturque sitis 

latice ingesto. 
Prava omnino (magis otiam, si totnm carmen comparave- 
ris) secunda persona verbi petiţia. Sed primum interpune- 
tio emendanda sic est: 

lamque amplexu frigida presso 

saxa fatigant, quos liberior 

domus elato custode sinit. 
Deinde scribeildum: 

Fetii ai fontes aliturque sitis 

latice ingesto. 
Alii saxa amplectnntur firigida , alios sitis ad fontes răpit 
Ibd. 286 sqq.: 

At una bimaris Sisyphi terras adit; 

Olenia in arva tertius trames cava 

convalle serpens tangit errantes aquas 

gelidumque dirimit amnis Elei vadum. 
Sic codices boni, EUi omnes. (Peiperi versuum transposi- 
tionem, qua nihil omnino consequitur, nisi ut prayiora 
omnia faciat, omitto.) Yulgo sic oratio interpungitur, ut 
verba Olenia in arva prorsus perverse ad Sisyphi terras 
trahantur; manifestum est, tertia via quoferat, iis indicări. 
Eleum flumen ex remotissima Peloponnesi parte hoc loco 
in mentem scriptori venire nou potuisse, certum est. Sed 
quoniam Oleniorum arvorum mentio ostendit eum, confusa 
locomm imagine, quod illa setate homini Bomano facile 
accidere potuit, de iBtolia cogitasse, videtur posuisse: 
amnis Eueni vadum. 
Ibd. 714 sqq. 

(ED. Quisquis in culpa fuit, 

dimissus odit omne, quod dubium putat. 



118 Lib. VI. Oikp. m. 

GR. Sic odia fiani (BD. Odia qui nimiaiD 

timet, 

repare nescit; regna cnstodit metns* 
Qui in culpa foit, is, cum dimissns est, odit eam, qm ei 
culpam intulit (itaque (Edipus Creontem semel insimidatam 
dimittere non vuit), non omne, quod dubiam pătat , qood 
quid sit, nescio, nec omnino, quid duhii mentio hic agat, 
recte posita v. 712. Deinde inanis est iile Greontia assen» 
sus: Sie od. /. In codice optimo scribitnr: quod obuiuni 
e. eat, Scribendum est igitur: 

(ED. Quisquis in culpa foit, 

dimissus odit. GR. Omne, quod pium est, eat; 

sic odia fiunt. (ED. Odia cet. 

Greon, (Edipum corrigens et quasi experimentam fieri 
iubens, odia turn nasci ait, cum pietas negligatnr» quam 
(Edipus est neglecturus, si Greontem affinem et innocen- 
tem vinxerit et puniverit. (Paulo post perverse Peiper 
Greonti eripuit hsec verba: metus m auctoretn redii^ qxm 
proximorum timet timentes sententiam coUignnt et expleni 
Oedipus respondere ultra dedignatus duci in carcerem Gre« 
ontem iubeţ. Sed cur hune unum errorem attingo?) 

Ibd. 970 sqq. 

Quseratur via, 
qua nec sepultis mixtus et vivis tamen 
exemptus erres. Morere, sed citra patrem. 
Quomodo, qui, ut nec vivis nec sepultis intersit et tamen 
vita careat, carcere perpetuo includitur, citra p€Urem mori 
dicatur» nemo explicaverit. Verum est: 
Morere, sed citra raiem^ 
boc est, ita ut ad inforos non descendas nec Cbaronis nr 
tem consoendas. 

Ibd. 977: 

£t fiere satis est? Hactenus fondent levem 

oculi liquorem; sedibus pulsi suiş 



Sweca. 11:9 

lacrimas seqaantar; hi maritales siatim 
fodiantor ocoli. 
Neque maritales ocoli qoi sint» qoisqoam expediet, neqne 
'hi ferri potest Scribendom: 

sedibos pnlsi sois 
lacrimas seqaantar! £H maritales, statim 
fodiantar ocoli! 
Invocat, qaos incesto IsBserat, at pcenam adiayent. 
Sed pravom etiam fundent in significando eo, qaod hacte- 
nos factam posthao (Edipos fieri non volt Necessario 
postolator: 

Hactenos fundunt levem 
ocoli liqoorem! 
Ibd. 992 (de (Edipodc, qoi yi et ssgre ocolos effodit): 
Tantam est periclom locis. Attollit capot 
carisqoe lostrans orbibos csdli plagas 
noctem experitor. 
Qood pericolom locis s^nificator? Mendom sobesse sensit 
N. Heinsios, sed corrigendo aberrayit. Scribi oportet: 
Faetum est periclom locis. 
Loditor (inepte, sed ot in bis tragoediis fieri solet) 
in locis pericolo hactenos facto et noctis experimente, qood 
none capitor. 

Troad. 255 (in Pyrrhi ad Agamemnonem yerbis): 
Dobitator etiam? Placita none sobito improbas 
Priamiqoe natam Pelei gnato ferom 
mactare credis? . 
Nihil in soperioribos significator de pacta antea re et pla- 
cita, contraqoe omnia sic dicontnr, ot none demom Pyrrhos 
hoios rei mentionem iniicere fingator. Scripserat poeta: 
Placida none sobito probas 
Priamiqoe natam Pelei gnato ferom 
mactare credis P 
Ibd. 288: 



190 Lib.yL Giip.III. 

Equidem fieitebor (pace dixisse hoe tua, 
Argiva tellus, liceat); affligi PhiTgas 
vinciqne voiai; mere et SBqaari solo 
etiam arcuissem. Sed r^ frem8 neqmt 
et ira et ardens hostia et victoria 
commissa nocti. 
Neqne etiam ferri potest neque ipse modua oondicioiialii 
arcuiasem ad sententiam recte Accommoâari, neqae hsc 
recte cum proximis cohserent. (SwobodsB oomectora etitm 
removetar, cetera manent acceditqne novam vitium, qaod 
Phrygeâ et Troia inepte contraria ponantar.) Bmendatto 
facilis et cerişt est: 

Equidem fatebor (pace dixisae boc tna, 
Argiva tellus, liceat); affligi Pbrygas 
vinciqne volui; mere et squari solo 
utmam arcuissem! 
lam aptissime huic utmam adiunguntor iUa: Sei 
regi^ cet. 

Ibd. 798: 

Concede, parvos ut mea condam mânu 
viventis oculos. 
Sic vulgares codices; sed inepte parvitas oculoram nominali 
videtur; et in optime codice paucos scribitur. Pato colo- 
rem significari; etsi glaucos in puero laudari oculua miror. 
(Paulo ante v. 785 recte tenera pueri mana parwi arma 
in venando tractari dicuntur ; patria Hectoris arma a tenera 
mânu aliena sunt.) 
Ibd. 854 sqq.: 

Numquid Aiacis Salamina veri 
aut fera notam Calydona sseva, 
quasque perfundit, subiturus sequor, 
segnibus terras Titaressos undia, 
Bessan et Scarphen? 
In pravo illo veri inest verbum, unde pendent aoeosatiri. 
Id pergam an visam fuerit an aliud, non definio; nam ap- 



■ 



Seneca. ISl 

tissimam quod erat (oeAor)» versus exoludit. Potest etiam 
perfectam positnm foisse verbi, quod significaret sortita 
9um; sed non reperio, quod litteris aiinile sii (Cepif)^) 

Ibd. 975 sqq. Postqnam HecubaPolyxen», quae tacita 
offinnato animo adest (Tid. v. 955 sqq.)i sortem defleyit, 
ad extremum lacrimas eins se oonspicere ait: 
Irrigat fletns genas 
imberque victo snbitos e yultu cădit, 
(qnos yersiis Peiper Andromach» dedit). Sequnnttir h»c: 
Lsetare, gaude, gnata! Qoam vellet tuos 
Cassandnt thalamos, vellet Andromache taos! 
Hos versus apertum est ab Hecuba did nou posse, 
quas summo luctu Polyienam prosequatur; contra aptis- 
sime ab Andromacha dicuntur, Polyxen» sortem longe 
Cassandrse susque et ceterarum prseferentiy nec, nisi ii ad 
eam transferuntur, recte pergitur 979: nos^ Hecuba, noSf 
nos, Hecuba^ lugendcB sumua^ quoniam, si illa Hecuba dicit, 
prorsus cum Andromacha consentit. Sed obstat, quod 
gnaia Polyxena i^pellatur. Scribendum igitur una littera 
mutata : 

Lsetare, gaude, gratal Quam vellet cet. ') 
Ibd. V. 1028 sqq.: 

Nemo se credet miserum, licet sit. 
ToUe felices, removete multo 



Pdper post v. 854 posnit t. 8d8, 830, 836, 837, veri in tcgvi mu- 
tate, neo aoeoflatiTO (Saiamina) inter nominatiyoB offensnB est; 

856 mc Bcripsit: aut fora notam ad Cafydona vena, deinde trium 
ţersnnm lacnna notata in medio spatio poenit vocor^ 856 antem et 

857 ante 839 poenit. Serione h»c finnt, et potnit qoieqnam 
hnc somnia pro yeris ant veri similibus habere? Ne id 
qnidem enm intellezisse, post long^nm nominom splendidonun 
strepitnm nominativo casn positornm alteram seriem accusati- 
Torom stndio et arte a tamido declamatore snbiici! 

Gust Bklitet Peipero persnasit, nt hos dnos versns poet 988 
tfanaflmiil, nbi lam nemo de Polyzena eogitare potest. 



122 Lib.VI.Cip.in. 

diyites aaro, removete eentoin 
mra qui scindont opulenta babus: 
pauperi sorgent animi iacentes. 
Primus yersus sine condidone positaa perrenisaimaoi 
habet sententiam; in altera parte du» sunt (impenihfo 
expressse) condiciones , quarum altera tantnm (de dmtiis) 
ad paupertatis sensum tollendum pertinet» prior {toile 
felices) uniyerse ad miserise sensum. Duo hemistiGhia 
locum permutamnt, rectaque omnia erunt sic seripta: 
Toile f elicea : miserum, licet sit, 
nemo se credet; remoyete multo 
divites auro, cet. 
Ibd. 1181 sqq.: 

Mors, votum meum, 
infantibus violenta, virginibus venis, 
ubique properas, sseva; me solam times 
yitasque cet 
Miror nihil dici de anapsesto terţi» sedis, qui mani- 
festo yersum yitiat, nihil de copula prave omissa (infanti- 
bus violenta, virginibus). Scribendum certissime: 

MorSy Totum meum» 
infantibus nec lenta virginibus venis; 
ubique properas, cei, 
boc est: infantibus et virginibus non lenta, aut: nec in- 
fantibus nec virginibus lenta. Prorsus eodem modo nega- 
tionem ponit Valerius Flaccus I, 381: MyeenoM oUm 
qui candida velis ^quora nec stanies mirabere milU 
tnaffistroSf hoc est, nec sequora nec magistros, et H, 231: 
Tmmanes quos siemere Bessi Nec Geticce poluere m^^uM 
aut Gsquoris iroe^ boc est, nec Bessi nec Qeticse numus. 
Non memini banc imitationem Graeci poetarum usus, quo 
interdum prius ovre omittunt (vid. Matth. Gr. Gr. § 609 
p. 1227 ed. II, interpp. ad Sophoclis Philoct. 771; cfr, ovii 
apud Herod. V, 92, Thucyd. VIU, 99), sive similitudo eit 
casu nata, a quoquam me annotatam legere. Simile est ex 



SeiMGA. 138 

aliqna parte Terentianum illad: Agrum hia regionibua 
meliorem neque pred maioris nemo habiA (Heautont. 64, 
Enn. 1077); sed ibi subiecta negatio communis {nemo) 
prioris absentiam compensat. (Gir. Herod, IV, 28: '^fhio- 
yoi âh oval ovoi ovx dvi^ovrut.) 
Med. 342: 

Hinc atque illinc cum duo montes, 
claustra profandi, subito impnlsu 
yelut setherio gemerent sonita, 
spargeret astra nnbesque ipsas 
mare deprensnm. 
Asyndeton in gemerent^ spargeret ferendum videtnr. 
Sed prsBterqnam qnod astra versnm comimpit, astris 
nnbes ipsce tanquam maius et altins superponi non possunt; 
accedit, quod in codice optime non astray sed astris scri- 
bitor. Itaqae in mentem renit scribi posse : 

spargeret arcU nnbesque ipsas m. d., 
ut significentur rupium cacumina. Sed dubito. 
Ibd. 369: 

Non Palladia compacta mânu 
regum referens inclita remos 
quseritur Argo 
In referendi ?erbo quo praspositio spectet, non 
video, scribendumque puto : regumque ferene inel. r. 
Ibd. 401 : 
Si qusris» odio misera quem statuas modum, 
imitare amorem. 
Quantum sit odium, Medea intelligi posse didt ex 
ipsius amoris, qui ante fuerit^ magnitudine. In bac re 
imit-atio nihil omnino loci habet; contra aptissimum 
erit: 

meiire amorem. 
Ibd. 409 sqq.: 

Numquam meus cessabit in poenas furor 
crescetque semper. Qu» ferarum immamtta, 



124 Lib. VI.Cap.nL 

quse Scylla, qnse Charybdis Ansomnm mara 
Sicolamque sorbens qii»?e ănhelantem premens 
Titana tantis iBtna ferrehit minia? 
Medea Muram saum ftirorem mm cum aliia fkitaris 
rebus, sed cum iis, quse nnqoam faerint cognitoqae smt 
vehementissimse , comparare debet. Qaod oam Lipsins 
aliqua ex parte sentiret, ferteseU smbi voloit; debebat 
ferbuU (fervuit\ quod et unom ad rem ^>tiim est et fiunl- 
lime in feruebii transiit. 
Ibd. 518: 
lAS. Qoid facere possim, loqaere. MED. pro me? 

vel scelua. 
lAS. Hinc rex et illinc. MED. Est et hîs maior 

metus, 
Medea. 
Prorsus inane illud pro m« ? nec aptam în Mede» 
persona vel\ sed totom responsmn perversum est; neque 
enim Mede» satis est aat prodest, scelos aliqaod lasonem 
facere, qualecamque demum sit. lason se ad omnia Medes 
caasa facienda paratum dicit, etiam ad scelos, modo ne 
cum regibus pugnandum sit. Nulla littera mutata vemm 
nascitur : 
lAS. Quid facere possim, loquere; prcme yel sceins. 
Hinc rex et illinc. 
(Hoc extremum certis nominibus infra y. 524 lason 
repetit: Acasius instai; propior est hostii Oreo^ coi Medea 
respondet: Utrumque propige. Perverse Bicbteraa oodicem 
E secutus verba hsec propior e. h. Cno Medee dedit, 
quas seque utrumque contemni vuit) 
Aţamemn. 208: 

Hune fraude nune conaris et furto aggredi. 
Non afiirmat nutrix hoc Glytemnestram facturam, nec 
hoc tempus {nune) ei rei minus aptum dicit, aed deterret 
interrogando: 

Hune fraude num conaris et furto aggredi P 



Seneca. 125 . 

Ibd. 561 sqq. Aiax Oileos, nave a Pallade falmine 
fracta, ipse in undas excussus navem repetit: 

dirimit inganum mare 
flactusque rumpit pectore et Davem mana 
complexns in se traxit et cseco mari 
coUucet Aiax; omne resplendet fretnm. 
Nihil est navem, qnam iam complexos erat, m m 
trahere; nec significattir, unde coUuceat et ardeat Aiax. 
Ardentem na?em complexos ipse flamma coneptos est: 

et navem mana 
complexos ignes traxit et casco mari 
oollocet Aiax. 
Hercnl. (Et. ^) 123 choros captivorom loca et aedi* 
ficia sacra ad profanom et homilem osom tradoctom iri 
qoeritor: 

Stamns none patriis messibos heu locos 
et silYis dabitur lapsaqoe sordid» 
fient templa casse. 
Nihil est stamus^ nec malom est messibos et silvis 
locam dări, nisi indignos tam homili oso dator. Scriptam 
olim erat: 

Fania nune patriis messibos heo locos 
et silvis dabitor lapsaqoe sordid» 
fient templa cas». 
Eanorom patriorom, oom eversa sint, areas con- 
sitom iri dicont. 

Ibd. 315 Deianira dolorem et iram ad perseverandom 
hortator: 

Pares eramos; non erat votis opos; 
aderit noverca, qose mănos nostras regat 
nec iuTOcata. 
Pra?om esse illod nan erai opus^ si per se non 



*) BtM fabula etiam in £ Tilde comipta est 



126 Lib. YI. Cap. IIL 

intelligeretar, ostenderet subiectum aderii; et est in oodi- 
cibos (etiam E) erit. In priore etiam versns parte S et 
alii erimus, contra versus legem, sed mendnm indicantes» 
qnod sic toUendom est: 

Pares eamua; non erit votis opus; 
aderit noverca, cet 
Ibd. 384, ubi ?ernantiam silvarom forma laadator» 
sed hieme et tempestatibos perire dicitor, scribendiim 
videtur: 

Ut lasta (pro alta) silvas forma yemantes habet. 
Ibd. 902: 

Si te ipsa damnas, scelere te misera argois. 
Becte Heinsius sensit, nihil esse scelere aliquem argwre. 
Sed una addenda lineola, ut sit: 

scelere te mUeram arguis, 
boc est, arguis te scelere et culpa miseram esse. 
Ibd. 943: 

Scelera, quae quisque aususest, 
hic vincit error. 
Sententia et sermonis lex postulat: qu» qtUsquam (un- 
quam) a. e. 

Ibd. 1007: 
Quaenam ista torquons angue yipereo comam 
temporibus atras squalidis pinnas quatit? 
Temporibus pintios ipuUere satis dure dicitur; cod. E 
pro atras habet hastas. Videtur fuisse: 

temporibus aptas squalidis pinnas quatit? 
Quid in angue subsit, non reperio. 
Ibd. 1179: 

Herculem vestrum placet 
morte ferire? Dirus, o, nobis pudor, 
o turpe fatum! 
Sic £, pro quo quod nuper substitutum est perire 
inertem, transpositionem cum duplici mutatione parum pro- 
babiliter coniunctam habet. Opinor scribendum esse; 



■ 



Seneoa. 127 

forU vnUrire^ 
casu et sine oonsilio effectaque ullo. 
Ibd. 1812: 

emitte Sicolo vertice ardenles, pater, 
Titanas in me, qni manns Pindo ferat 
ant te, Ossa, qni me monte prornpto opprimat. 
Sic £; sed BingolariB numerns verbonim (JeraJt^ 
cpprinuU) ferii non potest; perridicole enim Hercnlea, 
nominatis Titanibns, quasi parcens permittit, ut unuB 
mittatur, qni ant Pindon ant Ossam moliatnr; qnamqnam 
ne sic qnidem tolerabiliter diceretnr TUanas, qui ferat. 
Neqne manus Pmdo ferre (etiamsi inferai scribas) ad rem 
aptum est (Vnlgares codices mânu Fmdum ferant.) 
Pnto Cabnl» anctorem, totnm Titannm agmen significantem, 
scripsisse: 

Titanas in me, quce manus Pindon ferat 

aut te, Ossa, quas me monte prornpto opprimat 

Ibd. 1831 sqq.: 

Ita nnlla saeyas terra ooncipiat feras 

post me, sepnlti (sic Heinsius pro sepuUo) noc meas 

umqnam manns 
imploret orbis; si qua nascentur mala, 
nascetur odinm; undique infelix caput 
mactate saxis, yincite serumnas meas. 
y. 1834 in voto scribendum esse nascaiur, a multis 
intellectum est; in odium ?itinm et versus et sententi» 
manifestnm est. Scribi debet: 

nascatnr otium. 
Voyet Hercules, ut malomm medicina et interitus statim 
simul nascatur. 
Ibd. 1756: 

et qua plurimus 
exundat ignis, recipit intrepidus ferox. 
Codex E rq>edit; scribendum repeiit 
Oetanas emendaUdo non attigi. 



128 Lib. VI. Câp. m. 

Perşii satiras, quanun tamida et contorta obscuritM 
enarrationem involuta ratione et via eyol?entem detiâiiat 
et aliqnot locis scriptoraB rectiorem deleotuin, ootdeetor» 
ope non multnm eget, ne tacitos proteream, uniu fluât 
locos, coios yeram scriptaram iam tom oonieotara reper- 
tam, corn nondom lahnii apparata atebar, postea ik» 
carere teete vidi* Nam I, 2ft Persios, poetas mcdliter re- 
dtantes ita insectans, ut aperte ipea carmina lasciva im- 
padicaque significet, vetulom inducit poetam et rift 
alloqaitur: 

Tod', ?etale, auriculis alienis coUigis escas, 
auriciilis, quibus et dicas cute perditns «ohe'^P 

Ei bis quomodo editores enarratoresque se expedife- 
rint, prorsns non intelligo. Ohe de homine laadantÎQm 
plausibus et clamoribus obrnto accipiunt, qui abi signifi- 
cetor, frustra qusero. Sed (piibus pronomen necessario ad 
auricuUs geminatum refertur ; qui si dativus est, cor alienis 
auriculis (quse sane non laudabant nec clamabant) „obe** 
poeta dicat, non magis video, quam quid ad eam rem 
pertineat cutis mentio; et prorsus vitiosum est; sin abla- 
tivus putatur, ut omittam copulationis insolentiam (quAui 
et cuie)^ supra modum ridicule poeta alienis anricnlis et 
cute (sua, opinor) perditus dicitur; de cute idem qucro, 
quod antea. Sed omittamns nugas. Vetulus iile alienis 
auriculis escas coUigit, quibus ipse „obe*' dicere cogitur, 
oorpore fracto et debili libidinos» voluptăţi ineptus. DebOd 
autem corpus eo significatur, quod cute perditus dicitur, hoo 
est, aqua intercute seger; buic adiungitur alter mor- 
bus, articulorum arthritide fractorum. Scripserat enim 
Persius : 

colligis escas, 

Articulis quibus et dicas cute perditus nObC'P 
Atque boc, quo nibil esse certius statim iudicaveram, 
Priscianus legit, proferturque apud Iahnium e qoat- 
tuor codicibus, uno undecimi, altero duodeoimi seeoli» 



■ 



Perdas. 129 

proferretarque fortasse e pluribas, nisi conferentes simillimi 
Yocabuli pnecedentis speciem ad hoc transtalissent. 

Eiusdem satirae ?. 88 et 89 sic interpungendi sunt: 
Men* moreat? Quippe et, cantet si naufragas, assem 
protulerim. 

Interrogat poeta, moverine se fas et probabile sit 
talibus, qnalia descripsit, oratoram plausum captantinm 
artificiis; deinde eum ironia affirmat additque, consentanenm 
tom esse, ut etiam nanfrago non flenti et vere misero sed 
flexa artificiose voce cantanti assem porrigat. (Apud 
Heinrichium verba recte interpunguntur, male enar- 
rantur.) 

Lncani Pharsaliam legi celeriter, in cormptis et du- 
biis non valde insistens. Sed tamen sensim lentius legens 
et codicum scripturas subinde examinans in posterioribus 
libris unum et alteram annotavi locum, cui opem ferre 
posse viderer. ^) 

Lib. I, 100 sqq., ubi Crassus inter Caesarem et Pom- 
peium tertius interpositus cum isthmo măria separante 
comparatur, sic scribitur: 

Qualiter undas 
qui secat et geminum gracilis mare separat isthmos 
nec patitur conferre fretum; si terra recedat, 
lonium Mgado frangat mare; sic ubi sseva, cet. 

Hsec si ?era sunt, terra aut isthmos lonium mare 
JEgseo iracturas esse dicitur, quod qui terra (recedens) 
efficere dici possit, non intelligo. Alteram mare altero 
irruente et potentiore frangi poterai Itaque suspicor 
scribendum : 



') Weberiannm Lncani exemplnm toto eonsilîo praye institutum, 
iD delecta Bcripiane et interponctioDe Titiosissiranm est. 

MADVI«n A»««a«. Cmt. II. 9 



130 Lib.VI.Cap. III. 

lonimn ^gseo franpaiur; sic nbi seva, oet, 
et mare mala mânu additom puto ad lonium. 
Lib. IV, 671 sqq.: 

qaa sânt longissima regna, 
cardine ab occiduo vicinos Oadibus Atlas 
terminat, a medio confinis Syrtibas Ammon. 
QqI longitudinem aut regni aut alius rei metitor, 
non occidentalem et medium finem indicat, sed ooeidMi- 
talem et orientalem. Scripsit Lucanus: 

terminat, Eoo confinis Syrtibus Ammon. 
Deinde t. 675, 676 yulgo sic interpunguntur (apod 
Oudendorpium. Burmannum, Weberum), nulla omnino vt 
sit sententia; interpungi debent sic: 

At qua lata iacet, vasti plaga fervida regni 
distinet Oceanum zonseque exusta calentis. 
Sufficiunt spatio populi tot; castra sequuntor 
Autololes, cet. 
lubse terram, qua latissima sit, extendi poeta dicit ab 
Oceano (mari mediterraneo) ad zonse calentis deşerta; 
spatio (quod longitudine et latitudine indicata declaravit) 
explendo sufl^cere tot (quot ibi sint) populos; nam castra 
secutos esse Autololes, cet. 

Lib. y, 533 sqq., ubi Csesar Amyclam, pauparem 
nautam, promissis ad se in Italiam trans?ehendum exhor- 
tatur, sic scribitur: 

si iussa secutos 
me vehis Hesperiam, non ultra cuncta carinsB 
debebis, manibusque inopem duxisse senectam. 
Frustra laborant, ut ex bis sensum extundant, deb^- 
bis contra sermonis naturam alio signifîcatu in alt^o 
membro repetito (non cunota carinse debebis, nec debebis 
duxisse, boc est, nec opus tibi erit duxisse). 'Apparet 
cohserere, ut divelli non possint, carince manibusque* Be- 
liqua sanabit facillima et certa emendatio: 



Lucanos. 131 

non ultra cancta carinas 
debebis manibusqae, inopem duceave senectam^). 
Ibd. (Y), 771 (in oratione Ck)rneli9e ad Pompeiam) 
verba sic interpangenda sunt: 

Secara Yidetor 
Sora tibi, cam facias etiam nane vota, perisseP 
Usec enim sententia est: Secorane sors tibi videtur, 
quse mihi fortasse obtinget, si a te aiaero, at iam te ?icto 
perierim, cam ignara cladis tose etiam nane vota pro te 
faciam? (In generali sententia secanda persona ponitar.) 
Aberraverant Bentleios et alii. 
Lib. VI, 663: 

Si vero Stygiosqae lacas ripamqae sonantem 
ignibas ostendam, si me prsesente videri 
Eamenides possint villosaqae colla colabris 
Gerberos excotiens, cet. 
Non agitar de praesentia magse Thessalae, sed hoc dicit: 
„si efficere possim, ut Eamenides videatis."" Scribendam 
igitor: 

si me prcebente videri 
Eamenides possint, 
hoc est, si videndas praebere possim. Qaid reqaireretar, 
senserat Orotins, sed in verbnm litteris remotias nec ipsam 
aptam incidit, prcestante. 
Lib. VU, 586, 587: 

lUic plebeia contectus casside valtas 
ignotasqae hosti qaod ferram. Braţe, tenebasP 
Hoc perinepte interrogatmr; snum enim gladinm Bratus 
tenebat; aptissime contra: 



') V, 375 non revocare, sed evocare scribendam esset, nisi optimi 
codices, etiam rescriptoB Neapolitanns (Philolog. XXVI p, 
177), refmere habereiit, qnod restitaendnm est. 



132 Lib. VI. Cap. III. 

quo ferrum, Braţe, tenebasP 
boc est, in qnem dirigebas? Significat enim poeta, G»- 
sarem eum petisse. (V. 592: nU profids istie Cceâoria m-> 
ientus iugulo) 

Lib. VIII, 450, 451. Sublata prava litter» gemina- 
tione, quse aliam quoque vocem in mendum traxit, seri* 
bendum est: 

ne iura fidemque 
respectumque deum veieri speraveris aula, 
Editur: veteris speraveris auUe^ pravo genetivo. 8#d 
coniectura non opus, quoniam in cod. Yoss. secundo per- 
antiquo recte scribitur. 

Ibd. (VIII), 663 sqq. : 
At Magni cam terga sonent et pectora ferro» 
permansisse decns sacrae venerabile form» 
iratamque deis faciem, nihil ultima mortis 
ex habitu vultuque viri mutasse fatentur, cet. 
Perversissime immota in morte yenerabilis decoiis ei 
niaiestatis facies deis trata dioitur. Scribendum yidetor: 
yEquatamqtte deis faciem. 
Lib. IX, 566 sqq., ubi Cato Labieno lovem Am- 
monem consulere iubenti respondet, omnia se ea, qne 
hominis plurimum intersit scire, iam ita tenere (decretis 
Stoicorum stabilita), ut nihil addere Ammon possit, h»c 
leguntur: 

Quid quseri, Labiene, iubes? an liber in armis 
occubuisse velim potius quam regna videre? 
An sit vita nihil, sed longam differat setasP 
Posterius hoc intelligi nequit; nam neque nihil esae 
vitam Stoici dicebant, neque, quid sit, aetatem diffenre 
longam vitam, explicări potest nec, qaomodo hoc con« 
trarium sit priori. Hoc Gato dicere debet, nihil interasse, 
longa an brevis sit vita; (vid., si tanti est. Ciceronis de 
fin. lib. III § 46 et quse ibi adscripsi). Per totum aatem 



• 



Lncanus. 133 

locom (usqne ad v. 571) ea est orationis forma, ut per an 
interrogetnr de ipso decrete Stoico. E codicibns unum 
affertnr Umga an pro Icngam. Manifestam est primam hsec 
cohserere: an nihil diferat^ deinde hinc pendere disianctivam 
interrogationem , ad quam explendam deest alteram voca- 
bolom longitadini contrarium. Scriptam faerat sine 
dabio : 

an, sit yita brevis, nil, longane, dilFerat, aetas, 
asitatissima poetis Latinis verborum et sententiaram im- 
plicatione. Sed ex illa, qnam dixi, orationis forma se- 
qmtor etiam, at y. 569 scribendam sit: 

an noceat vis nulla bono? 
pro ulla, [Sic iamCortias, cod. Thaan. II.] Sequitur enim: 

fortanaque perdat 
opposita virtate minas? laadandaqae velle 
sit satis, et namqaam successu crescat honestam? 
quad omnia aStoicis sablată interrogatione item affîrmantar 
at illad, nallam vim nocere bono. 

Ibd* (IX) 925 (de Psyllo serpentis morsam sanante): 
Nam primam tacta designat membra saliva. 
Nihil est trf'ta saliva; membra^saliva tangontar. Addenda 
una litiera: 

tacita designat membra saliva, 
nuUis etiamtam verbis comitantibas. Seqaitar v. 925: 
Plarima tam volvit spamanti carmina lingaa. 
X, 19, abi Gsesar Alexandri sepalcram visisse narra- 
tar, scribendam est: 

Effossam tumuli capide descendit in antram, 
non tumulis; nam at plaralis nameras feratar, tamalis 
effossam dicitar, qaod inde eratam et extractam est. (Et 
video proferri tumuli e codicibas, sed apad Oadendorpiam 
ambigaa nota). 

Vakrii Flacei Argonaaticon anas saperest codex 
antiqaos (noni secoli esse traditar), YaticanaSf naper ad 
plenam notitiam protractas a G. Thilone, mendosiasm^^ 



134 Lib.VI. Cftp.IIL 

scriptus, cai coniunctissimos et simillimas ftiit, ex cuiiis 
apographo primum editnm poema est, SangaUensiflu Itaqne 
infinita est coniecturse necessitas. Sed ipsmn poema, 
qnod tritam materiam communi et tradito genere pene- 
quitnr, ut fit in imitatione adventicio ornato commen- 
danda, adeo saepe tumidam habet sententiaram et imaginam 
formam, adeo molestam et affectatam elocntionem, ut 
dificile multis locis sit statuere, quid poet» ipsi tribni 
debeat, enarratione utcamque leniendnm, quid scribarom 
errori, in qua dubitatione cantiorem partem seqni par est 
Legeram partem aliquam olim, Harlesii (Bormanni) ex- 
emplo utens; deinde in reliquis, inde a tertio libro, ab- 
solvendis Thilonem adhibni. In celeri lectione nec in 
difficilibus ac dubiis valde immoranti tamen nonnollorom 
locorum aut certa aut probabilis correctio se obtolit pneter 
eas, quse in Heinsii maxime annotationibus inter per- 
magnum numerum suspicionum temere et sine cansa aut 
nulla certa via rationeve iactarum latent. Unnm et al- 
terum, quod in primis libris ipse annotaveram, yidi ab 
aliis occupatum.^) 
Lib. L, 51 : 
Si mihi, qusc quondam, vires, vel pondere poenas 
Colchida iam et regis caput hic et arma videres. 
Nihil significat vel; scribendum est: tu pendere pomas. 
Ibd. 64 sqq.: 
Mox taciţi patuere doli nec vellera cane 
esse viro, sed şese odiis immania cogi 
in freta, qua iussos sectantem qa»rere Golchos 
Arte queat. 
NuUo modo postrema h»c cum superioribos cohsrent, 
nec structura expediri potest. Scripserat poeta: 



') [Cum hsc iam typothetse tradidissem, accepi editionem a 
Schenklio cnratam (Berol. 1871), ex qna tres qnattaorre eon- 
iecturas meas ab aliis pneceptas vidi.] 



• 



ValerioB Flaccns. 135 

sed 8686 odiis immaDia cogi 
in freta. Qna iussos, scitatur, qo^rere Colcbos 
art6 queat. ^) 
Ibd. 635 sqq. : 

miscent suprema paventes 
V6rba alii iongantque manas atque ora fatigant 
aspectu tota in misero, cnm protinus alnns 
solvitar 6t vasto puppis mare sorbet hiatu. 
Sic codex; corrignnt: cupectu toii in misero. Sed 
ioius in aspectu dicitur, qui spectacnlo animam omnem 
intendit, quod ab interitum timentibus alienam est, nimis- 
qne infinite ponitor ora faiigant. Scribendam yidetnr : 

atque ora fatigant 
aspectu vota in misero, cet. 
Votis vil ora soffidunt. 
Ibd. 670 sqq. : 

seu casus nox ista ftiit, seu volvitur axis 
ut superum sic stareţ opus toUique vicissim 
pontus habet seu te subit» nova puppis imago 
armorumque hominumque truces consurgere in iras 
impulit, cet. 
Recte Gronoviuş intellexit necessario requin stare, ut pon- 
tus simili lege stare et vicissim tolli diceretur, quemad- 
modum c(Blum(axis superum) certo motu volveretur. Pne- 



*) Hanptins nnper teetatur eadem orationis forma. Sed apnd Ho- 
ratium Od. I, 88, 3 sectari ngnificationem habet circamcarsando 
qnarenâi, non simpliciter qnarendi. In proximiB Bannannas 
inddit in Terom, sed non tenoit: 

niuic aerii plantaria vellet 
PerseoB ani carra ut savos frenasse dracones 
creditnr, ignaras Gereris qni Tomere terras 
imbnit, 
boc est: aut carra dracones frenasse, at is fecisse . ereditar, 
qoi cet. 



136 lib. VI. Cap. nL 

terea in habet snbesse, a quo infinitiyi {stare tolUque vim- 
sim) pendeant, avet, A. Schottos vidit Unum restat, qiiod 
orationem et sententiam turbet, opus^ qnod sie amoyeii- 
dum est: 

sen, volvitur axis 
ut superum, sic atare loco tollique vicissim 
pontus avet. 
Ibd. 755, 756 (de Thessala sacra magica fiiciente): 
flagrantes aras vestemqae nemosque sacerdoe 
prsedpitat. 
Iure offenditur in nemoris nomine; sed qnod apt» 
cnm veste coninngeretnr, nondnm repertnm est; nam se 
pecus quidem aptnm est neque sic unde dicitnr. Posaerat 
poeta: 

vestemque penusque. 
Ibd. 821 sqq. (de iEsone et Alcimede hansto vene- 
nato poculo morientibus) : 

In media iam morte senes suffectaqne leto 
Inmina et undanti revomentes veste cruorem 
conspicinnt. 
Ut revomere veste cruoretn dicatur de veste cmoris vo- 
mitn conspnrcanda (quod non concede naqne ablatiynm 
fero), ineptissima tamen eins rei boc loco mentio est, ne* 
dnm nndantis vestis. Scriptum fnerat: 

et undanti revomentes peste cruorem. 
Undabat et aestuabat pestis hausta. 
Lib. II, 72 : 

lamque sub Eo» dubios Atlantidis ignes 
albet ager. 
Aurora nusquam Atlantis appellatur nec nlla oogna- 
tione cum Atlante coniungitur. In codice Yaticano scri- 
bitnr Altantidis^ ex quo facile eruitur Pallantidie^ qaa 
nomine (et PaUantiadis) Ovidium aliquoties deam iUam. 
appellasse notum est 



• 



Valerins Placcus. 137 

Ibd. 102 sqq. (de Venere interdum ssevam nataram 
et speciem sumente): 

neque enim alma videri 
iam tam ea, cnm reti crinem subnectitur aureo, 
sidereos diffusa sinus; eadem effera et ingens 
et macalis suffecta genas pinnmque sonantem 
virginibns Stygiis nigramqne simillima pallam. 
Ineptse particalse iam ium^ seqnente prsesertim cum^ 
nt necessario hsec eflficiatur sententia (nisi quod iam 
abundat), Yenerem non turn almam videri, cum aureo reti 
crinem subnectat; neque his particulis recte redditur 
eadem. Una littera ia simillimam mutata nascetur 
verum : 

neque enim alma videri 
tanium ea, cum reti crinem subnectitur aureo, 
sidereos dififusa sinus; eadem effera et ingens cet. 
ut audiatur: eadem videri (etiam). 

Ibd. 200 sqq.: 

înde novam pavidas vocem furibunda per auras 
congeminat, qua primus Athos et pontus et ingens 
Thraca palns pariterque toris exhorruit omnis 
mater, cet. 

Neque Thraca pro adiectivo {Thracia) positum credi 
potest, repugnante (si quis GeUium obiicit) constantissima 
poetarum Latinorum consuetudine, neque palua Uiraoia 
ullo modo ferri, quoniam montana ea regio et est et a. 
poetis semper describitur, neque (duplici adiectivo) ingens 
Thracia palus. Contra cum Atho et ponto coniungitur 
ingens Thraca. Sed neque ad Athon neque ad pontum 
aut Thraciam aptum verbum exhorruit proxime cum toris 
conflatnm. Latet aliud verbum sub illo palus nec aptius 
reperio quam Bolii (concutitur). Ne parum quidem peritos 
offendent saUi praesenti tempore et exhoiruit in narrando 



138 Lib. VI. Cap. III. 

coniuncta. Primus Athos non sine caosa Peerlkampo 
miras visus est. V 

Ibd. 449, 450: 

citum strictis alias de cantibos igDem 
ostendit foliis et saliure pascit amico. 

Non ostendebator ignis foliis, nt eam ilia viderent, 
neqne hominibns foliorum ope; sed, ut sulfîire» ita folii» 
aridis supra iniectis obsternebatnr et alebator, hoc est: 
strictis alias de cautibus ignem 
obtendii foliis. 

Ibd. 642, 643 Cyzicus rex eandem fere sententianu 
qo» est apud Vergilium in his: Nee tam txversus equos 
Tyria sol iungii ah nrhe^ sic exprimit: 

Non tamen haec adeo semota neqne ardna tellns 

longaque iam populis inpenna lucis Eoae. 
Pro longa Thilo regna scripsit neque probabili mutatione 
neque qaae rectam eifîceret sententiam. Scribendnm 
erat: 

Longaque tam populis inter via lucis Eoîp. 

Non tam longara viam populis lucis Eo» (hoc est 
suiş, Asiaticis) interiacere et eos a ceteris occidentalibos- 
que separare dicit. Nam sic, non populos inter rta, paulo 
minus apte ad sententiam, scripsisse Valerium puto, imler 
pro adverbio posito, ut interest intelligatur. Est anim hic 
proprius Valorii huius vocabuli usus, quattuor exemplis 
confirmatus, quorum tria apud Freundium annotata Tideo 
(V, 337, VI, 220, VIII, 382), quartum est in VUI, 808: 
nec longius inter^ quam quod tela vdet^ auperest mare^ 



') y. 439, nbi perverse Samotbraca vates appelUtnr, acribendom 
annotaTeram, quod nane video a Schradero proceptum: 
Hactenns in popnlos v<ui, Samotbraca, diemque 
missa mane, sacrisqne metnm seiremns opertis. 
Sibi, vati, hactenos dictam esse vnlt Samotbracam. 



• 



Valerins Flaccns. 139 

non recte tentatom ab Heinsio; significatar enim: superest 
inter eos et intervallum facii. 
Lib. III, 75, 76: 

nec, quae regio aut discrimina, cemant, 
cor galeşe clipeiqae micent, num pervigil armis. 
Post hos versus, quia sententia non plena sit, intercidisse 
versom Thilo aliis prseeantibus statuit. Nibil desidera- 
bitur, si pro nwm, quod ferri ne suppleto quidem versu 
potest (nam num in armis pervigilaretur, quseri non po- 
terat, cum id omnes vidercnt, sed causa incerta erat), 
snbstituenmus id nomen, quod adiectivum ipsum subiicit 
ac poscit: 

cur gale» clipeique micent, nox pervigil armis.*) 
Ibd. 223, postquam poeta Gyzicum dixit vano gaudio 
elatum esse, cum putaret Argonautas pulsos fugere, subii- 
cit, ut quidem in codidbus scribitur: 

tales auditus, ea gaudia fingit 
ira deum. 
Mendum in auditus manifestum non feliciter nec 
superiores correxerunt nec Thilo, qui redtius scripsit; 
neque enim reditua de fuga dici potest nec fingere reditus 
de falsa fugse (aliorum) specie animo obiicienda. Requi- 
ritor Yocabulum coniunctse cum gaudiis significationis, non- 
nihil variaţie. Scribendum opinor: 

tales fiatua^ ea gaudia fingit 
ira deum. 
nt inflata yanaque superbia significetur prorsus Yaleriano 
usn, qui vel in hoc libro v. 631 et 699 {non hi twn 
Jlatus^ nan ista superbia dictia) perspici potest. 

Ibd* 224 sqq. Cyzicus vana victori» opinione elatus 



*) y. 140 ez dâUealuqw wra $€cwri faciendum esse deieaaque ara 
Mcuri^ quod apte reipondet elaUB dtxtrm in v. 139, ante annota- 
venm, quam id in adiţiona Bononiensi prsceptnm vidi. 



140 Lib. VI. Cap. HI. 

comparator cum Cceo Titane apud inferos libertatia spem^ 

concipiente et se relevante, tum nirsns in yeterem sopplidi 

formam redacto: 

fundo velati cam Cceas in imo 
vincla lovis fractoque trahens adamante catenas 
Satumum Titjumqne vocat spemque setheris amens 
concipit, ast illum fluviis et nocte remensa 
Eumenidum caniş et sparsae inba reppnlit hjdr». 
Neqne retnensa oliam habet sententiam neqne fluumt 

et nocte nllo pacto cum reppulit coniungi potest. Certa et 

facilis emendatio locum sanabit: 

ast illum fluviis ^t nocte remersat 
Eumenidum caniş. 

Ibd. 315, 346 (de Cyzico sepulto): 

Nam quia nec proles alius nec denique sanguis, 

ipse decus regnique refert insigne paterni. 

Sic ex Itali alicuius coniectura scribitur, non recte 

omissa significatione eius, ad quem, locive, quo referat 

Cyzicus insigne. Godices insigne parentis. Bestituendom 

igitur est: 

refert insigne parenti, 

a quo ipse acceperat. 

Ibd. 598 (de Argonautis Herculem constanţi fide opp^ 
rientibus): 

At sociis immota fides austrisque secundis 

certa mora est: nec parvus Hylas, quamquam om- 

nibos »qoe 
grata rudimenta; Herculeo sub nomine pendant. 

Sic Thilo edidit, Eyssenbardtii coniectoram secntos; 
sed pridem intellectum erat, nec orationem nec sententiam 
plenam esse in illis nec parvus Hylas, Neqne mora certe 
erat, sed fides. Codex Vat. moraea. Scribendom: 

At sociis immota fides austrisque secundis 



Valerins Flaocns. 141 

certa; morce est nec parvus Hylas, quamquam om- 

nibus seqne 
grata radimenta; Herculeo sub nomine pendent.^} 
Ibd. 670 et 671, ubi Meleager et alios et semetipsam 

Herculis desideriom expleturos promittit, hi in codice Ya- 

ticano ponuntur versus : 

Et ego et quocanque voces qua tegmina ferro 

plora metam; tibi dicta manns^ tibi, quicquid in 

ipso 
sanguine erit, iamque hinc operum quae maxima 

POSCOy 

e quibos primi menda non latent. Et tegmina quidem 
hic aliena esse snbstituendaque agmina plures viderunt; 
cetera non expedierunt, quse sic videntur scribenda: 
En, ego eot quocunque vocas. Quanta agmina? ferro 
plura metam; tibi dicta manus, cet. 

Ibd. 703 Telamon indignabundus socios, qui antea 
tantopere Hercalem sibi prsetulerant, interrogat, ut quidem 
in cod. Vat. scribitur, sic: 

lamne animis, iam gente pares? atque inclita vulgi 
dexteraP 

In atque subesse ceque Vossius vidit, ut ab animis 
et gente ad manum eadem transferretur interrogatio. Re- 
stat vulffi, in quo latet verbum pro nimis tenui est (,,iamne 
seqne inclita dextera vestra est?"*) snbstitutum; fuit. 
opinor : 

ceque inclita fulgii 
dextera?*) 



') V. 4H9 vix pnto ferri posse consortem cun's pro eo, qaod est 
curarum, scribendamqne opinor Ciceroniano ezemplo consortem 
in atris, 

') V. 794 riestitQeildlim e oodicibos: comitis nec fata parenti Qua; 
referai^ videi, hoc ett, matri. Peremptnsne esset Hylas an aber- 
rasset an alic căra detineretor, Hercnles ipse ignorabat. 



U2 Lib. VI. Cap. IU, 

Lib. IV, 174 sqq. Postqoam hospes Argonaotis in 
littore Bebrycio oblatus eos dehortatus est, ne Amycnm 
peterent, sic pergitar: 

Hsec ubi non ulla iavenes formidine moţi 
accipiunt, dolet et dara sic pergere mente, 
targa sequi properosque iubeţ coniungere gressos. 
Ita enim hsec codices scripta habent Primnm ap* 
paret (in quo post alios Thilo aberravit, post v. 175 plene 
interpmigens), ?. 176 contineri apodosin recteqae nanari 
hospitem, postquam nihil dehortando profici intellexerit, 
praBcedere viae ducem ceterosque iubere se pone sequL 
In y. 175, in quo infeliciter Thilo Burmannum secatos 
stat pro ittc scripsit, vitiosissime dolet ad hospitem relato, 
stat ad Argonautas, quoniam huiusmodi sententia: „Tidet- 
que eos dura mente pergere"" neque facile corrigendo efBci 
potest et ignavam habet repetitionem eius, quod v. 174 
dictum est, ad banc deducimur emendationis formam, viam 
monstrante etiam mendoso illo sic: 

HaîC ubi nun ulla iuvenes formidine moţi 
accipiunt, uellent dura si pergere mente, 
terga sequi properosque iubeţ coniungere gressns. 
Neque enim uelletit cum praesenti historico (iubeţ) 
coniunctum iure ofiendat. Si quis tamen propins ad 
scripturam codicum (dolet et) accedet, libenter cedam. 

Ibd. 181 sqq., ubi describitur foedus aspectos ioei 
ante speluncam Amyci, ha^c leguntur: 

hinc (recte Aid. hic) trunca rotaţia 
brachia rapta viris strictoque immortoa ctesta 
ossaque tastra situ et capitum maestissimus ordo, 
respicias quibus adverse sub vulnere nulla 
iam facies nec nomen erat, 
in quibus manifeste corruptum est respicias, Nam qood 
enarrare conantur si respicias^ ut omittam, qaam inaniter 
hoc addatur, quam pravum sit respiciendi yerbom (pro 
iuspicieridt)^ quam non huic condicionis ellipticsB tonmm in 



■ 



YaleriiiB Flaccns. 148 

hac sententia (ţuifrti^ . . . erai) locus sit,yelorâo verborum 
totam rem prorsns OTertit; debebat enim* saltem dici: 
quibu»^ retpiciasy . . . nuUa facies erai; ante relativum 
poni nnUo pacto condicio illa poterat. In codice Vat est 
respiceas. £x unius litter» e indicio emergit yeritas: 
et capitnm msstissimus ordo 
per piceaa, quibus, cet. 
Arboribas circa crescentibus affîxus erat iUe ordo (et 
boc ipsum ordinis nomen significat); arboram certa specios 
a poeta ponitar. ^) 

Ibd. 240 (ubi Amycus PoUucem alloquitur): 
Quisquis es, infelix celera puer; haud tibi pulchrae 
manserit boc ultra frontis decus orave matri * 
nota feres. 

Non celerare iubeţ ad interitum, sed irridens mise- 
ratar: 

Quisquis es, infelix celeran^ puer. 
Ibd. 252: 

Diiit (Amycus) et urguentis post sera piacula fati 
nescius extremum boc armis innectere pahnas 
dat famulis. 

Si piacula scelera appellarentur, non sera, sed longa 
et multa erant; nune apparet, exsoluta dici scelerum pia- 
cula, sed sero, quae multo ante debuissent; itaque non post 
piacula fatum urguebat, sed piacula urguebat et propinqua 
admovebat, eheu, sera: 

urguentis (pro^ sera piacula!) fati. 
ibd. 449: 

consuetis serum est ex ordine fatis 
ingemere. 



') y. 218 e cod. Vat restitatiim oportnit a Thilone: 
Nec lacrima (ne ferte preces !) 8aperi?e Tocati 
pectora noatra morent. 



144 Lib. VI. Cap. III. 

flidlcule et cmsueta fata Pbineus appellat, qnomm 
ne similia quidem qaisquam passas erat, et comueia ex 
ordine, Loquitur de pra^teritis iam et sensim exhanstis: 
consumptis serum est ex ordine &tis 
ingemere. 
(Paulo ante v. 439 in rebar sic^ qnoram nentram 
tolerabile est, puto subesse perfectam (in si cadens), qnod 
computandi significationem vicinamve babeat, aed ipsnm 
non reperio; nam digessi nimis discedit, decerpsi non satis 
aptnm est.) 
Ibd. 474: 

Teque, ait, iniusti, qaae nune premis, ira Tonantis 
ante precor, nostraa tandem iam parce senect». 
Haerent in antei sed aliud est incommodam; neqne 
enim Pbineus Tonantem, cuius iram submisse deprecatnr, 
iniustum appellare potest. Scribendum est, sublata p^- 
mutatione non rara: 

Teque ait, inimie quae non premis, ira Tonantis, 

ante, precor, nostrse tandem iam parce seneot». 

Concedit antea non sine causa iratum foisse lovem; 

nune {iam) tandem senectse venia ut detnr, precatur. 

Fremis ante prsesenti tempore dixit de ira etiamnunc 

durante. 

Ibd. 601: 

Proxima Thermodon bic iam secat ar?a. 
Opinor fuisse: Proxima , , . hinc, 
Ibd, 714 sqq. (de ponto Euxino): 
Non alibi eifusis cesserunt longius undis 
litora, nec tantas quamvis Tyrrbenus et iEgon 
Tolvat aquas, geminis ot desint Syrtibus und». 
Secundi versus vitium manifestum est; sed infelidter 
rem gesserunt, qui primum pro- et desint violenter nse 
desint scripserunt, deindc quamvis certatim tentaront, quod 
non solum coniunctivi tuentur, sed apertissime sententia. 
quse baec ost, etiamsi alteri mari aliquid concedatur, tamen 



Valerias Flaociis. 145 

non vinci in oomparando pontam Eaxinum. Magnam par- 
tem veri Tidit Fr. lacobsius, qni pro tantait scribendum 
coniedt iimctcu; sed retento nec structuram rectam non 
effecit, et in altero membro minus bene ei res successit. 
Absolvetur, opinor, emendatio, nec ultra «gram partem 
medicina progredietnr, si sic scripserimus: 
Non alibi efibsis cesserunt longius undis 
litora, cotiiunctas quamvis Tyrrhenus et iE^on 
volvat aquas geminis et desint Syrtibus unde. 
Etiamsi mare Tyrrhenum et iBgdeum in unum con- 
trahantur iisque ad angendum spatium longitudinis (sive 
latitudinem dicere malis) adiungantur undse, quse Syrtes 
tegant, iude retracta, ^natura tamen hsec poeta negat 
ponţi Euxini longitudinea. Quam boc geographorum ra- 
tionibus congmat, non quaerimus, quoniam et veterum in 
dimetiendo i>onto Euxino opiniones valde discrepabant, et 
poeta etiam liberins rem auxit. 

Lib. V, 484 sqq.: 

Sceptra tui toto Pelias sub nomine Pboebi 
maxima sorte tenens totque iUa cremantia divos 
oppida, tot vigili pulcherrima flumina comu, 
iOe meum imperiis urguet caput. 
Non sub nomine, sed sub lumine Pboebi regna et sceptra 
Peli» maxima fuisse, iam Sabellicus vidit; utrum toto sub 
lumine JPhofbi an tui occiduo . . . sub lumine Phcebi poeta 
scripserit, non definio. Certius videtur, proximo versu 
scribendum esse totque illa precantia divos Oppida, 
nec qoidquam pneterea movendum. ^) 

Ibd. 628 (in Martis apud lovem de Minerva 
qoerela): 



*) V. Id7 zeote lAton se dioit tot freta, tot dure properantia stdera 
paBtum^ boc est, iot dies cnm erumnis et laboribua Q\vn\ft%. 

MADVICn AmwmM. Can. O.' ^ţ) 



146 Lib.VI.C*p.m. 

Num queror, exstructa qnod vexerit ipsa carina 
vellera sacra meis sperantem avertere lucis, 
quodqne palam tutata viros? Sio cetera pergat, 
si valet. 

Non poiest Marş negare se id queri, qnod vel ma- 
xime queritur. Scribendum est, sablată interrogatiofie: 

Nune queror, 
cui respondet illud sic cetera pergat; plura mox Fdladem 
molituram esse sibique querenda fore significat 
Ibd. 671 (ubi Palladis responsum finitar): 
Fas aliquâe nequeat. Sic femina. Coeperat ardens 
hic iterum altemis Mavors insurgere dictis. 
Excipit hinc contra pater, cett. 
^stuant editores in primis verbis, qnse sane ab- 
surdam habent sententiam; illud non animadvertunt, por- 
versissime poetam ipsnm sic induci de dea loqnentem: 
Sic femina. Quo animadverso cum appamerit, h»c quo- 
que duo verba Palladis esse, exoritur clamm toţi loco 
lumen. Scripserat enim poeta: 

Mas aliquae nequeat, si femina! 
jEquum Minerva censet, si dese non omnia efficere 
possint, esse etiam, quse di efficere neqneant, ntitnrque in 
hac sententia propriis sexuum nominibus. Nam cUiqua 
neutre genere ausum esse Yalerium dicere pato nec aii- 
quid substituo. V. 673 hune pro hinc ponendum puto. 
Lib. VI, 285 Gesander rex lazygas hortatar: 
Aut mecum mediam, iuvenes, agite, ite per urbem 
Ârgolicamque manum aut caris occumbite naţia. 
Postrema verba recte emendavit Carrion: aut dam 
occumbite fatis. In prioribus quid esset viţii, Heinâas 
sensit, sed violenter mutando aberravit. Neqne eoim 
agitur de urbe^EaPia intranda, quod non recte significaretor 
verbis ite per urbem, neque apte coniungitur urbs Argoli* 
caque manus, quasi haec una urbem defendat; permmpi et 



Valerias Flaccus. 147 

JEse2Lm et Argolicam manum Gesander vuit, ut ad nrbem 
Teniatur. Scribendom igitur: 

ite per urbis 
ArgoUcamqne mannm.^) 
Ibd. 385: 

aut ut machina muri, 
quae scopulis iaiibibusque diu coofectaque flammis 
procubuit tandem atque ingentem propulit urbem. 
Becte Heinnas iutellexit, neque machinam de muro 
delabentem ipsam urbem evertere neque .1^0 modo urbem 
propellere dici posse, quasi protrudatur et porro agatur. 
Sed coniectura usus est non bona; nam umbra simul cum 
machina ipsa moţa nihil ad casum describendum admodum 
pertinet, neque ea propellitur. Una littera mutanda 
yidetur, ut sit: 

ingentem propulit arbem. 
Omnia enim, quse circa sunt, quoquo versus inorbem 
disiicit et propellit machina prolapsa. (V. 382 resti- 
tuendum est e codicibus gravior ntUuque earens^ boc est, 
nondum nutans, sed firmiter stans. Post demum cădit 
et mit.) 

Ibd. U9: 

Ergo opibus magicis et virginitate tremendam 
luno dud sociam coniungere quserit Achivo. 
Virginitas Medeam tremendam non sane faciebat 
nec quicquam ad eius potentiam pertinebat. Scribendum 
Yidetur: 

et virga atque arie tremendam. 
Vvrgam magicam significari certum est; in ceteris 
litteris potest latere participium. (Heinsius, cum mendum 
animadvertisset, adscripserat: et dira , . . arte tremendam^ 
tentata, non perfeicta emendatione.) 



') y. 813 Bcripseram omnis, ut Kochios. 



\0* 



148 Lib. VI. Cap. III. 

Ibd. 600: 

Tantum effata magis campis intendere snadet» 
dum datur, ardentesqoe viri percorrere pngnas. 
Medeani luno sub Ghalciop» sororis specie latens 
hortatur, ot oculos intendat in campos et lasoais pngiias 
contempletnr. Intendere libro de attenta lectione PUnin» 
minor d!xit(yill, 19) usu perraro; (nUm mtentua ret siiam 
habet legeni;} intendere loco, câmpie de intente oontem- 
plando qui dixerit, noyi neminem, pntoque acriptam a 
Valerio esse: 

Tantum effata aciem campis intendere snadei 
Lib. VII, 32, 38: 

iile antem iam iam vultus vocesque paratas 
ante aperit rumpitque moras inque ipsa morantis 
prosilit ora viri talique effunditur ira. 
Sic editur coniectura, ut ^tes vultns suos Tocesqae 
iam ante paratas apernisse dicatur. Sed in hae sen- 
tentia iamiam . . . ante pro iam ante non recte poiiitar. 
Et codex Vat habet parenttm, snpra prins e scripto a 
(apographa parantem), Recte igitur HeinsioB lasonen» 
qui, sacris occupato ifieta, modeste tacuerat, iamiam vd- 
tus vocesque parantem (nune ipsum loqui parutem) 
significari putavit. Sed ante capit longius discedit^ tide- 
turque potius scriptum fuisse: 

paratitem 
Aintevenit, ^ ) 
Ibd. 156: 

Qnando ardor hebet, leviorque pudori 
mensque obnixa malo, tenues sublimis in anras 
tollitur (luno). 

Hsec neque structuram verborum tolerabilem habert 
neque sententiam, pravissimeque ex malo (et morbo animi» 



') V. 20 scripseram huc ut nune Schenkl. 



Yateriob FImcqs. 149 

amore) et padore ei repugnante conficitur malus pudor. 
Scribendam est: 

Qoando ardor hebet leviorqne pudoreH 
meneque obnixa malo, cet. 
Bt pudare Vossios; sed tamen in ceteris aberravit. 
Mox V. 159 lacuna ex syllabaram vicinarum similitudine 
orta sic explenda videtur: 

Sum memor, ut tecum sim turn paiiita laborem. 
Ttim, ut apud GrsecoB saepe vote, idem est fere 
atque paulo ante, ^tempore, quo noeti''. 

Ibd. 259 sqq. Venus Circen mentita sic Medeam 
alloquitur : 

Cum levis a superis ad te modo laberer auris, 
forte ratem primo fugientem litere cerno, 
qualem nostra suo nunquam dimittere portu 
vellet, adbuc omnes quse detinet insula nantas. 
Circe non ab auris lapsa erat, sed per auras; codex 
Yat. habet levia asperis^ e quo faciendum Uvis aeriis. 
Deinde^ quoniam non fugiebat Argo, sed in ancora stabat 
quieta^ Argonautis pro urbe pugnantibus, aut cum Heinsio 
Julgeniem aut potius fluitantem scribendnm est. Sed 
restat maior difficultas. Neque enim uUo pacto ad Argo 
landandam aut omnino aliquid, quod eius proprium sit, 
indicandum pertinet, quod talem navem Circes insula 
dicitur nunquam portu dimissura, qu» adbuc omnes nau- 
tas retinuerit; ita enim prorsus eodem loco, quo ceteras 
omnes naves, Argo Circe et insula habitune sunt. Ma- 
nifestum est, tam egregiam dici Argo, ut in eiusmodi 
nave Ciree gloriandi oausa aliquando a sua consuetudine 
discedere parata sit. Atque buic uni sententias aptum 
^t ^felUt (mOcbte). Scripknm sine dubio a poeta fiierat: 
qualem nostra suo n&nnunqiuim mittere portu 
vellet* adbuc omnes quaB detinet insula nautas. 
Ibd. 317 sqq. (de Hedea inter contrarias sententias 
fluctuante) : 



150 Lib,VI.C»p.nL 

Ssepe suas misero promittere destinat artes, 
denegat atque una potios decernit in inu 
Pro denegat recte Dorvillins dem negat; pro m ira^ 
quod eo manifestius est corruptam esse, qaod y. 816 ter- 
minatur ?oce ira^ Heinsios sabstitoit tn hora; sed alienom 
ab hac sententia est potius (pro qoo alins iotima); neqo» 
decemere recte dicitur de ea, qoad in diversas partea et 
sententias iactator. Retinenda reliqna, qo» nollam mendi 
suspicionem babent {atque una potius decernit)^ qiueren- 
dnmque, quod ad potiue decernit aptom sit et ab IHo m 
ira ei superiore versu buc delato deiectnm suo loco pntari 
possit. Id buiusmodi esse videtnr: 

atque una potius decernit obire. 
Et in ira et obire fitcilis error erat. 
Ibd. 519 sqq.: 
Sseyior ingenti Mavortis in arbore restat, 
crede, labor; quem — tanta utinam fidacia noştri 
sit mibi noctumseque Hecates vestrique vigoris. 
Sic Tbilo Burmannum secutus verba interpunxit, ut 
abruptus sermo esset Quse abruptio boc loco neqne ol* 
lam affectus et animi alio conversi causam habet neqne^ 
ullam in ceteris notam, et prorsus ridicula est, qnoniam 
eadem ipsa, quse abrumpi fingitur, continuatar sententia. 
Sed prseterea quaero, quo referatnr tanta\ nam sine nlla 
comparatione sibi fiduciam in ea, qu» supersint, Mede» 
optat. Scribendum igitur censeo: 

quce in tanta utinam fiducia noştri 
sit mibiy cet 
Ab uno laboris nomine transit ad universam rermn 
ei coninnctarum significationem (in quas tanias res). 
Potest buins scriptur» indicium videri esse in Vaticano». 
in quo scribitur quaem^ quod VIII, 189 pro quce ponitnr. 

Ibd. 547 pro in fiammaey quod apparet ex proxima 
versu in hune irrepsisse, substituitur in glebae. Mihi et 



VAlerias Flaccas. 151 

rarius vocabolum fiEUsilios loco cessisse videtor et ad rem 
multo aptios esse: 

Vos mihi nune primum in liraa invertite, tauri, 
sqnora. 

Ibd. 640 (de viris e terra natL^ in se irruentibas, 
cum lasonem se petere putarent): 

Omnis ibi iSsoniden sterni putat, omnibus ira 
talis erat 
Ignavum et perversum taUs; qualis enim ira signi- 
ficata estP Et vitium alii senserunt, in corrigendo aber- 
ranmt et a vestigiis scripturse et ab apta sententia. Seri- 

bendum videtur: 

omnibus ira 
FaUa errat, 
Lib. VIII, 7, 8 cod. Vaticanus: 

crinemque genasque 
ante per anticarsit vestigia somni. 
Editur |>«r aniiqui carpait; faciendum potias videtur: 

ante per antiqui (antici) rasit vestigia somni. 
Radere genas notum est in luctu proprie et anti- 
que dici. 

Ibd. 67: 

Iile silet, tantus subiit ut virginis horror. 
Inane esse tantus iam Heinsius sensit; sed prava prorsus 
temporis significatio est (uf). Scribendum: 

Iile silet, tacitus subiit et virginis horror. 
Tacitus Heinsii est 
Ibd. 285, 286: 

Dixerat atque orans iterum ventosque virosque 
Perque ratis supplex et remigis vexilla magistris. 
Sic codex V., praeter alia menda altero versu fracto 
et mensuram excedente. Pro atque Aldus itque; in uea- 
lila subesse voa illa plures viderunt, modo ne verbis tra- 
iectis et huius mendi originem obscurassent et cetera 
fecissent mendosiora. Sublata voce, quse addita reliqua 
pertorbavit, scribendum est: 



152 Lib. VI. Cap. III. 

Dixerat itque orans iterum yentoflque TiroeqiiA, 
perque rates U remigii vox illa magistris. • 
Âbeyrtus in sua nave ibat ventos et TirOB oMestam, 
eaque orantis voi per omnes naves ivit et evagata ett ad 
remigii magistros. In ipsa geminatione verbi ii alogaotii 
qu3esita est.*; 

Statium quoque cugnoscere officii mei duxi; ad per- 
legenda scripta hominis ingenii et ?eri affectiia aterilitatem 
inani tralaticiorum ornamentorum fîico occultantîa et sen- 
tentiarum elocutionisque, dum omnia, quse imitatur, Tari- 
ando, exaggerando, longius ab origine transferendo aaper* 
iacere studet, obscuro et difficili tumore fastidium mo- 
ventis patientia tlefuit. Itaqiie legi Thebaidos qoattuor 
libros, silvarum duos. cetera pervolutavi tantam. In iis, 
quae legi, ett>i caute onmia attingebani (facile enim intel- 
ligebam pernmlta sihi Statium permisisse, qnie apad alios 
incredibilia viderentur, velut initio statim libri primi The- 
baidos V. 2'2 (lefenm Mhr lovliţ de defenso temple Ioto 
contra bellum inferentesi, cum priesertim eiiguo et paramt 
quod ad codices atlinebat. certo instrutnento uterer (quod 
nune in priore Tliebaidos parte multis partibus locapletins 



') Kxtremo libro (([ualis qnidem nune sapercst) recte vidit homo 
alioquin non saoc cnticte artis peritos, Lemmius, venain, qni 
in codice Vaticano sabiioitur versul 459, post t. 440 ponendnm 
esse sine ulla mutatione, ut sic Medea dicat: 

O ntinam ergo mens pro te uon omnia posset 
atqne aliqnid dobitaret amor! Qnin nane qaoque qoffre, 
qnid iabeas! Hen, dure, silea, magnnmqne minatiur 
nescio ouid tnus iste pndor. 
Adeo se nihil lasoni negare posse dicit, ut Tel nane qosme 
iobeat, qnid fieri Telit, parata ad faciendam. (Proparator ian 
Absyrti csdîs poetolatio et execntio.) Deinde veretar, ne la- 
wnis pndor iubendi magnum aliqnod malnm portendat. 



• 



Statius. 153 

O. Mnelleri opera fiustom est), tamen pauca quffidam emen- 
davi, qaoram nonnulla post intelled ab aliis occupata (ut 
Theb. I, 480 lassatis ab Heinsio, tandem a Peyraredo, 704 
parentis iam aBarthio); iis, quee restant, unam et alteram 
paginam non invidebo. 

Theb. I, 266 sqq.: 

Qaod si prisca Inunt auctorum crimina gentes, 

subyenitqne tois sera bsBC sententia coris, 

percensare »vi senium, quo tempore tandem 

terraram ftirias abolere et ssecala retro 

emendare sat est? 

Non qassritar, qnando emendatio tiat, sed qnam longe 
retro agator. Seribendum est: 

percensere sevi senium, a quo tempore tandem, cet. 

Ibd. 630, 631 (ApoUo): 

pestifera arma iadt camposque et celsa Cyclopum 

tecta snperiecto nebularum incendit amictu. 

Gampos et montes snperiecto nebularum amictu in- 
cendi adeo est contra rerum naturam, ut ne Statio qnidem 
in mentem venire potnerit; nec sane boc loco omnia luxisse, 
sed tristibns tenebris obducta poeta significat, eaque sen- 
tentia una littera mutata restituetur: 

nebularum intendit amictu. 

Montes tenebris et nebularum amictu intenduntur, ut 
tabemacula yelis, locus sertis. 

Lib. n, 235: 

Tune ora rigantur honestis 
imbribus et teneros lacrimse iuvere parentes. 

Ferri nequit parentes^ quoniam neque matrem Argiae 
Yivam fingi totum poema clamat, neque pater senex teoer 
appellari poterat. Neque quicquam Muelleri sententia per- 
versius, Tydeum et Polynicen significari, qui nondum ma- 
ritim nedum parentes erant; neque quisquam antiquus 
poeta eos teneros appellasset. Seribendum esse pavores 
(nt tener dohr Argie v. 353 appellatur), non dicerem, 



154 Lib. VI. Cip. IIL 

quoniam nune video sic Barthium scribi Yolaisae, nisi Mod- 
lerus, cui huius rei indicium debeo, aberrasset 
Ibd. 251 sqq.: 

Innnptam lumine adibaat 
Pallada, Munychiis cui non Argiva per urbes 
posthabita est Larissa iugis. 
Quid sit h. 1. per urbes neqne ego intelligo neqne 
Lachmannus videtur intellexisse, qui Phoronei scribendom 
coniecit. Mihi in mentem venerat, quod nune video esse 
in codice Bambergensi (sed supra seripto u), per orbea vel 
potius per orbeni, ut significaretur Palladem per grata sibi 
templa orbe quodam et ordine migrare eaque invisere. 

Ibd. 430 sqq. ubi Eteocles Polynici per Tydenm lega- 
tum respondet: 

Te penes Inachise dotalis regia dono 
coniugis, et Danaae (quid enim maioribus actis 
invideam?) cumulentur opes. 
De actis non agitur, nec ea cum Dana» opibus con- 
inncti quicquam habent. Scripserat, ut opinor, Statius: 

quid enim maioribus auUe 
invideam P 
Maiorem ditioremque Polynicis esse anlam sequo se 
animo ferre ait. Aulas et acta etiam alibi scribendo com- 
mutata memini.M 

Ibd. 475 (de apro cuspide penitus • intrante per- 
fosso): 

Te, Meleagre, subit; ibi demum cuspide lata 
haesit et obnixo ferrum laxavit in armo. 
Scribendum l^saavU. Longe aliter silv. V, I, 199 
(qui locus a Muellero citatur) iuvenis ferrum laxare dicitor» 



*) V. 322 pro consiUo annotayeram consilîum genetiro cam (mbm 
consilmm) scribendum esse. Nune in Pateaneo repertam ri- 
deo consilii) itaqne eo genetivo contentas snm. 



Statius. 155 

id est» 6 capolo educere, et Theb. VII» 353 dens pharetras 
laxare, boc est, efBcere, ut minus sagittis stipate sint.^) 
Ibd. 559: 
Saxam ingens, quod vii plena cervice gementes 
yertere bomo murisqiie valent inferre iovenci. 
Nibil omnino ad rem pertinet plena cervix; necessa- 
rins est iayencoram nnmeroS', certissimumque, Statiiim 
scripsisse: 

quod yix dena cervice gementes 
Cfr. (post VergU. JEn. V, 120 et X, 207) novena 
iampade silv. I, 2, 4, septeno gurgite Lncan. VIII, 445, tema 
cervice Sil. Ital. I, 279 (XI, 490), centeno <?(m««te Marţial. 
VIII, 45, 4. 

Ibd. 604 sqq.: 
spicnla divellens, clipeo quse plnrima toto 
fixa tremnnt armantque viram, s»pe aspera passum 
vnlnera, sed nuUum vit» in secreta receptom, 
nec mortem sperare valet. 

Perverse de Tydeo, qoi acerrime vitam defendebat, 
tanqaam de perire studenţi dicitur: nec mortem sperare 
valet, ne quid dicam de sententiarum et verborum iunctnra 
(tela armant virum^ vulnera paseum^ aed nuUum in secreta 
vitee receptam^ nec ... valet). Scribendum est: 

sed nullum vit» in secreta receptum 
nec mortem sperare vaUns. 
Prorsus Statiano acumine et audaci translatione vul- 
nus ipsum mortem vulneraţi cupere ac velle fingitur, vul- 
nusque non mortiferum mortem sperare non posse dicitur. 
De genere hoc translationum apud Statium ^it breviter 
Muellenu ad Tbeb. V, 160 (etsi de illo loco dissentio), 
suntque exempla firequentia. {Pasms^ quod in v. 605 MneU 
lerus recepit, defendi nuUa arte potest.) 



*) Quod T. 546 neceBsario requiri credideram putans, video apnd 
Mnellernm aiferri e „ood. anonymo**. 



156 Lib.VL Gap. III. 

Ibd. 672: 

dipeam nec sortuiet imibo 

mutatum spoliis, 
hoc est, hastis hostium infixis et excepţia. Hia miUaltmn 
clipeum perverse did, plures intellexernnt; aed qiw aab- 
stituunt, nec aptissima sunt nec vestigiis codicnm propin- 
qua. Puto fiiisse, qnod alibi qnoque eodem modo depit- 
vatum est, mulcatum spoliis. 

Lib. III, 100 sqq. (de libera Ma&onis contumada erga 
Eteoclem) : 

qui cominns ansos 
vadere contemptum reges, quaque ampla Teniret 
libertas, sancire viam. 

Nihil est radere contemptum reges pro eo, qaod est 
rei/ea contemnere, multoque minus dici poteat cammus 
vaâere contemptum, Unum regem Meon contempait. In 
codicibus omnibus, quonim aliquod est momentnm, aeribi- 
tur vegifi, Emendatio perspicua est: 

qui cominus aosus 
vadere contemptim regi, 
Libri quarti unum locum attingam. Nam v. 697 et 
f>98, ubi nymphae, Baccho, ut fluvios fonteaque aiccent aie- 
carique patiantur, rogante iubenteque, eius voti imperiîqoe 
vim in se ipsae statim sentire finguptur, sic scribitor: 
Dixerat. Ast illis tenuior percurrere visus 
ora situs, viridisque comis exhormit bumor. 
Pro exhorruit recte Schraderus exaruil, Sed ntet 
neque ipse cum ariditate coniunctus est neqae ora per- 
currit et, si quid ad banc rem pertinet, nnnc nascitur et an- 
getnr, non minnitur. Atqui rem minorem, qoam ante 
fnit, factam necessario significat restitntus inre e codktbos 
(Bambergensi et recentiorum archetypo) comparatitns 
ienuioj' {tenvjor), qui nullo modo pro positivo poni potaiit 
(tenxiior percurrit), Subest igitur alind nomen, scriptom- 
que fuisse puto: 



Statîus. 157 

ienuior percurrere visus 
ora sintts^ 
ut contractaB faaces et ora angustata dicantur.^ 

Traoseo ad paticissima e silvis attingenda. Nam 
Lib. I, 3, 23, ubi editur: 

cea placidi veritos turbare Vopisci 
Pieriosque dies et habentes carmina somnos, 
necessario scribendum puto: et almtes carmina sotnnos; 
neque enim in somnis canebat Vopiscns, sed reficiebatur 
ad carmina, cum vigilaret, iacienda. 
Ibd. 43: 
An, qu» graminea suscepta crepidine fumant, 
balnea et impoeitum Tipia algentibus ignem P 
Non euscipiuntur, opinor, balnea crepidine, sed sus- 
pensa hâerent. 

Ibd. 48 sqq.: 

labor est auri memorare flguras 
aut ebur aut dignas digitis contingere gemmas. 
Neque dignua aontingers est qni eontmgaturj sed qui 
contingaty neque hsec laus uUa est, dignas esse gemmas, 
qn» contingantur. Scripserat Statius : 

dignas digitoe contingere gemmas, 
hoc est, dignas, quse tam pulchros et elegantes digitos 
contingant et iis gestentur. 
Ibd. 90: 
Scilicet hic iUi meditantur pondera mores. 



') V. 666» si Statius sanis rationi aliqaid tribaeret, necessario 
•eribcBdvm dieenni: et »oli$ radiU ignmcere fnrum. Nave 
toţi ndiot et in iit, dom elioivntnr, ignescentem toiem toa 
conotque atcomqne animo concipere. Lib. V, 179, qnaniTis 
sim patiens et Tiin mihi faciam, cogor reqairere: sustinuU^ 
dumfoia dabant (qoamdia potoit) pro eo, quod scribitor: dutn 
fata vtant. 



158 Lib. VI. C»p. III. 

In his nullam esse sententiam Marklanâns aperte 
dixit, ceteri tacendo fatentar. Scribendum Tidetur: 
Scilicet hic nulii meditantar pondera mores. 
Negat poeta ibi mores ad pondus et speciem quMi- 
tam gravitatis componi. 
Ibd. 6, 24: 

Non tantis Hyas inserena nimbis 
terras obruit aut soluta Pleas, 
quali per cuneos hiems Latinos 
plebem grandine concutit serenam. 
Describit Statius bellaria similiaqne munnsciila in 
theatro spectatoribus desuper sparsa. Eam Indens gran- 
dinem appellat, non minas copiosam, qoam ait veros 
imber, sed serense hiemis, quse contraria eat inserense 
Hyadi. Scribendum est igitnr: 

grandine concutit serena, 
Plebis nnlla serenitas erat. 
Lib. II, 1, 56: 

Quis tua colloquiis hilaris mulcebit amatis 
Pectora? 
Scrib, amatus; coUoquia enim hilara sunt amati 
plieri, non amata. 
Ibd. 2, 137: 

pariterque his largus et illis 
ac iuvenile calens plectriqne errore saperbns. 
Neque plectro neqne plectri errori (qni qnis sit, intel- 
ligi omnino nequit) hic nllus locus est, sed restituendum 
manifesta emendatione: 

pairicBque errore saperbus, 
hoc est, quod nesciebas, utram ex doabos potias patriam 
tnam putares. Significatar enim ipsum id, quod ante dic- 
tam est: 

Tempus erat, cum te gemin» suffragia terr» 
Diriperent cehusque duas veherere per urbes. 



Statins. 159 

Ibd. 3, 70, 71: 
Idem ami iiEU^ilis contemptor et optimus idem 
Gomere di?itia8 opibusque immittere locem. 
Perspicuum est, scribi debere promere divitias.^) 
Ibd. 6, 4 sqq : 

Durum et deşerţi, prserepta coniage, partem 
conclamare tori; moBsta et lamenta sororum 
et fratrum gemitus; arcte tamen et procul intrat 
altius in sensns maioraqne vulnera vincit 
plaga minor. 

Nihil est arcte. Scribendam : 
et fratmm gemitus acres; tamen et procul intrat cet 
Moesta lamenta sororum, acres gemitus fratrum con- 
cinne comparantur. 
Ibd. 50: 

Sspe iile volentem 
castigabat herum. 
Quid volentem et quid eiusmodi, ut castigandus 
esset? Statius doUntern posuerat. (In priore parte ver- 
sus iniuria hsesit MarUandus. Pueri virtutes mulţam 
carminum materiam habere dicuntur. De huius carminis 
y. 64 dictum est voluminis prioris p. 149.) 
Ibd. 82: 

Non saevius atros 
nigrasset planctu genetrix tibi sseva lacertos. 
Scribendum necessario: 

Non 8(Bpiu8 airo 
nigrasset planctu genetrix sibi saeva lacertos. 
(quam tu tibi nigrasti). Adiectivi prolepsis advocari in 
atros nequit; nam in illa adiectivum effectum verbi signi- 
ficat, non ipsum id, quod in verbo inest. Luditur in atro 



') V. 53 annotaTenim imitata. Proceperat Marklandas, ut 2. 143 
vtvde 



160 Lib. VI. Cap. III. 

{tlanctu lacertos nigrante. Sapius Barthii esL Genetriz 
Sc-eva est, qiue in se plangendo snvii (Propter Mvk- 
landum dico.) [Siii Schraderus.] 

Ibd. 7, 58, ubi Galliope, qo» Lacanos camiiiilni 
tractaturus sit, pnedicit, haerent in Neronis penona, ut 
videtur, subito pro Lncano snbstituta, et, aliis fimttra ten- 
tatis, ad extremum versom vi toUunt. Qratione recthu 
interponcta apparebit sententia: 

Et sedes reserabis inferonim 
lingratos Nero!) dulcibns theatria, 
et noster tibi proferetur Orphens. 
Nero Lucani Orpbea in scena cantaverat; itaqne in 
poemate significando Statius simol indignatnr, ÎDgratnm 
fnisse imperatorem, qui Lncanum interfecerit 
Ibd. 128 sqq.: 

Ac solatia vana subministrat 
vultus, qui simili notatos auro 
stratis prsenitet incobatqne somno 
securse. Procul hinc abite mortes; 
hiec vitse genitalis est origo. 
Neqne uxor, cuius luctom in somnia mariti iauşfi 
consolatur, secare dormire ollo pacto did potest, neqne 
(quo modo olim interpungebatur oratio) seonr» mortes 
appellari. Sed, in quo non htesisse videntor, qni honc 
locum attigerunt, qu» sunt illffi (plorali nnmero) mortes, 
hoc quidem loco et in hac sententia? Una littara ndt* 
ilenda ost, una mutanda: 

incubatque somno. 
6ed cura procul hinc abite moriU! 
H«c vitae genitalis est origo. 
In epistola, quse secundo silvarum libro pr»pomtVi 
paulo ante finem scribendum sic est: qiiia hanarem mt 
tibi lattmis acceptum est, Clvdit volumen genethUaccm 
Lucani cet. (Editur: laiurus acceptum. SxeludU^t in 
terţii libri epistola paulo post initium eaposeoâ po 



• 



Statint. SiliiiB. 161 

expaveas (nam rofisrimum pro amarissimum iam Bar- 
thins); in qnarti media: tuum quidein etiam condiacin 
pulum^ sed viihi eiira (pro contra) hoc quoque iua arc^ 
tiasime canim^ id est, sine hoc iure concUscipulatus ; in 
eadem extrema: Hune iamen lihnim tu^ Marcelle^ de- 
fendej sed^ si videtur^ kactenusj si nimis reprehendemur 
(editur: defendes. Ei^ si. . .hacienus, sin minus^ reprenhen^ 
damur). Contra nimiam tantum reprehensionem defendi 
se capit, lenem et mediocrem seqno animo subitums. 

Silii Italici Pnnicoram tantum partes legi easque 
celerrime, partim cognoscendae nniverse formse poematis 
cansa, partim narrationem remm cum Livio comparans* 
In qua legendi celeritate si qua tamen, cum uno exemple 
Bipontino uterer, occurrerunt mendi manifesta, emendatu 
facilia, eorum correctiones fere ubique ab aliis occupatas 
postea, maioribus editionibus inspectis, vidi, neglectas 
tamen plerumque etiam a Bupertio (velut omnium aper- 
tissimam et facillimam VIII, 318 indevia recii pectora^ 
ubi tantum litter» prave dividnntur). Itaque tantum, ne 
plane sine symbola Silius transmittatur, duos libri primi 
locos attingam. Nam v. 36, ubi sic edebatur: 

Dux agmina suificit unus 
turbanti terras pontumque movere paranti 
(Innoni), recte intellectum est, non agi de Hannibale ag- 
mina lunoni sufficiente, hoc est suppeditante (quasi agmi- 
nibus luno eguerit, qu^ ipsa duceret, ac non pacis foede- 
rumque violatore), sed de Hannibale uno toţi rei suffici- 
ente. Itaque nune editur, codicis etiam perboni auctori- 
tate, terra^ ut lunoni agmina turbanti suflFîcere dicatur, ne 
id quidem recte aut tolerabiliter. Neque enim agmina, 
qu3B etiamtum nuUa erant, aut potius exercitus luno tur- 
bayit, quod intelligi debet de concitandis movendisque, 
sed usu loquendi aliud significat. Scribendum sine 
dubio est: 



162 Lib. VI. Gap. III. 

Dnx cmnia sofficit iiniis 
turbanti terra pontamqae movere paraniâ. 

Apte otfinia et unus inter se respondent 
V. 208 in Âtlantis descriptione editar: 
Turn geminse latemm cautes măria alta fiitigant, 
atque, ubi fessns eqaos Titan immersit anbeloa, 
flammiferum condunt fumanti gorgite cnrram. 
Sed in hac scriptura nulla arte vitari potest, qoin 

cautes solis currum condere dicantur, qnod absurdom est; 

neque enim in hac orationis forma (faUgani atque... con- 

dwU\ quod prioris verbi obiectum est, posterioris sobiec- 

tnm fieri potest. Scripserat Silius: 

Tum gemmaa laterum cautes măria alta &tiganL^) 

Invenalis satiras tractavi iuvenis diligenter, ut tamen 
enarrando magis quam emendando (etsi hoc quoqae) iis 
subvenirem; nec nune habeo, quod ex hoc posteriore 
genere additum velim (quoniam de recto scriptura? codi- 
cum delectu iam non qusero) nisi de uno loco. Nam in 
sat. X y. 311 sqq., ubi in codice Pithceano mendose sic 
scribitur: 

Fiet adulter 
publicus et poenas metuet, quascumque mariti 
irati debet, nec erit felicior astro 
Martis, ut in laqueos nunquam incidat, 
ceteri autem codicos manifeste interpolaţi sunt, quoniam 
in Rigaltii et Lipsii coniecturis, quse sol» vestigia veteris 
scriptune persequuntur {măritiş iraiiadehei^xA ir 9^i\ dsbeni), 
tamen et maM improbabiliter mutatur et ipsa sententia 
parum apta aut elegans est {metuei pamasj quascumqui 
debei)^ primum efiicitur ycrum et aptum sententis sub- 



*) Eiusdcm libri v. 647 bcribendum ost: vettras c« efrmg^ 

urbes. 



InTemOis. Marţialii. 163 

iectum, mariti ira, eoqne inyento scribendum, ni fallor, 
apparet: 

quascumqne mariti 
ira Ml debet, 
«t sine qnibus sibi non satisfiactnm putat 

Hartialis pleraque 1^, sed alia alio tempore, carp- 
tim omnia cnrsimque, ut raro insisterem nec fere quic- 
qnam aut tentarem aut annotarem. Inyenio tamen in 
marginibus pusilla h»c, qnse non premam. 

II, 59, 3 : 

Frânge toros, pete Tina, rosas cape, tingere nardo; 
ipse iabet mortis te meminisse dens. 
Frângere toros de accumbendo et convivio ineundo 
dici non pnto scribendomque potius frânge moras. (Fuiţ 
qni yellet scande toros.) 

III, 26, 5: 

Omnia solus habes — hoc me pnta yeUe 

negare! — 
uxorem sed habes, Candide, cum populo. 
Puia non potest ironice dici pro eo, quod est pti- 
iame. Scribi debet: 

Omnia solus habes, nec me pută yelle negare; 
uxorem sed habes. Candide, cum populo. 
Desiderari nec iam alii senserant. 
m, 54: 
Cum dare non possim, quod poscis, Oalla, 

rogantem, 
multo simplicius, Oalla, negare potes. 
Fuit : Quod dare non possim , cum poscis, Galla, 
rogantem, cei 

(Nihil in epigrammate obsceni est.) 
V, 20, 10 sqq.: 

Hsec essent loca semper, hi labores. 

II» 



164 



Lib. VI. Cap. IIL 



Nune vivit necuter sibi bonosque 

soles eifugere atque abire sentit 
Sic Schneidewinus, nova voce non recte ficta; nec 
sibi vivere Martialis negat se et amicnm, aed vivere. Boni 
codices habent : Nune uivit nec ut eius scibo hcnosqui, 
Scripserat Martialis: 

Hsec essent ioca semper, hi labores. 

Nune vivi necem uterque scit bonosque 

soles effugere atque abire sentit. 
Necem banc vere, non vitaro, dicit esse. 

Addam, in epistola, quae libro secundo praeponitor» 
scribendum esse: Video, quare traoagdice atque corner 
di ce epistolam accipiant^ ubi editur tragă: di atque 
comcedi Histrionibus neque epistula opus erat, neqne 
ii cum epigrammatis comparări poterant. Tragcediae et 
comoedia}, quae non ipsse, ut epigrammata, ngoaipmvMlp^ 
cui mittebantur, poterant (in ipso contextu poematis), 
epistula commendandae erant. 



165 



Liber VIL 
Cap. L 

M. Varro. * 

Prosse orationis scriptorum Latinorum agmen N. 
Varro (quoniam Catonis de re rustica libellum leviter 
tantum atiigi) ducet. Eias libri de lingna Latina propter 
ipsum Varronis horridum durumque dicendi genus et 
propter argumenti scribendique formam, neque perspicuo 
sententianim tenore connexam et omnis generis fragmentis 
antiquioribus distinctam, et propter eodicum fortnnam, dum 
raro et longis intervallis describnntur, qnam sint omni genere 
mendorum comiptî, nemo ignorat. Ad ea menda postAldi, 
Vertranii, Tumebi, Scaligeri, Scioppii operam via ac ratione, 
quantum fieri potest, tollenda materiam coUegerunt sig- 
nnmqne extolerunt nostra setate L. Spengelias et C. O. 
MueUerns, hic quidem (qnoniam Spengelii viriles maturse- 
que cnrae raaximam partem adhnc in scriniis latent) ipse 
longius in exsequenda emendatione progressus. Qui quae 
de prima Varroniani operis editione minus considerate 
dixit et Lachmanno probavit, ea nune refellere omitto; 
nam et a rei librariae apud veteres consuetudine et condi- 
cionibas abborrent, et operis formse eorumqvie, ^joâfe ycl ^^ 



166 Lib.Vn. Câp.L 

propagando acciderunt, ratio facile sine ista ocNuectm 
reddi potest ex ipso Varronis ingenio minime inoonditi 
spernentis et ex iis, quas snpra dixi, causis.^) (In mia 
snspicionis parte quis Muelleri fuisset error, dixi in atteia 
Ciceronis librorum de finibns editione, excursn IV extrema 
p. 824.) Ego quse ante viginti paulo plus annos emen- 
davi liec post ab aliis occupata vidi, ea brevitate, qo» fortane 
prope imperiosa ac superba videri possit, proponam; nam 
in rebus aridis et ad libros, quos pauci perlegont, per- 
tinentibus verbonim copise parcendum videtor. Locos 
notabo solis paginarum Bipontini exempli numeris, qiUK 
niam ii et apud Spengelium et apud Muellerum in mar- 
ginibus positi sunt.^) 

Lib. V (olim in editionibus IV) p. 3 Bip.: a qui- 
bus rebus vocabula imposita sint in lingna La- 
tina, et ea, quse sunt in consuetudine apnd poe- 
tas. Scribendum est: et ea, quse sunt in consoeta- 
dine et apud poetas. Duplex vocabulorum genns po- 
nitur, eorum, quse in communi usu sunt, et eorom, qns 
apud poetas. In codicum scriptura et in consuetudine 
prorsus contra consuetudinem ponitur, et vocabnla poetica 



') Cfr. Spengelius in scriptis acad. Monacensis generis philoio- 
phici et philologici voi. VII p. 431 aqq. 

') Omitto hic, ut scmper, improbatas a me Maelleri scriptnni, 
pro qnibus aut codicam restitnendas iadico aut quas alii eoa- 
icctura reppererant, in quo genere non ita panca Aitnm edi- 
tori corrigenda sunt, nonnuUa eiusmodi, in quibna enratimi lit» 
quod in minutis ex vulgaribus causis mendis subtilins aliqidd 
quiereretur. Velut VI p. 74 Bip., ubi quod in codieibna Kiip- 
turn est: ubi noctu in templum censura auspica- 
verit, natum ex geminatione Tocalis (a), addita post allerîos 
mutatione, recte ab Aldo emendatum erat: censor anspi- 
cayerit, Muellerus posuit censurse ausp. , snblato 
necessariOy illato dativo pra?o. 



• 



Vano de 1. Lst 167 

lingaa Latina excluduntor. Alias sane sequabilios posuisset: 
et eoy quce apud poetaa. ^) 

Ibd. p. 7: ab eo prseco dicitur locare, quod 
usque id emit^ quoad in aliquo consistit pre- 
tiam* Praco non emit; id non habot, quo referatar. 
Scriptum olim erat: quod usque demit^ quoad cei 
Prseco in locando a maiore pretio descendit, donec ad id 
perventum est, quo quis conducere velit. (De p. 9 vid. 
opuse. acad. II p. 222 n.) 

Ibd. p. 14: Huic vecturse, qui ratibus trans* 
ibant, quadrans. Scrib. Huc^ vectura^ qui ra- 
tibus transibant, quadrans, id est, vectura iis, qui 
huc tr. (Muellerus recte vectura, in ceteris longe aber- 
ravii) 

Ibd. p. 20 codices: coniunctus terrse, ubi om- 
nia oriuntur, vi aboriuntur, quorum, quod finis 
ortum ortus dictus, e quibus effîcitur: ubi omnia 
oriuntur, ubi aboriuntur, quorum quod finis 
ortuum^ orcus dictus. (Alterum ubi Aldi est, orcus 
Tumebi.) 

Ibd. 21: Ab eo, quod ignis propter splen- 
dorem fulget, et fulgor et fulmen et fulguritum 
(eodd. fulgur), quod fulmine ictum contrariis dis. 
Extrema duo verba inepte adhaerent. Scribendum et oratio 
distinguenda sic: quod fulmine ictum. In contra- 
riis dis ab aquse lapsu lubrice Lympha. Ab dis 
cum igne coniunctis transire se Yarro significat ad con- 
trarios cum aqua coniunctos. In prsepositio ponitur cum 
ea specie partitiv» significationis, de qua dixi ad Gic. 
de fin. IV, 75 p. 594 ed. II. 



') P. 5 qnod O. Iahnias in Hermie voi. II p. 247 scribi inssit: 
scientia, at opinionem, idem ante mnltos annos anno- 
tatom onm Spengelio commnnicayerăm, nt malta ex iis, qo» 
hic edo. 



168 Lib. VII. Cap. I. 

Ibd« p. 38: Aratrum, quod arnit terram eini 
ferrnm. Vomer, quod vomit eo plas terram. 
Nihil est ar uit; nug» de vomere eo plus terram Tomente. 
Scripserat Yarro: Aratrum, quod arruit terram; 
eius ferrum vomer, quod vomit eo plus terra. 
Aratri ferrum appellari vomerem dicit, quod eo emta 
et subactii tcrra plus vomat et ex se edat. (Arruit 
Tumebus.) 

Ibd. p. 89 apud Muellerum sic scribitur: Et oppi- 
dum ab opi dictum, quod munitur opis causa, 
ubi sit (sic unus cod. interpolatus; ceteri siiit)i.et 
quod opus est ad vitam gerundam. Uti haberent 
(e coniectura; codd. ubi habeant) tuta oppida, quod 
operis muniebant, moenia dicta. NonnuUa melios 
Spengelius. Scd ne is quidem, quod initium et caput 
emendationis est, sententiaium tcrminos vererexit; ut enim 
nune scribitur, tuta inane ct pravum est. Iteota h«c 
erunt: Et oppidum ab opi dictum, quod munitur 
opis causa, ubi sint et, quod opus est ad vi- 
tam gerundam, ubi habeant tuto (boc est, ubi Iia* 
bitenl et tuto luiboant res ad" vitum necessarias). Oppida 
quod operis muniebant, moonia dicta. 

Ibd. p. 43: iEquimelium, quod sBquata Meii 
domus publice, quod regnum occupare voluit 
is. Locus ad busta Gallica, quod cet. Ridicole 
ponitur is; reete sic: quod regnum occupare vo- 
luit. Is locus ad busta Gallica, quod cet. (boc 
est, ad busta Gallica, qux idiK) appellata sunt, quod cet) 
Busta Gallica ubi fuerint, nusquam alibi traditur. Gete- 
rum sine dubio rccte Aldus et vulgo editiones publice; 
nani solo aequata domus est non publico, sed publice. 

Ibd. p. 45 sic scribcndum esi: Sequitur porta 
Naevia, quod in nemoribus Nseviis; etenim loca, 
ubi ea, sic diota. Spengclii et Muelleri correctio minus 



• 



Yarro de 1. Lat 169 

iacilis est et e ten im praye (in prosa oratione) altero loco 
habet; vid., si opus est, oposc. acad. I p. 390 n. 

Ibd« p. 48 sic scribi debet: Arrabo sic data, 

.nt reddatnr, sublato yocabnlo reliquom, qnod ex pro- 

ximis inferioribos yerbis, ubi bis ponitar, buc retractnm 

prorsos sententiam corrampit (Gfr. habent p. 141, IX § 

58, recte sublatam a MueUero.) 

Ibd. p. 49 ruTsus verba prave divelluntur; sic 
enim procedere oratio debet, sublato alio facili mendo: 
Corollarium st (vnlgo si) additnm prseterquam 
qnod debitnm; eins vocabulnm (v. debitum eius; 
vocabulnm) fictum a corollis .cet. Cir. ad p. 38 et 43. 

Lib. YI p. 58: De statutis diebus dixi, nune 
de annalibus dicam. Atqui etiam, qui supra comme- 
moratisnnt, annales fuerunt. Godicesboni: dixi; de anna- 
libus nec de statutis dicam. Hinc facile effîciturverum: 
De statutis diebus dixi; de annalibus nec sta- 
tutis dicam. Superiores et annales et stătuţi erani 
Proxime ante ex bis: paganalibus, qui sunt alicuius 
pagi, fit paganalia iis, qui cet. (Muellerus pagor 
nai ia, qui,) 

Ibd. p. 61 restituenda est haec superioriim editionum 
scriptura: immanis yerborum accedit numerus, 
quod prseverbiis additis atque commutatis aliud 
atque aliud fit, sublato mutatis, quod ante additis 
Spengelius et Muellerus e codice Florentine interposuerunt 
cum sententiae interitu et vitiosa apud antiquos membrorum 
copulatione (mutatis, additis atque commutatis), 
de qnare satis dixi opuse. acad. I p. 333 sqq., ad Cic. de 
fin. IV, 56 p. 562 ed. II. Terentius Adelph. 846 utrum 
scripserit favillse plena et fumi ac pollinis an fa- 
villae plena, fumi, pollinis, nescio, sed prius proba- 
bilius; v. 986 toUendum et ante largiendo. V. 944 
coniunctionem quattuor membrorum habet eam, de qua 
dixi ad Cic. de fin. p« 563. 



170 Lib. VII. Cftp. !• 

Ibd. p. 62 codicum hsec est scriptura: Yerbornm, 
quse tempora adsignificant, ideo locutas diffi- 
cillimns est TYMA, quod neque cet.» ex qua qnod 
in editionibas efifectum est: ideo locus difficillimiis. 
est itvfia^ et constructione {verborum etyma €Mt 
locus difficillimus) et verborum ordine et nsu voea- 
buli locus peccat. Scriptum fîierat ad banc formam et 
bis, ut opinor, verbis: Verborum, q. t. a., ideo Io- 
catu difficillima suni aTV/na^ quod cet. 

Eadem pag.: Hinc agitur pecus pastum, quia 
vil agi potest. Hinc angiportum, qua nil potest 
agi. Hinc angulus, quod in eo cet. Sic Spengelios. 
Aliter orationem Muellerus distinxit, translatis illis qua 
(sic recte scripsit editiones secutus) vix agi potest, qus 
a superiorihus seiungenda esse sensit, non apte ad angi' 
por^tnotationem, bis autem qua nil potest agi pravissime 
ad anguli, et addito vel ante quod, Manifestum est, aii- 
quid excidisse, cum fere sic scriptum esset: pas turn; 
[hinc angu8tum,\ qua vix agi potest; bine angi- 
portum, qua nil potest agi, hinc angulus, quod 
cet. Gradatim ascenditur ab angusto {vir) ad angipor- 
tum prorsus ab altera parte clausum. 

Ibd. p. 68 excidit propter similitudinem id ipsum 
vocabuluui, cuius origo notatur: Ab eo, quod scit du- 
cere, qui est dux aut ductor, [doctor^'\ qui ita in- 
ducit, ut doceat.M 

Ibd. p. 73: Speculator, quem mittimus ante, 
ut respiciat, quse volumus. Respectus nihil ad spe- 
culatorem, cum prsesertim speculum, specula, specillum ad 
simplex specio a Varrone revocentur. Ser. ut res spe- 
cial, quas (qua?) volumus. 



') P. 70 interpuDgi deb«t sic: Ut non spondet iile statiiii* 
qui dixit: spondeo. 



Yairo de 1. Lat 171 

Ibd. p. 74 in formula populi ad censores convocandi 
qnod nominantur caratores omnium tribuum, qui 
neqne ulii fuerant neqae, si fuissent, qoid in censu agendo 
negotii haberent, intelligeretor, substituendi suDt e Livio 
(XXXIX, 44) et Plauto (Trin. IV, 2, 38 = 879) iuratores, 
inrati pretiorum sestimatores. (Cfr. Beckeri Antiqq. Rom. 
II, 2 p. 202.)^) 

Ibd. p. 76 in loco ex M. Sergii commentario anqui- 
sitionis excerpte primum, quoniam cornicen classicum canit^ 
non nescio quis classicas, et quoniam classicum ad comitia 
centnriata redemptum habent, qui aut ad classicum canen- 
dnm comicines prsebendos aut ipsi coiiiicines id oper» 
prffistandum redemerunt, scribendum est: in arce classp- 
cum canatur (non claaaicus canat turn) circumque 
muros; deinde: et ante . . . Trogi scelerosi ostium 
canat, ut (vulgo: canat et ut) in campo cum primo 
luci adsit. Neque enim id curare redemptores debent^ 
nt classicus iile fictus canat ante ostium Trogi et deinde 
ipse in campo adsit» sed ut classicum ante ostium Trogi 
canat (canatur), ut is reus adsit. Quod priore loco canatur^ 
altero coţuit codices aut significant aut habent, potuit^ 
yariari, quoniam utrumque dicebatur; sed potest etiam 
canat et ortem esse e canaiur. 

Ibd. p. 77 summa (Quare non est dubium, quin 
cet.) pleraque recte Muellerus, sed primum ex hac codi- 
cum scriptura: qui ros vocare potest geminatis dua- 
bus litteris efficitur: qui viroa vocare potest (non: 
qui Quirites), deinde oratio sic interpungenda est: ut 



*) P. 74 in yeraibus ex Eonii Alexandro indigne negligitnr 
(etiam apnd Bibbeckiom in fragmentis tragicomm) egregia 
Yeitranii emendatio Mudit pro ab ludi», Animns a re, qti0 
agitnr, et a prBeentibQt ablndit nnntinm exspeotant. Ah ludu 
avere nihil est. 



172 Lib. VII. Câp. L 

populns inliciatur ad magistratus conspectam, 
qui vivos yocare potest, in enm locum, unde eet. 
(Vulgo: potest in eum locum.) [Viros iam Mar- 
quardtius.] Eadem pagina extrema in ennmeratioBe 
vocum, qu» Graecas eaedem et Latinse snnt, e oodids 
Florentini vestigiis eflficitur perspicue: prseterea a ^c- 
tffetv depsere. 

Lib. VII p. 79 post lacunam sic scribendam est;... 
repens ruina operuit, ita (vulgo ut) verbam quom 
(v. quod) conditum est e quibus litteris oportet, 
inde post si (codd. tantum post) aliqua demptast (?. 
dempta sit). obscurior fit voluntas impositorii. 
Non reprehendendum igitur cet. (Obscurior 
Haun., o6«t'/«rni« Fior.) 

Ibd. p. 80: qui herois tritavum, atayum non 
potuerit reperire. Non agitur de qusestione mytholo- 
gica ex eo genere, quibus Tiberius Cîesar grammaticos vex- 
are solebat (Sueton. Tib. 70), sed de verborum prosapia 
exquirenda. Codex Haun. a prima mânu: qui erroris. 
Scribendum: qui uerbis tritavum, atavum non po- 
tuerit reperire. Hausta littera u ob prsecedens ut, ex 
erbis natum est erois, tum herois et erroris. Paulo post, ubi 
Muellerus pro Latina pusuit /^ro/afa^ mihi in mentem 
venerat Jiaia, Deinde fortasso sic scripsit Varro: pra- 
sertim cnra dicat etymologice, non omnium ver- 
borum dici posse cauaam, ut aliqua (pluraf) 
quwrere se ad medendum medicina (dicit). Saltem 
tenendum est, non de origine nominis medicinse agi, at 
Muellerus voluit, sed cum medicina non in omnibus effi- 
caci nec omnia salutifera tenente comparări etymologicen 
non omnia expedientem. 

Ibd. 82: sed quod ubi mysteria fiunt aut tu- 
entur tuesca dicta. Scrib.: sed, q. ibi m. fiunt, a 
iuendo tuesca d. Muellerus miro etiam asjndeto: 



Yano de 1. Lat. 173 

finnt, attnentur. P. 81 rectissime inde ab Aldo 
edebatar qua tuimur; quod e codicibus Spengelius et 
Mnellerns posaerunt a t tui mur, geminandi errore or- 
tom est. 

Ibd. p. 85 qui tenuerit, quseri de claustrorum no- 
minis în Hellesponto causa, non dubitabit, quin, addito bis 
cum codice B et editoribus ante Spengelium m finali, 
scribi debeat: quod Asiam et £uropam ibi cludit 
mare; illi concludit\ codices boni colludit. 

Eadem pag. inferius post lacunam scribendum videtur : 
agrestis ab agro dictas apparet; infulatas (sicM., 
codd. infulas), quod, velamenta his e lana quae 
adduntur, infulse, sublato hostiis, quod, initio ad his 
interpretandi causa adscriptum, in codice Fior. post infu- 
las in contextam orationem receptum est. Enarravit 
Varro locum poetse, in quo hostiae agreates infulatce ap- 
pellatae erant. 

Ibd. p. 85: Versus, qui sic in codicibus scribitur: 
Mosse, quas memorant noscenos esse, 
ita videtur explendus: 

Musae, quas memorant noştri Casmenas esse. 
Beliqua recte Muellerus. 

Ibd. p. 97 exciderunt qusedam ob idem vocabulum 
bis positum. Nam sic scriptum fuerat: Numen dicunt 
esse imperium, dictum a nutu, [quia^ cuius in 
nutu] omnia sunt, eius imperium maxumum esse 
yideatur (videtur?).^) 

Lib. VIII p. 104 quoniam in codicibus est dicerentur^ 
non dieerent^ efFici debet, quod per se rectius est: quo 
facilius omnes rea^ quibus ad usum opus esaety 
dicerentur. 



') P. 101 (382 8p.) soripeeram nam ideo. Idem Cbristiiis in 
venit, coi non reete adrenatnr Spengelius Philol. XVII 
801; id eat aliennm hinc est. 



176 lib. VIL Ch»- T. 

quse sunty quoiuamodi sint. (Edd. qaSB sint 
quseve desint.) 

Ibd. p. 141 cetera aut omnino recte Maelleraa ad- 
ministravit (qnod sustalit habent et novse sententin iid- 
tiamfecitin bis J/a^ et femina) aut aliqna ex parte; sed 
reliquit pravam sententiaram confiisionem ; sic enim se- 
parandcT sunt: quodque do his perpauca sunt, qae 
habeant quandam communitatem dei. Et servi 
nomina cet (V. communitatem. Dei et serri, 
ridicule coniunctis deo et servis.) Ex his apparet supra 
quoque dictum esse, marem et feminam non solam inter 
SC societatem habere, sed etiam cum dUy quod latet nU 
scribitur cum his. Forma orationis huiusmodi fere ftiit: Mas 
et femina habent inter se naturaquandam socie- 
tatem et cumr/i«; neutra[nullam habent societa- 
tem] quod sunt diversa inter se (perverse Mnelleros 
quod non sunt) quodque cet. Turn scribendom: 
iSc^rva (non servi) nomina quod non item ut libera 
nostra transeunt, eadom ost causa. Agitor de 
servilibus nominibus, quaî Varro serva^ contraria liberis, 
dixit, non de unius servi. Postremo revocanda, adhibita 
meliore sententiarum separatione, omnium codicum scrip- 
tura in his, quîc Spon^relius et Muellerus Victorii errorem 
secuti corruperunt: ac dicitur Terentius vir, Teren- 
tia femina, Terentium genus. In prsenominibus 
ideo non fit item cet. 

ibd. p. 144: Quare in utraque deniqne re 
scindere conantur analogiam. Ineptum deniqm, 
ineptum scindere. Fuit: Quare in utroque inique 
rescindere conantur analogiam. Cfr, p. 142 (c 38 
extr): Quocirca in tribus generibus nominum 
inique tollunt analogias. Ibi quoque iniqtie depra- 
vatum in codicibus est, ut esset in quce, 

Kadem pag. (ubi recte Muellerus verba qu» sunt: Qni- 
bus respondori potestnon esse reprehendendum 



Yairo de L Lat. 177 

transposuit, deiUis idemqne item contra dubitatiorelin- 
quitor): Qaod scalsB et aquse caldse pleraeqne (sic 
M.; codd. pleraque) quse cum caasa multitndinis 
vocabulis sint appellata neque eornm singularia 
in Qsumyenerint. Yitiosnm est pleraeqne, cnmdeom- 
nibns dieator; yerba qusB cum causa Mnelleros prorsns 
snstolit, qaod, qnid iis foceret, non reperiebat. Scribendum vi- 
detor: perceque quaeunque cansa (et deinde appel- 
lat»). 

Ibd« p. 154 sententia et periodns sic decorrere debet: 
Quare ut illic fit, si hic item acciderit iii for- 
mala, ut aut caput non sit aut ex alieno genere 
sit, proportione eadem, jua (codd., edd. quse) illic 
diximus, cur nihilominus seryetur analogia, 
item, sicut illic, caput suum habebit cet Quod 
male qu» legebatur, miro errore Muellerus proportione 
sdnnxit ab eadem et superioribus sine sensu adiunxit. 
Ab ipso illo vocabule apodosis incipit. (P. 155 recte su- 
periores: cur non sit analogia, afferunt^ quod cet., 
hoc est, tanquam argumentum, cur.) 

Ibd. p. 156 sic scribendum est, geminatis duobus 
▼erbis: item, in quibus conveniunt scriptis(scrip- 
toraB), si etiam repudiat (codd. repudiant, M. re- 
pugnat) natura, quod ita, ut dicitur (in scriptis), 
non sit (in natura), non est ars, sed artifex re- 
prehendendus, qui debet in scribendo non vi- 
disse verum, non ideo non posse scribi yerum. 
De debet recte Muellerus. 

Ibd. p. 157 ut recte Spengelium secutus Muellerus 
scripsit: dissimilis natura mursena lupo, is (pro bis) 
sole», h»c mursense et mustellse, sic bis subiicere 
debebant: eas aliis pro sic aliis. 

Ibd. ~X p. 161 exciderunt ob idem vocabulum bis 
positom verba duo sententi» prorsus necessaria, quae sic 
supplenda 9unt: diligenter ridendum est in ?etb\%> 



178 Lib.YII. Cmj^A. 

qnas partes et quot modis oporteat similea ha- 
bere, ut aimilia dicantur. Go^om: o^^orteat li*- 
miles habere dicnntur, editionea: «porteat ut ai- 
miles dicantnr, nisd qnod Muelleras: oport«at tt- 
miles habere, omissis nt et dicantur. 

Ibd. p. 170: at cum dicunt (codd. dicaiitar)pro- 
portione siroilia esse Amorem Amori, DoloramD^- 
l,ori, cum ita dissimile esse videant Amoraa at 
Dolorem, quod est alio casu, itemDoloremDeUfL 
Sic codices; editiones: videant Amoram Dolori, Mud- 
lerns videant Amorem et Dolori. . .item Doloran 
et Dolori, in quibus omnibns nulla est nententia; 
enim Amoreni cam Dolori comparări potest, aed aut < 
dem vocabuli diverşi casus aut alterum vocabalma 
alterius eodem casu. Proportionis similitndo posita ait in 
60, ut utrinsque partis membrorum eadem sit diasimilitiido. 
Sententia igiturhuîusmodifuit: cum item (sic iam Vartr.) 
dissimile esse videant Amorem Amori^ qnod 
est alio casu, item Dolorem Dolori. (Pradmonoa 
verborum mendum: sed dicunt quod ab aimilibvi 
cet. tollere non possum.) 

Ibd. p. 17B: Igitur ad demonstrau daa dMli- 
nationes biceps una basc. Quid verba bieepa i*a 
signiiicent, Mnellerus se ignorare fatetur mendique natal 
apposuit. C!orrectio non longe petenda est: bieepa t^ta 
hsec (quam Varro in proximis superioribna indieaTtt, ant 
a multitudine aut ab ablative singulari). Biceps pro ia- 
plici etiam alibi Varro dixit. 

Ibd. p. 177 verba sic distinguenda sunt: nequa ab 
his vocibus qu» declinata sunt, mulţi tidiiitl 
significant quidquam. (Y. sunt multitadiait, 
significant quidquam sine sensu.) 

•Libros etiam de re rnstica percarri sermonii Yar- 
roniani cognoscendi causa, qui ibi plenior et magia eoa- 
tinno tenore fluens melius perapicitur. Sed 



■ 



Yânot de r« mat 179r 

ligerem, renun, qiuB^ tractantnir, imperitus doc yaldei 
curiosiia (nisi quod qnsdaia ad institata Bamana et viter 
CMiaoBtuidiDenL pertinentia intercarmntlv neo uU& haberamt 
sidmîdia, niâ quo Schneidaoas adiwdnra tenaîa; et iafinuai 
coUegit^ perpanca corrigendo attîgi, vix digna, quie hîe 
ponantun 

lâb. I, 1, 3: ad cuias (SibjUse) libros tot annia 
post publice solemas redire, cam desiderarnuBt 
quid faciendum sit nobis ex aliqao portento. 
Ad libros adibatar, nonredibatar; desideramus non po- 
teat carere infinitivo, unde pendeat quid cei Scribendam 
Tidetor: publice solemus ire^ scire cum deside- 
ramus cet 

Ibd. 1, 5: Primum, qui omnes fructus agri- 
cnlturae cselo et terra continent, lovem et Tel- 
lurem. Nec Tellus terra nec lupiter caelo contînet firuo- 
tos agriculturse. Scripserat Yarro, causam colendi signi- 
ficans: Primum, quia omnes fructus agricultura 
cielo et terra continentur, lovem et Tellurem. 

Ibd. 2, 4: et sine dubio quoniam salubrior 
pars septentrionali» est quam meridiana, etqu» 
9alnbrior, illa fruotuosior, diT^endum magis 
mm fuiase opportunam ad colendum quamAsiam 
iMqueitaliam. Postremayerba(ibiqueItaliam^, qui- 
bw Italia in Asia ponitur , prave adhflarere etiam ex tota 
aigumenti conclusione et ex pronomine eam ad ItiJiam 
reirto mamfestum esi In antiqiussimis editionibus, qn» 
in Uis-iibris codicum loco sunt, ponuntorpoat fructuoai-O'r 
di-Qen4a (sic enim ibi scribitur); ponenda sunt paulo ante* 
ak: salubrior pars septe-ntrionalis est quam me- 
ridîauAi ilkique Italia, et qu» cet» nisi onminor 
tttUenda^ sunt et pro. eam scribendum Italiam. 

Ibd*. 18, 3: extca familiam debuit dicero 
yilicum et vilicam. Neque enim, si minus 
GCXL iugera oliveti colas, non possis minus 



180 Lib. VIL Cap.L 

nno vilico habere; nec, si bis tanto ampliorem 
fundam aut eo plus colas, ideo dno Tilici avi 
tres habendi faere. Tollendam non ante possis, 
qaoâ sententiam pessumdat. Ne in minore qnidem flmde- 
infra nnnm vilicom descendi potest 

Ibd. 23, 6: Qnsdam loca eadem alia ad 
serundnm ido nea. Scribendom alias (hoc est: inter- 
dnm seri possont, interdnm non possnnt), nisi fiiit: aliat 
ad serundnm idonea, [alias non idonea]. 

Lib. II, I, 10 eiecta Ursini interpolatione scribendmn 
est: et quod, urbs cum condita est, taaro et 
yacca, ubi (pro qui) essent muri et porţie, defi- 
nitum. [Gesnerus qua.] 

Lib. III, 1, 4: quod et in pace ab rasticis 
Bomanis alebantur et in bello ab bis tuebantur. 
Scribendum videtur: bis se tuebantur Non magis bk 
quam de L L. VII p. 82 Yarro tueri passive posnîL Eo- 
dem capite § 10 non recte contraria ponuntur fructa 
quam factu, recte ponentur fructu quam /a^^u. 

Ibd. 2, 4: ubi cohortes ad dilectum consuli 
adductse considant. Ante dilectum nulbe erant oo- 
bortes* Ser. a dilectu (quem tribuni militum peificîe- 
bant, ut e Polybio notum est). Paulo post (§ 5), uU 
edunt: an mea (nlla), vestigium ubi sit nullum 
Lysippi aut Antipbili, sed crebra satoris et 
pastoris, quoniam nullum contra primas editiones ad- 
ditum est, apparet olim fuisse: at in mea Testigium 
ubi si Lysippi aut Antipbili? sed crebra 8. et p. 

Ibd. 2, 9, quoniam e § IO (cum significaisei 
nu tu cei) interrogatum eese apparet, scribendom est: 
Num (pro non) minus villa tua erit • • • asino? eom 
prsesertim in PoHtiani codicibus fuerit Nummius. 



Bhet ad Herenn. 181 

Gap. IL 
Cicero. 

A Yarrone ad Giceronem transeuntibiiB intercamint 
rhetorica, qu» panlo Cicerone setate superior scriptor ai 
flerenniiim misii In eo opere cum ante mnltos annos 
non ita panca e codice Parisino 7231, qnem Erampios 
eontolerat, emendassem, none, postquam et Eaysems et 
alii maiore stadio et apparata in eodem elaboranmt» tan- 
tom in tertio libro panca reperio editione non prorsns in- 
digna, in quarto unnm. Nam 

lib. in, 4^), nbi nune a Eaysero (1860) editnr, 
expnlso additamento: aut si qua in re cohortabimnr 
aliqnid, cnins rei aliqnam ad disciplinam scien- 
tiam poterimns habere, qno modo aut qna qnid- 
qne ratione fieri oporteat, residet mendnm in iUo . 
ad disciplinam; nihil est enim scientiam ad discipli- 
nam habere; detracta nnins litterae geminatione fieiciendam 
eet: aliqnam a disciplina scientiam. Nam disci- 
plina et institntione sdentia comparatnr. 

Ibd. 11: Erit igitnr hinc confirmatio et 
confutatio nobis. In hniusmodi cansa prin- 
cipinm snmetnr cet Inanem superiomm repetiiionem 
hsc sententia habet, hincsnmiilla; et incodidbnsedthsDC. 
Mutandisententiammfines: Erit igitnr hac (qnam expo- 
nam) confirmatio et confutatio nobis in hnius- 
modi causa. Principium sumetur cet. [Sic Elotzins.] 

Ibd. 26: Convenit igitnr in yultu pudorem 
et acrimoniam esse, in gestu nec venustatem 
conspiciendam nec turpitudinem esse. Nihil 
affirmo, suspioor tamen seriptum fiiisse: pudorem, non 



') Soloe paragraphomm bIto secţionam numeros poaam, emiasia 
capitom. 



182 Ub. VII.Cap.n. 

acrimoniam, omissaque errore negatione additam 6t» 
Temperatus et ab audacia et a tristitia voltos jfmâpi 
yidetur. 

Ibd. 28 nune editor: Sed qua in ceteris rebvs 
ingenii bonitas imitatnr ssape doetrinam, ... 
item fit in hac re cet. Qua Eaysems e c ouî ech it a 
pro qnia posnit; sed id neqne alibi in taH compantioiift 
positum reperitar neqne aptnm est, qnod viam ac l a tfanem 
significat. Pnto scribendnm: Sed quod in eeterit 
rebns (hoc est: sed quod fit in ceteris relnis, tt 
cet.).. 

Ibd. 37: Imagines igitnr nos in eo genere 
constitnere oportebit, qnod genns mânere in 
memoria diutissime potest. Hsec res ea accidet» 
si cet Sic nnnc Kayscms. TTbi ea posmt, codices bom 
' habent ei, ceteri omittnnt. Rei nomen {hac res pro hoe) 
prorsns prave hoc loco ponitar. Snpra mânere in boiuB 
codicibus partim omittitnr, partim transponitnr (in mem. 
mânere); in aliis scribitnr : q. g. inmem. dintissimehi- 
beripotest. Exhis indiciis manifestnm fit, sic scriptam oSm 
ftiisse: quod genus in memoria diutissime potest 
hcerere. Id accidet, si cet. Cum Acpr^r transisset 
in hcecres^ ex e^ quod supererat, et id factnm est «u sn- 
praque verbum coniectura additum. 

Ibd. 40: Quare quum si t utile facile meminisse, 
non tefallit, quod tantopere utile sit, qnanto li- 
bore sit appetendum; poteris existimare utilitate 
cognita. Pluribus verbis ad eam te adhortari non 
est sententia. Apparet vitiosissime post illa non te 
fallit abundare eodem relatum hoc poteris existi- 
mare et desiderari aliquid ad orationem et sententhm 
Tinciendam in illo transitu: Pluribus verbis cet Om- 
nia recta erunt quum in quam mutato: Quare, quam 
sit utile facile meminisse, non te fallit; qnod 



Rlifti Ad Hmim. 183 

tantopero utile sit, qnanto labore sit appeten- 
danit potoris existimare. Utilitate eognita, pin- 
ribni verbis ad eam te adhortari non est sen- 
tentia* 

Lib.iy, 5: Nam si tua Tolamina prehenderint 
antiqiii oratores et poete et saum quiaque de 
libris tuia tulerit, nihil tibi, qnod saam velint, 
relinqnatnr. Sie Eayserus, infeliciter. Apertissime eiiim 
tautelogom et inane hoo est, si antiqui soa de libris tu* 
lerint (etsi boc vitiose didtur: ferre sua de libris al- 
terius), nihil scriptori librorum relictum in, quod illi 
suum yelint; dicendum erat: ^quod is suum velit"", quo- 
mam illorum omnia sunt, qu^ aliquod pretium habeant et 
per qo» quis plăcere legentibus possif ; deinde pro %ihi onmes 
oodices exceptis duobus iufimis (in quibus tamen est tihi 
. . .ivHm) habent u<t», pro ttia initio melior familia et ter- 
tia torum. Itaque secunda persona relinquitur tantum in 
Mim ante «Mimt, quod ipsum dixi vitiosum esse; et mulţi 
codices suiş. Bectissime igitur Tumebus eteditores ante 
Orellium pro Ixjm tulerii substituerant sustulerit, quod 
alibi quoque similiter corruptum memini (hic quidem, pre- 
cedente 8, primum factum ustulerint). Nam ab illa 
uBins ex scriptorum alienis utentium turba oompellatione 
(Qaid enim tibi vis cet.) redit scriptor ad superiorem 
comnemorandi eos formam (vereor ne...yenantur..* 
sint impudentes): Nam si eorum yolumina pre- 
henderint antiqui oratores et poete et suum 
quisque de libris sustuUrit^ nihil istis. quod 
suum relint, relinquatur. [Sic Elotzius.] 

Yenio ad ipsum Giceronem, in cnius scriptis trac* 
tandis et tirodnium posui nec saae leriter postea elabo^ 
ravi. Sed tamen ea studia post absolutam primam li- 
bromm de ănibus editionem et artem Latinam fere tri- 
ginta abfainc annos. cotnpositam sensim reirixeraat, animo 



184 Lib. VIL Cap. IL 

ad Groca, paolisper etiam ad liTiam aliagoe tnduofa», «k 
tantam per intervalla carptimqae renovarentor anfc 
mm oceasione aut, in fininm libiis orationibDflque, 
editionis, aut si qnae extarinsecas cauaa me oonumymiL 
Atqae ex iis, qnse ex iUis stadiis in marginibns et adfw^ 
sariis annotata habebam, pennagna para, ut sapra in pro- 
oemio dixi, in alionun libris evulgata est, ita ui nimc, 
qaoniam illa omnia, qn» iam edita sunt, omitto. post 
messem amplam spicilegiom relinqnator, in aliis pârtibiis 
tenne, in aliis, ut orationibos aliqnot, copiosins, aed totam 
dispersam. Nec sane aeqoaliter per omnes Ciceronis ope- 
rum partes diligentiam circumtoli, sed longe stadioâns 
orationes et libros de philosophia, a quibns coeperam, tno- 
tavi; ad rhetoricos libros, qoi argomenti genere non Talde 
alliciebant et in quibus fere, prsesertim ante XL aat XXX 
annos, codicibos ant non bonis ant minus diligenter collatîfl 
credendum erat et nune quoque magna ex parte, ut in Broto 
librisque de oratore, credendum est, post operam Henrick- 
senio meo in libris de oratore (nondum protracto oodioe 
Abrincensi) commodatam raro redii, scholis eos nunquam tno- 
tavi; nec epistolas post a. 1836 et 1837 relegi continuas; 
particulas quidem saepe, ut fit, percurri. Hoc loco, ut re- 
ceptum ordinem sequar, a libris rhetoricis ordiendum eat 
E quibus qui proprie rhetorieornm nomine inscribuntor, Tulgo 
autem de inventione appellantur, possum p»ne tacitua pm- 
terire. Nam duabus coniecturis, quas de I, 6 (effici) et 
de II, 46 (coacervati) positurus eram, occupatia, illa a 
Pluygersio (et Engero Philol. XVII p. 110), bac a Nipper- 
deio (vid. Eayseri prsef. p. XXI n.), una yol. I p. 57 (I, 
91 Oracchus) edita, vix est, cur addam lib. II, 64 
scribendum esse sic: quod altera (pecunia) pupilii 
iam erat ... si quid pupillo accidisset, de al- 
tera patris etiamnunc mortui volunfas plari- 
mum valeb.it, qu» eam mortuo pupillo . • • con* 



CiceroniB Bhetorica. 185 

«edebat» sablato et, qnod ex verbi accidisset ultima 
şyUaba natnm est, et iam, quod hoc loco feiri nequit, 
eorreoto. (Valebit, quod onnm a parte agnatinrom in 
^sansa agenda did poţest, pro yalebat iam Schaetzins e 
codidbns qoibusdam reposnii^) 

Ad libios etiam de eratore perpauca proferenda sunt, 
nnom non meum. 

Lib. I, 82 littera detrahenda est non recte geminata, 
nt scribator: complures tnm ibi dies snm . . • 
^sommoratns; et (y. sed), cum quotidie mecnm 
haber^m • • ., pro se qnisqne . . . disputabat. 

Ibd. 136 Siesbyens acnte intellexit sic scribendom 
esse: qnod enim neque precibusnmqnam nec insi- 
diando . . . asseqni potni, nt, quid Grassns 
ageret meditandi ant dicendi cansa, non modo 
Tidere mihi, sed ex eins scriptore et lectore 
Diphilo expiseari (pro suspicari) liceret, id spero 
nos esse adeptos. Nam neque suspicamur ex homine, 
neqne in hac re, qui lectorem et scriptorem aggrederetur, 
snspicaretur, sed quaereret aperte et percontaretur. 

Lib. II, 38,ubi siceditur: tamen hoc cert ins nihil 
esse potest, qnam qnod omnes artes . . . snum 
manns praestare possnnt, orator . ..nomen snum 
obţinere non potest, necessario omittendnm est, quod 
post comparativum etiam alibi errore additum est, quam, 



>} Unom addam, libr. II, 9 neceesariftm Lambini oorreetionem : Quod 
si. ,,quaHto opere eligen da faernnt^cantostudioeleeta 
(pro tanto opere . . . qnanto studio) mire „contra to- 
tins loci senBiuii* peocare dioL Non qxuBri, dignane res foerit 
ttadio, sed snflbceritne stadimn ei, qnod fieri debnerit (qnod 
Lambini emendatione aigniflcatiir), oetendont etiam, qnm ■•- 
quimtnr. 




186 Lib. VII. Cap. ÎL 

cum hec sit sententia, nihil (ad rem, de qoa agitar, da» 
monstrandam) certias esse hoc (hac re et hoo^ 
qnod oranes cet Nam si qms pntaverit, hac • • • qi 
aic dici, ut, noto cubh, primum ablativo pronominiB, 
particula quam et sententia alteram eompaiandi 
bram exprimatnr, ad eam formam dicendnm erat: hoe 
certius nihil esse potesi^ quam omnes artea . * . pramtm% 
nt hoc ipsnm certam esse confirmaretar, Don (quod fioi 
debet) ex eo daceretar aigamentom certam. 

Ibd. 252 quid sententia reqoireret, plores vijbnuii; 
correctione osi sunt improbabili; qaod desiderator, «fr 
cietar sic: alteram genus est in imitationa» ad- 
modnm ridiculum, cet. 

Ibd. 350 scribendnm est: Libenter enim te» cog> 
nitum iam artificem, aliquando eyolatara illis 
integamentis dissimulationis taae . • . perapi- 
cio, sablate que post aliqaando. Cognitom antea Ai» 
toniaro Crassas nune evolutam perspicit. 

Ibd. 357 res . . . ab aspectus indieio areme- 
tas Cicero appellavit, quas aspectus non indioaret, mb 
iudicio. 

In Brati § 244 inde ab Orellio sic verba intar- 
puDgunt: Volo autem hoc perspici, omnibus con- 
qaisitis, qui in multitudine dicere ausi aint, 
memoria quidem dignos perpaucos, veram qai 
omnino nomen habuerint, non ita multos faisse, 
ut verum pro adiectivo cum eo, quod est nomen, eeii- 
iungatur, inaudito non solum apud Ciceronem sed in 
bona prosa oratione yerborum ordine, usu loqnendi non 
recto (neque enim, qui nomen meruit, verum nomen 
habere dicitur), sententia perversa; maius est enim meoio- 
ria dignum esse, quo perpaud pervenisse dicnntar, longe 
minus omnino nomen habere et appeUari, quod lamen 
ipsum non ita mulţi consecuti sunt. Scribendmi est: 



• 



Oioeronis Bhetoiioa. 1^7 

menoria qnidem digAOS perpauoos, qai oainiiK^ 
(boc est: qoi antem ommno) namen habueriiitv non 
ita mul tos fnisse. Addidit* verum^ qoi cofunnotioiiem 
deaideravit, praye; neque miim in hniusmodi camparatione 
et descensu ea particula poni potest 

Ibd. 253 in notissimo loco ex Csesaris de analogia 
libris, qni sic scribitnr: ac si, ut cogitata praeclare 
eloqui possent, nonnulli studio et usu elabora*- 
verunt, cuins te ptene principem copi» * . . bene 
de...dignitate populiR. meritum esse existlmare 
debevAS^ hune fa^ilem et quotidianum no?isse 
sermonetn nune pro relicto est habendum, 
extrema rerba a multis tentata, sed nondum ad sani« 
taîkem roTOcata sunt; in quibns primum et ex tota sen* 
tentisB forma, et quod nune prorsus ineptum eet (quasi in 
ea re huius tenq^ris siagularis condieio sit), aiqpAret, inter* 
rogando ita rationem concludi, ut huic quoque cognitieni 
sna utilitas et dignitas serretur. Sed neque ex rdido^ 
quod codiees habent, neque ex derelicto quicquam aut ad 
Ittnc sentenium aut ad aliam probabilem aptum effici p^ 
test. Snbest vocabulum antiquum et bonum, sed minus 
usu tritam librariisque ignotum, ad hanc rem perapte 
translatum: num pro reiiculo est habendum? 

Jbi.306: admirabili quodam adphilosophiam 
studio concitatus, in quo boc etiam commera- 
bar atteiutius, quod, etsirerum ipsarnm ?arietas 
et magfiitudo summa me delectatione retinebat^ 
tamen enblata iam esse in perpetuum ratio iu- 
diciorum Tidebatur* Nullo artificio leniri potest pra* 
ntas huins connexionis: etsi rerum magnitudo Cphi- 
leeophie) in<e retinebat, tamen iudiciorum ratio 
snklata yidebatur, cum prsesertim biec in unum con- 
iate cenînnctieni quod sukiicianitnr* Bed ^o^ neque in 
etdfcibot {ivL Petor) neqie in antiquis editiojiibns repe-^ 



188 Lib.yn.Gap.IL 

ritor et pro tam^n scribitiir «ed tomai. Seribendam: hoc... 
commorabar attentins (etsi rernm . . • magni- 
tado 8. me deL retinebat), quod taman indiei- 
orum ratio cet. Becte iam eui refertor ad Imiiiniiofi 
sententiam, qtue auditor: ^ut nulla alia canaa HfpoB 6Met*, 
deinde caiisa snbiicitor. 

Panlo plnia ad Oratorem proferenda sunt, oata» cum 
Orelliannm exemplom seorsam editam (a. 1880) panlo 
post percurrerem, etsi nonnnlla nnper pnerepta snnt. Ibi 
primmn 

§ 4in bis: Qnodsi qnem aut natura ana nit illa 
prestantis ingenii vis forte deficiet aut minni 
instrnctns erit magnarum artium disciplinîs 
cet* yitiose natura sua et ingenii tru, qn» eodem speo- 
tanty tanqnam duo contraria ponuntur artium diacipliniB. 
Cicero scripserat: Qnodsi quem aut natura ana illa 
prsestantis ingenii vis forte deficiet; qni abla- 
tivum (nat s.) pro nominative accepit, aut addidii. (Quod 
Sanppius advocate Golnmella tria verba aut natura na 
deleri iussit, nulla excogitari potest, cur qnia addiderit, 
causa; C!olumella totum locum liberius e memoria dtavit 
et mutavit: vel illa prsst. ing. vis vel inclytarnm 
artium defecerit instrnmentum.) 

Ibd. 37: laudationum, scriptionum et histo- 
riarum et talium suasionum, qualem Isoorates 
fecit panegyricum multique alii, qni sunt nomi- 
nati sopbistffi, reliquarumque rernm formam, 
qnse absunt a forensi contentione . • ., non corn- 
plectar hoc tempore. Yerbum, quod est «orţptitn 
num^ ferri non posse annotaveram; notarant idem iam 
alii; sed prseterea paulo post vix reete dtfenditur reUqua- 
rum rerum, prsesertim rerum formam; itaque vmlde sos- 
pioor ex illo loco, cum scriptum fuisset: reliquarumque 
4eriptionum formam, vocabulum nescio quo errore bne 



• 



CiceroniB Rbetorica. 189 

retractam esse ibique substitatam ad locum explendnm 
rerum, 

Ibd. 49 in exdamantis et extollentiB, non peroontan- 
tis intenogatione sdibendam est: Qao iam (pro qao- 
nam) modo iile in bonis h»rebit et habitabit 
snis!^) 

Ibd. 61: Non enim inventor aut compositor 
aut actor hsec complexus est omnia, sed et 
Grsece ab eloquendo rhetor et Latine eloqnens 
diotas est. Scrib. Non enim inventor aut comp» 
aut actor, qui hsBC complexus est omnia, sed et 
Grsece • . . rhetor etLatine eloqnens dictus est 
Non qusritor, qnis complexus sit, sed quo nomine, qui 
complexus esset, appellatus sii 

Ibd. 68: Ego autem, etiamsi quorundam 
grandis et ornată tox est poetarum, tamen in 
ea cum licentiam statuo maiorem esse, quam 
in nobis, faciendorum iungendorumque yer-» 
borum, tum etiam nonnullorum yoluntati (Eay* 
serus Yoluntate, invitus, opinor)Tocibus magis quam 
rebus inseryiunt Yoluntati hio locum non esse, sed 
Toluptati et delectationi, quam poesis sequitur, mulţi yi- 
dernnt. Sed neque poet» nonnullorum voluptăţi, sed om- 
nium inserviunt, neque Cicero omnes poetas vocibus magis 
quam rebus (boc est, argumente et dus tractatione) vo* 
hptatem sectari dixit dicereve potnii (In vohmtate h»o 
onmia etiam vitiosiora.) Omnia sana et recta erunt, si 
sic scripserimus: tum etiam nonnulli eorum volup- 
tăţi Tocibus magis quam rebus inserviunt. Di- 



') Kaysenim et hic et alibi et snis et aliornm, nt Bakii, snspid- 
onibns de deltndis verbis nimis inoante obeecntuin esee, seinei 
dîctmn este. 



190 Lib. YII. Gâp. II. 

thyrambornin poetas et alios inanem ▼erbomn 
centiam sectatos significat. 

Ibd. 80: in alienis aut trmnslatan: a»t faetam 
alinnde ut mutuo aut factnm. ab ipso aut boyhb 
aut priscum et innsitatum. Verba aut /cMlicm pn- 
ore loco roanifestum est errore prsecepta ex proximo Tmn 
esse; tria enim sunt ?erborum genera, tralatorum alinnde ant 
fiu^torum ab ipso aut prisconun (cfr^ si opus est, ^ 81: nec 
in faciendis verbis erit audax et in transfertn- 
dis verecun dus et parcus in priscis, ubi tantnmcvdo 
immutatur). Itaque etiam pro €Mt novum recte Sdineton 
4t novum (Tel potius, ut ego annotaveram, ac nov.). 

Ibd. 144: sed si monendo, si cohortandOt si 
percontando,si communicando.siinterdnm etiam 
unalegendo, audiendo [nesciocur, cum docendo 
etiam] aliquid aliquando possis meliores faoaie, 
cur nolis? Quse induşi uncis verba, tollenda sunt, oita, 
ut alia in boc libro (velut 93 et alibi), ex adscripta «nno- 
tatione. Nam et nescio cur interpositum plane tmbat 
orationis formam (si — possis, cur nolis?), et doceadî 
communis notio perverse boc loco interponitor, ubi emH 
merantnr formse docendi a ludi similitudine aliense. 

Ibd. 147: me autem sive pervagatissimua iile 
versus, qui vetat artem pudere proloqui, quaiB 
faotites, dissimulare nou sinit, quin delectări 
sive tuum studium boc a me yolumen oxprMiit, 
tamen . . . respondendum fuii Nihil sane est âiui' 
mutare quin^ nec nudum deleeter ferri potest; sed tenai^ 
duo verba toUnntur, cum prassertim, quid disrimulan (Smd: 
non possit, necessario significari debeat. Emendatio hr 
dllima est: dissimulare non sinit, qui deleeter, 
boc est, quo, antiqna forma. 

Ibd. 160: absurdum erat aut tantum barbaris 
casibus Qrsecam litteram adbibere aut recto 



• 



Cioeronia Bhatorica. 191 

cftBU solum GrjBoe loqai« Nulii sane in mentam v^ 
nire poterat tantom in barbaris casibus Graecain litteram^^ 
adhiberB (nec in reeio). Scribendum: aut etiam bar- 
barie oaaibuB 6r»cam litteram adhibere. (B^]h 
ieiiis vitiam sensit; correctione vsm est et violenta et ia** 
feUd; eam port dtuu nuUo modo ad superias illad Grm^ 
Mm UUeram referri poterat nec eo loco id pronomen poni.) 
PlMilo post §161 aperte pro loqaebamar scribendum est 
loquebantur de superioris «tatis consuetudine, eorum, 
qm postremam litteram detrahebant; sed sic ian 
Heusingar. 

Ibd. 227 scribendum: sed (pro ei) nec sententia 
olla est cet. (Alioquin esset: neque aut sententia 
. . . aut . . ., etsi sententia repi^at) 

Ibd. 231: Nam de laudibus multa diximus, 
quibus sunt alia perspicue vitia contraria. 
Scrib, lila perspicue vitia, quae paulo ante Cicero 
eonmeravit, ut, qui ea vitet, laudes consequatur. 

Ibd. 235: Atque ut plane genus.hoc, quod 
•go laudo, eontempsisse videantur, aut scribant 
aliquid . . • aut reperiam ipsa eadem condioioM 
%fii ati velit, ut aut dicat aut scribat . . . eo 
geaere, quo ii li volunt. Frustra recentiores hsec de- 
findere oonantnr. Nttdl enim ad illam, qua Cicero usua 
ert, pn^voeationem pertinet, quem ipse reperturus sit; ne- 
qne ipse hoc susdpit oneris, ut eiusmodi hominem repe-^ 
riat; id agitur, illi, quos contra didt, quid ipsi £Eu:ere pos- 
amt vdintve aut ad quid faciendum alium adducere pos- 
suii Becte igitur alii et codices et editores reperiant^ 
aed residet aliud pusillum mendum; scribendum est enim: 
aot reperiant, ipse eadem condicione qui uti 
velit [Iahnius: reperiam, ipse eadem.] 

Eaden occasioae, qosr soperiora in oratore enendavi. 



192 Lib. Vn. Cap. IL 

in Topids hsec aDnotata sunt, qiue subiiciam. Ib 
statim initio 

§ 2 miror relictam mihi non minoB manifestain 
fiunlem emendationem, nt scribatnr: disciplinam inve- 
niendornm argnmentorum, nt sine nllo erroread 
ea (pro eain) ratione et via perveniratnr, ab Ari- 
stotele inventam (pro inTenta) illis libris ooa-^ 
tineri. Non ad disciplinam perreniendom erat mec aiga- 
menta ipsa Aristoteles invenerat, sed topicam, artem »- 
ticne ac yia ad argumenta per?eniendi, non temere aa 
casn in iis qnaerendis vagandi. Etsi inioiia miU hne 
emendationem relictam dixi; nam inventam in eodid- 
bos est antiqoissimis (abc Orell.)i ea annotator (oob* 
lectora) in margine editionis Oothofredi, qoam Ordlins 
scripturam ^memorabilem, nec tamen veram*^ indicat 

Ibd. 23: nt, quoniam nsus auctoritas fundi 
biennium est, sit etiam sedinm. At in lege ades 
non appellantnr, et sunt ceterarum reram om- 
nium, quarum annuus est usus. Neqne qni ades 
(eo enim refertur sunt) ceterarum remm esse dicantnri 
intelligitur, neque quomodo hoc, si est aliquid, oobereit 
cum illis: in lege non appellantnr. Et per se et ei 
iis, qu8B sequuntur, apparet, rei paris argumente a ftmde 
non solum ad «des, sed etiam ad ceteras res onmes, qoa- 
mm annuus sit usus, transferri biennii auctoritatem. Ibh- 
que sic necessario scribendum videtur: sit etiam ndinm 
(aţin lege «des non appellantnr) et ceterarum 
rerum cei 

Ibd. 43 codicum antiquorum omnium scriptura, sob- 
latis y^bis, qu» ex inferiore loco prsecepta snnti 
restituenda est, lenissime sic adiuta: Quemadmodum, 
fines quia magis agrorum yidentur esse qnam 
urbis, si in urbe de finibus controversia est, 
adigere arbitrum non possis, sic cet. (^uod in Krf. 



Cieeronis Bhftorioa. 193 

et aliis ante adigere (in codd. yitiose adicere) additnr 
finibns regendis, necessarinm non esi 

Ibd. 44 sententia et codicom Yestigiis h»c scriptura 
stabilitur: Gra88ii8.«.ezempli8 plnrimis !i8!i8 est, 
qnUquum testamento sicheredes inatituU es&ent^ 
si • • . yenisset, hereditatem obtinuisseni Ap- 
paret qnum ob pnecedens qni ezcidisse, ez institut! 
essent natam instrtnissent. (Omninm minime ob- 
tinnissent ez obtinerent natam esse potest; nec 
qmsqnam antiqno yerbornm nsn heres sic institnitor, ut 
hereditatem obtineat) 

Ibd. 49: Sunt etiam illa yalde contraria, 
qnae appellantnr negantia, dnoipaTiud Orsece, 
contraria aientibns. Inepte et ridicole primam ne- 
gantia absolate appellantnr contraria, qaasi in ipsis boc 
insit, deinde hoic snperponitar alteram, qnod yerom est, 
contraria ea esse aientibns. Scribendnm est: Snnt 
etiam illa yalde contraria, quse appellantnr 
negantia {ânog>a%ind Orseci), aientibns. In bis 
ooninnctis yalde firmnm et manifestam apparere contra- 
riom didtar. (Gr»ci codices.) 

Ibd. 63: Non agitar de fortan» eyenta, sed, cam Cicero 
diiiaset, latere caasas» qa» subiect» sint fortan», 
snbimigit, boc ipso, qnod lateat, contineri fortan» yim et 
natoram, fortan»qae definitionem ponit: Hoc ipsnm 
est/orttffia, eyentas obscara caasa et latenter 
effeetua, ant potins: eyjentns, qtii obsc. c. et L 
efficitar. {Tovt av%6 ian Tt^i;^ ov/u^fia/tia dipaval 
aMa nai XiXfj&o%»e Yifvofiavov.y) 



>) In libeOo de opt. geiere erai § 11 necenario e cod. antiqnis- 
■imo Sangallensi ponendom esse Tolnnt (pro nolnnt), hic 
in margine monerv lioeat. Notantor homines Attice dici sic 
inbentee, ni moroeo CMtidio Atticam eloqnenti» formam in 
Bola ficdtate omnia gnmdia et plena yitante pontEat. 

MAOTlOn AsvM». Cmk li ^^ 



191 Lib^TIL Cap.IL 

De orati^nibiui Ciceronis emendandii scribendi imfium 
feci ante quadraginta tres annoB ab epistola ad Onlliini 
de emendandis Yenrinanim libris daobna extremia, qaaai 
snbsecuta est eodem anno dispotatio de ÂBConio mfm 
adinncta appendix critica, ad Yeninas et Clnentiaimin per- 
tinens. Deinde cum anno 1830 duodecim Cteeroma on- 
tiones selectas cam e codicibns tom coniectnra mulţii beii 
emendatas edidisaem, earum emendationiiin eausas eiponi 
corn in pnefatione, tam dnobos libellis academicia, qmina 
oom illa in priore q^nscolorum academioomm Tohmae 
poeiti sunt, addidiqne paulo post similem de lods aljqiwfc 
orationam Yemnarom libellmn. Successenmt inde aba. 
1838 ad a. 1835 libelli, qnibns orationes qninqne pro CSe- 
lio, pro SestiOy in Yatininm, pro Balbo, de provindia eon- 
snlaribns ex alio codice Parisiensi (7794) emendavi, quamm 
libellomm duo priore, tertins altero opnscnlomm TolamiBa 
inclnditnr, qnod etiam prsefationem iterat» adectanon 
orationam editioni pnepositam continet His libellia cam 
non pauca etiam ad alias orationes pertinent!» inteipo» 
saissem, etiam plura commentariis, qaibos libros da fimboi 
enarravi (a. 1839), inserai. Interiectis aliqnot amni 
cam orationam agrariaram locoram aliqaot emendationei 
partim in Philologi volumine altero (p. 141) 
partim cam Ussingio, qai eas orationes a. 1851 edidit, 
mnnicassem, deinde et de aliarnm orationam loda ncn- 
nnlla ad Halmiam misi, qxm in eias Baiteriqoe orationam 
editionis (Orellian» II) volumine secundo inter addends 
posita sunt (p. 1431 sqq.)i et eam, qu» est pro Babixio 
Postume altera, totam pertractavi (yid. ibd. p. 1137 sqq. 
et add. p. 1454 sqq.), nec ita multo post de Philippicârom 
locis quibusdam ab Halmio exdtatus ad eum scripai adie- 
dque aliarum orationum emendationes aliqaot, qp» epî- 
stula cum sero ad eum, absoluta iam orationam editioiie, 
perlata esset , in annalium philolog. voL 73 a. 1856 edita 
est (p. 117 sqqO. Postremo, cum a. 1858 ineonte ora- 



CioeroBU Orationee. 195 

tiones quaitnor, quas MarUandus et Wolfins in snspicio- 
nem yocarant, ad cod* Paria. 7794 pertractassem, a. 1859 
e^ram emendationum nonnuUas, quas propter perapiemtatem 
Huila argnmentatione egere patabam, Halmio misi, quas 
ab illo acceptas Eayseras fere omneB in texta sqsb et Bai- 
teri editionia posnit. His tam mnltis sensim sparsis sn- 
persnnt, qnsB hic edantor, pnster panca qnaadam in aTîîw 
orationibns residna, ea, qusB in qoattuor illia orationibns 
mnlto plnra, qoam qn» Halmio misi, annoiayi, deinde, 
qo» in tribns qnattaorve aliis orationibos lectio proximia 
annia ad aensnm orationis Giceronian» renovandnm aut 
aliam ob caosam snacepta sabiecit^) 

Pro QiUMetio 89 reaidet vitinm olim a me (opnsc* 
acad« II p. 218 sqq.) reprehensam et convictum; nam in 
hia: dizi domum Bom» fuisse . • •» servoa com- 
plnrea, ex qnibns iste possederit neminem, • « ., 
UBum fuisse, quem attingere conatus sit; pro- 
hibitnm fuisse, quievisse cei, aperte prohibitum 
fuisse pro prohibitum esse ponitur, quemadmodum 
in Livii codice Yindobonensi XLV, 23, 6 vitiose soribitur 
prohibiţi prestare fuimus, pro quo prestare ne- 
quivimua restitui Apud Ciceronem, sublato fuisse, 
superest rectum: prohibitum quievisse. (De § 75 
dictum est voi. I p. 89.) 



Cnm a. 1868 daodedm iUas orationes selectai qaartom ederem, 
pnB&tns tom nonnalla de codicmn scri p t nr a delecta, maxime 
in Catilinaiiis, qaorom rationem Tellem habitam a Eaysero; e 
eoniectiuali genere pancissima ibi posita snint, quoram triboB 
(pro Boac. Am. 85 et 114, pro Deiot 29) Eaysemm asum tî- 
deo. Deniqne, cnm a. 1867 , detractis Phillppicie dnabna, re- 
liqnas decern orationee qnintmn recognoscerem, de coniectoris 
nnper in hia orationibos sine nlla necessitate panimqne zecte 
a Biehteio, Langio, aliis ftctis, non satis firmiter zesistente 
Halmio, diii nonnalla, qo» considerări perrelim. 



196 Lib. VIL Cap. II. 

Pro Bosdo Gom. 55, manifestissime monstimnte sen- 
ientie foima, sic scribendum est: ei qnemadmodaiB 
uterque pro sua parte petit, sic pro sna puto 
diasolvit, heres ex ta parte, qaa hereditatem 
adiit, socius ex ea, qua societatem coiiL De- 
finitar, qu» in utroque sit sua pare. In eodidbus piMt 
loco pronomen (ea) propter prsdcedens pro sna parte ma- 
tatnm est (sna). 

Divin, in Cieeil. 31 : Sin prsetermittes (lioe eri- 
men), qualis erit tna ista accnsatio, qnse dome- 
stiei pericnli metn certissimi et 'maximi cri* 
minis non modo snspicionem, yernm etiam me\i- 
tionem ipsam pertimescat? Recte FlnygerBiQe ani- 
madvertit, pro suspicionis nomine, qn» levior est qnim 
mentio, reqniri, qnod gravius et mains significet; nec om- 
nino snspicio in aconsando vitari poterab Scriptam ftient: 
non modo Bubscriptiontfny hoc est, in nomine det!^ 
rendo et in libello accnsatorio inter accusationis capita so» 
loco consignationem et appellationem. Hoc est enim eri- 
men snbscribere, qno et verbo et snbstantivo inde dnete 
Cicero in Clnentiana oratione de censoribns notie eansim 
certa criminis indicatione doclarantibns aliqnoties nsns eet» 
de iudiciis alii scriptores. Aptissime ad hmic loeni 
Asconins in Milonianam p. 159 Hot. : Repetiius cMwb . • . 
est lege Plautia de vi ea subeer^Uone^ quod loca eu perwa 
oectipaseet cet. Yerres accasabatnr de repetnndis ea inter 
alias snbscriptione, qnod ab aratoribns fimmenti in ceDim 
nomine pecnniam extorsisset. ') 



') PreTillio 88 doleo aKayBerotadte relietnm dapUcem la taa* 
poram ma Bolcedimiim , qaem apnd Halmiiim n p. 14M 
notaTeram. 



Ciceronis Orationes. 197 

Pro Fonteio 12 (2): (Gallia) constat ex iis ge- 
neribns hominum et civitatum, qni, ut vetera 
mittam, partim nostra memoria bella cum po- 
polo Romano acerba ac diuturna gesserunt» par- 
tim modo ab nostris imperatoribnsBubacti, modo 
bello domiti, modo trinmphis ac monnmentis 
notaţi, modo ab sonata agriş nrbibasque mal- 
tati sunt, partim qui com ipso M. Fonteio fer- 
rnm ac manus contul erant, cet. Non tria tempera 
tresve rerom ordines distinguantur, quasi, qo» modo impe- 
ratores Romani perpetraverint , seimicta sint a bellis hac 
memoria gestis, sed duO) eonim, qusB hac memoria ante 
Fonteinm acta snnt, et eomm, qo» ipso pr»tore. Itaque 
alteram partim tollendam est, at illa modo ab nostris 
imperatoribus • • • maltati sânt dovvditmQ adian- 
gantar illis qai • • • bella gesserant, ad belloram 
fiirtonam et exitam notandam adiecta. Additam est ad- 
verbiam ab homine alteram partitionis membram non satis 
patienter caateqae exspectante, quod genas erroris iam 
alibi notayi. 

Ibd. 34 (24): si tarpi adolescentia, vita in- 
fami, magistratibas, qaos ante ocalos vestros 
gessit, convictis viroram bonorum testimoniis, 
legationibus flagitiose obitis, invisas sais om- 
nibas in iadiciam vocaretar, cet Miror in hac 
«nomeratione reram ad vitam anteactam pertinentiam ad- 
iectamin ana re cam molesta haias membri amplificatione 
testimonioram mentionem, in ea prssertim, in qaa om- 
niam minime testibas opas esse ipse orator signiflcat 
(ante ocalos vestros), et valde saspicor hac aliqaid 
translatam esse ex altera haias loci parte, qua compre- 
hendontor testimonia omnis generis de ipsa caasa (si in 
«o iadicio • • . testimoniis . • • premeretar), corn 
Cicero tantam scripeisset: magistratibas . • . eon? ic- 
tis, legationibas flagitiose obitis, inviaua cy^. 



198 Lib.Yn.Cap.U. 

Ibd. 36 (26): Godieam seriptum, qQam HalmioB 
refititoit, si pro aflSrmativa sententia accipitor, ihnirda 
est, vera, si intenrogative elaia (Volunt iati Mt 
quiescere . . . aat . • . intelligere se popnlo & 
. • • spem trinmphi ostendere?) eadem vi poaita p«- 
tatur, qua toLcere aliqaid aliquem imperioae et oontenqtim 
iabentes interrogamns: Vis ta hoc facereP (Honl Sat 
II» 6, 92, Liy. X, 17, 5,freqaeDtissimeqa6Seiieca,eiii]i8loeoB 
collegit OrciboYias ad libr. III de ira c. 38, ad opiat 56, 
Inven. Y, 74). Solpidos in epist Ciceronia ad fiuniL I?, 
5, 4 particalam addidit: Yisne ta te, SerTÎ, eo- 
hibere? (Volant istiP Yaltis vosP) Seneea ea- 
dem significatn dixit etiam: Non vis cogitare (omisso 
ta)? epist. 82, 9 et 88, 41. 

Ibd. 49(39): graviorem daxisse eias obseera- 
tionem, qase vestris sacris prsBsit, qnam eoram 
aadaciam, qai cam omniam sacris . . . belit 
gesserant. Aat prcseat aat geaaerini seribendnm; 
sed illad prsestat (prae^O. 

Pro Cncina 54: Hac actione Appiaa . . • ati 
non posset, si tam vere homines verba conaee- 
tarentar, at rem, caias caaşa verba sânt» non 
considerareni Ad Ciceronis sententiam et argamen- 
tationem potias tam prave dicendam erai (Mire Baitems 
vere deiectos et armatos, qaos appellare Tere 
possamas, e § 50 et 60 comparat.) Itaqae Lambinua se- 
vere; sed ne severe quidem verba consectari reete 
dicitar. Ex SITAMVERE fit: si ita in iure homines 
verba consectarentnr, at cet (Paalo post § &5 per- 
vellem sic scriptam esset: qain. ..familiam intelliga- 
mas, qa» constet ex servis plaribas, iinaa homo 
familia non sit, sablate altero qain, qaod ante nnas 
interponitar.) 



■ 



Clceronis Orationes. 199 

IbcL 91 verisaime Ussingios animadyertit, omnia 
reote et ordine sic decorrere: Negas deiici, nisi qui 
possideai OstendOt si dine armatis ooactisve 
homiQibns deieetns quispiam sit, eum» qni fate* 
ator 86 deieciBSOy vincere sponsionem, si osten- 
dat, eum non possedisse; ez hoe (contra) inter- 
dicto de armatis hominibus, qui possit oaten- 
dere, non possedisse eum, qui deieetns sit, 
condemnari tamen sponsionis necesse esse, si 
fateatur esse deiectnm, ut, posita adversariorum 
sententia, Cicero se dicat ostendere id interdictum, in quo 
ea condicio locum habeat, ab iUo distingnendum esse, de 
quo nune agatur, ad quod illa nihil pertineat. Sex verbis 
(negas deiici, nisi qui possideat. Ostendo) errore 
iterum ante verba ex hoc interdicte scriptis tota res 
perturbatur, quasi ^uabus adversariorum sententiis separa- 
tim Cicero respondeai 

Pro Clnentio 61: Quid enim tandem illi iudi- 
ces responderent, si qui ab iis qusereret: Con- 
demnastis Scamandrum, quo crimineP Nempe, 
quod Habitum • • . yeneno necare voluissei 
Quid Habiti morte Scamander consequebatur? 
TTt recta oratione interrogatur, sic recta, non obliqua 
(quod • « • Yoluisset), responderi debet et in proximis 
respondetur (nihil; sed • . • erat, et: quia ... non 
prohabatur). Itaque scripsit Cicero: Nempe, quod 
. • . voluiU Eequid Habiti cei lam Oulielmus: 
Toluit Sed quid cei 

Ibd. 94 mc interpungendum est: Quid conferamP 
Sullamne cum lunioP an hune tr. pi. cum 
QuinctioP an vere cet. 

Ibd. 113: Nego rem esse ullam in quemquam 
illorum obiectam, qu» Fidiculanio non obiecta 



200 Lib. Yn. Cap. IL 

Bit, aliquid fuisse in Fidicnlanii cftusft, qnod 
idem non esset in ceterorum. Non dicitnr obii- 
cere in aliquem, nedom ita Tarietor in hao oaHam 
fignra: nllam rem in quemquamt qn» Fidieulani9 
non cet. Sed non minus vitiosum apud Ciceronem itgo 
aliquid fnisse • . *, qnod non idem cet (qnaai as- 
tea pro nllam rem scribas aliqnam rem). Cioeio hm 
posnerat: rem esse ullam quoiquam illoram ob- 
iectam • « • aut quidquam fnisse in Fidienlanii 
cansa, cet» 

Ibd. 116: Difficile forsitan sit ad persnadendam; 
sed tamen Cicero non scripsit: iile postea vel isdem 
vel aliis inimicis reus . • . factus esset, sed: 
Yel ab isdem. 

Ibd. 153: Tune ... non fecerunt idem, qnod 
nune Gluentius, ut aliquid culps snscipere sa 
putarent recusando, sed apertissime repugna- 
runt, cum haec recusarent et palam fortissime 
atque honestissime dicerent, se potuisae cet 
Ineptissime hsec coniunguntur: repugnarunt, cum re- 
cusarent (boc est, repugnarent) et hsec recusarent, 
qnod debebat saltem esse boc (de uno legis capite)* Sed 
alind positum fîusse verbum ostendit etiam ascensns hic: 
et palam . . . dicerent Scribendum est: cum hsc 
(qu3d deinde ponuntur) reputarent et palam fo^tis- 
sime • • • dicerent, se cet. (Initio huius loci mirum 
est, violentam Classenii coniecturam prseferri leni Klofadi 
atque vestigia litterarum sequenti: illa robora populi 
Bomani, ceterique eiusdem ordinis. § 155 oodi- 
cibus auctoribus toUendum est pronomen ipsum, nt scri- 
batur: vobis remp. ... commisisse, sine cnraesse, 
non metuere, ne cet) 

Ibd« 181: An boc dicitis . • .P cui probatisP 



« 



Cieeraiii Orationes. 201 

qnid est, qnod minus veri simile proferre potui- 
Btis? Neqne tempns neqne modns rectos esse yidetor, 
fiuâendomque poaiiii. 

Ibd. 183: Ăn id, qaod vobis dicendnm est et 
qnod tnm Sassia dictitavit, cum de furtoqnaere- 
retur, tumStratonem iisdem in tormentis dixisse 
de Teneno? Yelim sdre, qoid aadiatnr in illo: An id, 
et onde pendeat sententia infinita; neqne enim pnoeessit 
dioitis aut simile qnid, sed: ntrnm fnrtnm factnm 
non est? ... An • * • non pertinuit? . . . An id 
ac tnm non est? Itaque mendosa haec esse constat 
Scribendnm yidetnr: An id vobis dicendnm est, 
qnod tumSassia dictitaYit,...?omisso quodslkqiie et. 

Ibd. 192: mulierem qnandam Larino atqne 
illam nsque a mari supere Bomam proficisci 
cum magno comitatu et pecunia^ quo facilins 
circumvenire iudicio capitis . . . filium possit! 
Sic ignotaB feminsB significationi superponitur illud atque 
illam, quasi cerţi aliquid et proprii addatur (velut eam- 
que gr an di na tu aut simile aliquid); nune, nulla re 
addita, ineptissima illa verba sunt. Aptissimum erit: mu- 
lierem quandam Larino atque illim a mari su- 
pere. Domicilii nomini additur communis totius regionis 
longinqusB significatio. Librarii antiquam adverbii formam 
ooD tulerunt. 

(De § 199 dictum est yoL I p. 89.) O 



*) Unins Iod aUenam correctionem in una littera positam Tindi- 
cabo a contampta. Nam { 168 pionmi necessariom est no bis 
iiidem fortasse patronis, absnrdam moltU modia, qnod 
nnper homines . mihi beneTolentiflumi reyocanint, Tobis. In- 
dioes, etiamn lecandnm aliqoem dani, patroni Latine dici non 
potrant, nec in priTato indido Glnentins nin nnnm ant tx6s 
indioet habitoroB erat» cum in bac pnblica eanaa permaşgawi 



202 Lib.yiI.Gi^IL 

De lege agraila orationibna et d, qo» pro 
habita est, quid nnper acddisset mal» fortan», 
voi. I p. 81 n. Utimar enim in hao oratioiia 
graphis codicis a Poggio inventi , in illis apogiaploB iÎB- 
dem et prseterea codice Erftirtensi paulo antiqniore. M 
onm Aug. Q. Zumptios, vir doctns litteraromqae Latiair 
ram et reram Bomanaram studiosissimQB, inter oodices i 
Lagomarsinio coUatos in onam (XLVIII, 9) ex illis apih 
graphis incidisset notabiliter a ceteria discrepans, lumtîtîi 
specie captns nec manifestissimis ad deterrendom notis ad- 
monitoSt infelici errore thesauram ^eginm et dncem car* 
tom se repperisse ratus, confidenter primnm orationem pio 
Morena, deinde (a. 1861) agrarias mirifice corraptnm ivii 
De qaa re cam constitaissem post Halmiam alibi (nam 
hic quidem eias caasas plaribas agendae locos nou est) 
paulo copiosias dicere, quod reliquias quasdam erroris vpoi 
Eayserum et alios videbam superesse et saltem memon- 
bilem illum haberi codicem nec contemnendom, none, qoo- 
niam et res perspicua est vel mediocriter a4 indida vad 
et fraudis in boc genere animadvertenda et estimanda ei- 
ercitatis et displicet errorem yiri honesti sed in novi in- 
venti specie nimis ad credendum fiEunlis et pertinacis mut 
tis verbis persequi et acerbe exprobrare» satis Tidetm^ 
paucissimis quibusdam indiciis et exempUs in maigine 
monstratis, breviter dicere, nulla omnino re codioem illnm 
a ceteris separări nisi summa negligentia et incredibili 
interpolandi licenţia, ut, deletis simpliciter onmibns, qiuB 
illinc tanquam testimonii fide illata sunt et minore ex 



numerar sederet Et se promittare Cicero potent iUam om* 
■am, siaClaentio rogatasesset (fortasse), actamm; pmtanm 
qaemqoam eziie, qui none sedebant» datoram, qui potent pia- 
dicere? Tot in ana littera Titia sânt eententi». 



■ 



Cioeronis Orationes. 



parte etiam apad Eayserom manseront» ad ceteronun co- 
dienm nou sane bonorum auctoritatem, boc est, ad apo- 
graphi Poggiani fidem et ad ooniectaram in infirme Ain- 
damento cânte tentandam redenndum sit.^) Ex posteriore 



NegligentiA in hoc codice, nt statim I, 8 exierunt, sic 
piopter Tocabnlam bis pontam II, 24 quindecim yerba omittan- 
tar (pouii . . • po»nt), 80 triginta sex (patitmini . . . po/MmuiO; 
ignorantia et negligentia I, 2 scribitar impunia bello pro tm- 
purua heUuo, non pro nomen, 5 ttrvi pro Servilii (etsi et in hoc 
et in illo beUo etiam mntandi, qnod non intelligeretnr, aliqna 
Tolnntas apparet); licenter interpolando Tnlgaria et librărie 
sotiorasnbstitanntQr: I, 2petitur pro quosrihtr^ 6 Olympiorum pro 
Oljfmpenorum, inoolarnm oppidi Asiatici librario ignoti yero no- 
mine, 6 vendere pro divendere, 9 miitantur pro immiUaniur atqne 
€t /, formidoloai pro cum /. /ormidolosi (cum . . . turn pro cum . • . 
cum . . . turn) , in qno genere nihil notabOins est qnam II, 41 
bis Alexandri nom^n pro Alexa snbiectnm ; I, 2 in oontexta ad- 
ditnr, qnod in Erf. interpretandi.caosa scriptnm est numerata; 
temeraria coniectora qnater (!) in I, 11 et II, 57 ager Rb- 
cemoricuâ in censorium mutatnr (qnem Znmptins lepide privatnm 
interpretator) ; cnm II, 41 ez reconditast perragatissimo enrare 
aatam esset recondita sunt, ceteri librarii retinnenmt tamen 
latei et traditur^ hio aadacter laUnt et traduntur ponitar. Eios- 
dem generis omnia sunt, sine nlla ezceptione. Sed qaid h»c 
commemoro? Qnid enim oportebat certins esse, qnam, nbi 
cetera omnia apographa Poggiani codicis cnm Erfartensî ali- 
onde orto consentireot, qnn in hoc nno discreparent, ant errore 
aut conieetoia nata esse! Qnod antem Kayseros bomun saltem 
esse eodieem inde argnit, qnod coniectnras qnasdam con'flrmet 
et qnndam recte omittat et nomina dao rectias scripta habeat, 
qnid, malnm, ad codicis bonitatem, hoc est, fidem in repna- 
sentando, qnod in archeţypo fnit, pertinet Eirpini scriptnm, nbi 
alii £rpm habeant (sed in eodem etiam hodium et F&ntho et 
imken aliaque), ant in tanta interpolandi licenţia nna et altera 
Wwiaâmm rei ooneetio prneepta (nt II, 49 omissnm illo post 
abemite)? etd qvndam ex poiillis illis, qn» Eaysems ponît, in* 
certa sont, nnnm paulo mains prorsns praynm (I, 27 <{c({c{u\ 



204 Lib.Vn.Cap. II. 

hoo genere iis, qnsB antea contoli, hic addam non niM 
multa nec magna in orationibns mendoram plenis. 

II, 13: Lex initio nnlla proponitnr; contio- 
nem in primis advocari iubeb Nihil est in primii 
contionem advocari, nec omnino Latinum, nisi. inter 
plora, qiue agenda fîierant, hoc maxime et pnedpno studio 
factnm significatnr, quod ineptam est. Ant sim^cîter 
convocata dici debet aut, qaod paene postolat narratio, 
tempns ipsnm et dies, in quem advocata Aierit, indicări. 
Scriptom fuisse iudico: contionem in pridie IduM ad- 
vocari iubeţ, hoc est, in tertiam tribnnatos dienou qno- 
niam a. d. IV Idus Dec ia inibatar. 

Ibd. 22: Yix mehercule servis hoc eam sais, 
non vobis, omninm gentinm dominis, probata- 
mm arbitror. Usus loquendi postulat: non modo vo- 
bis. [Qulielm. ne vel nedum.] (De§33dixi voi. I p. 88.) 

Ibd. 34 sic verba interpungenda sunt: cum velint, 
Bom» esse, cum commodum sit, quacnnqne ve- 
lint, ... vagari ut liceat» conceditur, at ez nqiiD 
ponantnr haec cum velini et cum commodum mt Mox 
§ 35 dubito, an scribi debeat: partim libera a Tobis, 
partim etiam ignota vobis sunt pro ignorata» 
etsi memini, quid scribatur Tuscul. V, 23, 64; sed ibi oit 
ignoratum ab Syracusanis, addita pnepositione; is 
Bruto 176 fuerat ignorata est: „animadveraa non 
fuerat% iUXr^&u, ut apud Sallustium lug. 54 ignoratul 
„qui nune ipsum quid faciat, ignoratur"", kar&âpmw, noB 
aâfjXog, aypwoiog. Quod paulo post in codicibos est et 



nun delidarum mentio ibi inepta est). Ezemplum oometkHiii 
in hoc ano codice facte, qasa speciem babeat recti, ipma iw- 
tom occoltet, monitrabo in II, 97 (oontinet). MuMafe «f^ 
aliqnid tribnisse Lagomaniniano illi gzavissimi ftiisM enorii* 
poitbac tribaere sommsB imperiti» fore. 



Ciceronis Orationes. 205 

nune editor: M. Tullio, Cn. Cornelio coss., postea^ 
ofiuoiMaaepoBive «a(cfr.38:L.Sulla,Q.Pomp6iocoB8. 
aut postea), atVerr. I, lOGscribitar: ab A. Postnmio, 
Q. Fnlvio eensoribas postve ea, et apud Liyium 
XLT, 9, 9 (ubi codex postque ea).^) 

Ibd. 41: tum,. qaando Aleza mortuo lega- 
to 8 Tyrum misimas. Si meliores haberemns codices, 
legeretor, ut alibi semper: turn, q'uum. [Sensit Elotdos.] 

Ibd. 58: QuidP cuinsmodi est illnd? tolli- 
tnr Yestrum iudicium; foedns to4;am accipitur^ 
comprobatur. Hsec interrogandi forma in pronomine 
illnd transitnm habet ad novam rem; hic in eadem re 
ezplicanda pergitur et snmma concladitor. Decendam 
prsterea erat: cninsm. est illnd, qnod tollitnr*«. ? 
Scriptom fnerat: * * • et ratnm. Cuicuimodi est 
illnd, tollitnr vestrnm indicium, cet. 

Ibd. 91 ez eo, qnod in codicibns est: nervis om- 
nibns ••• eiectis, fieri debere electis^ non exaeetia^ 
satiSf nt opinor, demonstravi emendatt. Livy. p. 155 not 
peramasiqne Baitero in TnscnL UI» 83 et 84, de divinat 
n, 149. Sed qnod inter omnibns et eiectis in apo- 
graphis Foggianis interponitur nrbis, id qnoniam in Er- 
fiirtensi nrbe scribitnr, apparet ad eiectis additnm esse 
(nrbe eiectis), snblatoqne vocabnlo molesto scribendnm 
esse: nervis omnibns eiectis nrbem ipsam • • • 
reliqnernnt (Panlo post § 94 removendi nnci snnt; 
rectîssime enim dicitnr hinc Boma, nt indidem Ame- 
ria pro Bosc Am. 74, et ad sententiam apte.) 



') I 40 icribeiidiun esse: qnid, de quo disputări contra 
nnllo pacto potest, iam ante dizi; alioqnin scriberetnr 
•aHem: qnod contra disputări. Idem error (qnid pro 
qvid de) nnper Benao» oiationi iUatns est ep. 114, 16 (qnid 
de illa loqnar • • •? qnid de illa in ezitn lenta?\ 



208 Lib. VII. Cap. II. 

Ciceronem popnli Romani commoda defendere, aed ipie 
Cicero, postquam Bulli occnlta consilia nadavit, qum m 
hinc abhorreat ratio, declaratarnm se promittit et mox 
declarat: popalns Bomanus possidet; defendo oet 
Itaque necessario scribendom est: Et qooniaiii • • • 
ostenii^, docebo ipsenunc, ego qnem poaseBSorem 
defendam cet Et nune iam Mommseniiis restitnflodim 
vidii Doceat ortum est ex ipse pronomine nule 9i 
Bullam relato; est autem contrarinm pronomini iile. 

In Catil. IV, 10 in codicum scriptora (ipsnm Len- 
talam ... non pntat, qnam* de pernicie popnli B. 
... cogitarit, etiam appellari posse popnlarem) 
ferri etiam neqoit, qnod signiiicat nov» appellatioms ad- 
iectionem, scribendnmque est iam (post tantom scelns nou 
diutias); et ex prsecedentibas litteris ortom. (Ex ed. IV 
oratt selectt.) 

Pro Mnrena 44: Non placet mihi inqnisitio 
candidaţi, . • ., non testinm potins qnam soffra- 
gatorum comparatio, non min» magis qnam 
blanditisB, non declamaţie potins qnam persi- 
Iu taţi o. Ineptissime inter ea, qn» ad accnsationem am- 
bitus competitori parandam pertinent, declamatio nomiDa- 
tor. (Qnorundam hominnm causa dioendum est, declama^ 
tionem non esse commentationem cans», neqne oommen- 
tationem fieri in publice, ubi persalutantor hominei, 
multo minus declamationem apud Latinos indignantiB 
clamorem appellari.) Bcribendum est: non denuntiatio 
potins quam persalutatio. [Sic Bakius schoL hypomn. 
V, 336.] 

De § 73 diii voi. I p. 61. 

Ibd. 76: non amat profusas epulas, sordei 
et inhumanitatem multo minus: distingoit ra- 
tionem officiorum ac temporum, vicissitadinem 
laboris ac voluptatis. Neque distinguere ratio- 
nem officiorum (temporum) recte dicitnr, et 



• 



Gieeronis Ontiones. 209 

eirerse hoc de officiis et temporibns ipsis distinguendis 
aterponitar inter eptdaram sordiumqne comparationem 
t laboris et voluptatis vioissitadinem. Una littera, qcue 
adllime addebator, detracta, aptissima omnia ernnt: di- 
tinguit ratione officiorum ac temporum vicis- 
itudinem laboris ac voluptatis, hoc est, in iis 
Iternandis rationem habet officiorum ac temporum. Idem 
tiesbyeo in mentem venerat. 

Pro Snlla 42: Divisi toţi ItalisB, emisi in 
tmnes pro vinci as, cet. Insolens dativus de indiciis 
«rvnlgatis et drcnm oppida missis. Codex Vaticanus 
omninm optimus) totae, qxm dativi forma prave orationi 
/iceronis infertur. Significatur tota Italia. E sequenti 
natum Itali», tnm«totse, correctum deinde, ut esset 
oti. (De § 55 dictum est voi. I p. 127.)^) 

Ibd. 68: de quo etiam si quis dubitasset an- 
ea, num, id quod tu arrguis, cogitasse-t inter- 
ecto patre tuo consule descendere Eal.Ian. cum 
ictoribus, sustulisti banc suspicionem cet. Non 
eperitur alibi apud Ciceronem dubito, num; multo minus 
i ant apud ipsum aut apud alios huius setatis scriptores de eo, 



') S 49 revocandnm non ante suscensnit ez codicibus fide 
dignis omnibns, qnod incertcB fidei libris Parcensi et H. Ste- 
phani obseeuti Halmins et Eayserus sngtalerunt. Interrogatio 
bimembris (qnam satis demonstrant an vero particale) 
cam de decurrere deberet: An vero . . • familiarissimis 
• aia non suscensnit pater tnns^ mihi tn suscensebis, 
qni nnllis tuis ornamentis adverser? ad prius mem- 
bmm plnribna additis (inde ab intelligebat), anacolnthon 
natam est et altemm membnim per se aUa forma adiectnm, 
ut de provine consul. 21, Pbilipp. I, 17 (ubi oratio ab initio 
sic aniroo coneipitur: an, si cuiquid iile promisit, id 
erit fizum . . ., leges Cssaris non valebunt?), Tuse. 
y, 73. (Duos posteriores locos expedivi adolescens in emen- 
dAtt TuUianis p. 44.) 

BUPVIcn A»v>n. fwfl II. <Y^ 



210 Lib. VIL Cap. U. 

quod qais futunim pătat, ut h. L (^si quis oredidiBsefc, cogi- 
tasse eum descendere, sustolisti hanc suspidonem*'). Cioei» 
scripserat, atsemper in hac significatione: si quis dobi- 
tasset antea, an^ id quod tu argais, cogitftatat 
cet. Hansto an post an tea, additnm est nonL ^) 

(De § 80 vid. voi. I p. 70.) 

Ibd. 87: Itaqne idem ego iile, qoi veheman» 
in alios, qui inexorabilis in ceteros ease ▼im» 
sum, persolvi patri», qnod debni, cet. Adeo in- 
epta est illa separatio tanquam diversorum in ftlios, ii 
ceteros, ut snspicer, Ciceronem nihil soripsisse nisi: qni 
vehemens, qui inexorabilis in ceteros. 

Pro Archia 10 in his verbis: cam ... ant 
nulla aut humili aliqua arti^ prseditis gratuite 
civitatem in Qraecia homines impertiebant ali- 
quid esse viţii iam ab aliis inteUectum est cum ez oodî- 
cum indiciis (vclut Gemblac. gravat in, supra acripta 
vel gratuito), tum quod nihil omnino ad rem pertineb 
gratuitone an pretio civitas data sit. Sed nihil corrigSDdo 
exsculpi debere puto, sed tolli simpliciter grataito ait 
gravat in, ortum, ut opinor, ex vocabulo in prooiM 
versu ita per compendium scripte et depravato (in gra io 
6E pro in Graecia), ut coniectura varie expediretor. (Ex 
ed. IV oratt. sel.) 



{ 77 restitaendam est, quod olim edebatur: si tu extreno 
discrimine ac dimicatione fortnn» <f<scr<( (eodi 
deserit). Nam quod Halmini, qnia in ood. Tag«niaatiM 
est si non pro si in, edidit Kaysemsqne retînnit: ai noi 
extremo discrimina ... deserTiet, promia diwMditiirik 
asunon solnm verbi, qnod est deserTio, aed ipaioa aervio ct 
in ser vi o, qae dicuntur de Tolnntate et stadii et opem ad 
alins rem accommodatione, non de ipsa utilitate. Kao prapo- 
sitio abesse potest. Ex sin (pro si in) natum ai non. 



• 



CieeroBis Ontiones. 211 

Yenio ad qnattoor orationes, qnas primus Marklandos 
a Cicerone abiadica?it, cniuB sententia a Wolfio renovata 
cum aliqnamdiu ob viri auctoritatem et accnsatjonis con- 
fidentdam yignisset, nune inre commnni consensu relicta 
ac deşerta est Ego qoid de toto Wolfianad qusestionis 
genere sentirem, dixi a. 1841 (opuse. acad. II p. 339 
smnma), nec de eo iudicio quicquam mutandum yisum est, 
corn postremum a. 1857 exeunte orationes relegi, nisiquod 
magis etiam miratus sum, quam nihil usquam de orationis 
forma subtiliter observatum et animadversum esset, quam 
leviter et incaute de rebus institutisque Bomanis iudica- 
tnm. Sunt h» orationes tumid», crebra earundem rerum 
et in se laudando et in aliis insectandis repetitione mole- 
staB, iurgiorum et conviciorum fceditate ad nostrum sensum 
yalde insuaves, ut interdum miremur, talia in senatu et 
qmd pontifices did potuisse, sed Ciceronis sunt, de stătu 
deiecti, pristinum dignitatis et auctoritatis fieistigium neque 
finnis viribus neque constanţi et grayi animo repetentis, 
maiores quidem du» certissime; nam in gratiarum actio- 
mbus possit saltem intelligi arrepta ab declamatore mate- 
ria et subinani yerborum sono exomata; sed ut id factum 
credamus, contra traditam memoriam nihil cogit. Adeo 
antem mendose scripte, eo quidem depravationis ac men- 
dorum genere, quod nilul habeat cum alienae originis 
suspicione coniunctum., sed manifeste librariis debeatur, ad 
noB lue orationes pervenerunt, ut, etiam adhibito summo 
cum fructu codice Par. 7794 et ad eius vestigia coniec- 
tora directa, nou pauca aut incerta aut in certo mendo 
reHnqnenda sint Eaque menda nou raro iam ante codi- 
ds I^. «tatem licenter mutando occultata sunt, ut leniter 
cuiari nequeant. Mearum emendationum magnam partem, 
maxime in oratione de domo, iam apud Eayserum editam 
esse, supra dixi, quas bic brevissime ceteris interponam. 

Orai, eu senatui gratias egit, 12. Codex Par. a 



212 Lib.yiL Gftp.IL 

prima mana: fecitque, quod nemo onqnam tyran- 
nns, ut, quominns occnlte vestrom malom ge- 
meretis, nihil diceret. Sapplementam snpni Tenmi 
recentiore mana adscriptum omitto. Sententi» forma Iiii- 
iusmodi iîiisse videtar nec verba mulţam diversa: feoitque 
... ut, quominus occulte vestram malom geme- 
retis, nihil se intercedere edicerei In hoc if» 
irrisio erat, quod Oabinius id negabat se vetare» qood Te- 
tari non poterat. 

Ibd. 13: cum eum pr»ter simnlatam Tersn- 
tamque tristitiam nulla res commendaret, ion 
inconsulta studium non dicendi uitia rei mili- 
tari s non cognoscendorum hominum stodinm, 
non liberalitas. Sic P. Et studium loco suo motom 
bisque positum est et in non turbatum; in uitia subart 
peritia, fuitque hsec fere Ciceronis manus: non tutu 
scientia^ non dicendi vt«, non peritia r|ei mili- 
taris, non cognoscendorum hominum studiani 
non liberalitas. (Vis debetur Oeertrio.) 

Ibd. 23: ut ... cum apertis hostibos bellnm 
geram, timidis amicis ignoscam, proditores nOD 
indicem, dolorem profectionis me» reditos dig- 
nitate consoler. Neque de indicando h. I. ag^tar, ne- 
que proditoribus magis quam apertis hostibus parsons 
Cicero erat. Scribendum manifeste: proditores «tn- 
dicem. 

Ibd. 25: (Q. Metellum F. Servilius) ad sui gene- 
ris . • • facta virtutesque revocavit, ut haberet 
in consilio et fratrem ab inferis, socium rerBD 
mearum, et omnes Metellos, praestantiasinies 
cives, psene ex Acheronte excitatos* Ddendns 
ab inferis, adscriptum ad illud ex Acheronte et alieoo 
loco insertum. Nam neque recte bis idem ponitoret inepte 



• 



Cioeronifl Orationee. 213 

Tariatnr, nec fratrem ab inferis adhibere omissopar- 
tidpio (excitatum, evocatum) ferri potest [Sic iam 
Lambinus indicavii] 

IbcL proxime post: in quibus Numidicum illnm, 
caius qaondam de patria discessns honestis om- 
nibus ne Inctnosns tandem visns est Sic P. 
Qnod editur ex Erf. etPal. 9: molestns omnibns, ipsi 
ne lactuosus quidem visns est, ridicnle interpolatnm 
est, qoasi minns sit luctuosiu qnam molestua. Ex P 
efndtnr: honestissimua omnibns, aed Inctnosns 
iamen- visns est, cnins ooniectnr» prsecipnam partem 
Halmins prascepit 

Ibd. 27: Qnid deniqne illo die, qnem P. Len- 
tnlos mihi • . . natalem constitnit • . ., qno die 
nos ••• arcessivit in patriam . • ., qno die qnis 
eivis fnit, qni fas esse pntaret . . . non se de sa- 
lute mea sententiam ferre? Fmstra in diligenter 
institata periodo anacolnthon fingitnr, tale praesertim, nt 
post rectnm illnd qno die nos cet ab iisdem verbis qno 
die novnm fiat orationis exordinm. Ant omnino tollend» 
posteriore loco snnt voces qno die tanqnam errore ex 
sententia interposita hic repetitse^ ant scribendnm eo die. 

Ibd. 36 pro eo, qnod edebatur, cod. P. confirmatnm: 
caius ipsam calamitatem . . • etiam divinornm 
in remp. beneficiornm testem eSse videatis, 
Eaysems meam coniectnram secntns scripsit binorum 
... beneficiornm; neqne enim nsqnam, ne in bis qni- 
dem orationibns, Cicero sna facta et beneficia divina ap- 
pellat^ et perspicne ad nnmeri significationem refemntnr, 
qxm seqnnntnr: nam et importata est, qnia defen- 
deram civitatem, et mea volnntate snscepta est, 
ne cet Bina antem potins qnam dno Cicero dixit, in 
ntroqne tempore plnra esse beneficia significans. Ex huins 
deniqne sciiptnr» interpretatione in codicibns EF natnm 
tst duornm. 



214 Lib* YII. Cap. IL 

Ibd. 37 scribendom est geminatione littanB 
Qni cum statuisset, nisi per vosme reciperassat, 
eandem subire fortunam atqne idem sibi domi- 
cilium et vit» et mortis depoaeâre^ tamen eet 
(pro deposceret). Non poscebat hoo Qnintoa Giem, 
sed statuerat deposcere. 

Orat, cnm popnlo gr. egit, 1. Non recte periodn 
a Quiritium appellatione ducta (Qnod precatas ...snm, 
Quirites) in eadem terminator (l»tor, Quiritei), et 
omnino haec vox extremo loco langoide adlueiet Id P 
scribitnr: Ist or qni .R et si nihil. Scribi opotW: 
Isetor. Quare^ etsi nihil est homini magis op- 
tandum ..., tamen cet. Et reqoiri etsi alii sensertmt; 
sed illo posito non yinciebantar sententise, quod nnnc fit 
restituto quare. 

Ibd. 23 codicnm luec est scriptura (P et ceterorom): 
Postremo qui in ulciscendo remissior fait, in 
eorum aperte utitur; atiPnt)graYissime vitaperi- 
tur, qui in tantis beneficiis • • . remunerandis est 
tardior, ex qua quod exsculpsit Mommsenios, neqae sen* 
tentise satisfacit et longe discedit (i n eo suo iare aparte). 
Beperiendum est, quod illi gravissime vitaperatar 
apte contrarium sit ; id est buiusmodi: non fere repreken- 
ditur. Error C€Bpit a re semel scripte. 

ibd. 24. Quie codices, manifesto nonnollia omisnSi 
sic scripta habent: Quapropter memoriam Teitri 
beneficii colam bencTolentia sempiterna cnm 
anima expirabo mea, sed etiam cum me ulla 
monumenta vestri in me beneficii permanebanti 
ea, adhibita, quam iam laegerus indicavit, Claiidii Mame^ 
tini imitatione, fere in hune modum supplenda aont: Qut- 
propter memoriam vestri beneficii colam bene- 
volentia sempiterna nec ea (memoria ben. ▼•) cam 
anima exepirahit mea, sed etiam cam me uita 
defecerit^multa monumenta vestri in me beneficii 



Cic«roiii8 Oimtiones. 215 

permanebant. Ocnlos librarii a me uita transiliit ad 
multa. 

Orat de d#iiio 7 in P prima mânu scribitur ita : U tr um 
«st tempus aliquod, quo in senatumvenisseCveni- 
«tisPOturpe sit? an aurea regatilade quaageba- 
tnr, ut rem ipsam repudiare et eos, qui agebant, 
•Gondemnare deberen;? Effidtur: an ea rea erat 
iiaque agebatur, ut rem ipsam repudiare (hoc 
ceepondet illis ea res erat) et eos, qui agebant, con- 
«demnare deberem (hoc illis itaque agebatur}? 
(Qood nuper editum est: an ea res erat illa, de qua 
■agebatur, plane vitiosum habet pronominum concursum.) 

Ibd. 10, ubi in P et aliis est: renovaturum te 
tua illis fupesta latrocinia binum nonae causam 
putavit? editur autem latrocinia ob annon» cau- 
-sam putavisti? recto substantive, scribendum est per 
annon» causam. Nunquam aliter de pr»textu et specie 
•didtur. 

Ibd. 11: Frumentum provincia frumentarise 
partim non habebant, partim in alias terras, 
•credo propter varietatem venditorum, miserant, 
partim, quo gratius esset tum, cum in ipsa fame 
«ubvenissent, custodiis suiş clausum continebant, 
«t subite novum mitterent. Qu» sit varietas illa 
"^enditorum, nescio; neque enim yarietas hominis pro in- 
constantia animi dicitur, neque ea ad banc rem pertinebat 
Deinde provinci», quarumnullnm erat commune consilium, 
inepte frumenta suiş custodiis continuisse dicuntur, ut sub- 
ite mitterent; privatomm hnchominum consilia erant. Nimi- 
mm scripserat Cicero: partim in alias terras, credo 
propter earitaiem^ venditore» miserant, partim 
... oontinebant. Gormpto caritatem secuta est pro- 
xuD» vocis deprayatio. (Paulo post certe eenatum ali- 
-quid consilii capere oportuii pro eo, quod scribeba- 
ixai certe senatus • . • potuit, Eayserus iam e mea 



216 LiV. VII. G»^ IL 

coniectura edidit. Necessitatem rei et offidnm 
cero monstrai) (De § 12 dictiim est toL I p. 18.) 

Ibd. 22: dein gratulări tibi, quod M. CaUnam 
a tribunata tuo removisses, et qaod idem im po- 
sternm de extraordinariis potestatibot libertatem 
ademisses. Sic codices; pro idem sabstitaunt eidem, 
quod debebat esse ei; grave vitium relinqaimt; niiiil «it 
enim Gatoni libertatem de extr. potestatibos adi- 
mere. Quod deest ad sententiam et orationem explendia» 
in ipso illo idem latet, absumpta prima littera, qood et- 
dem bis scribenda erat Cicero enim posuerat: quod ii» 
cendi in posterum de extraordinariis poteatati- 
bus libertatem ademisses. 

Ibd. 23: quis pecuniam ad emendos agros 
constitutam, ereptam ex ui Csesaris rebus actis» 
quis imperium infinitum dedit? Sic codices. Cer* 
tissimum mendum tam licenter tamque obscuris inTolocm 
absconditum est, ut suspicari atque etiam coarguere ftdk 
sit, prorsus protrahere et emendationem nisi petitissimis 
probare difficile. Quid est enim boc locutionis aut coi 
simile eripcre pecuniam ex actis Gssaris, qoasi 
pecunia actorum pars sit et in actis lateat? Quid pono 
ex rebus actis eripere aut quid hic res actse? Sed 
ne Csesaris quidem nomen ferendum ullo modo est NaiD« 
etiarosi concedatur Caesarem illam pecunia«i collegina et 
in aerarium intulisse (quqd non est ita), tamen CicerOb 
quamvis Csesari parcat et blandiatur, neque GMam 
pecuniam, quae publica esset, appellasset» neque, reipuUie» 
et serarii mentione omissa, gravissimi criminis loco po- 
suisset, quod Csesaris pecunia erepta et data Qabinio esset 
Mansit in codicibus fraudis indicium in illo ex oi, pro 
quo frustra substituitur ex sui, quod manifesto pravum 
est (quis ... ex sui), aut ex Oai, quod nosquam in hia 
orationibus sic aut similiter corruptum est Breviter di- 
cam. Cicero scripserat: ereptam ex uiseeribus terarL 



• 



Gioaronis Ontionee. 217 

HiBO Datam: ez nisoeribns Caesaris et, nescio qno er- 
Tore disfaracta voce: ez ni Gaesaris rebus. Postremo 
aocessit actis. Yiscera orarii § 124 iterum appel<» 
lantar. Ponendom hoc fuerat voh I p. 152. 

Ibd. 34 revocandnm e codicibns: videsne me noa 
radicitas evellere omnes actiones tuas neqa» 
illad agere, quod apertum est» te omnino nihil 
gessisse iare» cet., pro quo nnper, receptis Lambini et 
Osiandri ceniectoris, editam est: videsne me radicitas- 
eyellere ••• meqae illad agere, hoc qaidem ritiose, 
pondere in pronomine (me) incambente, cum dici deberet 
atqae illad agere. Cicero reliqaam Glodii tribanatam 
sabsistere patitar, qaem erant qoi simal convelli patar^t 
et iBgre ferrent; vid. § 42 et 4S. 

Ibd. 39 quod e codicum scriptura (infirma sunt 
igitur tua acta C. Csesaris) eflfeci: Infirmat igi- 
tor tu acta C. Csesaris, positum iam est apud Eay- 
sernm. 

Ibd. 46: hsBC cum ita sint in re, ubi crimen 
est, ubi accusator, ubi testes, quid indignius 
qaam, qui neque adesse sit iussus neque citatus 
neque accusatus, de eius capite • • • conductos et 
sicarios • . • suffragium ferre et eam legem pu- 
tare? Dici debebat saltem: in ea re, ubi crimen sit. 
Cicero soripsit: ita sint in reo^ ubi cet. Beo contra- 
rias ponitor, qui neque adesse sit iussus neque ... 
accosatus. Sed prseterea scribendum: et eam legem. 
putari. Hoo indignum est; quid conducti et sicarii pn- 
tent, nemo curat. 

Ibd. 50: De hac igitur .lege dicimus, qu» 
iare rogata videatur. Unde coniunctivus P et quo per- 
tioet hxte sententiă relativaP Scrib, dicimus, quaai 
iare rogat« videatur. Beprehendit se Cicero, quod 
tanquam de iure rogata lege dicat, quao omni ver» legis^ 
nota oareai 



218 Lib.yii.c;Ap.n. 

Ibd. paulo post codices: Qaid, 8i etiam plaribai-de 
rebas ano sortita retalisti (P a mana prima retalit), 
tamenne arbitraris id, quod M. Drasus in legi- 
bas suiş plerisque in bonis iile vir M. Scaaro et ' 
L. Grasso consularis non optinnerit, id te posie 
hominum facinorum et stuprorum omniam De- 
cumis et Glodiis auctoribus optinere? Primam fit 
uno aortiiore tulistif boc est, ano pnerogativam aorti- 
ente, sîmul et una rogatione, non pluribaa sortitoriboii 
alio aliis comitiis; deinde: in legibus suiş, pleritqve 
bonis, iile vir, M. Scauro et L. Grasso eonsiliariii 
non optinuerit. Tria ponit Cicero, qn» potaerint ¥. 
Drasum adiuvare, quorum nihil in Clodio faerit: ipsas 
leges plerasque, si non omnes, bonas fuisse (neqae enim 
Cicero Drusi leges audet sine exceptione laudare), hominis 
ipsius dignitatem, consiliarios et auctores. (H»c qaoqae 
apud Eayserum recepta.) Utrum bominem an omniam 
scribendum, et quidaut proaltero omnium substitaendnm 
aut post id addendum sit, incertum est 

Ibd. 57: Utrum, si dics dicta esset, iadieinm 
mihi fuit pertimescendum an sine iudioio priri* 
logiumP ludicium in causa tam turpiP scilicet 
bomo, qui eam, si îam esset ignota, dicendo non 
possem explicare. Mire sic Cicero interrogatt at ipM 
causam suam turpem dicat et tamen in ea iadidam non 
pertimescendum fuisse. Nam ironiae in hac interrogatkae 
nulla significatio est. In altera sententia deest pronomen 
(is scilicet bomo, qui). Apparet excidisse aliqaid, cam 
bsec esset orationis forma: ludiciumP in caasa tam 
turpi scilicet; is scilicet bomo, qui cet Ab altero 
scilicet ad alterum oculus transiliit Deinde scribendom 
est: ut ea ipsa non modo se, sed etiam, me absente^ 
per ae probarit. Luditur in se probare et per se 
probare, sine defensore. 



• 



Cioeroilis Ontiones. 219 

IbcL 58: An yero in indicio pericnli nihil 
fait: priTileginm pertimni, ne, mihi prssenti 
si multa irrogaretur, nemo intercederetP Non 
agebator de multa, sed de capite et, ut paucig verbis post 
Cicero didt, proscriptione. Scilicet cum sic Cicero scrip- 
sisset: privilegium, pertimui, ne, mihi praesenti si 
irrogaretur, nemo intercederet, librarius privi- 
legium, quod nominative casu positum esse non animad- 
yertit, cum pertimui coniunxit, deinde, ne deesset sub- 
iectum verbi, quod est irrogaretur, addidit multa. 
Geterum duobus ad refellendum propositis, priore absolute» 
in altero adiungendo non solet an yero interregative 
poni, sed cum ironia sic dici: Ai vero in iudicio 
pericnli nihil erat: privilegium, pertimui, ne, 
mihi prsesenti si irrogaretur, cet. 

Ibd« 60: Sed quid ego yestram crudelitatem 
ezpromo, quam in ipsum me ac meos adhibnistis, 
qui cei Poterat Cicero pro adhibuistis dicere exprom- 
sistis; illo altero loco hoc verbo uti non potuit, quod 
nnnquam simplidter pro eo, quod est commemoro, ponit. 
Scribendum est exprobr o. [Hoc Emestio quoque yisum est] 

Ibd. 62: eram etiam tuo iudicio civis inco- 
lumis, cum domus in Palatio, villa in Tusculano 
altera ad alterum consulem transferebatur; se- 
natam consules vocabant; columnse marmore» ex 
aedibus meis inspectante popule Romano ad so- 
crum consolis portabantur; in fundum autem 
vicini consulis non . . ornamenta yill», sed 
etiam arbores transferebantur. Bidicule in media 
descriptione bonorum Ciceronis ad consules translatorum 
illnd interponitur: senatum consules vocabant, pror- 
suSy etiamsi «alio loco poneretur, rei et sententi» contat- 
rimn» qnasi ipsiprsedones senatum ad rem foedam prohibendam 
hortati sint. Aptissime contra paulo post descriptioni super- 
additnr, quidiUiintereafecerint: consules epulabantur. 



220 Lib. VIL Cap. IL 

Latet igitor in illis rei alicnias ad transportatioiiis iDiiis 
imaginem pertinentissignificatioiisTerbiscompreheDBa, cp» 
librario errorem obiecerint. Opinor, at in r« inesita» 
ftiiase: sarraca convolabanL 

Ibd. 64: Qaod si non liceret, aodieram et 
legeram, clarissimos nostrse civitatis Tiros se 
in medios hostes ad perspicnam mortem pro 
salate exercitns iniecisse: ego pro salate nni- 
versae reipublicae dabitarem hoc meliore eondi- 
cione esse quam Decii, quod cet Sio Baiteras et 
Kayseros. Perversum dabitarem meliore condicione 
esse, qnasi ad hoc forti animo opus sit, penrersam pro 
republica esse meliore condicione. - Kecte inter* 
punxerant superiores, sed iniuria esse omiserant contra 
codices. Scribendum: ego pro salute univers» rei- 
publica) dubitarem (iniicere me in medios bostes)? 
Hoc meliore condicione essem quam Deciit 
quod illi cet. 

Ibd. 65: Cato fuerat proximus(in quemirrueres). 
Quid ageres non erat, ut qui modus moribus 
fuerat, idem esset iniurise. QuidP posses ez~ 
trudere adCypriam pecuniam: prsedaperierit; alia 
non deerit: banc modo amandas esse. Scribendum 
sic videtur: Quod ageres, non erat, ut, qoi laudii 
socius fuerat, idem esset iniurise. Quid posses? 
extrudere ad Gypriam pecuniam? Pradda perierii 
Alia non deerit; hune modo amandemu9. Sic M. 
Gate cet. Primum nihil fuisse Cicero dicit, quod sosd- 
peret et conaretur Clodius, quo eflficeret, ut, qui landis 
Ciceronis socius fuisset, idem esset iniuri». Deinde ez soa 
persona quaerit, quid tum potuerit Glodius facere (quid pos- 
ses? ■» quid possim), et respondet tentando: Extr. a 
G. p.? Tum Glodium secum sermocinantem indocit et 
consilium capientem. 



t 



GioeroniB Orationes. 221 

IbcL 68: vi, armia, dissensione hominiim ad 
caedem instituia novoque dominata pulsam esse 
dixit. Neque dissenaio did potest institui neque ea 
armis adiangi et superponi. Foit: deacriptione homi- 
num ad caedem instituia. Cfr. 129: servorum om- 
nium yicatim celebrabatur iota urbe descriptio. 
Alibi centuriare dicii. (De § 71 dixi yol. I p. ăl. 
Eodem modo Mommsenium'alicubi locum emendasse Hal- 
miufl mihi indicat.) 

Ibd. 76: semel, cum id feci, quod omnes im- 
mortalitati, si fieri potest, mandandum, tusup* 
plicio puniendum putasii. Sic scribi oportet, eiecto 
n agent, quod cum sententise interitu post omnes addi- 
dit aliquis, cum non animadverieret, ad omnes yerbum 
ex putasii sumendnm esse. (Omnes non negent in- 
epte dicitur pro eo, quod est omnes affirmant, indica- 
tiro modo.) 

Ibd. 78: iamen, quotienscunque vellet quis, 
hoc in genere solo rem iudicaiam referre posse 
yolueruui Non significat, quid maiores ipsi facere cu- 
pierini, sed quid fieri posse voluerini et aequum censue- 
rint. Scribendum igitur referri posse. [Sic Paernus.] 

Ibd. 80: ea iura sanxerunt, quse nec vis tem- 
peram nec poientia magisiratuum nec res tum 
indicata nec denique universi populi Bomani po- 
tesias ••• labefactare possii. Sic codices; editiones 
tum (ante indicata) omitiunt Neque una res indicata 
in hac re quicquam vaiere poterat, neque ipsad res 
iudicatn cum vi temporum, poientia magisira- 
tuum, populi Bomani potestaie recte compo- 
nuntur, sed aliquid, quod ese habeant. Cicero scrip- 
serat: nec rerum iudicatarum aucioritas nec deni- 
que cei Librarii oculus a ta (in iudicatarum) ad tas 



222 iiiv.vn. c»p.n. 

aberrans effecit, nt rnm auctoritas omittaretar; tom ex 
rernm făctom est res tam.^) 

Ibd. 81 apud Eayseram ex mea emendatione ne 
Bcribitur: legem de iniuriis pnblicis taliati Anag- 
nino nescio cui Menullse pergratam, qui tibi ob 
eam legem statuam in meis sdibus posait (01 qoa 
ipso apparet ei pergratam ftiisse), pro eo, qnod in codid- 
Ims et editionibus erat: Menullae per gratiam. TUM 
est legem ferrc alicui per gratiam; didtor Latine 
gratise alioaius caasa aut (inde a Livio) in gratiam 
alicuius. (§ 82 pro amplexeris necessario aut eum 
Halmio in addendis amplexaria scribendom aut am- 
pleeteris. [Sic Klotzius.] De § 87 dixi voi. I p. 58.)') 

Ibd. 91: Hoc ego populo si tum consules aut 
fuissent in republica aut omnino non fuiasent, 
nullo labore tuo prsecipiti furori. . .restitissem. Hoc 
prorsus ridiculum et sensu cassum est; nam consoles tnm 
fuisse ia rep. Cicero non negat, quoniam ipse huic con- 
trarium ponit: si omnino non fuissent Sed ipsom 
hoc omnino, sententia qualis fuerit, demonstrat, qnod per 
se perspicuum est. Hoc enim Cicero dicit, se, si ant boni 
aut omnino nulii consules fuissent, resisterepotoisae; nune, 
cum pessimi et perditissimi fuerint, non potuisse. Scri- 
bendum igitur: si tum consules aut fuissent e re« 



') Ann. Philol. Dan. V p. 13 et 160. 

*) § 86 doleo et a Baitero et a Kaysero non soliim contra maii- 
festam formam rhetoricam sed etiam contra Bentaitiam recep- 
tam esse codicis P manus primie scriptnram reatitatio ţn 
ea, qnsB Tere corrigendo substituta est, restitui o. Beaiita- 
tionem nemo maledicti et criminis loco obiectaroa Cieenai 
erat, sed exilinm. Itaqne quoniam ceteris etiam damnaţii, aed 
ininria, ea calamitas gloriam non imminnerit, deprecatnrt ne riU 
obiiciatur, qni neqne damnatas sit et honorificentisaime reati* 
tntus. Sed hoc iv nuQodm contra institatnm noetrnnu 



t 



Ciceroilis OrationeB. 



publica aut omnino non fnissent Deinde qnod 8e- 
qnitar: Sed publicam causam contra yim armatam 
sine populi prsBsidio suscipere nolui, apertiasimis 
yerbis Cicero non populum sibi sed consules deftiisse dixii, ei 
in iis, qu8B subiicit, P. Nasicam a P. Mucio consule defensum 
et omatum commemorat Itaqne hic scripserat: sine pu- 
blica prssidio (consulum). [Sic Garatonius.] Turn, qui 
armatam yim adversariorum pellendam fîiisse dieit, ne- 
que in se neque in eo, qnocum se comparat, P. Nasica, 
yim appellare potuit. Scriptnm fuisse suspicor ad hanc 
formam: non quo mihi P. Scipionis, fortissimi 
yiri, viriua in Ti. [Graeeho^] pri?ati hominis, 
displiceret. Post uiri excidit uir, remansit tus trans- 
iitque in uis; nam hsec vix discemuntur (tu et ui). 

IIkL 93: sed si mihi . • . nihil unquam aliud 
obiectum est nisi crudelitas ea unius temporis» 
cum a patria perniciem depuli. £x hac codicum 
scriptura nuper foctum est crudelitas mea unius tem- 
poris, pronomine abundante; rectius videtur esse: nisi 
crudelitas et ea unius temporis. 

Ibd. 98: hsec omnia subire conservandorum 
civium causa atque ita, cum dolenter feras et sis 
(sic optime Baiterus pro dolenter as et sis) non tam 
sapiens quam ii, qui • • •, ea laus prsBclara atque 
divina est. Vix fero atque ita, cum pro eo positum, 
quod est idque cum, vereorque, ne subsit: subire 
conservandorum cirium causa neque vitare^ 
cum cet 

Ibd. 99: Quare — dirumpatur licet ista fu- 
ria atque audiat hffic ex me, quoniam lacessi?it, 
— bis seryavi remp. Optime dicitnr: dirumpatur 
licet (hoc est: dicam, etiamsi dirumpatur), perversissime 
licet audiat (hoc est: dicam, etiamsi audiat), quoniam 
h»c sententia est, etiamsi dirumpatur Clodius, Ciceronem 
dictnrum iUumqne andire coactamm« Scripserat (Ticero: 



224 Lib. VII. Ckip. n. 

Qnare» dirnmpatnr lieet ista furia, uudi^ hMk 
ex me, quoniam lacessiyit: bis remp. serTftTEăL 
Non intellecta structura audiat lactom est «t cum di- 
rumpatur copulatum. (De tradiţia § 122 
Kayserum posito nihil opus est did; etiam § 128 
omittere voi. I p. 86.) 

Ibd. 129: imperia asoribebantur novm iaTea^ 
tuti. Ineptnm h. 1. ascribere, rectnin imperia 9eribi* 
bantur (et leges, quibus iuYentus pareret). £t in P eat iB- 
peri asoribebantur» vocibus male separatis. (Qiiod§lU 
e scriptura codids P effed iudioium iânaiorim difni- 
tatiâ, iam apud Kayserum (pnef. XL) legitnr; seBatoroB 
de dignitate ordinem verborum habetapnd CioeroDanpe^ 
rarum nec positum, nisi ubi singulare in genetivo ex oontra- 
riis pondus est (ut dedivin^ II, 116, derep. I, 28 etil, 10; 
partitiyomm genetivorum paulo alia est ratio). Apud i 
dem in textu legitur, quod § 137 ex obscnris 
codicis vestigiis huiusmodi: in hisce rebus ut in urbea 
suiş laboribus incerta suspicione exseulpd: ia €ta< 
civia asdibns^ qui urbem suiş lab. Neque enim pro- 
pius accedere potui.) 

Ibd. 143: tamen illi di penates ac familiarei 
mei per tos in meam dojnum mecnm erant re- 
stituti. Pro tamen, cui particul» nihil Iod sententia 
dat, scribendum est: iam illi « . , erunt resiituti, ut 
rei exitus prsedpiatur. 

De haraspieum responso 5: Qui si Bensit, qoo 
se scelere devinxerit, non dubito, quin sit miaei^ 
rimus; sin autem id non videt, cet. Et doTin- 
xerit et videt et sententia clamant scribendom esse 
aeniiu (Lamb. 1584.) 

Ibd. 11: sin scrupulus tenuissimus resideri 
aliquis yidebitur, • . . portentis deorum immor* 
talium religioniquc parebo. Scrib, reaidere aii- 
quoi videbitur. Nam aliquis neque aq^laiîvo wâ 



t 



CioeriBit OratioDes. 225 

>anto (at alt vel tennissimas) Buperaddi neque illo 
[ooo poni poterat 

Ibd. infra: sed ut huic fariie, si diutius in 
bac urbe quan delere caperet, toi inter- 

liceretuF. Sic P a prima mano, vacao post urbe spa- 
tia; secunda'manus post cuperet addidit maneret, non 
recta sententia; nam manenti tantom (tacit» et quiet») 
rox interdieenda non «mt Videtur Cicero scripsisse: ut 
huic furift, si diutius in hac urbe quiequam de- 
lere cuperet, vox interdiAeretur (nisi tamen cum 
Lambino intere luderetur scribendum est). § 12, ubi 
9ditnr: unius P. Servilii ac M. Luculli, smribi 
iebet aut M. Luc. 

Ibd. 17 quoiriam in codicibns est inimici con- 
kumeliam sine prsepositione nec Latine dicitur respan^ 
iere in eantumeUam alicuius pro eo, quod est eontumeliofj 
ndendam «est, ne scripserit Cicero: inimici contumeliia 
sine sua laude respondere» sed altero s omisso(con- 
kumelii siue) aale supplet» litter» sint 

Ibd. 25: Quid magis inquinatum . . . dici 
petestquam emne seryitinm...liberatum in alte- 
ram scaenam immissum, alteri prsepositum, ut 
alter consessus potestati servorum obiiceretur, 
alier serverum totus esset. Nemo dixerit, quse h»c 
sit libmUiă serviţii; ac mendam ipsi monstrani codices, 
in qnibns ^t liberatus. Poterat totam vocabulum abesse; 
sed nuUa additi causa excogitari potesi Itaque suspicor, a 
Cioerone scriptum fuisse libera vt\ ex eo, cum pro una voce 
[liberavi) acceptnm esset, corrigendo natum esse li beratus. 

Ibd. 86: Quare autem de iis dici suspicer, 
hec causa est, quod sic statuo, et illud in hac ci- 
vitate esse maxime illustre atque insigne periu- 
rium et te ipsum tamen in periurium [et te ip- 
Bum in] prime ab iis, quibuscum coniurasti, non 
rocari. Sublatis, qu» manifestum est errore bis scripta 

MAOVMin Astwt. Cmt. II. Y^ 



1>V6 Lib. VII. Cap. II. 

esae (prsesertim cum in P Terana dsadatar io pariiriv 
ex his in periurium prime ikcile fit, ţiiod apnd Eaj^ 
serum a me indicatum legitur: in periuri erimâ». 
Nam corrupto vocabulo crimen, ex in periari pma-. 
necessario fiebat in periurium. Quod non in orimai 
Clodius Tocţkbatur, in eo erat negleetus periarii ab ham* 
spicibus significatus. 

Ibd. 41: Ipse Saturninus ita fuit effrenatnsei 
paene demens, ut auctor esset egregius et ad ani- 
mos imperitorum excitando8...perfeotaB. Neşa» 
sic auctor infinite dicitur neque anctoritas hic olla agat- 
ticaţur, sed in rebus agendis et orandis indaatria et vii. 
Itaqnc scribendum est: ut actor esset egregius. 

Ibd. 43 scribendum est: Atque hic ei gradus ^ 
o misera tempera stultasque nostras discordias! 
— P Clodio gradus ad remp. hic primus fuit ei 
aditus (V. primus est aditus) ad popularem iae- 
tationem atque adscensus. Neque est ferri potest, 
neque tolerabiliter gi*adus ad remp. definitur esse aditns . 
ad iactationem. 

Ad graviora, quse restant, huius orationis menda toi- . 
lenda nihil habeo, quod afieram. 

De provine, consnl. 33: ceters partes (Oalto) a 
gentibuş aut inimicis huic imperio aut infidii 
aut incognitis aut certe immanibus et barbari» 
et bellicosis tenebantur. Neque in incognitis genţi- 
bus per se uUum est periculum, ut in inimicis aut 
infidis, neque certe immanibus recte tanquam minns 
^ubiicitur incognitarum appellationi. Becte contra hsc 
coniunguntur etprocedunt: aut inimicis huic imp. aut 
infidis aut incognitis ac certe immiTnibus etbarb. 
et bellicosis (quales semper cavendse sunt). Nam tutios 
L'sse puto sic hsec corrigere quam illa duo. vocabuhi (aat 
incognitis) tollere. 



t 



Ciceronis OratioDes. 227 

(tamtionem ii Pisraen a. 1867 relegi et tiim i»*fieter 
ea, qoae olim amendata alibi edidi, hso correxi ant saltem. 
tentavi. 

§ 9: lex jElia et Fafia eversa est^propugna- 
cula murique tranquillitatis atque otii. Si aingu- 
lari numero verbi Cicero usns esset, prop.agnaoalum 
muruBque scripaisset; nune appareteumposmsse: eversoB 
sunt, (Cfir. 10, uhî oratio sic interpuogenda est: ...notio- 
nemque censoriam. Quas leges ausus est non 
nemo improbos, potuit qnidem nemo coDTellere, 
qaam potestatem mînuere . . • nemo tam effuse 
petnlans conatns est, hsc sunt, o carnifex, in 
gremio sepnlta consnlatns tni.)^) 

Ibd. U: Idem illo fere bidao productus in 
contionem ab eo, cui sic seqnatum prsebebas con- 
sulatam tuum, cet In corruptis syllabis sic «qna- 
tum latere videtur nomen moneris (militaris) inferiorifi, 
cuiuB loco consulatus Pisonis apnd Clodinm iiierit. Scriptnm 
fortasse faerat: cai op^iona^titn prsebebas consolatum 
tuum. [Schnetzius succenturiatam.] 

Ibd. 18: tamen id his non licere per inter- 
dicta potestatis tuae crudelitatis erat non ferendse. 
Perinepte et sine nllo exemple simili interdicta Pisonis 
potestatis eius interdicta appeUantor. Cicero scripserat: 
non licere per interdicta iua crndelitatis erat 
non ferend». Alteram nomen initio ad crndelitatis 
adscriptom est. 

Ibd, 29 in corrapto idemque latet denique, oratio- 
nisqae forma hoiosmodi fait (de Cicerone et Pompeio): 



^) § 12 miror apud Kayserum non annotari saltem coniectnram meam 
in addendis apnd Halmium et Baitemm positam (p. 1452): 
egere Mordidissime Gabinium; nam foris esse Gabi- 
niam certisum» nngsB sunt de non snstinente ses alienum. . 

\b* 



228 Lib. VII. Cap. II. 

ouius in imperio, qui remp. senatUB anistoritate 
servarat, [is domi se aut] dânique in Italia, qai 
omnes omnium gentium partea tribna trimnphii 
devimerat, is se in pablico tuto statnit Bunt 

non posse. 

Ibd. 30: Qq8b lex privatis hominibua eaae lex 
non videbatur, inasta per serTos, inoisa per Tim, 
imposita per latrociniam, snblafb senata . • . 
contra omnes leges nnllo scripta mere, haux 
qui se metuere dicerent, hos consnles • . . fasti 
ulii ferre possnnt? Inori lex alicoi, etsi anda4stet 
recte tamen dicitur, cam inyito alicul et »gre feienti vîo- 
lenter imponitur (pro Mii. 33); absolute, omiaso datm^ 
inurere legem dici nequit, boc quidem loco eo mimis. 
quod gradus rei propriis verbis significantur (inuata ... 
incisa). Itaque prorsus puto seribendum: ius§a per 
ser ¥08. [Idem Eme.stio in roentem venerat] 

Ibd. 08: sed tamen lubricum genus orationis 
adolescenţi non acriter intelligenti est &»pe 
prseceps. Epicureorum orationem dicit Inbricam essei 
non de lubrica» orationis periculo per se. Scrib, est et 
ssepe prseceps. [Sic etiam Pluygers Mnem. X p. 107.] 

Ibd. 69: Itaque admissarius iste, simal at- 
que audivit voluptatem a philosopho tanto 
opere laudari, nihil expiscatus est; sic suoa seo- 
sus Yoluptarios omnes incitavit, sic ad illius 
banc orationem adhinnivit, ut cet. Qmâ expi- 
scandum erat et percontando inveniendum ? et qoid boc 
verbum cum admissarii appellatione coniunctum habet? 
fiequiritur verbum, quod tergiversationis et hesitationis 
significationem habeat ad admissarium aptam; yenim id 
quale fuerit, ex quotidiano et plebeio usu arcessitum, vix 
dici poterit. Venit in mentem potuisse Ciceronem pra 
deponenţi ponere nihil s trio atu s est. Hariolationem 
banc esse scio. 



t 



Cloeronii Orationes. 229 

Ibd. 82: Quod qaidem ta, qiii bene nosses 
coniuDctionem meam et Csesaris» eludebas, cam 
a me, trementibas omnino labris, sed tamen, car 
tibi nomen non deferrem, reqairebas. Recte Hal- 
mios in eladebas haesit, qaod ab hoc loco alie- 
nissimum est; nec roinas» at nane cetera ennt, perversa 
est relativa illa caasalisqae sententia (qai bene nosses). 
Omnia perspicna et apta erant sic correcta: Qaod qai- 
dem, ta quam bene nosses conianctionem meam 
et Csesaris, elueebat^ cam ••• reqairebas. (Scie- 
bas enim me Gsesaris caasa id facere noile.) 

Ibd. 88: Notata a nobis sânt et prima illa 
sceleră in adventa, qaam, accepta pecania a 
Dyrrhachinis ob necem hospitis tai, Platoris, 
eias ipsias domam evertisti, caias sangoinem 
addixeras, eamqae, servis symphoniacis et 
aliis maneribas acceptis, timentem • • • confir- 
masti cet. Non congrait domas eversa cam maneribas 
loceptis et homine confirmato. Ciceronemscripsisse: domam 
evârristi^ ostendant etiam pronomina eias ipsias; no- 
tatar enim^ tnrpitado eiinanitse maneribas domas eias ip- 
sias hominis, qnem oceisaras Pisc esset. (Mommsenius 
devertisti.) [Everristi etiam Manatias.] 

Ibd. 86: tam acerbissime Boeotii et Byzantii, 
Cberronesas et Thessalonica sensit. Nominantor 
h. L in crimine framenti sestimati sine dabio hominee 
loeaqae ipsias provindie Macedonia; Bcsotii (vel potias 
Bceoti) non magis hic locam habent qaam ceterse Qrsec» 
civitates liber» (§ 96). Itaqae qai in codicibns (sed tan- 
tam deterioribas h. 1. atimar) Boeotii appeUantar, viden- 
tar Bottiai ftiisse. 

Ibd. 91: neqae allam poenam, qaae tanto 
facinori deberetar, non malaisti sabire qaam 
nameram taoram militam reliqaiasqae cogno- 
scere. Ipse. qaidem Pisc hanc cognitionem nou faţEkfi\^'^\.% 



230 Lib. VII. Cap. II. 

sed, quod norat, qoam exiguse superessent reliqnfaoi alio- 
rum conscientiam vitabat. Scribendam igitar raaiiiftsto 
est: q\i2Lm quem(]uam numerum taornm militsni;.. 
cognosoere. Id vocabulum cur et qnam ftoile exâderit 
patet. (RecognoBcere Halmias; sed ne id qmdem 
PisoDi opus erat) 

Ibd. 95: P. Rutilio, quod specimen habnit 
hic civis innocentise. Quis, qoseso, civisP sat qnid 
est, civem aliquem alterum specimen innocenti» habăe? 
Sententise et orationi recta? satisfacit, quod ante Habniom 
edebatur hsec civitas; sed in codicam scriptora (q[uonnn 
plures hic cuius) latet fortasse potius hsec urbs. Paulo 
infra scribendum est: non eos, qui ita iudicarant, 
pari scelere obstrictos arbitraretur? Si conianc- 
tivo Cicero uti yoluisset, iudicassent dicendum erat ' 

Ibd. !)7: Qui si nihil gesseras dignoin 
honore, ubi exercitns, ubi sumptusP . . . sin aa- 
tem aliquid speraro volueras, si cogitaras id, 
quod imperatoris nomen, quod laureaţi fasees 
... te commentatum esse declarant, quia te mi- 
se ri or, cet. In sperando voluntas non spectator, neqoe 
sperandi voluntas contraria est nulii rei gest» (nnUiqne 
spei roateriae), sed potestas. Duse igitur litter» mvtaDdft, 
ut sit: sţcrvive j^oiueras. 

Pro Plancio 7 quod in optimo codice scribitar: 
Quid tu magni dignitatis iudicem putas esse 
populum? subesso puto: Quid? tu in magUtra- 
tibus dignitatis iud. p. e. populum? singulari aliquo 
compendio in codice archetypo scriptum, qaoniam eitiam 
§ 13 pro eum magistratum in Erf. est enm maeci 
in Tegems. eum • ce. 

Ibd. 13: eo plus aberat (tua virtus; a me, cum 
te non videbam. Inepta temporis notatio. Scri- 
bendum videtur: eo plus aberat a me. Cur te non 
videbam? 



•CioeFonk Orationes. 231 

Ibd. 19: TvL -es e muDicipio antiquissimo 
TusculaDo, ex qao sQât plurimse familise consu- 
lares, in quibiis est «tiam luve^ntia: tot ex reli- 
«quis municipiifi omnibuB non snnt. Faitne: plu- 
rimse famiiiss covsvla^es (in quibns est etiam 
Invenţia), tot, q^otei reliqais mnn. o. n. s.? [Sic 
WanderuB.] 

Ibd. 59: Ha^c illî eoleo praecipere (qnamquam 
.ad praecepta aetas non est [gravis]), quse iile a 
Iove ortns s^uis precipit filiis: 

Yigilandum «est semper; multae insidiae sunt 

bonis; 
!Nostis cetera; nonne? 

Id^ qnod malti invideant: 
•qu» scripsit gratis et ingeniosus poeta, scrip- 
:8it, non ut iillos regios pueros • . . sed ut • . . 
niostros liberos • . • ad laudem excitaret. Mîra 
aemper mihi visa est illa radieum interrogatio, quasi diifi- 
'>âat orator eomm ecientisd, et proximdrum aliqnot ver- 
borum ad admonendum subiectio, quasi iilis quattuor yer- 
îbis inagis memoria quam superiore versu ipso excitetur; 
itaque banc grammatid suspicionem in margine antiqui 
•oodids annotatam puto, Cieeronem tantum dixisse: No- 
stis cetera; quae scripsit . . • poeta, non ut 
•eet Nam altorum scripsit recte ab aliis omissum 
puto. Non, quas ecripsît, omnia eo consilio scripsit, sed 
ihec ipsa. [Parterm emendationis pr^cipuam praecepit Orellius.] 

Ibd. 71: Quamobrera non debes. ..prsedicare 
▼itammeam, quse fidelitate amicorum conservata 
:8it, inimicorum modestia non esse appetitam. 
Ser. necessario conservata st; nam boc Cicero inter- 
ponit contrarium falsse ilK prsedicationi. 

Ibd. 94: Ego vero h«e didici, haec vidi, hsec 
scripta legi, 'hs&c de eapientissimis . . • viris . . . 
monainenta ncbi^ litterse prodiderunt^ uow 



l>32 Lib.VlI.Ga^]ll 

setnper easdem senteotits «b eisdem « • . enn^ 
defensas. Scrib, hsec de aai^ientisumi» vjriB •.-. 
monamenta nobis et litters prodid^rant, • boa: 
semper oet. 

Pro Scairo.l6: Qaare în ao genere aocnii^ 
tionis si vincerer, snceoiiibeTem et cederea;. 
vincerer omni re, yincerer cansa, vinoer«r Teri- 
tate. Quis non videt scribendim esse:: viiieerer enim 
re, vine. cet? 

Ibd. 24: Atqai homines prudentes- natira». 
callidi U8U, doctrina eraditi;. tamen oet. Beetiv- 
littene separandse: At qui homines? Prudentei- 
natnra, cet. 

Philipp. II, 55 ex eo, qaod in: oodicibiui scribitar:: 
Ut Helena Troianis, sic iste hnic r«iii. bftili 
causa pestis atqae exiiii fnit, simplicitor tollonfm 
est belii, adscriptum ad pestis atqneexitii, reliţM. 
tenenda. (Ex edit quarta oratt sell.) { 

Pbilipp. XTTT, 44, cnm in codicibus sio scribatv:: 
nisi forte eam subsidio tibî venire arbitnarii- 
cum fortissimis legionibas,. maximo oqaitatSi 
peditatu (non peditatuque) 6alIorniB,.ouniqwoa^ 
stet ex Csesaris scriptis Romanos boo tempore tiiis Iţgie* 
nibos equites Oallos adinnxisse, peditibus Gallis lum naos 
(nisi raro et pancis, ut Aqoitanie), oertQm est tollendui» 
esse peditatu, qaod additum ab aliquo est, qnii legieni- 
bus eiusdem generis Oallicas oopiae adinngi debore pii- 
tarii 

Ibd. 49: Cum boc pacem M. Lepidui,,. • • ., ii; 
hffic yideret, denique aut veLlet aut fieri poeso 
arbitraretur? Prave ponitur deni-qne. Soripeeiat 
Cicero: si h«c videret, audîiret denique (ţd ^ aat 
saltem audiret), aut vellet aut f. p. arbitraroturP' 
Quam facile alteram verbum excidere potuerit, Bpparei • 

Ex iis, qu» ad Ciceronis epistolia ad. fk^iliarei- 



t 



Ofceranis Epittol». 233 

olim anDotaveram, nihil soperest ÎDeditom prster dno 
triave. 

Lib. I ep. 2, 1: Videbatur enim reconciliata 
nobis Toluntas esse senatos, qnod cam dicendor 
tom singnlis appellandis rogsndisqae perspe- 
xMam. Qu» esset Toluntas senatorum, rogandis singolis 
scire Cicero poterat, dicendo (ipse) non poterat, sed in 
âîcendo, hoc est, dnm dicobat, sentire ex silentio, yqI- 
tibua, sigDificatioDibns audientium. Paulo post § 2 scri- 
bendam est: nam ei Bibali sententiam (de qua iam' 
Bon agebatnr, qood in alia onmia itnm erat) vaiere eu- 
pier ani (non cQpierirnt). 

Ibd. 7, 8: quia non solam temporibas bis,. 
quie per te sum adeptus, sed iam olim nascenti 
pr^pe nostrsB landi dignitatiqu^ favisti. Qoid sit 
tODcpora qniodam per aUqaem adipisci, nescio, neqne, 
oivabr, quisqnam scit. Cicero Lentolo adiufante in pa*^ 
trian ex exilio rediit; idcircone ea tempora, qoibus rediit, 
per lum adeptos estP In scholiis Bobiensibns ad orat pro- 
IfiL c. 15 (schok Cic. ed. Or. K p. 288), e qtdbus qnia 
•t iam et fatisti pro qui, etiam, praefuisti resti-- 
tata 9mit (fanisti qoidem ab aliis coniectara occapa- 
tom), ecribitur per te se sam adeptns, in cod. Medi- 
eeo pn qu» priore mânu qui. Cicero posuerat: tempo- 
riboS'tttf, quum per te ealutem sum adeptus. 

Lh. UI, 9, 3: Profecto non est meum, qui In 
scribeido, ut soles admirări, tantum industriee 
ponam, committere, ut negligens scribendo* 
fuisse videar, prssertim cum id non modo neg- 
ligentis sed etiam ingraţi animi crimen futu- 
ram sit. Alteram scribendo deleut. Puto subesse: 
ut neglţens in rescribendo t T. 

Lib. X, 82, 3: quia, cum ... bis gratis de* 
pagnassA, aactorari şese nolebat. Cod. Medic*. 



•284 Lib.VII. Cap.K. 

auctore. Scrib, audorare se noleb'at. Ipse id, 
quod ab co postulabatur, facere nolebat. 

Lib. XII, 15, 4 in epistola P. Lentali bne legimtar 
dcBhodiis: H sec sive timore, ut dictitant» de agriş, 
qnos in continenti habent, sive fnrore sire im- 
potentia paucoram, qai et antea pari contame- 
lia viros clarissimos affecerant et nane maii* 
mos magistratas gerentes nuUo exemplo neţne 
nostra ex parte neqae nostro prAsentium neqae 
imminenti Italiae urbiqne nostr» pericalo... 
mederi, cum facile possent, voluerunt, ubi n0i|ie 
orationem neque sententiam constare inillis: qui affece- 
rant et nune . . . gerentes aut in bis: neque nostn 
ex parte neque nostro prsesentium pericilo ... 
mederi voluerunt, satis patet. Fnerat antem ftma 
orationis huiusmodi (nam ipsa verba reperiri prssteife 
nequeunt): Ac sive timore . . . sive impotenţii 
pancorum, qui et antea. . .affecerant et nune maxi- 
mos(cum inaxime,Schuetz.)magistratus^«runl,nnlIo 
exemplo neque nos accijfere portu neqne nostro 
praesentium neque. . .periculo. .mederi. .volaernnt 

Lib. XIII, 29, 7: Hoc mihi velim credas, si 
quid fecerim hoc ipso in bello minus ex Ge- 
saris vuluntatc, quod intellexerim seire ipsun 
Cscsarcm me invitissimum fecisse, id fecisse 
aliorum consilio. Cicero scripserat et sic sepaiari 
sententias voluerat: (quod intellexi scire ipsnm C 
me invitissimum fecisse). 

Paulo plura, omnino tamen pauca, restant proferends 
ad epistolas ad Atticam. 

Lib. I, 14, 7 quod editur: cum Lucceio in gra- 
tia m redi, nisi in uno loco a seribendi lonanetadine 
discedere placet, reJii scribi debet 

Ibd. 18, 2 in codicam scriptura, quse hee est: ta- 
men voluntas etiam atque etiam ipsa medicina 



('iceroiii^ l^jiist'-li'. -28.> 

elficit, nihil videtur subesse nisi lioc: tamen volun- 
tas lam atqae etiam ipsa tne medicina deficit, 
£t deficit iam alii. 

. Lib. III, 10, 2 (nam de 8, 2 dixi voi. I p. 145) da- 
arnm partieularnm ordo sic invertendos est: quod com- 
misi, ut hsec non aut (vulgo ant non) retinerem... 
aut certe vivus non amitterem. £!rant, qui Cice- 
roni dicerent aut retinenda ius et dignitatem fnisse aut 
8&ltem non nisi cum vita amittenda; reprehendebant igi- 
tnr, quod non aut boc ant illnd (ut vivus non amitteret) 
ieeisset 

Lib. IV, 2, 7: Amicorum benignitas exhau- 
'8ta est in ea re, quse nibil habuit prseter dedo- 
cus^ quod sensisti tu absens, pra^sentes, quorum 
studiis ego et copiis, si ..., facile essem omnia 
con^eoutas. Scribendum est: (quod sensisti tu ab- 
-sens, noB prsesentes); quorum studiis ego cet 

Ibd. 3, 2: Etenim antea, cum iudicinm nole- 
bat,thabebat iile quidem difficilem manifestam- 
-qae causam, sed tamen causam, cet. Neque in- 
diciam noile dicitur neque agitur de tempo re aliquo, 
■qao CHodius iudicium subire magis quam nune noiuerit, 
sed de eo, qno aliquam tamen spem evadendi ex eo ba- 
boerit Scribendum est: Etenim antea, cum iudi- 
4iinm volvebat^ habebat iile quidem cet., boc est, 
•qaoties animo proponebat et de eo cogitabat. 

Lib. y, 10, 4 edebatur vulgo: ac non modo nemo, 
sed ne rumor quidem quisquam, ut sciremus, in 
rep. quid ageretur, cum gravi orationis vitio (rumor 
quisquam), de quo dicam ad XI, 25, 1; sed codex Me- 
•diceus: ac non modo nemo modo ne Roma quidem 
qaisquam, ut sciremus, cet., quod cum mendi nota 
Baitems poeuit. EflTicitnr: ac non modo nemo domo, 
3€d ne Borna quidem quisquam. Non modo nihil 
domesticarum littenurum de rebus privatis, quarum vcv«cil\^ 



286 Lîb. VII. Cap. U. 

pnecedit, sed ne Borna qoidem omnino alias se 

dioit. [Sic iam Eayser apnd Baiteram p. XXXVm b.] 

Lib. VI, 6, 1: Sed crede mihi, nihil mliiii 
putaram ego, qni de Ti. Nerone . • .' eertoajib- 
mines ad mnlieres mieeram, cet Si sic sentsniiv 
Cicero vinxisset, scripsisset sine dnbio: qni (etiam) de 
Ti. Nerone. . .miserim. Pnto ftaiese: • • . ego; quin de 
Ti. Nerone . . . miseram. 

Lib. VII, 2, 3: Eins testamentam deporte 
Ciceronum signis obsignatam. Cod. Med. detor- 
torio Ciceronum, CZb detortorium Ciceronum. 
Foit: deporto irium Ciceronum signis. Seet flliimi 
et fratris filiom (qaem affuisse statim significat) didt [Sie 
0relliu8lI.](Ep. 4,2inter venisset et Bal bus exddit et) 

Lib. VIII, 11, 1: Lamentări autem licei 
Illnd tamen totos dies; sed vereor ne, nihil cum 
proficiam, etiam dedecori sim studiis. Scriben- 
dum ea orationis forma, cuias certissima indicia smit ia 
licet, in illnd, in ordine Yerbomm: Lamentări 
antem licet illnd quidem totos dies; sed Te* 
reor cet. 

Ibd. 11 D 8, omisso quam, quod ex supeiiorei TSim 
errore repetitnm est, scribendum: Brevem illiiis teai- 
poris, dum in spe pax fnit, rationem nostram 
vides, reliqui facultatem res ademit. (§7 miror 
spemi potuisse iisdem procellis, quod non miniis cer- 
turn est, quam quod C. F. W. Mnellems neque hiec non 
ego pro atque h. n. e. restituendum yidit) 

Lib. IX, 1, 4 scribendum est: Appins et eodem 
timore et inimicitiarum recentinm «^tam; preter 
hnnc et C. Cassinm reliqni legaţi cet (y. reoen- 
tium; et tamen prseter cet). Sed fortasse, quouaB 
dure ad hos ablatiYOS e superioribns elicitor fugit aut 
simile verbum, et quod idem timor non diYersns est ab 
inimicitiarum timore, praeterea scribi debet: Appins ci< 



• 



Cioeronis Spitiol». 287 

eodem timore inimicitiamm, recentium etiam, 
aut: est in eodem timore. Diceretarne essemagno 
timore (hic V, 14, 2), dubitavi olim opuse. acad. I p. 
193, ubi confirmayi recte dici esse stema gloria (add. 
de divin. I, 38, Corn. Nep. Epam. 2, longe maximo 
faonore Liv. I, 40, Tac. hist I» 64> Esse magno ali« 
cuius beneficio legitur Philipp. VIU, 18, ad FamU. 
VII, 30; esse odio magno act I in Yerr. 42 (minore 
se invidia fore, Corn. N. Eum. 7; tanta caritate 
esse Liv. I, 54); pari, magno periculo esse in 
«odicibus Cornelii Nepotis scribitar Dat. 5, Hamilc. 2, 
Hannib. 9. 

Ibd. 13, 3: Nihil roe adiuvit, cum posset; 
[et] postea fuit amicus, etiam valde, ecquam ob 
€aasam, plane nescio. Codices: et quam ob c. 
plane soio. Scrib, nec, qua'm ob causam, plane 
flcio. 

Ibd. 13 A extr.: Quod si una essem, aliquid 
forta^sse proficere possem videri (M. profici- 
flcere possum videre); nune exspectatione cru* 
ci or. Non agitur, quid Balbus videri possit, sed qaid, si una 
eaaet, proficere posset aut saltem posse se crederet ac videretur 
(aut profecturum se fuisse credat). Scribendum est: pro- 
ficere posae viderer aut: posse mihi viderer^ ut 
6X compendio pronominis ortum putetur m (possum). 

Ibd. 14, 2: nihil Curionem se (Csesare) duce 
facere, quod non hic (Pompeius) Sulla duce fe- 
cisset; ad ambitionem, quibus exilii poBna supe- 
rioribus legibus non fuisset, ab illo patrise pro- 
ditores de exilio reductos esse. Bequiri a se, cui 
eontrarium subiiciatur ab illo, mulţi intellexemnt; inillis 
ad ambitionem possit aliquis opinari subesse, quod ad 
hominum genus notandum pertineat (velut damnatos 
ambitus); sed neque facile quidquam e£Bcitur ad littera- 
rum yestigia aptum, neque commodissime univers» sigav- 



L'^W Lib. VIL Cap. n. 

ficationi (quibus exilii cet) haec speciei notetio 
nitur. Itaque potius suspicor, ita corrigenda hme esse: a 
8H dări reditionem^ quibus saperioribuB legibii 
cet. Keditionis nomen (quo redeundi facnltaa m^;i8 tigih 
ficatur quam altero reditus) et apnd Ciceronem M apnd 
Cesarem legitur. Becte huic dări de iis, qaae nane fiont, 
eontrarium ponitar revocatos esse de superiore tempore. 
Sed suspicio hsc est tantum. (Ep. 18, 1 e oodd. recentL' 
et edd. vett. revocandnm: si nos non veniremns post 
illad oratio fuit.) 

Lib. X, 12, 3: Hic nos G. Marceli um habe- 
mus eadem de re cogitantem aut bene simnlan- 
ten). Mediceus: eadem e re. Scripserat Cicero: eadem 
vere cogitantem aut bene simulantem. 

Lib. XI, 21, 3: Hsec autem eiasmodi sniitr 
nt obliviscar mei multoque malim, quod omiii- 
bus sit melius, quorum utilităţi meam ianxi. 
Oifensus siiarum partium peccatis Cicero oblivlscitar soi 
et mavult, quod melius sit, quibus tandem? Omnibus, 
quibuscum suam utilitatom coniunxit, boc est, auis partî- 
bus et sibi. Nihil potest perversius. Aptisaima omnia 
(>runt revocata particula, quse ante quoram exddit: 
malim, quod omnibus sit melius, quam quorum 
utilităţi meam iunxi. Omnium (commanem) utili- 
tatem prsefert partium suarum utilităţi. De animo Cice* 
ronis hoc tempore cfr. ad Fam. IX, 6, 2 et 3. 

Ibd. iV), 1: quoniam neque consilii tui neqne 
consolationis cuiusquam spes ulla mihiostendi- 
tur. Pronomen quisquam Cicero prsetervocabulis homines 
significantibus addidit etiam appellationibus plnriam ho- 
minum (in Yerr. II, 17: cuiquam generi hominnmv 
cuiquam ordini, ad Fam. III, 10, 6: cuiqnam 
legationi); cum rei nomine coniuncti eios prowh 
minis hoc unum est exemplum non solum apud Cicwonem» 



Cicejronk Epittol». 289 

sed apvd OQcm^s hoius Augoative setatis prosiB oraticmis 
scriptores; (nam rumor quisqQam, quod hie V, 10, 4 
edebatar, totum confiotum erat). Id facillima tollitur 
emendatione: neque consilii tui neque eonsolatio-- 
nis usquam Bţes uUa mihi ostenditur.^) 

Lib. XH, 32, 1: Illud aatem . • . ipsum yoIo 
vitare, ne ill» ad me veniani Et ana est vita- 
tio, nt ego nolim. Sed necesse est. Si illa yitatio 
esseţ satisque esset noile, bene agereţur nec quicqiiam fa- 
cilios expedifetur. Codex Med. noile m. Scribendom:' 
Et nna est vitatio, ut ego alio, Nollem; sed ne- 
cesse est; te hocnunc rogo, ut explores, ad quam 
diem hic ita possim esse» ut ne opprimar. 
Fogam mulieres vitandi causa cogitat, sed differre eam, 
quantuni posait, cupit. De sententia restituta nulla esse 
dubiţatio potest, de vocabule (alio) potest. Fuitne 
avolem? 

. Ibd. 42, 1: mibi tamen illud, quicquid erat, 
nou molestum fuit, nibil aliud scire me novi te 
nibil babere. Sic codices. Addunt editores nisi ante 
novi, quo fit, ut Cicero 9ibi ipsam omnium aliorum igno- 
rantiam. non ingratam esse dicat, cum boc dicere debeat» 
sibi non ipgratum esse saltem boc scire, nibil Atticum 
noYi babere» Scripserat: non molestum fuit, si nibil 
aliud, scire me novi te nibil babere. Notus est 
usus buius formulse si nibil aliud pro eo, quod est 
saltem; vid. in Verr. lib. I, 152, Liv. III, 19, 6, XXX, 
35, 8, XXXUl, 44, 9. 

Lib. XIV, 20, 4: Quseris, ut suscipiam cogi- 
ta.tionem, quidnam istis agendum putem: con- 



') Snetonius qnisqaam de rebus dixit Iul. 59 (a qaoquam- 
incepto) et Aug. 57 (ex quoquam, abi auditur aceryo), 
Colnmella II, 6, 4 (qnisquam ager), alii. Neoios consola- 

• tionem cniusquam intelligit; sed de nna Attico Cicero cogitarer 
▼idetar. 



240 Lib. YU. Cap. U. 

silia lemporum 8nnt,qii» in horas commutari Yidei. 
Latinum non est gucerere^ ut quis faeiat^ pro eOt qaod eit jnh 
stulare; itaqae Baiteras abesse malit illa: ut anseipiaB 
cogitationem, qusenemo additaroB erat, tam Latine pn»- 
seitim et proprie. Sententue formam viderat Lambiani 
(quod rogas), sed a proximo et vero aberravit» qvod boc 
est: Quod ru, ut suscipiam cog., q. i. agendnm 
putem, consilia tempornm sunt, cet. (Bp. 21| 2 
ntendum esse vetere ooniectura: ut arma omnes ba- 
berent, et res et verbum rei propriam inapieareat 
ostendit.) 

Lib. XV, 6 initio epistobe, restitata cod. Medica 
scriptura, lacuna sic indicanda est: Cum adme Bratufl 
noster scripsisset et Cassius, ut Hirtiam, qui 
adhuc bonus fuisset, * * * sciebam neque eum 
confidebam fore mea auctoritate meliorem (An- 
tonio est enim fortasse iratior, causie vere ami- 
cissimus), tamen ad eum scripsi cet. Quie eid- 
derunt, huiusmodi fere fuerunt: [eonfirmarem et ejr- 
ciiarem^ eisi alieno a causa anima fuisse] acie- 
bam, cet Sic demum intelligitur tamen. 

Ibd. 20, 4: quse (mercedes dotalium pnedioram) si 
fideliter Ciceroni curabuntur, quamqnam Tolo 
laxius, tamen ei propemodum nihil deerik Ye- 
xeor, ne lautius scribi debeat. 

Ibd. 26, 4 e codicis Med. vestigiis hsec efficinntor: 
M. ^lium cura liberabis; me pancos specns in 
extremo fundo, et eos quidem subterraneos, ser- 
vitutis putasse aliquid (cod. apudtale quid) 
habituros; id me iamiam noile (iam non 
noile?) cet. 

Ad Ciceronis de philosophia libros qu« annotata ba- 
bebam nec antca edideram, ea partim a. 1857 (ad Aca- 
•demica, Tusculanas, paradoxa, libros de rep. et de Işgibns), 
partim 1851) (ad libros de nat deorum, de divin., de 



Giceronis Libr. Philos. 241 

to) ad Halmium misi, qaibas îs et Baiterus ita usi snnt, 
; maiorem partem in contextu ponercnt, reliqua in anno- 
.ttdnibns; qnae ad Academica pertinebant, cum sero, im- 
resBis iam illis libris, ad Halminm penrenissent , apnd 
aiteium in eins et Eayseri exemplo legnntnr. Neqne 
Mtid tempns ad hos libros redii, nisi qnod eornm, qni 
9 finibm bonorum sunt, recensionem recognoTÎ. Itaqne 
chansta tnm materia, nune banc scriptoram Giceronia- 
Dnim partem fere pneterire licet; nam neqne qnss in Bcrip- 
im codicnm delectu nonnnllis locis minus probo, ad hoc 
nibendi genns pertinent, neque nnam alteramve emenda- 
omem, cnius necessitas veritasqne minns perspecta est, 
mic itemm commendare placet.^) Ne tamen prorsns 
ihil dicendum sit, pauculse emendationes faciunt tum 
>rtasse meo errore omissse, una in Tusculanis post in- 
enta. Nam 

Academ. IF, 54, ubi refutatnr eorum sententia, qni 
t Temm similitudine concludunt posse esse res prorsns 
alia nota distinctas, in tM)dicibus sic scribitnr: et cnr id 
otins contenditis, quod rernm natura non pa- 



^} Moleste tuli (dioam enim aperte) Off. II, 17 a Baitero, beno- 
Tolentissimo meomm indice, retentam esse, omissa etiam in 
altera editione coniectune mese mentione, vulgatam banc scrip- 
turam: hominnm. .studia ad araplificationem nostra- 
rum rerum prompta ac parata TÎrornm prsestan- 
tiam sapientia et Tirtnte excitantar. Quid enim ad 
nostranim reram amplificandanim stadiaro valet (aliomm) yi« 
rornm prsstantiuro virtus? et qnis in bac re aapientise locua 
est? Nostra yirtnte stadia allicienda sunt. Ad hsc cam 
accedat, at in antiqaissimis codicibas scribatar viroram prsB- 
stantia sapientia, nihil certîna est, quam scriptaro a Cice- 
rone esse: morum pTSBstantia et virtate, corrupto moram 
aâditom esse sapientia, tnm factnm prastantinm. Anti- 
qaum, aed manifestam mendum est. 



242 Lib. VIL Cap. ÎL 

titnr, nt non sno quidqne genere sit tale, qnale 
est, nec sit in dnobns ant plnriboa nnlla r» 
differens alia eonunanitas? ut eibi sini ei o?a 
oTorum et apes apinm simillimie. Qnid pagnas 
igitar? cet Miror primam Baiterom in altera ediiîoBe 
Yetere Lambini errore deceptam ease, ut scriberet nalla 
communitas, cam in priore veram tenaieseti positia îis, 
qu8e ego adolescens recte scripsi. Ii enim, qaomm U& 
sententia defenditar, contendebant sao qaidqae genere 
esse tale/qaale esset, nec esee in dnobns nalla 
re differentem allam commonitatem. Itaqoe 
seqaitur, at dicant, natoram non pati, nt non ita sit, per- 
tinetque prima illa negatio at non ad totam hanc com- 
plexum sententi» ex adOTirmativo membro et negatiTO (nec 
sit — uUa) constantem. Deinde aatem iare hftretar in 
illis ut sibi sint; sed quod Baitoras a W. MaeUero 
sumptum posait at si sint et ova cet., sententi» et 
disputationi oontrarium est; neqae enim hoc tanqaam bi- 
sam comparatur et exempli caasa additar, sed wîmîllîmm 
ova OYorum, apes apiam esse, prorsus conceditar, negator 
aatem quicquam inde ad id, deqaoagatar, argamenti nasd. 
Itaque rectissime per se hoc ponitar oonceditarqae : Sint 
et ova ovoram et apes apium simillimae, qaibus 
ea, qaae sequuntar, annectantur. Belinqaantar ilhi at 
sibi, ex quibus e£ficitar, qaod saperiora recte et apte ex- 
pleat: alia commanitas visi. Hoc enim ipsom qoc- 
ritar, possintne da» plaresve res visam (q>ar%tta{ar) 
nalla re differens prsebere commaneqae habere. 

De nat. deor. II, 26: aqa» etiam admixtam 
esse calorem primam ipse liqaor aqaae declarat 
effusio. Sic codices antiqaissimi (APV Baiteri, a qai- 
bus reapse non dissentitC (H),in qaoest dederat effnsio), 
atque hinc nata corrigendo esse perspicuum est, qum in 
ceteris sunt, declarat effasse, d. effasioque, d. et 
effusio. Prorsus iroprobabiliter vocabulam tollitnr, pne- 



• 



CiceroDis Libr. Philos. 243 

emite codicis H correctore. Scribendom erat: ipse li- 
quor aqnae declarat et fuaio. Graecum ;(t;oiv Cicero 
reddit; Tocabnlo utitur iam Lib. I, 39. [Sic Lalle- 
manduB.]^) 

Tiiscvl. IV, 64 quod editor, consentientibas codicibus: 
quibus igitur rationibns instantia feruntur, 
eisdem contemnuntur sequentia, mendosum esse 
certam est, quod nunqaam seqnentia aut omnino aut in 
hac flegritudinis et metus separatione pro futuris ponuntur, 
ad qose metus pertinet, ut aegritudo ad instantia (boc est, 
pnesentia). Giceronem sc^psisse: contemnuntur veni-- 



Qnod doleo interdum etiam a prndentibns bomioîbus tacita 
pnBteririy qnomm eerta menda et perspecta a snperioribos et 
emendata sint, eius rei notabile exemplam in huios operis 
libro III, 28 mihi se obtnlît Nam nihil Baiterns neqne in 
maiore editîone neqne in ea, qnam cnm Eaysero cnraTÎt, anno- 
taTit ad bec yerba: sepe dixti nihil fieri sine deo. Et 
tamen prorsns Titiose dei nomen hic poni, nbi omnia ad mnndi 
notionem einsqae cam eis, qu» in mondo essent, oompara- 
tionem referrentur ipsaqne argumenti conclnsio prozimis yerbis 
constitaeretnr in illisez eo procrea ntnr, boc est, e mnndo, 
Heindorfias intellezerat et accDmmodate ad id, quod II, 88 
legitnr: ex qno et orinntnr et finnt omnia, scribendnm 
indicaTerat: nisi ex eo; Schnetzio placnit sine eo. Mihi, 
cun eatn in bnnc locum incidissem, statim idem in mentem 
▼enit, qnod olim apud Heindorfinm Tideram. Contra in eodem 
libro § 64 none sine nlla varietatis mentione editnr proxime 
Buperiores, cnm ante Davisium omnes recte edidissent pro- 
xim» snperiores. Codicnm qnidem testimoniom ambignum 
eat; sed ita (proximns snperior) Giceronem locntam esse, 
reliqni ostendnnt loci, in qnibns nulla relinqnitar ambignitas 
aut dnbitatio, bnins operis II, 53, Orat 216, ad Fam. I, 9, 20 
(nbi temere prorras Cobetns snperioribns tolli Toluit), Tac. 
Ann. I, 77. Nimis facile Orellio graviter erranti creditnm e&t. 



244 Lîb. VII. Cap. IL 

entia, apparetexŞll (quae enim venientia metnan- 
tar, eadem afficiunt aegritudine inatantia, nU 
pnecedit: metnm fatnris, aegritudinem prsBseiiti- 
bus), III, 14 (easdem impendentes et yenientei 
timcmus), Acad. II, 135, cei Sequentia ortnm est 
ex eo, qnod proximnin praeoedit longe aliter positam: dni 
consequentis molestise. 

Cat H. 14 scribendum sic esse: iile aatem Cs- 
pione et Fhilippo iterum coss. mortaus eat, eum 
ego quinque et sexaginta annos natiis legem 
Voconiam magna Yoce ••• suasi Sed annoa sep* 
tuagint^ natus cet. (pro suasissem. Annos sepL 
n.)i admonuit me aliquando Io. Fprchhammeras. Nam et 
prava significatio oritur ex hac conianctione: mor tuns 
est, cum ego suasissem, et desiderator sed in ora- 
tione ad propositum (quod non faciebat is cet.) rero- 
canda. 

Ibd. 28 sublata geminatione litterae scribendom est: 
sed tamen est decorus seni (pro senis) sermo 
quietus et remissus. 

Postremo loco fragmentornm quoque ex Cieeroiiis 

libris. qui intercidernnt, correctiones pauculas breTissime 
subiiciam, Eayseri et Baiteri ordiuem sequens. Nam in 
fr. 8 orat. pro Fundanio (ex Iul. Rufiniano, Eays. p. 7) 
scribendum est: si tibi boc a Parmenone aliquia ac 
non ipse Parmeno nuntiasset; in oratione, qoie inscri- 
bitur pro L. Othone (p. 26) ponenda ex Arasiano Messio p. 245 
Lindem. vera inscripţio: cum a ludis conţi onem avo- 
cavit (cfr. Plut. Cic. 13); in fr. 1 orationis contra con- 
tionem Q. Metelli (p. 26) sine dubio scribendum est: sic 
enim agam^ ut opinor: inseqnar fngientem. 
quoniam cet., fr. autem 9 (p. 27) e codicum Qointiliuu 
vestigiis efTiciendum videtur: qui indicabantar, eos 



• 



CioeroniB Fr»gmenta. 245 

Yocari, cnstodiri, ad senatum adduci inssi, in 
senatus fide posuu Ex orationum, qxue interciderunt, 
indice (p. 37) tollenda est, qnse pro L. Atratino fingi- 
tur, et qaae incredibili errore proCsesare Vo'pisco; una 
ponenda, qu» duobns nominibos fertar pro L. Coryino 
(pravo) et pro C. O re hi vio (vero); addenda, si operse 
pretium est, qaam toL I p. 155 erai, pro negotiatori- 
busAchseis. In epistolaram ad Csesarem libri III fr. 1 
(p. 40, e Nonio) scribendum est: non te exercita reti- 
nendo tuereris (pro tueri), sed eo tradito aut di- 
ni isso; in epist. ad Gaesarem iun. lib. II fr. 7 (p. 42, 
îndidem): scriptum erat equestre proelium valde 
8ecundum,jpedta'«(YeImt7ttt>,proinhis)autein potius 
adversum, libr. autem III fr. 2 (indidem): ego autem 
aniiquus sum (pro antiquissimum), oriundua (ori- 
andum)Scythis, quibus antiquior Isetitia es^tquam 
lucram; in ft. denique epist. ad Gatonem (p. 47, indidem): 
nec idcirco mihi deaerendam (pro desiderandam) 
esse dignitatem meam, quod eam mulţi impug- 
narint, sed eo magis recolendam, quod plures 
desiderarint. In Hortensii fr. 66 (p. 63, e Nonio) 
supplenda, q\m exciderant, sic: [si] ad iuYenilem libi- 
dinem copia Toluptatum [accessti], gliscit illa, 
ut ignis oleo. 

In libri quarti de rep. fr. e Nonio v. augur o (Kay- 
seri et Bait voi. VIII p. 227) scribi debet: cui quidem 
atinam vere, fideliter quidem certe augura- 
verim. (Fideliter abunde Ciceronianum non est.) 

In Asconii Pediani commentario in Pisonianam p. 126 
Hot. scribendum est: qui fuit pater naturalis Afri- 
cani posterioris de Macedoniaque ultimum el 
Perse rege triumphavit. In Milonianas argumente p. 
141: dao de plebe noii homines (non novi; cfr. p. 
146 extr.)) in enarratione p. 151: quod non fere tra- 



246 Lib.VII.Cap.in. 

ditur (Yulgo: qaod non ferat auditor). (De p. 144 
vid. voi. I p. 158.) 



Cap. III. 
Ciesur. Sallastăas. 

A dispersis Ciceronianae materi» reliquiis venio liben- 
ier ad CsMaremţ ad cuios oommentarios emendandos qxm 
annotavi, fere integra servo, partim ante annos non paa- 
C08 nata, partim paucos abhinc annos, cam eios, qui tom 
Galliam imperio regebat, de vita rebusque Gaesaris opere 
ego quoque ad hos libros relegendos excitatas sensim eos 
ita pertractavi, ut Nipperdeii recensionem ad instrumentam 
ab ipso coUectum dispositumque exigerem. Ad eas copias 
nune, cum hsec edenda recognoscerem, adiunii Duebneri 
exemplum Parisiis a. 1867 splendidissime , impressum et 
qu» mibi ab aliis inventa et disputata apud Duebnerum 
aut alibi occurrerunt, non pauca quidem inania et parum 
prudenter excogitata in libris, quos omnes in scholis 
terunt. Ac de codicum quidem generibus et auc- 
toritate, quod ad summam rem attinet, Nipperdeio 
Duebneroque ita assentioT, longe prseferendam esse alteram 
sectam etiam antiquiorum (Bongarsiani, Parisiensis primi, 
Vaticani) alteri interpolatorum et correctorum, ut tamen, 
quod illi non negant, in hac ex suo fonte interdum verum 
verive vestigia servata esse, id ego, maxime in postremis 
belii Gallici libris, paulo latius patere putem, de quo dicam 
nonnuUaadVy 25.^) In belii civilis commentariis, in quibus 
tantum deterioribus codicibus utimur, accessit maxime in 



^) His typothet» iam tradiţia accepi Philologi toI. XXXI fiwc 3, 
in quo Hellerns et alibi et p. 517 et 519 in eandem senten- 
tiam disputavit. 



• 



Cenris B. GkdL 247 

prima parte libri primi, sed etiam alibi interdum, singn- 
laris qosedam veteris scriptorae ob codicis archetypi con* 
-dicionem obscaratio et depraTatio, in notissimis qnoqne no- 
minibns et verbis, et deinde interpolatio tantnm Laţi- 
noram vocabnlormn formam sine nlla sententise spe- 
cie sectans (ut c. 8: completnr urbs et ins comi- 
tinm tr. pi. centnrio evocat; cfr. II c. 29). Itaqne 
<x>niectQne in belii civilis libris freqnentior necessitas est 
•einsque non lenissim», indicia, qnibas ntatnr, interdum 
incerta sunt aut nnlla. Sed tamen in belii qaoqne Gallici 
libris, qnomm longe facilior et beyior carrit oratio, insi- 
4ent menda aliqnot nostris codicibns aniâqniora. ^) Incipiam 
«ntem a loco et ab aliis tractate et a me ipeo antea. 

Bell. Gali. I, 17, ubi in Lisei oratione sic in codici- 
"bus scribitnr: Hos seditiosa atqtie improba ora- 
tione multitadinem deterrere, ne frumetitum 
conferant, qnod praestare debeant; siiamprin- 
cipatnm Galii» obţinere non possint, Gallornm 
qnam Bomanornm imperia perferre, neqne dubi- 
tare debeant, qnin, si Helvetios superaverint 
Bomani, nna cam reliqua Gallia Hseduis liber- 
tatem sint erepturi, mendum esse consentitnr; sed de 
mendi sede dissentitor. Yîa igitar et ratione eam indage- 
mns. Primnm constat in illis: Gallornm quam R. 
imperia perferre requiri yerbum, in qno comparationis 



>) Unnm et alteram mendam pronns certa raţiona a BiiperioribuB 
■otatam et sablatnm apad Nipperdeiam et Duebnemm 
tadtimi prateritur, ut B. G. Y, 1: ad celeritatem 
onerandi snbdactionesqae, ubi recte Ciacconîas sub- 
ductionitque; nam in ntroqne celeritas quarebatur et pla- 
ralis îneptuB eet, et VI, 1, ubi Rubenins et langermanDiia 
consul iB pro consal is, quod sic dicitar, qoasi consul alias sit, 
non ipse Pompeias. 



248 Lib.Yn.Cap.m. 

et melioris rei significatio sit; qaam quod Nipperdeiiu ex 
ipso perferre efficit in pr»ferr« mutato, Horatiw 
prsferre se dixit inertem yideri qaam sapere ei 
riogi; qoi haec qaam illa preeferre in proea oratione 
dixerit, neminem novi; deinde non animadvertant ne ceteri 
qoidem, eos, qoi frumentam aliaye imposita exaolyaiit^ 
apud hoius aetatis scriptores dare frumentam aat prabere 
did, nunqaam ţrctBiare^ niai adiangaiar aignificatio fidoci» 
effidendae (gewaehrleiaten, sichern), qo» ah boc loco aliena 
est Itaqae corrigendi conatus eo dirigendas est» at pre- 
stare a frumento abiunctum ad Ulam comparationem 
transferatur. Deinde eertam est et a moltis inteUectom, 
alteram debeant» quod verbi forma prorsus pra?um est 
(pro eo, quod est eos debere; nam pronomen abesse ne- 
quit in iilis, quibus boc persuadeatur, significandis) , buc 
translatum esse ex superiore debeant itidem infinitive sub- 
iecte, lam iilius, quam dtxi, corrigendi viae triplei potest 
esse exitus, primus, quem Faernus in venit, ut scribatur: 
Hos . . . deterrere, ne frumentum conferant, 
quod prsestare dicani^ si iam • . . non possint, 
Oallorum * . . perferre, in quo verbi dic-ant in de- 
beant mutaţi ratio non facile redditur, alter, quem eff> 
olim indicavi, ut, sublatis quod et debeant, scribatur: 
ne ••• conferant; prsestare, si iam cei, ipse quo- 
que violentior, tertius, in quem postea demum inddi, ut, 
nulla littera mutata, duae voces vicinse sedem permutent: 
ne ... frumentum conferant, quod debeant'^ pras- 
stare, si iam cet Atque banc rationem nune prorsus 
pute sequendam; fadllime intelligitur, qoi prestare 
prave cum debeant coniunctum, deinde transpositam sit. 
Recte autem prestare ex eorum, quos Liscus repreben- 
dit, persona dictum accipitur, pendens ab seditiosa. 
oratione. [In banc emendationem etiam Hellerus inci- 
dit Philol. XXXI p, 519.] 



• 



Crauris B. Qaa 349 

Ibd. 26: Csesar ad Lingonas litteras nan- 
tiosque misit, ne eos frumento neve alia re ia-^ 
yarent; qai si invissent, se eodem loco, qno Hel- 
▼etios» habiknram» Scribendam: . . . invarent; qai 
iayissent, se eod. loco oet., hocest, eossee.l.h. Altero 
modo seribendom erat: • « • iuvaretU; ai imiasent^ cei, 
boc «st, reeta oratione: ne iuveritis; ai iuveritis, habebo^ 
Don potest ineladi quu 

Ibd. 42: eo legionarios milites legionis de- 
cim»f cai qaam maxime oonfidebat, imponere. 
Non aptam qaam maxime, qaoniam simpliciter signifi- 
catar legio primam fidei locam tenens. lam melioris fitmili» 
codices omnes babent a prima mana cui qaod maxime, 
sapra scripto, nisi in Bongarsiano, qaam» qaod deteriores 
tenent. Scribendam igitur cai maxime; nam qaod 
aat ex qaoi ortam est aat adscriptam, at significaretar 
cai ease qaod ei.^) [Sic Gbarkias.] 

Lib. II, 17: at instar mori hse saepes mani- 
menta prsebereni Ineptus plaralis nameras mani- 
menta; codioes boni omnes manimentis. Nemo bonas 
scriptor instar pro adierbio posnit {tanquam murus)^ sed 
aat cam yerbo eaae (taae mstar alieuiw rei) aat pro ob« 
iecto (habere inatar alieuiua rei) aat âppositione adianctam 



') Initio eapitis necessario e Par. 1 (etsi htinc Dnebnenis snb- 
tnihit, Bvbftitiili Yoss. I) eţ aliquot âeterioribna reeipîendiim 
68i (at fedt Whitiint nostras) axistimaret pro exiatimara; 
inepte hoo vefbum cam licereconinDgitar, aptiaaiiae comillo: 
qaoniam ... aceeasisaet. I, 45 recte Daebneras (at aate 
Whittias) edidit: qaare negotio desistere noa posset; 
neqae saam neqae pop. Rom. coasaetadinem patî, 
cet. Pronas Titiose ante neqae iaterponitar et geminatione 
ortnm. I, 47 Sealiger prAceperat, quod correxî olhn: eo 
magia, qaod pridie ... reţineri non potuerant (pro 
poteraai). 



250 Lib.yU.Cap.in. 

(epiaiola instar voZtimmî», ho6 est, Tolmnen eqoaiis). 
Ctesar nihil soripeerat nid hoc: nt instar mari hs 
fiiepes praeberent, hoc est, muri rim ii8iiiiiqiie baberant. 
Qui mnnimentis adscripsit, instar muri iamen obiec- 
tam esse intellexit, sed, qoid eseet mitarpr€tbere(%:&aâu)^wm 
intellexit: deinde, qai ioatar mari pro tanqaam maras 
acceperat, manimentafecit, ne pr»beret olMectoeareret 
Additamenta manifesta omnes codices habent I, 54 (sen- 
sernnt), II, l(in hibernie), 12(coDfecto), 15(eoram), 
20 (qaod erat... oporteret, tarbate rhetorica orationis 
forma), III, 9 (certiores facti), IV, 3 (et atqae qood), 
10 (qae et in oceanum innuit), Y, 28 (magnas, 
recte sublatom a Schneidero et Duebnero; ridicole post 
qnantasTis, hoc est, vel maximas^ saperadditar mag- 
nas etiam), VII, 47 (contionatns, qaod ipse sastn- 
leram, nondum cognita Grateri emendatione). Ipse pr»- 
termissa ab aliis additamenta notavi I, 26 (si), IV, 24 

(oppressis).^ 

Ibd. 22 ipse incideram in emendationem necessariam, 
qaam deinde yidi a Whittio, amico meo et olim disdpalo, 
praceptam. Ineptissime enim milites (qaamqaam ne hi 
qaidem usquam in proximis per se separatimqae appellati 
aant) dicontar diversis Ugionibus (ablative casa) remUre^ 
quasi milites legiones regant. Scribendum igitar est: cam 
diversa: (hoc est» loco et regione separat8e)2«^ton«« alise 
alia in parte hostibns resisterent. At, dicat aliqais, 
yiolentissime ablativas in nominativom matator. Si qaidem 
caasa mendi non manifesta esset, ex eo orti, qaod cum 
coniunctio ab osoitanti librărie prsepositio habita est. 



') n, 4 reeto scribitnr in codicibiu deterioribiu: ad hi ne prop- 
ter inttitiam prndentiamqne «hmm^hi totins belii 
deferri. In melioribos ez snmmam ortnm est sa am» qaod 
h. 1. barbanun est, deinde additam sammam poet bellL 



• 



Cmaris B. (ML. 251 

Ibd. 27: ut ... occurrerent, equites vero, at 
turpitudinem fug» virtute delerent, omnibus in 
locis pugnant qno se legionariis militibus pr»- 
ferreni Sic codicee meliores sine ulla varietate; in 
interpolatis substituitur: omnibus in loois pugnae se 
leg. pr, ex quo iilud ortatn non esse^ satis apparet. Sed 
quod Nipperdeius pugnant quo deleri vuit, fingi, non 
dieo probabiliter, sed mediocriter improbabiliter nequit, 
cur quis dnas voces adeo a sententia et constructione ab- 
sonas medi» orationi fiicillime decurrenti interiecerit. Nec 
satis perspicue, nullo addito, equites se legionariis prae- 
tnlisse dicuntnr. Scripserat C«sar: omnibus in locis 
pugnando se legionariis mii. prseferrent. 

Idb. 111, 14: ut neque ex inferiore loco satis 
commode tela adici possent et missa ab Qallis 
gravius acciderent Sic (aut adiici) editur nulla 
commemorata varietate. At IV, 23 et codices ukiusque 
generiset editiones scriptum habent: uti ex locis supe- 
rioribus in litus telum adigi posset, et B. G. 
III, 51: ut telum tormento missnm adigi non 
posset, ubi ne minima quidero discrepantia notatur. Et 
tamen quis negat prorsus idem his tribus locis significari, 
telum cum perveniendi effectu cootortumP Atqui, ut hic, 
sic II, 21 Bcribitur: longius . . • quam quo telum 
adiici (adici) posset, nisi quod cod. Guiacianus adigi 
habuisse dicitur, et B. Giv. 111, 56 editur: tantum •. . 
uti ne telo tormentove adici posset, hoc quidem loco 
e Scaligeri ooniectura contra codices, qui adigi habere tra- 
duntur, quamquam seque prava sunt aciem teh adigi et 
adUei, necessarioque cum Stephano scribendum est telum 
tormentumve, ut c. 51. Eademque inconstantia B. 
Afr. 56 editur: quo telum ex oppido adici non posset, 
annotatnr autem, in codidbus esse abici aut abiici, 
prsepoBitione manifesto prava, sed c. 72: cui parti cor- 
poris eius telum facile adigi posset. YerutcL of&s^ 



252 Lib.yil. Gap.in. 

hic c. 56 non tolerata a Vaseosano ceteriaque editoribos 
est pravitas propositionis (abici), ea tolerator B. Cir. U^ 
34, Qbi^ prinsquam telum abiei postat aat noştri 
propius aceederenty omnia Vâri ades teiga vortiio 
dicitnr, plane ridienle; nam abiioere telimi (sibe m: 
w^werfen) ubiqne licet, neque eios rei oertmn tempus 
mensaraye est. Sed et his daobos loeis et ceteria ommbiis 
restitaendom est sine alia dnbitatione adigi, in qno aok) 
verbo (adigere) inesse eam, qnam snpra posoi, ngoifi- 
cationem, cnm adUeere de iaciendo non dieatnr nîai de 
ocali ad aliquid conTersione manasve impositione, si nibil 
aliad, solam participiam adaetua docere potest, sape de 
ense aliare re cominas vi in eorpas immissa et pene- 
trante, sed non minus de telo e longinquo misso positnm 
(nt apud Vergiliam ^n. XII, 320 de sagitta), et ad^gii 
apud Vergiliam VI, 594 de homine per aera torqaendo 
mittendoqne (cfr. IV, 25) ; significatur enim omnino Tebe- 
mens incitandi et promovendi yis (treiben, hineintreiben... 
forttreiben). Samma litteraram c et ^ in antiqaa scriptara 
similitado effecit, at otiam arbitrum adicere pro eo, qnod 
est adigere, scriberetar in omnibns Ciceronis topioorom 
eodicibas § 43. Permirum est, recentissimos Seneoe pbi- 
losophi editores de vit beata c. 19, 3 edîdisse clavos snos 
ipse adicit; nam de clavis stipitibosqae et similibas yI 
argendis et altias imprimendis adigers freqaentissime dici 
lexica docent (apnd ipsam Senecam exempla sunt de ira 
I, 6, 1, epist. 4, 4 et 14, 5 et 70, 25), aducere longis- 
sime bine remotam est. Ne apad Ciceronem qoîdem de 
legg. II, 61 ferendam est: bastam propius sexaginta 
pedes adioi «des alienas, qaod etiam accasatiras 
adiectas argait, scribendumqae adigi, qaod de admoTendo 
non raro dicitar et accosativam rei personaeve, ad qnam 
qnid admovetar, asciseit. (Ridicole e Csesaris B. Gali. V» 43, 
nbitarris, fiamma aliqaamdia intermissa, adacta dieitnr, boc 
est, ad vallam admota, in lexids ponitar fiammam fwrH adir 



• 



CMarii B. OalL 253 

^erâ.) Sed his constitaiâs intelligemus, quod pridem luri- 
nins intelleiit, B. Cvr. III, 56Cffi8arem scripsisse, instrac- 
tom pro castris exercitam prote^ potaisse itelis ex vallo 
adaetis^ hoc est, yehementer contortie, ut snpra capita 
militam transvolarent. Telia abiectis (qnod in codicibus 
et editionibua ecribitm-) nemo prategitnr, non magia qoam 
olipeo abiecto.^) 

Lib. IV, 24: Militibas autem ignotis locis, 
impeditia.manibuB magno et gravi onere armo- 
ram oppressia aimnl et de navibus desiliendum 
et in flnctibus eonsistendnm et cum hostibas 
erat pngnandam. Adeo incommode âblativis (ign. 
locis, imp. manibns) snperponitnr datifos oppressia, 
ita piope necessario onere cum irapeditis manibns 
coninngitor (qna ^m alia re impediebantarP), ita nimiom 
est» oppressos fnişse milites eo onere, nt cogar pntare op- 
preasis additnm esse ab aliqao, qni onere cum impe- 
ditis coninngi non attenderet. (Vid* ad II, 17.) Contra 
c. 25 vereor, nt recte deleatnr primis (ex proximis 
primis navibns), potinsqne saspicor scribendum: Hos 
item ex proximis primi navibns cnm conspe- 
xisaent, nt primi illi, qni in proximis erant navibns, con- 
spexisse dicantnr, deinde alii etiam ex nlterioribns* 

Lib. V, 7: Iile enim revocatus resistere ac se 
mann defendere .•• coepii- Necessario in assevera- 
tione scribendnm est: iile enimvero revocatns. Nam 
eadem vi enim poni nemo nnnc credat (cfr. emendatt 
Liw. p. 244 n.); facillime excidit vero ante revo. 
[Ita Giacconins.] 



') Contra apnd Senecam de y. beat. 25, 1 recte edîtores înde a 
Gronovio ante Fîckertiim scripserant: inter egontes (me) 
abil ce pro abige. Qni in ponlem transfertni, nt ibi men- 
dlcns iaeeat, abiidtnr, son abigitdr. 



254 Iib.yiI.Cap.UL 

Ibd. 25: Tertiam iam hune (Taqgettnm) an- 
num regnantem inimiois mnltis palam ex eiTi« 
tate et iis auctoribus eiim interfecernni Godieea 
melioretf, ez qoibiu cetera sompta aont: inmicia iam 
mul ti 8. Sed qninam interfecenintP Nam proximo anta», 
qnid CsBsar fecerit, narratar. Nee Carnattbos uâvene, ai 
quis eo8 intellîgi putat, c«dem tribni ostendanfc, qoc anb- 
iidimtiir (ad plures pertinebat et deinde: qnornm 
opera cet). PraTe dicitnr: inimicia mnltia palam 
et iis auetoribns, ut sit: ^cum mulţi ioimid eaaant» 
iis auctoribus''. Vitiosissime post hune ... regnantem 
abundare eum perspicuum est H»e igitor ez omni 
parte vitiosa sunt, manifestoque venmi est, quod in 
deterioribns eodicibus scriptam Schneiderus et fVigellina 
secuti sunt: inimici^ multis palam ez ciyitate ane- 
toribus^ interfecerunt; ad multis accommodatnm 
est inimicis. Quod in melioribus post ciTitate 
additnr et iis, nisi errore ortum est, cum fiietum esset 
inimicis, subesse [mihi ut DavisioJ videtur eadis. Ut 
hie verior est codicum alioquin deteriorum scriptura, 
ita idem iudicandum est (ut I, 42 et II, 4 omittamt 
de quibus locis dizi) Y, 37 (ez prcelio elapsi, nbi me- 
liores lapsi)» VI, 11 (idque; meii. itaque, quod plane 
alienumest), VII» 11 (contingebat, mdL continebat), 
12 (ubi deteriores servarunt Toces in melioribus, oenlo 
librarii ab oppidum ad Noviodunum aberrante, omis- 
sas: Biturignm, positum in via, Noviodunum)» 
14 (deleri, meii. diligi, hoc et superius a Nipperdeio 
receptum), 35 bis (initio capitis: cum uterque utrique 
esset ezercitus in conspectu, ferequo ... castra 
ponerent, • • . erat in magnis Csesari difficulta- 
tibus res, nisi quod ezercitui scribitur, c-asu ad utri- 
que accommodato, deinde: cum iam ... coniecturam 
caperet pro ceperat» quod rectum esset, si significare- 
tur res ssppius facta, omisso iam), 44 (dorsum esse 



• 



B. GalL 2&5 

eius iugi prope leqttiim, -sad silvestre et angnstmn, 
ubi alteri yitiose: sed hune silvestrem et ang.), 58 
(profecti a palade, meU. prospecta palirde, ex quo 
infelieiter Nipperdeios fecit proiecta paUde, qnasi de 
obildendo mimimento proHcere osqoam dicatar, nec molto 
felicins Hoffmannos priesepti palude), 74 (pares pro 
pari» ipeo sequente Nipperdeio, Disi qaod paris scribit), 
75 (caique civitati, meii. ouique ex civitate, qaod 
violenter et perverse Nipperdeios cnique pppulo enar- 
rat, abandante mirifice illo ex civitate), YIII, 5 (op* 
pida amiserant, meii. oppida dimiserant, ^aod ex 
oppidamiserant non recte corrigendo ortam est), 10 
(barbari inflabantur, qaod cam similiter fitctam esset 
in melioram archetypo remotiore barbari nstabantar, 
Datam barbari nitebantar), 12 (abi hi codices plas 
decern versas servarant in alteris omissos, cam archetypi 
librarias colamnam transilaisset), 15 (abi consederant; 
meii. nt consueverant, qoo recepto origo additamenti 
sabiecti non intelligitar, qaodqae ipsam tamen sine ^ boc 
additamento, qaod Nipperdeias cam ceteris iore damnat^ 
intelligi neqait), 29 (timore, ipso Nipperdeio ceterisqae 
probantibos; meii. tempore), 42 (ita qnam qaisqae 
poterat, maxime insignis . • . telis hostiam ... 
se offerebat, qaaB recte Daebneras enarrat; inmelioribas 
exddit qaam ante qaisqae), 50 (et necessitndine 
legationis; ex legatione et qasstara apad aliqaem 
gesta neeetiiiudinem nasci, ex (cicerone notam est; 
consuetudo nihil est nisi, qa» iam nominata est, fami- 
liaritas private vit»). Ne qnis aatem meliora qaidem h«c 
esse patet, sed coniectara nata, et ea prohibent, qa» in 
melioribas codicibas omissa hic servata snnt (VII, 12, VIII» 
12), et ex reliqais non panca illi saspicioni repagnant. 

Y, 30: hi sapient; si gravins qaidacciderit, 
abs te rationem reposcent. Inepte per se hoc prse- 



356 Lib.VII.G^^.IIL 

didtur: hi sapient. Scribendum ert: hi, ai sapient» 
si graviQS qaid acciderit, abs te rat rep., con- 
ioncta, nt alibi, duplici condicione, altera remotiore et ge* 
nerali, altera propiore et speciali, de qno genere dixi ad 
Oio. fin. II, 112 p. 328 ed« II; et sic oodex Vinddk apod 
Schneideram. 

Ibd. 42: H»c et . • . ab nobis cognoyerant 
et qaosdam de exercita habebant captiros; ab 
his docebantur. Postrema h»c inepte diasolnta snni 
Aut e deterioribns pro habebant recipiendnm est nacti, 
aut potius scribendum : et, quod quosdam d. ex. habe- 
bant captivos, ab his docebantur. Excidit qnod 
ante qnos.^) 

Lib. VI, 43 in bis: magno coacto numere ex 
finitumis cifitatibus in omnes partes dimittit 
yix fieri potest, ut non exciderit equitum post co- 
acto. (Gfr. infra: tanlo in omaes partes diyiso 
equitatu.) 

Lib. VII, 14: vicos atque sedificia incendi 
oporfrere boc spatio a Boia quoqno versus, quo 
pabulandi causa adire posse videantur. Dneb- 
nerus, „a Boia, inquif", multis criticis suspectum: Nip* 
perdeius uncos circorodedif Nam neque Boiam, quod 
tanqoam vulgo noti looi nomen ponitur, Csesar usquam 
nominavit aut alius quisquam, neque omnino hic unum 
certam locum nominari res patitnr. Sed qnis hsec addidit 
et quo consilio? lam videat mihi aliquis, quam pusiUas 
orror tenebras omnibus obiecerit. Scripsit Gs&sar: hoc 
spatio ab via quoquo versus. Ad utramque vi» par- 
tem certum spatium Vercingetorix vastari iubeţ; qas 



*) Cap. 49 sine nlla minima caasa spernitnr codicnm scriptura: 
Gallnm ab eodem Yertieone . . . reperit (non enndem 
fortasse ser vum, qni c. 46 commemoratns est sed al! am). 



• 



Cttnrii B. GaU. 257 

longius ab via abessent, nullum hostibas usam prsebitura 
esse. (Hoc qnoque ponendum erat toL I p« 152 ante 
Senecse rhetoris locum.) 

Ibd. extremo capite mire scribitar: Praeterea op- 
pida incendi oportere . . •, nea (scrib, e dett. ne) 
suiş siut ad detrectandam militiam receptacula 
neu Bomanis proposita ad copiam commeatus 
praedamqne tollendam. Debet enim significari ^pro- 
posita, unde copiam commeatus prsedamque habeant su- 
mantgne"*; veram ita copiam ant prsedam ioUere nemo 
nnqnam dixit Aut scribi debet potiândam aut (qaod 
Hoţomane in mentem venerat) deleri tollendam; sed-illud 
malim. 

Ibd. 19: generatimqne distribnti in civitates 
omnia yada ac saltns eins palndis obtinebant. 
Saltos paludis nnUos esse, recte molti indicaront; qo» 
snbstitannt» aut non apta sunt aut longius discedunt Puto 
fuisse ac meatua (quibus in interiora penetrări poterat 
aut transiri). 

Ibd. 22: et nostrarum turrium altitudinem, 
quantumhascotidianusaggerexpresseratycommis- 
sissuarum turrium malis adaquabant Maliturrium 
vix appellari poterant trabes, neque trabes commissae (alte- 
rius extremitate alteram attingente) quicquam ad turrium 
hostilium altitudinem sequandam videntur pertinere. Una 
littera m e duabus detracta fit: commissis suarum 
turrium alis^ hoc est, partibus laterum extremis, quem- 
admodum yelorum ake dicuntur. £» committebantur 
trabibus ab una tuni ad alteram porrectis et tabulis in- 
stratis. [Sic Giacconius.]^) 



') Cap. 35. Poterantne cohortes, qase qnadnt» extremis ordini- 
bus plenis intronns inanes erant, caysB did? (cavii quibna-i 
dam eohortibus.) 

MADT10II AsTMs. Cui. II. . \1 * 



258 Lib.yiI.Ci^lIL 

Ibd. 54: quos et quam humiles aecepiSBot «.. 
et quam in fortanam quamqne in amplitadinom 
deduxisset. Dedncimus, qu» excelso kco sont» in infe- 
riorem; ez inferiore in superiorem edncimna et e^dumna. 
Et eduaisset ngnificant codicee deteriores, in quibos, e 
semel scripto, est amplitndinemqne dnxisse. Eadon 
correctio adhibenda est c. 68, nt scribatur: impedimen- 
tis in prozimum collem eductU pro dednetis. 
Idem error tollendus erit e Senec» cons. ad Polyb. 6, 2. 
Ibd. 56: Nam nt oommntato consilio iter in 
proTinciam converteret, ut ne metu qnidem ne- 
eessario facinndum existimabat, cum infamia 
atque indignitas rei et oppositus mons Gerenna 
viarumque difficultas impediebat» turn maxime 
qnod . . « timebat. Sic codices, nisi quod detericMres: 
converteret, id ne metu quidem cet. Non refellam 
neque eos, qni ut • . ., impediebat mire defendunt, ne- 
queeos, qui audacter ut in ne mutant; boc unum dicam» 
cum per se prave boc loco interponi aliorum (quos Gssar 
consultos non significat) sententi» mentionem, sive omninm 
(ut nemo non . . • existimabat) sive nonnollomm (nt 
non nemo), tnm perspicue cobserere b«c: Nam nt ••* 
converteret, ne ... quidem nec. facinndum existi- 
mabat. Hoc reperto confirmatoque, deinde intelligi debet^ 
necessario nuUo modo cum verbe facinndum pro ad- 
verbio eoniungi posse; turn enim subiici cans» debebant» 
qu» necessitatem itineris in provinciam convertendi toUe- 
rent aut saltem minuerent; subiiciuntur antem, qu» prope 
ipsi necessitati obstabant suadebantque, ut audacter in 
interiora Oalliae penetraretur. Bevocandum igitur e codi- 
cibus: id (boc e deterioribus pro ut) ne metu quidem 
necessario faciundum existimabat Goncedit C»- 
sar necessarias metnendi causas fuisse; sed ne iis quidem 
cedendum se putasse* flestat, ut cum Eob. Stephano aliisque 
toUatur mendum ortum ex erroris causa non rara, ut ex dua- 



Cmtrig B. Gali. 259 

bus Toeibos relativis contmms (qnom quod) alteia 
omitteretar (efr. de VIII, 42 ad V, 24). Scripserat enim 
sine dubio Gmar: Nam ut « • • conyerteret, id ne 
meta quidem necessario facinndnm existimabat, 
cam quod infamia atqne indignitas rei ... 
impediebat, tnm maxime qnod cet. Ut ante ne 
tnm qnidem ex nltima syllaba rerbi conTerteret 
ortnm est. 

Ibd. 86: loca prsernpta ex aseensn temptant. 
Neqae nsitate neqne recte didtdr ex aseensn locnm 
temptare. Bectnm et Latinnm erit: loca prsernpta 
eaae4n$u temptant. 

Lib. YlIIy 9: Hsec (castra) imperat yallo pedum 
XII mnniri/ loricnlam pro hac ratione eins alti- 
tntidinis inssdificari. In pronomine hac omnes iure 
hsrent; sed ne illo qnidem snblato nsitate dicetnr pro 
ratione altitndinis. Pnto Hirtdnm scripsisse: pro 
porîione eins alt. (De c. 19 dixi in emendatt. Livv. 
p. 61 n.)*) 

Ibd. 24: ad colonias ciyinm Bom. tnendas ne 
qnod simile incommodnm accideret decnrsione 
barbarornm, ac snperiore aestate Tergesti- 
ni9 acciderat, qni repentino latrocinio atqne 
impetn illornm erant oppressi. Satis infinite illo- 
rnm dicitnr, qnoniam non iidem hoc barbari fecerant, qni 
in ceteris coloniis timeri poterani Sed codices meliores 
impetn incol» illornm, deteriores impetn eornm. 



yni, 5 aoripieram: calamitate ceterorum docţi, deinde 
eonUctit. lUad Kochiom, hoc GoBlernm occapasse yideo. 
Sub tentoriorum utrum iumentornm lateat, qnod Kochius 
ffiiBplcatas est, an Tocabnlom snpellectilem dgniflcanB, non 
decemo. 

17» 



Idb. VIL Gap. UL 

Significator impetu Istrorum. Ad id iKmien adaoriptnm 
ftierat illnd in col». fPonendiim hoc faerat yoL I p.l45. 
Latere nomen proprium vidit etiam Frigelliiis; sed^Illy- 
rioram loDgius discedit» nec iUi haec loca attîiigelMuit) 

Ibd. 28: Gains prssceptis ni rea gereretar, 
Q« Atius Vama . . . suos hortatar, cat Opinor 
fmsse: ilt mos gereretun Neque enim praceptia 
recte acdpi posse videtor: „ut pneceperat". 

Ibd. 36: Qua re ex compluribus cognita, cam 
intelligeret (G. Caninios), fugato dace altero, per- 
territoB reliquos facile opprimi posse, magns 
felicitatis esse arbitrabatur, neminem ex cade 
refagisse in castra, qui de accepta calamitate 
nuntium Drappeti perferret. Et ex bis Terbia et ex 
iis, qnae seqnuntnr, apparet, Ganinio in mentem yenisse, 
posse Drappetem et eins copias incautos opprimi, ante- 
qnam qoicqaam de Lucterii clade omnino audirent, nedom 
ea.perterrerentar. Non in terrore bostibos iam incasao, 
sed in securitate eorum ex ignorantia spem habebat* Ita- 
que sententiffi perspicue repugnat perterritos. In dete- 
rioribus codicibns scribitur perterreri reliquos facile 
et opprimi. Tollendum et perterritos et perter- 
reri (cum et), illatum utrumque, non inteUecta narratione 
et sententia, ex superiore illo de Lucterio: repentino 
malo perterriti. 

Ibd. 52: Neque hoc tantum pollicitus est (C. 
Gurio), sed etiam per se discessionem facere coa- 
pit; quod ne fieret, consules amicique Pompeii 
iusserunty atque ita rem moderandodiscuasernni 
Neque iubendi hic locus erat (praesertim amids priyatis 
Pompeii), neque Latine didtur iubeo, ne fiat. Neque 
moderatio ulla in hac re erat aut ab Hirtio in Cssaris 
adversariis laudatur. Scribendum\^t: Quod ne fieret, 
consules am. P. evicerunt, atque ita rem moran^io 
discusserunt. Ac morando iam Iurinius* 



• 



CiBBuris Bell. Gir. 261 

BelU eiyilifl libri primi primis capitibns, de quorom 
depravatione singulari snpra dijd, non mnltum anxilii, qnod 
non ab aliis occapatum sit» affero. Itaque indicabo aliqno- 
ties confirmandi oaosa, in qusB ab aliis inventa sponte 
inciderim. 

Lib. I, 4: Seipionem eadem spes provinci» 
atqne exercitanm impellit ...', simnl indiciornm 
metus, adulatio atqne ostentaţie sni et poten- 
tinm, qni in rep. indiciisque turn plnrimnm 
pollebani Neque significatnr nec focile intelligitar, qnos 
homines Scipio adnlatns sit» aut qnomodo eţi adolatio enm 
impellere potaerit. (Homines Seipionem adolantes signifi- 
cari nnllo pacto patitor nomen enm Soipionis ipsins spe, 
metn, ostentatione coninnctam.) Accedit copnlationis forma 
▼itiosa (simnl metus, adnl. atqne ost) Itaqne yalde 
snspicor tollendom adnlationis nomen prave ad ostentatio- 
nis nomen adscriptom. Sed ipsa ostentaţie sni et snamm 
remm est; alios (potentes) nemo ostentat. Seriptnm vide- 
tor iîiisse: simnl indiciornm metus atqne osten- 
taţie sni et pi>tentice^ qua in rep. indiciisque tum 
plnrimnm pollebai.^) 

Ibd. 6: Marcellus vero passurnm in pr»sen- 
tia negat Codices non pro yero habent Fuerat, 
opinor: Marcellus cos. passnrum cet 

Ibd« 7: ut tribunicia intercessio armis no- 
taretnr atqne opprimeretnr, qn» superioribns 
annis armis esset restituta. Scribendum primnm 



^) Cap. 8 4umotayeram sic seribendnm esse: Gompletur nrbs et 
iptum (codd. et ins) comitium tribunis,' centarioni- 
buB, evocaţii, ignanu in idem incidisee Hagium. In comi- 
tio ante cnriam Ciesar obversatos significat, ut senatam 
terrerent. Gap. 5 latronum an da ci a mea sponte scrip- 
seram, enm nondnm seirem Manntio idem placnl«aft. 



262 LU>.yn.Gap.IIL 

vetaretur; nam notare armonaii noQ est» see notari, sad 
tolli intercessiooem querebantnr. Deiiide aoa Idllonda flira 
yerba, sed, at contraria inter se aoerbe referantnr» addenda» 
qiUBpost nis (annis) fisicile excidit, prniKwitîo: qufe supe- 
rioribas annis (priipo ipsinsPompeii consolată) «tfi^armiB 
esset restitnta. [Sic Hotomanns.] (Panlopoet ego qno- 
que conieceram: amissa restitnisse videatnr bona.y) 
Ibd. 22: nti se a contnmeliis inimicoram de- 
fenderet, ut tribnnos plebis in ea re ex ciyitate 
ezpnlsos in suam dignitatem restitueret laep- 
tissimum est in ea re nec melios, qnod snperioret a£- 
tores contra codices posuerant, ea re; ntnim enim ob wnr 
tomelias inimicoram Ciesaris an ad C»sarem a contiundiis 
defendendam? C»sarscripsit: tribnnos pi. iniuriaex oifi- 
tate expnlsos. [Sic Faemos.] (Apnd Giceronem pro Flaeco 
77 qnod ex iniuria factom erat in cnria, ante moltos 
annos correxi.) Eodem oapite panlo post scribitor: adeo 
esse perterritos nonnullos, nt sn» vit» dnrins 
consulere cogantnr. Scribendnm est eonentur^ boc 
est, ut meditentor, nt in eo sit, nt consnlant (de conailio 
effectoi propinquo), ut perssepe hac setate conari ponitor; 
vid- hic c, 20, Qc. Verr.III, 1, V, 11, Lai. 16, Brut 292, 
Lucret I, 25, 937. [Sic iam Oruterus.] 



^) Cap. 9 in transcnrsu in memoriam rerocabo immerito neglseiam 
Elberlingii, sodalis olim et amid mei, (et ante enm Hoţomani) 
emendationem : sibi semper primam faisse dignitatem. 
Nam de Csesaris ipsias dignitate (qnem novicio et Gallonun 
nsn honorem appellamns) agi clamant, qnsB subiiciuntor. (Cfr. 
beli. Alex. 8: qni primam dignitatem haberent) Cap. 
14 extr. Babenios, pmdentissimus alioqain homo^ aberrarit Non 
drcum familias (gladiatorias) conYentns Campania Lentnlns 
gladiatores CflBsaria costodi» causa dirisit (neque enim oIIb 
conyentns familie erant, et minime tnta ea cnstodia fniaset), 
aed drcom fumiliares snoa, qni in illo eonventa exant 



• 



Gttsaris Bell. Ci?. 



Ibd. 85 (in MaBsiliensium excusatione, cur neque 
Csesari .neque Pompeio se adiongant): qaoriim alter 
(Pomp6i!is)agro8YoloariimArecomicoram. ..publice 
iis (MassiKensibni} cuuoooowîî*; ??*?^ fCasar) bello 
^i^**? Gilli» (sic Par. 2, Vindob., Gallie Leid. I, 
Gallias recentiores) adtribnerit vectigaliaque ame- 
rit. Sic codioes mendose. Sed quod e Glandorpii con* 
iectnra scribitnr bello victos Sallyas, fefellit eum cete- 
roeque inanis spedes. Nam Sallynm sive Salluviorum a 
Caesare victoram Massilîensibnsque attribntoram nnlla us* 
qnam fit.mentio neque fieri potnit, ut qui multo ante do- 
iniţi in provinciad parte numerarentur. Pompeii, qui per 
Galliam provinciam in Hispaniam ivit, muneri recte con- 
trarium refertnr, quid Gsesar Galiia (tota et barbara) victa 
fecerit. Sed et ex ipsius Csesaris silentîo (qui beneficia 
aoa boc loco non omissurus erat) et reliquorum et ex animo 
Massiliensium in bello civili perspici potest, Gsssarem 
nihil magni muneris in eos contulisse nec popnlos novos 
eis attribuisse. Massilienses , ut utriusque beneficiorum 
par momentnm effîcerent neve Gaesarem deprimendo offen- 
derent, a Csesaris parte beneficii loco ponunt servata, quse 
iam haberent, et nonnihil ancta. Hoc enim codicum quoque 
vestigia ostendunt, e quibus effici videtur: alter, bello 
vietaGallia ead{em)iribuerit yectig2Lli£kqxi^ auxerit. 
Cum elisis litteris em fakctnm esset Galiia e adtri- 
bnerit, primum victas, deinde (in recentioribus codd.) 
etiam Gallias scriptum est. [Victa Galiia Hotom.] 

Ibd. 39: Erant ... prseterea scutatae citerio- 
ris provincise et cetratse ulterioris Hispanise co- 
hortes circiter LXXX equitumque utriusque pro- 
vincia circiter Y millia. Nipperdeius, animadverso 
erroret quod c. 48 (et 75) aperte cetrati ex citeriore pro- 
vincia commemorantur nec ullum alibi vestigium est Hi- 
spanomm utriusque provincise armomm genere discretonim, 



264 Iib.VII. Cftp.111. 

qaum ex nlteriore Hispania, .qioam Vano obtinebal» {mwbqs 
nolla aoxilia Afraniant et Petreium habnisse putarett îm- 
prndenter et violenter delendo {[rassatiui est, oblitos» si sic 
Cffisar scripsiBset, ut ipse vuit ^*>;;^ttrs& Bontat» et 
cetrat» cohortes circiter LXXX equîtSP^a^* oir- 
cîter quinqae millia), nemini in mentem Toiire po- 
tuisse qnicqoam de provindis addere« Qius sit error, et 
ipsa verbonim forma ostendit (alterioris Hispanis» 
ubi Cffisar tantam alterioris posnisset) et res. Nam 
cum Caesar Afiranium et Petreium narrasset peditatns auz*- 
ilia ex sua tantam provineia (citeriere) haboisse, eqottatoa 
etîam ei alteriore, peditatam aatem armorom geoer» 
distiDxisset itaque scripsisset: preţ er ea s cătat» cite- 
rioris provinci» et cetratas cohortes circiter 
LXXX equitumqae utriasque provioci» circiter 
Y milia, librarias aliqois, utriasqae proTinci» in eqoitati» 
mentione commotas, peditatum qaoqae at armis, ita pro?indis 
discretum patayit, deeeptasqae etiam ordine verboram addidit 
illad alterioris Hispanic. Paolopostin hinclatetmime- 
ras optimi generis hominum. Ante audierat 
plnra eicidisse et ea, q\m supersunt, ad Yarronem per-^ 
tinere ipse qaoqae annotaveram. 

Ibd. 45: Praraptas locaş erat, atraqae ex 
parte derectas, ac tantam in latitadinem patebat^ 
at cet. Saspicor Caesarem scripsisse: Locus erat atra- 
qae ex parte derectas cet. Ad derectns explicandam 
adscriptam praeruptas incommodo loco in orationem 
irrepsii ^) 



') Certias est c. 51 scribendam esse, ut Hoţoman as Yolebat: «am. 
serris lihertitqut^ non liberisqae. Nam quod rixva 
interpretantar, primam Cnsar neqae tam ambi^e acripdsaet 
et certe liberos serTii pmpoeoisset. Sed omnino în hoe eom- 
meata lagittarioram, eqaitom, impedimentoram ad ezeidtaiit 
euntiam nihil est loci feminis paerisve. 



• 



Ctenris Bell. Cir. 265 

Ibd. 64: cernebatnr equitatus noştri proelio 
novissimos illomm premi vehementer acnonnun- 
quam susţinere extremnm agmen atqne inter- 
ni mp i. Qni premontar ipsi novissimi, illi qnomodo extre- 
mum agmen, qnod ipsi snn^ s'ăâbiuâre uidantnr, non intel- 
ligo; nec primi inseqaentiam et lacessentiam nonnnnqoam^ 
sed semper sustinendi erant; nominative casa extrem n;;;;^ 
agmen accipi noUo modo potest. Scribendum igitor in- 
dice: ac nonnnnquam subaistere extremnm agmen 
atqne iter interrnmpi, adscita in interrnmpi Forch- 
hammeri mei coniectnra, qnam Duebnems qnoqne secn- 
tos est. [Snbsistere Yascosanns.] ^) 

Ibd. 71: Afranianos co.ntra multis rebus suî 
timoris signa misisse. Nihil est timoris signum 
mittere, scribendumque certissime signa dedisae^ for- 
tasse signa iam dediase. Paulo post ridicule bsec 
coniunguntur: Qnod si iniquitatem loci timeret, 
datum iri tamen aliquo loco pugnandi faculta- 
tem, quod certe inde discedendum esset Afranio 
nec sine aqna permanere posset Quis enim dubi- 
tabat, qnin aliquo omnino loco pugnandi facultas Mura esset^ 
etquid hoc contrarium babet iniquo loco? Nec melius est, 
quod ex uno recentissimo codice substituitnr , alio loco. 
Quo autem pertinet tamenP Scripserat, ni fallor, Gsesar: 
datum iri iam cegua loco pugnandi facultatem. 
Qui pugnam poscebant, si Gsesar iniqtiitate loci deterrere- 



C. 62 editor: ut eqnites . . . possent tamen atque au- 
derent flumen transire, pedites yero tantammodo 
. . . snmmo pectore exstare et . . . impedirentur cet. 
Nescias, Dtram prayins sit, possent et anderent exstare, 
an: anderent . . . et impedirentnr. E cod. Leîd. 1 re- 
dpiendnm exstarent iam DaTisios Momsqne et alii riderant. 



266 Lib. VII. Cap. m. 

tor. admonebant, brevi aeqaum loomB âatam iri, cum 
Afranias ex eo, qaem niinc teneret, ducedne ooge- 
retor. 

Ibd. 74: Deinde imperatorin fî^J^î «n»- 
rnnt, reotene se illi sint commiesnrL Nou qn»- 
mnt requimntqne fidem, qoasi desit, sed qnalis sit, qnn- 
ruSt. GeSliSÎD^la syllaba est: Deinde de impera- 
ioris /ide quaernnt. Intellexerant hoc iam Ciacconins 
etSealiger, nec tamen hsec nomina editores, nt attenderent, 
moyerant. 

Ibd. 79: Nam tantam ab equitam suorum 
aaxiliis aberant^ qaorum numeram habebant 
magnum, ut . . . ullro eos tuerentur. Usos lo- 
quendi certissimus postulat au a iii o (ut aliquid ab iis aux- 
ilii haberent); id oscitans librarios mutavit ob seqaens 
qnornm. 

Ibd. 81: tota nocte munitiones profemiit ca- 
straque castris convertunt. Castra castris couTer- 
tere quid sit^ neque exemple ullo docemor neqoe ex îpea 
verbi natura et usu intelligere possnm; castra castris 
con fer re de eo, quod h. 1. aperte significatar, et Cicero 
et Livius et ipse Csesar (b. ciy. III, 79) et Hirtius (b. G. VIII, 9) 
dixerunt, idque yerbnm hic quoque a Csesare positam iudico, 
etsi proxime praecedit profer unt [Sic Ciacconius.] Sequitor: 
Sed quantum opere processerant et castra pro* 
talerant, tanto aberant ab aqua longius, et prse- 
senti malo aliis malis remedia dabantur. Adeo 
dure subiectum mutatur cumque de ipso hominum conatu 
iudicetur (xaxop xaxotc lâvto), passive dicitur, adeoque pra- 
▼um est remedia dare malo malis, ut vix dubitem, 
quin Gaesar remediabantur scripserit, quo ?erbo si 
eum nti potuisse non crederem, quoniam apud infime 
4emom ntatis scriptores reperitur, ab ipso medebantor 



■ 



Cttsaris BeU. Cir. 267 

positam dicerem, pro eo substitutum postea remediaban- 
tar. Sed tam facile huiusmodi deponentia a sabstantivis 
dacebantar, at hoc Gaesari sub stilam venisse negare non 
audeam, qni etiam mater.iari dixerit Nam adiectivnm 
male materiatus alia ratione fingitor (ut male mora- 
tns, similia). Bemediabilis et irremediabilis apud 
L. Senecam et Pliniam mai. legontor. 

Ibd. 82 permire spatii brevitas, etiam infagam 
coniectis adyersariis, non mulţam ad sammam 
TictorisB iavare potuisse dicitar, cum hoc significetar, 
propter spatii brevitatem ipsam victoriam non maltam pro- 
fotoram faisse. Quod enim obstat, ne aliud qaid prosit, 
ridicale ipsam non adiuvare dicitar. Accedit» at non de 
snmma victorise agatur, sed de victori» fructa ad sam- 
mam, boc est, ad sammam rei et certaminis. Itaque 
audeo suspicari a Cassare scriptum faisse: quod spatii 
brevitate . •• non mulţam ad sammam vieioria 
iuTare potera t, eo ablativi pro prsBpositione propter 
uşa, de quo dixi Gr, Lat. § 256 n. 2, posito ez^nplo e b. 
Gali. Y, 34, cui adiungi potest UI, 29 (continuatione 
imbrium) et (Hirt.) VIII, 9 (sive certaminis peri- 
calo cet). Corrupto victoria etcum summam conflato, 
ne subiectum deesset, factnm est brevitas. Qu» inter- 
polandi levitas et audacia ne incredibilis videatar, in hoc 
ipso capite admonemur egregia Forchhammeri mei emen- 
datione, quam iure Duebnerus secutus est; vidit enim, cum 
ex impediend» reliqusa munitionis causa factum 
esset imp. rei quse munitionis causa, additum esse 
ad mendum aliquo modo occultandum fiebat, ut in om- 
nibus nostris codicibus scriberetar: rei quse munitionis 
fiebat causa similiterve, sine sensu. Conferri etiam velim, 
qmB de subiecte et obiecto a librariis permutatis dixi voi. 
I p. 585 et Hauptii in Senecse libello de const. sap. c. 4, 
3 emendationem» 



Lib.VII. C»p.nL 

Ibd 84, abi Afranii pro se et snis apud OMarem 
oratio redditar, psene incredibile est ab ommboa sic edi: 
Itaqae se Tictos oonfiteri; orare atqae obaecmrer 
si qui locaş misericordi» relinqaatnr, ne ad 
ultimum sapplicium progredi necesse habeant» 
qnasi, qui sQppUcimn patiantar, dici possint ad nltimiim 
sapplicium progredi et necesse habere progredi, 
qaoram atnunqae eias est, qai necesse pătat altimam sop- 
pliciam samere. Itaqae habeat de Gsesare coniectora 
seripseram, cam nuUa esset apad Nipperdeiom varietas 
annotata. Nane apad Daebneram Tideo habeat e dnobos 
antiqaioribas codicibas et pluribas recentiam proferri et 
tacite sperni. [Primi editores non spreverant] 

Ibd. 85: Neque enim sex legiones alia de 
caasa missas in Hispaniam septimamqae ibi oon- 
scriptam neque tot tantasqlie classes paratas 
neque submissos duces rei militaris peritos. 
Classes nuHas omnino in Hispania fuisse aut in omni hac 
rerum narratione appellari, constat et exposîtum est a Nip- 
perdeio. Latet hic quoque mendum licenter matando 
occaltatum: scriptum enim faerat sine dubio: neque 
cohories ataaque paratas. Cum ex cohortes alas- 
que factum esset non primo errore, sed sensim tot tan- 
tasque, additum est classes. Paulo post, ubi In codici- 
bas est: in se etiam setatis excusationem nihil 
▼alere, quod saperioribus bellis probaţi ad obti- 
nendos exercitus evocentur, scribendum est non 
quum (parum enim apta causalis significatio est), sed 
quin (nihil vaiere nec obstare, quin), qusB particula non 
ita raro in quod transiit, velut apud Ovidium Trist. V, 6» 
27 (ad Cic. de fin. V, 32 p. 662). 

Lib. II, 1 ex hac codicum scriptura: ad id mare» 
quod adigit ad ostium Bhodani non adiacet ftden- 
dum fuisse videtur, sed adigitur, hoc est, admoretor et 



■ 



CBttris Bell. Gir. 269 

qnasi insinoator (sich hineinkeilt); cfr. qa» ad b. Gali. 
III, 14 dixi. (Paulo post recte Ciaceonios evocat pro 
yocat.)*) 

Ibd. 5 (de Massiliensiam, dom ante portam classes 
pugnant, animomm habita): at omnis iuventas, qn» 
in oppido remanserat, omnesqne snperioris «ta- 
tis cum liberis atqne uxoribns ex pablicis cnsto- 
diis qn» aut maro ad cselum manus tenderent 
cei Nesciont, quid &ciant yerbis ex pablicis casto- 
diis qaaB. Emendutio nec obscara et certa est: e spe^ 
culis custodiisque. Gastodi» enim in altis lods erant. 
(Gap. 6 scribendam esse: et artificio gabernatoram 
et mobilităţi naviam lojcus dabatar, iamHofmannam 
animadyertisse video.) 

- Ibd. 16: abi (Maasilienses) . • . saoram tormen- 
toram asam, qaibus ipsi magna speravisseni, 
spatio propinqaitatis interire, pariqae condi- 
cione ex maro ac tarribus bellandi data, se vir- 
tute nostris adaequare non posse intelligunt, ad 
eaadem deditionis condiciones recurrunt. Quod 
est spatium propinquitatis? et qai spatio propin- 
qnitatis perire potest usus tormentorum? Nam et 
longinquitate spatii (vel spatio) et brevitate nimia perire 
posse omnes scimus. Nimirum hic quoque, simili errore 
atque I, 82, cum Caesar scripsisset şpaii propinquitaie^ 
ex spati, quod plenum non videbatur, factumest spatio, 
deinde propinquitatis. Tom autem, quoniam s e pronomen 



') C. 4ex inYisis latitatis recte Elberlingins iarenis effe- 
cerat inTisitatis, qno nti debaerat Nipperdeins. Daebnems 
inasitatis. 



270 Lib.VILCap.in. 

neeessario (etiam ob positam) subiecţi looD est, opinor Bc rip t am 
ftdsse se virtutem nostris adieqnare non posse.^) 

Ibd. 29 ad ipsa scriptone menda, qnibos posinior 
oapitis para in nostronun codicum archetypo obsconta et 
perturbata erat, certo toUenda prope nihil afferre pomiiiii. 
in qaibnsdam fortasse formam sententi» et partiom sepa- 
rationem melios adumbrare, qnod faciam sine nlla aign- 
mentatione: [Erat] civile bellum; genns hominaia, 
ctfî, guod liberei^ lieeret facere et sequi» qnod 
▼ellet; legiones ese, qu» paulo ante apnd adyer- 
sarios fuerant; (nam etiam Csesaris beneficia 
ifnminuerat consuetndoj qua offerrentar;) mâni- 
oipia etiam diversis partibus coniancta (mque 
enim ex Marsis Pelignisqne veniebant); ei qni 
superiore nocte in contuberniis f commilitesqne 
[oirculisque?] auditi fuerant sermones militum 
dubii, darius accipiebantnr, nonnnlli etiam ab 
iis, qni diligentiores videri volebant, fingeban- 
tur. In his extremis fieri potest, ut lacuna sit et huius- 
modi fuerit forma: et qui superiore nocte in contu- 
berniis f commilitesque /tt«ran/, graviora affere- 
bani\ sermones cet. Illud certum est veniebant 
universe de militibus utriusque partis dici. (Jique pro 
neque Nipperdeio debetur, imminuerat Iurinio).') 



') G. 21 Elberlingins recte scribi Yolait: Tribntig quibut- 
dam populis privatisqne prnmiis, at est in tribua ez 
antiqaioribos codicibns. Non pramionim genos distinguitor, 
sed eoram, qni acceperint. 

') Cap. 30 Clarkins ad veritatem saspidone prope accessit; sic 
enim scribendom est: qusB . . . castra Yari oppagnanda 
censerent, quod id (boc vnlgo abest) baiasmodi (se- 
ditîosis) militnm consiliis maxime contrariam esse 
arbitrarentnr, snblato otinm. Nam qaod, addito in, con- 
trariam esse enarrant nocere, prorsas fieri neqnit. 



Ofwaris Bell. Gît. 271 



• • • 



Ibd. 31: Aut rero qnid proficimns, si 
discedimus? Sorib.: At yero. Aut neqne per se 
aptum est nequecom yero semel posito sic coniungi potest. 

Ibd. 34 scribendam: Simal ab sinistre oernn 
P« Attii eqnitatns emnis et nna levis armator» 
interieeti cemplares .«• cernebantur et ad eos 
Cnrio(viilge: cernebantur. Ad ecs G.)eqnitatam. .. 
mittit. Alioqnin simnl non habet, qnc referatnn 

Lib. III, 4G»sar scripsisse videtnr: ex servis snis 
pastoribnsqne amicorumque saornm* 

Ibd. 10: Gondiciones pacis ... Bom» ab 
senatu et a popule peti debere. Interea et rei- 
publicse et ipsis plăcere oportere, si nterque in 
contione statim iuravisset cei Neque reipublicte 
plăcere aliquid recte dicitur aut etiam plăcere ei oportere, 
neque Lathium est pl#6ere oportere, si ... iura- 
visset -pro eo, qnod est utrtimque iurare. Yitium 
latet in interea, Gsesar scripserat ... debere. Id 
interease reipublic» et ipsis plăcere oportere. 
Si uterqne in contione. ..iuravisset se...exerci- 
tum dimissurum, depositis armis . • ., necessa- 
rio populi senatusque iudicio fore utrumque con- 
tentum. 

Ibd. 11 (ubi agitur de L. Vibullio, Pompeii pr»- 
fecto, a Cssare, in cuius potestatem venerat, cum manda- 
tÎ8 et paeis eondicionibus ad Pompeium misso): Tibulliua 
bis expositis Gorcyr» non minus necessarium 
esse existimavit de repentino adventu G»saris 
Pompeium fieri certiorem, cei Iure mirantur Vi- 
bullium, quaB ad Pompeium, qui in Gandavia erat, man- 
data baberet, Gorcyr» exposuisse, itaqueGorcyrae Nipper- 
deius tolli voluit; sed manet pravitas; cui enim et quando 
exposuit? Omnino perridicule et perverse post Gsesaris 
mandata dantis orationem continuo exposita mandata 
dicuntur» tum demum de itinere ad Pompeium ua^n^^xv 



272 Lib. VII. Ci^ ID. 

incipit. Nimimin hic qaoqae Indimiir antiqiio mendo 
interpolando occultato. Sic enim Bcriptmn a Gniare ent: 
Viballius (qui na?e missus erat)» eapositus Gorcjrn, 
non minus cet. lam ordine omniaprocednnt et numitori 
escensio primam Corcyrse facta, tom suBceptom cderrime ad 
Pompeium iter, cetera. [Sic Ciaccon.] Sed in fesiinati itinem 
narratione residet mendnm a moltia animadveraua neodnm 
plane correctnm. Sic enim in codicibus scribitor: con- 
tinuate nocte ac die itinere atque omnibus copiis 
mutaţia ad celeritatem iumentis ad Pompeinm 
contendit Sub illis omnibus copiis, qmB Nipper- 
deins sine ulla probabilitate deleri vuit, iam lipsins 
viderat subesse aliquid, quod ad' frequentiam motatkioii 
pertineret, cuius significatio abesse nequit, sive eam temporis 
nomine contineri velis (omnibus horis) si?e, quod apud 
antiquos magis suspicere/loci. Itaque Lipsius omnibus 
oppidis. Sed- parum id erat fieri in oppidis sepe longe 
distantibus. Ipsae litter» verum demonstrant: omnibus 
coponis (cauponis).') 

Ibd. 13: Caesar prsefecto occupato itinere ad 
Dyrrhachium finem properandi facit Sic codices» 
nisi quod nonnuUi profecto vel perfecte habent; unde 
quod Aldus fecit, ceteri tenuerunt, prsBoccupato, einemo 
facile adscripturus interpretationem erat, minime quidem 
perfecte, ex quo prsefecto ortum Nipperdeius putak 
Gftsar sine dubio posuerat prcecepto itinere, eique 
adscriptum est occupato. [Ciaccon.] Paulo post» ubi in codi- 
cibus scribitur: ut castellis vigiliisque bene merite 
ciyitates tut» essent prsesidio, non delendnm erat 



') Elberlingias commemorata Lipsii coniectura „rarias aliqnod 
Tocabalam scriptura foisse'' saspicatnr, qaod non intellactinn 
rantâTerint librarii. Proxime aberat a vero. 



■ 



GsMria BelL Cit. 273 

pr lesidiOi coiiis Tocabuli addendi noUa causa fiiit, aed retra- 
hendie littene qnattaor, qiuepost sentCessent) excidemnt: 
tute essent sine prsesidio; id enim capăt rei erat, 
pnesidio imposito opus non eţse. 

Ibd. 16 egregiam Elberlingii emendationem, qoi, cnm 
BGriberetor Pompeii summam esse ao fuisse sem- 
per volnntatem, sablato P#Ş|peii nomine, qaoomnia 
perrertantar , suam summam esse • . . volantatem 
reetitait» negleetam a Nipperdeio, secutus est Daebneras 
(nisi qnod minus bono ordine sammam suam posuit). 
Sed restat, quod Bibnlns dicitor inimicitias habnisse 
priTatas cnm G»sare ex «edilitate et prsetura 
concept as; nemo enim in hac re prsetnr^m Gsesaris Bi- 
bnliqye nomiinat, consnlatum nemo non commemorai Ita- 
qne hic qaoqne interpolationis licenţia apparet; nam enm 
eonsulatu ante conceptas, ocolo ad alteram syllabam 
oon aberrante, omissnm esset(ex sedilitate et concep- 
tas), additom est. pr setară; sciebat, qni interpolayit, eam 
edilităţi proximam esse. Apparet utriosque interpoIatiiMiis 
partam prorsus gemellam esse recteqae Beroaldum andacem 
ftdsse. 

Ibd. 17: Nihilo minus tamen agi posse de com- 
positione •»., neque hanc rem esse impedimenti 
loeo. Iile neqne legatos Gsesaris recipere cet 
Ineptnm ease impedimenti loco pro eo, qaod est esse 
impedimenio. Codices: neqne hanc rem illis esse 
impedimenti loco neque legatos cet« Csesar scrip- 
serai: neqne hanc rem illi esse impedimento. 
Iiibo neqne legatos cet Nomen proprinm cormptum est. 

Ibd. 18: Bello perfecte ab iis Csesar hsec 
facta cognoyit, qni sermoni interfnerunt; cona- 
tns tamen nihilominns est aliis rationibus per 
colloquia de pace agere. Debebat esse: Haec Gsesar 
bello perfecte. Sed cor perfecte demnm bello haec 
Csesari indicata snnt, qnse statim rennntiari debnemntP et 



274 Lib.vn.Oap.IIL 

quo pertinet nihilominas? Nam 

qusB nondum cognoverat, non poterant Sententus sie ao- 

parandse sânt: reductns existimabor bello per* 

fecto"". Ab iis Caesar h«c cet. [Becte quiBdain add. 

vetustiores.] 

Ibd. 19: et crebro.. .pronantiaret, lic^retna 
civibus ad cives d^f^ace duo legatos mittere. 
Delent duo, quod sane perineptam est; sed iq[)tiiin, quod 
latet, de pace tuto legatos mittere. (Paulo poit 
recepta Elberlingii emendatione retinendum erat ana e eo- 
dicibus: atque ana visarăm, quemadmodum.. Deinde 
egregiam Oadendorpii coniectoram : sed (debebat addî: i^ 
omissa oratione de pace altercari cam Vatinio 
incipit clarissime confirmant codicom vestigia apud 
Daebnerum indicata interpolationisqae foeditatem aperiuBt 
Id ipsum Csesar, Labieno inimions, reprehendit, qaod 
omissa ea re, cuias causa colloquiam petitam esset, inutî- 
liter altercari coeperit. Eqaidem cum solo Nipperdtti 
exemple uterer, omnibos litteris (excepto is) eandem emen- 
dationem feci.) [Tuto iam Dionys. Vossias.J 

Ibd. 25: Ac nonnullae eias rei prsetermissa 
occasiones Csesari videbantar, quod certe stepe 
flaverant venti, quibus necessario committendum 
existimabat. Quid hic agit certe? et quam infinitom 
flaverant venti, et ventis committendum esse? 
Latet verum non valde involutum: quod cercii ssepe 
flaverant venti. (Paulo post aberravitNipperdeius, non 
attendens leniores ventos incommodos fuisse Caesarianis, 
velis utentibuş et celeri navigatione Pompeianam classem 
vitantibus, ut apparet e cap. 26.) 

Ibd. 30 scrib.: Nam prsetervectas Apolloniam 
Dyrrhachiumque naves viderant ipsi, et iter se- 
cundum eas terra direxerant. (V. viderant, ipsi 
iter cet.) 

Ibd. 36: nam plerumque in novitate fama 



Cnsaris Bell. CW. 275 

-antecedit Manifesto significatur famam re maiorem 
-esse. Scribendam videtur fd^m^LantecelliO) 

Ibd. 44: Âtque ut noştri perpetuas muni- 
tiones videbant perductas ex castellis in proxi- 
ma castella, ne quo loco ernmperent Pompeiani 
ac nostros post tergnm adorirentur, [timebant] 
ita ilii interiore spatio perpetaas munitiones 
efficiebant, ne quem locum noatri intrare ... 
possent. Qaod inclosum estverbum, Faemus sustolit, 
additom (at vide licentiam), cum, ne unde penderet, non 
animadyerteretur. Sed cormptum esse videbant nec 
aententiam constare, manifestum est intellectumque a 
moltis; comgendo aberrant (ut longe Kochins, quem 
Daebnerus secntos est). Nihil prseter illud unum verbum 
mntandum: Atque ut noştri perpetuas munitiones 
volebant perductas ... ., ne ..., ita cet. Eodem 
cqpite paulo post scribitnr sic: Quse cum erant loca 
Cssari capienda, etsi prohibere Pompeius totis 
copiis ... non constituerat, tamen suiş locis 
sagittarios funditoresque mittebat, cet. Quso 
non habet, quo referatur; (boc vitium sensit Torpstra;) 
cam erant non recte dicitur (nam si quse scribi- 
tur, cansalis significatio est). Scribendum: Qucecunque 
«raht loca Gsesari capienda cet. Eodem modo id 
pronomen alibi depravatum esse et a me correctum me- 
mini, nec tamen nune locum reperio. [Sic Tb. Bentleius*] 

Ibd. 48: Est etiam genus radicis inventum 
ab iisy qui fuerant valeribus, quod appellatur 



^) Cap. 40reeti8sime Nipperdeios: mole tenni naturali (minus 
recte naturaliter) obiecta, cui qui obiecit tenuem mo- 
lem pro angusta non dici, non Tidetur tellurem tenuem 
(OTid.), frontem tenuem (Hor.), limitem tenuem 
(QuintU.) nmiliave cognovisse. 



276 Lib.VII.CftpJIL 

chara, cet. Scribendum: qui vivebuni cleribmr, 
Substantivum, in qaod etiam Hoffmannas inddit, promu ear- 
turn est; pro vivebantpotestscriptamfliiaBe veseebantar. 

Ibd. 49: quibus quotidie melins subterere 
tempus maioremque spem maturitate framea» 
torum proponi videbant Mendi nota iure appomtor» 
Correctio non e longinquo petenda videtur: quibiia [r«* 
bus] quotidie melius 8€ terere tempus ••• TÎde* 
bant. Qnam facile rebus post quibns exciderit, 19» 
paret *) 

Ibd. 57: Şese omnia de pace expertum nihil 
adhuc arbitrari vitio factum eorum, qnos esse 
auctores eius rei voluisset, quod sua mandata 
cet. Excidit aliquid, cum in hanc sententiam acrqitom 
esset: nihil adhuc [ef/eciase; id] arbitrari Titio 
factum eorum. Nam si quis putat ex iis, qn« in oodi- 
cibus scripta sunt, idem fere enarrando effici posse, neqpie 
recte haec coniunguntur şese expertum ... arbitrari 
neque nihil factum vitio alrcuius recte de cnlpa rei 
non effectse dicitur, ne quid de verborum ordine dicam, 
(Paulo post restituendum compellare, hoc est, r^re- 
hendere ac paene accusare; compellere sic dici neqmt) 

Ibd. 63: Nam ut ad mare nostrse cohortes 
nonae legionis excubuerant, accessere snbito 
prima luce Pompeiani. Numerum cohortinm exd- 
disse putant quidam, iure, si cetera sana suni Sed offni- 
dit etiam plusquamperfectum excubuerant pro excu- 



') Cap. 54 recte Daebnerus renan ti averunt reYocaTit; sed pro 
Yespeciariis tenenda erat certa Culacii emendatio Teste, 
cibariis, non pro cibariis ponendam congiariis, qood 
longins a litteramm vestigiis diecedit nec ipiom aptom est; 
neque enim congiaria libera repnbl. anqnam inter prsmia mili- 
taria singulorum militum aut cohortinm nominantnr. 



Casaris BelL Civ. 277 

l>abant* Itaqae Tidendam est, ne scriptum a Gsdsare 
/sit: Nam at ad mare nostrse cohortis non» legio- 
nis eacubice erant^ accessere, cet. (G, 62 recte la- 
Tinitis: ad eam partem munitionam daeit, qnae 
pertinebat, pro pertinebant.) 

Ibd. 64: Itaqne quodounqae addebatar subr 
sidio, id corruptum timore fagientiam terrorem 
•et periculum augebat. Nonne scribendum: eorrep- 
turn timore fugi-eotiiim (et qnasi contactUm)? 

Ibd. 66: Ita complures dies manserant ca- 
stra; munitiones quidem omnes integrae erant 
Bis idem dicitar mire posito qaidem, qnasi gravins ali- 
•^nid addatnr; omittitnr id, qnod dîcendnm erat; (nam 
qnamdin snperfnerint castra, nihil ad rem pertinet). Ex- 
HÂdit VOI propter similitndinem litterarum: Ita compln- 
res dies inania manserant castra (et sine praesidio; 
«iâ munitiones cet). (Ab inan aberratum ad man.) 

Ibd. 69:adeo ut, cumCsesar signa fngientium 
mannprenderet et consistere iuberet, alii dimis- 
^8 equis enndem cursum confugerent, alii ex 
metn etiam signa dimitterent, cet. Equos hinc 
remoTendos esse onmes intelligunt; de correctione non 
•conTonit. Proximnm videtor et aptum: alii dimissi 
sequi enndem cursum contendereni^ alii cet. Cum 
litteris male conionctis et una addita factum esset dimis- 
«is equis, verbum nratatum est (Dimissi a G»sare, 
•qui prebenderat, post admonitionem.) 

Ibd. 71: Hoc nomen (imperatoris) obtinuit 
(Pompeius) atque ita se postea salutari passus, sed 
in litteris, quas scribere est solitus, neque in 
fascibus insignia laur^se prsetulit. Desideratur 
prius neque; itaqne Nipperdeius: pas sus neque in 
litteris, quas cet., in qna orationis forma non recte 
^best tamen. Sed multo grayius offendit ridicule addi- 
txxm illnd: quas ecribere solitus est^ cţviAi^ \i<c^^ 



278 Lib.VILCap.lIL 

dicendum Gsesari fuerit, Pompeium litteras seribere BoVinat 
esse. Neqne in litteris unqnam pneferebantor io 
laurese. Exciderunt aliqnot littene, cam in hanc 
scriptam esset: ita se postea salutari passas â$t, 
sed in litteris nunguam scribere est solitus 
neque cei Non scribebat: ^Cn. Pompeins imperator*'. 
(Est ssepe post as omissum esse, dixi adolescena an* 
crit. ad disput, de Asconio p. 4, poteramqae mnlta addere 
exempla, ut Cic. de harusp. resp. 49, Val. Max. VII, 4, 1, 
Oell. XVII, 15, 2. Hic quidem ante sed molto fiMdlios 
exddit, recteque additur in edd« usqne ad Ondend.) (Cap. 74 
sententise sic dirimend» sunt: ut...omnes arderent ea- 
piditate pugnandi. Cum superioris etiarm ordinis 
nonnulli oratione permoti. . .rem proelip commit- 
tendam existimărent, contra ea Caesar cet. Ora- 
tionem Caesar dicitsuam, quaetiam militum animi indtati 
erant; ratione illam sententiam caruisse ipse exponît) 

Ibd. 79: et ad iEginium, quod est obiectum 
oppositumque Thessaliae, Caesari venienti oecnr- 
rit. Nipperdeius: quod est oppidum oppositam 
Thess. Sed nec obiectum nec oppositum Thessali» op- 
pidum quo sensu dicatur,. intelligo, nisi si quod forte in 
insula or») Thessalise obversa situm est. Itaque scriben- 
dum opinor: quod est adiecium appositumque 
Thessalise, quemadmodum de vicinia et propinquitate b. 
Alex. 28 dicitur adiectum flumini Nilo. Appositua 
sic apud Ovidium. Senecam, Taciturn dicitur, nec multum 
distat apud Ciceronem de invent. II, 165 appo situm ac 
propinquum, nisi quod translate dicitur. 

Ibd. 81: praeter Larisaeos, qui magnis exer- 
citibus Scipionis tenebantur. Satis apparet in- 
tellectumque ab aliis est, uni oppido non magnos exercitos 
impositos fuisse. Latet fortasse: magnis cotrciti co^ 
piis Scipionis tenebantur. 

Ibd. 84: ut (Csesar) ... adolescentes atqae ex^ 



(^Maris BeU. Ci?. 279 

peditos ex antesigDanis electis milites ad per- 
nicitatem armis inter equites proeliari iuberet« 
Reetissime editores snperiores delectam ad hominetf pertinoisse 
viderant scripserantque eleotos, quod ad antesignanis 
errore accommodatnm est. Sed desiderator aliquid ad 
armis. Id inest in milites, quod frustra tolli iubent, 
mdla, propter qnam additum sit, causa significata. Seri- 
bendom est: adolescentes ... electos, muiatis ad 
pernicitatem armis, inter equites cet. Initio capi- 
tis scribi debet, quse correctio ab editoribus primis prse- 
cepta ad Oudendorpium locum tennit: quom (pro quo) 
satis perspectum habere militum animos videre- 
tnr. A consilii significatione abhorret yideretur, neque 
prsecedenti sententiae hsec adinngi possunt, quoniam ex in- 
termissione proeliorum animus militum non perspiciebatur. 
(Et debebat ut dici.)^) 

Ibd. 87 soloece scribitur: Hsec cum facta sunt 
in consilio, magna spe et laetitia omnium dis- 
cessum est, nisi forte significatur eo ipso tempore dis- 
cessum esse, cum hsec fierent. Sed licenter primi editores 



Cap. 82 recte Maiklandus de prsturis ac sacerdotiis. 
Prave premia ac sacerdotia conianguntur, cum et sacer- 
dotia et omnia, qu» subiiciantnr, pnemia sini Cap. 86 indig- 
niesime negligitar certa Elberlingii emendatio: nea snam 
nen reliqnoriim opinionem fallerent- pro eo, qaod 
Htteria male diotractis (ne nsn) conflatisque, accedente levis- 
aima interpolatione (mann pro amnen), natnm est: ne asu 
mânu reliquornm, relicto in copul» defectu manifeste in- 
dido, quod editores sustulerunt addito que (manuque) effec- 
taque perrersissima oratione, ut milites usu faUere impera- 
toris opinionem dicerentur. Prorsus Nipperdeii prudentiam in 
boc looo deddero. 



280 Lib.YII.Ci^.IIL 

essent pro snnt posuerant. Foit fortasse: H»c turn 
facta sânt in c, magnaque ape et Ini o« d. e. 

Ibd. 103: daobnsqne millibas hominum arma- 
tis, partim qnos ez familiia aoeietatum delegerat^ 
partim a negotiatoribus coegerat, quoaqneex avii 
qnisque ad hanc rem idoneos existimabat. Seii- 
bendum: quos ex suia qnisque cei, nt signifioetor de- 
lectns. Nam qnosqne neqne pro et qnos acdpi poteak 
neqne pro quoscnnqne (vid. ad Cic. fin. exc. YI p. 8SS), 
et si possei pravnm h. L esset quoscnnqne. 

Ibd. 106 miror non notari certissimuin mendum ia 
his: complnresque milites huins urbis omnibns 
partibns interficiebantur. Cur enim in media de 
Alexandria narratione subito haec urbs a ceteris distingid- 
tnr? Quid Gsesar scripserit, incertum est; potest serip- 
sisse in uiis urbis, ut per se addatur omnibns par- 
tibns, non uno loco nnave regione. 

Ibd. 108: Hune incitatum suiş et regia in- 
flatum pollicitationibus, quae fieri yellet, •... 
edocuii Mire hsec distinguuntur, ut alterius pollicitati- 
onibus incitatus Achillas, alterius autem inflatns dicator. 
Gsesar sine dubio posuerat tantum: Hune suia et re- 
gis inflatum pollicitationibus. Huic altemminter- 
pretamenti loco additum esi [Sic Eranerus.] (Gfr. b. Alex. 
16 pulsis. . .victis, ubi rectius Forchhammems victis 
delet quam Nipperdeius pulsis.) Nec magis dnbito, qmn 

Ibd. 109 sic Csesar scripserit: quorum alter ac- 
cepto vuln^re per suos pro occiso snblatna» al- 
ter interfectus est, a mala mann accesserit oocu- 
patus inter vulnere et per. (Codices in his libria op- 
timi non habent verba accepte vulnere . . . alter.)^) 



') Cap. 112 mira patientia toleratnr regionibns pro reg ibas, 
quod olim inventom est. 



• 



Incerta fielL Aleiandr. 281 

Ex atiomm libris, qui GsBsaris commoDtariiB adhserent, 
is, qni de bello Alexandrino est, ut octaTos de bello 
Gallieo» non solom scribendi genere, sed etiam oodicom 
condidone ipeis Gsesaris libris proxuDus est, paulo fortasse 
negligentius habitnset ob ignoti scriptoris dicendi genns 
inelegans ad corrigendum difficilis. In eo 

C. 2 sic scribitur: Prseterea alias (turres) am- 
bulatoTias totidem tabulatorum confixerant 
subiectisque eas rotis funibus iumentisque ob- 
iectis directis plateis in quamcunque erat visum 
partem movebant. Gonfigere de transfigendo et 
concidendo ponitur, raro de tabulis similibusve inter se 
copulandis, nunquam de compingenda et struenda re. Ita- 
que confinxerant scriptum puto de novo simul in?ento 
et de fabrica, ut iam Davisius. Turn autem fones et iu- 
menta tnrribns obiicere nugatorium est; funibus et iu- 
mentis turres rotis impositas movebant. Delendum est 
obiectis, ortum ex sub iectis. [Sic iam Scaliger.] 

C. 7 etsi in iis, qu» post hsec: desci?isse a suiş 
Tidebatur subiiciuntur, mire scriptor suam personam 
interponit et inutilibus verborum ambagibus utitur, tamen 
eiicere ea non audeo, quod neque, quemadmodum addere 
in mentem cuiquam venerit, intelligere possum, nec huius- 
mod! annotationum aliud vestigium in Gsesaris codicibus 
reperio, neque sententia sine eis plena est; debet enim 
4ici defectionem non sine causa timeri potuisse. Itaque 
sic corrigenda hsec puto (non longe a P. Manutio disce- 
dens): at mihi, si defendendi essent Alexandrini 
• • ., multa oratio frustra absumeretur; cum 
Tero cet 

G. 17: omnes Pharit» terga verterunt. His 
pulsis custodia portue relicta naves ad litora et 
Ti cum ap pli cărunt. Sic codices; quod ex Iurinii con- 
iectura substituitur: custodiae portus relicti vix intel- 
ligi potesty rectam saltem sententiam non habet; w^ofy^ 



282 Lib.yiI.Cftp.ni. 

enim ulii erant relicti in cnsto'âia portas pnetw iUo8, qd 
fbgerant, neque portus custodes nares ad litort applkwe 
poterant, sed tantom ii, qui in nayibns erant. Seriben- 
dom est: His pulsis custodia portus, r$liqui 
naves cei 

C. 19: Hune (pontem) fuga Pharitae reli- 
querant; certiorem illum propioremque oppido 
Alexandrini taebantur. Non oertior erat alterpons^ 
sed citerior.^) [Sic Rob. Stephanus.j 

C. 23: multitudinem confectam t»dio pu« 
ellae fiduciario dominatione crudelissima Gany- 
medis. Sic codices antiquiores; nam recentes regno 
post fiduciario addnnt. Nipperdeius fiduciaria. Ye- 
rius erat: confectam taedio puellae, fiduciarii (ei 
fiduciarii?) dominatione crudelissima, deleto 
nomine Oanymedis. îs appellatur fiduciarius, ' quod 
r^num fiduciarium exercebat. 

C. 25: cum ... Euphranor primus proeliam 
commisisset et illi triremem hostium perforassei 
Significatur: et illico triremem. Eandem vocem infira 
Senecse alicubi et Iustine (XLIII, 3, 9) r^stituam. [Sic Iurin.] 

C. 26: idque oppidum (Pelusium Mithridates) ... 
repente magnis circumdatum copiis multiplici 
prsesidio pertinaciter propugnantibus, et copia- 
rum magnitudine, quas integras vulneratis de- 
fessisque subiiciebat, et perseverantia ... in 
suam redegit potestatem. Mendi manifest» sunt et co- 
piae praesidio pertinaciter propugnantes, quodqnid 
sit, nescio, et multiplex prsesidium, quoniam apparet, Mi- 
thridatem numero copiarum longe superiorem ftiiflse. 



^) C. 20 decepit recentiores fatilis error, litiera bis scripta. 
Al leva ti ipsi scutis ligneis homines, non allevatis scntis, in 
qna leyatione nihil ipsis aoxilii erat, et animo . . . nisi na« 
tamnt. 



Incerţi Bell. Alezandr. 288 

Magnis omittit codex Leid., antiqnissimomm altor. 
Seribendom est: repente circamdatnm copiis mulţi» 
plicibus^ praesidio "pertinhciter propugnanie, ei 
copiarum magnitudine ... et perseverantia •«. 
redegit. 

C. 27: Qaorum impetumMithridates magna 
cam prndentia constantiaqne virtutum et Alex- 
andrinornm imprudentia, consuetudine nostra 
castris vallatis, sustinuit. Scriptor, ni fallor, posuerat: 
Qaorum impetum Mithridates cum prudentia 
constantiaque virtutU^ turn Alexandrinorum 
imprudentia ... sustinuit. Obscurato tnm, prepo-^ 
sitioni, quse videbatnr, cum additum est magna. 

G. 32: Re felicissime ... gesta Gsesar magn» 
victori» fiducia proximo terrestri itinere Alex« 
andream.. .contendit. Scrib, magna e victoria fi- 
ducia. Extreme capite recte Morus felicem vidit inter- 
pretamentum esse adscriptum ad talem: sed etiam 
talem adrentum eius fuisse laetabantur. 

G. 37: In fronte enim simplici derecta acie, 
cornua trinis firmabantur subsidiis: eadem ra» 
tione hsec media collocabantur acie duobus dex- 
tra sinistraque intervallis simplicibus ordini- 
bus instructis. Haec sensu cassa sunt; sensum babe- 
bont enmque bonum sic scripta: eadem ratione haec 
(sabeidia cornuum) ac media collocabantur acies^ 
daobns dextra sinistraque intervalli (ad dextram 
SEÎmstramqpie intervalli, quod in medio erat, cum ibi tan<* 
tammodo anus primus ordo esset) simplicibus ordini- 
bas instructis. 

G. 40: At Pontica ex altera parte legio, cum 
paulum aversa hostibus cessisset, fossam autem 
circumire acies secundo conata esset, ..., in 
ipso transitu foss» • • * oppresisa est Gessit pau- 
faun legic, noa tergis datis fugit; itaque adversa scribendam 



284 Lib.yiI.Cap.m. 

esi Deinde illud acies secundo, qnod mendi 
festam est, nuper et infeliciter et licenter a com[diiribiii 
tractatum est, initio facto a Nipperdeio, qui ao tran- 
scendere scripsit Duebneramqae habuit obaeqaentant 
Multo simpliciore yia ad venim penrenietor : fossam aatem 
circumire acte (ab acief) secunda conata esset 
Legio duplici acie instrocta paulam fronte hosti obyena 
cessit et interim post frontem, secunda acie» fossam non 
tam transire, quam (ad finem fossae) circumire conata est; 
sed in ipso transitu (cum tamen in fossam ind- 
disset) oppressa est (Paulo infra aut post susţinu it ex« 
cidit ei^ aut cum aliis scribendum est magnisque.) 

G. 43 post gesserat exciderunt quaedam verba, 
quibus spes et conatus Oabinii significabantur , dein 
transibatnr ad rei difficultates: [sed] neque pro- 
vincia cet. 

C. 49: Gassius . • • ad ius dicendum Gordn- 
bam se recepit contractumque in ea aes alienum 
gravissimis oneribus provincise constituit ex- 
solvere. Debebat saltem dici in ea urbe; verum non 
turn demum ses alienum contraxit simul et exsolvere voluit, 
sed vetere se liberare voluit. Yidetur fuisse: contrac- 
tumque aniea ses alienum, nisi fuit alea. 

G. 53: Concurritur ad Cassium defenden- 
dum; semper enim Berones coropluresque evoca- 
tos cum telis secum habere consuerat. Frustra 
quseritur, cuius hic populi nomen lateat; neque enim bar- 
baris corporis custodibus turn magistratui Bomano uti in 
mentem veniebat, nec iis infinite nominatis postposuisset 
scriptor compluresque evocatos. Dissolutorum morum 
homo semper, opinor, secum gerrones habebat. 

G. 58: Sed id qua mente, communis erat 
coniectura. Necessario scribendum erit. Permittit 
enim scriptor hsec lecturis. Poterat etiam de iudicandi 
libero iam nune arbitrio est scribere, ut Livius IV, 20, 8 



Incerţi Bell. Alezandr. 285 

(existimatio commuDis omnibus est) et XXIII, 47^ 
8 (communis existimatio est). Fecerit ex superio-» 
ribus andin posse videtur. Qui hic delenda qusedam pu-^ 
tarant (Yielhaber et Daebnenis), eoram suspicione nihil 
inanius esse potest. 

C. 66 eiecto pravo, quod editores addiderunt, sujh 
plemento (venit), oratio sic continuanda est: bidaum 
Mazacse commoratus Comana, vetustissimum et 
sanctissimum in Cappadocia Bellonse templnm, 
• . ., id homini nobilissimo Lycomedi Bithynio 
adindicavii Plnribus interpositis nominis in memoriam 
re?ocandi cansa pronomen (id) snperadditur. ToUitnr sio 
difficultas, qnse non parva in eo erat, quod G»sar e Cili- 
cia Mazacam progressns redisse Comana (qu» CilicisB pro* 
piora snnt) yidebatur. Mazacse, non Gomanis, de temple 
statnit. 

C. 67 egregia Marklandi emendatio (excitnsqne^ 
imperiis) adiuvanda sic yidetttr: excitua uerbia im- 
perii sque.^) (De c. 72 dixi voi. I p. 48.) 

G. 73: Hnc omnem comportatum aggerem 
ex castris servitia agerent (plerique codd. ageren* 
tur) inssit. Scribendnm gererent (gereref) inssit. 
Geritnr agger, non agitor, e loco in alinm locum. (A lit^ 
tera bis scripta est.) 

Seqnitur liber belii Afdcani et genere toto nar- 
randi et orationis forma mnlto longius a Gsesare ad ple-- 



') C. 68 male Nipperdeins et Dnebnerns desclTenint a certissima: 
Clarkii emendatione, iam in codicibus aliquot pnecepta, reti- 
nnernntqne has sordes: defensionem (defectionem Clar- 
Idns) eins nnllam posse excusationem eius (om. Gl.) 
imprudenţi» recipere. Factum recipit aut non recipit 
defensionem excnsationemque impmdentie. G. 72 init. Dueb- 
nenis prndentior foit 



286 Lib.Vn.Cap.IIL 

beium colorem, non tamen sine affeetatione qudiai ele- 
ganţi» et antiquitatis defiectens. In tali libro paodft* 
simis verbis utar. 

C. 3 ferendum videtur, quod in codidbiia est: quod 
neqne circum loca gubernatoribns pr»fecti8qae, 
guid peterent, praeceperat, boc est, missis nuntiis 
edictove circa singula loca, nnde solvebani Certe, quod 
editur: neque certum locum ... quem, feni neqoit» 
quoniam idem seqnitur; debet poni, quod forma impenndi 
contrarium sit prsecepto signatis tabellis dato. 

C. 6 extr., 7 init. sic interpungenda [cum vett edd.] 
oratio est: Itaque eo die castra posuit ad oppidam 
Suspinam. Eal. lanuariis inde moTit cet (De c. 
9 errat Clarkius). 

C. 8 scribendum: ita prsecipiebat, uti, fieri 
posset necne, locuro excusatio nullum haberet 
(hffic e codicibus) nec mora aut tergiversatio (v. 
moram tergiv.) Excusatio nulla recipiebatur eiosmodi, 
ut qua^reretur, fierine posset necne. *) 

C. 10 in codicum scriptura uti frenato condidi- 
cerat latet, quod sententiam requirere veteres editoressen- 
serant: uti frenato eco (equo) docuerat (Etiam c. 29 
ad ecum Dsehnius restituit ex hac scriptura addecuma.) 
Eodem capite paulo post, ubi in codicibus scribitur partim 
quartum tanto (Par. 2, Leid.), partim quater tanto, 
nihil est, cur non Latine positum a scriptore put^moa 
quarto tanto. Sic quoque enim loquuntur Latini, 
alterum tantum, altero tanto, aut, ut apudPIaatum 
est, tria tanta, sexcenta tanta (etiam apud Fronto-* 
nem ep. p. 91 Nab.). 

G. 35: petierunt, ut sibi liceret verba sine 
periculo proloqui. Ad id nulla yenia opus erat, etiam 



') C. 18 post col le deiectis conieoeram ; Dnebnenu e oodioi- 
bos recepit. 



IncMti Bell. Afric. 287 

in precando verba proloquebantur; uera proloqui sine 
pericnlo licere volebant. [Sic Yascosanus et alii edd.] 

C. 37 extr., 38 inii Codices: quarum (turriam) 
apud ultimam prsesidium et statio fnit Scipionis. 
PostCaesar ad iugiim..«a8cendit cet Tollendom sim- 
pliciter post. Oculos librarii primum aberravit ad post- 
quam duobns versibus infra positum, post primam sylla-* 
bam se revocayijt. Tmn ex docuisse (cod. Far. 2 et 
Yindob.) effici debet do cui fuisse (pro esse). C. 40 
toUendum postquam, additum a librărie initio periodi, 
non animadverso sequi cum, qao genere itemm erratum 
est c. 50. 

G. 47: sed in tertio qaartoqne die proce- 
dendo propinsqne hostem accedendo castra com- 
mnniebat. Scrib, sed tertio quoque quartove ăie. 
Infra e codicum vestigiis efficitur: Itaque subite imbre 
grandineqne consecuta gravată (sic codd.) pon- 
dere tentoria aunticoAii. te^nebris) aquseque yi sub- 
ruta disiectaque (sic codd.). Tentoriorum nomen subesse 
Oudend. viderat. 

C. 54 e vestigiis codicum, quse huiusmodi sunt: et 
magis in seditione concitandisque militibus ad- 
versariDrum vestrorum imperatoris quam pu- 
doris modestiseque fueritis studiosiores, effici- 
tur: adveraandi veatro imperatori quam pudoris 
modestiseque fueritis studiosiores. 

C. 57 scribendum videtur: Cum nihilo minus 
«ins sermonem nuntius ad Scipionem (sic Davisius 
pro ad se) referret, se (pro sed) restare, utreliqua, 
si vellet (codd« reliqua qusB si vellet), perageret, 
yiator prseterea cet. Sed in iis, quas sequuntur: 
quam aut Scipionis obtemperasse nuntio aut 
Csesaris eiusdem partis civibus incolumem re- 
V erti malle, etiamsi pro Gses ar is cum editionibus e Leid. 1 
substituamus cassis, merse tenebrae sunt, non solum ob 



Lib.yiLCap.IIL 

malle pro maluissepositum, sedquod, quB h»c eadeB sit 
aat qu» omnino h»c altera, qna M. Aqmnns uti potattit, «M« 
dicio, prorsns non intelligitar. Hariol(Mr hmusmodi aliqiiîi 
olim scriptum ftiisse: aut Cssaris [voluntaii^ qui 
eum cum ceieris] eiiis pârtia civibos incolmiem 
reyerti mallet; sed nt dixi, hariolatio h»c est (SuboD- 
dicamScaligerani etCoiaciani nomine coniectara laterepotest) 

C. 61: Quod propriam gaadium bellantibm 
fortuna tribuere non decrerit. Snbest: bellandi 
iis fortuna tr. n. d. 

C. 72: atque in consuetudinem equos patiet- 
tia bestiarum adduxerai In cuius rei consuetadineD 
equos adduxerat patientia elephantorum, qxm afioquin 
nulla significata est, şed tarditasP Imo Caesar equos, antea 
bestiarum odorem stridoremque reformidantes, adduzortt 
in consuetudinem patientice bestiarum, hoo est^ 
bestias ferendi [sic Lipsius], yel potius equites eos addu* 
xeranU 

G. 74 (ubi ego quoque subminisiraturoM anno^ 
taveram) e codicibus revocandum est: de eorum (pro> 
deorum) voluntate studioque erga CaBsarem et 
notanda post Csesarem lacuna. Ineptissime enim h. K 
dii interponuntur et eorum erga Csesarem studii dooumon- 
tum fingitur, quod transfuga Yagensis suos cives (ipsos 
legatos) certiores fecerit, oppidnm Yagam deletom esse» 
Lacunae explend» sufficit boc: erga Csesarem \e^ Uga-^ 
tis cognoscitur ei\ transfuga cet. Sed plura non 
deesse, quis spondeat? 

C. 78: ut haberent facultatem turmas Inii- 
anas circumfundi. Scrib, circumfundendi. Nam 
ut dixerit scriptor facultatem habeo circumfundi^ tamen 
non dixit circumfundor turmas pro eo, quod est turmis^ 
Nain Latinum est circumfundi hosiium turmis et ctrcttm<«. 
fundere turmas (etsi ssepius passive). [Sic iam Ursinu8«] 



Incerţi BelL Afric 289 

C. 79: Postquam ... animadvertebat et (hoc 
recte addit loriiuiui) adversarios non Tirtute eorum 
confidere ••• intellexit. Ser. virtute auorum. 

C. 83: A deztro interim cornu fundilores 
sagittariique concitatela in elephantos frequen- 
tes iniicinnt Nihilo magis, opinor, concita qnam qose 
solebant iacere; rectam est (revocate ti ante te): a dextro 
cornii ... sagittarii coneitati tela ... inîiciunt. 
<C. 82 et Nipperdeinm et Dnebnenun miror silere de 
Scheelio irruptione pro eruptione scribente, cum aga- 
tur de imunpendo in castra hostiom. Et probârat Ouden* 
dorpiua!) 

C. 87: plebem inermem oppido eiecerat et 
ante portam bellicam castris fossaque parvula 
duntaxat munierat ibique, cnstodiis circumda- 
tis, habitare coegerat. Bidicula est porta bellica, 
et deest sigpificatio, quid munierit. Aususne est scriptor 
antiqne et Catoniane dicere: verrucam ... manierat, 
ut cruciabiliter, ferocalus, sappetias ire (ssepe) 
et alia similia dixit (vid. Nipperd. p. 18)P 

Belii Hispamensis libnun, ab infimi loci homine et 
nihil ex rebus gestis nisi particulas qoasdam tenente scrip- 
tom confbse et sermone nsque ad barbariem mstico, turn 
a librariis ita incredibiliter corraptom, ut nihil fere in an- 
tiqois' litteris simile sit, paucissimis locis attigi, cum ne- 
qae dignum, in quo tempus tererem, iudicarem neque mul- 
ţam me profectaram sperarem. Quae tamen aut suspica- 
toa sum aut oertias repperi, h»c sunt: 

G. 1: Ita paucis commoda hoste hortato 
maiores augebantur copi». Opinor fuisse: Ita pa- 
cis commoda hoste /urato. Et pacis in parte codi- 
corn est, recepitque Duebnerus. 

C. 22: illi prsesidio insecuti ex adver- 
sione legatos iugularunt Scrib, insecuti ex Ur^ 
eavone* 

MA0V10U AMwnm». Cm. II. jg 



290 Lib. VIL Cap. III. 

C. 25: cum locum efflagitarent, ut eonsneti 
inseqni existimare posses paratissimos esse ad 
dimicandum. Subest: nt, consuetudinis in^eius^ 
existimare posses (si consuetadinem eonim ftUman^ 
et se iactandi non nosses). 

C. 27 tollenda sont hsec verba: contra Pompeiam 
castra posnit, praecepta a librărie ex verso fmre quuto 
inferiore (castra contra Pompeiam constituit). 

C. 28, ubi in codicibns soribitnr: qnod UrsaGnenaiim 
Ciyitati fnissent fantores, antea litteras mise- 
rat, pronomen relativnin, qnod editores reqQimnt^ in ipie 
verbo inest: civitati, qui essent fantores, anteA L 
m. Extreme capite proxime ad Temm Nipperdeins aooenit; 
sic enim scribendam est: loca excellentia tumnlis 
contineri, intervalla planitie dividi. 

C. 29: Hnc accedebat, ut locaş illa 
planitie pqnitatnm ornaret et diei Bolisqne 
serenitate. Pro eqnitatnm cod. Leid. (et lK]^pflr* 
deius) recte eqnitatem, h. e., «qu. Scribendam est: at 
locus illam planitiei seqaitatem ornaret diei (et 
recte Nipp. delevit) solisqne serenitate. 

C. 34: Erant hic legiones qn» ex perfagis 
conscriptse. Fuit: Erant hio legiones dua ex 
perf. consc. Sequitnr: Legio XIII oppidam de- 
fendere coepit; nam (Leid. 1; Par. 2 et alu non) oam 
iam depugnarent, turres ex parte et maram oc* 
coparnnt. In nam snperest extrema pars vocabali, ooins 
priores syllab» haostae sânt propter similitadinem littera> 
mm coepit. Sic enim scriptum olim erat: Legio XIII 
oppidam defendere coepit; oppidani^ cam iam 
depagnarent, tnrres ex parte et maram oeeapa- 
runt. 

G. 38: munitam locnm natura ceperat sibi 
Pompeius qaamvis magna maltitadine dedacti 
homines. . .defendere posscnt subeunt in adventa 



Ineerti BeU. ffitpan. 291 

1108 depelluDt qui telis. Fnerat: ... Pompeius ut^ 
quam?is magna multitudiiiti adducta^ pauei ho- 
iiiines...def6ndere possent. Subeunt in adventu 
noatri depelluntque telis. In iis, qose proxime prse- 
cednnt, sablatis quattnor verbis, qnse male repetita snnt, 
reliqanm mendnm residet. 

Ad Sallistii CatUinam ant In^rtham perexignam 
habeo, qnod proferam, novi, nec, si qnid ex iis, qnse olim 
(a. 1887) non multa cum Boiesenio commnnicavi, non 
reete negledinm videtar, eam rem nune mnltis agam, velut 
in CatQ. c. 22 prave illis apernisse consilinm sunm 
adiongi non ipsios Gatilinse declarationem consilii (eo fe- 
ci8se)f sed, interposita copnla, scriptoris de consilio nar- 
rationem (atqne eo fecisse); itaqne necessario e codi- 
Cfom optimomm yestigiis (atqne eo dictitare fecisse) 
eiBdendam esse verbum Gatilin» orationem significans, 
ut Sallnstios, qnid iile dixerit, narret (atqne eo 
dimiase eam rem fecisse ant simile qnid); in Ingnrthse 
antem c. 47 penrerse ver» seriptnne a me monstratse, sed 
ante ab Ursino (freqnentiam mercatornm et cofn- 
fneaiu iuvaiuram exercitnm et iam paratis re- 
bns mnnimento fore) prolatam esse eam, qn» neqne 
mendi originem ostendat et dnplicis utilitatis significatio- 
nem tollat et snmmam sententise pravitatem habeat, qno- 
niam sola hominnm freqnentia, non commeatunm, i rebns 
paratis manimento esse poterat; nam c. 110 qni persna- 
aamm me eredam hominibns simplicem veritatem am- 
pleeti non andentibns, ut antiqnissimomm codicum scrip- 
toram sequantur (fuerit mihi eguisse aliquando 
pretium tu» amicitise, hoc est, eo sit empta amidtia 
toa pretio, ut aliquando egnerim), inania artifida abiidantP 
Itaque his omiasis nune primum dicam 

Oatil. e. 14, 6, ubieditur: postremo neqne snmp- 
tui neqne modestiss au» parcere, dum illos ob- 

19* 



Lib.VILC;«p.IIL 



noxios fidosque sibi faceret, tem 
bendum esse neque sumptui neqne moZm^îh ftua» 
ut vix credam , id nemini in mentem ventee. Mo dwfe 
neglectus ad ea, qoae hic commemonuitiir» nihil patisat; 
neque cum sumptu, qui fieret et md»retar, reeto mcidsatîa, 
sad immodestia, quae non fugerebur, oomponendâ ţnL 
Prseter sumptum in parandis iis, quorum cupidi adde- 
scentes erant, ne opem quidem moleatiam fiigiebatr 

lug. 53, 7 non ex ad?entare, quo4 «ane fairi JWţpit, 
fadendum erat adventarent, aed, pravo integqpftanttf 
additamento sublato, ecribendum; ao primo ... strepitu, 
velut hostes, alteri apud alteros formidineBi 
simul et tumultum facere, boc est, velut ai bMta 
essent, cam pro hostibus acciperentur. [Sie iam (kiztinB.] 

Ibd. 84, 2 quod scribitur auxilia a populis et regi- 
bus sociisque arcessere, manifeeto mandosum 
Siesbyeus vidit; nuUos enim praeter populoe et 
socios neque ab omnibus populis regibusque, aed tentnn 
ab iis, qui in societate essent, auxilia arceesite esse; itiqoe 
omisso que scribendum esse: aux. a populis et regi- 
bus sociis arcessere. 

Ibd. 85, 10 vix credibile est, non pridem sic sen- 
tentiasesse diremptas: Quseso, reputate cum animiB 
vestris, num id mutări melius sit. Si qaete ei 
illo globo nobilitatis ... mittatis . . «, scili^iet, 
ut in tanta re, ignarus omninm trepidat*, fesfcuiet, 
sumat aliquem ex popule monitor^m officii sui; 
ita plerumque evenit, cet [Sic Gferbobius.] 

Ibd. 95, 3 quod Sulla litteris Grşois aiqne 
Latinis iuxta atque doctissime eraditus di- 
dtur, scriptum a Sallustio videtur aut: iuxta at- 
que doctissimi, quod etiam lordano ptecuiasa video, 
aut potius, quod Siesbyeo in meatem venit: iuzta 
atque qui doctissime. Nam eruditus iaztm ao per- 
sonse significationem , quacum comparatio fiati .postulat; 



SiUnatiiis. 298 

aMoqaiii scriberetor: litt. Gr. iuxta atque Latinis 
doetissime ernditus. 

Paido phira effeci in orationilms et epistolis ex histo- 
riiFiiii libris cMorptto. 

In onMone LepUH (1, 41 Dietsch., 49 Eritz. 1856) § 20 
Bic Bcrtbdiidiiin est: ne ... capiamini, non opibns 
eias, qnte fntiles et corrnptse snnt, sed vestra 
socordia, qua raptnm ire (cod. Vai quim raptnm 
iri) licet et, qnam andeas, tam Tideri felicem. 
Ezprimitnr, qnid propter socordiam populi Snllse liceat; 
68 fieri, ut Sulfat , qni opibns yincere neqneat, improviso 
res ad se rapiat et felix yideatnr. Qnse Eritzins et Dietschius 
ad bone locnm .scripsernnt, prorsus confhsa snnt. Alii 
qnid nnper Inserint, omitto. 

Ibd. 26: Mihi, qnamquam per boc snmmum 
imperinm satis qn»8itnm erat nomini maiornm, 
dignitati atqne etiam prsBsidio, tamen non fnit 
consilium pHratas opes facere. Nihil est satia 
qumrere nomini maiarum; qnid enim qnseritorP pravius 
etiam iatU quofrere prcmdio. Scripserat Sallustins: satis 
qnsBsitnm erat nomini maiorum dignitatia atqne 
etiam prttaidiiy tamen cet. 

In trfttlrae Philippi rl, 48 D., 56 Er.) 16: 
Neqne te provincise neqne leges neqne di 
penates civem patiuntnr. Manifeste perverse, cnm 
agilor, qiBS ciris Romanns ferri possit, primae partes 
iudieudi proiindis dantnr, qnamm in ea re nnll» 
omirino surt; qtioniam ips» prorsns extra popnlnm et civi- 
tatem snnt. (Sensit aliqoid Dietschins; sed seqne prave 
aSDite qUMitar, qnem mi^istralum proyincise, qnam, quem 
dviStti Boiiia ftrre possit, neqne omnino proyinciamm ad- 
HriidMratio idla et pftrte ad id pertinet, de qiţo hicagitor.) 
KOH eiit dAfam, qcdn tribns primis vocabnli mendosi lit- 
XkuHb p^ipidi Bomaiii nomen contineatur (p. Bo.); qnid cnm 
flDia obflfliiiniti iii Vinci» transierit, incertnm est. Potest 



294 Lib.VU.Cap.UL 

scriptum fuisse: Neque te populi E. iudieia neqae 
leges neque di penates civem patiantur. Pnb 
post (18) scribendum videtor: Nam qai iarbas •« efe 
cffidem civinm odisse ait; in eodke deest se. 

In «ratioMeLidnii (III, 61 D., 81£r.),12: omn. . .dieta 
alia, sed certatum atrimque de dominatione in 
Yobis sit Itaque cetera ex licenţia aut odio aat 
avariiia in tempus arsere; permansit una rei 
modo, quas utrimque qusBsita est et erepta in pe« 
sterum, vis tribunicia, telum a maioribns liber- 
tăţi paratum. Sic omnes [inde a Cortio] inteipongonii nt 
incredibili pravitate tribonatus vis, qnam Licinins snUatam 
qneritur et restitui vuit, una pennansisse dicator et taman ea- 
dem in posterum erepta, turn auteni h»c ipsa utrimque qn»- 
sita, quod si quis non intelligit quomodo dicatnr, EritnnB 
enarrat, ^a plebe quaBsitam, ut confirmarent, ab optimatibaB, 
ut toUerent''. Hoc Yero .est quctrere vim uibunieiaml Tan- 
tum absurditatis unmn peperit comma prave additom et 
sublatum, quo recte posito (permansit una res modo» 
quaa utrimque quaesita est, et erepta in poste- 
rum vis tribunicia) apparet unam rem esse domina- 
tionem, de qua ^utrimque certatum" Licinius dixeiat, vim 
autem tribuniciam ereptam esse dici, non pennansisse. 

Ibd. 19: Namque ut illis (alimentis earoeris) 
exiguitate mors prohibetur, senescunt vires, sic 
cet. Ferri non potest duplex ablativus pro eo, quod est illo- 
rum exiguitate. Itaque, nisi toUi velis exiguitate, 
quod qui addi potuerit, non video, scribendum pnto: Nam- 
que ut illic exiguitate cei 

In epistol» Mithridatis (IV, 61 D., 20 Er.) initio scrip- 
turam codicis, qu» lenissime adiuvanda est, iam inde a 
Dousa depravarunt, nuper, addita transpositîone « proisos 
una cum sententia pessum dederunt. Scribendum est sic: 
Tibi si perpetua pace frui licet, nisi hostes op- 
portuni et scelestissumi, ni egregia fama, si 



SAllnstinB. 295 

Bomanos oppresseris, futura est, neque petere 
4iadeam societatem et frustra mala mea cum tuis 
bonis misceri sperem. Si mia condicio adesset (si), 
do» aliae noa adessent (nisi... ni), non auderet Mittâi- 
dates societatem Arsacis petere; nmic nec iUa adest et hse 
adsmit; itaque petere audet: ,,Sed neqae tibij etiamsi 
nmic bello abstinueris, perpetua pace frui licebit, et hostes 
opportoni sunt et ^egia fama erit, si Bomanos oppres- 
seris'*. Unam syllabam ni addidi post mi (scelestis- 
sumi). Deinde § 3 scribendmn est: si vere ce a timar e 
Yoles, non vera existimare. 

Sabiungam fragmentorum quorandam minutorom apud 
Nonium positorum emendationculas. 

I, 86 D (93 Kr.) apud Nonium p- 310 Mere: Pro- 
fectus (edd. SalL illo prof.) vicos castellaque in- 
cendere et fuga cultorum deşerta igni vastare 
neque elate aut fetustissimus metu gentis ad 
furta belii peridoneae. Sic codices. Scribendum: ne- 
que (h. e. neque tamen) late aut effuee nimis, metu 
gentis cet 

II, 17 D. (23 Kr.), Non. p. 538: occurrere 
duci et proelium accendere, adeo uti Metello 
in sagum, Hirtuleio in brachium tela venirent. 
Declaratur, quam se ipsi duces pugnas miscuerint 
et periculo obiecerint; scribendum: occurrere duces 
et cet [Sic iam Gerlachius.] 

IV, 37 D. (52 Kr.), Non. p. 318: Atque hiavit 
humus multa vasta et profunda. Fuit, opinor: 
Atque hiavit humus lacuna vasta et profunda. 

V, 13 D (16 Kr.), Non. p. 236: Quibus de cau- 
sis Sullam in victoria dictatorem uni sibi equo 
descendere, adsurgere sella, caput aperire 
solitum. Scrib. Sullam viciorem ac dictato- 

jrem cet. 



296 



Lib.yn.Cip.IIL 



(De III, 15 D., 14 Er., apQd NMi« p. 4891, 4UI 
voi. I p. 37. Admodam mirar eotlBAMtttltt eonui^ ţiA 
hnic et similibus fragmentis certnn iii . UJHifttt e m sMem 
assignant.) 

Ad Gorneliam Nepotem nfliil nnotafi affitioite 
dignam. 



297 



. Liber VIII. 
Cap. I. 

Yelleiiui Pateroolas. Yalerias Maximos. 

Qaoniam Liriam, qnem totam recensni, hic sepono 
et omitto, a Ciceronis et Csesaris temporibus venio statim 
ad Tiberian» setatis et proximse subsecnt» scriptores. 
Nam ne is qoidem hic locam oUtim habebit, qoi, ctah 
maiorem vite partem imperante Augusto egisset, Tiberio 
principe scripsit, M. Seneca, quod omnia, quse ad eum 
annotata habebam, snperiore anno A. Kiesslingio eius^ reli- 
quiarum editionem paranti libenter homini docto et pru- 
denţi atenda concessi et boc volumen non exiguo onere 
levaTÎ. 

YeUeii Patereuli histori» Soman» quam sit et sim- 
plex instnimtatam criticam et tenne, omnes norunt, quam- 
qae egeat wtnettat^ ope. Eam ei et superioribus tem- 
poribus multi ferre studuerunt et nuper. Mihi et olim 
Yelleium l^enti ad manum fuerunt et nune hsec scribenti 
prsesto sunt Buhakenii^ Eritzii, Haasii editiones; qui post 
alterun Hmsb editionem prodierunt libelli ad Yelleium 
pertinentest eos antM nou paratos nune oonquirere otium 
non est; it»(ue teniam p«to, si quid insoios ab alio pr»- 
ceptom posuero, quod xnihi in priore TOlumiiie p. 16 de 



298 Lib. VIII. Cap. L 

II, 29, 2 et p. 153 de I, 18, 1 aoddit, eum eo tempore 
tantam priore Haasii exemplo aterer. Multa, qnm ifio 
inter legendum annotaveram , postea vidi a aaperioritai 
(Addalio, aliis) prsecepta, qnoram bonis inventis mallem 
qoidam nune uterentar qoam in novis reperie&dis se 
torqaerent. ^) 

Lib. I c. i, 4: Et mox ^olii, eadem pro* 
fecti Graecia. Ser. ear eadem pr. Or. Haostom ex 
ante ea. 

Ibd. 12 init. Universa deinde, at prsediximns, 
instincta iu bellum Aohaia, cuius pars magna 
eiusdem Metelli Macedoniei vivtute armisque 
fracta erat, maxime Corinthiis in arma ... in* 
stigantibus, destinatus ei bello gerendo consul 
Mummius. Verba ut pr<ediximus transponenda sunt 
post pars magna. De universa Achaia in bellum in-* 
stincta nihil adhuc Velleius dixerat; Achseos rebellare in- 
cipientes acie fusos a Metello narravit, id est, magnam 
Achaiae partem eius virtute fractam esse. 



^) Htiiusmodi est io secundo statim capite prioris Ubri recte ab 
Heinsio repositum Megara pro Megaram (vid. pr»f. ad 
Liv. II, 1 ad XXIV, 80, 9; sque prave II, 102 contra Mnnti 
admoDitionem retinetnr Ârtageram), tnm a Lipsio: Ib ia- 
sula circumfasa Oceano . . . Gades condidit pio eo, 
quod codex habuit: insnlam circamfasam Oceane • • . 
Gades condidit. Aliud est apad Qn&cos xv/tcnr y^cov de 
ea cnltoribos freqaentanda, usn crebram, aliud imsulam comdere, 
apnd Latinos inaaditum, insuîam vero Gades condert peiridicoliuii, 
boc qnidem etiam si QrflBce dicere conere v. c. ' P6do9 AM99 
ntliuv, Utinaro cantins pbilologi ezemplis et compaiatione 
similitudinis uterentar. Sed de m littera addita detnMstave 
nane spero pkrisque ita persnasam eeae, nt aciant Mâ^amm 
qnater Bcriptnm nibil vaiere contra M^garU ant Mtgwronm 
bis ant etiam temei positum. 



Velldus Pfttexc. * 299 

Ibd. 14, 2: Post septem annos, qaam Galii 
nrbem ceperunt, Satriam dedacta colonia est 
Certns Velleii usiis postulat ceperan L Vid. I» 8» 4(pos t duos 
et viginti annos, qaam prima constitata faerat), 
13, l(6rat condita), II, 44, 4 (redacta erat). Anim- 
adverti velim (cfr. voi. I p. 167 sqq.), aberratom esse in 
nna vocali, non aberratnm, nbi perfectam et plasqaamper- 
fectam tota syllaba differrent. Eodem capite § 7 addito 
qae ante qu scribendom esse: interiectoque qain- 
qnennio, superioram et eorum, quae sequuntur, compa- 
ratio docet. 

Ibd. 16, 3: â&qualesque eias setatis non ma- 
gi s qaam operis. Si recte, ut puto, contra codicem 
additar non, scribi debet: eius non setatis magis 
qoam operis. 

Ibd. 17, 5: Huius ergo recedentis mq. se- 
culum ingeniorum similitudinis congregantis- 
que se et in studiam par et in emolumentum 
caasas cum semper requiro, numquam reperio, 
cet. Sic codex (etsi in apographo Amerbachiano est inq. 
pro mq). Primam litterae aliquot extrit» osse videntur 
scribendumque: Huius ergo recedentis' tn suum 
guodque seculum ingeniorum similitudinis con- 
gregantisque se et in studium par et in emol. 
cet. (de suum quodque vid. ad C!ic. fin. V, 46 p. 689); 
deinde non semper, sed a ce pe buius rei caasas a Velleio 
requisitas esse puto. (Ssepe pro semper Ciceroni re- 
stitui IU n. deor. 72; ibidem 69 restituerat Manutius.) 

lib. II, 1, 5: Sed Pompeium gratia impuni- 
tum habuit; Mancinum verecundia quippe non 
recusando perduxit huc, ut per fetiales . . . de- 
de retur hostibus. Frustra se torquent in quippe ad 
sententiam accommodando, nec cetera expediant. Credo 



300 ' Lib. TIII. Oftp. I. 

seriptam foisse: Mancinum vereeondia quiequam 
noxcB reeuaandi perduxit hnc, ut Cflt. ^) 

Ibd. 9, 2: Clara etiam per idem ieri apa-* 
tium fuere ingenia in togatia Afrani, in tra* 
godiis PacuTi atqae Acei, usqne in Qrseornm 
Ingeniornm comparationem evecti (cod. eTectis» 
finrtasse reete Heinsius eveeta) magnamqne inter hoa 
ipsos facientis operi duo locnm, adeo qnidem, ut 
in iilis limae, in hoc paene pins videatnr faiaae 
sangninis. Celebre et Lncili nomen fnit. Perrana 
sunt et quffi de Accio magnom inter ipsos Grsooa ano 
operi locnm faciente excogitantor (et ne nominati qmdem 
GfSBci erant, sed Grseca ingenia), et magia etiam, quse de 
eodem (tragico) inter Afranium, togatarom scriptorem, et 
Pacnyiam emergente. Ipsum illud singulari nomero pe* 
sitnm saam opus admonere debebat, transiri ad aliud et 
singulare poesis genus. Scribendum est: magnamqne 
inter hos ipsos facientis operi suo locum (adeo 
quidem, ut in illis plus limse, in hoc paene plus 
yideatur fuisse sanguinis) et celebre Luciii 
nomen fuit. Becte iam nou ma^num locum facere ^ct- 
tur, quod nihil est, sed locum operi mo facere. Sententiis 
male diremptis et celebre inversum est. 

Ibd. 10: Persequamur notam severitatem cen- 
sorum Cassi Longini Caepionisque cet. Neque hoc 
ferri potest (itaque Haasius notam deleri vuit) neque 
notffi, quod debebat saltem esse notarum (hoc est, in 
notis). Una littera m detrahenda est: Persequamur 
nota severitatem, hoc est, notemus et quasi notam 
allmamus; hoc enim facit Velleius, non persequitor (plura 



*) n, 5 extr. sponte annotaveram : Hic Tirtute . • . at Fa- 
bias jEmiliantiB, Paalli ezemplo, digcipUna in Hi- 
fpania fuit clarissimas. Pmeeptom erat a Putoano. 



Ydlleiiis Patere. 301 

narrando) severitatem censorum. Similiter in hoc ipso 
capite § 2 dicitor: Notetur Domiti» familiaB pecu- 
liaris qusedam • . . felicitas et c. 11, 3: CaeciliaB 
gentis) notanda claritudo est et 68, 3 notetar.^) 

Ibd. 19, 3: ut agnovit Marium, magno eiu- 
latu expromenti indignationem casus tanti yiri 
abiecto gladio profugit e carcere. Eiulatos non 
flane expromit indignatioDem, sed nihilo magis apud Latine 
loqnentes ea^primU; (indignatio eiolatom alicoi exprimere 
potest). Nec magno eiulatu expromenti pro eo, quod eat 
magno eiul, qui eapromerei^ recte dicitur. Sublata gemi- 
satione vocalis i et una littera mutata faciendum est: 
magno einl^tn eapromena indignationem. [Sic Acid.] 

Ibd. 20, 5: Opus erat partibus auctoritate, 
|[ratia, cuius augendse C. Marium cum filio de 
exilio revocavit. Neque asyndeton (auctoritate, 
gratia) ferri hoc loco potest, cum praesertim ita partibus 
paene necessario eodem casu accipiatur^ quo auctoritate, 
gratia, neque cuius aug endae Velleiano usu dicitur, neque, 
quod caput est, partes in republica gratiam quaBrunt, sed 
anctoritatem et speciem. Adhibenda est igitur transpositio : 
Opus erat partibus auctoritate, cuius augendaB 
gratia G. Marium cet. Non ita paucis locis apud 



'} Eodem capite incredibili perrerritate defenditur post alios a 
Kritrio, tenetor etiam ab Haasio hoc: fuere singulis om- 
Bino parentibas geniti, ab aliis antem rabsiitaitar non 
minus pravnm singnli srngulis parentibas geniti. 
Omnes enim, qaotqnot nnqnam nati sunt homines, singnlos 
habnere parentes (patres; de iis enim agitnr), nemo dnos pla- 
resTe. Becte Lipsias: singnli omnino parentibas ge- 
niti; hoc pecnliare foit, qnod septem deinceps Domitiis singali 
filii, nalli plares, geniti foerant iiqne omnes consolatom cepe- 
lant. Ad parentibas accommodatom est singnli s, at 17, 
1 propter aniversis iactnm est integris pro inteţcL 



a02 Lib.Yin. Gap.L 

Yelleiimi similis in apertis et perspicnis rerUa 
accidit, ut yidetnr, quod yocabidimi incuria omiaaaiiî et 
supra scriptam loco non sno interpositam est. Hoe anim 
errore c. 13, 3 scriptam erat in codice: male fteta 
collegarnm qnam eins (eius quam) optime ab 
ipso cogitata, 27, 1 vir animi belliqne foriisei- 
mns (animi fortissimns belliqne) 38, 1 notavi- 
mus facilius ut qu» partibus (ut, quie partibus 
notayimuSt facilius), 41, 2: et quod inter omnet 
antiquissimos constabat (et, quod inter omnet 
constat, antiquissima, ubi alii accesserunt errons), 
57, 2 daţi ab eo.neque protinus lecti (daţi neqne 
ab eo pr. 1.), 68, 1 senatus et auctoritate cos. 
(senatus et consulis auctoritate), cet. 

Ibd. 27, 2: cuius abscisum caput ferri gesta- 
rique circa Prseneste SuUa iussit Frustn Eritrint 
post alios ferri et gestari diflferre vuit; nam neque per 
se ferri caput, nulla addita loci, in quem, aut personae, coi 
ftratur, significatione, aliud est nisi gestari, neque in hac fer- 
borum copulatione divelli ferri ab altero potest. Yidetur 
scriptum îmsse: ferro figi gestarique c. P.*) 

Ibd. 31, 2: Quo senatus consulte (cod. senatna 
cos.)p8ene totius terrarum orbis imperium uni Tiro 
deferebatur; sed tamen idem boc anteseptennium 
in M. Antonio prffitore (cod. biennium in M. An- 
toni prsetura) decretum erat. Sed interdum per- 
sona ut exemple nocet, ita invidiam auget aut 
levat. Ridicule, quod Velleius proxima superiore senten- 



') C. 26, 1 parendam erat Heinâo, ez his: animi magia qaam 
sevi paterni fkcienti an. m. qnam fati paterni. De in- 
genio moribnsTe Marii filii non agftnr, et foit bac ez parte, 
Velleio indice, patre dignns, sed fortnnam haboit flttamqne 
infelicins. Fatnm medio sensn dicitnr, nt c 52, 1 fatalie. 



Yelleias Pfttero. 



tia Gabinia lege latum narravit, nane senatns consnlto factam 
didt, cum praesertim adversatom senatnm et alinnde scia^ 
mus et h. L significetar et verbis sed tamen et iis, qme 
deinde snbuduntnr (dissuadebant optimates); magk 
tamen ridicole qnidam enarrant, senatag consultam dioî 
pro pleUsoito, qaod senatns approbare vi coactos sit. 
Scribendom est: Quo aenatus paene totins terra-^ 
mm orbis imperinm uni viro deferri rebatur. 
Deinde sublato additamento, quod sententiam perimit, re-* 
stitotaque rhetorica membrorum inter se relatorum forma 
scribi oportet: Sed interdum persona, ut eiemplo 
Docet, ita invidiam levat. Id accidisse in Antonio 
Yelleius proximis verbis eiponit. 

Ibd. 33, 1 (de L. Lucullo)f ultimamque bello 
mânam p»ne magis noluerat imponere quam non 
potuerat, qui alioqui per omnia laudabilis et 
bello paene invictus pecuniae pellebatur (cod. expel- 
lebatur) cupidine. Pravum estp«//t<^pt(2înede eo, quiea 
tenetor, neque quicquam ulla ex parte simile habent exempla 
aEritzio corrasa; nam de vincendo sic dicitur p6/2^«, ut loca 
movendi et fugandi significatio insit et emineat. Scripsit 
Yelleius: quia (sic recte Botbius), alioqui per omnia 
laudabilis*. , pecunise pe{h'oi>6a^tir cupidine. Infra 
§ 2 scribendum est: neuterque ab eo, qui (codex 
quod) arguebatur, mentitus argui posset. Cum 
Pompeius Lucnllo pecuni» cupiditatem» Lucullus Pompeia 
imperii obiiceret, neuter ab altero, cui boc obiiciebat (qui 
argaebatar)f mentitus argui poterat; vara cnim obiicie- 
bat [Sic edit Bipont.] (Turn § 3 recte Lipsius: in ge- 
rendis verecundissimus et qui pro ut qui; conti- 
nuatur res et amplificatur.) 

Ibd. 35, 1: Iile senatns dies. ..virtutemM.Cato- 
nis, iamm.ultis in rebus conspicuam atquepraeni- 
tentem^inaliissimoluminavit. Sic codex. Duo certa esse 
debent, incidi orationem post praenitentem (in qjDio kţ%\v% 



a04 Lib.YULCi^I. 

est Haasios) et retiiiendum esse in altissimo nec attita- 
dinis imaginem cam lomlDis conimigi posse (quod Erifams 
frustra efficere conatur). iDitium emendationis et capot 
Haanus repperit: in altissimo €ulmin€f aed hnic ae- 
commodandam erat verbum, quod litteria male conflatis 
corraptam est: virtutem M. Catonis, iam ante ... 
praenitentem, in altissimo culmine locavit. 

Ibd. 36, 2: neque ullo in susccrpti operia ani 
carmine minorem Catullum. Contra eos» qoi ope- 
ris carmen et minorem in carmine defendont, did 
opus non est, quoniam ne carmine qnidem nno Catnlbu 
censebatnr, sed carminibos; (de prosse orationis nan dico). 
Sed casu plerique arripere videntnr, qnod snbatitnanL 
Sni inutiliter et prave post suscepti operis additor. 
înde profectus sic scribendum suspicor: neque ullo [in] 
suscepti operis uigore minorem Catullum. Ge- 
minata littera s factum videtur sui, turn ex gore et pii- 
mis litteris sequentis vocis (min) natum carmine.^) 

Ibd. 48, 5: unice cavente Cicerone concordis 
publica;. Puto fuisse favenie. Nam cavere concordis, 
qu% nulla erat, Cicero non poterat, sed fayere, ut reati- 
tueretur. 

Ibd. 4î), 1 (48, 6 H.j: cum sine invidia in rep. 
floruissent cminuissentque sine periculo, quieta 
aut certe non praecipitata, fatali ante initium 
bellorum civilium morte functi sunt Mortia genos 
uno adiectivo fatali ita definitvr, ut prorsus otioaum ât 



') Cap. 44| 4 idem conieceram, quod Heinsios, ins urhîs (pro 
ius ab bis). De civitate (quoniam omnes turn Itali Boma- 
nam babebant) nibil mntatam est. Cap. 47, 8 bomo non doc- 
tisBimus, Clndina, aniu vidit, quid naos loqnendi poitolaret 
(in coercitione ambitns ezercuit, non in coerei- 
tionem). 



Velleins Patere. 305 

ante eam quietam dicere ac non prsecipitatam, cum 
praesertiin quieta mors yix Latine appelletur. Itaqne 
recte indicant, qui hsec adiectiva alio trahnnt. Sed qnod 
ea Eritsâns referri volt ad prsecedens rep., id interpositis illis 
eminuissentque sine pericnlo fieri nequit, ac ne ea 
qnidem poat quieta cnm Lipsio satis commode additar. 
Yemm ipeum praecipitata non recte contrariam ponitur 
qnietffi reip. Scribendum puto: quieta aut certe non 
prcgcipiti civitate. Propter similitudinem litterarum 
cipi et civi duse voces truncatse coaluerunt. Civitate 
Bulinkenius addebat. 

Ibd. 68, 1: (M. Goelius) cum in modica quideni 
servari posset (quippe peior illi res familiaris 
quam mens erat), in praetura novarum tabularum 
auctor extitit. Orationis forma certa est: cum ne 
in modica quidem * servari posset. Quod substan- 
tivum exciderit, et similitudo litterarum et res manifeste 
ostendit: ne in modica qniiem fide servari posset. 
Etiamsi non plena et integra servaretur pecuniarum ere- 
ditarum fides, sed tantum modica (ut solutio differretur 
similiave tentarentur), servari Coelius non poterat; itaque 
fidem de foro tollere omnem conatus est. Deinde quac in 
codice sic scribuntur: accito etiam Milone Annio, 
qui, non impetrato reditu, lulianis partibus in- 
festus erat, in urbe seditionem baud magis oc- 
culte bellicum tumultum movens, primo sum- 
motus a rep., sic puto multo, quam factnm est a 
plerisque, lenius corrigenda: accito etiam Milone An- 
nio, qui ... infestus erat, in urbem, seditionem 
ac magis occulte bellicum tumultum movens, cet. 
Postremo § 2 geminatis duabus litteris scribendum est: 
In incepto pari similis fortuna Milonis fuit, 
quamvis Eritzius ignorări vim ablativorum dicat. 

Ibd. 75, 1: Ti. Claudius Nero, ... Ti. Caesaris 
pater, magni vir animi doctissimic^vi^ \xv«^\vv\. 

MADVIGIl AcTM*. Cwv. II. nţv 



30tJ Lib. VIII. Cap. I. 

Non movct Eritzium , quod nemo vetemm in boc Glandio 
doctrinam laudavit; et tamen movere nonnihil debebit; 
nam si (lua kuiusmodi fama de eo foisset, probabUe est 
non omissunim eam fuisse Suetoniam. Sed certios ilhd 
est, neminem (saltem in prosa oratione) doetum inge- 
nium appellasse, quod separata sunt ingenium et doctrina; 
excultum doctrina ingenium laudatur. A Velleio positiim 
puto Tcctiasiini, 

Ibd. 82 init: Qua a^state Csesar tam prospere 
Libium in Sicilia bene fortuna in Csesare et rep. 
milita vi t ad Orie n tem. Non est dubium, quininLibinm 
ipsum id, quod desideratur în relativa sententia, verbum insit; 
certum dcinde ost, quod Schegkius vidit, bene pro pa&ne 
(pe n e) scriptum csse. Ad haec non difficulter adiungitur verbi, 
quod est militavit, cmcndatio, ut sic scribatar: Qua 
aîstatc Csesar tam prospere hellavit in Sicilia, 
pane fortuna ct Ccesarem et remp. muiilavit ad 
Orientem. Aptissime significatur magnitudo cladis» qns 
accepta esset, nisi captivi Romani indicio servatae Antonii 
legiones essent, ad Csesarem quoque, qui a rep. separări 
non potcrat, pertinens. 

Ibd. HG, 2: ad solium alarunt in prisca gravi- 
tate celcberrimi fides, mox diu clementia lac- 
tatus sua Caesar servavit incolumem. Priora sana- 
vit Puteanus (At Sosium L. Arruntii, pr. gr. ceL, 
fides), nisi quod in ad latet Sosii prsenomen. (Fortasse 
ante hsec pretor vocabulum modum plura exciderunt; 
valde enim abrupte hoc unum cxcmplum clementiae inter- 
iicitur.) Sed in extremis residet mendum; nihU est enim 
(absolute) luctari clementia sua, nec diutumitas Inctationis 
apte commemoratur. Cum clementia sua Csesar luctatus 
non est, sed ci (Velleii iudicio) libentissime pamit. Scri- 
bendum est: mox, odium clementia eluctaius sua. 



Velleias Patere. 307 

Vicit et expugnavit odium, quo Sosius premebatur, 
clementia. ^) (Sententiam attigerat Cludius.) 

De c. 88y 2 dixi voi. 1 p. 35. Eodem capite extremo, 
quoniam in codice scriptum sic erat de Servilia: pr se ma- 
turam mortem immortalem nominis sui pensavit 
memoriam, recte Burerius intellexit scribendum esse 
praematura morte (ex quo natum est praematuram 
morte, deinde mortem), quod ceteri neglexerunt, Eritzius 
parum acute reprehendit. E cap. 115, 4, quem locum ipse 
citat, satis intelligitur, Velleium pensare posuisse cum ac- 
cusativo bODum, quod quis consequi vellet, significante, ab- 
lative incommodum, quod pro pretio esset, notante. Com- 
modum pensare cum incommodo dixerunt Ovidius (met 
XIII, 192: laudem ut cum sanguine penset) etSeneca 
(de vit. beat. 4, 4), Cicero compensare (fin. II, 96, V, 48). 
(Cap. 87, 3 professioni ei, qua praecepit Cludius.) 

Ibd. 89, 5: Consulatus tantummodo usque 
ad undecimum, quem continuaret Csesar, cum 
ssepe obnitens repugnasset, imp^trari potuit. 
Ineptissimum quem continuaret, nec minus impe- 
trari potuit. Editio prima impetrare. Agitur de Cae- 
sare Augusto vetera instituta revocante, in una tamen re 



') Eiusdem cap. § 2 incredibile est, ferri ab editoribus hsec: qni 
deprecari quidem pro se non snstinerent, vitiosissime 
posito quidem, cnm iam Heinsias perspexerit, ante de exci- 
disse ne, turn additnm non (qui ne deprecari quidem 
p. 8. sus tine rent). Non paucis locis in codicibus sic muţi- 
latum est ne . . , quidem, quorum ipse unum et alterum alibi 
attigi. Cfr. c. 68, 1. Apud Senecam epist. 94, 21 recte ede- 
batur inde ab Erasmo: sed non ideo ne aliia quidem 
adiecta pro ficiunt (boc est: sed inde non sequitur, utnealiis 
quidem proficiant). Fickertns codicibus obsequens ne et sen- 
tentiam sostulit; Haasias non aliis quidem scripsit, con- 
templa orationis lege. Cfr. ad Senec. qasest. nat. VII, 31, 2. 

20* 



308 



Lib. Vni. Cap. L 



nova et civilem modum excedentia subire coacto. Vin» 
enim ei a popolo adhibitam adulator Velleius fiogiti et 
ipse Augnstus ita Yideri volobat. Scripât Velleius r 
Consnlatus tantammodo usque ad undecimam 
quin continuaret Csesar, cam ssBpe obnitens re- 
pugnasset, impetrare non potuit.^) 

Ibd. 99, 4 (3) ad banc formam scriptum ftiisse sos* 
picor: ut omnes, qui pro consalibus legatique in 
transmarinas profecti provincias visendi eias 
gratia ad [^eum venissent^ {et quis] non veniif) 
semper privato ... fasces suos summiserint 
Cotweniendi verbo locaş non est. Omnes ad Tiberiom 
venisse Suetonius testatur Tib. 12. 

(De c. 103, 3 dictum est voi. I p. 21.) 

Ibd. 106, 3: classis, quse Oceani circumna- 
vigaverat sinus, ... flumine Albi subvecta, pln- 
rimarum gentium victoria cum abundantissima 
rerum omnium copia exercitui Csesarique se 
iunxit. Frustra vie tar ia defenditur, frustra victori 
scribitur, inaudito verborum ordine. Scribendum: pluri- 
marum gentium vicirix, 

Ibd. 107,2: Nostra quidem furit iuventus, 
quse, cum vestrum numen absentium colat, pr»- 
sentium potius arma metuit quam sequitur 
fidem. Qui potest boc Germanus e medio bostiU exer- 
citu profectus dicere, suain iuventutem Bomanorum absen- 
tium numen colereP Vera sententia (boc est, qualis 



') De capitis 90 initio hoc tantum pro certo dicere possum et co- 
ram aliero non ortam esse ex his: ut concordia invaln- 
ere, qu» ipsa minime apte inter coalescendi et ] acerând i 
imagines interponnntnr. Latet, opinor, ablativus in c r o dednens, 
coninnctus cum membris. (Coalescentibnsque reip. 
niembris et formoK involucro?) 



Velleius Patere. 309 

Telleio plăcere potuît) nascetur, sî sic scriptum fuerit: 
quse, cum vestrum numen absentium non colat, 
(quod facere debebat, deinde etiam) prsfîsentium potius 
arma metuit quam f. s. Potuit etiam scribi: quae, 
cum vestrum numen absentium colere debeat. 

Ibd. 108, 2: (Maroboduus) statuit, avocata pro- 
cnl a Komanis gente sua, eo progredi, ubi, cum 
propter potentiora arma refugisset, sua faceret 
potentissima. Causse significatio (propter) inepta 
est, ineptum etiam per se positum cum refugisset; 
scribendum esse: ubi, cum potentiora arma refu- 
gisset, sua faceret potentissima, vel sola mem- 
brorum concinnitas ostendit. 

Eod. cap. § 3 (al. 109 init.) de eodem Maroboduo 
sic scribitur: Corpus suum custodia tum impe- 
rium perpetuis exercitiis psene ad Koman'ae di- 
sciplinse formam redactum brevi in eminens .. . 
perduxit fastigium. Multa licenter editores et alii 
mutant nec tamen rectam sententiam aut orationem con- 
sequuntur; Kritzius et Haasius longe aberrarunt. Una 
littera in duas mutanda, una addenda: Corpus suum 
euatodientium imperium, perpetuis exercitiis 
psene ad fiomanae disciplinse formam redactum, 
brevi . . . perduxit cet. (Corpus eorum, qui suum 
castodiebant imperium.) (Paulo post (109, 1) Acidalius recte ex 
totumque, prsBcedente m, fecit in totumque, quomodo 
Colnmella et Plifiius maior perssepe dixerunt, iile in uno 
secundo libro 1, 2 et 11, 8 et 17, 7). 

Ibd. 111, 3: Quanto cum temperamente simul 
utilitatis res auctoritate imperatoris agi vidi- 
mus (a Tiberio)! Becte vidit Ruhnkenius laudari con- 
iunctionem aptam militaris imperatoriaeque auctoritatis et 
virtotis eam lenientis; eam esse (quse hac demum aetate 
appellator) eivilitatem. Sed plura mutat, quam opus est ; 
.^atis est enim sic scribi: Quanto cum tem^^x^TCL^xA»^ 



310 Lib. VIII. C»p. I. 

simul civilitatis (hoc est, quanta adhibita simnl eivi- 
litatis admixtione) res auctoritate imperatoria agi 
vidimiis! 

Ibd. 114, 3: agebatque medium plurima dis- 
simulantis, aliqua inhibentis. Ut concedatnr, medio» 
poni cum duobus genetivis ad interiectum genus signifioandam 
(velut medius regis et servi) , quod ipsum aperto exemplo 
non confirmatur fnam aliter de loco dicitnr medius emli 
terr(eque^ aliter etiam medius pacis hellique)^ tamen dicen* 
dnm fuit: mediuvi omnia dissiinulaniis et omnia 
inhibentis^ primum addita copaia, quae omitti nuUo pacto 
potest, deinde positis iis, quse extrema sunt et inter qme 
aliquid medium significatur; nam plurima dissimulare et 
aliqua inhibere non contraria et extrema sunt, sed con- 
iuncta iam ct temperata. Itaque scribendum credo: age- 
batque medium, plurima dissimulans, aliqua tn- 
hihens. Ac video idem Acidalio, peringenioso et, quam- 
quam iuvenis obiit, subacti indicii homini, in mentem venisse. 

Ibd. 116, 3: et A. Licinius Nerva Silianus, 
P. Silii filius (quem virum, ne qui intellexit 
quidem, abunde miratus est), ne nihil non op- 
timo civi, simplicissimo duci perisset prseferens 
immatura et fructu amplissim^e principis ami- 
citiae et consummatione ... imaginis defectus 
est. Certum est illis: ne nihil non ... praeferens 
contineri indolis et spei, qu» in iuvene fuerit, significa- 
tionem. Itaque orationis forma haîc fuit: nihil non op- 
timo civi [simile^ riro] simplicissimo, duci 
peritissimo praeferens, immatura [morte] (hoc 
in venit Orellius) cet. Id quoque certum est, Velleiom 
in exornata et ad splendorem et ad acumen iuvenom no- 
bilium laude non utramque partem sic terminasse: iBlius 
Lamia ... defectus est et A. Licinius ... defec- 
tus est, sed altero tantum loco verbum posoisset in 
priore parte alium id hominem annotasse. 



f 



Velleias Patere. 311 

Ibd. II89 1: nune provocantes alter alteram 
iniaria, nune agentes gratias, qnod ea Romana 
iustitia finiret. Non congruit ea (plur.) cum iniuria; 
nec Germani apud Quintilium Varum iniuria inter se pro- 
Yocabant, sed de iniuriis, quas ante illatas dicebant, lites 
serebant. Una littera addenda est: provocantes alter 
alterum in iurgia. Paulo post (§ 2) neque iure civi- 
tatis Boifl. neque cum iure civitatis K. ius eque- 
stris consequens gradus ferri potest, ne ipsum quidem 
ius equestris gradus pro equestri gradu; (nam iure civitatis 
est eo iure, quod civitas dat). Videtur fuisse: iure 
etiam civitatis BomanaB decus equestris conse- 
quens gradus» boc est, ei proximus. Nam ita fcrri 
consequens potest; alioqui cum Heinsio consecntus 
scribi debebat. [Sic Burmannus.] 

Ibd. 119, 2: Exercitus ... circumventus, cum 
ne pugnandi quidem egredie aut occasionis, in 
quantum voluerant, data esset immunis, casti- 
gatis etiam quibusdam gravi poena, quia Boma- 
nis et armis et animis usi fuissent, inclusus sil- 
vis ... trucidatus est. Ex vestigiis codicum efilcitur: 
cum ne pugnandi quidem egrediendive aut occa- 
sio iis^ in quantum voluerant, data esset aut 
impuniias^ castigatis etiam cet. Singulas correctionis 
partes alii coniectura attigerunt, nemo totam. 

Ibd. 125, 4: Quo quidem tempore, ut plera- 
qne ignave Germanicus, ita Drusus, qui a patre 
in id ipsum plurimo quidem igne emicans in- 
cendium militaris tumultus missus erat, prisca 
antiquaque severitate usus ancipitia sibitimere 
quam exemple perniciosa et his ipsis militum 
gladiis, quibus obsessus erat, obsidentes coer- 
cait. Quo iuvenis, cum solo Buhnkenii exemplo utebar, 
invento megaudere memini, i g n o v i t pro i g u a v e, prseceperat 



312 Lib. VIII. Capi. 

editor Bipontinas secutusque Eritzins bbL^) Sed neqne 
in id ipsum incendiom (exercitos Qermaiiki) DroBOi 
missas erat, sed in Pannoniam» neqne ferri qnidem po* 
test; deinde in timere manifiastom tenetmr mendiiM. 
Velleius, ut et Qermanicum et Drosnoi landare poaife« 
banc quidem multo benignins, aliqnid inter seditioBOi 
interfuisse significare debet. Scribendum videtnr: Dm- 
sus, qui a patre in diversum ţlnrimique idem 
igne emicans incendinm mii. turn. missns arat» 
... ancipitia sibi [maluii] ienere qnam exemple 
perniciosa cet. (Plarimoque idem Heinsio debetar.) 

Eodem cap. § 5: At Hispanias exercitamqse 
virtutibus celeberrimaque in Illyrico miliţia, 
prsediximus, cum imperio obtineret, in snmma 
pace et quiete continuit. Nibil certius est ex toto 
oititionis progressu et rerura serie, quam hic in nova pro- 
vincia transiri ad alium bominem (a quo proximis verbis 
ad Dolabellam transitur); itaquc bactenus veritatis partem 
Haasius attigit; sed a perspicuis totius loci formse indi- 
ciis aberravit. Sic enim Velleius scripsit universa forma, 
si non bis ipsis verbis: At Hispanias exercitnmque 
\in iis cum M, Lej)id\i8^ de cuiua] virtutibus ce^ 
leberrimaque in Illyrico miliţia praediximus, 
cum imperio obţinere t, cet Nullam litteram extra 
lacnnam mutavi. De Lepidi miliţia Velleius dixit c. 114 
et 115. 

Ibd. 127, 2: Etenim magna negotia magnis 
adiutoribus egent neque in parvo paucitas mini- 
steria defecit. Posterior pars sententiae neque per se 



') Altera ine turn valde delectabat emendatio, qna c. 121 restitn* 
eram iugressi Germaniam. £am iam turn Bardili» 
occupavcrat. 



VelIÂos Fâterc 313 

intelligi potest (saltem ita ut Latine expressa Tideator) ne- 
qae cam priore ullo modo cohsret aut ad rem , de qua 
agitor, pertinet. Aptissima omnia erunt sic scripta: 
atque impar eapacitaa ministeria deficit. Aperta 
mendi cansa est (in par pacitas) et progressio. Nihil 
frequentins esse perfecte pro prsesenti substitute in verbis 
a caplo/facio, iacio compositis, dixi in emendd. Liyy. 
p. 354; idem in SenecsB codicibus fieri infra annotabo. 

Ibd. 129, 2: Cum quanta gravitate ut senator 
et iudei, non ut princeps, et causas pressius auditP 
^uam celeriter ingratum et nova molientem op- 
presai t? Nihil est preş se causas audire, perversior 
•etiam comparativus pressius; et audiendi forma laudatur 
verbis quanta gravitate, ut ridicule, quidquid est ad- 
verbii, superaddatur. Turn autem proxima (ingratum 
... oppressit) apertissime ostendunt hic non universe 
grayitatem Tiberii in causis audiendis laudari, sed certam 
eausam, idque eo certius est, quod ipse Velleius capitis 
initio se ad singula exempla transire dicit, quae eadem 
deinceps forma ponit. (Qua prudentia Bhascupolim 
... evocavit? et postea: Quibus prseceptis in- 
structum Qermanicum suum.*.recepitP cet.); Ea 
cansa quae sit, indicabit nomen hominis exlitteris et pressius 
emtom: Cum quanta gravitate ... cavaam Druai 
Libonia audivit? Neque enim (etsi id facilius ex 
pressius elicitnr) tantum M. Drusi scriptum puto. M. 
Dmai Libonis accusationem et interitum Tacitus Ann. II» 
27 sqq. narrat. Hoc quoque voL I p. 145 ponere debui. 
Copiaa ipse meas ignoravL 

Yalerii Maximi libros nuper Halmius diligentissime 
et prudentissime exegit ad codicem longe ceteris inte- 
griorem fidelioremqne, Bemensem (B), comparata, quaa 
fere cum eo contra ceteros consentit, lulii Paridis epitoma. 
Sed tamen cum hac ipsa Halmii opera et instrumenti 



314 Lib.VIIL Cap.I. 

breviter et perspicne expositi facili nsu aUechis Viderinm 
a. 1866 relegerem, non ita panca occarrenuit, in qnibu 
viderer panlo plus efficere et rectiora restitaere poase^ 
quorum nonnuUa iam pro exemplis in priore volumine pomi 

Lib. 1 , 1 , 1 in codicis B scriptura bis non «, sad 
m in fine addendum est, ut generatim dicatur stngiilari 
numero: bene gerendarum rerum auetorÂtatem 
augurum observatione, Apollinis prtBdictionem 
vatum libris (B auctoritate ... praedicatione) ... 
explicări voluerunt. 

Ibd. (I, 1) 8: . Non mirum igitnr, si pro eo 
imperio augendo custodiendoque pertinax eornm 
indulgentia deorum semper excubuit, quo (eodd. 
quod) tam scrupulosa cura parvula quoqae mo- 
menta religionis examinări videntur. Primam 
eorum non babet, quo referatur, neque omnino de certis 
quibusdam dis, sed universe de omnibus (qoi qoidem 
Romsd colebantur) diciiur. Scribendum igitur: pertinax 
deorum indulgentia semper excubuit. (YidL infia 
adVI, 2, 3.) Genetivoin eorum corrupto additum est deo- 
rum. [Sic Vorstius.] Turn vero ferri nequit nudos ablativus 
quo, coniectura Kempfii positus, in his: quo (imp.) i 
ser. cet. Aut pr8ei>ositio addenda est (in quo) aut cam 
Torrenio scribendum: quod ... examinare videtar. 

Ibd. 11 (de Fabio Dorsuone): in Quirinalem coU 
lem pervenit; ubi omnibus soUemni more per- 
actis, in Capitolium propter divinam veneratio- 
nem victricium armorum perinde ac victor red- 
iit. In codice non est ac. Prorsus prave veneraţi o 
victricium armorum de victoribus Fabium venerantibos 
ponitur, nec minus prave dicitur Fabius propter divinam 
venerationem redisse. Ac turbatur in propter (pop., 
deinde e correctione pp.). Valerius scripserat: in Capi- 
tolium prop^ divina veneratione (h. e. Gallis eum 
prope ut deum venerantibus), victricium armorum 



Valerias Max. 315 

perinde victor (id est, non minus ipse eorum victor, 
qnam illa victricia erant) rediit. 

(De I, 1 Ext. 2 dictum est voi. I p. 37.) 

Ibd. 6, 10: (Octavias) prsesampsi.t aniroo ea re 
significari exitium suum, in qaem metus augurium 
trişti fine vitae incidit. Gonsentitur mendum esse in 
bis in quem metus. Correctio facilis est et certa: id^ 
que metus augurium (boc est: et boc» quod metus au- 
gurabatur) trişti fine vitse incidit. 

Ibd. (I, 6) E. 1: ne, si ulterius Bomana (osten- 
ta) apprebendero, e coelesti templo ad privatas 
domos non consentaneos usus transtulisse vi- 
de ar. Neque quid sit usus (plur. num.) transferre ne- 
que quid usus non consentaneos transferre, intel- 
ligo. In Lipsii coniectura et visus consentanei vebe- 
menter displicent et ipsum visus plurali numere in prosa 
oratione de oculis positum. Scribendum yidetur: non 
consentaneo usu transtulisse videar (ostenta). 

Ibd. E. 2: Nam Midas cunctorum paene re- 
gum ope« abundantia pecunise antecessit, infan- 
tiaeqne incunabula utili deorum munere donata 
onastis auro atque argento gazis pensavit. 
Grana tritici in os puero dormienti congesta mire utile 
munus appellantur (quoniam iis granis ne vesci quidem 
puer poterat); aliud latere ostendit etiam pensavit; 
scribendum enim: infantiseque incunabula uili de- 
orum munere donata onustis auro a. a. gazis pen- 
savit (Vile iilud munus large compensatum est.) 

Ibd. 7, 2: Non est inter patrem et filium 
nllius rei comparationem fieri, prsesertim divi- 
nitatis fastigio iunctos. Non dispute nune, dixeritne 
Valerius cum poetis, ut semel Tacitus dixit, est facere; 
nam, quod boc loco scribitur: est (non est), boc fieri 
neque is neque alii dixerunt. Excidit aut/a« aut opus. 



316 Lib.VIIL Cap. I. 

Cfr. boc cap. £. 1 (deflexis) et cap. 8 E. 5 (admira- 
bilis fuit) al. 

Ibd. (I, 7)8: Propioribus tamen, utita dicam» 
lineis Baterii Rufi, eqnitis Romani» somninm 
certo eventa admonitam est. . Qnid sit somnium 
certo eventu admonitnm et propioribus lineis ad- 
monitam, prorsns non intelligo scribendnmqne dico eventui 
adm o turn est, boc est, celeriter eventom habait. Etîam 
IV, 1 £. 8 in B prima mana admonuit pro admovit 
scriptam est. [Sic iam Lipsias.] 

Ibd. E. 2: veneficii ... suspicionem animo 
retolit. Sic B; pauci deteriores repnlit. ScribeBdmn 
animo pepulit. (Animo suspicionem rettmdere de eo, 
qui deponit et expellit, nihil est.) 

(De E. 4 dixi voi. I p. 58, ubi cum pertinaci ca- 
sus violentia poteram comparare pertinacem neces- 
sitatem in c. 8 E. 10.) 

Ibd. E. 8: (Hamilcar) ... perinde ac divinitus 
promissa victoria exercitam pugnse comparabat: 
in quo inter Siculos et Poenos orta dis9^nsione, 
castris eius Syracusani subita irraptione op- 
pressis ipsum intra moenia sua vinctum pertra- 
xerunt. Scribendura, ut opinor: . . . comparabat, 
7î/om inter Sic. ... Syracusani ... pertraxernnt. 

Ibd. 8, 4 restituenda codicum scriptura est, notata 
antiquissima lacuna (nam etiam in Tulii Paridis et fortasse 
Augustini codice fnit): Fortunae etiam Muliebris si- 
• mulacrum. . .non scmel, sed bis locutum constitit, 
prius bis verbis: rite me, matronae, dedistis rite- 
que dedicastis, [deinde * * ♦]. Nibil est în verbis 
prisci; (nam Halmius priscis bis verbis scripsit). 

Ibd. 7: . . . fidem auctores vindicent; nostrom 
sit inclitis litterarum monumentis consecrata..« 
non refugisse. Scrib, nostrumst. Auctoribns Vale- 



Vftlariu? Maj/ • 317 

nas rem permittit, quid sui sit officii, dicit. (Voi. I 
p. 67 ima.) 

Ibd. E 18 excidit verbam aliquod, cum ad hanc 
formam scriptam esset: Qaapropter* hsec potissi- 
mam aat in liberis potentissimi regis ... aut in 
homine sortis ignotae [^evenerint]^ ne ipsa 
qnidem ... rationem rerum natura reddiderit» 
noB magis quam, quid ita (sic recte codd. deteriores 
pro qui ita) silvestres capreas . . . tantopere 
dilexerit, cet. 

Lib. II, 1» 7: quia inter ista tam sancta vin- 
cula non magis quam in aliquo sacrato loco 
nudare se nefas esse credebatur. Maniiesto sen- 
tentia postulat /a« esse credebatur, nisi scribas non 
minus. Eritne, qui me doceat, non magis interdum 
sic poni, ut utrumque affirmetur? (Gr. L. 305 n. 2.) 
Scilicet scribi poterat: non in sacrato aliquo loco 
magis nefas esse credebatur quam inter ista tam 
sancta vincula. Quod nune scribitur, ipsum contra- 
rium est. [Sic iam ed. Aid. et Yorstius.] 

Ibd. 2, 5 (ubi Valerius Tarentinam civitatem allo- 
quitor): horridse virtutis in se ipsum convexum 
stabilimentum nitore fortunse prsesentis inflata 
fastidiose sestimas. Neque convexum stabilimentum 
est appellaturve neque (quod alii ediderunt) in se con- 
nexum. Valerius scripserat in se conixum, avvvevev^ 
noe eig iavzo^ quomodo Cicero n. deor. II, 115 omnes 
mundi partes dixit undique medium locum capes- 
sentes aBqualiter niti. [Sic Guyetus.] 

Ibd. 8, 3: triumphi honorem, decretum sibi 
a senatu ..., sprevit ac repudiavit, nimirum non 
plnra prsecerpens quam acciderunt. Multitudinis 
significatio et comparatio (non plura) omnino absurda 
est. Vîdetur fuisse non peiora^ ut dignus eventus supe- 
rioribus significetur. 



318 • Lib. VIII. Cap. I. 

Ibd. (11,8)7: Itaque etNasicaTi.Graccham etG. 
Metellus Opimii factiones moBsti tracidarniiL 
Sic codex optimus. In litteris G. M. inest Gaium. Scribendun 
est igitur sic: -Itaque et Nasica Ti. Gracchnm et 
Gaium et illăs Opimius factiones moBsti trnci- 
darunt. Velim et hic animadverti, quemadinodam Me- 
tellus ortum sit ex m et vocibus Tulgatissimis. 

Ibd. 9, 1 (in Camilli et Postumii censomm id 
coBlibes, quos aera poenae nomine solvere iusserant, oratione): 
Ite igitur et nodosam cxsolvite stipem, ntilem 
posterităţi numeros». Pro nodosam, quod absur- 
dum absurde a Kempfio defenditur, scribendum est non 
odios am. Non giiivem aut invisam esse debere stâpem 
censores docent, utilem posterităţi. Odios am Perizonins 
scribi volebat; negationem et litterse ostendunt (nam ei 
nonodiosam ortum est nodosam» semel scripte no) et 
sententia. 

Ibd. 10, 6: Minturnenses autem maiestate 
iilius (C. Marii) capti compressum iam et con- 
strictum dira fati necessitate incolumem prs- 
stiterunt. Oppressus fati necessitate Marius dici aliqno 
modo poterat, compressus ridicule dicitur. Fuit corn- 
prensum et constrictum. Idem error in B est III, 
3 E. 7. Recte etiam PighiusV, 3, 2 Ti. Gracchi mânu 
faucibus apprensam rempublicam scribi voluit prC' 
oppressam. ^) 



') Ibd. 2 quod ante miiltos annos annotayeram: sed et rex *' 
lacessitus, a Pcrizonio occupatum video.. Cfr. II, 9, 2 (et 
censor ctCato, ubialterum etB omittit), III, 2, 7 (et Galii 
et victores), III, 3E 2 (et tyranno et Phalari), IV, o. 
1 (ot iuvenis et ci^lebs o t victor). 



Valerios Max. 319 

(Lib. III, 2 E. 5 cmendavi voi. 1 p. 113.) M 

lâb. III, 3 E. 4: Psene tamen occidit glorio- 
sins (lingaa Anaxarchi) qnam viguit, quia tam forti 
fine illastrem professionis actum comprobavit 
Anaxarchiqne non vitam modo deseruit, sed 
mortem reddidit clariorem. Falso vita Anaxarchi 
deşerta dicitor. Itaqne conantur scribere: vitam non 
-modo non desernit, duabns primis oirocibus transpositis. 
ToUendnm poţins modo, ut fiat: vitam non desernit, 
aed mortem reddidit clariorem. Vitam comproba* 
vit, fecit tamen, ut mors vita illnstrior esset. 

(De 5, 4 et 7 E. 6 dictam est voL I p. 21 et p. 20. 
Poeieriorem emendationem praeceptam fuisse nnper a Gel- 
bokio Bavaro ab Halmio edoctns snm.) 

Ibd. 7 E. 7: ne vicissitudine talis beneficii 
imparem indicando humilius de origine sua sen- 
tire existimaretur. Sic codex. Halmins e Perizonii 
coniectnra vicissitudini, in qua scriptura necessario 
addendum erat se, quod habent editiones vulgaros; nam 
tm/parem ludico pro eo , quod est imparem me iudico^ bar- 
bamm esi Hic quoque addendum m: vicisaiiudinem 
talis beneficii imparem iudicando.^) 

Ibd. 8, 6: Itaque te, Sempronia, ... non» 



*) III, 2, 7 lacuna, qu» yerbis sex e superiore loco repctitis orta 
est, sic explenda videtur: ut. . .et ornamenta prateritse 
▼it» retinerent et plebi ad fortius snstinendos 
casus sno [exemplo animos Jacereni], Venerabilis 
cet. £ fortius snst. (ut iam Aldus scripsit) natum est 
fortiu, a semel scripto, turn fortium» ne quis in eo ludat 

') m, 6, 1 miror. revocatum esse : quo plus recessui sumunt. 
cum prldem recte scriptum esset plus recessus. Hic quoque 
« ante a extrito additnm est i. Cap. 8, 1 sine nlla dubitatione 
retiDendum erat exeropla. 



320 Lib. YIII. Cap. I. 

ut absurde gravissimis virorumoperibos insereas» 
maligna relatione comprehendam, sed, qaia ... 
producta ad populam ... nihil a tuorum UBpli- 
tudine degenerasti, honorata memoria prost-t 
quar. Si se inserturum Semproniam Valerina iMgmb 
absurde inserens, non ut aba. ins. seripsiiaet, nac 
tum maligna relatio esset, sed inepta et stnlta. Ut Smh 
proniam Valerius , 4]uia producta ad populum non dagno*' 
ravit a suiş, honorata memoria prosequitor, sio malţpa 
relatio fîitura erat, si secus de eius ad populum adita ini- 
caretur, idque iudicium illis verbis ut absurde gr. r. op. 
inserens contineri debet. Scripserat Valerius » qoamvii 
audax videatur correctio: non ut absurde te gravis- 
simis virorum operibus insereniem maligna re- 
latione comprehendam, sed cet. Apparet tamei 
erroris origo ex te post de omisso et ex inserente ante 
m scripte, dein prave mutato. (Ibd. E. 5 iam alii lects 
quam metu pro quam in metu.) 

Lib. IV, 1, 12: Acerrime cum Scipione Afri- 
cano (Metellus) Macedonicus dissenserat eorum- 
que ab semulatione virtutis profecta concitatio 
ad graves testatasque inimicitias progressa 
fuerat Sic B; codices deteriores contentio. In codi- 
cis B scriptura subesse videtur concertaiio. 

Ibd. E. 9 (nam de 1, 14 dictum est voi. I p. 91), 
ubi scribitur: gratias agere populo Ro. non dissi- 
mulanter tulit, vix fieri potest, ut non addendum sit 
86 (gratias se agere). 

Ibd. 3, 4: Deinceps et iis vacemus, quorum 
animus aliquo in momente ponendi pecuniam 
nunquam vacavit. Non solum per se improbabiliter 
ponendi b. I. in ponendo mutatur, cum praesertiiD 
efficiatur structura rarissimi usus, ut dative gerundii aoco- 
sativus subiungatur, sed ineptissimum est hoo totum 
vacare peainicn in aliquo momento ponenda^ quasi ad 



Valerios Maz. 321 

em et sententiam opera et tempore opus sit. Accedit 
itiosissimus concarsus vacemus ... vacavit. Yale- 
ni8 scripserat: quorum animus aliqno in momente 
ionendia (iis rebus 9 quse in aliquo momente ponendse 
ssent) pecuniam nunquam annumeravit; nisi fuit 
vquaviu Sententia quidem dubia non est.^) 

Ibd. 3, 13: totidemque suse praecipuse gloria* 
riamphos. Prorsus vitiose abundat pronomen; scriba- 
DII8: suae et prsecipuse (boc est, singularis et pr.) glo- 
i»: non abondabit. 

Ibd. 5, 3 sententiis recte divisis cetera facile emen- 
labuntar et tuto: suffragatorem agere coepit. Ut 
oilicet prseturam melius Africani memoriascon- 
;ederet quam sibi vindicaret nec maximum easet 
esse B) verecundise pretium, Scipio tune bono- 
em adeptus est, sed Cicereio(cod. sed siCic, orta 
Articula ex Ci) magis gratulaţi sunt. Non maximo 
arissimove pretio verecundia constitit, quoniam Gicereio 
komines magis gratulaţi sunt. 

(De c. 4, 11 dixi voi. I p. 45, de 6, 1 p. 38, de 6, 
I p. 35 n.) 

Ibd. 6 £. 1: Sunt et alienigeni amores iusti 
obscuritate ignorantias non obruti. Cur amores 
a 8 ti appellentur, nescio, scribendumque puto iuste.^) 

(De c. 7, 2 dictum est voi. I p. 90. Prorsus simile 
4lditamentum Halmius recta suspicione attîgit II, 7 £. 2, 



*) Cap. 3 init. lacuna sic notanda et ezplenda est (prseeunte A. 

Schotto) . . . infamia flagrat. [Faventibus itaqve] 

linguis contrarios his tam diris vitiis mores com- 

memoremus. 
*) Cap. 7 procem. debebat Halmins Kempfium sequi (alteradiremp- 

tio non ntiqne iniquitatis, altera ntiqne levitatis 

crimini snbiecta est). 

MAf»%10ll A*****. Cart. II. Q| 



322 Lib. VIII. Cfcp. L 

aliud notatum est VI, 1, 11, non receptam VII, 6, 1: 
impetum. Add. VIII, 7 E. 5.) 

Ibd. 7, 7: vestros enim constantes animoSt 
vestra strenna xninisteria, vestram inexpugna* 
bilem taciturnitatem proqne dignitate et sa- 
lute amicorum perpetuam excubationem, te- 
stationem benevolentise, ... posterior intaens 
se tas cet. Ignave et inepte extreme membro adimigitiir 
appositione illa te staţi o benevolentia, qase, si lo- 
quendi usnm sequimur, nihil aliud est nisi oratio, qna qm 
se benevolum esse testatur. Bcribendum est dnabiis lit- 
teris transpositis: perpetuam excubationem et 
stationem benevolentiae. Ben^volentia excubabat et 
stationem agebat pro dignitate et salute amicorum. 

Ibd. 7 E. 1: Eodem autem momente et bora 
a Dionysio constituta * eam qui acceperat 
supervenit. Ubi notam posui, duae Utterae in B era- 
nuerunt. Scribendum est: Eodem autem momente et 
bora a Dionysio constituta et, eam qui acce- 
perat, supervenit (id est, qui horam acceperat, cui 
constituta erat). Pro ablativo acceptum hora foodaim 
facit tautologiam. 

Ibd. 8, 1: pretium Hannibali protinna name- 
ravit, si ad calculos revocetur, parvum, ntpote 
septem iugeribus, et hoc in Pupinia, addictis 
redactum, si animo erogantis, omni pecnni* 
maius. Âd ablativum animo erogantis nullo pacto 
audiri potest revocetur, neque in hac diligenţi mem- 
brorum comparatione (si ... revocetur, si ...) jiescio 
quod artificium adbiberi. B habet: si animo prsero- 
gantis. Latet, opinor: si animo penses erogantis. 

Lib. V, 1 inii: Liberalitati qaas aptiores 
comites quam humanitatem et clementiam de- 
derim, quoniam idem genus laudis expettint? 
Quarum prima inopia, proxima occapatione, 



Valerios Maz. 323 

tertia ancipiti fortuna prsestatnr. Vitia iam alii 
sensernnt. Frimum enim ablatiyi prorsus perverşi sunt, 
quomam liberalitas non inopia prsestatur, sed inopi vel 
in(q[4», similiterque duse reliquse virtutea; debebat igitur 
saltem in addL Deinde supra modum ridicula est occu- 
pationis in hac re inter inopiam et ancipitem fortunam 
mentio, sive ei humanitatem sive clementiam respondere 
putea; quis est enim is fortuns status, etquid ei prsecipue 
debetor prtestaturve? Scribendum primum: Quarum 
prima inopi ••• tertia ancipiti prsestatur for^ 
tuna; tum intelligendum proximam esse, quss proxima 
et postrema nominata sit, clementiam, tertiam humani- 
tatem, qu» ancipiti nec tamen lapsss et occidenti fortunse 
debetur, ad quam spectat clementia. Itaque huius for- 
tono generis significatio latet nec tamen valde involuta in 
iUo ocoupatione. Scripserat enim Valerius: quarum 
prima inopi, proxima occubanti^ tertia ancipiti 
fortun» priestatur.^) 

Ibd. (V, 1) E. 1: Quis autem illam (manum 
Alexandri) osculari non euperet (sic Perizonius pro 
cnrreret), que iam fato oppressa maximi exer- 
citat complexul humanitate quam spiritu vivi- 
diere suffecit. Non agitur de humanitate spirituve vi- 
vido, sed de mânu morientis vivida, non tam spiritu, qui 
perne defecerat» quam humanitate. Scrib.: humanitate 
qaam spiritu vividior suffecit 

Ibd. E. 4: Nam cum ... abscisum eius(Pyrrhi) 
caput Alcyoneus, Antigoni regis filius, ad pa- 



') V, 1, 1 venim esse nequit si modo verum (est). Nunqnam 
enim tic Valerius critici personam snmit, omnium ininime du- 
bitataroB de splendide senatas Romani facto. Sed quoniam 
deleta annt veieris scriptnrse in B vestigia, mendum relin- 
qnendnm est. 



324 Lib.VIILCap. L 

trcm propugnatorem laborans laeterat letns 
velut aliquod felicissimam victori» opus attu- 
lissct, Antigonus . . . capăt sablatum cansea 
... texit, cet. Id iis, qu» post ?erba adpatrem 
ante Isctus . • . attalisset corrapta legnntor, nihil 
inesse et per parenthesin interponi potest, nisi quod ad 
Antigonum et eius prsesentiam pertineat. (Qoad FcBrt- 
sdiins excogitavitt praeterqaam quod tseter labor piaf6 
dicitur de difficili pugna, nuUo modo hoc loeo interpem 
poterant nec milites propognatores appellarL) Scri- 
bendum videtor: ad patrem (propugnator enim la- 
horantihus aderat) Isetus oet. Antigonofl Aigirâ 
auxilium fercbat. 

Ibd. 2, 10 (de libitinariis): Quorum landem 
adiecta lege condicio auget magia quam exte- 
nuat, quoniam quidem quaestum contempserant 
nulii alii rei quam quaestui viventes. fVustafa 
Halmius (Emendatt Val. p. 9) hsec defendit; nam neqoe 
pretium dicis causa, ut addici res posset, indicatom con- 
dicio erat nequo lege addebatur, neque condicionia lege 
adicctio quicquam coniuncti habet cum iis, quse adâontor: 
quoniam quidem cet. Scribendum, omisso pravo inter- 
pretamento: Quorum laudem ahiecta condicio 
auget magis quam extenuat. Vilis erat oondido 
hominum uni qusestui viventium. Supra^ sordinm gratia 
rum hoc se exemplum ponere, Valerius dixit [Fere Lq». 
et Kempf.] 

Ibd. E. 4: Iile (Masinissa), cum iam setate 
deficiente .. in lectulo laberetur. Nihil est, quod 
Perizonius, egregie alioquin de Valerio meritus, effecit, in 
lectulo dilaberetur. Namaliter supra c. 1 E. 1 Alex- 
ander violentia morbi dilabi sic dicitur, ut de vi ve- 
neni corpus solvente cogitetur, neque cetera verba (in 
lectulo et opes relinquens) ad iUud dilaberetur 



Valerius Maz. 325 

accommodari possunt. Nihil subest nisi ia cer ei, quod 
laceret errore scriptnm sensim in laberetur transiit. 

Ibd. 3, 4: et virum, mitto quod amplissimse 
dignitatis, certe salubritatis studio prsestantis 
officii privatim sibi venerandum, iugulum prse- 
bere iussit. Ridiculum in Cicerone laudando studiu m 
salubritatis, neque ulla verborum probabilis iunctura 
expediri potest. Codex B salubrităţi. Scribendum: 
certe salutaris studi, prsestantis offici, privatim 
sibi venerandum (quod Cicero eum in- iudicio defen- 
derat). Eempfius salutari studio, ablativo non recto. 

Ibd. E. 3 extr. (in accusatione Atheniensis populi): 
cum interim, cineribus nostris foede . . • disper- 
sie, (Edipodis ossa . . • inter ipsum Arium pa- 
gum « . . et excelsam prsesidis Minervse arcem 
honore arae decoratos sacrosanctiores colis. Sic 
B. Mirifica sunt, quse nuper excogitarnnt. Proxime vesti- 
gia premendo ad verum pervenitur: honore arse deco- 
rata sacro aanctiore colis. (Sacrum singulari 
numere si quem offenderit, Freundii lexicon adeat, quoniam 
Sdielleri tenues in boc vocabule copise sunt.) 

Ibd. 5, 2: M. vero Fabius consul inclita 
pagna et amicis et Veientibus superatis. Sic B, 
cnins vestigiis proximum est et Faliscis. Et facile pro 
Etmscis, quos Livius et Dionysius cum Veientibus con- 
iungnnt, in aliis annalibus proxirous Etmriae populus nomi- 
nari potuit.^) 



*) Cap. 9, 4 recte Lipsias Tidit nihil addendnm esse, sed se 
snblato scribendnm: asseveratione deinde eiu8(uxoris) et 
iureiurand^o nil (codd. se nil) tale suspicari per- 
B na 8118, hoc est, ad nil 1»le anspicandam (sed snspicionem 
âbiidandam) aâdnctiis, qaemadmodum III, 8, 1 Capnapa* 
cisci persnasa dicitnr. 



326 Lib.VIIL Cap.I. 

Ibd. 10 £. 2: !Xenophontis corpus religioni 
immobile stetit et animus in consilio prudenţi» 
stabilis mansit. Beligio (in tali corporis et amini 
divisione) ad animam pertinet, non ad corpus* It^oe 
retinendum, quod primam in B scriptam faerat, regioni, 
correcta extrema vocali, ut sit regione^ de loco et stata. 

Lib. VI, 2, 3: Nec timori datam est silentiam 
(plebis ad duram Scipionis orationem), sed, qnia 
beneficie MmiUdd Corneliaeque gentis mulţi 
metus urbis atque Italian finiţi erant, plebfi 
Bomana libertăţi Scipionis libera non fuit 
Perversum prorsus liberwn esse alicui aut UbertaU 
alicuius^ ct, si libera plebs non fuit, timuit, quod ipemn 
negatur. Scripserat Valerius: libertăţi Scipionis 
libera /rtri/. Corrupto favit in fait (cfr. voi. I p. 21), 
additum est non. (Occaltatos iam in B antiqua interpola- 
tione errores notavi I, 1, 8, III, 8, G, IV, 6, 1, V, 1 init. 
V, 2, JO, V, 2 E. 4, IX, 12 E. 8; alios notabo, ut VI. 
î) E. 7.) 

Ibd. E. 1: Provocarem ad Philippum, sed 
sobrium. Pervertit sententiam condicionalis oratio. Alii 
in hac narratione provoco ponunt; hic provoearam scri- 
bendum opinor. Mulier significat se ab alio indice ad regem 
provocassc, sed non ad ebrium, in quem videt se incidisse. 

Ibd. 5 E. 2: Îs postquam recognovit classem 
illum Laccdaemoniorum...velle incendere. Nnll& 
haec recognitio est, sed ignotae ante rei cognitio. Scriben- 
dum: postquam rem cognovit^ classem illum L. 
velle incendere. 

Ibd. 8, 1: Erat is (servus Antonii) etiamtnm 
imberbis et stabat coram videbatque rem ad 
suos cruciatus pertinere. Ineptum coram, quod ad 
certas personas, ante quarum os statur, pertinet. Cod. 
B: stabant coronam videbantque. Significator: 



• 



Valerius Max. 327 

stabat in corona (auditorum circa iudicium) videbat- 
que. (Cfr. Vm, 10, 2.) 

Ibd. 7: quo evenit, ut Antius statim quae- 
rendse incolamitatis occasionem adsequeretur. 
Nihil ad rem statim. B habet statum (post s). E£fi- 
dtar, Yocalibas transpositis: tutam ... occasionem. 

Ibd. 9 E. 3: Cimonis vero incunabula opini- 
one stultitiae fuerunt referta; eiusdem stultitise 
imperia salutaria Atbenienses senserunt. In 
aliere stultitise latere aliquid incunabulis contrarium 
recte sensit Halmius; latet autem non adulescentise, 
sed (eiusdem) adulţi, quod et ad litteras (ulti) propius 
est et rei aptins; neque enim adolescentis, sed viri Cimo- 
nis imperia significantur. (Itaque ex III, 4, 1 y a li di or 
setas bic comparanda fuit.) 

Ibd. E. 7: Itaque neque existimari neque 
dici debent bona, quae ut inflictorum malorum 
amaritudine desiderium sui duplicent. Non agi- 
tor de duplicando desiderio, sed de sensu malorum memo- 
ria et desiderio bonorum (quae putantur) duplicando. 
Smbendum: quse uim inflictorum malorum ama- 
ritudine desiderii sui duplicant. Nihil igitur pror- 
S128 deest. Propter ut (natum ex ui ante in) ortum est 
duplicent et desiderium. 

Lib. Vlly 2 E. IO positis Valerius Philippi Hacedonis 
ex epistola ad Alexandrum verbis, quibus non fideles esse 
amicitias pecunia emptas declarat, subiicit epipbonema: A 
caritate istud pater, avus o Philippus, maiore 
ex parte mercator Grsecise quam victor. Frustra 
Perizonius et Fo&rtschius laborant, aliis desperantibus. In 
proximo verum; huiusmodi enim est: A caritate istud 
pater, ab uau Pbilippus, maiore ex parte mer- 
cator Gr. q. V. Quatenus pater boc scripsit ad filium, a 
caritate sumpsit, quatenus Philippus, ab usu et experientia, 
quam magnam huius rei habuit. 



328 Lib. VIII. Cap. I. 

Ibd. 3, 4: monait, ut, omissa cupiditate, re- 
gredi modo controyersiaquam progredi malleni 
Quoniam controversia in B iis punctis notatur, quilm 
librarius voces errore e margine receptas notare solet, iflo 
sublato ipsum modo de agri modo et mensura inteDIgi 
debere, ut in iis locis, quos Halmius ad rbetor. Lat p. 
379, 13 indicavit, Geertzius recte statuii 

Ibd. 7: Fabius autem Maximus, cuius non 
dimicare vincere fuit. Latine non didtnr Fabii non 
dimie are, ut sit „Fabii dimicandi vitatio"; rectîasimum 
et usitatissimum est: cui non dimieare vincere fuit 
(cui dimicandi vitatio victoriae loco fuit). Scio eodem fee 
modo nune (apud Haasium) legi scriptum e codicibos (sed 
optimus deest) in Senecae lib. ad Polyb. 16, 2: boc fuit 
eius lugere viginti legionum sanguine fratri 
parentare. Sed ibi quoque recte superiores: boc fuit 
ei lugere. 

Ibd. 4, 1: Omnibus militaribus copiis 
Tullus Hostilius Fidenas adgressus, quse sur- 
gentis imperii noştri incunabula . . . torpere 
passse non sunt finitimisque tropaeis ... alitam 
virtutem eius spes suas ulterius promovere do- 
cuerunt, Mettius Fufetius, dux Albanorum, dnbiam 
... fidem repente in ipsa acie detexit. Jure Hal- 
mius dubitat, tantamne negligentiam Valerius admiserit 
Facilis est correctio et lenis nec dubia: Omn. c. Tullius 
Hostilius Fidenas adgressus est^ quse ... docue- 
runt; ^tun Mettius Fufetius cet. Facillime turn inter 
t et m extritum est; de est addito vid. ad Caes. B. C. 
III, 71. (Ibd. 3 cum in summa alimentorum inopia 
iam alii scripserunt.)^) 



') Cap. 6, 1 Latinam non est, quod e Vahlenii coniectara Hal- 
mius edidit data armatura; nam armatura tantum de oerta 



Valerins Max. 329 

Ibd. 6, 2: Itaqne Gampanae urbis ... Gasili- 
num, moderarăm virtute clarum, perseveranti» 
amicitise pignore impios oculos verberavit. 
Sic B. Ex secmida manas correctione in deteriores^ 
txansiit modo rara virtute, ubi rara abundat, modo 
prorsus perversum est; Halmius e Foertschii coniectura 
incolarum virtute scripsit, genetivo satis otioso ; nec om- 
nîno V ir tu tem Valerius, quae satis perseverantis amiciti» 
nomine significatur, separatim nominasset, nisi aliquid ex 
contrarie acuminis qusesisset. Id huiusmodi est: Oasili- 
num, mole parvum^ virtute clarum. 

Ibd. 7, 3: quoniam Tettius in proprio iure 
procreate filio summa cum iniquitate paternum 
nomen abrogaverat. Quid sit filius in proprio iure 
procreatus, prorsus non intelligo. Valerius scripserat: in 
proprio lare. 

Ibd. 8, 7: Nimirum consternatio, quse ani- 
mum eius transversum egit * * amavit enim 
sordes suas et dilexit pericula, cet. Lacunse notas 
Halmius posuit, in codice nuUum eius est indicium; nec 
qnicquam subest gravioris mendi; scribendum enim est: 
Nimirum consternatio gucedam animum eiua 
transversum egit; amavit enim cet. Confusio orta 
ex (qused) am anim. Gfr. IX, 12, 8. 

Lib. VIII, I Absol. 6, toUendum est aut ante attol- 
lere, ut sic scribatur: huc deductum necessitatis, 
at abiicere se tam suppliciter, attollere tam 



armonun genere militibusque ea habentibus dicitar; arma- 
turam dare pro e. q. e. arma dare (armare) nemo dixit. 
Vera videtar esse secund» manns cod. B scriptura: la tur os 
arma, gennsqae casu ad arma accommodatam. 



330 Lib. VIII. Cap. I. 

deformiter cogeretur. Non alteramutrum, Bedutrum- 
que facere coactos est. 

Ibd. Damn. 1 scrib, sed ei alioqui vir sinoeris- 
simse vitse et ab hac suspicione procul remotus. 
Yalgo abest et priore loco. 

Ibd. Amb. 2 scrib.: quia ipse neque liberare 
duabus caedibus contaminatam neque punire tam 
(volgo eam) iusto dolore impulsam sustinebat 
[Torren.] 

Ibd. 2, 2: Quod si eadem formala Varro et 
damnări et adversaria absolvi potuisset, eius 
qaoque non dubito quin turpem et inconcessnm 
errorem libenter castigaturus fuerit. Tollont 
adversaria, quod nemo addere potuit. Scribendum: et 
damnări et ah adversaria absolvit hoc est, ab. 
eius petitione, ut apud Ciceronem pro Bosc. Corn. 36, 
Senec. ep. 81, 4. Pro errorem restituendum y^rt? or ^m. 
(Halmius amorem.) 

Ibd. Tprooem.: qua (industria) cum sit perfectis- 
sima virtus, duramento sui confirmat. Corrigant 
confirmatur. Sed neque industria perfectissima yirtos 
appellari a Valerio potuit, neque causalis significatio apta 
est. Scribendum puto: quse, quo sil perfectissima 
virtus, duramento sui confirmat. Industria vir- 
tutem durat et confirmat, quo perfectissima sit. 

Ibd. 3: Terentius autem Varro, human» vita 
exemplo et spatio nominandus, non annis, qui- 
bus sseculi tempus sequavit, quam stilo vivacior 
fuit. Gerundivum (nominandus) nullam omnino habet 
auctoritatem, in B in margine secunda mânu adâitum; 
nec exemplo vitse nominandus quid sit, facile quis- 
quam dixerit. Videtur fuisse: Terentius antem 
Varro, humana vitae exemplum et (etiam?) spa- 
tio, non annis ... vivacior fuit. Varro ob mulţi- 



Valeriat Max. 831 

plicem et scientiam et operam humanse vite exemplnm 
dicitur idque etiam spatio, hoc est, diuturnitate. 

Ibd. 5: Namqae alii commodo perculsi se- 
cessum petant, dnplicant tenebras. Nimia addnnt 
et prava (alii); facillime verum effîcitur: Nam qui iali 
incommodo pere. cet. 

(De Vm, 7 E, 3 dixi voi. I p. 146.) 

Ibd.E. 5 (de Gameade): ita ... ut .., eogitatio- 
Dibas inhaerens manum ad mensam porrigere 
oblivisceretur; sed ei (cod. eum) Melissa, qaam 
uxoris loco habebat, temperato inter studia non 
isterpellandi et inedise succarrendi officio, dex- 
teram suam necessariis usibus aptabat. Prave 
de cnra non interpellandi plurali numero stadia dicuntur, 
pravissime divellitur (non) interpellare studia, cui 
contrariom est inediae succurrere. Necessario igitur 
snblato, quod non intellecta sententia et verborum iunc- 
tura additum est, inter, scribi debet: temperato stu- 
dia non interpellandi et inedise succurrendi 
officio. Officium utrumque stndiis parcendi et inediae 
succurrendi apte miscuit. De additamento cfr., quae ad 
lY, 7, 2 posui. Sed simul, ne vitiose aptabat duplicem 
dativnm habeat, codice viam monstrante [cum Torrenio] 
scribendum videtur: sed eum (vel potius eam^ manum 
eius^ Melissa ... dexiera sua necessariis usibus 
aptabat.^) 



*) Ibd. E. 8 incaate Halmias deseruit optimum codicem ceteros- 
que, quos saperiores editores secuti erant. Valerio Socratis in- 
dnstri» laos aogeri visa est, si yilissimrim musicse rationis 
elementum tantis doctrinse copiis tamen senex adiungere 
voloisset. iltaqne precedit: et quantula accessio illa 
fiitura Bcientia erat?) Vilissimam banc accessionem 
homo et Romanus et sine acnto iudicio rbetoricQ li\d«.Yi% i&râX- 



332 Lib.VIILCap.!. 

Ibd. 8 prooem.: Alterum enim (otium) etiam 
inertibus vitandum, alteram strenuis qnoqne 
interdum adpetendum est, illis, ne propriie ▼!- 
tam inermem exigant, bis, nt tempestiva labo- 
ris intermissione ad laborandum fiant vege- 
tiores. Sic B, e quo fit apte: ne propriam vitam 
inermem exigant cet. Vel inertes, qoi nibil pablic» 
alienseve rei ad se pertinere pntant, segne otiom Titare 
debent, ne propriam quoque vitam, qoam tatam agere 
cnpiunt, inermem et iniuriis obnoxiam exigant. (Halmins 
aberravit; illi homines pro patria nihil agere volant» nee 
inermis vita pro patria exigi potest.) 

Ibd. 9, 2: îs enim (P. Annius) solus in ambitn 
expers Antoni anse steterat. Certatim addnnt sub- 
stantivum, vocis (manus sec. supra lin. in B), oratio- 
nis (ibd. in margine), eloquentise (e lulio Paride), aHa, 
non attendunt, vitiose superesse in ambitu, qaod nnllo 
pacto ad sententiam accommodari ita potest, nt ulla am- 
bitns significatio nsitata retineatur. In eo inest, quod 
qnaeritnr, valde obsenratnm; sed nihil puto latere nisi: 
suauitatis expers Antonianae. Extrito s (post s) 
sensim reliqua mutata sunt. Si quis, tamen propias ad 
litteras accesserit, accipiam. 

Ibd. E. 2 e cod. B scribendum est: Pericles 
autem felicissimis naturae incrementis, sub 
Anaxagora praeceptore summo studio perpolitis, 
instructus liberis Athenarum cervicibus iugnm 
servitutis imposuit. 

Ibd. 15 prooem.: Candidis autem animis vo- 
luptatem prsebuerint in conspectu posita, quje 
cuique magnifica merito contigerint, quia »que 



lime appellare poterat, qni VIII, 14, G pingendi artem inter 
hiimillimas res positani etiam sordidi studii nomin» 

dignatus est. 



Valerius Maz. 



prsemioram virtutes atque honerum contempla- 
tio ittdicanda est, ipsa natura nobis alacritatem 
sumministrante, cum honorem industrie appeti 
«t exsolvi grate videmus. Sic B, e quo facile et sine 
ulla dubitatione efTicitnr: quia seque praemiorum vtr- 
4uii8 atque operum contemplaţie iueunda est. 
Virtutis prsBmia atque opera componuntnr. Iueunda iam 
Ascensius, qui prsemiorum virtutis atque honorum 
Bcripsiti in boc uno aberrans. 

Ibd. (15) 2: tam bercule quam curia superio- 
ris Catonis effigies illius ad cuius generis 
officia expromitur. Videtur iuisse: tam bercule, 
quam e curia superioris Catonis effigies uniua 
«d huius (sic mulţi) generis officia expromitur. 

Ibd. 8: Iam quae in Cn. Pompeium et ampla 
et nova congesta sunt, bine adsensione favoris, 
illinc fremitu invidise, litterarum monumentis 
obstrepuntur. Longe aliter locus obstrepi dicitur, 
addito ablative (aquis), boc est sirepiiu (aquarum) op- 
pieri, Honores obstrepi liiterisy merae nugse sunt, eo ma- 
gis, quod monumentis necessario dativus est, ablativis 
(adseusione et fremitu) iam positis. Scribendum 
simplidter obatrepunt. Honores Pompeii tanto partim 
favoris, partim invidise fremitu (uterque enim eos comi- 
tatnr) litteris obstrepunt, ut hse vix eos accipere et tra- 
dere possint. 

(De Vm, 15 E. 1 dixi voi. I p. U6, de IX, 1, 4 p. 90.) 

Lib. IX, 1, 6: forum nostrum ... (Curionis) filii 
.sescenties sestertium aeris alieni aspexit, contrac- 
tam famosa iniuria nobilium iuvenum. Quae ea 
iniuria iuvenum? et qui iniuria alicuius »s alienum con- 
trabiturP Sine dubio Valerius scripsit luxuria. 

Ibd. 2, 1: (Sulla) dum quaerit victorias, Sci- 

pionem se popule Bomano, dum exercet, Hanni- 

.balem reprsesentavit. Opinor se subditicium e^%^. 



334 Lib.yin. Cap.!. 

Aliud est se reprcssentare (apud Coliunellaili et nnb* 
consoltos), hoc est, pra^sentem adesse, aliud rq^râmmUan 
aliguid aut aliquem, hoc est, facere, nt adsit oot vidflBtv 
adesse, qnasi in vitam revocare et ob ooolos ponerer ^vîd. 
hoias libri c. 11 E. 4. 

Ibd. E. 2: at «qne terrestriam seelestmii 
Earthaginiensiam copiarum egressum terra 
quam maritimarum Neptanus experiretur. Ne- 
cessario, quod et librarii qoidam et editores fecemnti to- 
nenda transpositio in B significata: ut aeque sc^lestuin 
terrestriam E. copiarnm; sed simol^ m fallor, aat 
gressum aut ingreasum scribendom est. (In E. 3 
Hahnium, ne errori codicis B (amico suc) obsequeretnr, 
et ordo verborum et sententia reţinere debebat; prsrter 
dves Bomanos Mithridates simul amicis interfeetis pia- 
cola solvit; sed e codicis vestigiis (illos) fieri videtor ant 
alios amicos suos aut multos am. suos.) 

(De IX, 2 E. 4 dictum est voi. I p. 41.) 

Ibd. E. 5: adeo cseco furore summa qufeqne 
effervescit crndelitas, cum munimentnm ex se 
ipsa repperit. Intelligerem, si scriberetnr munimen- 
tnm quserit (quaesivit); nune scribendum prorsns pato: 
cum nutrim entvm ex se ipsa repperit Eo enim 
proxima pertinent. 

Ibd. 3, 5: quotiens victori» victrix (ira foit)! 
Gongratulationem eius in Torquato spernendam, 
in Fabio pulcherrimam partem omittendam, in 
Appio totam fugae postponendam reddidit Scrib. 
credidit. Nam vicioriam reddere postponendam pro 
eo, quod est facere^ ut poatponatur^ mera et certa barba- 
nes est. [Sic edd. aliquot veteres.] 

Ibd. Ext. prooem.: Voluntas operi cedat (nt 
maximorum virorum vitia ne sileantur), dum pr se clara 
libentor probanda necessaria narrandi consci- 
entia non desit. Sic B a prima mânu; in mai^e 



Valerios Maz. 335 

probando, qnod Halmius posoit, nulla sententia, qiue 
hniusmodi esse debet, scriptorem, qaod omittere non possit^ 
ikcientem eo sastentari debere, qnod sciat se libenter 
alteram, ot egregia facta landet, facere. ' Recte igitur in B 
altera mana probanţii scribitor; sed mia prsterea littera 
mubuida est: dnm prseclara libenter probandi ne- 
cessaria narrana' oonscientia non desit. 

Ibd. 11 E. 4. Gertnm est, Valerium Fabioram ad 
Cremeram cladem et diem Alliensem non confudisse, pr»<- 
sertim in diligenţi enmneratioiie cladinm memorabilinm ; 
seripserat antem: et trecentorum inclit» gehtis 
virornm strage foedatum [amnem et] Alliensem 
diem et oppressos in Hispania Seipiones cet. 
Âb AM ad ALL aberravit librarii ocnlos. 

Ibd. 12, 8: Fine namqne vitse nostrse variis 
et occaltis cansis exposito, interdum qn» im- 
merentia snpremi fati titnlam occapant. Idem 
error est, qnem VII, 8, 7 sustulî, scribendmnque : inter- 
dum qucBdam immerentia cet [Edd. aliquot veteres.] 

(IX, 12 E» 8 emendayi voi. I p. 73.) 

Ibd. 13, E. 4: cnm forem cubiculi, extrin- 
secus a custodibns opertam, interiorem claustro 
ipse obserasset. Ser. interiore clanstro. [Sic Gyei] 



Cap. II. 

L. AnnflBi Seneo» Scripta Minora (Dialogi). 

Ad nnllios scriptoris Latini libros aut plures mihi 
hic proferendae sunt emendationes coniectura repertse quam 
ad L. AmiaBi' Senecse, aut, quibus plus inesse putem, in 
aliqoa saltem librorum parte, ad oratiom's integritatem re- 
stitaendam auxilil Id accidit materise ipsius ubertate. 
Nam neque cuiusquam, si Cicero et LiYÎua ^^d^v^xvx^^\^ 



336 Lib.VIIL Cap.U. 

tot volumina supersunt, et ea horom Yolaminnm fortuna 
fiiit, ut mulţam huius generis ope egerent, nec eiusiiiodi 
soperiorum philologorum sive opera sive opene snbsidia 
fnerunt, ut non multum necessario relinqueretor. Itâqoe 
cum Senecam adolescens et iuvenis uon indiligenter hgan 
ccepissem, partim ob veteris philosophisB memoriam (quam- 
quam ea campo non ita amplo continetur et declamatoriis 
ambagibus artificiisque mire extenuatur, et interdum oormm- 
pitor; ipse autem subinde resumptus acumine et gravitate 
sententiarum animum incitare et oblectare potest, inter 
philosophos, qui ipsi per se vera qusBsiverint, nomoari 
nequit), partim rerum et ingenii condicionisque illomm 
temporum cognoscendae causa, partim ut Latini sermonis 
formam sensim mutatam copiasque ipsas amplificatas 
et novatas persequerer, iam turn ipsa crebra insistendi et 
dubitandi de verbis et sententiis necessitas et, ubi in certa 
codicum vestigia, in ceteris libris apud prioris temporis edi- 
tores, in epistolis autem apud Schweighseuserum, indderam, 
nonnulla saltem corrigendi facilitas tenebat me et nescio 
quomodo alliciebat; idemque mihi accidit, cum, paratis a 
Fickerto in omnibus libris certioribus subsidiis, eos rele- 
gerem. Sed tamen imequalis haee fîiit opera; nam non- 
nuUos libellos (tres maxime, ad Marciam, de vita beata, 
de tranquillitate animi) saepius cum philologise studiosis 
exercitationis causa ita pertractavi, ut ipse prope ad sum- 
mam recensionis diligentiam omnia perscrutarer et temp- 
tarem, in aliis, quos rarius legi, ea attigi, quae non nimis 
lente progrediens expedire poteram. Senecse autem libro- 
rum, qui proximis post eius mortem seculis scholarum et 
grammaticorum cura caruerunt, ab ecclesiae autem Christi- 
anae patribus commendati media setate, cum multa iam et 
gravia menda accepissent, in honore habebantur, pauci 
supersunt codices antiqui et ab interpolatione novitia liberi, 
q\xx tamen, si quidem Bambergensis qusestionum naturalium 
codex undecimi secuii est, non extremis demum ante renatas 



L. SenecK Scripta Mîn. 337 

litteras temporibus coepit. Atqne illis antiqnis codicibns, a 
qnibtis ant ipsis aat gemellis ceteri orti certisqne propa- 
ginis notis impressi tantnm modestia aliqua interpolationis 
aut siiiDma licenţia ac temeritate inter se diffemnt, cum 
primi editores nsi non essent, ne postea qnidem snperio- 
ris temporis philologi, qui alioqni scientia et iudicio in- 
stmcti in Seneca elaboramnt, Erasmns, Pincianus, Mnre- 
tns, Lipsins, Gronovius, ad eomm fidem orationem exigere 
et revocare potnemnt, qnod ceteros omnino non norant, 
imam Nazarianum Oronovius in libris de clementia et de 
benefieiis e Grnteri notis parum plene norat. Qoi autem 
imperitse et indoctse Rabkopfii negligentiae in Seneca edendo 
nostra setate successit, Fickertus, collecto (in epistoBs post 
Sehweighseusemm) longe maiore et prsestantiore instrn- 
mento, ipse ei bene et prudenter utendo nimis fnit impar, 
cumqne ex iis, quse in bonis codicibus reperta vel 
minima ex parte ingenio adiuvanda erant/ perexiguum 
effecisset, infinita, qnse recte a prioribus edita erant, dete- 
riora fecit, oratione et sententia mire ssepe perversa Longe 
ei prsBstitit Fridericos Haasins plurimaque melins admini- 
stravit. Sed taraen ne is qnidem de toto negotio satis 
semper libere constanterqne et prudenter iadicavit ; itaqae reti- 
nnit permulta prorsus setisu cassa et oratione vitiosa^), qnse 
certa ratione emendata erant, ipse antem, cum non 



') Hnios rei triste et memorabile ezemplam habet prima primi 
volaminis sententia (de provid. 1, 1), apud enm post Ficker- 
tom e eodicibaB ad horribilem banc formam scripta: Qn»- 
sisti a me, Luciii, qnid ita, si providentia mnndns 
ageretnr, multa bonis viris mala accidere, cum 
recte pridem ederetnr acciderent, correcta illa eztremamm 
litteranm detmncatione, qnam in hnins partis codice arcbetypo 
non raro accidisse paulo post ostendam. (Cfr. consol. ad Marc. 
Mf 1 obdnoere in A pro obdacerentnr(edd. obdncerentV 

MADT10I1 Aavna. Cwt. II. ^^ 



338 Lib.VIILCap.IL 

pauca soite et ingeniose corrigeret, in moltîs aberrATÎk m- 
dacter et temere matando; nam qnod multa non suooedflBte 
correctione, qasedaln vitio non animadyerso reliqait in^ 
tada^ ea non reprehensio est, sed commonis edendi, pr»- 
sertim plora celeriter, fortona. Idemque video fere iafr 
cium esse viii prsestantissimi, M. Hauptiî, qai Senecs 
mnltos locos tractavlt et plerosqne ingenii vi doctriDeqae 
copiis usos vere emendavit daobus libellis academicis 
Berolinensibos (a. 1864 et 1866), quos mibi, cum prins 
borum adversariomm volumen ederem, ignotoe finisa 
doleo. ^) Non pauca, de quibus dicturus eram, occupivit 
Hauptius eodemque modo correxit; ea subinde in tran»> 
cursu annotabo et consensu ipso tetus et, si opus est, 
confirmationis causa. (Haasii annotationes criticas in libr. 
ad Marciam 1853 editas habui; quas ante de sex libeUis 
edidit, non vidi.) 

Minorum Senecse librorum XII, quos nune oodicom 
auctoritati contra rationem parentes dialogos inscribnnt,') 
codex longe omnium princeps Ambrosianus est Mediola- 
nensis (apud Fickertum A, qua nota ipse utar), secuii, ut 
putant, IX exeuntis aut X ineuntis, a quo quemadmodnm 
ceteri pendeant sensimque deflectant, etsi in quavis pagina 
perspici potest, tamen paucis quibusdam exemplis e duo- 
bus libeUis monstrabo, eo luculentioribus et manifestioribus, 



*) Statim hic penam, qase p. 36 inep. 21, 9, p. 33 in ep. 91, 11, 
p. 39 in qoBBst natnr. VII, 30, 5 emendavi, eas emendatîon« 
ante ab Hanptio editas foisse. 

') Qnod post Fickertom Haasios (praf. voi. I p. VI) Senecam scribii 
ipsum de benei y, 19, 8 libros de beneficiis (qni in codicibas dia- 
logomm nomen non babent) dialogos appellasse, mire ftdlnntar. 
Dialogonun altercationem, qnam Seneca se iam seponeie ait, 
perspicne eam dicit, qn» proxime (inde a cap. 18) praoedit 
inter ipsnm et interlocntorem ficta, nibil ad libromm i^pella- 
donem pertinens. 



L. >*:i\*'Aj} Sciipta Mi!'.. :\:V.) 

quo e miiioribus initio mendis sumuntur. ^) Nain de vita 
beata c. 25, 4 (utor numeris capitum et sectionum Haasianis), 
ubiest: cum dens nndique consalutabor, cum librarius 
(sive ipsios codids A sive antiquioris exenqjiaris) obiecta in 
verbo extremo specie eius, quod est c o n s u 1, scripsisset c o n s a 
(cfr. in cod. Livii Veronensi III, 35, 9 consulibus tan- 
tissimo pro constant.)i deinde se ita revocasset, ut, 
relicta vocali u, ceteras litteras perscriberet: consualuta- 
bor, hinc in codice B (Berolinensi sec. XIV), illi proximo 
et secnndum locum obtinente, factum est, addita rursus, 
qaod vorbum iam non intelligebatur, una littera, con- 
sualuctabor; deinde ex hoc germine hadc pullularunt: 
cam deus undique conscientia luctabor (in Ouelf. 
et „exemplaribus quibusdam'' Pinciani, consua illo a 
luctabor separate et ad Latini vocabuli formam expleto, 
relicto cum deus), cum deo utique et scientia luc- 
tabor (cod. MedioL 4, ablative ad cum tanquam prsepo- 
sitionem accommodato), cum deo utique conscientia 
luctabor (Pal. 4), cum deo utique et consciam 
luctabor (Med. 5), cum deo ubique conscia luc- 
tabor (codd. Lipsii). Atque h^ec ex illo, quod in B est, 



') Non pronns novnin hoc de ceterornm codicum origine dico. 
quoniam ipse Fickertas ad cons. ad Mare. c. 26 codioem A 
„Tetfutissimnm et eeterorum qnaei parentem** appellat; sed ne 
tom qoidem, cum hac scriberet, enm rem vere intellexisse, 
ottendit fortaeee additnm qnasi; certe nasqoam hoc tennit 
MCotUTe ita est, ut interpolationia sordes segregaret et con- 
temneret Si interpolationis propagationem et hisţoriam nlla ez 
parte intelleziBset, iis, qnos hic pono> lods et infinitÎB aliis sic 
seriptuni yarietatem ordinasset, ut primnm codicis A scriptn- 
ram poneret, deinde cognata ooninngeret. Haasins qnoqne 
pml Tol. I p. VI nniTerse recte soripeit, sed tamen in anno- 
tatt ciltt. (18&8) p. 8 scriptoram, qnss in A est, e codicis Gol. 
et Bongavsiani scriptura ortam esse pntat et non pancis loda 
aliis oodidbns aliqnid trihnit anctoritatis. 

«2* 



340 Lib.Vm.Cap.n. 

c (Inctabor) orta sunt; sed ex eo, quod in ipso A ent, 
consnalntabor, alia propagatione natnm est: enm 
hiis undique consnltabor (Pal. 2 et ColOi qnod in 
primas editiones sic transiit, ut sensim nasceretar: CHm 
diis undique consultabo. Illud tamen robnstioris 
audaciae, quod, nullo minimo vestigio primi mendi rdicto, 
in Pal. 3 et Vratisl. scribitur : cum deus undique, qns 
sua sunt, requirat His gemina acciderunt in einsdem 
libri c. 13, 3, ubi, cum pro eo, quod voi. I p. 32 restitoi: 
inscripţio ipsa, excitans animum; qnse stat, in- 
venerunt vitia, in A, litteris male divisis, seriptom 
esset: quse statim venerunt vitia, id in B G et pne- 
terea in Pal. 2 et 4 servatum est, sed in ceteris ex altera 
parte natum est primum: quse statim enervant cum 
venerunt vitîa (Pal. 3), dein quem, cetera eadem 
(Vratisl), brevius autem in Col.: quem enervant vitia, 
ex altera (addendo ante pronomen qu»): excitans ani- 
mum ad ea depellenda, qu» statim venerunt vi- 
tia (Mediol. 4, 5), alia. In editionibus, etiam Fickertî, 
uterque foetus sic conflatur: excitans animum ad ea 
depellenda^ quse statim enervant, cum venerunt, 
vi ti a. Atque haec quidem Haasius abiecit, sed ipse, retentis 
codicis A et proximorum litteris, mirabile interposuit sup- 
plementum (quo corrigendi genere s«pe abutitur): exci- 
tans animum, quse statim [paratos ostendat ad 
abiicienda cum quibus] venerunt vitia. (Inscrip- 
ţio et excitat et ostendit nescio quos iam paratos!) Ut hic 
praeter B tres alîi codices mendum codicis A integrum 
servarunt, sic alibi in ceteris quoque minimum ab eo 
disceditur, sed tamen tantum, ut res intelligatur, ex eius 
erroribus ceteros pendere et inde deflectere. Nam in eodem 
libro c. 14 init. quod editur: Prima virtus sit; hsc 
ferat signa, in nullo sic scribitur codice, sed in A: 
Prima virtus at hsec ferat signa, ex quo fiEtcile et 
certo, retracta e fuga vocali, eflficitur: Prima virtus 



• 



L. Senec» Scripta Min. 341 

eat; baec ferat signa; sed ex at secunda manus fecit 
ad (ad hsec); itaque hoc transiit in Med. 4 et 5; in 
ceteris (Col, Pal. 2, 3, Qu., Vratisl.), ut hsec divelleretur 
a signa, scriptum est ad hoc, in B adhuc. Eodemque 
modo cens. ad Marc. 11, 4 cum in A scriptum esset famili- 
aris aura et pro aur» et, secunda manus familiari 
aura fecit, idque in omnes transiit (quamquam de Pala- 
tinis, ut s»pe, tacetur). Eodem capite, paucis versibus 
ante (§ 3 Fick.}, ubi de summa hominis fragilitate agitur, scrip- 
serat Seneca, quod primus Haasius vidit: Mir amur in 
hoc mortem, quae unius singultus opus est? £x 
eo unius ductus in minus nota voce mutatione in A fac- 
tum est unius singulius, inde in B ceterisque unius 
singulis(nam inBetiam morte quem scriptum, in Med. 
aliquo unius omissum prsetereo), qui verborum sensu 
cassorum sonus restitutus est a Fickerto, cum ceteri inde 
ab Erasmo transpositione adhibita sententiam effecissent 
ridiculam: mortem unius, qua singulis opus est?M 
Hsec atque horum similia innumerabilia qui recte sestimaverit, 
iotelliget, omnium prseter A codicum scripturas in Fickerti 



*) Qui plura exempla desiderat, yideat de rit. b. 11, 4, cum pro 
bit: e snggdstn rossB spectantis (hoc est, spectantes) 
p opinam suam in A scriptum easet {g pro c accepto, litte- 
rit male divUis): e successaros ex spectantis, qaemad- 
modnm hac in ceteros transierint et creverint (et etiam Haasium 
pertarbaverint), aut ibd. 15, 7 (abi egregie Haasius s as ci pi a- 
tur), aut 27, 5, cam in A Alcibiadem et Phflsdram sic 
corraptam esset: alinbi ad se et peedrum. qasB monstra 
sensim nata sint. De tranqu. an. 2, 1 cam pro eo, qaod 
Haasius veram esse intellezit: etiam tranqailli maris, 
atiqae cam. . . reqaievit, in A scriptum esset utque 
cum, deinde supra venum additnm ad mendum oocultandam 
lacas, id ?ocabalum in ceteris omnibus in ipsa oratione per- 
scribitur. 



342 Lib. Vni. Cap. n. 

editione ad rei memoriam et interpolationis fosâitatem, ne 
quis decipiatur, monstrandam relinqaendas esse (eten ntis 
erat in nno libello aut dnobas eas annotatas esse, in 
ceteris meliu3 coacervatae non e^sent), ad iestunoniiiBi 
vero de scriptune antiquitus traditse fide boa codices nnnqiiim 
vocandos, nisi forte B et proximos, si qnando de A Don 
coDstiterit, et tamen ex bis codicibns ac fere ex reeentissi- 
mis omnium, circa renascentes litteras scriptis, iare recep- 
tas esse conectiones miDomm erromm non ita paaeas, 
quse bominum non indoctorum coniectnrse debeantor. Velnt 
in illo ipso, quod attigimus, consolationis capite 11 §8 et 4, 
obiinAest ex firmis flnidisque, rectein ceteris (omni- 
bus?) scribitur infirmis, turn precarii spiritns (A 
prsecare sp.), tam contemptum animal(A animali), 
sed simiil alia perversissima. Ipse autem iile codex, ad 
qnem unum omnia redire dixi, quam sit scribendi erroribris 
obsitus, ex obscuritate aliqua ductuum exemplaris propodti 
et inscitia librarii ortis etiam in facillimis rebns verbisqae, 
vel ex his, quae posui, exeniplis apparet.^) Itaqae et dib- 
genter omnia rimanda sunt et tamen cavendum, ne recon- 
dita et difTicilia latere putemus, ubi proxima et obfia 
subsunt, quamquam librarium in iis^ quse ab eios scientia 
remotiora essent, etiam facilius errasse consentaneam est, et 
libere audacterque, modo ne longe a vestigiis discedator, 
sententiae et oraiionis necessitati parendum , neqae, cum 
plurimis locis iis pareas, bic illic contorta firtificia tentanda. 
Intercurrit etiam omittendi verba negligentia et adscripta 
aut superscripta in seriem recipiendi error; velat in illo, e 
quo iam aliquot exempla sumpsi, cap. 11 ad Marc. §2 cum 



*) Ad Marc. 21, 7(20, 12F.)(agiint opus smini fata) libnrint. 
non recte lectis litteris nt, scripsit agnrii opus 8. f., di qno 
in ceteris, nt Latin» vocis species esset, angnrii natom est 
et alia. 



L. SeneciB Scripta Min. 343 

Seneca ea forma scripsisset, qose inde ab Erasmi edit. II 
servatar: huc omnis ista, qasR in foro litigat, in 
theatris[de8idet],in templis precatur, turba dis- 
pari grada vădit, suc proprioque verbo de unoquoque loco 
posito, alteram verbam (quod sane potios pi au di t aut 
simile foit, actionem significans, quam desidet) in A 
ceterisque codicibus omittitur, unde nata est perridicula 
Fickerti coniectura: in foro litigat, in theatris pre- 
catur, omisso in templis. Sed huic sententise Seneca 
anbiicit banc: Et quse veneraris et quse despicis, 
nnas exsequabit cinis, rebus contrariis notatis. Supra 
veneraris aliquis iam in codicis A arcbetypo adscripserat 
diligrs; bine in A et ceteris scribitur: Et quse diligis 
veneraris ct quse des., qui error editores non decepit, 
nisi quod nuper diligis reţineri, veneraris deleri vo- 
Inerunt, non recte, ut opinor. Neque, quamquam huius 
codicis praestantia religione et interpolationis abstinentia 
censetur, non aliquando librarius ipse aut is, quem seque- 
batur, in primum illud et simplicissimum interpolandi ge- 
nus incidit, ut ex litteris fractis Latinum vocabulum effi- 
ceret. Singulari sive errore sive festinatione non raro, in 
consolatione ad Marciam tamen frequentius quam alibi, 
voces extremis litteris syllabisve truncari, iam Fickertus 
animadvertit recteque ea observatione usus est 12, 2, sua- 
serit scribens ex sua, et 26, 2, ubi, cum in codice esset: 
quod inte domus status inte ipse, is optime effe- 
cit: quod integre domus stătu, cui Haasius addidit 
integer ipse.^) Desiderari aliquid ad accuratissimam 
codicis A scripturse notitiam Haasius iure scripsit (prsef. 
voi. I p. VI). 



') Add. 3, 2 vix (vizit recte Haasias), 4. 2 cousol Areo (pro 
eon 8 ol an dam se Areo; minns recte H.), 9, 1 admonet 
eatibus (admonemar c.), 11, 5 pancissimo circnitus 



344 Lib. VIII. Cap. U. 

Declarata instrumenti critici in hacSenecse librorum parte 
natura rectaque eius utendi via significata, ad ipsas raiendii- 
tiones promendas venio, et quoniam libromm Senec» pre- 
ter paucos tempora incerta sunt neque qnicquam ad no- 
stram rem momenti faciunt, incipiam a tribns iilis, qnoi 
8upra dixi diligentissime a me pertractatos, deinde inoete- 
ris ordinem sequar Haasii, hoc est, codicis A. In conao- 
latione quidem etiam prseter mea et nova in maigina 
ponam, quse a superioribus aut aliquo eorum probata ant 
emendata, non solum a Fickerto, aed etiam ab Hfuuio 
spreta, sine uUa dubitatione in ipsa Senecae oratione f(h 
nenda fuisse mihi videntur, ut appareat, quid futuro editori 
relictum sit sine novorum inventione recto et libero iam 
inventorum usu efficiendum. Nulii autem ei his« qoi dia- 
logi inscribuntur, libellis plura graviorave menda inflicta 
sunt^) 

CoBsoI. ad Marciam (sive, ut in codd. inscribitnr, 
de cons ad M.) c. 1, 2 verba sic interpungi debent: 
sed dedisti manus victa fudistique lacrimas pa- 
lam, et gemitus devorasti quidem, non tamen 
hilari fronte teiisti. Averbispalam et sententia in- 
cipere nequit. Et sic ante Ruhkoptium interpungebatnr. ^) 



annor (recte Haasias), 19, 3 scisti mori (moritaram; 
Haasius ad verum rediit annot. crit. p. 13. Longe alind est 
scio mori, id est. recte moriendi artem et fiunltatem 
habeo ; vid. 24, 4. de brev. vit. 2, 1 et 7, 4, epist. 45, 5 et 55. 
3, cet.). 

^) Michaelis Batavus exiguam proprii boni habet, inania malta. 

') Cap. 1, 4 ex eo, quod in A et aliis scribitar: ob duas par- 
tea . . ., eloquentiam et libertatem, recte Maietu de- 
tracto p effecerat: ob duas artes (nam Latinis etiam libertM 
ingenii inter bonas artes est); non recte prolata eat ooaiec- 
tnra in margine codicis A posita ob dnas rea. Ibd. 3 iade 
ab Erasmo recte edebatur: in geniu m patria . • . ia iisam 



L« Senec. ad Marciam. 345 

Ibd. 3, 2: nec plus doinit (Livia amisso Praso) 
qaam.aut honestam erat Csesari aut seqaum ma- 
tri. Sic duse personse coniunguntur, quasi eodem loco 
sint; at Gaesar lugebatur, mater lugebat; deinde hone- 
atum Csesari Latine intelligi tantnm potest de eo, qno- 
nsqne Csesari dolendo progredi licnerit, qnod absnrdnm ad 
sententiam est. Cod. A habet: qnam aut bonestum 
erat Csesare aut sequo maluo. Efficitur: qu. a. hon. 
erat in Csesare aut sequom infilio^ hoc est, quan- 
tum CsBsaris dignitati, filii carităţi debebatur. (Non satis- 
facînnt, quse Haasins annot. crit. p. 3 diiit; idem de cote- 
ria locis intelligi volo, ubi mentionem prsetermitto.) Prox- 
ima Haasins sanavit, nisi quod (de quo ipse annot. crit. p. 
3 dnbitayit) non qnam interponendum, sed sic potius 
scribendum est: cum memoria illius yixit; [memo^ 
riam enim] nemo reţinere cet., ut oculus aberrarit a- 
memoriam ad nemo. 

Ibd. 3, 3: Aversaberis et alienos liberos et 
tuos ipsaque desiderans triste matribus omen 
occarrere, voluptates bonestas, permissas tan- 



hominum reduzisti, ubi nune re?ocatam est visam; at non 
agebatur de videndis Cremntii Gordi libris, sed de ntendis, 
nec sic dicitnr visus hominnm. Ibd. 4 recte a Cariooe ns- 
qne ad Lipsinm editam est: at illoram . . . scelera qao- 
qne . ..face6un^ur (pro taceb an t) de memoria prorsus inten- 
tară. Cap. 2, 4 iore veteres editiones: secundam orbi- 
tatem indicans lăcrimat omitere. Etiamsi lacrimas 
roittere de flere desinenţe diceretar, hoo looo oomparatoi 
lăcrimarăm et filii amissio. Cap. 3, 1 scribendam necessario, 
ut omnes poat Maretom ante Fiokertam scripserant: Intra- 
rerat (Drosns) penitus Qermaniam et ibi signa Bo^ 
mana fizerat, non, nt nune editar: signam Romani 
fizemnt; nam de unias Drasi laude dicitur et quid effectum 
i«m fuerit, cum mortuus est 



346 Ub.yilI.Cftp.IL 

qaam param decoras fortune tu» reiicies. 
Prorsus ineptum eşt, ipsam Harciam omen triate matribns 
occnrrere cupere ; faturum esse, ot tristia ominis looo ai. 
ad deterrendam eam Seneca ponit In A est: ipsnm- 
que (non ipsaque) desiderans . . . oocarreres. 
Scribendam est igitur: Aversaberis et alienos libe- 
ro8 et tuos ipsamque, quem desideras; triste 
matribus omen oecurres; voluptatea honestas ... 
reiicies. Acute fnturum Seneca dicit, ut Marda ipsum, 
quem lugeat, aversetur. [Sic iam Bubenius; omiait Fick.] 
Ibd. 3, 4: Illum ipsum iuvenem digniasime 
quietam semper nominatus cogitatusqoe faoiat, 
meliore pones loco, si matri suffi, qualis virus 
solebat, hilarisque et cum gaudio occurrit Sic 
A (nisi quod hilaris quam). Mulţi (iam librarii) dig- 
nissimum; Haasius etiam qui te addi voluit (qai te 
quietam . . . faci a t). Sed inepta in hac re (Laţ^nis 
praesertim) quietis notio ; verum in vocabule inepte id ipsunii 
quod quseritur, inest: dignissimum, qui te Icetam 
(letam) semper nominatus cogitatnsque faciat. 
Itaque quod alibi (voi. I p. 30) e quietis nomen qui 
siepe ortum dixi, hoc loco contrarium accidit. Tum repo- 
nendum esse occurret satis est verbo dixisse. ■) 



*) Cap. 4, 4 fa maro editores inde ab Erasmo intellexerint 
appellatam liherri m a m {([nm nnllo metii comprimatari princi- 
pum iudicem; Fickertns et Haaains, qnod librarins 1 sapn 
▼enam parnm prodnxit, ut pro li nasceretor n, nberrimam 
appellari insserunt. qnse esset indicis nbertas, nescio ntrom 
scientea an non cnrantes. Collocatas pro eollocatos. 
etai est in A, tamcn apnd Haaaiam typofhetÎB deberi malo 
credere. In generali hac sententia nihil loci est feminino 
generi. 



• 



L. Senec. ad Manutm. 347 

Ibd. 5, 4: Ultimam illam faciem reram pre- 
mis inlitam quasi param ipsa per se horrida sit, 
quicquid potes, congeris. Sic A; significator, non, 
qaod editor: in illam, qaasi, sed: illif tanquam 
si param cet. Sic enim et Seneca dativam congerendi 
Terbo adiangit ad Helv. 11, 4, de clem. I, 14, 2, de benef. 
VII, 31, 4 et Saetonias Ner. 19. Etillitanqaam (om. 
ai) et veteres aliqaot editiones habent et a Gronovio resti- 
.tatnm tennerant editores ante Fickertam. ^) 

De toUendo c. 9, 5 mal tis dixi voi. I p. 48. Qaod 
ibidem commendatams eram: versam dignam, qai 
Don e palpito exiret, totidem litteris scripsit Haap- 
tiiis (II p. 5). Bestat, ut, qaoniam pro eo, qaod A habet 
ipraBcedente t) terror decipit, scribendom esse error 
decipit saperiores editores ante Fick- et H. omnes recte 
Pinciano crediderant, addamas particalam, quam iile adden- 
cbm esse non attendit: Error decipit bic et effemi- 
nat, dam cet^) 



*) Paulo ante refocandam, qaod editores a Cnrione tennerant 
ante Fickertnm: non con?ertiB (pro conyertisti) te; 
qoid nune fleri debeat, Seneca dicit Capite 6 extr. rşyocan- 
dum ex saperioribuB editionibns cla?am (pro nayem) tenen- 
tem (cir. Hanpt. II p. 7). Cap. 7, 2 Fickertaa recte scripserat 
cum . . • redierunt (vid. ad qnsest. nat. IV, 2, 22); Haa- 
sinm quia non miretur revocasse redierint, pnecedente 
pnraertim cum . . . consectatsB sunt, sequente cum . . . 
circumfremuerunt? De c. 8, 2 rediit ad verum (nune 
te ipsa oustodis) Haasius ann. crit. p. 6 et in pr»f. voi. III. 
Pancis verbis ante Mnretus et ceteri ante Fickertum recte 
(dr. Haupt. II p. 15): qualis initio fuit. (A habet: qua- 
lis in illo fuit, Fick. et Hs. qualis in illa f.). 

') Eodem capite 2 revocandum e superioribus editionibns mult o 
ante provisa (A perculsa)et 4 quis unquam nostrum 
(pro vestrum). De communi humani generis errore et vi tio 
Seneca loquitur, nihil in feminis autMarcisB propinquis proprie 
reprehendit 



348 Lib.y]ILC«p.n. 

Ibd. de 10, l quoniam dixi yoL I p. 105, nmic di« 
cam § 3 in bis: Quicquid a fortuna datom eit, 
taDquam exemptum (A exemplum) aactore posii- 
deas, qnod malti senserunt, nihil omnino Latine aigni- 
ficare nec ullo exemplo dici exemptnm anctore. Bfli 
a fortuaa datas sic possidendas Seneca dlcit, tanqnam 
auctorem, qui nobis possessionem praestet, non habearnuB. 
Id sic significavit novitium usum sequens: tanqnam 
exevipio auctore, hoc est, sine aactore, ut e. 16 extr. 
exempto discrimine. (Cfr. ad cons. ad Polyb. 11, 5.) 
Ovidius eodem signiiicata dixit dempto fine (Trist. IU, 
11, 2), quod ipsum apud Senecam legitur in EQppoL 561. 
Paulo aliter dempta publica auctoYitate lâvioB 
dixit XXXII, 34, 5; longius etiam distat Cic. Philipp. 
VIII, l.«) 

Ibd. c. 11 plura gravioraque menda toUenda «ani 
quam prope ex ulla eiusdem spatii parte borum libronun. 
Nam statim ^ 1 Seneca postquam dixit perpetuam esse io 
vita incommodorum seriem« sic pergit, ut quidem in A 
scribitur: Moderandum est itaque vobis maxime 
qudB immoderate fertis et in multos et in dolores 
humani pectus dispensanda. Primum quoniam snb- 
iectum pronomini vobis adverbium maxime oetendit, 
definiri personarum genus, ad quas Seneca plural! numero 
alloquendas transit scribendum est fere cum Pinciano: 
vobis maxime, <jui ea (pro quae) immoderate fer- 
tis. Deinde pro multos iam in codd. aliquot restitntum 
et in editionibus recte servatum est metus. Sed quseritur, 
quid in metus doloresque dispensandum sit (ut iis suffi- 
cere omnibus possit), feminini generis nomine appellatam. 
Id non difficile videtur inventu: humani peotoris vis. 



^) Pe § 4 Haasias in ann. crit. p. 7 rediit ad verum (ne aci ti 8 
in fuga vivere). 



L. Senec ad Maroiam. 349 

,Daae postrerose voces ob litterarum vis et ris similitndi- 
nem conflatae in unam sunt. Deinde post illa § 2, de 
quibns dixi supra p. 343, et aliam sententiam a superiori- 
bns emendatam, ^) § 3 sic interrogatur: Quid est homo? 
reapondetnrque: Quodlibet quassum vas et quolibet 
fragile iactatu, plane, si attendas, ridicule. Homo 
enim vas est, non qaodlibet vas, nec quassum vas, sed 
qaod quati et frangi facile possit. Apparet, qaodlibet, 
nt in altero membro (qnol. iactatu), sic etiam in priore 
non ad ipsnm vas, sed ad levem eius dissolvendi causam 
pertinere. Omnes tnrbas dedit ablativas adiectione litterae 
m finalis in participinm mutatas et ad vas accommodatus. 
Scripserat enim Seneca: Quolibet quassu vas et quo- 
libet fragile lactata, aptissime conianctis qaassa et 
lactata. (Si qaem movent in re amplificanda vocabula 
separata et traiecta, comparet de vit. b. 26, 8: laurum 
linteatas senex et medio lucernam die prse- 
ferens.) Turn ubi in A est: alimenta metuens sua, 
qooram modum in inopia rumpitur, apparet ad 
banc formam Senecam scripsisse: quorum modo ino- 
pia [eatenuatur^ modo copia] rumpitur; nec fere a 
superioribus dubitatam erat, quin copiae mentio exddisset; 
ad eam necessario rumpitur pertinet (Oculus a litteris 
opia ad easdem in copia transiliit) Sequuntur (3 et 4) 
hsec: anxise sollicitaequetutelse (corpus, hocest,animal), 
precarii spiritns et male haerentis, qua parum 
repentinum audiet et improviso sonus auribus 
gravis excatit. Sic enim hsec extrema (inde ab 



*) Beete enim inde a Moreto edebatar: Hoo iubeţ illaPjthicis 
oracnl'is adacripta toz: Nosce te. Nam neqne toz 
abeeae potest, quod ante no 8 ezcidit, neqne Terbo carere pos- 
sumiie, qnod cum md. commutatum est (vid. Garaton. ad Cic. 
pro Plane. 30, 72). 



350 Lib.VIII.Cap.IL 

hserentis) in A scribuntor. Apparet nomuMui kvei 
causas, qus spiritum male herentem excatiant, nee ut 
improviso aut auditus cum sono coniunctio dubttui 
sinit, quin, ut priorem causam patdisper sepoumiu, alfan 
his verbis significata faerit: quem .. . aut auditus «r 
improviso so-nus auribus grayis excatît.^) QniBritar 
altera causa, qu» non animi afifectus (pavor enim Liprâs 
et Gronovius scripsernnt) esse potest, aed, ut soniu» m 
sensui extrinaecus obiecta, qua animns subito moTetur; 
eam porro rem ad oculoe pertinere probabile est, at iimni 
ad aures pertinet, certum autem, significatam esse neutri 
generis nomine (parum repentinum). Psto sabesM: 
quem petaurum repentinum aut aud. ex impr. & 
a. g. excutit Ea erat machina, quse subito exsorgeDS et 
sublata homines ostentabat periculosa arte se moventes, 
apte ad spectatorem ex inopinate percutiendum. Nondom 
e scopulis enavimus; continuatur enim eadem ocnrporii 
humani descriptio: soli semper sibi nutrimentam 
vitiosum et inutile, quae verba ultra modam ridieiili 
sunt, sive hoc significant, solum hominem humaDS cuve 
vesci, sive, soli homini humanam camem vitiosam et 
inutile nutrimentum esse, ceteris utile et bonum. (Vitioie 
in hac enarratione dici sibi vitiosum omitto.) Mui- 
festum est, per se dici nutrimentum vitiosum et 
inutile (nam ceterorum animalium corpora saltem esa 
utilia esse), ante nutrimentum exoidisee vocabnlnm, 
cum soli sibi eiusmodi sententiam eSiciens, a qua iadle 
ad illam de nutrimento transeatur. Id erat hnio»- 



') Eandem emendationem HaaBioB fecit ann. orit p. 8 {pmL foL 
ni p. XXIV), nifi qnod aut ante auditus ezddine non 
vidit Ego me antea sponte in eam incidisM, eonfinuitîimis 
cansa dioo, quod Hauptins (I p. 5) banc loenm minut Wdter 
tractavit. 



L. Senec. ad Maiciam. 351 

modi: soli semper [^serviens?'] sibi, nutrimentum 
vitiosum et inutile, aut simile. Unum omisi in hoc 
capite, de quo valde dubito. Nam § 1 Marciam 
Seneca sic alloquitur: Putre ipsa fluidumque cor- 
pus et cansis repetita sperasti tam imbecilla 
materia solida et aeterna gestasse? Quod in codice 
A scribitur: et causis morbos repetitas sperasti, 
putant morbos interpretandi causa adscriptum ad cau- 
sis; in quo morbos scriptum, non morbis, habetaliquid 
scmpuli; iilud gravius, quod nemo facile sic camam pro 
morbo posuit, ut, qui ssepius a^grotaret, cauaU repeţi dici 
posset.^) Itaque morbo repetita Senecam scripsisse 
suspicor, sed quid in causis lateat, non reperio, nisi car- 
nis morbo contemptim dixit, ut epist. 65, 22. 

Ibd. 12, 6: L. Sulla filium amisit, nec ea res 
... effecit, ut cognomen illud usurpasse salvo 
videretur, quod amisso filio adsumpsit, nec odia 
hominum veritus, quorum malo illse nimis se- 
cundse res constant, nec invidiam deorum, quo- 
rum illud crimen erat Cui unquam in mentem ve- 
nire poterat, filii Sulla; mortem effecisse, ut cognomen 
felicis, quod post illam assumpsit, iam filio salvo usur- 
passe videretur? Certissiuia bsec deliria sunt. (Omitto, 
dicendum fuisse salvo filio .. amisso). Poterat effi- 
cere. ut (historicis, posteris, etiam aequalibus) post talem 
casam iniuria id nomen videretur usurpasse; (neque enim 



') Apad Plizdum (XXVIII, 21», etsi in antiqnissimo codice est 
caoras) et Vegetiam causa dieitur de casa et affectn morbi. 
Apad Gelflom (de med. IU, 3; tatUum cauzam metuere ponitor 
de ii«r qnî morbi cauaom et occasionem cantione oibonun vi- 
taat; apad Tibollam I, 8, 51 additam Momica tqtam rem 
maUt; hoc enim poeta didt, adoleecentem non eo laborare 
morbo, qui eonticaia caoeam ' (in dilectu) &ciat Cmuariu» 
dicitor, qai ez morbo YacationiB causam habet, aliande 
dueto OBO* 



352 Lib.VIILC»p.II. 

in ipso Qsurpandi verbo Latine qmcqnam non recti signî- 
ficatnr). Atque boc dixerat Seneca: nsQrpasse faUo 
yideretar. Revocandum deinde esse constabant qwd 
Pindani coniectara ante Fickertam edebatnr, tam penpi- 
cae res (neqae enim ad Senecas leqnales Snlhe m sa- 
oand» pertinebant) et respondens hnie erat clamant, «t 
vil oculis credas talia ab Haasio relicta.^) 

Ibd. 13, 2 scribendani est (quod iam Lipsio in men- 
tem venit): Puiaane (hoc est, nonne putas et intelligis?) 
eins lactus aliquem fineni esse debere, onius 
primns dies et primus impetns abaltaribns pab- 
licis . . . non abdaxit patrernP Godices et editioiMi 
putasses. Interrogatnr nniverse de dolore ex amissis 
liberis ; condicionalis interrogatio absnrda est. Simnl rero- 
caridum § 1 ex editionibus inde a Lipsio ante Fickertam: Ne 
nimis admiretnr Grsecia illum patrem ..., Fnl- 
villus ffficii pontifex, pro effecit. Attigi perragi- 
turn errorem ad Vell. Patere. II. 127, 2, poteramqne e 
Senecae non ita panca exempla addere, velnt ex hoc ipeo 
libro 25. 1 (excepit). quaest. nat. IV, 2, 19 (recepit). 
In epist. 74, 23 cessit verităţi Haasins. qni ipse in pnet 
voi. III p. XIII disputat librarios prave incepit pro ia- 
ci pit scripsisse. Turn (redeo enim ad consolationem) ei 
hac scriptura: sollemnia pontificia carmina (A sec. 
roanu et B carmini) verba faciendum: sollemnia 



Non minus nianifesto initio capitis restitaendum : qiod 
nnllas ex illo volnptates c^pmti, ut inde ab Examo 
edebatur. Qnerit Beneca, utrnm de faeto Marda qneratiir 
(cepisti) an de eo, qnod fieri potnerit. Et seqnitar: Si 
nnllos te percepisse dizeris (= tno indieio peroepitti). 
O qnam Erasmns, Mnretas, Lipsins, GronoviuB mirarentiir, 
riderent, miserarentnr nostne «tatii homines, 8i viderent librii 
utentes, nt sanain mentem deserant et, dnm snbtiliter, nt sibi 
Tidentnr, de grammatics legibas quserant, in talibos errantei. 



L. Seneo. ad Mardam. 353 

pontificii earminis verba. Traxit sollemnia se- 
quens pontificia, deinde ad cetera in a cadentda scriba 
accommodavit carmina, si modo vere de A traditnm 
est nec ibi a priore mann earminis fîiit. (Ante Fick. 
edebator soli pontificalis earminis verba.) Addi- 
tonis hsec nemo erat, longeque alia est causa verboram 
§ 3 additorom. 

(C. 14, 1 correxi voL I p. 68.) 

Ibd. 15, 2 (de Augasto, deşerta mortibos domo): 
Tulit tamen fortiter quam cuias iam res age- 
batnr cuinsque maxime intererat de dis nemi- 
nem qneri (qnoniam ipse mox ftitarus dens erat). Sic 
A. Addnnt tam (tanquam cuins); alii plara mutant 
Scribendum: Tulit tam fortiter quam cuius, hoc 
est) „quam is ferre debuit, cuius"*. Gfr. debrev.yit. 18, 3; 
ad Helv. 15, 1: quibus libentius quam femina, 
familiarius quam mater intereram, hoc est, quam 
femina videbatur debere. Paulo post (4) recte interroga- 
tor: Yidesne, quanta copia yirorum maximorum 
sit,' quos non excepit hic omnia prosternens ca- 
8U8 (mors liberorum)? Sed perverse pergitur eadem 
orationis forma: in quos (A et quos, Haasius: et. in 
qnos) tot animi bona, tot ornamenta publice 
privatimque congesta erantP Hsec enim, cum pro- 
xima sententia relativa coniuncta, sensum eMciunt plane 
perversum, qnasi hsec duo maximis viris tamen acciderint, 
ut mortes liberorum paterentur, et ut tot bona et ornamenta 
in eos congererentur; ut cum virorum maximorum 
appellatione sic coniungantur, ut casus iile non excepisse dica- 
tur viros maximos et in quos tot ornamenta congesta 
essent, fieri per sermonis leges et orationis formam non « 
potest; debebat etiam tum non tot dici, sed piu rima. 
Itaque nova luec interrogatio per se ponitur, quse si ad 
illos ipsoa maximos viros pertinet, inanis est. Videtur 
Seneca traosire ad ipsos liber os illis ereptos, egregios et 



354 Lib.VIILCâp.II. 

iam florentes: Et quo tot animi bona, tot orna- 
menta ... congesta erant? (qnot in hos). 

Ibd. 16, 5: Iam cum fortuna in gratiam, 
Marcia, reverteris, si tela, qase in Scipiones 
Scipionumque matres ac filios exegit, ... net 
te quidem continuit? Scipionnm filii ipsi sont Scipi- 
ones; et Marcia cum parentibus comparatur. Scribendmn 
sine dubio: Scipionumque matres ac filias (ipsis 
in aliis familiis matres, ut Comeliam Gracchonun). Ac 
iam Lipsius adscripsit: ^filias, ex hac quidem recitatioDe^ 
quod Fickertus omisit.^) Sequitur (6): Habes ex illo 
(filio amisso) duas filias, si male fers, magna 
onera, si bene, magna solatia. In boc te pe^ 
duxit, ut, illas cum videris, admonearis filii, 
non doloris. Quomodo filius mortuus in boc Marciam 
perducere potuit? Debebat etiam esse sui, non filii. Et 
quomodo futurum exactum ferri potestP Ipsam Marciam 
Seneca, ut boc faciat, hortatur; scripsit enim: In boc te 
jterduc^ ut • . . admonearis. Ex imperative misos 
frequentis formae, sequente ut, natum est per duxit 
(Emendatio hsec, cum in exercitationibus pbilologi» studio- 
scrum vitium loci aperuissem, in mentem venit adole- 
scenţi bonas spei, cnius studia postea tristis morbi vis 
evertit.)-) 

Ibd. 17, 6 voi. 1 p. 24 muţi restitui pro mulţi 
Sed aliud maius addendum est. Quis enim semel admo- 
nitus, si vel mediocritcr attenderit, non sentiet, in media 
comparatione eius, quiSyracusas intraverit ante de visendi 
condicione edoctus, cum homine in vitam certa proposita 



^) C. 16, 3 scrib, cum cod. Vrat. Quod si tibi vie (pro quod 

tibi si vis). 
') § 7 recte sine dubio Marklandus (ad Statium p. 100) depo- 

nit, ut est in Vrat. et Colon., pro disponit 



L. Senec ad Marciam. 355 

condicione intrante pravissime interponi inter ipsam ima- 
ginis descriptionem et eins ad rem, de qua agitur, accom- 
modationem boc totum de condicione liberos suscipiendiP 
Quis Don yidet, necessario hsc continuări: Post hanc 
denuntiationem si qnis dixisset, intrare se Sy- 
racasas velle, satisne iustam querelam de uUo 
nisi de se habere posset (foede Fick. et H. e codd. 
possit), qni non incidisset in illa, sed prudens 
sciensque venisset? (c. 17, 6.) Ad hanc imaginem 
agedtim totius vit» introitum referamns. Syra- 
cusas-visere deliberanti (foedius, si fieri potest, iidem: 
Tiseres deliberanti) tibi, quicquid delectare 
poterat, quicquid offendere, exposui; pută na- 
scenti me tibi venire in consilium cet. (c. 18, 1)? 
Itaque omnia ea. qusB extra hanc imaginem interiiciuntur 
(c. 17, 6 et 7: Dicit omnibus nobis natura ... qui 
tibi nihil cerţi spoponderunt), hinc sublata suo loco 
poneuda sunt c. 17, 1 post hsec verba: sed humanum 
est, ubi apte adhaerescunt, ita ut deinde novo initio: 
Ad hoc genita es cet. (recte Haasius ann. crit p. 7 e 
codd. genitus es) prseparetur illa imago et comparatio. 
Continet autem hic locus, quem transponendum dico, 600 
litteras (4 aut 5 fortasse plus), quot habent singula folia 
codicis Ciceronis de rep. Ab illo autem: Ad hoc ge- 
nitus 68 (17, 1) ad sciensque venisset (17, 6) litter» 
sunt fere 1800. Itaque in antiquissimo codice nostrorum 
parente folium 600 litterarum transpositum videtur. (De 
tranquill. an. c. 6 et 7 Haasius recte locum 275 litterarum 
transtulit ante litteras paulo plus miile ducentas).^) 
[Geertzius haec potius post c. 18 {susUilenint) inserenda 
putai] 



'} Cap. 17, 3 recte Curio et Rubenins intellexenint pro eo, qnod 
editor, ipsum in (sive ipsum in terris flnmen) snbsti- 
tnendnm esse participiom; (neque ipaum ferri potest, cam 



356 Lib.VULCap.lI. 

Ibd. 18, 1: Intraturus es arbem dis homini- 
bnsque conununem, omnia complexanif certis le- 
gibus seternisqae devinctam, indefatigata eolo- 
stium officia volventem. Non tam recte arbem 
legibas devinctam dici quam omnia complexam 
certis legibas . . • devinctam in iisdem, qoas snpii 
dixi, exercitationibos, animadvertit Geertzius. In § 2 
iam YoL I p. 497 breyiter dixi scribendum esse: 
Videbis illic innamerabiles stellas mieare; ot- 
debis (A stellas videre micabis) ano sidere om* 
nia im pieri, solem cei, nec mato sententiam râa 
Haaptii (I p. 5) coniectara, qui, at opinor, iam nec verbo 
mieare carere volet et in saa coniectara non prorsof 
rectum esse verborum ordinem concedet, nec miraberis 
boc loco inter tria videbis interponendum, quod postea, 
ânita hac figara, recte subiicitur.^) Seqauntar § 5 in 
enameratione eorum, quae terras despectanti occurrunt, h«c: 
nationes •• ., quarum aliae se in erectos snbtra- 
bant montes, aliae ripis, lacu, yallibus pavid» 
circumfondantur, in quibus apparet ripis ceteraqiie 
dativos esse; nam ripis circamfundontor popali iis acco- 
lentes» circumdari ripis (ablative casn) non possunt; sed 
certissime corruptum est la cu, quoniam singularis nume- 



I 



pnesertiin ilumen peregrinnra ipsi fonti contrarium ponatar, ne- 
qne in terris flumen; cod. Ahabet sive in ipsam terris). 
Potest faisse interceptum terris. (Immitlere territ jiuma 
aliad est.) § 4 recte Pincianus et ceteri (prnter Fick. et E) 
tepidissima hiberna, non lepidissima, % 5 Lipeius et 
alii corrumpet pro corrumpit. 
^) S 3 recte editiones inde a Mareto ante Fickertnm collecta 
(conlecta) nubila, non coniecta. § 4 optima Haaaii 
coniectnra, alia forma rerum pro alia fortana rernm 
scribentis, adinvatnr eo, qnod de brevit. Yit. 2, 2 in A et B 
form» pro fortuna scribitur. 



f 



L. Senec. ftd Mftrciam. 357 

rus ferrinullo modo potest. Scriptum videtur ftiisse ripis /a- 
i^ut4mYallibnsque(paludibusqu6?)pav.circ.^) Restat 
in fine capitis(8) locos difficilis. Expositis enim vivendi condi- 
eionibns Seneca eum, qnocnm nascitoro deliberat, intrandumne 
in vitam sit, ita alloquitur: Bespondebis velle te yi- 
vereP QuidniP Immo, pnto, ad id non accedes, 
«X qno tibi aliquid decnti doles. Vive ergo, nt 
convenit. Sed quomodo, qoi nondum in vitam intravit, 
dolet iam sibi aliquid decnti? De Muri spe et condicione 
dicitur. Scribendum igitur opinor: ex quo tibi aliqnid 
decnti noles. Monet, ne sic vitam eligat et capessat, 
tanqnam eam einsqne frnctus semper integros habitnros. 
Mîror tamen sententise et ipsius imaginis (maxime in de- 
<;nti) obscuritatem. 

Ibd. 19, 4, ubi editnr oblivionis amnem, debn- 
erat Fickertus tenere, quod in nno cod. repertum „fortasse" 
rectnm esse scripsit, Oblivionem amnem; id enim 
Bignificat A, in quo est oblivione. Inferorum amnem 
eodem modo Seneca Oblivionem appellavit {Atj&rjv)^ 
quo Hispanise Tarraconensis flumen sic appellatur in Livii 
epît. 55. «) 

Ibd. 20, 2 (nihil interesae, infra qnod quis ia- 
eiaat) restituendam pronominis formam interrogativam 
(qnid) Siesbyeos me monuit. § 3 scribitur (de torqnendi 



'; Adiata oultu et fertili a et (7) terrestria iam Haaptias 
(I p. 5, 6) vindicavit, idemqne 8 6 egregie sethere» (aerise?) 
ignium faces effecit. 

') C. 19, 1 etsi violentias corrigitnr, yerum tamen videtur yide- 
amuB (A: videatis); tnm 2 revocandnm: ut minime pro- 
babili, sic (pro 8ed) yero solatio et % 6: non sollici- 
tns fatnri pendet ex (pro pendet et ex) eventn sem- 
per incertiora rependenti (pro in incertiora depen- 
denţi; codd. in non habent). 



358 Lîb.Vin.C»p.lL 

arte et instrnmentis): Et membris singalis et trti- 
cnlis singula docneront machinamenta. Neqno 
aubiectnm nllnm verbi est, neqne docere machinamenla 
Latine dicnntur, qni inveninnt. Scrib, singula noev- 
ertmt machinamenta; 9ed video et mortain, (ei 
A: et video et mortem).*) 

Ibd. 21 , 1 iore Haasins post Upsiam hiesit in bis: 
Ad brevissimum tempns editi, cito cessnri loeo 
venienti in pactum boc prospicimus hospitiunt 
Nam neqne cnm venienti neque cam prospicimiis 
sic coniongi in pactum potest, nt sententia efficittiir. 
Sed venienti rectam et propter prospicimus necessi* 
num est. Significantur parentes liberis nascituris mmidi 
et vitse hospitium, in quo maneant aliquantisper, prospici* 
entes. Hnins hospitii genns, periculis et torbis infesti, 
significatum a Seneca pute scriptumqne: venienti m- 
pacatxim boc prospicimns hospitium. Yocabido 
usus est Seneca de ira III, 27, 4. Sequitur (4): Deinde 
si immaturus decessit; vixit enim, quantniB 
debuit vivere; nihil illi iam ultra supererai 
Superiores, codices interpolatbs paucos secuti, violenter 
scripserant: Deinde non immaturus; Haados sex 
verba excidisse ob repetitum verbum decessit putavit 
Adest facilior et certior medicina: Deinde sibi ma* 
turus decessit. Proxima hsec sunt: Non una homi- 
nibus senectus est, ut ne animalibus quidem; 
intra quattuordecim qusedam annos defatigavit, 
et hsec illis longissima setas est, quse homini 
prima. Pravum est perfectum (nam aoristi Grseci imi- 
taţie frustra inter duplex est advocatur), nec recta sen- 



M § 4 recte editiones, etiam Fickerti: quam in fel i ce s reli- 
quin 8QDt. Haasins e codd. que infelicis rel. s. 



f 



L. Senec. ad Ifardam. 359 

tentia; neque enim, quse animalta omnino XIV annos 
livunt, ea senectus intra hoc spatium defatigat, qoasi 
semper in ea sint. Scripserat Seneca: intra quattuor- 
decim annos defatigai viia^ et haec illiscet. (Eodem 
modo in Ciceronis parad. I, 12e devota vita factum erat 
devotayit et in Vopisci Numer. Idfoedavit e fceda vita.) 
Tom § 5, ubi sic in A scribitor : Nec illum (terminum cuique 
positam) ulterius diligentiam ut (recte edd. dili- 
gentia aut) gratia promovebit Sic habent illum 
alterius diligentiam ex consilio perdidisse, 
sublatis duabos vocibus, quaepropter illum iterum positum 
errore repetitse sunt, relinquuntur'haec: sic habent illum 
ex Gons. perdidisse, in quibus recte Haasius sic 
habe scripsit, male nil illum ex c. perd., quod tum 
demum rectum esset, si ex consilio significaret: ex eo, 
quod ei desiinaium ac demensum fuiU Scribendum erat ad 
ipsa codicis vestigia: Sic habe, te illum ex can- 
silio perdidisse, hoc est, non casu, cum posset diutius 
vivere, sed certo fati decrete, cum fixum terminum atti- 
gisset Itaque sequitur: nec unquam se annis casus 
interiicit. Curo hac demum sententia vere comparări 
possunt, qusB ep. 69 extrema leguntur. ^) 

Ibd. 22, 2 (ubi revocaţi in adolescentiam postea 
Haasinm pcBuituit) non potest pro certo definiri, quomodo 
explenda sint» quse in A detruncatis eo modo, de quo 
supra dixi p. 343, litteris aliquot sic scribuntur: aut in 
popinam ventremque prototi summaque illis 
curarum fuitcet. Aptum videtur: in pop. ventremque 



') § 1 recte GeeTtzios monet, non opas esse addi mulţam, si 
sic interpangamas : Primam pata illi saperfaisse, 
comprehende qaantam (vel: saperfaisse — , compre- 
hende) cet, ut mensare notio in adiecta sententia impera- 
tiva Bit § 7 recte editiones ante F. et H.: qaoqae fa- 
cilina obrepat mors, . . . latet, non: obrepant, 
mers . . • latet. Quod obreptanim est, ipsom latet 



360 Lib.Vin.Cap.n. 

procubuerunt toti^) Ne in iis qmdein» qa» pndo 
infira (5) legantur de comparata a Seiano Cremiitii Gordi 
accusatione, in A sic scripta: coasecratar subseriptio 
(hoc est crimen, cfr., quse ad Cic. divin, in G»e. 31 dixi), 
et acerrimi canes, qaos iile . • • sanguine hn- 
mano pascebat, circumlatrare hominem etiam 
illum imperiatum incipiunt, certam est» qoid pro 
consecratur sabstituendum sit; latet fortasse conein- 
naiur. Sed in imperiatum certam est sabesse aliqoid 
ad Gremutii laadem pertinens; neque enim is simplidter 
ho mo appellari poterat; neque dubitandum yidetnr, qoin 
scriptum fuerit: hominem etiam in illo imperio 
altum, hoc est, qui ue Tiberio quidem imperante et Seiano 
saeviente deprimebatur nec se submittebat. Bnb finem 
capitis (8) partim admodum probabilem, partim plane 
certam habent emendationem, quae in A (B) mendose 
scripta obiiciuntur de delatoribus postulantibus, ne Cre- 
mutio Cordo liceret voluntaria morte damnationem prs- 
currere: Accusatores . , . adeunt consalum tri- 
bunalia, queruntur mori Cordum, ut interpella 
quod coegerant; adeo illis Cordus videbatnr 
effugere. Magna res erat in qusestione an mortis 
rei perderent. Nam primum non ipsi accusatores inter- 
pellabant nec ui interpellantes querebantur, omninoqne his 
brevibus incisis: adeunt cos. trib., queruntur.. .Gor- 
dum nuUa quasi cauda adiungi debet, sed nova sententia: 
ut interpellarent (sic iam vulgo), quod coegerant, 
orani; adeo cet. Excidit orant post erant. Deinde 
in extremis apparet verbi passivi perdor (perderentur), 



*) § 1 recte edd. inde a Mureto ante Fickertum : Quereris non 
tam diu filium tuum vixisse, quam potniaaet, non 
potuisse; neqne enim in hac forma: non tam din rixit 
qnam potnit comparantar dusa actiones separate. 



L. S«nec. ad Marciam. 361 

quod ante multos annos in antiquo sermone Latino nullam 
fiiisse dixi cuinsqne prseter Horatiannm illad^hoc alteram 
profertor exemplom, in codicibos fide dignis nnllam esse 
yestiginm, sed totnm ex incertissimsB fidei codice Coiacii 
a Bongarsio, deinde a Mnreto „ex veteribns libris** 
nihilo certioribns prolatom esse. Emendationis antem 
viam ostendnnt cnm sententia aptissime conspirantia codi- 
cum indicia (mortis perderent). Scripserat enim 
Seneca acute et acerbe: Magna res erat in qn»- 
stione, an mortis ius rei perderent Goalnemnt 
mortis ins, prorsns nt supra c. 11, 1 pectoris vis, 
vel, si sic dicere malis, excidit hic ins, illic nis post 
tis et ris. Sententiam viderat Trillems, qni scribi voln- 
erat: an mortis rei arbitrinm perderent, viderant 
ex parte, sed minus recte expressam, Lipsius et Orono- 
▼ius.*) 

Ibd. 24, 4 cod. A (et B) sic: Harum contem- 
platione virtutum filium geri qnam si nune 
iile tibi magis vacat. Efiicitur facile et perspicue: 
Harum contemplatione virtutum filium gere 
guaai in sinu. Nune iile tibi magis vacat; nune 
nihil habet, quo avocetur (sic Pincianns et edd. 
ante F. pro voce tur). Initium mendi fîiit sinu ne pro 
sinu nune scriptunu Qui artem tenent (sed tenent 
pauci), scient, a vestigiis veri aberrari, si attrectetur in 
yacat indicativus. Aliorum conatus refellere omitto. 



') C. 23, 1 (nbi in A est obdncere) restitnendam est ex ed. 
Erasm. I et aliis obdacerentnr (sordibus). Poterat aliqua- 
tenas ferri: antequam terrena altius obducerent 
et conciperent; etsi qai ipse inficîtnr, non solet dici ob- 
dncere; qnod editnr (obdncerent et altins t. conc), 
pravnm est Tnm % 5 restitnendnm est ex edd. ante Fick.: 
et moritnrnm brevî nemo non prndens dixit 



\ 



362 Lib.VIII.Cap.lL 

Paulo post (5), ubi in A (B, aliis) aio scribitor: Hec qn» 
yides ossa circum nobis, nervos et obdnctam 
cutem Yoltumque . ..,vincala animoram tenebrK- 
qoe sunt, quod F. et H. ediderunt: Hsec qan vides 
ossa circumiecta nobis, nervos et obdactam cu- 
te m, id coarguit verborum ordo, prave ossibus separatâs 
a ceteris, et prava imago ossium circumiectorom , quod 
verbum aptum esset ad cutem. Forma orationis huius- 
modi fere fuit: Hsec quse vides, ossa ac circum 
[daios^ ossibus nervos et obductam cutem cet 
Quod sequitur in codicibus: Obruitur bis, effugatur 
(B effucatur), inficitur, arcetur aversis, recte 
iam pridem restitutum est a veris, probabiliter offu- 
s ca tur pro effugatur, etsi potest etiam in mentem ve- 
nire « uy/oc a ^ur (geminata littera praecedenti); effocatur, 
quod Haasius posuit, vereor, ut Latinum sit, etsi etiam de 
brev. vit, 2, 4 legitur, itidem praecedente s. Sed quod 
in codicibus quibusdam interpolatis et editionibus post bis 
additur ani mus, videndum est, ne Seneca eo genere, de 
quo dixi ad Cic. fin. II, 22 (p. 179 ed. II), a plurali 
(anim or um) ad singularem transierit; simiUimus est 
Giceronis locus ibi notatus de nat deor. I, 50. Extreme 
capite, ubi miro errore Haasius grave pro gravi poamt 
(quse animum pondere gravat etdeprimit), scribendum est: 
nititur illo, unde demissus est (hoc est, in ccelum» 
unde in bune terrestrem locum depressus est et descendit) ; 
codd. et edd. dimissus. Dimitti vuit animus e corpore, 
non dimissus est. 

Ibd. 25, 1, ubi Fickertus subito suspicax eumque 
secutus Haasius (qui tamen ann. crit. p. 19 ab errore red- 
iit, sed alia tentat non necessaria) quattuor verba uncis 
incluserunt certa antiquitatis nota impressa (modo excipit 
cum superioribus scribas pro excepit; vid. ad VelL Pat. 
II, 127, 2), omnia sana et perspicua erunt sic interpuncta, 
adhibita unius vocalis correctione: deinde ad excelsa 



f 



L Sendc. ad Marciam. 



sublatus inter felices cnrrit animas; excipit 
illnm coetus sacer, Scipioaes Gatonesqae, inter- 
qne contemptores vitse et mortis beneficio libe- 
ro s (boc est inter ceteros, qni se moriendo in libertatem 
Yindicayenmt) parens tuns, Marcia; iile (A 1 illi, 
A 2 et inde ceteri illic) nepotem sanm ... appli- 
cat sibi, cet. (Extreme capite ex his: tramites om- 
nium plana et ex facili mobiles et expediti cet., 
nescio an &ciendain sit: tramites omnia et plana et 
ex facili mobiles et expediti cet., nt et loca motni 
pervia et animi ipsi motni apţi significentor.) 

Finienda est boius libelli perlustratio in sospicionibus 
minns certis. Nam c. 26, 3 abiectis Indibriis, qo» ex 
margine codicis A in ceteros codices transierunt, veram 
ex his solis, qnse iile in ordine perscripta habet, eruendum 
est: et cibo prohibitus ostendi quam yibar animo 
scripsisse. Potest subesse: ostendi, quali videbar, 
animo (meP) scripsisse, boc est, vere libero, qualem 
homines legende crediderant. (Videbar Haasio debetur, 
longe aliam sententiam seqaenti. Yivax nihil significat, 
qnod in hnnc locnm apte inclndator.) Turn § 5 admo- 
dam dubito, Gremutinmne Cordum, qni res Bomanas ex- 
tremiB reipnblicae et ineuntis principatus scripserat, Seneca 
dicentem fecerit, se nnins secuii fkcta in parte ultima 
mundi et inter paucissimos gesta composuisse. Yereor, 
ne minima posuerit, quod cum paucissimorum men- 
tione convenii*) 



') Illad certam eBt, in bac coaceryatione: tot sec ala, tot «tă- 
iam contextam, scriem, qaicqaid annorum est, 
Senecam in medio membro non dao posoisse nomina sine 
conianctione , sed aat contextam seriem aut solam con* 
textam. 



364 Lîb.VIILC»p.II. 

Din me tenuit unns libellns omnia peneqnentem, 
unum et alternm in incerta snspicione positnm, et alkxnun 
qnoque inventa yindicantem retrahentemqne. Et hue 
quidem partem, qnse censnram habet recenturimoram 
editomm opera, boc posito specimine deinceps omittain, 
nisi si quid ant iis, quse dicenda snnt, Ticinun et prope 
coniunctum ant ob aliqnam cansam memorabile occorrerii 
et in meis me intra ea continebo, qnae videntnr ad exitom 
perdnci posse, qnae tamen fere non pandora emnt in pro- 
ximo libello. 

De vita beata cap. 3, 3: qnse (vita beata) noa 
aliter contingere potest, qnam si primiim sana 
mens est ...» deinde fortis ac vehemens, tanc 
pnlcherriraa et patiens, apta temporibas, cor- 
poris sni pertinentiumque ad id cnriosa non 
anxie. His iure Haasius ante tune notam apposmt 
quoniam pnicherrima (nt nnum hune superlativnm 
cum ceteris positivis mire coniunctum omittam) neque certi 
generis virtutem significat et perinepte cum eo, qnod 
est patiens, copulatur. (Ne patiens quidem animos a 
forti interposito tune, tanquam ad novam virtutem trans- 
eatur, recte separatur, quoniam haec' omnia ad fortitadi- 
nem pertinent.) Sed ipsa adverbii forma (quod in ename- 
rando tum esse debebat) verum ostendit. Scripserat enim 
Seneca: fortis ac vehemens, cuncta pulcherrime 
patiens, apta temp. (Num: curiosa, non anxia^ nt 
est in cod. Col.? Et video Gruterum probasse.) 

Ibd.4,2:ut beatum dicamus hominem eam,cui 
nullum bonum malumque sit nisi bonus malns- 
que animus, honesti cultor, virtute contentns, 
quem nec extollant fortuita nec frangant Yelim 
scire, cui applicentur nominativi illi cultor et contentns, 
quoniam neque ad hominem neque ad cui accommodari 
possunt neque animus bonus malusque sibi adinngi 
patitur, quae ad solum bonum pertinent. Scrlbendom 



L. Seneca de vita beata. 365 

simpUciter: honesti cultorem^ virtute contentum, 
Osdtans librarios accusativis nominativos substituit, ad 
animus, quod proximum erat, referens. [Paulo ante cum 
oblitus essem in numerum referre, quod in margine anno- 
taveram, scribendum videri: Licet et ita finire» ubi 
editor libet, idem Geertzio in mentem venit.] 

Ibd, 5, 3: Tune enim pura mens est ••* cum 
non tantum lacerationes, sed etiam vellicationes 
effugerit. Uno prope boc loco in Senecaa libris sine 
codicum auiilio vitiosum coniunctivi perfectum duabns 
litteris ab indicative (ef fugit) distans corrigendum est. 
(Cfr. ad qusBstt. nat. IV, 2, 22.) 

Ibd. 6, 2: Videt et in illis qui summum 
bonum dixerint, quam turpi illud locoposuerint. 
Sic A. Solus enarrare potuit Fickertus, qui et subiectum 
verbi videt invşnisse sibi videtur et in illis docet esse 
in voluptatibus, etsi id nomen in proxime praecedenti- 
bos nusquam ponitur. Ceteri licenter interpolant (velut: 
Videant et illi^ qui summum bonum voluptatem 
dixerunt); Haasius autem hune tristem aspectum oculis 
obiidt: * * [voluptates] * * videt cet., unum volup- 
tatom nomen ex lacuna emergere iubens, ut eo referatur 
in illis. Omnia optime habere et aptissime scripta esse 
omnes, opinor, confiterentur, si haBc in codice principe 
legerentur: Yidete, in visceribus (in ventre) qui 
summum bonum dixerunt, quam turpi illud loco 
posuerint, nisi quod fortasse requirerent esse; ita de- 
mnm recte loci turpitudinem nominari. Atqui banc ipsam 
sententiam Seneca posuit, tantum pro visceribus (G^c. Tuse. 
V, 27) contemptiore usus vocabule; scripserat enim : 
Videte, in AtZ/t8 qui summum bonum dixerunt, 
quam cet. («V ^talg xoA'S'^)- (Proxime ante offutura 
pro op timiş revocandum esse, interdixi mihi ne meneam. 
Et quis prudens admonendus est?) 



I 



366 Lib.YIII.Cap.IL 

Ibd. 7, 4: Nunquam enim reeta rnens .T6r- 
titnr nec sibi odio est nec qnicqnam matarit 
optima; at volaptas tune, cum maxime delaetat, 
exstinguitur. Sic A (etiam B ceteriqae fere omnei, 
unus et alter in ana duabnsve litteris abenranş) om 
sensa in illis matavit optima, prave etiam, ut ad 
Marc. 21, 4, inter prsesentia intermixto perfecte. EditiODes 
ante Fick. fere duorum codicom pessimorom interpolatio- 
nem secat» erant (matavit, quia semper «acuţi 
est optima). Ut illo consolationis loco, ita hic quoqne 
perfectam natam est confiata cum verbo proxima voce. Seneca 
scripserat: nec quicquam muiat a via optima; at 
Yoluptas cet. 

Ibd. 8, 4: Erit vera ratio sensibus insita et 
capiens inde principia; nec enim habet aliad, 
unde conetur aut unde ad verum impetum că- 
piat, in se reyertatur. Ferri non potest fofaurom 
erit inter superiora: Incorruptus vir sit externis 
..., fiducia eius non. ..sit; maneant illi...et sab- 
sequens revertatur; longe enim aliter interiicitmr: in- 
telligitur, compositum fore cet. Turn, at omittam 
rectius Senecam dicturum faisse: erit ... insita et ca- 
piet inde quam capiens, prave sine copula transi- 
tnve adiungitur: in se revertatur. Ad sententiam qnod 
attinet, nemo Stoicus vcram rationem in sensibus inaitam 
dixit quod ipsum est Epicuri decretum, etsi non rationem, 
sed veritatem ibi esse dicebat. Cod. A habet: erat vera 
ratio...inrita(Col. irritata)cet. lam quiStoicorum de 
cognoscejsdi et percipiendi initiis decreta novit, non dubitabit, 
quin Seneca scripserit: Eat vera ratio sensibus irfi- 
tata (nam loiv ata^f;a€0)v impulsu ad cognoscendum animos 
movetui)et, capiens inde principia(nec enim habet 
aliud, unde ... impetum căpiat), in se reverta- 
tur. (Cap. 9, 4 dubito, anin virtutibus animi, quibus sum- 
mum bonum constare dicitur, Seneca potius siabiliiatem 



■ 



L. Seneca de vita beata. 367 

qoam subtilitatem nominaverit. Lipsio in mentem 
venerat sublimitas.) 

Ibd. 10, 1: Testor hanc vitam, quam ego iu- 
cu n da m voco, non sine adie cta virtute conting ere. 
Hoc genus loquendi (sine cnm participio) in prsefatione 
Livii a me et Ussingio editi voi. I p. 1 p. XX (ad III, 
52, 2) ostendi non prorsus inauditnm esse, addoque sic 
apnd Yarronem 1. L. X p. 166 Bip. scribi: sine as- 
sumpta aliqna re extrinsecns perspici non po- 
test, et apud Ciceronem de iat. 41: sine prsepositis 
cansis. Cum tamen in A scribator: non si adiecta, 
fieri potest, ut Seneca scripserit: non nisi a di el; ta, 
eodem modo non nisi posito, quo Celsus, Quintilianus, 
Plinius minor posuerunt (Hand. Turs. IV p. 252). Infra 
(§ 3) non potuit Seneca scribere, quod editur: virtus 
• •• voluptates sestimat, antequam admittat, nec, 
qiias (sic recte emendatum est; codd. quasi) proba- 
vit, magni pendit, utique enim admittit, nec 
nsQ earum, sed temperantia Iseta est; nam neque 
ntique virtus voluptates admittere recte dicitur nec hoc 
nllo modo valet ad confirmandnm (enim), eam eas non 
magni pondere. Yidetur scribendum: nec ... magni 
pendit aut ntique etiam admittit, cet.^) 

Ibd. 12, 3 vil audeo dicere, dicam tamen, non sana 
esse, quae sic scribuntur: Desinant ergo inconveni- 
entia iungere et virtuţi voluptatem implicare, 
per quod vitium pessimis quibusque adulantur. 
Non potuit iudicium vel perversissimum de summo bono 
finiendo vitium appellari. Seneca, ni fallor, scripserat: 



1) Nihil vidi usquam in hoc genere indigniua spretnra qoam 
in c. 11, 4 ab Haasio Gronovii emendationem : e snggestn 
rOBSB spectantes v^id* Bupra p. 341 n.) ant aFick. etH. hoc 
eise pro hos esse. 



368 Lib.Vin.Câp.lL 

per quam (voloptatem) viiia pessimis quibnsqae 
adulantur. Id deinde exponit Seneca: Iile ••• scit 
se cam volnptate vivere; credit et cam 
virtate. 

Ibd, 13 ei emendationi (ia § 3), qoam toL I p. 3S 
posoi, miaores aliquot addendae soat Nam primaai qaod 
§ 2 scribitur: bonum mal» rei qaserit aactorem et, 
dum illo veait blando aomine iaductus, seqaitar 
volaptatem aoa quam audit, sed qaam attalit, 
cet., satis et ei toto loco et ex verbis audit, at tulit, 
apparet noa agi de illo tempore, qao ad Epicori scholaiii 
homo accedat(dQm venit), sed de illo, quo iam ibisit et 
praecepta exponi audiat; itaque scribendum est: et, eum 
illo venit, cet. Deinde quse sequuntur, sic scribenda 
et interpungenda sunt: indulget illis (vitiis sais) non 
timide, nec obscure luxuriatur, sed (ţvo et) tno- 
perto capite. Et inoperto iam superiores editores, 
quo composito Seneca usus est de otio 3 (30). {Nmle luxur 
riari nihil est.) Paulo post (3) in A sic scribitur: Con- 
stanţi tibi pudicitia veritas salva est, ubi recte 
a Gronovio virili tas substituta est. Sed neqae con- 
sta ns pudicitia neque virilitas pudicitia salva ferri poteaţ, 
scribendumque est sublato apertae originismendo: Con$tat 
tibi pudicitia, virilitas salva est, nalli corpus 
tuum cet. Turn § 4 quod in codicibus est: Qni vo- 
luptatem sequitur, videtur enervis, fractus, 
dogenerans vir, perventurus in turpia, nisi 
aliquis distinxerit illi voluptates, recte post supe- 
riores ante Fickertum Haasium quoque offendit viri nomen 
inepte positum (et pravo loco); sed quod uncis ssspsit, non 
sensit, quod Muretum non fefellerat, etiam clegenerans 
prave pro eo, quod est degener, poni. Itaque Muretos 
degenerans a viro scripsit; debuerat propins ad codi- 
cum vestigia degenerans virum. Sic enim Seneca scrip- 
sit poetarum exemple, ut ipse saepe et ut alii hoios aetatis. 



L. Seneca de Tita beata. 369 

Yalerias qoidem Maximus etiam passive degeneratnm 
patrem dixit, a qno filias degenerasset. 

Ibd. 14, quoniam initium capitis sapra p. 340 emen- 
dayi, restant § 2 haBc: Ut feras cum labore pericu- 
loque venamar ..«, ita habentes magnas volup- 
tatea in magnum malom evasere captseqne ce- 
pe re, in qnibas corn appareret eos, qoi haberent volup- 
tatea, non evadere in malom, nec posse omnino diversum 
esse verborom evasere et cepere sabiectnm, alii alia 
tentamnt, Bentleius, cnius coniecturam Hanptios (I p. 3) 
protolit et probavit, scribi volnit: habenti magnas 
volnptates cet., param feliciter; nam sic qnoqne incom- 
mode volnptatnm nomen, qoae cum feris comparantnr, pri- 
mam pro obiecte positom deprimitur, deinde in eadem 
sententia subiecţi loco emergit (scribendum erat: ita 
magnse voluptates habenti); turn, ut prsecedit do- 
minos, scribendum erat habentibus vel potius fru- 
entibus. Sed salva res est scribendumque : ita habent 
se magncB voluptates: in magnum malum eva- 
sere captaeque cepere. Cum ex habent se &ctum 
esset habentes, secutum est magnas. 

Ibd. 15, 6: Qusb autem dementia est potius 
trahi quam sequiP tam mehercules quam stulti- 
tia et ignorata condicionis est susb dolore q.uod 
est aliquid aut incidit durius seque mirări aut 
indigne ferre ea, quse tam bonis accidunt quam 
malis, morbos dico, funera, cet. SicA(B, alii leviter 
deflectentes). Pridem restituta sunt ignoratio et do- 
lere. Sed est aut incidit contraria poni nullo pacto 
poraunt (nam quod incidit, est); itaque editiones aliquot 
iam ante Fiokertum licenter: quod aliquid tibi incidit 
duriusy quod in uno codice interpolate esse dicitur. Scriben- 
dum est Uttera geminata: quod deşt (de est) aliquid; 
nam et desiderio eoram, qusB non habemus, et si quid 

MAOVKMl Am^am», C>n. IL 24 



370 Lil). VIII. Cap. IL 

durius incidit, dolemns. Deinde antem «qae, at npe, ei 
atque ortnm est, ut hsec efficiatnr fonna: dolera, qiod 
deşt aliquid aut incidit durius, atqne mirtri 
aut indigne ferre cet 

Ibd. 16, 1: Deinde (suadebit virtus), ut aia im- 
mobilis et contra malum ex bono. Abundat vOm 
et, quod Lipsius proximique sustulerant. Rectom erit: 
et contra malum (ne admittas) et ex bono (ne ex ee 
emoveare). 

Ibd. 17, 2: Cur auum disponitur? Cur 
arbores nihil praeter umbram daturse conser- 
y an tur? Sic A 1; secunda manus fecit ar Tom, 
quod miror Haasinm recepisse; nam arvum neque dii- 
ponitur, neque eius dispositio, si ulla esset, ad Yite 
et cultus elegantiam pertineret. Alii longe disce- 
dunt: Cur autem domus disponitur? (FickerbUB 
omitto.) Poterat in mentem venire aurum; sed potiu 
argentum (vasa abaci et triclinii argentea) nominari debe- 
bat, quse dispositio infra significatur: nec temere*. .col- 
locatur argentum, sed perite struitur (sic enin 
recte Lipsius et Dousa pro servi tur, quod qui servant, 
videntur putare eodemmodo pro eo, quod est ministrare, 
dici, quo Gallicum servir; nec melius servatur). Be- 
linquitur, quod primum tanquam aptissimum occurrere de- 
bebat, ut ex u faciamus tri scribamusque: Cur atrium 
disponitur (et imaginibus stemmatisque omatur ad splen- 
dorem)? Tum recte ante Fickertum usque ab Erasmo 
scriptum fuisse consemn tur, si non ostenderet inepta 
conservaţi onis mentio in eleganţi» studio, satis dedararet 
dat urse; nam conservantur arbores umbram iam dantes. 
Vel ex boc uno loco et bis tribus scripturis (auum, con- 
servantur, servitur) codicum ex A pendentium con- 
iunctio et eius librarii, qui eum aut illum, unde ductas 



L. Seneca de vita beata. 871 

est, scripsit, inscitia et negligentia, sed simplex, intelligi 
potest.^) 

Ibd. 19, 3 (ubi de adigit revocando dixi supra ad 
Csesar. b. G. IU, 14) primum ponendom videtar: et (sic 
iam superiores pro aat) malediee (pro maledici) in 
alienam contnmeliam vennsti sunt, nisi male- 
dUci additnm est ad vennsti; deinde bsereo vehe- 
menter in bis: Crederem illis boc vacare, nisi 
quidam ex patibnlo suos spectatores conspu- 
erent; intelligerem, si scriptnm esset: Yix (non) cre- 
derem boc illis vacare (id est, bnios rei iis otiam et 
animnm esse, cfr. c. 27, 4 et 6), nisi (qnod seque mi- 
ram et incredibile videtar) qnidam cet. Exciditne non 
post snnt? Ceteram scribendam: ex patibalo suo 
spectatores. (Eandem geminationis errorem snperiores 
vitaverant, Fick. et Haasias recoxerant 26, 4: prsesen- 
tibns Istns, fataris secarus pro faturi.) 

Ibd. 20, 3: Qai sibi boc proposait: Ego mor- 
tem eodem volta cam aadiam qao videbo; ego 
laboribas, qaanticnnqne illi erant, parebo, animo 
folciens corpns,cet. Sic A. Apparet prioribns verbis signi- 
ficari debere mortis snmmam contemptnm et animam, qoi 
nihil ea moveator. Abeasententiaaberrat, qnod licenter in 
aliis codicibas interpolatam in editiones snperiores plerasqae 
pervenit: Ego mortem eodem valta aadiam, qao vi- 
debo (edd.aliqaot iabebo et vid.); nam mortem andire(qaod 
inepte didtor de mortis denantiatse nnntio) minns est qaam 
ipsam videre, omninoqne mire langnet mortis aadiendn et 



') De non ut optimis restitaendo 8 3 et debiles (vocatiTO 
casa) 8 4 cum Oionovio, dicere.pudei Gap. 18, 3 scriberem: 
vid€licet (pro vides enim) non Tirtutis scientiam, 
sed egestatis professuB est, nt cnm ironia dici appa- 
leret, nid retineret me eodem modo cnm ironia et negationis 
significatione poritnm vides enim in qnsrat. nat. VII, 
27, 4. Eodemne modo bis erratom est? 

Î4* 



372 Lib.YIILC^».IL 

videndffi comparatio; iabencte mortis mentio a toto loco 
alienissima est. Qaod Haasios scripsit, qao traospoâto: 
vuita, cam quo aadiam» videbo^ etâ apertam îDim 
pravitatem comparationis vitat, tamen compantumem 
ipsum habet ineptam. Nam qaoniam pleriqae andih 
mortis denantiatione vehementer terrentor, non nuf^ 
nom est eodem vuita mortem videre; pneterea emi 
hoc vel illo vuUu mortem videre Latinum vix est (et 
debebat dici cum eodem vnUu, qiw). Videat miU 
nune aliquis, quam apta (apud Senecam pleraque 6xaţ> 
gerantem), quam fortis et vehemens născător sententîa ex 
vestigiis codicis A non turbatis: Ego mortem eodem 
voltu eomoediamque videbo, hocest» immoto; nam ne 
ad risum quidem vultum comoadiam spectans detorquebit 
iile tumide exomatus philosophus Stoicus. Mox § 6 recte 
Bongarsius ex eo, quod prima mânu in A scriptom est, 
bisate, faciebat hiate. Ad mordendum spectat hiare, 
ad loquendum hiscere. (Errorem de aliubi in § 3 Haa- 
sius ipse in prsef. voi. III correxit.) 

Ibd. 21 , 1 ut tribus primis locis (et tamen vivit 
. . . et tamen illam . . • et tamen, si licet), sic 
etiam quarto scribendum est: et inter longius tem- 
pus et brevius nihil interesse indicat, ettamen(r. 
om. et), si nihil prohibet, extendit setatem. 

Ibd. 22, 2: Non contemnet se sapiens, eti- 
amsi fnerit minim» statur», esse tamen se pro- 
cerum volet; et exilis corpore ac amisso oculo 
valebit, malet tamen sibi esse corporis robur. 
Oculum amissum nihil ad corporis robur pertînere, Haa- 
sius intellexit; (nam alia corporis vitia virtntesqne sepaia- 
tim commemorantur). Arguit vitium a c vocali prspodtum. 
Sed amisso oculo nemo extrinsecus addidit. In culo 
tenetur terminaţie adiectivi deminutivi, scriptumque ad 
banc formam a Seneca fuerat: et exili corpore ac 



• 



L. Seneca de vita beata. 373 

macriusjsulo (tenuiusculo?) valebit, malet ta- 
in en cet. 

(De c. 23, 2 dixi voi. I p. 68; de tollendo § 4 et 
poet Yolet ibd. p. 39.)^) 

Ibd. 24, 3 revocandam est ex A (aUisqne), qaod in- 
imria mutatam iam a saperioribas erat: Potest itaque pe- 
cunia etiam intra limen snum diffundi (hocest, se 
diffondeFe) et liberalitatem exercere. Nihil vetat boc 
ad ipsam pecnniam transferri. (Panlo ante qnem voi. I p. 
39 eorrexi errorem, Haasii est, non ceterarum editionam.) 

Ibd. 25, 2: Pone in instrumentis splenden- 
tibns et delicate apparatu: nihilo me feliciorem 
credam, qnod mihi molie erit amiculam, qnod 
porpura convivis meis sabsternetar, Multas 
magnam meam: nihilo miserius ero, si lassa 



Ibd. qnod post li»c: Habebit itaque (sapiens) opes, sedtan- 
qnam leves et avolatnras; necnlli alii nec albi gra- 
Tos eese patietur, continuo sic scribitnr in codicibns : Qnid 
donabit? erexistis anres; qnid expediţia ainnm? do- 
nabit. aut bonia ant iia, qnoa facere poterit bonos, 
Haadna antem poanit: credo, erexiatia, apparet, inepte in- 
terrogari: Qnid donabit? (ant Qnid? donabit?), nbi conti- 
nuări debet affirmando eadem de sapienţi pradictio, qun ccBpta 
est in illia: habebit . . • patietur. Contraillud erexiatia 
aurea, prprsus ei, qnod sequitur: qnid expediţia ainum? 
respondens, eodem modo proferri debet. Apte Igitur hnc 
nnius Tocis transposiiăone plana et recta effecerant edi- 
tores inde a Cnrione ante Fickertum: patietur; dona- 
bit (qnid erexiatis anres? qnid expediţia ainum?), 
donabit aut bonis aut cet. Ad auditam Tocem dona- 
bit Seneca fingit pbilosopboram obtrectatores, quos alloquitur, 
spe muneris concepta, anres erezisse, sinum, in qnem donum 
recondant, expedire; deinde ita pergit, ut spem eomm frustre- 
tur. Fickertus qnid ante erexistis addidit, sed simul ante 
donabit praya retinuit 



374 Lib.yni.Cftp.IL 

eervix mea in manipnlo fcBni aoqnieBoet, eet 
Sic A (B^ O, ceteri leviter deflectentes). Trilma îDii 
yerbis Mnltas magnam meam superiores editoreB adeo, 
qnid facerent, nescierant, ut prorsos alnioereiit In mul- 
tas mibesse, quod procedenti pone respondett, muta, 
eodem modo sequente nihilo, sensit, qnem libenter, nbi 
possnm, lando, Fickertns; sed longios enm snccesana noa 
provexit; nec favit fortuna Haasio. Effecto muta, ii 
smagnam meam qnid lateat, non difficolter reporitor, 
qnod, illo non invento, tamen senserat ptene antiqnoa iUe 
Bndolphns Agricola. Latet enim: Mnta siragula mea: 
nihilo cet. (Ad stragula adhsesit m ez mea, deinde 
filetam est meam. Moz qnid in causatus et sententis 
lateat, nescio. De § 1 dixi supra p. 253 n., de § 4 voL I p. 40. 
Extreme capite, § 7, quam posituros eram emendationem: 
incitamusque acerrime. Ergo paupertăţi cet., in 
eam post vidi Haasium incidisse praef. voi. III p. XXIV.) 
Ibd. 26, 3: Sicut barbari plerumque, incluşi 
et ignari machinarum, segnes laborem obsideu- 
tium spectant. Prave copulantur incluşi, quod 
tempus significat, et ignari macb., quod habitom et ei 
eo causam rei. Scrib, plerumque incluşi^ ignari 
machinarum, segnes cet. Paulo post (5) hsec leguntor 
in codicibus, tanquam ei sapientis ore prelata: Existi- 
matio me vestra non meo nomine, sed yestro 
movet, quia calamitates odisse et lacessere 
Tirtutem bon» spei eiuratio est Praet^rquam quod 
in calamitates mendum manifestum est» et sententia 
(neque enim omne odium damnatur) et concinnitas 0a- 
cessere virtutem) postulant obiectum verbî odisse. 
Scriptum igitur erat hac forma, si non bis verbis: quia 
calamitas est [sapientes] odisse. §6, ubi poeta lovem 
raptorum ingenuorum corruptorem induxisse dicitur, 
miror abundantiam verborum suspicorqueA idem habuisse, 
quod B et alii habent, raptorem, Senecam autem acrip- 



L. Seneca de vita Leata. 375 

sisse tantum: raptorem ingenuorum, alterum declarandi 
cansa adscriptum esse* Sed quicquid de hoc stataitur, non 
ambigitar, qoin in iis, qase infra (7) leguntar: Sas pi ci te 
virtntem • . . et ipsam ut deos et professores 
eins nt antistites colite» et, quotiens mentio 
sacra litteraram intervenerit, favete linguis, 
mendum sit, qnoniam neque mentio sacra dici nec, qaod 
Stephanos sensit, litterse nllo modo sic pro philosoptua, 
nednm pro ipsa virtute, appellari possont. Admodnm 
suspicorSenecam scripsisse: sacrarum vitarum (eorom, 
qni ita yirtatem et professi et agendo exsecuti sunt, ut 
sacra videatar vita). 

De tranqvillitate animi cap. 1, 2: Illam tamen 
habitam in me maxime deprendo ..• nec bona 
fide liberatum eis, qase timebam et oderam, nec 
rursns obnoxiam. Opinor, daabas litteris geminatis 
scribendam: nec bona fide liberatum me eis, quse 
eet Ipse homo, non habitus liberator. (§ 10: placet 
viam prseceptoram sequi; ad Cic. fin. p. 460 ed. IL) 

Ibd. 2y 2 (nam 1 bene Haasius emendavit, nt dixi 
p. 311 nO editor: Opos est itaqoe non illis doriori- 
bns, qo» etiam transcocorrimos* Ser. qu» iam' 
transcocorrimos (et qaorom necessitas prssteriit). 
(Pingel). ^) InfnL (6), obi editor: qoi non inconstan- 
tiae yitio param leves sânt, sed inerţi»» et 
vivant non quomodo volont, sed qoomodo cob- 
perant, manifestam est, in iis, qoi parom leves (non 
leves) sint, nemini in mentem venire inconstantiam acea- 



>) Cnm hune libellom a. 1855 cam philologia stadiosÎB perirae- 
tarem, complnres loei ab iis, partim me mendom monstzante, 
partim sponte emandati rant. lia emendatiooibiu eornm no- 
mina grato iUina temporia memoriie canaa adacribo. 



376 Lib.yUI.Cap.IL 

sare. Bevocandom e codicibos constanţi», ut cum aea- 
mine aliquo Seneca dicat, quod in his hominibns deaideretnr 
levitas, non constanţi» alicoins culpa fieri. (§ 7 eodem 
modo, qaoHauptias I p. 6, a. 1855 emendaveram. Da §10 
cfir. voL I p. 59 n.; sed ita iam Bentleins iudicayerat) Sub 
finem capitis (13), ubi describitor leyitas hominnm loca 
mutantiam, primum exhortatio ipsoram ponitor: Nnnc 
Campaniam petamus, deinde a Seneca interiidtor 
mntatse' voluntatis notatio: Iam delicata fastidio 
sunt; tom nova bine exbortatio nasdtor: Inculta 
yideantnr [visantur?]; Bruttios et Lncanis sal- 
tus persequamur; rorsus sequitur fiastidii notatio et 
iude oriens novi loci petendi consilium: Aliqnid tămen 
inter deşerta amoeni requiriiur^ in quo Inxuriosi 
oculi longo locorum horrentium squalore rele- 
ventur. Tarentum petatur laudatusque portus, 
cei Sic enim pro requiratur (quod ipsum verbum 
ab exhortatione valde alienam est) scribendum est 
(Ghristensen-Schmidt.) Sequitur (15): Infirmi sumus 
ad omne tolerandum, nec laboris patientes nec 
voluptatis, nec nostrse nec ullius rei diutius, 
ubi scire velim, quo pertineat nostrse; nam a rei divelU 
etcum voluptatis coniungi neque per orationis legem potest 
nec ita ullus effîcitur sensus; sed nihilo melius didtar, 
homines non esse sus rei. Nisifallor, nostrse accommo- 
datione natum est, cum Seneca scripsisset: neque noştri 
neque ullius rei diutius, boc est, neque nobismetip- 
sis addicti et nostrae potestatis neque ulii rei obnoxii et 
servientes diutius, perpetue dominos mutantes. ^) 



^) Gap. Qf 4 adiuvanda nonnihil Scaligeri emendatio» atacribator: 
qnantnm gratuita bonnm (pro gratnitornm homi- 
nnm) sit bona conscientia. Adyerbinm adinngitor ad 
parandi notionem indniam in Torbis qnantnm sit bonvm. 



f 



L. Seneca de tranqn. animi. 377 

Ibd« 4, 5: Non vis enim nisi consnl aut prytanis 
aut ceryx aut sufes administrare rem publicam. 
Hoc verom creai potent, si qnis ostenderit, in dvitate aii- 
qna non ignobili et cnios lectoribns Senec» in mentem 
▼enire potnerit, summum magistratum mjgvnog nomine 
appellatum. Id quia ostendi, ut opinor, non potest, seri- 
bendum iudico meddta^ ut de Capua antiqua cc^tetur. 
Sequitnr (6): Nunquam inutilis est opera civis 
boni: auditus est visusque voltu, nutu, obstina- 
tione tacita incessuque ipso prodest. Sic A (et 
Haasius); verum hoc erit, si est sustuleris: auditus 
yisusque (hoc est, dum auditur et videtur, et eo, quod 
auditur videturque), voltu, nutu ••• prodest. (Au- 
ditu, visu, hoc est, ipse audiendo videndoque non prod- 
est.) Deindeoratio sic [cum Yogelio] interpungenda est: ita 
▼irtusutilitatem etiam ex longinquo et latens fun- 
dit. Sive spatiatur et se utitur suo iure, sive pre- 
carios habet excessus...,in quocunque habituest, 
prodest. (Prosit, quod Haasius e codd. et antiquis edd. 
revocavit, aeque pravum est ac § 1 ne ego pro nec ego.) 

Ibd. 5, 1: Poteratne illa civitas conquie- 
scere, in qua tot tyranni erant, quot satellites 
esseni Nugatorium hoc ad significandam tyranno- 
rum multitndinem (significantur autem ol TQtduorra); 
longe enim aliud est, tantam fuisse licentiam, ut ipsi 
satellites pro (totidem) l^ranuis essent, quod potest sub 
nno tyranno acddere. Sed mendum subesse satis declarat 
post erant in priore membro vitiose inaltero positum essent, 
pro quo prorsus licenter in editione Tarvisina substitutum 
posteaque din retentum est (etiam apud Erasmum et Lip- 
sium) erant. Atquî ipse modus condicionalis certam 
ostendit corrigendi viam. Scribendum est enim: în qua 
tot tyranni erant, quot satia satellites essent. 
Satis poterat videri tyrannum triginta satellites habere. 
Sententia etsi tam perspicua aptaque est, ut confirmatione 



378 Lib. VUL Cap. II. 

non opus sit, adscribam tamen similem Ofidii •Mtentîim 
ex Ponto II, 1, 43 et U: Toique (narrasti) iuli$$e iiMB 
captivi» addita colUs vineula^ pcene ho$tes quot $aii» UM jmk 
Ouam fiunle satis exciderit ante satellites, paiet Sad 
iriderat venim iam Lipsias (nisi quod sat seriptit), eoiM 
eoniectaram cam Fickertnfi non commemorasset, itenim 
fiicienda mihiinit. § 3 quod scribitor: et in florenti ac 
beata (rep.) pecuniam, invidiam, miile alia iner- 
mia vitia regnare, recte Pincianns aliiqne videnmt, 
pecuniam non esse vitium nec posse cum invidia god- 
iongi. Scribendnm videtor c a 1 n m n i a, cnius vocis diuB ptims 
Httene post ta excidere potaernnt, sed praterea inerţia, 
qn» correctio in margine codicis recentissimi annotaia eet; 
nam neque armata neque inermia vitia recte dici videntor. 
De § 5 (quam nequam vivere) dixi voi. I p. 44 vide- 
orque mihi felicior ftiisse qnam Hauptios (I p. 6); nec nt 
op in or, quod cum ironica qoadam urbanitate didtor» 
credo esse, cur a superioribus abiungatur. ^) 

Ibd. initium capitis 9 frustra coniecturis tentator. 
Sine parsimonia nec ullse opes sufTicere dicuntor, sed 
semper maiores necessariae esse quserique, nec ulle non 
satis patere (et omnes satis patere, ut exire dissiparique 
aut răpi ab aliis possint). Sed in § 2 manifesti et gravis 
mendi eorum verborum, quse sic in A scribuntur: 
Discamus . . • frugalitatem colere etiamsi mnlos 
pudebit ei plus (manus sec. supra os scripsit b, unde B 
et Pal. 4 simul hos), ideo difficilius est certam correo- 



'} Cap. 6, 8 op preş sit commendavi voi. I p. 85, oblitiu ad- 
dere, sic saperiores ante Fickertani edidisse. Cap. 8» 8 recte 
Moretimi omnes ante Fickertum et Haasinm secaţi eraat acri- 
bentem: nisi cui (A qnid) facillime negat, sibi. Nihil 
sane felicitatis erat id, quod deberetor, sibi negare poew, 
nisi creditori negări posset. De genere mendi dixi voL I p. 
68. Cfr. III de benef. 26, 2 nbi recte edebatnr: eins, cai 
(codd. qnod). 



f 



L. Seneca de tnnqn. animi. 879 

tionem reperire, quod in hoc ano membre hninsmodi con- 
dido ant concessio additor, cetera simpliciter pommtor 
(continentiam augere, luxuriam coercere cet.)* 
Snspicor tamen sic scriptnm fuisse: etiamsi multos 
pndebit templi eius^ Insa ducto ex colendi verbo. 
Qnod seqnitnr: animum in fntura eminentem velnt 
sab vincnlis habere, vix fieri potest, ntnon ifnminBntem 
Seneca scripserit Mox§3 necessario post generalem sententiam 
de calamitatibus interdnm ntilibus in verbis sanata snnt 
tecminatam nova nascitnr sententia ad animi castigationem 
spectans: Ubi parnm audit prsscepta animns nec 
cnrari mollins potest, qaidni consnlitur, si ei 
(codd. si et) panpertas, ignominia, rerum eversio 
adhibetnr? Sed in hac affirmationis per interrogandi 
apeciem forma constans et freqnens et alionim et Senec» 
naos coninnctiynm postulat (de v. beat. 16»* 3, de brev. 
Tit 11, 2, de benef. V, 5. 3 et 6, 1 et 25, 2, VI, 19, 2, 
VII, 25, 2, epist. 6, 1 et 3 , cei). Itaque, si nihil aliud 
snbest mendi, scribendnm est consul atur. (Nam potest 
foisse: qaidni consnlatnr darins? et consnlitar» si 
cei), nind certam est, panlo post ex A scribendnm esse : 
AdsffSscamns ergo cenare posse sine populo et 
servis pancioribns servire et vestes parare, in 
qnod inyent» sunt, nbi editor serviri, barbare (ser^ 
vior pro eo, qnod est: ministratur mihx). Acute ludens 
Seneca significat ipsos dominos servire servis, qnibos ca- 
rere nequeant et quorum delicias ferani § 5, ubi codices 
habent: sicut et Livius, editiones ante Fickertum par- 
ticnlam incommodam omittunt, scribendnm est: sicut T. 
Livius. Turn quod et in codicibus est et editur: sicut 
plerisque, ignaris etiam servilium litterarum» 
libri non studiorum instrumenta, sed cenatio- 
nnm ornamenta sunt, nuli» erant serviles litterse, ne- 
dnm dominis addiscend». Scriptum fuit olim: etiam 
puerilium litterarum. § 6 ex eo, quod in codicibus 



380 Lib.yiIL Cap.IL 

est: Honestins, inquis^ hoc te impens» quam in 
Corinthia pictasqae tabnlas effnderint, in exer- 
citationibns, qoas dixi, effectam erat: hae se impensB 
qnam cet, sed prastare videtor hac, qnod HtaptioB 
(II p. 5) posuit. (§ 7 8cr. conqnisita ac corn imagi- 
nibus suiş descripta sacrorum opera ingeniornm. 
Codd. conqnisita cum im. s. dese. et saor», edd* 
snperiores: conqnisita et cnm im. s. descripta sa- 
crornm.) 

Ibd. 10, 1: Inyenies in qnolibet genere yit» 
oblectamenta et remissiones et volnptates, si 
Yolueris mala putate via potins quam invidiosa 
facere. Sic A. Efficitur facile et sine dnbitatione: si 
volneris mala putare Levia potins qnam inyi- 
diosa facere. Mala sestimatione pmdenti lavanda potins 
snnt qnam querendo magna et invidiosa &cienda. Pn- 
tarele coaluit, ut fieret putate, relicto via. (§ 6 de- 
flectam ab institute dicamqne necessariam esse Lipsii con- 
iectnram: iustitia, mUnsuetudine, hnmanitate, non 
solum, quod et mansuetudo humana perverse didtnr 
et humana manus, accedente vitiosa copulatione: hn- 
mana, larga et benigna, sed ob inseqnaHtatem 
membrorum. Secundos casus tuetur Suetonii locns in 
Oth. 9, non ut sint infelices, sed omnino qui quasi secundo 
ordine appropinquant.) 

Ibd. 11, 1: sed corpus quoque sunm et ocnlos 
et manum et quicquid cariorem vitam facturus 
seque ipsum inter precaria numărat. Sic A; editnr 
aut: est cariorem vitam facturum seque aut: car. 
vit. facturum est seque. Fnturi temporis significatio 
pamm apta est. Seiuncto s (seque), ut restet facturn, 
effîciendum videtur: e. q. c. v. facit usu. Instrumenta 
vitse significantur. Deinde § 3 in A ceterisque scribitnr: 
Magna quidem res tnas mercede colui, sed quia 
illaimperas, do, cedo gratus libensqne. Pronomen 



L. Seneca de tranqn. animi 381 

illa et ipsum per se et numero pravxim editores praeter 
Haasiom snstolerant; scribendom erat: sed quia ita im- 
per as. (Bosing.)^) (Exeodem A Haasins proxime ante edidit: 
Qaandocanqae...iabebitur, non queretur •••, sed 
dicit pro dicet Hoc est bonis codicibas, id est, non 
interpolatis, ad scriptorom orationem cormmpendam nti; 
sed in hoc genere permnlta delicta sunt.^) In § 6 
neqne qui sciat ferendnm neqne qui scit, quod 
ex Erasmian» prioris errore propagatnm est, sed re- 
stituendnm ex antiqnissimis edd. qui sciet Sed 
recte codices: nihil unquam pro homine vivo 
faciet, hoc est, tanquam vere vivus ac non semimortuos.) 
Venio ad § 7, qno loco nescio an nullns aptior sit ad de- 
monstrandnm, qnam omnia in his libris a codicis A prima 
mann pendeant, qnidqne ei sit adhibendum anxilii. Sic 
enim in eo scribiţor: Multos ex iis, quos forum, 
curia, sermo mecum contraxerat, nox abstulit 
et iunctas ad sodalium manus copuatas inter- 
scidit. Ex copuatas corrector fecit copulatas; itaque 
sic in ceteris scribitur, sed in iunctas, ut solet fieri, 
aberrant nonnulli ad vinctas (victas), pro interseidit 
plerique praeter B intercidit aut intersidit. Turn vero 
£EU^m in Colon, copulatasque. Editores, cum Erasmus 
recte scripsisset ad sodalitium, ante Fickertum hsec tenu- 
erant: et vinctas ad sodalitium manus copulatas 
intercidit. îs offensus vitiosa partidpiorumconiunctione pro 



1) De oonBt. sap. 7, 1 recte edebatur: dicars ita, ut soles, 
Haanos e codicibns yitiose: dicas ista, at solea. 

') Deira 1, 12, 1 h»c Haasins continnayit: non irascitnr, si . , • 
yiderit? Non irascetnr, sed yindicabit; ibd. 16, 2 htee : 
temptabit, contineberis, mitteris, adbibetnr. 
JEqne praTe, atqne hic dicit, c. 16 init. a Fickerto et Haa- 
sio seqnetnr pro seqnitnr lepositnm est 



382 lib. VIU. Cap. IL 

copulatas recepit, qaod Lipsim „in ora libri** aficdni 
reppererat, capalas et simul interscidit; Haaaiai »- 
tem copulatas tennit, pro innctas scripeit iunetis, 
mire copolatis manibos ionetos iam homines 
Ez bis omnibus mium illud aliquam habet Don ad 
veram scriptoram, sed ad rectam orationis formam 
pinqaationem, quod ignotos homo, qni capalas aonotaTit^ 
intellexit nocti homines aoferenti adianctam foisse a Se» 
neca aliam imaginem person» reive mănos ionctas inter- 
scindentis eiosqae nomen latere sub copalatas, qood 
vitiose prsecedenti ianctas superadditur. Id aatem in A» 
ut dixi, est copuatas* Quid igitur im litter» aignifi* 
cantP Nimiram copiaies (o nomav^^s) est, qoi serobam 
dneri cadaverive fodit (Todtengr&ber), notam nobis nomen 
e codice Theodosiano et scriptoribus Grsecis inferioris sta- 
tis, cuius nune primi secuii auctorem ^necam nandscimnr. 
Quis aptior ad manus interscindendas? Nondnm boc ca- 
păt absolvimus. Nam § 9 hsec leguntur: Qa» snnt 
divitise, quas non . . . mendicitas a tergo seqaa- 
tur? quse dignitas, cnins non prsetextam et aagu- 
rale et lora patricia sordes comitentur et expor- 
tatio, notsB et miile macul» et extrema con- 
temptio? Sed angarale nusqnam de veste omamentoTe 
augurum positum legitur, nec recte inter prsetextam, quiB 
sacerdotam quoque fait,.et lora patricia unius sacerdotii 
proprium insigne interponitur; apta et recta oratio erit, 
ubi, sublato priore et additaque lineola, scripserimus pre- 
textam auguralem et lora patr., ut duo nomina duo- 
bus adiectivis adiunctis exempla dignitatis ponantur. Turn 
exportaţi o qrm esset, iam Lipsius et GronoTius n^a- 
runt se soire, etsi iile pro deportatione acdpere cona- 
tns est, nec ierri ullo modo potest omissa inter expor- 
tatio et notsB copula. Scripserat Seneca: sordes comi- 
tentur et exprobratio notae et miile macul» ceL 



L* Seneea de tianqa. animi. 383 

Ibd. 12, 1: ne aut labor irritus sit sine 
effectu ant effectns labore indignns. Liberabitor 
oratio yocabnlo vitiose inutili et recte pondns bis in idem 
vocabnlnm incidet, si sic scripseris: ne aut labor sit 
sine effectu ant effectns labore indignns. Seqni- 
tor § 4:' Deinde domum cum snperyacna rede- 
ontes lassitudine inrant nescisse se ipsos, qnare 
exierint, nbi fuerint, cei Grammatica postnlabat 
exirent, essent; sententia ridicnla est, se, cum «drent 
(eo enim necessario refertnr perfectnm) nesoisse, nbi post 
ftussent Bectnm est: inrant nescire se ipsos, 
qnare exierint, cei Hoc est concursationem snam 
damnantis insinrandum: Nescio, cur exierim. (Nntz- 
homins 1855.) Turn ininria Haasius rediit contra codices 
ad editionnm ante Orono?inm scriptnram: Non indu- 
stria inqnietos, sed insanos fals» rerum ima- 
gines agitani Non, qnid in altero e duobus generibus 
non fiai in altero fiat, dici debet, sed de utroqne genere 
ntmmque* Sed oratio sic interpnngi debet (ut fit in ed. 
Bipont.): Non industria inqnietos et insanos, 
fals» rerum imagines agitant, ut audiatnr sed.^) 

Ibd. 14, 1 edebatur e vulgaribus codicibns: nec mu- 
tationes aut consilii aut status pertimescamus. 
Haasius ex A mutatione; debebat mutationem. Ex- 
treme capite § 10 (nam § 7 iam Muretus iubeţ) scriben- 



Cap. 18, 8 annotaTeram, pro eo, quod nnnc editor sine nlla 
Tarietatis mentiene: Inprimis aatem cogitavit, alind 
posse propoeitie sais resietere, necessario soribendom 
eaae aliquid posse. Yerom sic recte scribitnr in omnibos 
editionibus antiqnioribiis (etiam in Bipontina), donec alind, 
nescio nbi ţypotbet» errore ortam (— ego in prima Tidi editî- 
one Lips. 1702 — ), a Rnhkopflo recentioribnsqne propagatnm 
eel, a Fickerto ita, nt de codd. et ?ett edd. tacerei 



384 Lib.YIILCftp.IL 

dom est: Nemo diutias philosophatus est Nou 
raptim cet. (yulgo: philosophatas. Sed non oet) 

Ibd. 15, 1 sententdse sic separând» simt: • • • tarba^ 
Cum cogitaveris, . . • splendeat, agitnr animai 
eet § 3 codices: et nihil magnnm, nihil Beyernm, 
ne miserum qaidem pntat (qoi omnia riddt). Scri- 
bendnm: nihil magnum, nihil serium^ ne miserum 
qu. putat. Seyeritas nihil hic agit § 4 extr. lecto 
Fickertus iudicavit, duo vocabula (nichilo natus) in ipeo 
codice A notata nec ullo vinculo cum ceteris coniancta 
simpliciter tollenda esse. Inciderat librariua in foliom 
paginamve alienam ab illis incipientem, deinde ae re- 
pressit 

Ibd. 16» 1 sic separandse sententiae sunt: ..«ad du- 
cere. Ubi bonorum exitus mali sunt (ut Socrates 
cogitur . . . palam facere), necesse est torqueri 
cei De § 2 dixi voi I p. 58. i) 

In ceteris libellis dixi supra me ordinem Haasii se- 
cuturum. Itaque primus occurrit de providentm. Ibi 
cap. 3, 1 sic editur: His adiiciam fato ista sic et 
recte eadem lege bonis evenire, qua sunt boni. 
Prave coniungitur sic (de ipsa rei forma) et recte (quod 
iudicium continet); nec omnino, quid recte fiat, qusritur, 
sed qua vi et lege. In A scribitur: fato ista sic ei 
recte eadem lege. Efficitur: fato ista sic ire et 
eadem lege bonis evenire» qua sunt boni.*) 



<) Qaoniam in extremis capitibns nihil fere propri» emendatiools 
est, notabo ontionem ab Haaeio, dom codice A solo ani aliii 
adiunctis abntator, corraptam esse his locis: 16, 8 (homines), 
17, 2 (per se in ornată, post Fick.), ibd. 3 (sini), Ibd. 5 
(emissi). 

') Cap. 4, 7 necessario reTocandmn est, qnod ante Fiekertom 
erat in editionibos: Graye est tenerss cerviei ingnm. 
Non agitai de gravitate iogi per se, sed teneia animalfa id 



L. Seneca de const sap. 385 

De eonstantia sap. 5, 5: Qnodsi ininria nihil 
Isedere potest ex bis, qn» propria sapientis sunt, 
qaia virtute sua salva sunt, ininria sapienţi non 
potest fieri. Scrib.: quia virtute salva sua salva 
sunt Bis ponendum salva iam Lipsius viderat.^) 

Ibd. 6, 3 scribendum est omissa particula, quse ora- 
tionem perturbat: Sed prodit (v. sed si prodit) in 
medinm» qui dicat, cet. Turn paulo post, ubi sic in 
codicibus scribitur: nec quicquam suum nisi se pu- 
tet esse quoque ea parte, qua melior est, editores 
autem ea quoque parte aliaque substituentes sententiam 
rectam non effecerunt, du» litterse geminand» sunt: nisi 
se putet esse, se quoque ea parte, cet. 

Ibd. 7, 4: Aliquis mihi venenum dedit, sed 
vim suam remixtam cibo perdidit: venenum illud 
dando sceleri se obligavit, etiamsi non nocuii 
Recte superiores reposuerant remixtum, quod assimilando 



graTins sentire dicnntnr. £ tenere (o: tener») factnm, 
quod in A B est terere, tnm ceryicibuB. Seneca mnlto 
80pias cervicem didt qnam cervictt, ut hic 6, 8, de const. sap. 
.18. 8, de ira J, 16, 5 et 18, 8, III, 19, 2, epist. 4, 7; 15, 2; 
13, 11; 19, 6; 30, 4; 47, 4; 70, 23; 71, 25; 74, 8; cervices 
DotaTi (sed tantnm in libris de ira et epîstolis ez proposito 
attendi) deirall,12, 5(cerYices snpponere, quod &cillinie 
ex cervio« snpp. oriri poterat), III, 6, 6 (cervicibns) et 
epist 86^ 29 (cervicibns). 
1) Cap. 4, 8 qnod Hanptins (I p. 4) intellezit scribendnm esse: 
immo nescio an magis vires tapientim ostendat 
tranquillitaă inter lacessentia, idemmesine nlla dnbita- 
tione annotatnm habnisse non solom confirmând» emenda- 
tionis caasa hic pono, sed nt simnl animadverti iabeam ma- 
tondi simplidiatem et libertatem conferamqne boc cum prorsns 
gemina subiecţi et obiecti permntatione apnd Plntarcbnm et 
Strabonem a librariis facta et a me notata voi. I p. 585. 

f^kMWttm Asfvsu. Cm. IL 25 



386 Iib.yiILCap.IL 

corrnptnm est; sed bis hoc acoidit; ut enim lecta efficî- 
atar sententi» fonna ponderaque Terbomm ineta, seriben- 
dom est: sed yim suam remixtnm eibo perdidit; 
Tenenum iile dando scelere se obligaTit. (Se 
recte snperiores, non s ce Ieri.) 

Ibd. 9, 1: Omne antem fortnitnm circa nos 
s»yit et in vitia. Sic A B, alii, et Haasiiis. Bene 
sane ageretur cam bonis, si fortuna in yitia sseviret Sed 
fortuita nihil cum virtutibus vitiisque coniuncti babent; 
meliorem noştri partem non attingentia, solas extemas re6 
et nuilius momenti (Stoicorum sententia) aggreditmtor. 
Una littera aberratum est: circa nos ssevit et in vilia, 
(Editiones vulgares ex foadissima unius codicis interpola- 
tione: et iniuriatur.) Proxima (2) emendavi voL I p. 
39 (irritatis in nos potentiorum odiis). Sed simnl 
scribendum: iniuriarum latissime patere materiim 
in illis, quae cet. Vulgo omittitur in. 

Ibd. 11, 3: Et ut quisque contemptissimis 
et ut ludibrium est, ita solutissimse linguas est 
Sic A, e quo efficitur: contemptissimus ipâe et 
ludibrium est, pronomine necessario addito. 

Ibd. 13, 2: Scit sapiens, omnes hos, qui to- 
gati purpuratique incedunt, valentes coloratos, 
male sanos esse. Videtur excidisse ut post incedunt 
scribendumque: hos, qui t. p. incedunt ut valentes, 
color atos, male sanos esse. (§ 5 errore apud Ficker- 
turn natum videtur: Nam si semel se demiserit, • 
non potuerit pro non poterit, ut recte superiores.) 

(De c. 15, 3 dixi voi. I p. 20.) 

Ibd. 18, 1: G. Caesar inter cetera vitia ... 
contumeliosus mirabiliter ferebatur omnes ali- 
qua nota feriendi. In his nuUam esse stmctunm 
patet; nam inania artifîcia, quae admoventur gerundii gene- 
tivo, non curo. Itaque Muretus mirabili studio. Latet 
potius mira Ubidine. Ex libi factum bili» tam cetera. 



• 



L. Senecft de inu 387 

(Sic Haasins III p. XXIII. § 4 cetera is recte Bongarsiom 
secatos; sed retinendum erat: putabat, ut ••. oapi- 
dissimi. Iratus cet. Codd. pătai) 

De ira lib. I cap. 1, 7: Neque enim ulla vehe- 
mentior intra cogitatio est, quae nihil moveat in 
Tultn. Non de cogitatione agitor, sed de affectibas, libi- 
dine, metu, audacia. Scribendum: intra agitaţia est. 
Primnm factam est intragitatio^ turn prave sapplendo 
intra cogitatio. (Gfr. de brev. vit. 9, 3.) 

Ibd. 2, 3 ante lacunam et in A (in qno omnia h»c 
ante lacnnam secnnda mânu snppleta sunt) et in B cetero- 
ramqne plerisqne scribitar: et in perniciem pro- 
miscuam totos popnlos capitis damna. Non pas- 
808 addendnm erat, -sed syllaba: damnatos. 

Ibd. 3, 7 sic yerba scribenda et coniungenda snnt: 
Tota illorum nt extra, ita intra forma hnmanse 
disaimilis est, reginm illud et principale aliter 
ductnm. Ut yox est quidem ..., ita ipsum prin- 
cipale cei 

Ibd. 6, 2: Si ne ad boc qnidem respondet, 
interdicit (medicns) cibis et abstinentia corpns 
exonerat. Neqne, qno boc referator, neqne, qnodsitsnb- 
iectnm yerbi respondet, apparei Scribendam: si ne 
hoc qnidem respondet, boc est, spei respondet et 
profidt sncceditqne; vid. lex., velat Schelleri p. 9897 in 
d. (§ 4 qnia yivi, qnod Hanptius II p. 4 scribi inbet, 
a. 1863 in margine annotaveram.) 

Ibd. 13, 1: Deinde qn» babenda snnt in 
bonis, qno maiora, eo meliora et optabiliora 
snnt. Yerbomm in bonis nnllnm in codicibns (A B 
cet) yestiginm esi Itaqne ftaisse pnto: Deinde qnse 
avenda snnt, qno m., e. m. ••• snnt. Cicero avere 
Ugationem dixit, Lncretios quod avemus et alia similia. Ho- 
n^ns quod aveba9. 



388 Lib.VIII.C*p.n. 

Ibd. 15, 3: cum eo magis ad emendationem 
pcBna proficiatţ si indicio lata est. Nemo Latine 
pcBnam a indice aut castiganti feni dixit Snapioor, aed 
dubitanter, faisse: irrogata eai^) 

Lib. II, 2, 4: Cantns nos nommnqnam et ci- 
tata modnlatio instigat Martinsque iile tubarnm 
80DU8 movet mentes et atrox pictura et instis- 
simoram suppliciorum tristis adspectns id est 
qnod adridemns ridentibns et contristat nos 
turba mserentinm. Sic A. Oratione rectina, qnam 
Tulgo fit, distincta etiam mendum toUi sic poterit: Can- 
tus ... instigat Martiusque iile tubarum senat; 
movet mentes et atrox pictura et iustissimeriim 
suppliciorum adspectus, iidemque adridemas 
ridentibus et contristat nos turba msBren- 
tium, cet. 

Ibd. 6, 1: Quid si dicatur, yirtutem et 
humilem et magnam esse debere? Seneca usitate 
scripserat dicat^ ad eandem referens personam, qu« in 
inquit cogitatur: ex proxima syllaba uir (tutem) 
accessit ur. 



^) Cap. 16, 4 landandos mihi est, qnem rarissime laadaie potoî, 
reprehendi snpe et graviter, Goerenzins, qui, cam in oodicibus 
ita . scriberetnr: Si intrassem Talitndinarinm exer- 
citatns et sciens aut domas diyitis (sic enim codd^ 
non divites), non idem imperaBsem omnibvs per di- 
yersa egrotantibns, viderit in exercitatvs inbeaN 
exercitns idqne coniangendnm cum iUie aat domvs di- 
yitis (nisi qnod sine cansa domini scribi Tolnit). Naa 
etiam diyites domos Romanas, nbi agmina serTonim erani; 
sna yaletudinaria habuisse, yel e Colnmella notnm est. Pto et 
sciens opinor scribendnm ut sciens (cnm professione medics 
Bcientise). 



L. Seneca de in. 389 

Ibd. 11,2: Deinde non ideo qnaedam, quiasunt 
terribiliora, potiora sânt, ne hoc sapienţi adi-ci 
▼elim, qnod ferse sapientis quoqne telum est 
timeri. Sic A, e quo efficitur: nec (sic iam alii) hoc 
sapieniia dici velit, qnod feras, sapientis qnoqne 
telum ease^ timeri (idem sapientis quoqne» qnod ferse). 
(§ 4 egregie emendavit Hauptins II p. 4.) 

Ibd. 15, 1: sicut valida arbusta et Iseta 
qnamvis neglecta tellus creat et alia fecundi 
soli silva est. Quo spectat alia? An valida l»taque 
non est? Ser. alta.- 

Ibd. 18, 1 sententiis recte separatis, ut fit in cod. Gol., 
omnîs tollitur dubitatio de scriptura codicum : ita alite r iram 
debemus repellere, aliter compescere. Ut vite- 
mus, qusedam ad universam vitam p^rtinentiaprse- 
cipientur. Ingreditur Seneca in priorem partem de ira 
vitanda et repellenda nec admittenda. 

Ibd. 19» 1: Et locorum itaque et animalium 
et corporum et morum varietates mixtura ele- 
mentorum facit, et proinde in aliquos magis 
incumbunt ingenia, prout alicuius clemenţi 
maior vis abundavit. Apparet cormptum esse in 
aliquos; agitur enim de propensione in certas res, studia, 
affectus. Fuit olim: proinde aliquo magis in- 
cumbunt ingenia, prout cet. 

Ibd. 23, 1: Notus est iile tyrannicida, qui 
... tortus ...amicos tyranni nominavit quibus- 
que maxime caram salutem eius sciebat, et, 
cum iile singulos, ut nominati erant, occidi 
iussisset» interrogavit, ecquis superesset. Tu, 
inquit, solus* Servari idem subiectum (tyrannicidam) 
et perspicua narrationis forma et ipsum interpositum de 
tyranno cum iile ostendit. Seneca scripsit: inierro' 
ganti, ecquis superesset, Tu, inquit, solus* 
(Inquit cum dativo et (Scero sspe posuit, velut in uno 



390 Lib. VIII. Cap. n. 

libro II de or. 246, 259, 273, et Lîtîimi, ut I, 58, 7, IV, 
40, 6, cet, et Seneca de ira II, 32, 2, de benef. I, 8, 2, 
Y, 25, 2, de tranqu. an. 14, 7, qnos loeos Siesbjev 
collegit.) 

Ibd. 25, 2: Mindyrîdem ainnt fnisse ••., qai 
cum vidisset fodientem. .,la8sum se fieri questns 
yetuit illum opus in conspectu suc facere. 
Bilem habere ssepius questus est, quod foliis 
ros» duplicatis incubuisset. Pravum esse bilem 
habere, mulţi senserunt, Yinciendam orationem fiiisse nh 
cabulo idem, unus et alter. Getera, qu» e longinqoo 
petuntur nec inveniuntur, facile eruuntur e verbo ssepias 
quod ipsum offendit: Idem habere se peius questus 
est, quod cet. 

Ibd. 28, 4: At morbi doloresque incurrunt 
Utique ad aliquod fugiendum est domicilium 
putre sortitis. Scribendam: Utique aliquo de» 
fungendum est domicilium putre sortitis. (Non 
fieri potest, ut non unum et alterum incommodum ad 
dependendum pro nobis subeamus.) Quid sit defungi aU- 
quOf dixi supra p. 18 ad Terentii Phorm. 1021. Eodem 
significatu Seneca id verbum posuit hoc libro 14, 3 et 
qusest. nat. VI, 1, 2: defunctam metu (mit dem 
Schrecken davon gekommen). 

Ibd. 33, 6 (de Pastore ssevitiam et contomeliam 
C.Csesarisferonte): ContempsissetBomanum patrem, 
si sibi timuisset; nune iram compescuit pietas. 
Vitia non maltis exponam; nam conivere ad ea soli Buh- 
kopfius et Fickertus potuerant; doleo h. 1. addendnm iis 
Haasium. Qais pater contemptus esset? Qui Bomanus 
pro Galigula dicitur? Scribendum emendatione certissimi: 
Gontempsisset tf/rannum pater^ si sibi ti- 
muisset; nune cet. 

Ibd. 34, 3 dubitationibus satis&ctam erit oratione 
sic interpancta: Ne (sic enim codd. et edd. ante Haasium) 



• 



Ii. Seneca de in. 391 

irasoamur inimicorum et hostium liberia, inter 
Sullan» crudelitatis exempla est, qnod a rep. 
liberos proscriptorum sabmovit. Non novum hoo 
prseceptom indacitor, sed inter cetera, quse lenire animam 
et ab ho€ vel illo irascendi genere coMbere, boc qnoque 
ponitor. (De brevitate dicendi, quse potest sic dilatări: 
„ne irascamor, monet, quod"", non puto dicendum.) 

Ibd. 35, 1: non vitabimns impetns animi bos 
(ho 8 scriptom sec. mânu supra vocem erasam) graves 
fnnieres (m. 2 funerosos) et irrevocabilesP Sic A. 
Neque alioqnin aptum adiectivom ex funeres facile effici 
potest (nam funebres impetns ridicule dicuntor, funesioa 
longe distat) et prava copulatio fit, interposito inter alteram 
et tertiom membram et. Omnino funeris (onios prse- 
sertim) notio aliena est, quoniam ira non semper sangoinem 
petit Subesse dubitanter sospicor: impetns animi hos 
graves /âsnere (damno) et irreyocabiles. 

Ibd. 36, 3: Specule quidem neminem deter- 
ritnm ab ira credis. A credis. Significator ere dt ie- 
rt 9, qnod sententia postulat. (Hoc librarium voluisse, in 
mentem venerat Italo codiois coUatori.) 

Lib. III, 2, 2 emendavi ad Cic. fin. III, 74 p. 473, 
deleto non. (Gfr. c. 13, 4 additum nos post contra.) 
Eodem capite § 4 editur: Tot» cum stirpe omni 
crematsB domus et modo eloquio favorabilis 
habitus in multo honore iram su» contionis 
excepit. Et deest copaia inter favor, et habitus, et 
abnndathoc:inm. hon. habitus post favorabilis. Nolla 
eritoffensio, si scripseris : et modo eloquio /avora&th' 
habitus in magno hon. Additamenti nolla causareddi po- 
test. Extreme capite de barbaris scribitur sic: ruin» modo 
regionibus incidunt incompositi, interriti, in- 
cauti, pericula appetentes sua. Gaudent feriri cet. 
H»c omnia ipsumque incidendi verbam ad regiones 
nihil pertinent, de legionibus apte dicuntur (Bomanis). 



392 Lib.VIILC*p.IL 

[Sed simol ante revocandum est, qood inde ab Brumo 
edebatar: Hic barbaria forte ruentibus in bella 
exitus est. Nam neque forte vwers barbaromm jho- 
prium est neque: hic barbaris exitus est recte dicitiir pro 
eo, qaod est: sic exeunt.'\ 

Ibd. 8, 7. Codices: Nihil asperum territmn- 
que palpanti est. Ceteri fere tetrnmqne, qood com 
aspero non recte coniungitur, Hauptios nuper (I p. 5) 
tetricumque. Sed ne tetricus qaidem ad tactos sen- 
sum pertinet, a quo hic simile snnutor. (Tetricas et 
asper censor aliter dicitnr.) Videtor fliisse aspemm 
aerratumque. 

Ibd. 12, 2: Aliquid setas peccantis facit, 
aliquid fortuna, ut ferre aut pati aut humanum 
sit aut humile. Absurde per se et contra sententiam 
manifestam coniunguntur humanum et humile. Eins, 
quem tibi iniuriam fecisse putes, ob quam irasd ei debere 
videaris, aut senectus efficere potest, ut humanum videatnr 
eam, quse putatur, iniuriam ferre, aut fortuna et potentia, 
ut non humile etabiectum iudicetur pati nec repelleie. 
Perspicunm est scribendum esse: aut non Aumt7e, nisi 
fuit: aut utiU. (Cfr. c. 16,- II, 33, 1.) 

Ibd. 13, 1: Pugna tecum ipse; si yincere 
iram non potes, te illa incipit vincere. Si abs- 
conditur, si illi exitus non datur, signa eios 
obruamus et illam, quantum fieri potest, occnl- 
tam secretamque teneamus. Satis inanis prior srateo- 
tia est (si vincere cet), maxime incipiendi verbum; sed 
manifeste ridicula in altera sententia condicio est, si irs 
abscondatur, occultam tenendam esse. Excidit aliquid, foit- 
que sententia et orationis forma huiusmodi: Pagna te- 
cum ipse, si vincere iram non potes, ne te illa; 
incipis vincere, si absconditur, si illi exitus noo 
datur. (Ergo boc efficere studeamus.) Signa eius 
obruamus et illam * • • occultam secretamque 



L. Seneca dd ira. 393 

teneamus. (De §4 recte Haasios prsef. voi. III p. XXIII, 
etiam de c 16, 3 Ubelli de const. sap.) 

Ibd. 15, 3 (de potestate servitutis sub tyrannis iini- 
endae): Ostendemus in omni servitute apertam 
libertăţi yiam; si sger animns et sno yitio miser 
est, hnic miserias finire secam licet. Imo, si 
seger animos est, mortem consciscere non andet; nec, ut 
miserias finire liceat, necesse est, suo vitio miserum esse. 
(Itaque Haasins non ante suo addidit.) Seneca miseris 
omnino libertatis viam ostendit; si ea uti nolint, ipsorum 
esse cnlpam dicit Scripserat antem sic: Ostendemus 
in omni servitute apertam libertăţi viam, niai 
sBger animus est. Suo vitio miser est, cui mise- 
rias finire secam licet. Excidit ni (in nisi) post m; 
deinde, sententiis male distractis natum est huic. 

Ibd. 23 y 6 (de Augusto irae in Timagene tem- 
perante): Postea Timagenes in contubernio PoUi- 
onis Asinii consenuit ac tota civitate direptus 
est. Nullum illi limen praeclusa Csesaris domus 
abstulit Historias postea, quas scripserat, reci- 
tavit et combussit, et libros actaCsesarisAugusti 
continentes in ignem posuii Bidicule coniunguntur 
recitavit et combussit, quorum prins pertinet ad de- 
clarandam libertatem ingenii proferendi, alterum ad con- 
trariam partem; nam alteros libros, quibus Csesarem 
(Angustom) laudaverat, iratus Csesari et invidens glorise 
igni dedit» et hsc ipsa contraria ponuntur, novum opus în 
vnlgos editum (et superfuisse postea lectitatasque esse 
historias Timagenis scimus), alterum deletum. Apparet, 
et combussit aut post illud in ignem posuit trans- 
ferendum esse aut toUendum tanquam additum ad illud 
explicandum, ut hsc relinquantur: Historias postea, 
quas scripserat, recitavit; libros actaCsesaris Au- 
gnsti continentes in igne (sic scrib.) posuit 

Ibd. 27, 1: Quanto satius est sanari iniu- 



394 Lib.ym. Cap.IL 

riam qaam nlcisci. Facile hoc in vocalium ooBCona 
nasci poterat ex recto aanare iniuriam qaam nlcisci 
(C. 30, 2, abi editor: qnod minora nobis prsatite- 
rint qaam mente concepimns qnamqne alii 
tulerint, apparet aut conceperimus aut tolerant 
scribendam esse. Hoc facilios fit, et indicativos defenditor 
Senecse uso; vid. ad II de clem. 5, 3.) 

Ibd. 34, 1: Cedo none, perseqoere cetera, 
cibos, potiones, horomqoe caosa paratam am- 
bitionem, mnnditias, yerba, contomelias, oet 
Bidicole ambiţie parata ciborom potionnmqoe caosa dicitar, 
omninoqoe parata; tom nimis nade infiniteqoe in hac 
enomeratione ponantor monditise. Scrib, horomqae 
causa paratas in ambitionem mnnditias. (In 
ambiţionam iam Robenius.) Panlo post (2) iore 
haeretur in his: Auferre hic mihi hereditatem 
Yolait; hic me dia in spem supremam captatns 
criminatus est. Agitar enim de iniaria non ab ipso 
captate facta (is enim in ipso vitse exitu spe decipienda 
laedebat), sed ab aliis, qui captatori obstiteront et artes 
eios impedivernnt. Et qaid aat apad qoem criminatos 
est? Una littera mntata rem restitaet: hic me dio in 
spem snpremam captatis criminatos est, hoc est, 
apod eos, qoos dio in spem sopremam captaveram, et sic 
mihi testamenti locom eripnit Nam criminari aliquem 
alicui pro eo, quod est, apud aliquem ^ Terentii, Plinii 
minoris, Suetonii aoctoritate lexica confirmant; addi 
potest dial. de orat. 42. Video iam Rubenio in mentem 
venisse captate.^) 



') Cap. 33, 3 recte dicitar manibns ad computandnm (sic 
recte Pincianns aliiqne pro comparandam) non relictis, 
qnia arthritis motnm digitorum abstnlit. 



■ 



L* Seneca de otio. ^ 395 

De otio (fragm) I (28), 1: Tanc potest ob- 
ţinere, quod semel placuit, nbi nemo intervenit, 
qui iudicium ••• detorqueat, tanc potest vita 
seqnali et ano tenore procedere. Prins potest 
sabiecto caret; (neqne enim decretam obţinere intrânsitive 
dici potest). Scrib, obţineri. 

Ibd. 3 (30), 1: sed qaia res ipsa patitar me 
ire in illornm (Stoicoram) sententiam; qnam si 
quis semper unius seqaitar, non iniaria sed in 
factionis. Sic A» Non potest ad illornm sententiam 
referri qnam et tamen aniverse accipi, at adiangatar 
semper anins. Scribendnm est: sententiam. Nam 
si qnis semper anias seqaitar, non in caria (sic 
Lipsias et post enm ceteri), sed in factione st Paolo 
post § 3, nbi editar: si resp. corraptior est, qaam 
ut adiavari possit, si occapata estmalis, si veram 
est, at pato, occapata (A et alii oscaiata), scribi, 
debet: a malis de hominibns eam tenentibns; nam neqne 
occapari malis pro eo, qaod est obrai, dicitar, nec 
obmtse calamitatibns reip. sabveniri Zeno nolebat. Sed 
gravias mendam tollendam e § 4: Potest ergo et 
iile, cai omnia adhac in integre snnt, ..., in 
tuto snbsistere et protinns commendare se bonis 
artibns et in illis beatnm otiam exigere, vir- 
tntam caltor, cet. Nimiam in Stoici persona beatnm, 
eam praesertim tantnm otium agendi facaltas significetnr. 
(Todices (A): et in illam beatam otiam. Sabest: et 
illibatum otiam exigere (nuUa parte vitse negotiis im- 
pensa). (Alind ex eadem paragrapho mendam sastali voi. 
I p. 68.) 

(De c. 5 (32) 1 dixi voi. I p. 68. Sed eodem că- 
piţe § 6, abi editar sic: qaalis sit habitas exclasis, 
informia et confnsa sint an in omnem partem 
tantnndem loci obtinentia, an et illa in aliqnem 
caltam'descripta sint, tollendam prias an, at hsec 



Lib.Vni.Ctp,IL 

qaoque qiuestio, ut cetero, in duo contraria diTidatnr: 
confusa sint, in omnem p. tant. loci obtinentia, 
an et illa cet. Alioquin scriberetor etiam obtineant 
(Lipsios aa in omnem, vitio animadyerao.) (§ 5 nde 
uncis notatar si'âera in A omissum, prave attreetKtor 
nisnm pondusqne, quorum prius ad evolandi altios 
conatnm pertinei Cum in A scriptom esset visam 
pondusqne, in B et ceteris deletnm est que. Melins 
fderat egregia Lipsii emendatione uti: scintillas qiias- 
dam astrorum.) Tom § 7 bsdc scribuntor: iBstimi, 
qnam non multnm acceperit temporis, etiamsi 
illnd totum sibi vindicat, cui licet nibil fa- 
cilitate eripi, nihil negligentia patiatur exci- 
dere, licet horas suas avarissime servei, ..., 
tamen homo ad immortalium cognitionem 
nimis mortalis est. Dativus cui nnllo modo in 
structaram includi potest Scribendum est: cutu9 licet 
nihil facilitate eripi ... patiatur, cet. Cum non 
animadverteretur cuius nihil cohserere, propter licet 
male intellectum natum est cui. 

Ibd. 8, 1 oratio, ut veraip sententiam habeat, sic 
interpungenda est: Quid autem interest, quomodo 
sapiens ad otium veniat, utrum quia resp. illi 
deest, an quia ipse reip, si omnibus defutura 
(codd. futura) resp. est? Semper autem deerit 
fastidiose quserentibus. Interrogo, ad quam 
remp. cet. Sed initiam capitis fieri debet a nevi argumenti 
exordio: Adiice nune cet. 

De brevitate vii» 1, 2: Iride Aristotelis cum 
rerum natura exigentis ... lis est; at işti iam 
animalibus tantum indulsisse, ut qnina aut 
dena secula educerent. Sic codices (A ceterique). 
In illis at işti, pro quo substituerunt ait istam (Haasins 



L. Seneca de brey. Tite. 397 

ait iniustam)» videtor sabesse: cetatis eam anima- 
libns tantnm cet. 

Ibd. 2, 2: Mnltos aut adfectatio alienss 
fortnn» aut sase qua detinuit. Sic A. Sabest: 
aut 9n9d.quer€la detinuit. § 3 codices: Urgentes 
circnmstant vitia; significant: Urgent et circum- 
stant y. Turn in A est: fluctuatur, nec unquam 
illis a cupiditatibus vis otium ista. Scribendum 
otium stai (non instat), id est, tranquillum et tutum 
est, imagine maris continuata; cetera recte Haasius emen- 
davit. § 4 in hac sententia: Quam multorum elo- 
quentia cotidiano ostentandi ingenii spatio 
sanguinem educit? verum essenequit spatio, opinor- 
que dubitanter scribendum esse serviţi o, (Proxime ante 
recte Gruterus: bonis suiş suffocantur, sublato yerbo 
inositato; error coepit a suisuffocantur).^) 

Ibd. 7« 6l Nec est, quod putes hinc illos 
aliquando intelligere damnum suum. Addebant 
superiores non sententia cogente (cfr. 8, 4), non aptoloco 
(non intelligere); nam ante aliquando ini peni 
debebat Sed yitiose abundat hinc* Fuerat, opinor: Nec 
est, quod putes non illos, etsi mutationem miror. 
Extreme capite in A aliisque scribitnr: quemadmodum 
sature iam et pleno (adiici potest) aliquid cibi, 



>) Tnâinm interdum me totios rei capît non solnm ob ezigai- 
tatem ipsins op^re, sed ntilitatis desperatione, cnm Tideam 
emendationeB partim &cillimas, partim ingeniosissimas, certas 
ntrasqne, negligi ant eiici, ut hic 4, 6 Gronovii: vel ut graye 
multe sangnine corpns parte semper aliqna rnm- 
pebatnr (volgo: partea semper aliqnse rumpebantnr, 
aed A 1 aliqna; error ez geminate <;) et Rabenii, Pani as - 
que pro plvsqne restitnentis, inbente sententia, oratione, 
hbtoria. 



Lib.yiII«GH».IL 

qnod nec desiderat capit, ex qoo fiuâwdiim est: 

quod nec desiderat et capit. 

Ibd. 8, 2: Annna congiaria hominea ci- 
rissimi accipinnt et his aut operam ant dili- 
gentiam suam locant; nemo «stimat tempii 
Beete Lipsius carissime scripsit, cum pretii et aeatmia- 
tionis significationem inesse intelligerei Sed pneterei 
scribendnm videtur Annua ac congiaria, qnoniam 
annua (salaria mercedesque) a congiariia extra ordinem 
datis differunt. Pro substantivo annua Seneca ipse posuit 
de benef. 1^ 9, 4. Paalo post, thi editor: At eoadem 
segros vide, si mortis pericnlnm propias est 
admotum, medicoram genua tangentes, Senecam 
scripsisse opinor: videaa^ si cet. Alins est enim impe- 
rativi in tali demonstratione usus (ae gros vide; repe- 
ries eos). Deinde § 4, ubi est: sed hoc.ipsnm in 
detrahant, nes.ciunt, scribendnm videtur litteris ge- 
minatis: sed boc ipsnm unde detrahant; alioqiUD 
enim peni debebat: se detrahere nescinnt* Tom vero 
exitus huius capitis et proximi initinm apud Haadom 
tristissimam banc prsefert faciem : Potostneqnicq n am-f 
*** (IX) Sensns hominnm, eornm dico, qoi 
prudentiam iactant, operosins occnpati sânt: 
ut melins possint vivere, impendio vit» vitan 
instruunt, cet.^ in qua scriptura quo pertineant sensns 
hominum occnpati et qno referatur comparativus (opero- 
sins) et quid sibi velit eorum dico aliaque frustia 
quseras. Nec ceteri, qui lacunae signa nou posaenmt, te 
expediant; expediet emendatio facilis et certa codicmn 
vestigia persequens: Potestne quicquam eaae {eat 
ipaof) bominum eornm ocio (otio), qui pruden- 
tiam iactant, operosins? Occnpati sunt, ut 
melins possint vivere; impendio vitse vitam 
instrnnnt Pntant se in otio esse; nihil est hoc otio 
operosins. 



L. Seneca de bre?, rit». 



399 



Ibd. 9, 3: Hoc quoque pulcherrime ad ex- 
probrandam infinitam cogitationem, quod non 
optimam quamque setatem, sed diem dicit. 
Neqne Yergilius neque Seneca cogitationem hominibos 
exprobrandam putavit, sed perpetuam et instabilem 
occupationem et motnm, hoc est, agitationem. Non 
raro hoc illi cessit, ut apud ipsum Senecam de ira 
I, 1, 7. 

Ibd. 11, 1: stultos se fuisse, ut non viie- 
rint, clamitant Iure superiores in ut hseserant; ita- 
que quod substituerunt; facilius videtur qui, quod alibi 
quoque cum ut permutatum vidi. 

Ibd. 12, 1: quos officia domibus suiş evo- 
cant, ut alienis foribus illidant, basta prse- 
toris infami lucro ••. exercet. Sic codices. Ad- 
dunt quos post illidant Facilius excidere poterat aut 
post ant. 

Ibd* 13, 8: Hoc scire magis prodest, quam 
Aventinum montem extra pomoerium esse, ut 
iile affirmabat, propter alteram ex duabus 
c au si 8, cet. Seneca perspicue hsec omnia aeque inutilia 
Bcitu indicai Itaque, quoniam audax est non addere, 
ironic» autem formse nulla est similitudo» videndum est, 
ne hac interrogatione usus sit: Hoc scire magis 
prodest an Aventinum montem extra pomoe- 
rium esse ••« P 

Ibd. 14, 2 sententise sic separând» sunt: ... homi- 
nis naturam cum Stoicis vincere, cum Gynicis 
excedere. Cum rerum natura in consortium 
omnis «vi patiatur incedere, quidni ... nos 
demus ••• ? 

Ibd. 15, X: Per illos non stabit, quominus 
plurimum, quantum ceperis, haurias. Becte 
Mnretus: quominus, quantum plurimum ceperis, 
haurias. Sed simul necessario reponendum est, quod in 



400 Lib.yiILC«p.IL 

„quibasdam libris Mareti'' ftiisse video annotari, ea pieri a. 
Nam etiamsi capere enarres x^9^^^* reqmratar ei- 
pias.*) 

Ibd. 16, 4 primam, quod priores editores tenaenuit, 
hsec verba: Omnis iilis sperat» rei longa dila- 
ţi o est, sententiam plenam eflficiant, superioribos adiee- 
tam et eomm snmmam colligeniem. Turn codices habent, 
ut Fickertns et Haasias ediderunt: Ad illadtempnB, 
quod amanţi breve est et prseceps breviusqne 
malto suo vitio. Sed recte diremptis sententiis nnlIi 
omnino relinquitar structura orationis, nec aman» (sive tempas 
sive aliam quamvis rem signifîcat) quicquam Iod hic habeL 
Snperiores edebant: tempus, quod amant, breve 
est, salva grammatica, sententia illi quoque prava. 
Agitur enim de hominibus tempas non amantibas, sed 
(interdum) exsecrantibus, quod tarde eat, cum aut ad 
volaptates festinent aut tsedio sui laborent, perspicueqne 
aliquid pooi debet, cui contraria quodammodo sit brevitas 
temporis quodque ob eam eo pravius perversiusque fiat 
Scribendum: At illud tempus, quod damnani, 
breve est et prseceps breviusque multo sno 
vitio. Mendi origo ex d semel scripte: quod am- 
nant. 

Ibd. 18, 1: Maior pars setatis, certe melior, 
reip. data sit; aliquid temporistui sume etian 
tibi. Scrib, data st (vid. voi. I p. 68).*) § 4 scribendum: 



I 



O Cap. 15, 4 corruptuxn est movet prare saperpoutom longe 
graviori demolitnr; sed emendatio certa non suppetit, ne 
probabilis qnidem; nam mutilat; iis (pro movet, at iis) 
longins discedit. 

') Qnod § 3 Bentleins, cai assentitnr Hanptios I p. i, pro pn- 
blicas scribi mit sacras, admodum riolenta muti^tio est 
nec, opinor, neoessaria; reip. qnoqne religio debebatur. 



L. Seneoa de brey. rit». 401 

aptiora portandis oneribus tarda iauienta 
sunt, Don eiportandis. § 5 vii dubitari potest, qaia 
exciderit meministi. Exclamandi per infînitam senten- 
tiam forma bic inepta est; (poterat ferri paulo post: exi- 
tio psene constitisse . . . imitationem!) et debe- 
bat turn superfuisse dici, non superesse. Contra, 
quod sic editur: intra paucos illos dies, quibus C. 
Csesar periit, si quis inferis sensus est, boc 
gravissime ferens, quod decedebat populo Ro- 
mano snperstite, pro decedebat in codicibus est 
dicebat, quod ego aliena mânu additum esse suspicor, 
cam Seneca scripsisset tantum: quod pop. Bomano 
superstite (periret). Decedere non aptum de tali 
mortis genere. 

Ibd. 19, 1: quis animum tuum casus exspectet, 
ubi nos et corporibus dimissos natura componat. 
Sic A 1, id est: nos e corp. dimissos. Secunda 
manus fecit et a« secutique eam ceteri codices, bos Fick* 
et Haasius; nam superiores editores et sustulerant, pra- 
vam praspositionem reliquerant. Deinde § 2 sic scribitur: 
Tis tu, relicto solo, mente ad ista respicere? 
none, dum caiet sanguis, vigentibus ad me- 
liora eundum est. Exspectat te . . -. multum 
bonarum artium cet. Non potest vigentibus uUo 
modo accommodari ad tu, te. Scripserat Seneca: dum 
caiet sanguis, vigentibus sensibus; id nomen 
post entibus excidit (Haasius prsef. III p. XXIV: 
viget animus, multo improbabilius; sed senserat 
vitium.)*) 



') Cap. 20, 1 laudaudus Fickertus ob repertam anteqnam, modo 
simiil, Pincianam ceterosque sequens, homines per indignitates 
in consmumationem erepere sivisset, non erumpere^ 

MAOVIGII Apnaf. Cm,r. II. ^ţ^ 



402 



lib. Vm. Gâp. II. 



CoiM. ad PolybmmM 2, 8: Nune qQoqne, quan- 
tum potest, illam (pecuniam) a se abiicit Et quaa- 
tum potest et additam a se ostendit scribendom esse 
abigiu Prsesens tempos soperiores teDaerant 

Ibd. 6, 2: Olim te in altiorem ordinem et 
amor Csesaris extnlit et taa studia dedaxernnt 
Scrib, eduxerunt, ut dixi ad Caw. B. G, VII, 54.') 

Ibd. 10, 4: Rernm natura illum tibi sieat 
ceteris fratribus suiş non mancipio dedit, sed 
commodavit. Mire fratribus suiş, quoniam iidem 
Polybii erant. Codices snbs. Scripserat igitur Seneea: 
sicut ceteris fraires auos^ communis omnium sortii 
Polybium admonens; traxit ceteris dativus proximam 
nomen. 

Ibd. 11, 6: Ne commiseris, ut, qaisqnis 
exemplo ac modo scripta tua mirabitur, qus- 
rat. quomodo tam grandia . . . tam fragilis 
animus conceperii Quid sit exemplo, quid modo 
mirări, nescio. Piito scriptum fuisse: exempto modo, 
boc est, sine modo, de quo dixi ad cons. ad Marc 
10, 3. 

[bd. 15, 4 (in Claudii imperatoris oratione): Caias 
Cîesar, divi Augusti, avunculi mei, filius ac 
nepos. Inepte filius ac nepos coniunguntur , natu- 
rali et adoptive gradu distincte. Nec Augostus Claudii 



i 



') Hic libellus non est in cod. A. Itaqae ntimur maxime Bero- 
linoDsi (B), malto minoris aactoritatis et fidei, ut qnem «p« 
ab secunda mânu codicis A aut margine pendere viderimns. 

*) Quam in proximis (§ 5) Hauptius I p. 15 tueri conatur broTitatem 
dicendi, ea vix ferri potest, ut ex eo, quod sequitur siccandc, 
prscipiatur siccari apud possint. Et ipsum boc possint 
tantum in tribus im» dignitatis codicibus reperitar. Sed 60^ 
rectio incerta eat. 



L. Seneca ad Polyb. 403 

avimculus fuit. Codices: avunculi mei ac nepos. 
Scribendom: avnncnli mei magni nepos. Cum ni 
ante ne excidisset, ex mag remansit a-c. Mox, nbi edi- 
tor: Csesar, pătruns mens, necessario seribendam 
(post tnlit): Ti. Gssar; senserat id Lipsins. 

Ibd. 16, 5: Faciamns licet illi (fortnnse) con- 
vicinm • . ., non tamen mntabitnr; adyersnd 
omnes se preces omnesqne qnerimonias (sic 
recte Pincianns etMuretas pro cerimonias, qnod ortum 
est altero qne extrito) eriget. Hoc verum esset, si de 
evertenda et obruenda fortuna ageretur; nune agitur de 
flectenda precibus et querimoniis et avertenda. Bestituen- 
dnm igitur ex B et tribus aliis codicibus exiget, hoc 
esty penetrabit et, quo ire intenderat, perget. Ut hic 
exigere se, sic per dolores exigenda dicuntur de 
vit. beat. 7, 1. 

Ibd. 18, 2: Hoc enim unum est rebus hu- 
manis opus, cui nulla tempestas noceat. Scrib, 
est €x rebus humanis opus. 

Consol. ad HelTiam 7, 7: Ad banc commuta- 
tionem locornm libentes nomina dabant et 
reli-ctis aris suiş trans măria sequebâtur colo- 
nos senex. Sic A B (ceteri colonos sequebâtur 
senex). (^uis (unus) senex, relictis aris suiş, colonos 
(invenes omnes nec aras reb'nquentes) sequebâtur? Qui 
nnper hsec probarunt, videntur sic accepisse, quasi scrip- 
tom esset: „et colonos relictis aris suiş pr^ficiscentes se- 
qnebantur exacta setate parentes"". Nam senes mnlti colo- 
norom ipsi erant; quamquam nemo pater filium colonum 
sequebâtur nisi ipse colonus. Hsec cum prava esse supe- 
riores editores sentirent, scripserant: colonus-seque- 
batur senex, in qua scriptura manifeste yitiose obiec- 
tnm deest et omnes coloni senes fiunt. Expellenda om- 
nino senectutis mentio quserendumque, quid coloni Bomaui 



404 



Lib.yiILGap.IL 



secaţi sini. Scribendum est: seqnebatar colonus 
vexillum; sub yexillo enim colonias dednctas ease notis* 
simnm est. Ei svex factiun est senex, deinde omissi, 
ut ssepius io A foctum videmos, extrema vocaboli pan. 
(Paulo ante § 4 recte Pincianns ad exonerandas 
urbes emisit pro vires. Non viribus, tanqnam malo, 
carere volebaut, sed urbes multitudinis nimue onere 
liberări.) 

Ibd. 8, 5: Emetiamur quascunqne terras; 
nuUum iuveniri et illum intra mundam est 
alienum homini est Undecunque ex aequo ad 
cselum erigitur acies, paribus intervallis om- 
nia divina ab omnibus humanis difitant. Sic 
codices (A B, alii). Locus vitiatus videtur verbis aliqoot 
ob idem bis positum omissis, cum sic Seneca scripsisset: 
nullum inveniri eiilium intramundum [potent; 
nullum enim solum intra mundum] alienam 
homini est. Undecunque cet. 

Ibd. 11, 2: Scd desiderat saturări mnlto 
conchylio purpuram inteitam auro yariisqae 
et coloribus distinctam et artibus» non for- 
tunse istevitio, sed suo pauper est SicAl^prave. 
Neque enim is, de quo agitur, purpuram iam auro intei- 
tam et coloribus artibusque distinctam conchylio saturări 
vuit, quo omnia illa perirent; itaque secunda manus sa- 
turatam fecit, quod in ceteros transiit; debuerat satu- 
ram {ri iu m verso). Recte autem superiores e Pindani 
coniectura: Si desiderat ..., non ... pauper est; 
(et statim e Jftureti: restituto deerit). Eodem capit8 
infra (6) codices: Lapides, aurum . . • terrena 
sunt pondera, quse non potest amare sinceras 
animus ac naturse suse memor, levis ipse 
expers et, quandoque emissus fuerit, ad snmma 
emicaturus. Genetivus, quem iure ad expers reqni- 



Ii. Seneca ad HelTiam. 405 

rant, latere yidetar sub levis; foit fortasse: natar» 
snse memor, oneris ipse expers. 

Ibd. 12, 2 in codicibus A B scribitur: Transea- 
mU8 ape spe non obyeniamas' ad locâpletes. 
Scriptnrae vene hoc initium et haec lineamenta sunt: 
Transeamus opes, veniamos ad locupletes. 
Qaod desideratar, distractum et fractum snperest io literis 
penooob. Significantur antem opes parvae et mediocres, 
qaibns omissis statim a pauperibus ad ipsos vere locâ- 
pletes yeniendum est. Scriptum foerat: Transeamus 
opes pcene in opes. Lnditnr in opam iuopam nomine. 
(Initinm capîtis sic interpnngendnm est: Ne me pntes 
... uti tantam prseceptis sapientnm, primam 
adspice cet. Nam ne putes pro ne putaverîs 
Seneca non dixit.) 

Ibd. 13, 2: Si altimnm diem non quasi 
pcenam, sed qnasi naturae legem adspicis, eţ 
qno pectore metnm eieceris, in id nullius rei 
timor audebit intrare. Apparet, non metum universe, 
sed cert» rei metum cmn nullius rei timore componL 
Itaque hactenus recte, qui in cod. Guelferb. ante metum 
addidit mortis; (nam apud Fickertum adiectionis nota 
pofii debuit). Sed probabile est, Senecam scripsisse: ex 
qno pectore eum (ultimi diei) metum eieceris. 

Ibd. 19, 7: ut intelligas, magni animi esse 
feminam, quam non ambitio, non avaritia ... 
yicerunt, non metus mortis eam exarmata navi 
naufraginm suum spectantem deterruit, cet. 
Yitiose abundat eam post quam et sequalem membrorum 
formam turbat. Scribendum: non m. mortis iam exar- 
mata navi naufr. 



i06 Lib. YIILGiip.IIL 

Cap. IIL 

SenecB libri de benefioiis et de dementia el 
natanlee. 

Libroram de beneficiis et de dementia emendationii 
ftindamentom anam solidum est codex Palatinos Nasaria- 
nos, de cuius scriptura tantum scimos, qqantam nos Gni- 
terus scire voloit, boc est, multo minus qnam ipsi velle- 
mos.^) Eundem enim principatum is hic obtinet, qnem 
in dialogis (si boc nomine utendnm est) AmbrosianiD. 
Geterorum ab eins mendis longius progressa depraTatk) 
hombilisque interpolatio cmn infinitis aliis locis perapîci 
potest (velut statim de benef. lib. I, 1, 3 ez iis monsbis, 
quspleriqueex decoquereyero effecerunt), tom locolento 
exemplo in VI, 42, 1, ubi in Nazariano tantum qaod pro 
quam scriptum est (Tam convicium est RECIFE 
quod DEBES pro: quam DEBES)^); qui ei proximi 
sunt tamen pro tam scripserunt; deinde recipere 
&ctum est; turn monstrum natum: tam convicium est 
recipere quod nou debes, quam non dare quod 
debes (Pal. 2 marg., V, T). In libris de beneficiis ubi 
Nazariani testimonio propter Gruteri silentium deficimur, 
vicarius in eius locum succedit Rottendorfianus (B 
apud Fickertum); quam tamen infidus, vel ex addito II, 
27, 1 ad mendum occultandum vocabule oris intelligi 
potest. Nam Gronovii codices parum novimus; Parisien- 
sium, quos Fickertus se ^partim'' contulisse dicit, perexi- 
guum dedit specimen. Libros de dementia Bottendorfianos 



') £z HermflB voi. III p. 151 video Hanptiam eiâs codicis oolls- 
tionem habere. Eam utinam edat sois adiectie emendatio-- 
nibas. 

*) £o libentiua boc exemplo ntor, quod ipsam emendationem, qoam 
olim annotaveram, occupavit Hanptina (I p. 9). 



• 



L. Seseea de benet 407 

Qon habet. Ipse antem Nazarianiis qoam Bit iam mendo- 
SUB, prima primi libri periodns ostendit (nihil prope- 
modum, yir optime Liberalis, dixerim qaod 
bepeficia cet.)i omisso bis verbo. Atque boc ipsum non 
paneonim locorum correctionem incertam facit, qaod exd- 
4i8âe veţba potaenmi Id tali instrumento multa pnastat 
intacta relinqaere (in edendo fortasse notare) quam corri- 
gendi conata attingere. Neque enim mihi persnadeo, Se- 
necam de benef. I, 2, 5 officia appellasse, qa» feris 
prsBstantiir, aut VII, 8, 2 scripsisse: et ceteros mag- 
no8 qnidem viros, maiores qnidem, quia in lan- 
dem vetustorom invidia non obstat, etsi ibi satis 
«onfido prins qnidem, qaod per se absardam est, non 
flolnm ob alterom, simpliciter tollendam esse, a maiores 
ad magnos translatnm (et simal scribendam: in laude, 
boc est, cam landantnr; alioqain lan di scriberetar). 

De benefldis lib. I, 3, 3: Alii (videri volant esse) 
beneficioram tria genera, promerentium, red- 
dentinm, simal et accipientinm et reddentiam. 
Nemo anqaam Grsecoram, qaoram hic de Gratiis sententi» 
ezponnntnr, beneficia promerentia, accipientia, reddentia 
fiiudt ; benef teorum iUa genera snnt, quorUm alii promeren- 
tar, alii beneficia reddunt, alii simtil et accipiant et red- 
dont. Paalo post (§ 5) proxime ad Nazar. et ceteros 
meliores scribendam est: In eo (choro, pro ide o) est 
aliqaa tamen maioris (sororis, Gratiae) dignatio, 
sicut promerentiam. Yoltus hilari sânt, qaales 
Bolent esse, qai dant vel accipiant beneficia. 
(Hic demnm explicatar, car ridentes Oratis fingantur.) 
Extreme capite (10) scribendam est: neic illis frandi 
«st, si aliud (nomen) in censnm detalerant. 

Ibd. 10, 5: Tanquam, si filios alicni resti- 
tuere potero magno pericnlo liberatos sine ăllo 
meo, non dabitabo. In bis nnlla est significatio homi- 
nis beneficie indigni et ingraţi fntari, nec, cor Seneca 



408 Lib.YIILCam».m. 

tantom sine nllo ano pericnlo fifios restiinen ?etil. Ib B 
(nam de Nazar. tacetur) pro al icni scriUtar aTÎeni 
Opinorftdsse: fiii os abigenil^) 

Ibd. 13, 3: Hercnles nihil sibi Ticit: orbem 
terrarum transivit non cononpiseendo, aed Tindi- 
cando; quid yinceret malornm hostia, bonornm 
vindex, terrarum marisqne pacator? NnUam 
habet bsec interrogatio seotentiam nisi banc, talem homi- 
nem vincere non deboisse, non fnisse, cur yinceret, boc 
est, longe absurdlssimam; recta orietur sententia şyllaba 
geminata: sed vindicando, quieguid vinceret, ma- 
lorum bostis, ... pacator, boc est, in omni ▼ictoria 
malorum bostis, cet 

Lib. II, 4, 1 (nam de 2, 1 dictum est exc. 6 ad (Se. 
Fin. p. 834) codices boni (Naz.): Nibil autem est 
acerbius quam ubi quoque impetrasti, rogandom 
est. Videtur significari: quam ubi id quoque, quod 
imp., rog. est. 

Ibd. 10, 4 (nam de oratione § 2 rectius interpun- 
genda dictum est ad Cic. Fin. U, 9 p. 151), nt nune 
scribitur, sensu caret quid ni; scribendum est oratioqoe 
interpungenda sic: Quidni ego illi non sim (pio 



') Cap. 12, 4 e cod. Dalecampii profertur, qnod mirere non pri- 
dem restitutnm esse: qa» etiam apnd divitem «i6t Io- 
cum faciant, pro sni (nam qn» placent, ribi loenm fadoni, 
qn» displicent, sui fastidiom), qnod ideo annoto, qnod non hac 
una bona eoniectara anspectom illins codida nomen piafori 
£z einsdem Dalecampii codice Germanico V, 8, 2 profertar 
certissime verum: etiam cnm aliqnid (aliqnis?), quod 
prodtsaet sibi, fecerit, non tamen cei. Ezddit qnod 
post qnid (qnia). Fado aliquid mihi prodestt neqne Latinnm 
est neqne sensnm habet loco aptnm. Qnin coniootnne bs 
sint, non dnbitabit, qni Tiderit, qn» ad V, 18, 1 et alibi Înde 
proferantnr. 



• 



L. Seneca de benef. 409 

8Qm) indicatnras me dedisse, cam inter prima 
prsBcepta . . . sit, ne unqnam exprobrem, immo 
ne admoneam qaidemP Sic enim Seneca interrogat, 
ubi aliqiiid jbciendnm esse (se factnrom) negat, nnllam 
esse cansam significans, car non negetnr aliquid omitta- 
torve, vel potine, esse, car negetnr omittatnrve. Lib. V, 

5, 8: Qaidni non sit tnrpeP Y, 25, 2: Ab boc 
qnidni non esset repetendnm beneficinmP Epist. 

6, 3: qaidni non possit? ibd. 12, 10; 52, 10; 74, 26, 
eet Nam affirmantis est: Qaidni debeant? (VI, 19, 
2, VII, 25, 2 qnaeqae p. 379 posai.) 

Ibd. 11, 3 toUenda interrogandi nota est: Ingratam 
me iadicas, si istad te tacente nemo scitaras est 
(hoc est, neminem scitnram pntas. Nam si gratas sam, 
ipse commemorabo, at malti sciant). § 5 scribendnm est: 
hiBC.tamen irrita sint (ţro snnt), si in infantia 
deserantar, nisi ... pietas ... notriai^) 

Ibd. 14, 5 (nam amentibns, qaod § 2 pro aman- 
ţi bas restitataros eram, occapavit Hauptias I p. 8) in cod. 
Nas. (et paacis aliis) sic scribitar: Sive illam ira, 
qno non debebat, impellit sive ambitionis calor 
abdacit acatis si nallam malam vires a s^met 
ipsa patiar, nec committam, at possit qaando- 
qae dicere: „iile amando me occidif". Manifestam 
est, hoc Senecam dicere, se amici ira aat ambitione aliove 
affecta abrepti capiditati non aaxiliataram; qao minas iile 
gaia ipse yiribas ateretar, se impeditarnm, hic, abi de 
beneficie conferendo aat non conferendo agitar, dicere non 
poterat; itaqae hactenas Lipsias et Haasius aberrarant. 



') Cap. 13, 1 agnoBoere yenim non est; potest foisse: tibi 
BOB datam (koe Haasii est) dignoictre ista bona; ied 
Bihil certL 



410 Lib.ynLCap.ni. 

Ipsorum yerborum emendatio incerta est; poteit acriptam 
ioisse: sive ... abdacit a tutis (hoc ab aliia inTaa- 
tom satis est certum), in nallnm malam 0Ln add. 
Haasius) vires niai a semeţ ipso peti patiar. 

Ibd. 18, 3: A qaibus ergo accipiemnaP Ut 
breviter tibi respondeam: Ab his, qoibas de- 
disse Tideamor. Num etiam maiore delecto 
qaaeiendas est, cai debeamna quam cui preste- 
mus? Pravum esse dedisse videamor recte saperio- 
res iDtelIexerapt ; banc enim esse sententîam, ab iia solii 
beneficium accipi debere, quibns etiam honeste dări pos- 
set (de quo ante qusesitum est); confirmat hsec aperte, 
quod seqnitur: cai debeamus (a quo accipiamos) qaan 
cui praestemus (demus). Sed violenter ipsum videa- 
mur mutatur in yellemus. Et num nude positam et 
superioribus subiectum babet aliquid oflfensionis. Potiiu 
igitur sic scriptum fuisse opinor: Ab bis, qoiibus de- 
disse [yellemusJ] Videamus^ num etiam ma- 
iore dilectu quaerendas «tt, cui cet. Lipsios cogita- 
bat de videamur in veveamus aut gaudeamus ma- 
tando. 

Ibd. 26: Quanto consequi plura potoissenif 
si illum aut illum aut me colere maloissem. 
Penrersissimum est aut me; queritur enim bomo, piua 
se consequi potuisse, si illum aut illum patronum potios 
coluisset quam hune. Itaque scribendum sine dabio est: 
illum aut illum a me coli maluissem. Nam illum 
aut illum me colere maluissem vix Seneca dixit. 

Ibd. 27 , 1 de Cn. Lentulo sic in Naz. et ei proximis 
scribitur: ingenii fuit sterilis tempus illi qaam 
animi. Non fefellit ne librarios quidem inferiores sob- 
esse iam pusilli; (de Fickerto manifestissima interpolatione 
codicis B decepto taceo); sed quoniam ferri hoc neqaibat: 
ingenii fuit sterilis tam pusilli qaam animi, 
^editores duplici transpositione usi sunt, ut efficeretor: 



• 



L. Seneoa de benat 411 

ing. fnit tam sterilis quam posilli animi. Beo- 
tios, opinor, tenebimus: ingenii fuit tam pasilli 
qnam animi, et sterilis adcUtum putabimns, cum cor- 
ruptam iam esset tam pasilli. 

Ibd. 31, 4: AlioqaiD pessima optimsB rei 
condicio est: at gratos sim ad fortonam mitton 
Si illa invita respondere non possum, sufficit 
animus anim o. Extrema haec ridicole connectmitar, 
qoflB prorsus contraria sunt; nam si fortunse favore opus 
est ad respondendum (beneficie), animus animo non suffi- 
cit Becta et aperta hsec sententia est: Alioquin pes- 
sima optim» rei condicio est, si^ ut gratus sim, 
ad fortunam mittor, si illa invita respondere 
non possum Sufficit animus animo. Excidit si 
post st (De c. 34, 1 dixi voi. I p. 40 ima.) 

Lib. III, 3, 1 in co^ce Naz. sic scribitur: Prima 
omnium ac potentissima (causa est), quod novis 
semper cupiditatibns occupati non, qnid habea- 
mus, sed qnid petamus in id quod est quod 
adpetitur intentis quicquid domi est vile est. 
Forma loci verbis propter similitudinem omissid comipti 
hsic fuit: sed, quid petamus, [spectamus. Itanon] 
in id, quod est, sed quod adpetitur, intentis, 
quicquid domi est, vile est. [Similiter Muretus.] 

(De loco, qui est c. 12, 2 transpositione sanando 
dictam est voL I p. 49; eodem corrigendi genere recte 
Haasius usus est c. 29, 5.) 

Ibd. 19, 1: Alioquin cotidie dominum suum 
(servus) obligat ;peregri nan tem sequitur,8Bgromini- 
stratur eius laborem summo colit. Sic Naz. Hinc 
natse interpolationes (ministrat et labore summo 
colit) et coniecturae malae (ut Pinciani: ministrat, 
eius laborem suo tollit, Haasii: ministratur eius 
labore summo, sublato colit, oratione mire in passivam 



412 Iib.VIILC«p.IIL. 

formam transeonte). Non proftude latet Temin: mgto 
ministrat, rus eius labore summo eolit.^) 

Ibd. 28, 3 (post egregiam et certam Salmasii emen- 
dationem: ubicnnque nomen illastre defecit, illo 
denm infolcinnt, cuins pnestanti» et ikdlitati Hkasiom 
quoque sonm illnd yerba inftilciendi artifidnm pnetolisse 
mirarer, nisi psene desissem mirări) sic oratio interpan- 
genda est, nt olim fere (in ed. 1672 et Bipontina) interpuige- 
batar: Neminem despexeris, etiamsi circa illom 
obsoleta snnt nomina et param indulgente adiott 
fortuna. Sive libertini ante vos habentnr sire 
servi ..., erigite andacter animos cei 

Ibd. 29, 3: Ita nnsqnam beneficio vincitnr, 
cnins beneficiam est ipsnm, quod vincitnr. Scrib. 
quo vincitur. 

Lib IV, 6, 1 (nam 3, ^ notavi I p. 68) pars veri 
simpliciter ex optimo codice tenenda est, qoam nonnnlli 
tennemnt, sed ad totum expediendum unins pneterea lit- 
terae error tollendas est; nam ex bis: tot fin mine misi- 
tera super quae decnrrunt sola anrnm vehentia 
(cod. Naz.) fieri debet: tot flumina emisit per «a, 
snper qnse decnrrnnt, sola aurum vehentia. Per 
arenosa^ sola, super quse flumina decurrunt, anrnm vehnni 

Ibd. 8, 1 (ubi Seneca Stoicorum more allegorice 
deos ad naturse vires et motus accommodat): Liberum 
patrem, quia omnium parens sit, qnod primnm 



O Cap. 26, 2 certifliime emendationi Grnteri ez quod frcieatis 
quoi (eias, quoi nectebantnr iniidi») imperite oblo- 
qnitnr Fickertns, negans se qnoi in Senecas codicibus reppe- 
risse. Ideo, quod, quo tempore noştri codiees acripti simt* 
desitnm erat bîc scribi, tantnm vestigia sopersont in mendis 
inde ortis, qn» non panca repperisset, si intdllezisaet. Tid.foL 
I p. 68 ; de tranqn. an. 8, 8. 



L. Seneca de benef. 413 

inventa seminnm ii;is est consultară per volup- 
tate m. Manifestum est nihil prorsus loci hic habere aut 
consolendi verbum aut futurum participii aut nomen novse 
form» inde ductum. ^) Et huius quidem vocabuli facilis 
nec dubia emendatio est; scriptum enim fuerat consitura; 
nec tamen seminum vim invenit Liber aut omnino semina, 
sed seminum viii» consitura ei debetur. (Cicero in 
iis, qu» supersunt, semel cansituramf semel consiiionera 
dixit.) Yerum neque inventa est consitura per voluptatem^ 
nec inde causa intelligitur, cur omnium parens Liber sit. 
Prorsus credo Senecam posuisse: quod primum in- 
venta seminum vMis consitura peperit volup- 
tatem. Bestat insequalitas notabilis h»c: Lib^rum 
patrem, quia .*. parens sit ...; Herculem, quia 
... invicta sit ...; Mercurium, quia ratio penes 
illum est numerusque. Seneca sine dubio scripserat: 
parens ««<... invicta «^ ••. illumst. Cicero fortasse 
coniunctivo uti maluisset in aliorum sententia. 

Ibd. 13, 1 si non per se constaret, saltem ex eo, 
quod infra contrarium infertur: nobis voluptas est 
dare beneficia cei, constare debebat, etiam eam volup- 
tatis definîtionem, quae prior ponitur, infinitive efferri nec 
posae h^ iungi: vobis voluptas est inertis otii, 
sed necessario coniungenda verba sic esse: Yobis vo- 
Inptas est inertis otii facere corpusculum et se- 
curitatem sopitis simillimam appetere cet Sed 
nihil est otii corpusculum facere; (nec tamen rectius per 
se didtur corpusculum facere de corpore curando, quse 
pars beatse vit» Epicurese prsBterea postea per se ponitur). 
Scripserat Seneca: inertis otii facere opusculum^ 



*) Non Aigemnt me, qna Hanptias scripsit Herm. III p. 
161; sed oertoB som eom defensionem consnltnr» abiec- 
tunim €086. 



414 Lib.yI^.al^IIL 

hoc est, exignnm illnd opus ftcere,- qnod iners otimn ftd- 
mittat. ») 

Ibd. 18, 2 primnm sententue rectios separând» rant: 
Qnid sninasP pr»da animalinm et tictim» ac 
bellissimns et facillimns sangnis, qnoniam ce* 
teris animalibns in tutelam sni satis Tirinin est 
QasBcnnque vaga oascebantnr et actnra vitain 
segregem, armata sânt; hominem imbecilla 
cingit; non unguinm vis, non dentinm terribi- 
lem ceteris fecit. Deinde apparet mendam esse in 
illo imbecilla cingit, proqnoqoi imbecillitas cingit 
sabstitnont, improbabili mntatione sententiam rectam noo 
conseqnnntnr. (Haasius prorsns aberrat; nam societas pro 
armis data post coromemoratur, hic armonun inopia de- 
claratur.) Manifeste primum significatur hominem contau 
impetnm non cingi firmo duroqne tegimento (nudnm), 
deinde. non habere, qnibus alia aggrediatar (infirmam). 
Eicidit nomen feminini generis ad rem et verbnm cingit 
aptum: imbecilla [cutis] cingit. (Moi recte Lipsins: 
ex obnoxio validissimnm. Naz. obnoxiom, satis 
manifeste indicio.) 

Ibd. 19, 2: Hune igitur (deum Epicuri) insep- 
tum ingenti quidem et inexplicabili maro diri- 
sumque a contacte et a conspecta mortalium 



') Cap. 16, 2 quod e scriptura codids Nazariani (qnomodoid 
feceris) restitneram : qnomodo adficeris, pnecepit X. 
HertzinB in miBcellaneis, qn» annalibiis philoL inserait, loeo 
10. Residet paalo ante mendnm in his: qnis non ingra- 
tam detestetur hominem sibi ipsi inntilem? 
Agi tur de canea detestandi reiicitnrque Epicurea de animi giati 
ntilitate, ingraţi inutilitate sententia. Bectnm eeset: Qnis 
non ingratnm detestetnr, non ut hominem sibi ipsi 
inntilem? Et fortasse sic Seneca scripsit. 



L Seneca de banef. 415 

Qon habes, qnare verearis. Scribendnm intersep^ 
ium ingenti qnodani (sic iam saperiores aate Ficker- 
tam) et inexplicabili mnro. Nihil est inaepire^ nec de 
sepiendo, sed de intersepiendo et exclndendo agitor. Prox- 
ime ante cnm'Moreto scribendnm esse: proiecisti ex- 
tra mnndnm (pro metnm) et sententia Epicnri et 
prmiciendi yerbnm et haec ipsa, qnsB snbiicinntnr de mnro 
interiecto, tam gravi convicio clamant, nt, qni ad hsec snr- 
das habent anres, qnid iis faciam, nesciam. 

Ibd. 20, 3 manifestnm mendnm hasc habent: In- 
gratns est, qni in referenda gratia secnndnm 
datnm videt, nisi qnis putat Latine dici . secnndnm 
datnm de novo dono post exspectato. Scripserat Seneca: 
qni secnndnm actum (rei et qnasi fabnte) videt 

Ibd. 21, 5, nbi est: qnem mala interpres opi- 
nie in contrarinm tradidit, scribendnm videtnr <r a At'f. 
(§4 in bis: Qnomodo est disertns etiam qni tacet, 
fortis etiam qni compressis manibns vel etiam 
alligatis, qnomodo gnbernator etiam qni in sicco 
est, altemm qni toUendnm est.) 

Ibd. 81 extr., 32 inii: Nempe, dnm veterem 
illnm Scanrnm ... cogitas, indigne fers snbolem 
eius iacere. Deos verisimile est, nt alios indnl- 
gentins tractent propter parentes avosqne, alios 
propter fntnram nepptnm ... indolem. Giceronem 
notnm est aliqnoties dixisse, non esse verisimile^ ut aliquid 
fiat, pro eo, qnod est aliquid jwri (in sententia neganti 
ant interrogatione negationem significanti) ; hac setate nemo 
ita locntns reperitnr, nednm nt in affirmahdo diceret veri^ 
Hmile esse^ ut. Hac vero, qnam attractionis nomine ob- 
t^ere conantnr, orationis apertissim» confhsione: Deos 
vensimiU- est ut faciant nemo nnqnam nsns est; nam in 
qnibns locis ab institnta oratione infinita dvaxoXov&aQ 
tnmaitnr ad alteram formam (nt), ii longe alinm habent 
Terboram et sententi» ordinem implicationemqae. IWs^^Sk 



416 Lib.yiILCi9.IIL 

mendosa h«c esse constat; sed qxae oorrigendo tentantor, 
violenta nec apta sunt. Excideront dao verba ob eăxmm 
perspicuam; nam cum Seneca sic scripsiflset: • • • aaboltm 
eias iacere. [^Idem facere] deos verisimile est, 
at alios cei, oculam librarios a iacere ad facere trans- 
tolit et hoc se scripsisse patavit. Huios erroris et oărree- 
tionis generis, de quo dixi universe voL I p. 42 aqq., 
exempla autem plnra ex anias Platarchi scriptia cdlegi 
p. 621, Latina exempla, prseter ea, qxm priore loco posoi, 
reperientur in hoc volnmine apud Varr. 1. Lat. VII p. 97, 
VIII p. 104, X p. 161, apud Ciceronem de domo 57 et 
80, ad Att. XV, 6, apud ipsum autem Senecam itenmi 
in hoc de benef. opere VI, 13, 4, ad Helv. 8, 5, ep. 
77, 17 et 82, 11. Recte ea corrigendi via in Senec» 
scriptis ante me usi erant iam alii, ut de clem. II, 4, 4 
Pincianus, hic V, 25, 3, VI, 42, 2 (aliis praeeuntibus), ep. 
9, 9 et 70 extr. Haasius. 

Ibd. 36, 3 e codice R et aliis (nam de Naz. taoetor) 
restituendum est: Totum, inquam, in eo est, quan- 
ium. (Repetitur, quod supra dictum erat: in spic iam 
tamen et quantum sit, et deinde: hoc tamen quan- 
tum est?) Promissi mei verba taxentar (nt con- 
stet, quantum promiserim). 

Ibd. 37, 3: Expulsus bonis suiş iile non ut 
rusticus iniuriam tacitus tulit, contentus, quod non 
et ipse donatus esset, sed Philippo epiatolam 
strictim ac liberaliter scripsit, qua accepta (rex) 
ita exarsit cet. Mire epistolaB horainis gravissime Isai bre- 
Yitas commemoratur (strictim) et magis mire liberalitas 
apud regem querentis. Verum codices boni neatrum 
habent, sed strictam (RetV, nam de Naz. in hac ?oce 
tacetur; O scriptam) et (Naz., Col.) liber avi t Ede- 
batur ante Fickertum strictam ac liberam scripsit 
Seneca sine dubio posuerat: deetrietam ac liberam 
scripsit Nam destricta aptissime appeUator eo âg' 



■ 



L. Seneea de benad 417 

nifieata, qao Valerim Maximus eenswram deitrietam 
appeUavit (II, 9, B) et iesitmonium (VIII, 5, 2) et vindietam 
(VI, 8 init.), GlandinB antem imperator (in orai de dv. 
GkJlis danda) dixit deâkiete camam agere^ Plinins minor 
deâirieU minări^ alii alia, Seneca aatem ipse d est rin- 
gere libertatem (hoc est, tanqnam gladiam expromere) 
de benef. VI, 34, 3 et de ira II, 10, 4 imperatoris 
aoTeritatem deatringi in milites delinqaentes, de qao 
1180 dixi adolescens in disputatione de Asconio p. 11 not. 
Pro liberam poterat (ex liberavit) in mentem venire 
libera bili; sed in bis codicibns ^illima et Tnlgaria 
yerba mire comunpnntor. 

Ibd. V, 8, 1: Lacedaemonii oives snos ••• ab 
his certaminibns removernnt, in quibns ricto- 
rem facit non index nec per se ipse exitns, sed 
Yox cedentis «t tradere inbentis. Sententia flagitat: 
et pareere inbentis. Ea est victi et snbmittentis 

86 YOX. 

Ibd. 5, 4: S»pe necesse est, ante alia bene- 
ficia petamns, qnam priora reddidimns, nec 
ideo non petimns ant turpiter, quia non reddi- 
tari debebimnsy qnia non per nos erit mora, qno 
mions gratissimi simns. Prins qnia abeardom est; 
ad tnrpiter desiderari yerbnm Tidetor. Scribendnm est: 
nec ideo non peiemus ant tnrpiter, quasi non 
redditnri, debebimns (hoc est: nec debito nostro pri- 
ori torpitndo adinnota erit). Deinde non agitnr in hac re, 
at gratissimns aliqnis sit, sed nt gratns (qno minns 
ffraii 9imu$). Onm coalnissent voces, additnm est, 
pniYO modo, snmns (Naz. et alii). (Dec.8, 2vid.p.406n.) 

IbcL 14, 3 scribendnm sic esse: Qnomodo, in- 
qait, adTersns malnm ingratns est qnisqnam, 
onm a malo (v. cnm malo) dări beneficinm non 
po88itP iam Hanptins dixit (I p. 9). Sed etiam ea, qnie 

MADTIOII AsvMs. Cu*. II. 27 



418 Lil>. Vm. Cvpi m. 

Beqaantar, mendosa esse PinoianiiB intdlexii; neqae 
alia renim genera esse apad impeiitos, alia apod 
tes et bonos, sed aliter ab utriflqiie Mtimaii, ne qind de 
aliis Yitiis dicam. Itaqae scribendum videtnr: Ea acilteet 
ratione: Qui (sic Haas., Naz. qnia) aceipiet ab illo 
aliquid ex bis, qu» apad imperitoa [in pretio] 
sânt, qaoram malis (vnlgo: qnoram si malia) eopia 
est, ipse qnoqae in simili mat-eria gratoa esse 
debebit, cei Et si toUi volnit etiam Haairinfl. Apod 
mâlos copia est eornm, qose imperiti magni aoathnant 
(Siesbyeus: Ea scilicet ratione, qaia, qoi acei- 
piet ceteraqae, nt ego, ne ea pro hac ponatnr, qaam- 
quam ipse admonet, id fieri fortasse eodem modo poase 
qno in eiusmodi, de quo dixi ad Gic. fin. IV, 14 p. 
500.) Extremo capite (5) verum, qnod ipsi oodices pi»- 
bent, negligitnr: ?os ad speciem veri componite 
animam et, dam honestnm dUcitis (R, alii; Naz. 
discite, valgo dicitis), qaicqaid est, in qao (NaL 
est id qao) nomen honesti iactatnr, id colite. 

Ibd. 18, 1: In infinitam eias, inquit, me 
obligas, cam dicis ^et nostris*" (gratos nos debere 
esse etiam adversas eos, qai nostris aliqnid prseatiterint). 
Omnes intellexerant eias corraptam esse, nisi quod Fid- 
ertas imperite item dici pronnntiat qaomodo qaoad 
eias. Corrigendi conatas non bene proceaaenmt Una 
littera tollenda est: In infinitam ius me obligas 
(ita nt infinitam ias in me creditores habeant). Seqoitor: 
Qai filio beneficiam dat, at dicis, et patri eias 
dat. Primam de qaod qasero (sic Naz* et B; ceteri 
fete: de qao qasero); deinde illad atique mihi 
determinări yoIo, si et patri beneficiam datar, 
nnmqaid et patrao, cet. Opinor acriptom fiiisse: 
Primam de aquo (equo) qasero (sitne hoc ipsom 
aeqaam); deinde (hoc aliqaantisper seposito) illad nti- 
qae cet 



■ 



L. 8«iieca da benef. 419 

Ibd. 21, 3: fenerator ••• debitores non ap- 
pellat, quos scit decoxisse, et in qnorum pudo- 
rem nihil saperest, nisi quod pereat Ser. nisi 
quo pariat (nisi qno adhibito prorsus pereat pudor 
debitori8> Paulo ante (§ 2) scribendom est: Nam al- 
tima quoque neoessitas non eoget^ ut ad eam ve- 
niam. Codices: nedessitas in boc aget; Haasios: nec. 
non in hoc agei Nihil est b. L m hoe agere. 

Ibd. 25, 4: Moneri velle ac posse secunda 
Tirtui» est quos obsequens faeiet et părere buc 
illuc frenis leniter motis flectendus est paucis 
animns sui rector optimus; proximi sunt, qui 
admoniti in viam redeunt Sic Naz., B, Oronovii 
eodd., ceteri, quonun ullum est pretium. Interponi com- 
parationem ab arte equorum tractandorum sumptam Haa- 
aius vidit, sed cum equos (sic enim recte scripsit), quem 
nominativum esse cetera ostendunt, pro accusativo plurali 
accepisset, cetera pervertii Smbendumest: ••• est. Equos 
(equus) obsequens facile ei parene buc illuc fr. 1. 
m. flectendus est. Paucis animus . sui rector 
optimus; proximi sunt cet Hsec cum scripsissem, 
aliquot mensibus post, cum ipsani Gronoyii editionem 
inspexissem, Bubenium vidi, praBclari acuminis ho- 
minem, idem omnibus litteris coniecisse. Apud Fickertum 
eiius eoniectur» nulla mentio est. 

lib. VI, 3, 2: ignari, quantum telorum in ad- 
▼ersos fortuna comparei Imo: in avereos^ ut 
babet B (et sine dubio* Naz.)» boc est, dum in aliis oc- 
cupati de fortune vi non cogitatis. 

Ibd. 8, 4: et in unum testem de me rem de- 
mittit Non magis de me quam de se; utrumque aeque 
prave additur. Naz. testem demere demittii Fuit: 
in unum testem temere (sic iam alii) rem demittit. 
Et temere (sine rem) edebatur ante Hckertum. 

27* 



420 LikYIII.Ctp. DL 

Ibd. 13, 4: Aliqnid istle tna caiisa faeii, 
aliquid mea; tna, quod redimis. Addebant nipe- 
riores ex ano et altero codice interpolato: mea, qiod 
eligis. Scribendam erat: taa, qaod redimia, [m«a, 
quod me redimis]. Acomea est in caotr ariia redi- 
mis (infinite, aliquem) et me redimis. Cfr. 37, 1: 
optas, nt ope indigeat .,. optas, ut tna indigeat 
ope. (Cfr, ad IV, 31 et 82.) 

Ibd. 15, 6: Qnod tu pretium poais traiici- 
enti măria et per medios fluctus, cum e terre 
conspecta recessit, certam secantf riam cet 
Scrib, cum terra e conspectu recessit. Ipse qm 
narigat, non r«cedit e conspecta terr». In verbis, qoe 
proxime prsecedunt (5), pravum est ut, quia neque eifee- 
tus significatur neque concessio, sed causa. Yidetor 
Mese: non tamen ullum istic tuum munus est, 
ubi non ex nsu effectuve, sed ex consuetudine 
et annona cestimaiur (pro aestimetur), nisi ftdt: nt 
ubi . . . sestimetur. 

Ibd. 16, 2: nîhil amplius (medico quam meree- 
dem) debeo, quia me non tanquam amicum vidit, 
sed tanquam imperatorem. Ineptam esse (de uno 
ex communibus asgris, quos medicus perambulat) impera- 
toris nomen plures viderunt; aptumnon invenerunt Credo 
scriptum fuisse interpeUatorem (qui operam invocando 
interpellat). 

Ibd. 23, 1: non externa cogunt deos, sed sua 
iilis in legem asterna voluntas est. Becte in ed. 
Erasmi priore scriptum erat: in lege se tern a. Deorom 
voluntas tota est in lege setema eaque continetur. Vo- 
luntatem esse m legem (intelligunt, opinor, pro lege), 
Latinum non est. 

Ibd. 31, 5: Tantas minas belii et pasne to- 
tius generis humani ruentis impetum pancis- 
simi sistent. Oeminandse duse litterse, ut fiat: gene- 



■ 



L. Seneea da benrfl 421 

ris hamani irruentis impetam. Longe aliter genus 
homanom raere didtiir. 

Ibd* 38, 8: Agricolam annonsB caritas eri* 
git; eloqaenti» pretiam exceptat litiam nume- 
ras; medicis gravis annuB in qassta est (sic recte 
edcL snpmores, non in qaaestum). Ineptam illad ex- 
ceptat ploribas modis tentatam est, nnllo feliciter. Scrib, 
eloqnenti» pretinm diseepiat (et de eo decernit) 
litinm nnmerns.^) 

Lib. VII, 4, 5: Qaemadmodam probemus 
omnia? nune enim omnia sapiontis esse inter 
dnoB convenit; illnd, qnod qusritar, colligen- 
dnm est, qnomodo liberalitatis materia adver- 
8118 eum supersit, cnius nniversa esse conces- 
aimns. Nemo postulare poterat, ut Seneca omnia pro- 
baret (qnid enim hoc est?), sed ut id, de quo agitnr; 
differt autem ex hoc unam partem, de qua convenit; alte- 
ram, de qua nune quseritur, confirmandam sumit Itaque 
ad banc formam Seneca scripserat: Quemadmodum 
probemus omnia [aapientia ease^ videbimus^] 
nune enim inter nos convenit; illud, quod 
quffiritnr, colligendum est, cei Cum exddissent 
h»c: omnia sapientis esse, videbimus (propter 
probemus et videbimus similiter terminata), supple- 
mentum ex margine in contextam orationem eum errore 
illatum est. De videbimus dilFerendi significatione 
poâto dioetur ad ep. 75, 5. Inter nos omnes, supe- 



') C. 37 extr. Latine non dicitnr absolate eme aliquid in patroci- 
nium, efM tii gloriam pro 60, qnod est patrocinio^ glorim. Becte 
didtor m patrocinium, m gUfriam sa tis «ms. Sed tam anda- 
oem raspîeioDam (addendnm e«e satis ante est) ii margine 
poDo ac fnrtane mendnm taaqnam inoert» medicinw notare 
praştabat 



422 Lib. Ym. Oq^ HL 

riores editores: solns Fiekertns (ut seeotos est Hitrinl) 
inter daos taeri conatos est, adscri^to e. 19, 1. Inter 
duoB Seneeam dieere potuiese, qnig daUlatP Hoe kwo 
non dixisse, qmsqnam, qni şanse mentis esi, negaliitf 
Qnid enim nomeros ad rem pertinet? Neqne dMo idem 
est ac naa duo, etsi ita I. F. Gronovins enairare eona- 
tos est. 

Ibd. 8, 2 eloqnentuun artifidosam et exornatam 
dixeritne Seneca concinnatam, dubito, potiosqiid etn^ 
einnaiam scripsisse pate, hoc est, cincinnos ilIoB haben- 
tem, quos Cicero et Aogastos dixenmt 

Ibd. 14, 8: fitiam damnate reo oratori eoyi- 
stat eloqnenti» officium, si omni inre usas est 
Dioendi artem, non omninm ioris saffagiomm oognitionem 
et usnm orator prsstare debet; nec omni iure nti 
recte dicitor, qui nollom iaris prsesidiam omittit Seri- 
bendam prorsus pnto: si omni ui renisus e9t. (Panio 
ante, § 2, nihil erat, cor Haasins recta tnrbaret propter 
yerba non esse errore ex snperioribos repetita, ut c, 15, 
3 repetitur debes, at c. 16, 5 illi qnia repetit, hnic 
qnia, ubi itidem Haasius prseceps mit Cap. 14, 5 eo- 
dem modo emendaram, quo Hanptins II p. 6.) ' 

Ibd. 19, 4: Tale, inqait, illi beneficinm, 
qnale accepisti, non potes reddere; aceepisti 
enim a sapiente, stnlto reddis. Non (sio alii. Nas. 
in margine; nqoid oontextns habeat, latef") reddo illi, 
qnale nnnc potest accipere nec per m6 fit qnod 
deterius id qnod accepi reddam sed per illnm 
id qnod accepi reddam cai si ad sapientiam red* 
ierit reddam qnale dnm in malis reddam qnale 
in illo potest accepi. Has litteras cod. Naz. habet; 
interpnnctionis omnem speciem abiecL Apparet primam 
duo tempera distingni, qnid nnnc iaciatis, qni loqnitor, 
qnid alio tempore fitctnms sit; tnm (de qno erroris geneie 
dixi in proximo loco, c. 14, 2) verba qnaedam bis esse serata, 



■ 



U Seneea de benei 423 

primam id qaod accepi reddam, deiode reddam qnale; 
poetremo referri inter se in malis et in illo, ut alterum 
ex altero corrigendom sit; (nam imo, qaod tota senten- 
tia flagitat, pro non, qaod in Naz. oontexta non foit, iam 
Erasmos et Moretas restitaerant). Nascitar igitar hsc 
scriptora prorsos recta et bona: Imo reddo illi, qnale 
nune potest accipere, nec per me fit, qaod dete- 
rias, sed per illam; id, qaod accepi, reddam, 
cwm (aat reddam «t, si) ad sapientiam redierit; 
dam in malo «<, reddam, qnale in illo potest 
accipi. Sententia qn» esset, yidit iam Erasmas et cam 
scripsii Seqaitar paalo post (6): Fer» inter nos 
edncat» snnt, in silvas ernperant: aliqaid man- 
saetndinis prietin» retinent, cei Ineptissima est 
b»c fingendi fignra, cam prssertim sic omne? nniverse 
fer» significentor. Scrib : Fer» inter nos edncat» 
si in silvas ernperant, aliqaid m. pr. retinent. 
Ez si, seqnente in, &ctam est s; id at alibi pro sânt 
acceptam. 

Ibd. 20, 5: Qaod meam non est, redeat ad 
dominam, bonns sit an malns. Qnid? diligenter 
istnd excaterem, si non redderem-, sed darem. 
Barbamm est bonns sit an malns pro eo, qaod Latine 
didtor: sive bonns est sive malns. Qaid nihil agit. 
Scribendnm: redeat ad dominam. Bonns sit an 
malns, qnid [ad me]? Diligenter istnd exca* 
terem, si cet. (Gap. 22, 1, abi Fickertas et Haasias 
edidenmt; Bedde et te accasa, revocandam, qaod 
ante edebator: Bedde et accasa. NIhil est, car is, 
qnem Seneea alloqnitnr, se accaset, sed beneficie ex- 
solnto lioebitei hominem malnm, cai reddiderit, acea- 
sare.) 

Ibd. 29, 1 qapniam particnlis coninnotis qnoniam 
qnidem progressio qa»dam et ascensns lignificatar, ?erba 
sic interpangenda snnt: Damnam non tanc (Haasioa 



424 lib. YIIL Ctq^ UL 

nane) factum apparait; ingrataa non sine nottro 
pndore protrahitnr; quoniam qnidem qoereU 
amissi beneficii non bene daţi signnm est, quaii- 
turn possnmuB, causam eins apnd no0 agamut; 
fort as se cet Sed prim» sentttiti» vitiiiiii non remofe- 
tnr Haasii correctione. Snperiores edebant: Damnnm 
tnnc factum nane apparait. Videtor Anase: Dam- 
nam non tanc factom {est^ eum] apparait. 

Ibd. 30, 2: Qa» ratio est exacerbare ea», 
in qaem magna contaleris» at ex amico dabio 
fiat non dabias inimicas et patrocininm sibi 
nostra infamia querat nec desitP Nescio qaid 
est, qaod eam, cai tantam debait, ferre non 
potait; sabest aliquid cet Verba nec desit noUam 
habent sententiam. Qa» seqnuntar, nescio cet» non ex 
scriptoris persona dicuntar, sed ei eius, qui ingratom 
eom, in quem beneficiam contulit, eipertns ininriam sil» 
filetam elevare conatar. Scripserat Seneca: Qu» ratio 
est exacerbare eum, ... quserat, nec dieere: 
Nescio quid cet Prsestat boc dicere. 

De clementia lib. I cap. 1» 5 non tam felidter, 
quam solet, tractayit Hauptias (II p. 5). Nam com in 
codicibus fide dignis (Nazariano et Gronovii Erf. et Am- 
ploniano) sie scriptam sit: Potes hoc, C^sar, au- 
dacter praedicare, omnia, quse in fidem tutelam 
beri, nihil parte (Erf. p. te) neque vi neque cla- 
mări reL p. (clamări r. p.)> cumque ex bis doc appa- 
reant, alteram, fluobus modis fere idem did, primam aienti 
(omnia), deinde neganti (nihil), alteram, priorem senten- 
tiam ex parte primăria et relativa compositam ftusse, is, 
deterritus, opinor, nimia Haasii interdum in laeonis 
fingendis et verbis intercalandis levitate, hic aperta vesti- 
gia omissorum qoorundam verborum ob vocem eandem bis 
positam aut duas similes neglexit et sustolit Scriptam 



■ 



L. Seneca de dimeatia. 425 

fuerat ad hanc fixnnam , a qaa non mulţam Haasios dis- 
cesfflt: omnia, qn» io fidem [ei] tutelam [acce- 
periSi salva hajberi, nihil per te neque vi neque 
clam [damni da]ri reip. 

Ibd. 3, 1: Nune in tres partes omnem hanc 
materiam dividam; prima erit manumissionis, 
secunda» qu» naturam clemenţi» habituraque 
demonstret, ... tertio loco qusremus, cet. Ma- 
nomissionis nihil simile in omni materi» tractatione esse 
mulţi intellexerunt In prima parte Seneca clementiam 
commendat tanqnam omnium maxime principi et Neroni 
convenientem. Opinor igitur Senecam scripsisse manus 
iniectionis^ hocest» ut tibi manum iniiciam ac t<e teneam. 
Ataniu inieetio pro uno vocabule erat in iurisconsultorum 
sermone et ita ponitur i^ud ipsum Senecam de const. 
sap. 5, 7« 

Ibd. 6, 2: Quotus quisque ex qusestoribug 
est, qui non ex (recte edd. superiores ea) ipsa lege 
teneatur, qua qusrit Qusrit (de criminibus) non 
quaestor, sed quoBsitor (utapud Vergilium qusesitor Minos), 
itaque Seneca scripsit Frequens est hsBC confusio in 
codidbus et editionibus etiam aliorum scriptorum. 

Ibd. 7, 1: et quis regum erit tutus, cuius non 
membra haruspices colligant? Hoc est: Omnium 
tutorum regum membra (falmine disiecta) haruspices col- 
ligeni Atqui hoc sântentise repugnat, quae hsec est, nemi- 
nem regum fore tutum, omnium membra haruspices col- 
lectnros. Scribendum est: Ecquis (sic recte edd. supe- 
riores) regum erit tutusP Guius non membra 
haruspices eolligeni? 

Ibd. 9,1: Divus Augustus fuit mitis princeps» 
si quis illum a principatu suc sestimare incipiat; 
in communi quidem reipublic» gladium movit. 
Nihil commune reip. significat, quod piincipatni contra- 
num poni possit et superius bellomm civilium triumvira- 



426 Iib.VIIL Cq».IIL 

tosqae tempos notare. Ante gladi ezdAt oomen necee- 
sariam simillimanim litteramm: in commnni qo. reip. 
dade gladiam nlovii Eodeni eapite § 3 Angoati iam 
principis clementia soperioris temporia iiiolenuni&B eofr- 
traria aic oommemoratiir: Nox illi inqoieta erat, 
cnm cogitaret adolescentem nobilem» • • . Gd. 
Pompeii nepotem, damnandam; iam unam homi- 
nem occidere non poterat, cam M. Antonio pro- 
scriptionis edictnm inter ccenam dictaret Ba- 
dicolom boc extremnm, ai recte intelligitor; neqne enim 
nUo modo sic intelligere licet, tanqoam scriptnm ait: enn 
antea . . . dictasset Verom clarissime monatiaiit 
oodices» in quibos scribitnr M. Antoni as. Itaqiie resti- 
tnendom est: iam nnum bominem occidere non po- 
terat, eui M. Anioniua proscriptionis edictnm 
inter coenam dictarat. M. Antonio Seneca primas 
cmdelitatis partea dat, dictandi, Aognsto relinqoit secnn- 
des, scribendi. 

Ibd. 11, 4 scribendam ita esse: Qnid enim est, 
cnr reges consennerint ..., tyrannornm exaecra- 
bilis ac brevis potestas sit(pro est)? dixi adolescens 
in emendatt. Cic. academic, et de legg. p. 34. (Paolo 
snpra § 2 e codd. potins eflScitnr non comprehenai- 
bilis amor qoam incompr. a.) 

De c 12, 2 dixi voi. I p. 33, nbi poteram addere, 
Lipsinm sententiam vidisae. Sed § 3 hiereo, rectene 
dicatur: nterqne licet non minns armia ?alletai|; 
nam ant non minns de ano r^ dicendom yidetor 
fnisse (qnam tyrannns) aat ssqae de ntroqae. Fortaase 
Seneca scripsit: aterqae licet dominus armia 
valletar. 

Ibd. 13, 1: glorioaasqaemileaCpablicsB enimae- 
caritati se dare operam videt) omnem laborem 
libens patitnr. Nec per se optime de milite aecaiitatia eo- 
stode dicitar dare operam^ et alio dacant vestigia optimi oodi- 



■ 



L. Seneca de dementia. 427 

ds: 86 dftre videm omnem, ex qno effici videtor: se 
ăt^re fidem videt (efficere, ut ei confidatur). 

Ibd. 14, 1 scribendom: nisi magnae'... ini ari» 
patientiam «vtc^run^ (pro evicerint), nisi plns est, 
qaod timet, quam qaod damnat, non accedit ad 
decretoriam stilnm. Vid. ad qnsest. nat. IV, 2, 22. 
(Sic cod. aliqnis Gnşlf.) 

Ibd. 15, 2: Tarium, qni filinm deps^hensum 
in parricidio exilio damnavit •••, nemo non sn- 
spexit, qnod contentns exilio ... Massilise parri- 
cidam continuii Primam caasa et damnatio significa- 
tar, deinde in poona constitaenda lenitas. Itaqae pravam 
est prios exilio; et codioes (Naz. et alii) consilio 
habeni Scribendam igitar est: in parricidi eonsilio. 
(Adiavit errorem ?el genait^ qaod p>rricidi non plennm 
yidebatar.) 

Ibd. 16, 3: Uter autem prseceptor libera- 
libas stadiis dignior, qni excarnificabit di- 
scipalos . . ., an qni monitionibus . • . docere 
malit Scrib. maUt. Incredibile est talia incariose 
transmitti. 

Ibd. 19, 3: Est enim illi (natarse) mos exer- 
cere se in parvis et ingentiam reram docamen- 
tam minima argere. Sic Naz. (ceteri agere aut an- 
gere), geminata littera m. Scrib, docamenta minima 
spargere. (Qaod Haasias in minima cogere scripsit, 
Hanptios in m. argere, debebat in minimam dici; 
' argere in minimam sive minima pro eo, qaod est 
cogere, contrahere, omnino non didtar.) 

Ibd. 22, 3 (constituit bonos mores civitati 
princeps et vitia eius, si patiens eornm est, non 
tanquam probet, sed tanquam invitus •*. ad ca- 
stigandum veniat, ut in Naz. et aliis scrîbitmr) iam 
GronoTiuB sensit verbum, qaod ?arie suppletor, inesse in 
eioB (vel potios eiu; nam e geminatione sequentis litter» 



428 Iib.YnLG^IIL 

ortam est) scribiqoe erait Toluit; fiNrtMse pnestat Mt 
aat eoincii. 

Lib. II, 2, 1 et 2 primam mhil eet, cor non Bimpli- 
dter teneatar, qaod in codicibos est: paroetar abiqia 
manibas tais, boc est, abiqne abetinebitiir aceleribis, 
ne eogantor mănos ta» tristes litteras scribere. Seqoitiir 
in codicibas bonis: Diatias memorări haio patere, 
abi Senecam scripsisse opinor: D. me immorari hnic 
[voci] patere. Infra (3), abi h»c in codicibas scripti 
legnntar: Ac nescio qaomodo ingenia immaaia 
et inyisa materia secandiori expresserant bod- 
sas vehementes et concitatos, statim apparet inge- 
nia poetaram perverse immania et invisa appellari, nee 
minos perverse materiam eam, qos hic significatar, in 
tyrannis describendis positam secandiorem appellari, ne 
qaid dicam de ablativi osu {materia secundiore exprimm 
sensus). Omnia recta iiEUule fiant: Ac nescio qao- 
modo ingenia in immani et invisa materia se- 
candiore ore expresserant sensas vehementes 
et concitatos. (Felicias iis in bac materia sensas se 
dedenint quam in ceteris.) Hsec correctio iam Lipsio, msi 
quod in non addidit, in mentem venerat, sed cam apnd 
Fickertam omissa esset, iteram a me facta est. 

Ibd. 4, 2 Seneca postqaam definitionem cradelitstis 
posoit, qaa ea ad atrocitatem in pconis exigendis revocatar, 
obiici fingit, esse qnasdam facinora immania, nt Basiridis et 
PtocrustflB, qxm sab banc finitionem (sic enim ipse appel- 
lat) non cadant: H«c crndelitas qaidem, sed 
qaia nec nltionem seqaitar (non enim lesa est) 
nec peocato alicni irascitar (nnllam enim ante- 
cessit crimen), extra finitionem nostram cădit 
Primnm omitti nnllo modo in hniasmodi concessione po- 
terat est; deinde Seneca banc esse cradelitatem minime 
concedit (soam enim definitionem prorsns tolleret), aed in 
proximis (Possamas dicere cet) ostendit, qaomodo 



■ 



L. Seneea de dementia. 429 

vitari hoe possit Itaqae excidisse apparet verbmn neoes- 
sariam propter similitadinem litterarnm aut latere in ipso 
qnidem: Hsec cradelitas qnidem vtdetur (aut 
videtnr tantum), sed, qaia. Tnm post cădit in 
Nazariano (et Gol.) scribitar: finitionem continebat 
(Gol. tenebat) in pcenis exigendis intemperan- 
tiam animi; interpolando additam est qu» ante fini- 
tionem, tnm in detenimis iactam finitio. Sabest et 
pene eminet: finitio enim continebat cei Seqnitur 
§ 8 extr. in Nazariano: Hanc (crndelitatem, id est, in- 
clinationem animi ad asperiora) clementiam repellit 
longius stare a s» nam'severitatem iile con- 
venit. Ellicitar: Hanc clementia repellit, longe 
iussam ire a se; eum severitate illi convenit. 
In extremis non ita longe a vero aberat Haasins; repellit 
longe dietare nnllam habet speciem Latin» orationis. 
Explicat deinde Seneca, virtntes et clementiam et 
severitatem esse, vitia crndelitatem et misericordiam. 

Ibd. 5, 3: Qnod si est (nt Stoicorom decretis 
omnia delicta ad posnam sine spe dedncantnr), qnidni 
hsBC scientia, qn» dediscere hnmanitatem 
iabet portnmqne adversns fortunam certissi- 
mnm mntno anxilio clndii Becte videmnt, qai in 
scientia mendnm esse pntamnt; neqne enim Stoicomm 
decreta (propria, qnibns a ceteris differunt) Latine sdenlâ» 
nomine appellari possnnt. Scribendum: Qnidni hsBC 
sit sententia^ qnse cei, boc est: confitendnm est, hanc 
esse sententiam, qnse cei (De qnidni vid. ad II de 
benef. 10, 4. Apnd Giceronem veteresqne seqni debebat: 
qtuB iubeat . . . cludaL Eam legem licentins etiam, qnam 
ceteri hnios setatis, Seneca negligit; panca ex infinitis 
exempla ponam: de vii beai 10, 1 et 19, 3; de benef. 
III, 23, 2 bis, VI, 21,4, qusstinatt. I, 3, 3, U, 26, 8 et 
9; 47 inii, 49; episi 30, 11; 36, 2 et 3; 55, 3; 71, 
25; 108, 30 (esse, quorom ... habet). Sed recte 



480 Lib.yiILGiF»IIL 

Lipsius portum auailio ehidi prave did semit (Deqoe mm 
anxiliam portam petit) scribendiunqiie ease: portnmqiie 
... matui aaxili clădit (iiiiserîB).^ 

Ibd. 6, 3: Ergo non minerebitor âapiens, 
sed saccarret, aed proderit» in eommane au- 
iliam natas ac publicam boDum, ex qno dabit 
oniqae partem: etiam ad cialamitoaoB pro por- 
tione improbandos et emendandos bonitatem 
saam permittet; adflictis vero et aortis (onlpa 
addit Haasios; Pincianus et alii fortnitia) laboranti- 
buB malto libentiuB sabveniet. In bis, qn» pneter 
mrnm in codicibns Banomm spedem . babent, mntta et 
gravissima sunt yitia sententi». Primam cor etiam ad 
calamitosos bonitatem permissaras sapiens didtor, qm 
primo loco iavandi videntar ^rae? deinde qna&ro, qmd ab 
bis ita differant afflicti, ut cam adacensoB nota (vero) 
Bapiens bis malto libentias sabventaroB esse dkatar; 
tom soire velim, car portionis mentio in calamitosîs 
fiat, quse in omnibas servanda videtar; postremo yero, 
qaod expediri nuUo pacto potest, car ad calamitoaoB non 
iuvandos, aed emendandos bonitas sapientis permittitiir, 
qaasi calamitosi magia qaam fortanati mali et omnea mali 
aintP nam qaid ad caJamitoaes improbandos bonitate 
opus sit et ad eos pro portione improbandos, adeo 
excogitari neqait, at prorsaa ridicalam boc dt Qaid fiet 
igitar? Bemovendi ite annt calamitosi illi, ut sapiens 
bonitatem saam permittere dicatar etiam ad improbandos 
et emendandos, boc est, ad homines minna bonos et pro- 
boa atqae emendatione egentea, malto vero libentioa ad 
adflictoB. Sic igitar acribemaa: ex qao dabit caiqae 



Panlo post (4) qnod e Tastigiis oodicis Nai. Bcripeerion: non 
potest antem magnus esse idem ac meatna; meror 
oet., occupaTit HanptiuB I p. 8. 



■ 



L. Seneca dd clementia. 431 

partem; etiam pro portione ad improbandos et 
emendandos bonitatem 8uam permittet; adflic- 
tis vero cet. Cam non intelligeretur, improbandos 
et emendandos dici per se de genere, hominum 
{ngoe %pvG fÂefkn%ovs xoi inapoQ&wv€OVG)% non de 
actione, qoffisitam est nomen, ad quod gerundiva perti-' 
nerent, additomque calamitosos et ad id necessario 
prsepositio retracta. In extremis scribendnm ?idetar: 
adflictis vero et sortis lahorantia (hominibus); id 
car mntatoxQ sit (at afflictis alter dativos adiangeretar), 
perspicaam est. Oposne est ad coninnctionem adiectivi et 
genetin defendendam adscribere v. c. Ii?. XL, 51, 4: 
plura et maioria ttstts^ Snet. lol. 75: medios et neutrius 
pârtiei 

Ibd. 7, 1: At qaare non ignoscetP Vacnam 
constitaamns nane qaoque qaid sit veniam, et 
Bciemns, dare illam a sapiente non debere. Sic 
Naz. Vacnam etiam ceteri codices babent, sed recte 
scientia. Opinor scriptam foisse: Vaouo animo 
constitaamns nane qn., qa. s. scientia, et scie- 
mas» dări cett Sed bsereo in nune qnoqae, qaod ad 
qnam saperiorem constitutionem referatar, non video. 
Foitne constitaamns in nnoqaoqueP Paalo post, abi 
est: ego ut breviter tanquam in alieno in- 
dicio dicam, aut toUendam est at aat scribendnm 
aatem. 

Qonstioniim natoraliom libri, ab ipso Seneca ex 
farragine excerptornm sine ordine et sine intentiore cnra 
compositi, interpositis nbiqae contra mâlos mores et 
cnpiditates declamationibas tamidis et contortis, a librariis 
iam aniiqnitas permale habiti (confoso etiam alicabi libro- 
ram ordine et finibns, at Haasias demonstravit) et lacn- 
nas babent (at lY, 3 inii, abi tantam argamenta notan- 
tor) et etiam in optime, qni adhac innotait, codice, 



482 Iiib.VIILOap.III. 

Berolinensi ssec. XIII (E),^) mendQmm graTium, interdiiii 
ex posillis erroribus in miram spedem detortoramf mag- 
muD ?im. Geteri codices hic qnoqne incrodibiliter inter- 
polandi losibos depravaţi sunt, qaomm iniţia, nec ea pana, 
(qnod media setate boc opus lectitabatar) iam sânt in eo- 
diee Bambergensi (B), ssecnli, si reete traditnr, XI, cm 
proximi sânt Pal. 8, 4 et fragmentam Coloniense; cetari, 
indidem orti (qnod demonstrant, nt boc ntar, eadem verba 
omissa I, 1, 6, II, 21, 2), multo longins progre di n n tor. 
Sed tamen nonnnllia locis veram in E oblitteratom aerva- 
TitB solns ant cnm illis tribns. Accednnt ad dnUtationei 
angendas opiniones. qnas Seneca seqnitar et exponit, inte^ 
dnm param notse, in qnibas intelligendis et ad ipaas rei 
referendis editores aliqaoties longe aberrarnnt. Permnlta, 
qnali nune instramento ntimar, sanari neqnennt 

Lib. I procem. § 8: qnid sit densi totna in se 
intendat an ad nos aliqnando respiciat. Scriben- 
dnm necessario intendatur. (Dens totos in se intentos.) 
Cfr. ad Marc. 1, 5 tacebunt pro tacebnntnr, ep. 85, 
86 noceat scriptnm pro noceatnr et alia aimilia non 
panca. *) 

Ibd. § 8 sic scribitnr in codicibns fide dignis (E, Col.): 
Ultra Istrnm Dacns non exeat; imperinm 
(CoL imperim) bemotraces inclndat; Parthis 
obstet Eupbrates, cet. Interpolatio iam in B mani- 
festa est: Istmium Samotraces inclndat Ex illa 



*) H»c Dota apud Fick. prnf. p. XI errore omissa est 
') i 4 frustra compaiatione disiimiliom corrnptommTe defenditoi 
hoc: non fuerat nasci pro eo, qnod est: non opus 
faerat nasci. Etiam VI, 31, 1 scribendom est: qnibns 
. . . mala stantibns opus non erat impelli, sed 
agitări. Post bus fkcile excidebat opns. (Sensit mendnm 
Fromondns). 



Ii. Seneca qiuratt .natiir. 433 

scriptura primum Haemo, non Haemus antiqunm esse 
apparet, deinde pravom esse, quod ex Istm iu m similibus- 
qae Oronovios exsonlpsit StrymoQ et, cum praesertim 
in singulis gentibns xeliqois tantom singuli termini nomi- 
nentnr^ aat mons aat fluvios. Scripserat Seneca: im pe- 
riam H»mo Thraces includant (nnam litteram in 
optimi codicis scriptura mutavi) aut: Ihrax includat (a 
pro oes poeui). 

Ibd. c. 1, 2: Si autem, quod commodissi- 
mum est, convenerit inter nos^ ne alter alte- 
rum interroget, qui dicit illum respondere non 
poBse, satius erit de re ipsa quserere quam mi- 
rări, quid itaAristoteles globum ignis appejla- 
verit capram. Sic £ (Gol. quid dicit, om. non 
posse, P 3: quid diem illud recidere non posse). 
Facile hinc eruitur verum: ne alter alterum interro- 
git, quod 8cii illum respondere non posse, cet. 
(ne inutilibus interrogationibus alter alterum ?exet). Tan- 
tum bis % mutatur. (Infelix fuit Hauptius II p. 17.) 
Eodem capite § 6 in E (et P 3) sic scribitur: Quem- 
admodum nubes collisae mediocriter fulgura- 
tiones efficiunt, maiore impetu impulsse ful- 
mina, sic quanto illas minus presseris mino- 
resve, tanto leviora fulmina emittunt. (In cete- 
ris enim oodicibus omissis yerbis sic quanto ... levi- 
ora fulmina, quod in eo, unde orones orti sunt, scri- 
bendo oculus aberraverat in fulmina bis posito, desidera- 
tur altera comparationis pars.) Sed mendi aliquid esse 
apparet in presseris; nam homines nubes neque magis neque 
minus premunt Scripsisse Seneca yidetur: sic, quanto 
illas minor preasit t?t« minoresve, tanto 1. f. e. 
Aat yis minor esse potest aut ips» nubes minores, 
Postremo § 9 sic editur: Illud enim stultissimum 
[est] existimare aut decidere stellas aut 

JiADVIGO Avn»*. C»n. II. 2& 



484 Iib.VnL0i9»nX- 

transilire aut aliqnid illis anferri et abradi; 
nam si hoc fnisset, et defniisent, et tic E» cai 
bio oeteros pnefero, in qnibiia est falii et, iam da- 
faissent; saltem et tollendum eat, ertam ez fttiiiek 
Sed defaissent tempore graviter peocat (pro deeasent) 
et ipsom qnoqne per se minus rectom est poet fniesei 
Unnm aptam est de/eciâseni. 

Ibd. 5, 2: Nune nihil ad rem pertinet» qao- 
modo videamus quodcnnqne Tidemos, sed qao- 
modo imago similis reddi e specolo debet 
Non solum modo yerbi peocat debet (pro debeat), sed 
omnino praynm est; ad rem enim pertinet, qnomodo red- 
datur imago, non qnomodo debeat reddi. Ăwterea, ad- 
innctnm illis qnomodo videamus, abundat totum hoc 
quodcnnqne videmus. Recta omnia erant sic di- 
stincta et scripta: Nune n. a. r. p., qnomodo* videa- 
mus; quodcnnqne videmus ei qxxomodo eunque^ 
imago similis reddi e specule debet Ddnde 
§ 3, ubi editur: Qui montium summa con- 
scendunt, spectant nubem< Hauptius (II p. 12) 
inspectant scribendum putat; ego prsetulerim de- 
spectant 

Ibd. capitis 11 prima pars (Aliud qnoque vir- 
garum genus ... et ipsi signa imbrium annt) 
superiori capiti adiungenda est, ad idem argumentam per- 
tinens; deinde nov» rei (parheliomm) tractând» initium 
oritur ab bis verbis: Qnomodo nune me hoc loco 
geram? quid vocem imagines solis cet, omisso 
auctoritate codicis E pronomine eas (vocem eas ima- 
gines), qnod omnino, quo referatnr, non habet, nisi 
scribas eas imag. solis, guas historici cei Nam 
ad virgas fasec omnino non pertinent, nec cuiquam in meo- 
tem venire poterat, ut imagines solis virgamm nomine 
appellaret. 



L. Seneea quartt Batnr. 435 

Ibd. 13, 2: Debent aatem h» nnbes, qu» 
boc prsstant, dens» esse, leves, splendid», 
plane naturse solia. Neque Latine dicitnr esse na- 
tura ioUa^ nt sit, eiosdem, atqne sol sit, naturae (etsi 
dicitnr esse figura tourt), neqne cniqnam in mentem venire 
poterat nnbibns solis natnram tribnere. Una littera mu- 
tanda est: plane iaiura solis, qnomodo satura 
muUo eonehylio purpura dicitnr ad Helviam 11, 2, color 
aiur apnd Plininm, similiterque saturări ei saiiari, 
(Sonnengesaettigt ) 

Ibd. 16, 3: et qu» secreta qnoqae conscien- 
tiam premnnt et qn»qne ac sibi qnisqne fe- 
cisse se negat, • . • in ocnlos snos ingereret 
Sic E. Effîdtnr: et quce^ qui facil (EAG), sibi 
qnisqne fecisse se negat, ... in o. s. ingereret 
(tam fceda, nt, qni ea facit, tamen sibi neget, se 
fecisse). 

Ibd. 17, 2: In nnlla re illa (rerum natnra) ne- 
gotinm Inxnriffi concessit. Qnid sit negoiium lujni- 
ricB (ant omnino alicni) concedere^ prorsns non intelligo; 
intelligam, si sic scribetnr: negotinm Inxnri» gcssii, 
hoc est, eins cansa et in eins nsnm tanqnam ministra 
laboravit Frimnm cessit, tnm concessit iactnm est. 
Eodem cap. § 8 pro eo, qnod in melioribns codd. est: 
anro inditnm specnlnm scribendum opinor: auro 
inlitum. Tnm scribendum: non dedisset illis sena- 
tas dotem pro fecisset, quod ex prsecedfipti fecit 
natnm est (Ne confecisset qnidem aptnm esset, quia 
senatul dos non conquirenda et paranda erat.) [Sic iam 
aliqnis apnd Gmtemm.] Postremo § 9, ubi in E est: 
illa dos, quam dedit senatus pro alo se, scri- 
bendum yidetur: senatus pop. Bovnani nomine, 

Lib. II, 1, 4: et cetera huinsmodi, quotiens 
in manns venerint, terram sequentur (prave 
Haasins ex E seqnnntur) et in imis collocabnntuT* 



436 lib. yni. Cap. IDL 

E in UDO, hoc est, in imo. (Et rie ood; VossimoiiB apod 
Michaelem, Philolog. VIII p. 452.) 

Ibd. 5, 1: Terra et para eat mnndi et mate- 
ria. Pars qnare sit^ non poto te interroga- 
tarnm, ant seque interroges. qnare celnm pars 
sit; quia scilicet non magia sine hoc qnamaine 
illa universum potest esse, qnod cnm his nni- 
versum (E cormpte nniversis) est ex qnibns 
quam ex hac alimenta omnibua ... dividantnr. 
Sic (in postremis) E et Memmianus. Apparet attendenti 
deesse transitum a partis notione admateri», ad qoam 
pertinent postrema haec de alimentis. Scriptam faerat bac 
forma: qnod cum his universum est, ex qnibns 
(to Tiiiv ovr JOvioiQ io%lv. ^6 wf); [materia €st\ quia 
ex hac alimenta cet. Luditnr in pnepositionibns cam 
et ex. (Michaelis Philol. VIU p. 453 non recte locnm 
expedîvit; sensit tamen aliquid.) 

Ibd. 6, 2: Teneri yero disiecta non possunt: 
intentionem aeris ostendent tibi inflata nec 
ad ictum cedentia. Et ipsa res et qnse de intentione 
subiicinntur, postnlant: Ten di vero. 

Ibd. 8, 1: Sed hsec alias; esse qnaedam in 
rerum natura yehementia magnique impetas 
non sic colligendnm: nihil nisi intentione yehe- 
mentius est, cet. Sic £. Editur nnnc sic. Venim, 
esse quscdam vehementia, non sane colligitnr, sed, hoc 
concesso ^ţ posito, esse yehementia, ex notione vehementis 
ducitur ea, quse deinde explicatur, conclnsio argnmenti. 
Itaque retento non et notata lacuna sic fere scribi debet: 
Sed haec alias. Esse qusedam in rerum natura 
vehementia magnique impetus non \negatur; 
nune] sic colligendum: Nihil cet. . 

Ibd. 12, 1: Fulguraţie ostendit ignem, ful- 
minaţie emittit; illa, ut ita dicam, comminatio 
est, conatio sine ictu, ista iaculatio cum ietn. 



L. Seneoa qnmtt. nator. 437 

Sablată voce, qua soli infimae setatis medici nsi sunt quae- 
que h. 1. e dittographia et ex compendio orta est, scri- 
bendmn est seqaalibus membris: illa ... comminatio 
est sine ictu, ista iacnlatio cum ictu.^) 

Ibd. 13, 4t, abi in vulgata scriptura ordo rerum 
praye dicitur absolate esse et pnrgatus ignis oraş et sor- 
titus esse et circumire, mireque circnitionis pulchritudo 
laudatur, ex vestigiis cod. E scribendam est: Ordo rerum 
et (codd. est et) purgatus ignis, in custodia mundi 
summa . sortitus, oraş operis pulcherrimi (mundi 
pnlcherrime facti; cod. pulcherrime) circueunt 

Ibd.* 20, 2: Ergo et ignis ibit inspiritum 
perdetque fulgorem, et spiritus, dum secată 
infrâ, incendet. Sic codd. (B B P 3, 4.) Quod Haa- 
sias substituit secat infera, nihil omnino huc infera per- 
tinent; nec felicior coniectura est, quam voi. III prsef. p. 
XXV proposuit. Fuit: dum secat aera^ incendet. 
Ex secataera natum secată fra, tum infra. 

Ibd. 21, 2: Esse illum ignem (de Mmine agitur) 
color ostendit, qui non est nisi ex eo, quod 
ostendit, effectus. Sic E; ceteri, qui propter bis po- 
situm ostendit omittunt yerba: qui non est ... osten- 
dit, recte calor; nam neque ex colore concludi potest, 
ignem esse, neque cetera ad colorem apta sunt. Sed aliud 
prseterea mendum arguit et- sententia in verbis ex eo, 
qaod ostendit, graviter laborans et ipsa in ostendit 
pellucens anaphorse figura et ea, quse sequuntur, accommo- 
data ad effectus nomen (subsi), quod et superiores tenu- 
erant et Haasius. ToUendum est quod interpolando ad 
eo additunu Bectissima enim haec sunt: Esse illum 
ignem, calor ostendit, qui non est, nisi ex eo (ex 
igni), ostendit effectus; magnoruiâ enim saepe 



>) S 5 indigne n^ligîtnr egiegia Pineiani emendatio: deinde 
nbi latuB nubis proxim» ferit. 



438 Iii». TUL (kp. in. 

incendioram causa fnlmen fait. (§ 4 Senecam non 
scripsisse hoc uno loco contra legem infiuhu lods ser- 
vatam ad exercendQm verba, satu certam asL) 

Ibd. c. 22 extr., 28 inii Postqiiam eipoeilom est» 
ignem ventomin yi excuti posse vel ex ipsis Tel ex eo^ 
poribns illorom transitu tritis, sobiicitar in E: Ne hoo 
tantum in his debere credi ac siderum, qno- 
rum ingens in confesso potentia est. Sed (bic 
novi capitis initiain fit in editionibns) fortasee nnbes 
quoqne in nubes incitaţie cei Ceteri eodices: 
Nihil tantum (B) ant Nihil tamen tăntnm, deinde 
omnes debet, tom B om. ac, alii plnres interpolando 
addunt in yi (ac in yi siderum). Primam constare 
debet, siderum nuUas esse partes in iis, qne de origine 
ignis in nubibus longissime infra sidera poeitis dicantor. 
Hoc posito etpro debere» quodad credi accommodatam 
est, ex B (ceterisque) reyocato debet, efficitur aptissime: 
Xec hoc tantum in bis (yentis) debet credi acei- 
dere, quorum ingens in confesso potentia est, 
sed fortasse nubes quoque in nubes incitate, 
fremente yento et leniter urgente, ignem eyo- 
cabunt cet. Distracto accidere et una littera 
mutata ortum est ac sidere; genetiyus ex quorum 
natus est. 

Ibd. 26, 4 (nam 25 extr. et 26, 1 emendayi yol. I 
p. 36): Maiorum nostrorum memoria, ..., cum 
insula in^gseo mari surgeret, spumabatinter- 
diu mare et fumus ex alto ferebatur; nam de- 
mum prodebat ignem cet. Scribendum (non, ut Haa- 
sius fecit, noctu, sed): nox demum prodebat ignem 
cet. (Nox pro num restitui Valerio FI. III, 76.) Deinde 
§ 7 sic scribitur in E: Adeo res ista (nubium humor) 
non affert ullam moram, quod (B quse) contra 
causas ignium fit (B sit), quos non videmns 
emicare nisi impendente calo; serenum sine 



f 



L. Baiecft qoaftt natnr. 439 

falmine esi Manifesto sententia flagitante aut (violentei 
satis) scribendom est: Adeo ista res non affert 
ollam onoram, ut contra causa ignium sit, quos 
cei, aut lenins: Adeo ista res non affert. ..moram: 
contra causa iţrnium fit, quos cet, eodem modo 
omisso ut, qnemadmodum dicimus: Tantum abest ut 
ptarem^ via ritum tmeo. Simile tamen exemplum non 
novi. Ex eo^ quod non fulgurat nisi cselo impendente (boc 
est, obducto nubibus dependentibus) concluditur, bumorem 
etiam causam ignium esse. (Extreme capite recte B in 
SQperiora, prave E in inferiora; recte Gronoyius: 
nubes imas et bumiles.) 

Ibd. 27, 3 sic in E scribitur: Aliud genus 
(tonitrus) est acre, acerbum, quod acerbum mage 
(sic etiam P 3, GoL mfie, B et P 4 magis) dixerim 
quam sonorum., qualem audire solemus, cum 
super caput alicuius dirupta vesica est Omitto 
aliorum conatus. Hauptius nuper (II p. 17) recte 
negavit Senecam boc uno loco mage ex antiquo sermone 
nulla minima causa arripuisse; sed quam periculose pro 
60 substituatur tritissima forma magis, ipse optime scit. 
Nocalioquin oratio aut sententia probabilis est: acerbum 
magis dixerim quam sonorşm (sic enim scripsit)« 
qualem cet. Neque enim tonitrus apte dicitur magis 
nomen id, quod imponitur, mereri, quam is ipse sonus, 
qui aliunde rei exemple illustrand» causa assumitur; di- 
cendum prseterea erat in tali comparatione : quam eum 
sonorem, quem cet. Nec omnino acerbi appellatio 
(quod ep. 56, 5 longe aliter de voce humana dicitur) apta 
est ad subitum et ruptum sonum significandum. Yestigia 
et optimi codicis et ceterorum declarant locum laborare 
dittographiis et interpretamentis* In illo mage, boc est, 
detracto m, quod ex prsecedenti voce adhsesit, in age 
ipsum inest acre, nec Seneca quicquam scripsit prseter 
hftc: Aliud genus est, quod acre dixerim, 



440 Lib.yUI.Giip.IIL 

qnalem sonorem audire solemna, cam cet Nam 
sonorem ab Hanptio sumo. 

Ibd. 32, 8 postqnam dictam est, ne immota qoidem 
et superiora sidera „extra ins dominiumqae Doatri 
(sed ipsa quoque vim in nos exercere), -sie in 
pergitur: Aliud aspice et distribntis rem effiois 
tractas. Non magis autem facile est scire, qaid 
possint, qnam dubitari debet, an possini 
Etiamsi hsec postrema, qn» perspicne redennt ad aideram 
illornm yim, non adessent» tamen satis manifestom esset 
nihil hic per secundam personam (sive indicatiTi atve im- 
perativi) interponi posse de hominis actione et offidis^). 
Distributa officia (nam officiis scribendam esse, 
omnes post Fabrum viderunt) satis ostendunt aliud gemi- 
nandum esse et sic scribendum esse: Alia (aliumf) 
aliud (sidus) adapicii; distributis rem officiis 
tractant; non magis autem, cet. (Perinfeliciter Haasios 
praef. voi. III. p. XXV. In tractant iam Gronovins 
incidit. ) 

Ibd. 34, 2: Si aves futura cecinerunt nec 
potest boc auspicium fulmine irritum fieri 
aut non futura cecinerunt. Sic E; ceteri, 
lacunse indicium occultantes, non pro nec scriptom ha- 
bent. Nam si nec cum illo futura cecinerunt seqnen- 
tia copulat, deest apodosis. Deinde illud aut non fu- 
tura cecinerunt postulat, ut antecedat non si ceci- 
nerunt, sed aut cecinerunt. Seneca scripserat: Si 
aves [cecinerunt^ aut] futura cecinerunt nec 
potest boc auspicium fulmine irritum fieri, 
aut non futura cecinerunt Dilemma necessarium 
ponitur. Deinde § 3, ubi vulgo edebatur: Si hoc di- 
cunt: quamvis altera signa verum prsedixerint, 



') Prorsus lepido Fickertns alitds coniectara intolit. 



Ii. Saneoa qonstt. oAtar. 441 

falminis ictus priora delevit et ad se fidem 
traxit, falsam est, in E sic scribitur : Si boc dicunt: 
quod altera res verum prsedixit sed fulminis 
cet.» ex qao efficitur yeram: Si boc dicunt: Quod 
altera ar$ prcediait^ verum est^ sed fulminis 
i. pr. del. et. ad se f. tr.., falsum esi (Alterars, 
dein altera res). Turn ex eiusdem E vestigiis (non 
interest, ubi ceteri nibil interit) scribendumest: Fatum 
unum esty quod sire primo auspicio intellectum 
est sive secundo, non interit. [Sic Fiok.] Postremo 
§ 4 Fickertus et Haasius ex E, quem tamen per omnia 
sequi non potuemnt, ea posuerunt, quse et oratione (per 
quod quidem) et sententia (de ave) absurda essent. 
Scribendum est *fere cum superioribus: Ita dico: non 
refert, an aliud sit, per quod quserimus, quoniam, 
de quo qusBrimus, idem est. Fatum fulmine mu- 
tări non potest. Turbse ortse sunt ex syllabis quo 
quae se excipientibus. (In de quo ne Fickertus quidem 
aberravit.) 

Ibd. 35, 1: Permitte mihi illam rigidam 
sectam tueri eorum, qui excipiunt ista (expiationes 
procurationesque) et nibil esse aliud quam segrae 
mentis solatia existimant. Quse haec exceptio est? 
Scrib.: qnidespi ciuntişi^, Fromondus: qui exsibilant, 
longius discedens; alii re ici unt. (Gap. 37, 2 verum 
servavit deterior codicum secta, B duce: Quaedam enim 
a dis immort. ita suspensa relicta sunt cet.). 

Ibd. 39, 2: Status est, ubi rebus quietis nec 
agentibus nec cogitantibus quicquam fulmen 
quidem intervenit «t aut minatur aut promittit 
aut monet. Non potuit Seneca tam ambigue yel potius 
tam perverse scribere, ut post rebus quietis participia, 
nuUo addito pronomine (no bis), de bominibus intelligeren- 
tur. Nec in superioribus quicquam de rerum condicione 
dictum est. Itaque rebus aut toUendum est (et abest in 



442 Lib. VIII. G^ OU. 

B O editionibusque ante Fickeitiun) aut potios in nMi 
mutandom. Qaidem in E praYO looo ponitor; in B eete- 
risqne est: nec cogitantibos qaidem; reetam aiit: 
ne cogitantibuB quidem. 8ed eo magia qnietis 
nec agenţi bas coniangenda sânt: abi nobis qaietis 
nec agentibas, ne cogitantibas qaidem qaicqaam 
falmen intervenit (§ 4 pro (deliberantibas) eb 
qnod ferri neqnit, soperiores at, ego eet pceaeram.) 

Ibd. 42, 3: Qaid ergo secoti sânt, cam k»c 
dicerent? Ad coercendos imperitoram animoi 
sapientissimi yiri iadicaverant inevitabilem 
metam, at aliq.aid sapra nos timeremaa. Inepte 
haec concarrunt: metam, at timeremas. Codex E 
m a turn habere dicitar. Debait libraria's scribere ine- 
vitabile malum^ at cet. Nam per se malam erat hsee 
saperstitio, sed necessarium maioris rei caasa.^ 

Lib. III, 10, 2: non deficit spiritas, sed per 
dies noctesqae aequaliter fluit, nec at flamina 
certo alveo fcruntur, sed per yastam caeli spa- 
tium lato impeta vădit. Aat fertar scribendom 
cum saperioribas editionibus (nec, at fi., c a. fertar) 



') Et c. 48, 1 (impetratnr et prorogantur pro impetre- 
tnr et prorogentar) et 49, 3 (insnltantiam pro invi- 
tantinm) manifesCi codicis E errores IRckerfco et Haano 
fraudi faeniQt Cap. 51 reete Mlcbaelis seribi Tofaiit: tanqvam, 
iterum eodem anno idem homini fataram falmen» 
quod factum sit, cod. Vossiani testimonio (prater GneU) 
in iterum osos. C. 59, 4 scripseram: Alia (pxo talia) 
Tăria [fortana] forroidine disponit; mors omnes 
eqne Tocat, ocolnm librarii in sjllaba for bis posita aber- 
rasse putane; HaaptiTis (II p. 18) scripsit: Alia vario fors 
ordine disponit; ordinis notio mibi minus apta videtvr, 
Deinde ex corrnitar ntmm eonfligitnr (Hpt) an eon- 
c ar rit ar faciendam sit, diffieile est decemere nec maltun 
refert. 



f 



L. 8«B6Ga quwtt natiir. 443 

ant tollendum Yerbiim (neo, ut flnmina, oerto alyeo 
sed ••• vădit). 

IM. 18, 1: Sed nos qaoqne aut in eadem senten- 
tia aat in ultima eius sumus. Pravum ultima, 
pravius ultima eius. Hauptius (II p. 18) cituma ei 
scripsit, utroque vocabule mutate, adiectivi, qued est citu- 
mus (cuins perrarus post Giceronem ante Apuleium usus 
est), cum dative positi (ante Apuleium) uno prelate exem- 
plo Ciceronis admodum dubie e somn. Scip. c. 8 (§ 16), 
ubi scribendum videtur: ultima a cselo, cituma a 
terris. Senec» sine dubie restituendum est: in eadem 
sententia aut in uicinia eius sumus. [Orut in vi- 
cina sumus.] 

Ibd. 16, 1: Supervacuum est nominare sin- 
gula flumina ••• et occasionem singulis quse- 
rere. Scribendum videtur (post ni) in singulis. 
Dativus vil ferri potesi § 5 egregie emendavit Hauptius 
(II p. 19) restituto lacus ampli. Sed prseterea post 
hsec: sunt et illic specus ... sunt abrupţi ... 
hiatus (cui parti adhserent illa: hsec spiritu plena 
sunt . . . inane est) requiri videtur: tuni etiam 
stagna cet. Et facile post 9t excidit sunt. 

Ibd. 17,' 3: Hi sunt, qui fabulas putant, 
piscem posse vivere sub terra et effodi, nou 
capi? Quam incredibile eis videretur, si au- 
dirent natare in garo piscem nec ccense causa 
occidisse super ccsnam, cum multum in deli- 
ciis fuit et oculos ante .quam gulam pavit? 
Nusquam refertur hi; nam ante universe luxuriosus mos 
pisces vivos in convivium afferendi, ut ibi demum merian- 
tur, commemoratus est, nou homines, et si homines, non 
sane ii, qui hoc loco significantur, increduli in naturse mi- 
raculis, quibus multe incredibiliora videri Seneca vuit haec 
luxuriflB inventa. Scribendum est: Ubi sunt, qui fa- 
bulas putant cet. Adesse iubeţ et magis mira audire. 



444 Lib.yiILCiip.IIL 

(Cfr. Cic. de oral. II, 59: Ubi moU, qui AnUnuMm Oraa 
negant scire? et similia. Pincianos: Et sunt, qui cet 
Sed turn putent scribi debebai) Sed deinde, qiod ex 
interpolatis codicibus, in quibns est oceisam snper ccb- 
nam, intelligi neqoibat, fadUime intelligitor ez E (et 
Memmiano), scribi debere: nec ccen» caasa oeeidi, 
aed super coenam^ cet. Et tamen Pincianiui aed rep- 
pererat. Non ita paucîs locis etiam olim menda oorrexi 
ori;a ex part;icula sed curo verbis confiata. (Snper c<b- 
nam eodem modo Plinios min. III, 5, 11, lY, 22, 6.) 

Ibd. 18, 1 in E scribitor: Niliil est, inquit, 
mullo exspirante illic formosius; ipsa collncta- 
tione animse şese afficiente (aut afficienti) rnbor 
primnm, deinde pallor snffunditur. Nihil est şese 
afficiente. Scribendum: ipsa colluctatione animse 
şese inficienti (pisoi, hoc est, colorem ducenti) rubor 
primum, d. pallor suffunditur.^) 



M Cap. 18, 3 sic Terba editores coninDgant, qaasi nescio tSn 
credere idem sit EC: non possvm (audeo) -tibi credere (ot tpnd 
Gallos Je 7ie saurais croire); Temm eios usas nallam est eiem- 
plom; aliter enim apud lavenalem dicittur v^ntiri netcio, hoc 
est, mentiendi artem non teneo (ut contra mentiri scio), Itaqm 
per se (post piscatoris verba: Hodie eductus est) ponitoi 
(e persona luxariosi) nescio; credere cum oportet conian- 
gitnr, sed locnm certe cmendare non possam; fortasse scrip- 
serat Seneca: Nescio; de re magna tibi ipsi oportet 
cred as; hnc a f f e r a t n r, Terbîsqne non recte conionctis additnm 
est credere. Sed codices boni (E) babent oportet me 
cred as. Panlo post revocandnm est, qnod dim edebator: 
Tantum (E qnartnm, qnod t post t exdderat) ad soller- 
tiam luxuri» perenntis accedit, tantoqne subtilins 
cei Qnod c. 19, 1 pro snbterraneis occnli ex £ posa- 
emnt subt. occultis, egreginm est excmplnm male ntendi 
bonis codicibns. Idjmi nomen (§ 3) Hauptins emdite oonfir- 
mayit (II p. 20). 



■ 



L. Seneoa qnestt natnr. 445 

Ibd. 26, 2: Qaum longius (sidera) recesserunt, 
minas consumnnt atque trahnnt(aqiu9e flnininibas); 
itaque qaod impendio solebat, incremento acce- 
dit Ita E. Nihil est impendio (cuins rei?) accedere, 
Scribendum: qaod impendi iia (sideribns) solebat» 
incr. ace. £t impendi Eoelerus et Fickertos e cod. 
Dalecampii; sed pronomen abesse neqoit 

Ibd. 27, 3:- Ergo cam adfaerit illa necessi- 
tas temporis, mnlta simul fata cansas movent. 
Ser., qaod iam Michaeli placaisse video (Philol. IX p. 329): 
multas simul fata caasas m. § 5 scribendum vide- 
tur: Iam nec gramina aut pabula Iseta aquis 
sueiinent (pro sustinet, intransitive , dvrlyji^ ut 
Cicero dixit XII ad fam. 6, CsBsar B. G. IV, 32, B. C. I, 
64 post med., I, 71, III, 94); fame laboralur 
et manus ad antiqua alimenta porrigitur, 
qua ilex et quercus excutitur et quaecunque 
in locie (codd., edd. in bis) arduis arbor 
commissura adstricta lapidum stetit. Ex ul- 
tima Yocabuli ilex syllaba ortum est, quod additur 
est. Ad glandes arboram excussarum et iacentium manus 
porrigi dicuntur, Tum § 7, ubi in codicibus est: Auctus 
deinde (torrens) processu aliquo in se torrentibus 
raptis plana passim populatur, faciendum est: 
Auctas d. processu aliisqve in se torrentibus 
raptis; sed quod sequitur: in materiam magnam 
gentium ... diffunditur» nescio an retinendum sit, 
ut significetur, gentes tanquam materiam, in qua yires 
dilavium exerceat, obiici. Certe mi ser iam non recte 
substituitur. § 11 (in ea excelsissima) non adiectivum 
în suspicionem vocandum erat, sed ea, errore primnm 
scriptum pro ex. 

Ibd. 29, 6, ubi exponitur, quandocunque finis rebus 
bumanis et terrse advenerit, aquam et mare auctum iri, 
hsec leguntur in E (CoL, aliis): Vide ergo, ne terra 



446 Ub.YIILGipwIIL 

debeat minus, ut yalidiori infirma Bnccnmbai 
Una litiiera mntanda ert: ne terra debeat mtimt, nt 
cei Deinde § 7 scribitnr in oodidbos: ut qaffqne pre- 
xima terris flaentibas faerint, elmentnr, stilla- 
bnnt...et, biante pluribus loeis saxo^ per fretnn 
ealiet et măria inter se componeL Ex per Hai- 
sins par fedt, qnod plane nihil bnic loco aptum signifi- 
cat ToUenda prapositio, addita, enm non intelligeretor, 
fretam ipsam dici salire et perrompere. 

Ibd. 30, 4: Sic magna omnia coitara credi- 
derim. Neqoe sic, qno referator, habet, neqoet qns 
magna dicantar, apparet B et alii: Si magia. Scribeo- 
dnm: Sed magis omnia coitnra crediderim (qnam 
nno dilavio liquefactam terram, aliis causis quiescen- 
tibns, interituram). 

Lib. IV prsef. 3: Par illis (adulatoribns), etiamsi 
bene caveris, non eris. Crede mihi, capieris, 
proditioni si ipse te trades. Sic E. Miros verbo- 
mm ordo, mimm tradere ae prodUioni. Scriptam olim 
erat: Cr. m., capieris prodiiione^ nisi ipse te 
trades. Paulo post (5), ubi in codicibus scribitur: Cum 
omnia caveris, per ornamenta fiet, quod substita- 
tum est interpolatione feriet, subiectnm non habet, quo- 
niam universe de adulatoribus et adulatione dictnm est, 
non adulator singulari numero appellatus. Scriptum, 
opinor, fuerat: per ornamenta uia fiet. Facile uia, 
post nta excidere potuit. Ibidem § 12 Seneca Qallionem 
fratrem blanditias Lucilii negat admisisse, quamyis ven 
laudaret, sed eo magis obstandum blanditiis intellexisse: 
semper enim falsis a yero petitur veritas. Hoc 
quid sit, yeritatem ialsis petere et yeritatem a yero 
petere, nemo dixerii Apparet, banc sententiam esse 
debere, falsa sibi aditom facere yera admiscendo et sob 
iis latendo. Scripsisse Seneca yidetur: semper enim fal- 
sis a fronte optendiiur yeritas aut: aperte opten- 



f 



L. Seneca qaettt. nator. 447 

ditur yeritas; certe obtenditur scripsit. Turn §16 in 
oodidbas (sed caremus optimi testimonio, iD quo aliqaot 
yersus errore pnetermittQntar) sic scribitor: Non debe- 
bat mihi parTO res tanta constare, nec exami* 
nayit me quidem dia: neqne enim paria pende- 
bant, ntram satius esset me perire pro fide an 
fidem pro me. Mire res dicitur homiDem examinare; 
pravnm est me quidem (quasi aliis Seneca hic contrarins 
ponatnr), doc parvam offensioDem habet paria pendebant 
corn sententia pendenti. Emendatio manifesta est: ... 
constare; ne examinavi qaidem diu (neque enim 
paria pendebant), ntram satins esset cei Statim 
se et sine hssitatione decrevisse dicit Ne cod. Ouelf. 
(Ex am in avi etiam Micbaelis Philol. IX p. 332, sed in 
reliqnis aberrat.) 

Ibd. 2, 6 (de bominibns parvo navigio per cataractas 
Nili descendentibns): magnoqne spectantium metn 
in capnt missi, cnm iam adploraveris mersosque 
atque obrntos tanta mole credideris, longe ab 
eo, in qnem cecidernnt, loco navigant, cet. Nihil 
h.' 1. est adplorare^ qnod semel apnd Horatium legitar de 
plorando apnd aliquem et cam eo. Bequiritur aperte 
deploraveris. Paalo ante ex E editar nune: inter 
rapidam insaniam Nili et reciprocos qaidem 
flactns Tolatati, particala quidem perversissime po- 
sita. Yidetur fuisse reciprocos in idem fluctus. 
Infra § 10 cam ano Haasii exemple nterer» scripseram 
ooniectnra, quod inde ab Erasmo ante Fickertum omnes 
recte tenaerant: minimamqae(non nimiumque) in eo 
sit, qnod solam temperat: multo maiora Nilum prae- 
stare signiflcatar. Ni mi am neque ipsum sensum habet 
neqne ad id accommodari ullo modo potest causa, quse 
snbiicitnr (debetqae illi iEgyptas non tantum fer- 
tilitatem terrarum, sed ipsas). Tum § 20, ubi 
Seneca exponit, flamina praster Nilum sestate non seryare 



448 Lib.yiILGftp.IIL 

aquarnm copiam, nedum crescere, alo scritÂtar in S: Nee 
BhcQus nec Rodanus nec Hister nec ei Tstrns 
subiacent molo «state pro^eniant; ei illii in 
septentrionibus altissims iugiter Bont iiiTes. 
Frimum manifesto tenetar subiacent polo; donde ne 
illad qaidem obscuram est» fîiisse: nee Ister nec qai 
... subiacent polo; media yox yidetur fiiisse ulierius 
(nam minus probabile est, mendum natnm esse ex hoc: 
qui ipsi subiac. p.)^} Qaod § 24 revocato licebat, 
pro quo Haasius, secutus pervagatum codicis E etrorem, 
libebat scripsit, prseterea ex eiusdem codicis vestigiis 
scripturus eram: nemo narrat initium Nili, {H^noepit 
Hauptius (II p. 20). Restat igitur, ut § 22 in transcuna 
vulgare mendum toUam, in bis: cum resederint, et pela- 
gus conquiescit, restituie resederunt. Duos alios quae- 
stionum nat. locos eodem genere mendosos correxi, ubi 
totam rem exposui, ad Cic. fin. V, 41 p. 679 sqq. Super- 
sunt apud Senecam paucissimi, si cum prope innumerabili 
recte scriptorum multitudine comparantur, omnes facillims 
ad mutandum formse (resederint, fortasse semel aut 



') Cur inaDem suscipimus operam, mansnris ani rediturii Tete- 
ribns crroribus, etiam qni mnlto ante nos snblati erant? Cum 
ţ} 18 sic ederetnr: Alcxandriie qnoqne, qne longe ab 
imTDodicis caloribns poslta est, nires non cadunt, 
perspicna et recta sententia, nnnc editur non solnm a Fickerto 
(nam id non curo), Rod ab Haado: Alexandria qnoqne 
(prseter qnam aliam arbem?) longe ab immodicis calo- 
ribns posita est. (Quid hoc per se minima ex parte ad 
ScDccs dispntationem pertinet?) Nives non cadant 
(Nnsqnamne?) Scilicet quoe post qne excîdit, tam conector, de 
constnictioiie nonnihil laborans, sententise incoriosisaimns 
Alexandria scripsit; et seqnnntur pbilologi criticommqne se 
mnnere fangi putant Sed in permnitîs locis similia conqneri 
licebat. 



f 



L. Seneca qniesti natnr. 449 

itomm resederit pro resederunt, resedit, nusqnam 
resederis, resederim proresedisti, resedi), velotepist. 
11, 3 (quam cum erubuerint, recte notatum a Schweig- 
haeusero), 110, 17(pr8e8triDxerit,ubinos codices optimi 
destitmint), 115, 17 (damnaverint); ep. 63, 9 recte, 
qnicquid est bonorum codicnm et Fickertus: ni si cum 
perdiderunt, Haasius soloecismum retraxit; de const. 
sap. 4, 1 recte edebatur ante recentissim os (e x s i 1 i e r u u t) ; 
ad Marc. 7, 2, de vita b. 5, 3, de clem. I, 14, 1 correxi 
suiş locis. In boc ipso opere VI, 11 recte in cod. B scribi 
si institit pro si instet, qnod ceteri habent, etiam E, 
respondente e contrarie si fuit, intellexit Micbaelis Philol. 
IX p. 339. (Inferioris setatis librariomm proclivitas 
multis locis perspici potest, ubi antiquiores rectnm tenent 
ut ep. 3, 2; 5, 9; 6, 1 cet. Cfr. quse ad Columellse II, 
9, 18 annotabo.) In eodem quaestt. natur. capite (IV, 2), 
§ 27 inii sublatis, quse in deteriores codices e margine 
irrepseiTint, quseque' et construcţie turbata et aqua ex sequo 
cum specubus et puteis coniuncta arguit, ex bis, quse re- 
linqnuutur: Quod si verum esset, sestate flumina 
crescerent omnes putei tepent cei, efticitur: Q. s. 
V. e., sestate flumina crescerent omnia (nou solus 
Nilus). Putei tepent, quia cet. (Dissolvitur argumen- 
tum (Enopidse.) Fieri potest, ut fiierit: omnia. [Spe- 
cus et] putei tepent. Sed extrema paragrapho, ubi 
editur: qula illo (in puteos) remotus seductusque 
aer calefactus nou pervenit, ex E codicis vestigiis 
(remotos seductosque) scribendum est: quia in 
illos remotos seductosque [aer] calefactus non 
pervenit (Aer om. E.) Ipse aer minime seductus est, sed in 
puteos seductos non facile pervenit. § 26 vix fieri potest, ut 
non in (Enopid» sententia proponenda pro augentur (alii 
codd. augent) scribi debeat augeri turn (hieme: sed 
in aliis terris augeri tum flumina imbribus, 
Nilum, quia nullo imbre adiuvetur, tenuari). 

MAD^lGII ktnmn. Ciit. II. .^^ 



450 lib.YIILCi^-in. 

In § 28, ubi Diogenis Apolloniat» sententia eqKMutnr, 
etiam alia in sententia et yerboram innctiiia vitiate on- 
tionia indicia sunt, aed unum certâasiiniim ,* qaod editor: 
ergo sol undas trahit, non solam contra codioeB» qm 
(et £ et ceteri) nnde habent, sed contra rem et-aenteii- 
tiam; nam humorem et aqoam sol trahit» ondas eom ex 
tenra trahere nemo unquam dixit. In re incerta ponam 
scriptoram verisimilem» non quam prestem: et sicca ab 
humidis samnnt; a/to^utn (codd. et edd. aliqaando), 
nisi aliquid (?) terra acciperet, exarnisset Ergo 
sol unde trabitP acilicei ex bis, quse preniit(velpre» 
muntur) maxime; hsec meridianasnni Terra cum 
exaruit, plus humoris ad se adducit. Tnm eiecto 
unde, quod contra codices bonos (E, Col., P 4) additur 
post septentrionalibus, sic sententi» dirimend» soot: 
ex partibus hibernis, septentrionalibas. Exun- 
dat ob boc (t. septentrionalibus, unde exnndat 
Ob boc, ubi frustra quseras, quid exundet) Pontus io 
infernum mare assidue et fluit (v. assidue fluit) 
rapidus. Deinde ex £ (Quod nisi facit bis itineri- 
bus) eflficitur: Quod nisi facile bis itineribus, 
quod cuique deest, redderetur ..., iam aut sicca 
essent omnia aut inundata. (Alii codices prava 
correctione face ret, sed bis i ti n. £ditores interpolando 
fecerunt: quod nisi fieret bisque itineribus.) Restat 
notabilis in § 30 emendatio. Nam e codicis E et aliormn 
vestigiis (Interrogare Diogenem licet quasi com- 
pertus animus cuncta et invicem commeant, non 
omnibus locis sestate maiora sunt flumina) efBd- 
tur: Interrog. Diog. libet: • Quare (sic iam alii), 
si periusa vita sunt cuncta et invicem comme- 
ant, ...? (Gir. 28: perforata omnia et invicem 
pervia.) Com syllaba accessit, postquam pertus, 
seiuncto a, factum est 



f 



L. Seneca quftstt. natur. 451 

•Ibd. 3, 6 Senecam scripsisse opinor: grando nihil 
aliud est quam suspensa glacies, nix pruina 
pendens. (Godd. et edd. nix in pruina pendens 
congelatio, absurde.) 

Lib. V, 4, 1 (de ventorum e terra origine): alias, 
oum magna et continua ex imo evaporatio in 
altum egit, quse emerserat, immutatio ipsa ha- 
li tus mixti in ventum vertitun Primum scribendum, 
quod, cum ipse coniecissem, vidiiam Pincianum intellexisse: 
in altum egit, qu» mersa erant. (Neque enim 
evaporatio ea mersit aut antea emersit.) Sed immu- 
tatio qusB sity nescio, suspicorque fuisse nuia ii o. Paulo 
post e vestigiis cod. E scribendum videtur: Bene nobis- 
cam agitur, quod semper, cum (cod. cum quod 
semper) concoquit, sic emittit; immundius ali- 
quid timeremus. (Cap. 5, 1 notanda lacuna post 
gravitatem aeris.) 

(De c. 10, 4 dixi voi. I p. 121.) 

Ibd. 13, 2: s^pius (ventus) in se volutătur si- 
milemque illis, quas diximus converti aquas, 
facit vorticem. Scrib, similemque illis» in guos 
diximus converti aquas, f. v. 

Ibd. 15, 1 (ubi narratur de hominibus a Philippo 
Macedone in antiquum metallum demissis) non potuit 
Seneca scribere: Vidisse ... conceptus aquarum 
... non sine horrore visos. Nec illorum hominum 
horror aut ad rem pertinet aut in ceteris significatur. 
Oratio sic dispescenda videtur et fortasse sic scribenda: 
... sed liberse laxitatis. Non sine horrore, si 
visf sed cum magna hoc legi voluptate. Sed de 
correctione vocabuli visos dubito. 

Ibd. 18, 12: Unde scio, hic mihi an iile 
ventus bellum invehet? Qui fit, ut nemo invehat 
scripserit? 

29* 



452 Lib.Vra.Ctp.IIL 

Lib. VI, 2, |3: Sine dabio id nnnm perlcul*! 
nobis satis esset, qaod tremnnt terrn, quod 
subito dissipantur ac snperposita dedacunt 
Ridet Seneca, ut ostendant et qn» anteeediuit et qiw sd- 
qnuntur, eos, qui terrse tremores similîaqae vetaMnenter 
timent, qnasi non undique homines etiam ex levisâmis 
causis pericula interitns circamstent. Itaqoe ineptnm est 
satis esset. Et codices (E aliique) satis omiitani 
Scribendnm est igitur: Sine dubio id nnum pericnli 
nobis est^ quod cet. Ironice afi^rmatur hoc nnam esse, 
ut significetur, multa alia esse. Notabilis hic in ironia 
usus vocum sine dubio, quse apud Senecam et huins 
setatis scriptores in concedendo poni solent, reperitar etiam 
epist 48. 6: sine dubio verendum est, ne qaando 
in muscipula syllabas capiam aut ... caseum 
liber comedat. Proxima (§ 4) sic scribenda: Ita 
videlicet nati sumus, tam felicia sortiţi mem* 
hra, in hanc magnitudinem crevimus, ui (pro 
et) ob hoc nisi mundi partibus motis ... perire 
non possimus (pro possumus). 

Ibd. 6, 2: sicut in navigiis quoque evenit, 
ut, si inclinata sunt et abierunt in latus, 
aquam sorbeant, quae in omni onerum eorum, 
qu?e vchit, si immodice depressa sunt, aut 
superfnnditur aut certe dextra sinistraqne 
solito roagis surgit. Sic E, pro qua scriptura io 
aliis interpolando substitutum est: in omni onere eo- 
rum; sine sensu. Scripserat, ut opinon Seneca: qas 
impatiens onerum eorum, quae vehit, si immo- 
dice depressa sunt, aut cet. 

Ibd. 7, 5, ubi de aquis et mari subterraneo agitar, 
nune editur: qui non credit in abscondito terrae 
sinus marisvasti; superiores senserant desiderari esse, 
sed loco non recto posuerant; excidit enim inter € et « 



f 



L. Seneca qnsBstt. natar. 453 

(terrae sinus). ^) Sed ne ea quidem, qu» subiiciuntur, 
mendo carere puto: Nec enim video, quid . . . 
obstet, quominus habeatur in abscondito 
etiam aliquod litus et per occultos aditus 
r€$oeptam mare. Nam neqae habeatur pro sit fero, 
et litos aliquod baberi inepte dici videtur, cum mare ibi 
esse significetur. Suspicor fuisse: quominus habeat 
in absc. etiam aliquod litus per occultos adi- 
tus receptum mare (omisso et). Mare nostrum eo 
intrare et ibi etiam litus habere dicitur. 

Ibd. 8, 3 scribendum est: 6 terra illum (Nilum) 
ernmpere, non: a terra. Omissa post e (esse) prse- 
positio male suppleta est. § 4, ubi in codicibus est: 
Quidem, aiebant, pervenimus, nisi latet temporis 
nota (ui ce si mo die aut similis), scribendum est: 
Tandem^ aiebant, pervenimus. 

Ibd. 13, 4: cum vis maior frigidi illata in 
cavernis est. Ser. illata cavernis. Gravius est 
mendum paulo post § 6. Editur nune: Vices deinde 
huius pugnse (caloris et ftigoris sub terra) sunt: 
defit calori congregaţie ac rursus eruptio, 
Dolla sententia; si enim defiunt illa, nihil fit omnino. 
Codices desit. Vulgo edebatur: desinit calidi con- 
gregaţie, nihilo melius. Scribendum est: Yices 
deinde huius pugnse sunt Iicb: fit calori congre- 



^) Grayius erramnt Fickertas et Haasins, quod e codicibus hune 
TerboTum ordinem reTOcarnnt: nec 111 os (oculos) scit 
producere ultra animum, ubi superiores inde ab Erasmo, 
quoniam manifesto significantur , qui soli oculorum fidei ad- 
stricti serviunt, necessario propositionem transposuerant : nec 
ultra illos scit producere animum. Id eadem sim« 
plicitate librarius mutaverat, qua alter de const. sap. 4, 3 
pro sapienţi» . . . tranquillitas scripsit sapi^ntia... 
. tranquillitatis. 



454 Lib. VIII. Cap. ra. 

gatio ac rursus ernptio; tune frigors compe- 
scuntnr et succidunt, Hoc enim pro saecedunt 
necessario restituendum est. 

Ibd. 14, 2: Cum aliqnid peccator (in ten» 
positione), turn velnt »gri corporis motns est, 
spiritu illo, qni inodestins {modestusf) perflue- 
bat, icto vehementius et qnassante venaa soas, 
nec ut illi paulo ante dicebant, qaibas animal 
placat esse terram; nam si hoc est, qnemad- 
modum animal, tota vexationem sentiet. Hse 
adiunctio: Nec nt illi cet. admodum obscura est; neqoe 
enim certus modus venas quassandi significatns est, cm 
alius contrarius ponntnr ante commemoratns ; nec eomm. 
quibus animal placet esse terram, sententia ante comme- 
morata est aut ulla eorum oratio interposita. Seneca sua 
ipse verba significat paulo supra § 1 posita de corpore 
terne humano corpori simili et de ventis, qnos nihil 
aliud quis quam animam vocaverit, ca?etqne, ne 
ea cx eorum decreto et ad eorum modnm dicta accipian- 
tur, qui terram animal esse putent; inde enim secutumm 
esse, ut tota terra vexetur, non, qnod reapse fiat, tantum- 
modo pars. Itaque in una littera aberratum est, cum 
Seneca posnisset: et quassante venas snas. Nec 
ut illi paulo ante dicebam, quibus animal 
placet esse terram; nam, si cet. Eodem modo VII, 
9, 2 et 23, 3 ponitur dicebam modo. (Pro nam si 
codices ni si. Fortasse Seneca scripserat tantum: ter- 
ram; si hoc est, cet) In proximis verbis vemm esse 
non potest mordacius impellit; desideratur etiam ge- 
minatum alias. Opinor scriptum fuisse ad hanc formam: 
Neque enim in nobis febris alias partes mode- 
ratius [aliis] impellit. Moderatius superioram 
editorum est. 

Ibd. 19, 2: Quomodo cum in dolio cantan- 
tis vox illa per totum cum quadam discnssione 



f 



L. Seneca qiUBstt. natar. 



455 



percurrit • . ., sic cet. Ita codices. Desiderari 
verbam finitam mulţi intellexenint ; nnper Hauptios (II p. 
21) scribi Tolnii: cantas, voi tu a, dnabus vocibns muta- 
tis; et debuit cantes dict de re ficta in incerta persona. 
Rectius, opinor, erit: cântat qnis, vox cet. 

Ibd. 21: Aqnse, slventnm detrahas, inertes 
sunt; tanc demnm impetum snmunt, cnm illas 
agit flatns; et potest dissipare magna spatia 
terrarnm cei Scrib. ... agit flatns; ia et potest 
cet. (Edd. yett. flatns, qni potest.) 

Ibd. 30, 2: Vides et nrbium fieri gentium- 
que discidinm, cnm pars natnrsB concita est 
dSe et in aliqno mare ignem spiritn impegit, 
qnornm mira nt ex toto vis est. Sic E. Videtur 
effici: concita e sede est et aliquo mare, ignem, 
spiritum impegit. 

Ibd. 31, 2 codices (E B): sed post maximum 
leneş motns sunt, qnia iam vehementins exi- 
tnm ventis luctantibus fecit Deest snbiectum; 
quod adiectivnm masculini generis efHcere conantur, 
nt motns andiatnr, debet esse aut iile aut saltem 
boc addi. Scrib, quia iam vehemena uia exitum 
T. 1. f. Cfr. idem yocabulum restitutum ad Marc. 
11, 1 et epist. 91, 11. 

Lib. VII, 6, 2: Potest enim spiritus per 
sngnsta elisns accendere supra se positnm aera, 
plennm alimentis idoneis igni, deinde pro- 
pellere ex nitido, ne ex aliqua cansa refluat 
rnrsns ac remittatnr, deinde iterum ... con- 
snrgere cet. Alienissima a re illa ex nitido et sine 
sensn; perversissimum ne, cum ipsum boc significetur, 
dnplicem esse motum et alternas vices. Postremo deest 
obiectnm verbo propellere. Male litter» divisse sunt, 
tnm dnaB mutatae; Seneca enim posnerat: deinde pro- 



456 Lib. YIILCap.IIL 

pellere ea (alimenta ignis) niii^ donec ez aliqaa 
causa refluat rursus. 

Ibd. 9, 3: Venti cum ad sammam veoe- 
rant, remittuntur omni violentia; necesse est 
ipsa coDcitatione in exitum sai tendant NM 
est remiiti violenUa^ nedum omni, lila necesse est 
generalem sententiam exspectari iabent Male sententiifl 
distinctis una littera periit, una addita est: Venti, c a. 
8. V., remittuntur; omnia violenta^ necesse est, 
ipsa concitatione in exitum sui tendant 

Ibd. 20, 2: qu» non everterent animos, si 
ex consuetudine et lege decurrerent Inusitate 
prorsus everiere animos de terrendis dicitur; nec de terrore 
agitur, sed de animadversione et admiratione. Scrib.: qa£ 
non convertereni animos. Idem voluerunt, qui ad- 
verterent scripserunt 

Ibd. 24, 2 (23, 4), postquam obiectum est, si erratica stella 
cometes esset, signiferum attingere debere, primum hoc 
fortasşe non necesse esse Seneca dicit, deinde subiungit, 
ut quidem in E scribitur: Quod si iudicas non 
posse ullam stellam nisi signiferum attingere, 
cometes non potest sic alium habere circalunif 
ut iu hune tamen parte aliqua sui incidat. Sao 
loco motum est non substitutumque nisi; nam rectum 
erit: non posse ullam stellam non signiferum 
attingere, cometes potest sic cet. Alium (boc 
est, extra signiferum), quod etiam ceteri codices habent^ 
non opus est mutări in latum; ne recte quidem sic 
scribi ostendit tamen. Ceterum ad ullam stellam 
desideratur erraticam; id ipsene Seneca negligepter 
omiserit an scripserit: non posse ullam stellam nisi 
[fixam non] signiferum attingere, non definio; sed 
in banc partem inclino propter nisi. Sequitur: vide, 
ne hoc magis deceat magnitudinem mundi, ut 
in multa itinera divisus hi ne et nec (E BCol. P 3, 



L. Seneca quastt. natar. 457 

alii; edd. divisus sit nec hanc) unam deterat semi- 
tam. Efficitnr: ut in multa itinera divisus micet 
nec anam deterat semitam. 

Ibd. 25, 6 (nam de § 2 dixi voi. I p. 52) sic scribi- 
tnr: Non licet stare coelestibus nec averti; prod- 
ennt omnia,,at semel missa sunt, vadunt. Non 
dicitnr/>rodtr« pro eo, quod est procedare et ire; vadunt, 
ut nune est, prorsus vitiose snperponitur. Seneca scrip- 
serat: protenus^ ut semel missa sunt, vadunt (uno 
et non interrupto tenore). Id vocabulum etiam apud 
Oellium XVII, 8, 5 a scribis mutatum videbimus. Se- 
quuntur § 7 in fine capitis hsec in codicibns: Erit qui 
demonstret aliquando, quibus cometsB partibus 
currant, cum tam seducti a ceteris erret (sic E, 
m. 2 errat; Col, P 4: errent cum tam seducti, B 
cnrrant cum tam seducta ceteris eant), quanti 
qualesque sint. Non recte h. 1. a cursu error separări 
videtur. Fortasse Seneca scripsit: Erit, qui demonstret 
aliquando, quibus cometse partibus currant, cur 
(sic iam alii) tam seducti a ceteris, enarretque^ 
quanti qualesque sint. (Que Geertzio debetur.) 

Ibd. 28, 2 e B scribendum: sed habere repo- 
sita et comprehensa (comprensa, pro compressa) 
legibus mundi. Idem Eoelerus assequi voluerat com- 
plexa scribendo. 

(De c. 30, 5 dîctum est voi. I p. 39; sed cfr. supra 
p. 338 n. 1.) . 

Ibd: 31, 2: Golores meretricios matronis 
quidem non induendos viri sumimus. Seneca 
scripserat: ne matronis quidem induendos; omisso 
ne additum est non. (Cfr. ad Vell. Pat. II, 86, 2p.307n.) 
Panlo post, ubi in E est: alius in obscoenam partem 
ludi fugit et locatus ad mortem infame arma- 
tur, non agitur de arnrando, in quo nulla virilitatis iac- 
tnra est, neque de se ad mortem locande, sed de pathico 



458 Lib.VnLCftp.iy. 

foedam libidinem sectanţi : locaios admortem infamem 
rima tur, Pudet talia attingere, in qnilma deacribendis 
(vid. huins operis I, 16) et significandis fcede Seneea 
delectatar et lascivii 

Ibd. 32, 3: Mares inter se axoresqne con- 
tendunt, uter det latus illis. Qnibus? et qoid est» 
nullo addito, dare latus alicul? Vix putem de tegendo 
latere (in comitando) dici. £ habet illius. Opinor foisse: 
uter det latus r7io/2tu«(etsaltando moveatur el^aotius). 



. Cap. IV, 

L. Senec» Epistola. 

Epistolar Senecae primus recentiorum ad meliorem 
codicum fidem recensere instituit Io. Schweighaeuseros, 
cuius operam paucis, ut videtur, turn notam memini me 
iuvenem a. 1837 commendare (opuse. acad. II p. 205 n.). 
Uberiores copias Fickertus attulit, ita ut nune quinqoe 
maxime codicum bonorum et a contaminate ceterorom 
grege seiunctorum testimonio et auctoritate in bis episto- 
lis standum sit, in priore parte trium (nec tamen omniam 
per omnia), Parisiensium duorum (P, Thuanei, secuii X, 
p, Pithceani, sec. XI) et Argentoratensis (Ab, sec. XI vel 
XII), in altera, inde ab epist 89, duorum, Bambergensis 
(sec. IX vel X) et Argentoratensis (Aa, secuii, ut traditar, 
IX).*) Nam quae apud antiquiores, ut iam in editione, 



') In epp. 43 primis et parte ep. 44 ntimar Pp Ab (in ep. 1—3. 
5 etiam foliis in Aa intcrpositis), in parte ep. 44 et in epp. 
A:}—62 solia P p (nisi qaod pars aliqua ep. 52 est etiam in Ab), 
in ep. 63 - 70 et parte ep. 71 P p Ab, in parte ep. 71 et epp. 
72—81 P Ab, in 82-88 solo P; ^in epp. 88 - 124 B Aa, hoc 
tamen non ante epist. 90, 18 (17 F.)a Terbi8[con] quirenda 
artibns. 



f 



L. Senecffi Epistole. 459 

qoae Mentelii appellatur, et apud Opsopceum e similibus 
codicibas ponuntur commemoranturye, iis difificile et lubri- 
cnm est nti. Atque ex .tribus illis, qoi priorem partem 
continent, Parisienses Argentoratensem bonitate longe yin- 
cnnt; ex Parisiensibns Haasius, qui de tota hac re in pr»- 
fatione voi. III p. VI sqq. egit, recte animadvertit Pithce- 
anam (p), etsi eiusdem stirpis, tamen proxima origine non- 
nibil a Thnanea (P) distantem, aliquot locis et verba qnse- 
dam in P et cetetis omissa servasse, nt ep. 66, 15 et 69, 
6 (4), et veram scripturam in illis oblitteratam, nt 67, 11 
(12) quffidam tristis yoltns bona, ubi in P est 
tristis volnptates bona, in ceteris tristes volup- 
tates bona, aut vestigia et indicia veris propiora, ut 66, 
2 consecraliter, e quo recte Haasius consecrat; 
aliter fecit» ubi P consecralitum habet, Ab conse- 
cravit, et 66, 41 (38) contire (ceteri conţi ngere), e 
quo Haasius egregie exsculpsit consentire. Sed tamen 
his bonis inlectus plus aliquanto ei uni codici in Thuanei 
comparatione tribuit, quam tribui oportebat; nam sive huius 
ipsius sive proximi superioris librarii negligentia et errore non 
panca in p omittuntur aut mendose scribunlur , quse in P 
recte se habent, ac ne iile quidem ubique simplici illa et 
rudi int^rpolatione liber est, ut 21, 4 pro megistanas 
substituitur in illo (et aliis quibusdam) magistratus. 
Itaque non ita pauca ab Haasio indc contra apertam 
rationem et cum sententise aut orationis vitio in contextu 
posita expellenda sunt. O Id permolestum est, quod 



^) Ezempla ex spatio non ita magno ponam. Ep. 14, 6 restita- 
endam est (P Ab): qni patienti» restitissent pro: pa- 
tientia rest. (p), quod nihil est. Illnd proprio Senec» nsu 
dicitnr pro eo, qnod patrnm Ghristianomm consuetndine dicas 
passioni, Ciceroniane perpessioni (vid., qnoniam in 
lezicis nihil de hac significatione reperitnr, ep. 13, 6; 78, 12; 



460 Lib.VIII.Cip. IV. 

Haasii testdmonio, qui scripturas ab ipso Ftckorto aliuqiie 
eius causa notatas in ipsis chaitia inspent» novimiiai non 
semel in edendis scripturis a Fickerto aliqnid omissiim ant 
erraium esse (vid. praf. voL II p. VI de ep. 17, 7, id 
III p. X de 69, 1, p. XXVI de 45, 8 et 67, 16, indie. 
lect. hibern. Yratisl. 1859 p. 11 de 69, 1). Aigenton- 
tensium scripturas multas Scbweighaeosems omisit, pkieB, 
opinor, iD altera parte. Ab bis bonis codicibns cetei 
erroribus et interpolatione alii plus, alii minus defiectent, 
paulo, si recte attendi et memini, minus longe andae- 
terve progressi quam in aliquot ex minoribns libeUis et 
qu£estionibus naturalibus. Ipsi autem meliores codîees, 
etsi saepe per spatium non ita breve sine graviore offen- 
sione mendove oratio currit, quam tamen grayia menda et 
frequentia etiam in facilibus et apertis consensu teneant 
ei communi origine, in ipso exordio primsB epistol» per- 
spicitur, ubi, cum sic omnes scriptum habeant: maxima 
pars vitae elabitur male agentibus, magna nihil 
agentibus, tota vita aliud agentibus, nemo tamen 
paulo prudentior dubitare potest, quin , quod editores ab 
Erasmo ad Matthiaeum intellexerant , Seneca artificiose 
composita comparatione male agendi, nihil agendi, aliad 



82, 18; 97, IG; de provid. 6, 6, de const. sap. 5, 3, de in III, 
28, 3; ante L. Senecam sic dixitM. Seneca prof. lib. V(X) oob- 
troy. p. 320 Bip., ante hune Ovidins trist. V, 12, 81). Besti- 
tuendum porro cp. 15, 1 enim (pro antcm), 19, 10 in aspero 
etprobo (pro: et inprobo, de qno loco post dicetar), 23, 3 
modo (pro domns, qnod absafSissimnm est), 24, 1 stnltum 
quia (stnltum et quia), 29, 3 venit (veninnt, ad qnod 
mendum adiuvandum Haasius addidit si cum sententia erer- 
sione), 30, 12 opperiuntnr (opperiaatur) et compo- 
suerat (composuerunt), 31, 8 ut una res (ut una ulla 
res), 32, 4 sed ego (sed hiec), 33, 9 Quid est quare 
(Quid est et quare). 



L. Senecft Epistole. 461 

igendi etiam alteram gradationem adianxerit a magna 
larte (magna pars vitae roale ag.) ad maximam (ma- 
xima nihil agent.) 1 ab hac ad totam vitam ascendens, 
mm praesertim non potnerit Senecse in mentem venire, 
[oamvis anstere indicanti, maiorem partem vitie in male 
igendo qnam in nihil agendo consumi dicere. 47eqne 
ninus certam est ep. 4, 3 Senecam scripsisse, ut inde ab 
Srasmiana altera ad Bipontiuam edebatur: Nullum mag- 
înm malum, quod extremum est, quamquam in 
sodicibus, ut in recentissimis editionibus (prseeunte raro 
)t infelici exemplo Buhkopfio), omittitur malum, quod 
K>8t magnum facile excidit. Nam neque Latine dicitur 
illnm magnum pro eo, quod est quicquam magnum 
magni)» neque mali nomen, in quo omnia vertuntur^ 
aceri potest, neque id agitur, magnumne sit mors, sed an 
nalnm sit et magnum. Sed his duobus locis simplex 
uendi forma est, altero permutata duarum vocum sede, 
Jtero omissa una voce; in aliis, cum semel offensum 
^et, plura coniusa sunt et graviter perturbata. Quam 
laasius praef p. III et IV iacit suspicionem de epistolis 
ion ab ipso Seneca editis et de subtractis ab editore 
lominum nominibus (ut ep. 3, 1 amici Lucilii) et senten- 
îis, quaB offensionem habere possent, ea vero tota inaniter 
icta est. Neque quisquam, qui has epistolas perlegit, si 
ibere rem «stimat, dubitare potest, quin omnia hsec, quse 
 Lucilii et Senecae personas pertinentia ponuntur, non 
ingulatim ex veritate rerum actarum tracta, sed ad 
ipistolarum formam imitandam et ad declamau dum acute 
le locis communibus et de decretis philosophorum ficta et 
omposita sint, velut in epistola tertia ad disputationem 
le amiciţia ordiendam; nec magis hic sententise disputa- 
ionesque libere soluteque progredinntur et alio transferun- 
ar quam in ceteris Senecse libris, nisi quod hic quoque 
t in qusestionum naturalium libris una et altera ex folio- 



^ 462 Lib.vm.CiH? IV. 

rum interitu lacuna est In nonnnllis qmdem lodst ut 
ep.;,104, 27, prorsussine causa hssretor. 

Meffi emendationes mihi olim mnltse videbantor nec 
spernendsei nune, cum proponend» goni, pnograyat fan 
eorum locorum memoria» in quibus corn lueirerem aut di 
mendo^non dubitarom, tamen, in quo plane acqmescerem 
et cui confiderem, non repperi^). 



') Amplam hic quoqne materiam relictam datamqae ene pntotî 
editori in snperiorom bene inventlB retrahendis et none em- 
ribuB expellendis, &cile ent intim non mnltamm epiitolam 
spatinm sabsistentem ostendere. Sed contentns ero tribss 
qaattuorye exemplis. Qnis enim non miretur, epist. 5, 8 
codicom sane bononim anctoritate, sed contra formam 
orationis rhetoricam, contra sententiam edî nune: ntrnm- 
que pendentis animi est, utrnmqne futnri exspee- 
tatione sollicitnm pro solliciti (pendentis . . . sol- 
1 ic i ti)? aut in ep. 9, 4 (8), nbi rectissime hsBC se habent: (sirieni), 
qn» sibi desant, non desiderat; (nam omni desiderio 
liber est, et tamen) non deesse sibi mavnlt (nam oom- 
moda non spemit, sed snmit), tnrbari et inferri, qnod ne La- 
tinam quidem sit (non desiderat deesse)? (Miror etitm 
Haaptium I p. 10 aberrasse.) De ep. 8, 4, qnod poeitoios 
eram exemplam spretomm bononim, satis dixit Hanptias E 
p. 7, modo addidisset etiam evertit et cernnat restitoenda 
esse pro vertit et cernnlat. Qnid dicam de ep. 9, 6 (4), 
nbi retinetur et exomatnr ab Haasio adiectione pmpodtionis 
inter mendum certissima bac Mnreti emendatione «nblatiiin: 
Habet (codd. babes) autom non tantnm nsns (coâd. 
nsQ) amicitisB veteris et certsB magnam Tolnpta- 
tem, sed etiam initinm et comparaţie (oodd. corn- 
parationem) novss? Hoc enim agitnr, etiam ex initio et 
comparatione amicitisB Tolaptatem percipi. Mendi imtioB 
ortnm est ex b'abes pro babet, nondnm animadrerao, qood 
subiectum sententi» esset, scripte, qne Terbi ferma ne per se 
qnidem in sententia generali ferri potest. 



L Senecs Epistol». 463 

Incipiam a saspicioDe audacula. Nam in epist. 3, 5 
noD transit Seneca neque digreditur arrepta alicoius simili- 
tadinis occasione ad aliam rem, aed subito» prorsos omissa 
saperiore disputatione de amiciţia et de recto tempera- 
mento neque omnia omnibus evulgandi neqne omnia pre- 
mendi et occultandi, ea forma orationis, qua vid^antur 
superiora continuări (Sic utrosque reprehendas), 
tamen de longe alia re, otiosa quiete et inquieta concursa- 
tione, sic dicit, tanquam de ea pluribus iam egerit, et summa 
boias disputationis coUecta epistolam concludit. Itaque 
prorsus puto duas epistolas coaluisse, fine prioris et 
initio alterius intercepto inter illa alterum tutias et 
Sic utrosque reprehendas. 

Ep. 6, 7: Quseris, inquit, quid profecerimP 
Amicus esse mi hi. Latinum non est prqficio esse. 
Scribendum est: Ut amicus essem mihi. Semel 
scripto m (esse mihi), etiam ut omissum est. 

Ep. 9, 17 sententisB sic separandse sunt: Quam- 
diu quidem illi licet suc arbitrio res suas 
ordinare, se contentus est et ducit uxorem (boc 
est: et t-amen), se contentus est (sic recte edd. supe- 
riores; Fick. et H om. est) et liberos tollit; se con- 
tentus est et tamen non vivet, si fuerit sine 
bomine victurus. (Viveret ... foret Haasius e p, 
recte, ut videtur; neque enim boc tanquam fortasse futu- 
mm poni potest).') Paulo ante § 12, ubi Haasius secutus 
est snpplementum ab Opsopceo e cod Nicotiano positum, 
cuius nuUum est in ceteris vestigium, comparatis vestigiis 
codicis p cum iis, quae in P ceterisque sunt, bsc videtur 
foisse loci forma: Non agitur, inquis, nune de boc, 
an amiciţia propter se ipsam expetenda sit, sed 
[poMitne ad eam sapiena accedere. Imo agitur; nam 



') I 16 Fick. et H. Qnalis et IotIs errore pro est. 



464 Lib.VIII. Cftp.IV. 

8% propter se ipsam ejpeienda e9<,] potest ad illam 
accedere, qui se ipso contentns esJL Errorii 
origo ex repetitione verbornm fere eorandera intdS- 
gitar; ex illis: nam si pr. se ipsam exp. est pleraqM 
in P senrata sânt (Qnod a. 1857 annotsTerun § 17 
scribendnm esse: qnomodo solitndinis (codd. soli- 
tudo in) odiam est et appetitio societatis, 
occupavit Hanptius II p. 8.) 

Ep. 11, 1: Nulla enim sapientia natnra- 
lia corporis aut animi vitia ponnntnr. Niâ 
prorsns Seneca dormitavit, toUenda sunt verba aut animi 
qnse et omni philosophie et Stoic» Tehementissime repug- 
nant et totam disputationem evertunt. Nam de solis 
corporis vitiis agitnr, quse animo emendato et vitiis ei- 
empto manent, ut statim qaibusdam constantissimis (hoe 
est timoris vitio carentibus) in conspecta populi emmpere 
sudor dicitur, cet. Et scquitur § 6: Qusecnnque attri- 
buit condicio nascendi et corporis tempera- 
tura, cum multum se diuque animas compo- 
snerit, haerebunt. 

Ep. 12, 5: lucundissima est setas devexa 
ian], non taroen pr^ceps; et illam qnoqne in 
extrema regula stantem iudico habere snas 
voluptates. Neque boc neque, quod codices boniomnes 
habent, in extrema tegula, verom esse videtnr; ne- 
que enim apte senectus comparatur cum homine in extremo 
tecti margine stanti et inde se proiicere paranti. Puitne 
in extrema specula (quasi mortem prospiciens)? 

Ep. 13, 7: Si corpus tuum liberum est, sa- 
num est, nec ullus ex iniuria dolor est, videbi- 
mus, quid futurumsit; hodie nihil negotii habet 
Sic oratio interpungenda est, sed simul scribendam: libe- 
rum ei sanum est. Alioquin enim apodosis a sanum 
perverse incipiet. Eadem ep. § 13 sic scribitur: E r go s p e m 
ac metum examina et. quotiens incerta erunt 



L. Seneon Epistol». 465 

orania, tibi fave; crede, quod mavis; si plares 
habes sententias meta&, nihilo minus in banc 
partem potins inclina. Scribendnm est: si plures 
habet sententias metus, boc est, si in consilio et 
deliberatione plnres sententiae metni favebunt. Et erat 
non babet sedbabebit in antiqnioribuâ qoibasdam edi- 
tionibos, nt Mureti. Habere sentenţios metus nîhil est. 
(In § 14 quod Hauptius II p. 9 scribi iussit: Pudet me 
tni sic tecnm loqui, non memini usquam infinitiYnm 
adiectnm verbo pndet cum genetivo posito. Fuitne: Pudet 
me, ei uis, sic tecum loqui cet.P) 

£p. 14, 8: Non sinistrum petit littus, sed 
id, quo propior Gharybdis măria convolvit. Non 
in littus convolvit, sed in vertices circumagit Scrib. 
sed id, quoi propior Ch. m. c. De § 14 dictum est 
▼ol. I p. 69.)M 

Ep. 15, 3: quibus advotumdies est actus,...si 
in locum eius, quod effluxit, multum potionis 
altius ieiuno iturse regesserunt. Si ieiuno dativus 
esset, ut Fickertus (et, ut opinor, Haasius) voluit, saltem 
ieianis scribendum erat. Scribi debet: altius ieiunio 
itar» (quod ieiuni sunt). [Ab et alii in ieiunio.] 
Deinde § 4 in codicibus scribitur: quod libet ex 
his (exercitationis genoribus) elige usu rude facile. 
Extrema baec tria, quse ne structuram quidem ha- 
bent rectam, frustra defenduntur. Videtur faisse: u«ti- 
rue ex facili. (Ex facili ep. 121, 5; vid. Scheller. 
p. 3673.) Transpositio ab Haasio in § 7 adhibita nec 



') S 16 recte Gronovias: non damnat (pro damnatul) latro, 
cum occidit. (Itaqoe ne fortnnn qnidem casus indicii vim 
habet nec meam minnit dignitatem.) In § 8 mire aberrayit 
Haasins non addens. Para est secări tatis eam sic petere, ut 
non ex proposito ad eam confngere Tideamur, ceteris dam- 
natis. 

MADVIGU Advbm. Cmn. IL ^Q 



466 Lib.vnLCap. IV. 

necessaria est nec recta. Facta Tocis menticme, postqotm 
Seneca negavit in eius intentione artificiis magistri ntes- 
dam esse, breviter et nniverse similimn artiam menlioiMm 
interponit, deinde ad vocem redit Sed ea, qiw in § 8 
de ipsa voce sequuntnr» graviter mendosa et dubi» emeii- 
dationis sunt. Sic enim in bonis codicibus scribitar: 
Ergo, ntcumqne impetus tibi animi suaserit, 
modo vebementins fac viciois convicinm, moda 
leotins, prout vox qnoque te hortabitnr in id 
latus (P in illatis) modesta cnm receperis (p.; Ft 
Ab, alii recipies) illam reyocarisqne descendat 
non decidat mediatoris sni (P; p Ab mediatori- 
sui) habeat nec indocto et rustico more desc- 
viat. Primum pro vi ci ni s recte inde a Pinciano edeba- 
tur ante Schweighaeuserum viţii s (viciis). Non ad con- 
vicia vicinis ingerenda Seneca Lucilium vocat, sed ad 
perorandam vehementer contra vitia, si vocem intendere 
voluerit. Deinde quod editur: hortabitur et latus, 
pr^eter codices etiam sententia arguit, latus errore natom; , 
ad animi enim impetum vox adiungitur; in illis litteris 
latet aliquid cum modestias prsecepto coniunctom et vod 
descendenţi contrariuni; in mediatoris satis eminere I 
videtnr, quod contrarium ponatnr voci rustice desaîvienti. 
Sic igitur hsec scribenda esseopinor: prout vox quoqne ! 
te hortabitur. In elatis modesta, cum recepe- ; 
ris illam revocarisque, descendat, non decidat: ! 
media oris vi eat (abeat?) nec cet. Paulo post § 10 
haec manifesto continuanda sunt, qu» nune contra Lipsii 
admonitionem divelluntur: Ad haec beneficia accedet, 
ecce, insigne pr%ceptum. Beneficiorum autem nomen 
refertur ad ea, quse prsecedunt de negotio detracto, ipsa ad sn- 
periorem admonitionem de removendis inutilibus artificiis et 
magistris spectantia, in codicibus sic scripta: Detraxi(pet 
Ab: detraxit) tibi non pusillum negotii (p, ceteri 
negotium) una mercedula et unum Grascum (p; 



L. Senec» Epistole. 467 

P: UDum Grsecus, Ab: anus Oraecus), ex quibas effici 
videtor: Detraxii tibi non pusillum negotii nna 
mercednla et unum preiium (prsecium). Ludit, 
tanqaam mercedula et pretium sibi a Lucilio solutnm sit. 
De § 12 dictam est voi. I p. 51. Sed prseterea prave 
editor: Mutantur specioşi apparatus; neque enim 
de mutatione agitur. Exeo, quod codices meliores habent, 
imitaDtur, fit facile et recte: Mittantur specios 
apparatus, et, qaod (male codices et Haasius: et- 
quid) fatari temporis incerta sors volvit, quare 
potios ... ? 

Ep. 16, 2: Boni codices habent: Itaque tibi apud 
me pluribus verbis aut adfirmatis ne tam 
longis intelligo te multum profecisse. Subest: 
Itaque tibi apud me pluribus verbis aut affir- 
matione iam nil opus: intelligo te multum pro- 
fecisse. Verba tam longa Latine non dici, vix opus est 
monere. Haud particula Seneca non utitur. (Paulo post, ubi 
in codicibus sic scribitur et nune editur: Dicam taraen 
sententiam quod iam de te spem habeo, non 
fidaciam, recte ante Fickertum edebatur: Dicam 
tamen» quid sentiam: iam de te spem habeo, non 
fidaciam. Longe aliud est apud Latinos sententiam 
dicere. Errore ortum est sententiam, tum transpositio 
facta.) 

Ep. 17, 5: Qui philosophiae studium differt, ita se 
ezcasat: Parare, unde vivam, volo. Bespondet 
Seneca: Simul et parare disce, absurde. Nihil erit 
non recti, si scripseris: Simul ei para ei disce. Si 
quid te vetat bene vi vere (quod fortasse negas te 
posse, nisi opes paraveris), bene mori non vetat. (Non 
bene Hauptius I p. 10.) Sequitur §6: Tolerau da est 
ad hoc (ad philosophiam) properantibus vel fames, 
quam toleravere quidam in obsidionibus. Et quod 
aliud erat illius patienti» prsemium quam in 



468 Lib.YIII.Ci^.IV. 

arbitrinm non cădere victoria. Qnanto hoc 
maius est, quo promittitur perpetua libertas, 
Dullius nec hominis nec dei timor; et qnidem 
vel esurienti ad ista venieDdiim est. Pp: Hee 
quidem, Ab: Et quid. Scribendum: Eequid vel ea. 
ad i. veniendum est? Fortasse etiam: Qnanto Aic 
maius est, quod promittitur? Perpetua libertas, 
cet (Turn Seneca scripsit, ut est in Ab et edd. superio- 
ribus: vixerunt herbarum radicibus et dictu foB- 
dis tulerunt famem. P foede; p et alii foddias. 
Si hoc Seneca voluisset, scripsisset aut fcBdius, omisso 
dictu, aut foedioribus; etsi fcedi nihil proprie erat in 
radicibus.)* § 10 simpliciter tollendum puto quod, ut 
scribatur: idem autem omni seculo sat est. 

Ep. 18. 11: Quaota est animi magnitudoad 
id sua sponte descendere, quod ne ad extremi 
quidem decretis timendum est. Videtur fuisse: ne 
ad extrema quidem deieciis. 

Ep. 19, 3 (ubi Seneca Lucilio dicit iam non liberam 
esse, postquam in tantam hominum notitiam venerit, 
penitus se in otium abscondere) : Ut in extrema mer* 
garis ac penitus recondaris, tamen priori 
monstrabunt. Non hoc agitur, in quid se mergat, aed 
quando. Scrib. Ut in extremo^ h. e., in extrema vite 
et studii parte. Inferius (§ G) haec nune leguntur: Qais 
exitus erit? Quid exspectas (Pp pervagato errore 
spectas), donec desinas? habere, quod cupias, 
nunquam erit tempus. Superiores rectius: Quid 
exspectas, donec des. habere, q. c? Prorsus emerget 
vera sentcntia, sic verbis distinctis: Quid exspectas? 
Donec d. h. q. cupias? Nunquam erit temp us. Tam 
in bis talem esse cupiditatum neque audiri neqne 
addi potest di ci mus; neque enim hoc scholse decretam 
est. Excidit scias (esse scias) aut simile verbom 
(pută). Postremo § 10 haec scribuntur: Sed movebis 



f 



L. Senece Epistolss. 469 

mihi controversiam, . . .,nec voles, quod debeo, in 
aspero et probo accipere. Significator moneta aspera 
et pleni ponderis nec nsa detrita etisevigata; (itaqaeprave 
Haasius ei errore codicis p eflFecit in probo). Sed sen- 
tentia aperte laborat; itaque inde ab Erasmo addebatur 
nisi: nec voles, q. d., nisi in asp. cet. Aut boc tenen- 
dam aut tollendum nec scribendumqne: controversiam, 
si novi te; voles, q.d., in aspero et probo accipere. 
Ep. 20, 2: Facere docet pbilosophia, non 
dicere, et boc exigit, ut ad legem suam quisque 
vivat, ne (p: non) orationi vita dissentiat, ut 
ipsa inter se vita unus (p: us) sit omnium actio 
dissensionum color sit (P Ab; p: actionum dis- 
sensione coloris sit). Ex bac codicum scriptura quse 
monstra Haasius effecerit, apud ipsum cognosci malo. Sublato 
primum dissensio, quod in medio verbo actionum male 
ezsnperiore dissentiat interpositura est, deinde alterosit, 
ana tantum vocalis in scriptura codicum P Ab addenda est: 
ne orationi vita dissentiat aut ipsa inter se vita, 
anns sit omnium actionum color. Duo requiruntur, 
at orationi conveniat vita, deinde, quse propria Stoicorum 
postulatio est, ut ipsa sibi vita concinat vivaturque 
ifAoXoyoviiifvms. Postrema verba Pickertus, Schweighaeu- 
sero suadente, recte scripsit. (Minus bene Hauptius I p. 
11. Vita intra se male dicitur; sine parum probabiliter 
Eidâitur; sententia Stoicorum non tam apte exprimitur.) 
Biusdem epistolse § 11 hsec in codicibus leguntur: Ne- 
3cio, inquiSy quomodo paupertatem iste laturus 
jit, si in illam inciderit. Nec ego Epicuri ange- 
Iqs si iste pauper contemptnrus sit divitias, si in 
Ilas inciderit. Certum est, sic Senecam scripsisse, 
Bpicnro eadem forma occurrentem: Nec ego, Epicure, 
%n * iste pauper c. s. divitias; nam vocativum ordo 
^erborum monstrat, qui vetăt coniungi Epicuri iste 
}anper; quserendum relinquitur, qnid lateat in gelus. 



470 Lib.VIILCip.IV. 

Puto aubesse: an vetus iste pauper. Veterem pau" 
perem dici, qui din in paupertate ftierit, notum est 
Epicuri pro Epicure scribitur etiam in codidbus (Bam- 
berg.) ep. 97, 15. 

(De ep. 21 , 9 dixi voi. I p. 36, in idem inddens, 
quod Hanptius occupaverat II p. 10.) M 

Ep. 22, 11. Codices boni: Omnes Zenones et 
Chrysippi moderata et (hoc om. p) honesta tna 
suadebunt. Scribi debet: moderata, honesta, tuta 
suadebunt. Quod caput est, tuta» iam Schweighaen- 
serus invenit, cui obtemperatum oportuit. Unus et alter 
librarius tu a, quod non intelligebat (et iure non intellige- 
bat), omisit. Sequitur in eadem epistola § 17: Cansi 
autem bsec est(trepidationis etlacrimarumappropinquante 
morte), quod inanes omnium bonorum sumus; 
vita; laboramus; non euim apud nos pars eins 
ulla subsedit; transmissa est et effluxit Non 
sane hoc reprehenditur, quod vitae, hoc est, vitae causa et 
in eius usutn homiues laborent, nec id cum ceteris oUo 
modo congruit. Geminandas tres litterse sunt: quod 
inanes omn. bon. sumus; usu vitse laboramus 
(male ea usi sumus). 

Ep. 23, 6: Ita dico: in prsecipiti voluptas; 
ad dolorem vergit, nisi naodum tenuit (p te- 
neat, minus bene). Sic recte Haasius interpunxit; sed 
tum abesse verbum nequit. Itaque superiores est 
voluptas. Puto fuisse: in prs^c. yoluptas stati 
ad d. V. 

Ep 24, 24; At (atqne?) in utrumque monendi 
ac firmandi sumus, et ne nimis amemns vitam et 
ne nimis oderimus; (hic necessario insistit oratio;) 



') Velamentom ipsos ... habitnros, hoc est se, non ent 
movendam; Tid.,'qiiflB dizi ad Cic. fin. III, 40 p. 411. 



f 



L. Senec» Epistol». 471 

«tiam cam ratio suadet finire sed Don temere 
nec cum procursu capiendus est impetns. Sape- 
riores sed post finire deleverant; nuper mira inter- 
pnnctio sine uUo fructa adhibita est. Scripserat Seneca: 
etiam cam ratio suadet finire se^ non temere cet. 
Sic enim finire se aut aliquem de consciscenda aut inferenda 
morte hac aetate dicebatur, finiri de moriendo. Illud legi- 
tur apnd M. Senecam praef. libri V controv. p. 321 Bip. 
(X p. 294 Burs.) (non finivit tantum se ipse) , apud L. Sene- 
cam de provid. 6, 6 (mors^ quce vos aut finit aut 
trans/ert) et ad Marc. 3, 3 (guod non cetas prcecipitet 
ie ei finiai)^ hoc apud Lucium ep. 74, 26 (citra 
senectutem finitus est)^ Val. Max. IX, 12 E 4; alia 
habet ScheUerus p. 3868. 

Ep. 26, 3: Ire in cogitationem iubeţ (animus) 
et dispicere, quid ex hac tranquillitate et mo- 
destia morum sapientise debeam, quid aetati, et 
diligenter excutere, quae non possim facere, 
qaae nolim (p nolimus), prodesse habiturus 
atqui si nolim quicquam (Ab quidquid) non 
posse (Ab possum) me gaudeo (P Ab; p. e me gau- 
dere). Extrema hsec iude a prodesse, in quibus nihil 
prseter ea, qasenotavi, codices boni variant, graviter corrupta 
esse consentitur; emendandi conatus nihil habent, in quo 
oUa ex parte acquiescas, qui neque codicum vestigia se- 
quantur neque sententiam probabilem et rectam efTiciant. 
Yias autem ad emendationem ferentis notae sunt in parti- 
cipio habiturus ad animum relato, ipsum de Senece 
iudicio iudicaturum, et in eo, quod sequitur: Quae enim 
querela est cet. Ad habiturus autem adiungitur 
prima syllaba verbi hinc alienissimi prodesse. Itaque 
prseter hoc vocabulum una littera in atqui mutata et re- 
cepta scriptura codicis p, qui obscura veri indicia saepius 
solus servavtt, haec nascuntur: pro peste habiturus 
aqui^ si nolim quicquam non posse me gaudere. 



472 Lib. Vm. Cap. lY. 

Qa» enim qaerela est, qnod ineommodoiiiv fii, 
quicquid debebat desinere, defecitP Animns, qm 
qnasi a Seneca separatns eum dispicere iubeţ et gntam 
intelligere, magnam partem tranqmllitatis et modest», 
qnse nane in ipso sit, non solnm volantali pod peccandi 
sed etiam snblatsB aetate potestati peccaDdi deberi, pro 
snmma iniqnitate et aeqni intenta habitanis est, si 
nolet Seneca gaudere, qnod quicqnam non poseit (qnod 
omnino rem ullam non possit). Nnllnm enim incommodam 
esse, quod, qnse desinere aliquando debuerint vires, de- 
fecerint. Nam debebat (de destinato iam ante eyenta) 
pro debeat recte Fickorto in mentem yenerat, sed instabili 
indicio. Sequitur pancis interiectis § 4: E t qui s (ser. Ecquis) 
exitus est melior quam in finem snum natura 
solvente dilabi? Non quia aliquid mali ictus et 
e vita repentinus excessus, sed quia lenis hsec 
est via, subduci. In ictus et latet praBsentis temporis 
verbum; apud Ciceronem id coninnctivi modi necessario 
esset; apud Senecam ea lex negligitur (ut de vita beata 
26, 5: non quia odit, sed in remedium). Ex ctuset 
(nam i ex priore verbe adhsesit) fieri videtur con ti net 
Aliquanto infra § 8 bsec leguntur: Desinere iam 
volebam et manus spectabat ad clausulam; sed 
conficienda sunt sacra et huic epistolse viaticnm 
dandum est. Nibil hic sacris loci est; nam neqne tan- 
tum honorem epistolis suiş Seneca habet, ut cum sacris 
comparet, et boc loco significatur id, qnod extra ipsnm 
epistolse argnmentum accedere debet. Scribendum est: 
conficienda sunt cvra^ quod eodem modo de rationibns 
conficiendis Seneca dixit, quo Cicero in Hortensii loco, 
qui est apud Nonium p. 193. (De § 8 et 9 dixi voi. 
I p. 117.)M 



') £p. 27, 5 tollendam esse noverat indicarăm Gronovii sen- 
tentie ignams. Perverse Fickertns contra dicit, interdnm 



L. Senec» Epistol». 473 

Ep. 29, 8: Vîtia eius etiamsi non excidero, 
inhibebo; non dfsinent, si intermittent. Mire hoc 
promittitnr: non desinent, quasi quisquam id futurum 
pntet aot, ne fiat, timeat. Scribendam: si non desi- 
nent, intermittent. Cfr. correctio adbibita episi 15, 
12 voi. I p. 51. [Ante Fick. edebatur: n. d., sed interna.] 

Ep. 31, 7: Laborem si non recuses, param 
est; posce. Quis ergo, inquis, labor frivolus 
et Mperyacnns est? qnem humiles causae evo- 
caverunt. Non est malns, non magis quam iile, 
qni pnlchris rebus impenditur. Mire, qui ad labo- 
rem excitatnr, qnsBrit, quis humilis labor sit, quasi ad eum 
preter ceteros excitatus. Scrib. Quid ergo, inquis, 
ii labor frivolus et superv. est, quem humiles 
caus» evocaverunt? Effugium quseritur, sedoccluditur 
responso: Non est malus cet.^) Sed etiam in iis, quse 
adduntur, ut ostendatur, non malum esse illum laborem: 
non magis, quam iile, qui p. r. impenditur, quo- 
niam animi est ipsa tolerantia, quae se ad dura 
et aspera hortatur cet, mendum est. Nam tolerau- 
tiam esse animi (non corporis), nihil sane opus erat dicere 
nec id ullam habet argumenti vim; ea nascetur, si scrip- 
serimus: quoniam magni animi est ipsa toleran- 
tia cet Quam facile magni inter m et ani exciderit, 
patet. Sub finem huius epistolie (§ 11) scribitur nune e P: 
Quserendum est, quod non fiat in dies peius, quo 
(id est, ut editur, cui) non possit obstari. înde ab 



bomînes, qnss optime norint, ad teropas non meminisse. 
At h. 1. ridetar homo indoctissimas ob ignorantiam nominnm 
▼nlgo notomm obliviscens. 

') S 5 aut in solo illo latet snbstantiynm aut in omnibns his 
litteris illovetere. * 



474 Lib.VIIL C^IV. 

Erasmo edebatur: in dies deterios. Beyoeandnm est 
e p, Ab, ceteris, quod prim» editiones tonuerant: quod 
non fiat in dies eius^ cni non possit obstari, id 
est, vetustatis; huius enim omnia pneter animam senaim 
fiunt. Dormitayit Erasmus. (In ep. 82, 8 egregie 
Gronov.) 

Ep. 33, 5: Qnare depone istam spem, posse 
te summatim degustare ingenia maximoram viro- 
rum; tota tibi inspicienda sunt, tota tractanda. 
Bes geritur et per lineamenta sua ingenii opus 
nectitur, ex quo nihil subduci sine ruina potest 
Nihil omnino, quod ad hune indissolubilero totius et par- 
tium nexum pertineat, significare possunt verba res geri- 
tur, ad actum et pugnam spectantia. Scribendum est: 
Res seritnr (conserilur?). Paulo post § 7 oratio sic 
dispescenda est: Ideo pueris et sententias edi- 
scendas damus ..., quia complecţi illas puerilis 
animus potest, quia plus adhuc non capit Cerţi 
profectus viro captare flosculos turpe est. In 
puero nondum est certus profectus. Tum § 8 scribendum: 
At contra scire est sua facere (vulgo: est et sua 
fac.) qugeque nec ad exemplar pondere. 

Ep. 34, 2 et 3: et nune idem faeio; sed iam 
eurrentem hortor et invicem hortantem. Ad banc 
Senecse laudem Lucilius subiicit: Quid aliud, inquis, 
adbuc volo? mire, quasi Seneca signiiicaverit voluntatem 
eius mutatam et nune minus in eo studii esse. Mire 
etiam îSeneca persequitur: In boc plurimum est; 
... pars magna bonitatis est velle fieri bonum. 
Apparet Lucilium modeste laudem deprecatum esse, cum 
diceret se adhuc velle tantum, non perfecisse, quod vellet, 
Senecam in ipsa voluntate multum iam esse dicere. 
Scripserat igitur Seneca: Quid aliud, inquis, ^i- 
hnc' nisi volo? 



f 



L. Seneca EpistolsB. 475 

(De 86, 12 dixi voi. I p. 91.)') 

Ep. 39 2: Interim multos habes, qnornm 
scripta nescio an satis ordinent. Quem aut quid? 
et qnid boc est, scripta philosophorum aliquid aut aliquem 
ordinare? Scribendum videtur: quorum scripta ne- 
scio an satis ordines. Sume in manus indicem 
philosopborum (ut eo in ordinandis scriptis utare). 
Cam soriptum esset ordinesume, factum est ordinent. 

Ep. 40, 2: Itaque oratio illa apud Homerum 
concitata et sine intermissione in morem nivis 
superveniens oratori data est; lenis et melle 
d ulcior seni profluit. Recte Hauptius (II, 12) vidit, 
necessario scribendum esse iuveni oratori, ut boc con- 
trarium sit seni. Itaque boc excidisse post superve- 
niens putat. Sed nihil est oratio in morem nivis 
superveniens. Nisi fallor, Seneca scripserat: in mo- 
rem nivis uber iuveni oratori cei, unde, geminate «, 
facile oriri potuit superveniens. Infra § 9 scribitur: 
Becte ergo facies, si non videris istos, qui, 
quantum dicant, non quemadmodum, quserunt. 
ntrum videat illos Lucilius necne, ad rem nibil pertinet, 
sed admireturne ac sequatur. Scribendum: si non 
invideris iatia. Mutatum verbum secuta est in Seneca 
codicum licenţia mutatio pronominis. (Haaeius prsef. p. 
XXVI mireris, aniraadverso recte vitio; sed debebat 
esse admiratus fueris aut admiraberis. Paucis ante verbis 
recte Muretus, Lipsius, Qronovius affectus impotens 
sui pro eo, quod est in codicibus et nune editur, impe- 
tus sui.) Turn simpliciter scribendum: et ipse malu- 
eris, si necesse est, ut P. Vini-cius dicere. Per- 
sas'pe tU et uel in codicibus pennutantur; depravate ut in 



') § 1 recte Schweigh. e P Ab aliis ostentet pro osten- 
det. Hortatnr Seneca et iubeţ, non promittit. 



476 Uh. Vm. Cap. IV. 

uel, natam est Vinicium, nt species accasatm cmn inf. 
esset. Deinde paalo post, nbi in oodicibns est: qni illi 
singala verba vellenti, tanqnam dictaret, non 
diceret, ait: Dic nnnqnam dicas, pato fioisse: 
Dic, num iam dicas. Fingit,- qni interrogat, se 
nescire, iitram Vinicias iam dicat an etiamnnnc com- 
mentetur. 

£p. 41, 3: Si tibi occnrrerit vetustis arbori- 
bns ••• frcquens Incus ..., illa proceritas silv» 
... fidem tibi nnminis facit; et si quis specns 
... mon tem suspend erit ..., anim um taamqnadam 
religionis saspicione percutiet. Et propter occnr- 
rerit (quod pro occurrit e p recte recepît Haasins 
propter suspenderit) et propter percntiet scribendom 
est jaciei, quod fecit codicis recentis librarius, sed 
simul tollendura et (faciet; si gu.). Eadem epist. § 6 re- 
ponendum est: Alter leo aurata inba mittitur ..., 
alter incultus, integri spiritus: hic scilicet 
... praîfertur illi languido et bracteato. Bditor 
bis aliter. Diversitas leonum notatur, non mittendi. 

Ep. 42, 4: Multorum crudelitas et ambitio 
et luxuria, ut paria pessimis audeat, fortun» 
favore deficitur. Eladem velle subaudis cogno- 
sces: da posse, quantum volunt. Sic quicqnid est 
codicum bonorum et tolerabilinm, etiam deterrimorum 
plerique. Ex uno et altero interpolato editur: Eadem 
velle cognosces: da cet. quod debebat esse: ai dederis. 
Imperativus de experimento capiendo et de condicione rei 
alicuius consequendse apud Senecam aut, ut apud ceteros, 
praspouitur, subiecte futuro de eventu (da: cognosces; 
da, et cognosces), aut subiicitnr verbo vis interrogative 
posito (vis? fac), ut ep. 70, 17: Vis adversus hoe corpus 
liber esse? Tanquam migraturus habita; de brev. vit. 11» 
1: Vis scire^ quam non Uiu vivant? vide^ quam cnpiant 
din vivere. (Interdum pro imperative alia forma sententis 



■ 



L. SeiMc» Epirtolft. 477 

ponitar, velut. ep. 74, 34, de vit. beata 22, 5, de benef. 
III, 31, 3, ubi est coniuDctiyus iussivus de pr^eterito, IV, 
21, 1.) Âtqae boc ipsum vis perlucere mihi videtur in 
8ubandi8,Senecamqaescrip8is8eputo:Eadem veUeseire 
vis? Da posse^ quantum volant, corrnptis autem 
scire vis additum cognosces. (De usu particula ut 
in illa sententia: ut paria pessimis audeat ad id 
significandum , cui explendo efficiendoque aliquid desit, 
dixi in annal. pbilol. voi. LXXIII p. 122. Addi locis ibi 
positis hi possunt, quos Siesbyeus coUegit: Gic. fin. I, 50, 
de nat. deor. II, 66, de divin. II, 85 (apud re8tare\ 
liv. XXII, 60, U (deease), Ovid. met. VII, 179 (ab- 
esse); in dial. de orat. 21 sic ponitur quo sublimiua.) 
Eiusdem epistolse § 8 venim esse vix potest, quod edi- 
tor: S«pe maximum pretium est, pro quo nul- 
lum da tur; nam neque pretium pro pretio datur, neque, 
quum hoc significetur, ssepe ipsam rem, quam concupiveri- 
mus et acceperimus, sua natura nobis magno constare 
et perniciosam esse, tamen ea res recte pretium magnum 
dici videtur. Scribendum suspicor: Saepe maximum 
pretium est eius^ pro quo nullum datur (alteri 
aut exsolvitur). 

Ep. 44, 4: Plato ait, neminem regem nou 
ex servis esse oriundum, neminem non servum 
ex regi bus. Et contrariorum similitudo et usus 
loquendi postulat: neminem aervum non ex re^ 
ffibus. 

Ep. 46, 2: dicerem. Quid impetus(habuit), si in- 
terquievisset, si intervallo surrexisset. Cod. p: 
si interquievisset, intervallo surrexisset. Ser. 
si interquievisset, si ex intervallo surr. Sic enim 
dicitur, intervallo mrgere nihil est. lis, quse in lexicis 
posita sunt, addi possunt h^ec exempla: Livii XXXVIII, 
2, 9 (de loco), M. Senec. prsef. controv, lib. I p. 64 Bip. 
{quoUes ex intervallo dixerat)^ L. Senec. ep. 42, 1; 85, 



478 lâk YUl. Cap. IV. 

29; 123, 9, quaest. nat. III, 26, 3, Snet Cland. 41. Ex- 
trema epistola § 3, nbi codd. habent ineitet libro, 
scribendum est: qu« ineitet; [set de] libro plura 
scribam cetO 

Ep. 48, 8 (3): Succurre quicqaid laqaeti re- 
spondentium poBnis. Sic Pţ; interpolando factam 
laqaeati, deinde alia. Sententi» forma certa est. Inbe- 
tur Lucilins, boc est, qui philosophise operam dat, noQ 
dialecticis captionibus ludere, sed subvenire iis, qaos ani- 
morum turbulenţi motus miseros reddnnt, saccurrere pcBois 
et vexationibus eorum, qui respondeant, quicqaid *. (Suo- 
currere pofnis alicuius esse succurrere alicui contra pcenas, 
sunt fortasse, qui admonendi sint.) Hoc autem, qaod de- 
sideratur, perfecţi temporis verbum, aut solum aut cum 
alia voce coniunctum, eiusmodi significationem habere 
debet, ut efficiatur notatio hominum instabili consilio et 
cum tsedio sui omni motui et excitationi respondentium et 
parentium. Mihi Seneca scribere apte potuisse videtor: 



*) £p. 47, 20 recte apud Muretum, Grutenim, Oronoviom inter- 
pungitar et scribitur: Nec hoc ignorant (nvlliim peri- 
culnm esse, ne vere iDinriam accipiant), sed occasionem 
nocendi captant qnerendo; accepernnt ininriam 
(hoc est, acccpîsse se fingunt), nt face re nt. Qnerendo 
ineptuni est, qnerendo prare cnm accepernnt coninngitur. 
Sed qni hic nngatnr, in einsdem epistolie J 7 laudandns est 
aliqnando Fickertus, qnod e codicibns post Mnretom et anti- 
quiores restituit: iamqne militaris habitus (hoc est, 
cum iam militaris habitus sit) glaber ret rit ia pilis... 
pervigilat Puerum dominus fingebat contra satatem, non 
militem. Haasius ad praTum rediit. § 16 recte Pontanos 
priore ex iis formis, quas ad ep. 42, 4 attigi, scripsit: 
tempta, et ezperiere (pro experire). Promittitnr eren- 
tus, si Lucilins tentaverit. 



■ 



L. SenectB Epistole. 479 

Succurre, qaioqnid lacessivii, respondentium 
poenis. (Qaicqnid flavit uenti, respondentium?) 

£p. 49, 6: Qnid te torques et maceras in ea 
qnsestione, qnam snbtilius est contempsisse 
quam solvereP Neque sabtilitas nlla erat in contem- 
nendo neqne snbtilitatis laudem appeti Seneca vnlt. Scri- 
bendnm: quam uiilius^^i cet. Vitse ntilia a philoso- 
pho Iractari iubeţ. (§ 10 adolescens, nondum visa 
Schweighaenseri editione, emendaram, ut is fecit: da 
aBqnanimitatem adversus inevitabilia. Fuit^ 
qai potius , quam d a pro de scriberet, duo verba tolli 
vellet et simul concinnitatem oratiouis.) 

Ep. 50, 4: Quando tot morbos tantasve 
segritudines discutiemus? Quicquid est codicum, 
tantasve res discutiemus habent, ex quo Haasius 
effecit tam veteres, Hauptius (I p. 11) paulo violen- 
tius tantosve (omisso res), in quo vitiosum est ve (pro 
tot tantosque). Scribi debet: tot morbos, tantas 
febrea (uebres) discutiemus? Deinde § 9, ubi sic 
legitur: initium ad illas (virtutes) eundi arduum^ 
quia boc primum imbecilii mentis atquesegr» 
est, formidare inexperta, restituendum : quia boc 
proprium imbecillie cet. 

Ep. 53, 7: Nam qui leviter dormit, ... ali- 
quando dormire se dormiens cogitat; gravis 
sopor etiam somnia exstinguit animumque altius 
mergit quam uti nullo intellectu sui est. Siccodd. 
boni. Deleto quam, quod prave comparativo additum est, 
scribi debet: altius mergit. ubi nullus intellectus 
sui est. Ablativus, ex quo nihil sâni effici potest, et, 
distractis initio litteris, ex ut in et ex intellectusui, 
semel scripte s, ortus esse potest. (Quod § 9 emendaram: 
adesae iubeţ pro adest et iubeţ, in idem incidit 
Haasius praef. p. XXVI.) 



480 Lib.VIlI.Cap.1V. 

Ep. 54.6: saspirium illnd.. .intervalla maiori 
fecit et retardatum est ac remansit Si remaiunt, 
Seneca illa molestia liberatus non est, quod narrat Scrib. 
atque emanait (blieb gaoz aus). Usi vorbo aunt Sta^ 
tins poeta et Modestinos iuriscoDsaltas; aabstanttTis 
inde ductis (etnansio, emansor) alii qnoqae iuiiaconsoltl 
Deaerere qnoqae absolute de militibus positum conuDune 
est Senecse cum iarisconsulUs (de ira II, 10, 4), sed 
etiam Quintiliano (IX, 2, 85) et Tacito (ann. XIII, 35). 
Video iam boc Gronovio in mentem venisse; sed qaoniain 
non intellectus est, non deleo, qn» scripseram. 

Ep. 55, 4 codices boni hsec babent: Otiosnm 
enim hominem seductum existimat vulgus et 
securum et se contentum, sibi viventem, quo- 
rum nihil nlli contingere nisi sapienţi potost. 
Iile soUicitus scit sibi vivere; iile enim, quod 
est primum, scit vivere. Sed in P e voce soUi- 
citus, ad quam sententias accommodandam in inter- 
polatis codicibus et in oditionibus additur (iile) quidem 
nulla re ("sollio, littera^ licit erasse sunt. Id apparet 
ad exemplar propositum esse factum, cum aberratum 
esset, conilatis male solus scit. EfiHcitur enim, quod 
unice aptum et veruro sit: Iile boIuh scit sibi vi- 
vere; iile enim, quod est primum, scit vivere. 

Ep. 57, 9: Hoc quidem certum .habe, si 
(animus) superstes est corpori, propter (p preter) 
illum nullo genere posse propter quod poterit 
Quoniam tota epistola de co mortis genere agitur, cum 
ruina opprimitur et obteritur corpus, non difficile arat intelli- 
gerescribendum esse: o;W6r 2 illum nullo genere posse. 
(Cfr. luv. sat. III , 260 : obtritum vulgi perit omne cadaver 
Alore anima?,) Hauptius (I p. 13) proteri posuit; sed 
retinuit in verbis adiunctis scripturam editionum interpo- 
latam: propter quod non perit, quae sententia et 
prave adnectitur (debebat enim esse: et ideo non 



L. Senec» Epistole. 481 

peri re), nec apta est iis, qaae deinceps subiiciuntur : 
qaoniam nulla immortalitas cum exceptione est. 
Opinor scriptum fiiisse: nullo genere posse, quod 
[corpus] opterit; nam propter ei superiore versu 
repetitam pato; incerta tamen haec snspicio est. Sententia 
qose esse deberet, Opsopceus et Lipsius viderant (prop- 
ter quod (vel per quod) boc, o: corpus, perit). 

£p. 58, 26 (23): Ex omni natione (scrib., ut in 
deterioribus aliquot codicibus emendatum est, oratione), 
eiiamsi a philosophia longissime aversa est, 
eruere aliquid conor et utile efficere. Quid de 
istis, qu» modo tractavimus, remotis a refor- 
matione morum? quomodo meliorem me facere 
deae Platonicse possuntP quid ex istis traham, 
quod cupiditates meas comprimatP Vel hoc 
ipsum, quod omnia ista cet. Pro inepta illa inter- 
rogatione: Quid de istis (debebat saltem dici: quid 
igitur ex istis, etsi nullo modo audiri potest eruere 
possum) scribendum est minima mutatione, sententia 
aptissima: Quid istis, qu» modo tractavimus, 
remotius a reformatione morum? Primum, quam 
aliena hsc a morum emondatione videantur, dicit; deinde 
ostendit, etiam ex bis utile aliquid trahi possc. (Contra- 
rius hic error, quo quid de exquid natum est, ei, qui 
accidit 114, 16; vid. p. 205 n.). Tum in proximo (27) 
scribitur in plerisque codicibus (etiam p): imbecilii 
fluidique intervalla (in aliis per intervalla) 
constituimus; ad illa mittamus animum, 
qnse teterna sunt. Quae sint illa intervalla, quau 
constitui Seneca queritur (nam huic contrarium poni 
videtur, quid fieri debeat: ad illa mittamus cet.)> 
nemo, opinor, ita dixerit, ut intelligi possit. Scrip- 
serat sine dubio Seneca: Imbecilii fluidique inte?- 
talia consisiimus; ad illa mittamus animum, 

NADVIGU Asvut. Cm. II. 8| 



482 Lib.VIII.Câp.lV. 

quse seternasant. Inter res imbecili» Datiune, qiiales ipsi 
(corpore) samus, consistere dos âicit;potin8 animnm ad eterna 
mittendnm. Infra § St (28), postqnam Seneca Platonem 
nnum et octogesimum annum implensse et ei ob eam rem 
a magis sacrificatam esse dixit, bec adduntar^ Non 
dubito, quin parat et paucos (P; p paratas et 
paacos) dies ex ista samma et sacrificiam re- 
mi ttere. Fmstra hssc editores ad ipsam Platonem ac- 
commodare student (etiam Hanptius I p. 13), qni qaid 
paratus sit iueritve facere, omnino nihil ad rem pertinet 
Soribendam est: quin paratus sta et pancos dies 
cet. Ludens Seneca slgnificat, Lucilium Platonis state 
etiam paucis diebus detractis contentam fore. Seqnuntur 
§ 34 (31), postquam Seneca quaestionem de vita volantaria 
morte finienda attigit, hcTc: Paacos longissima 
senectus ad mortem sine iniuria pertulit; mul- 
tis iners vita sine usu sui iacuit Quanto 
deinde crudelius iudicas aliquid ex vita per- 
didisse quamvis finienda? Neque de crudelitate h. 
1. agitur, neque, quo comparatio spectet, apparet, et ignave 
sensu cassum additur: quamvis finienda. Omnia 
recta et apta haec eificiet scriptura: Quanto deinde 
leviua [Geertzius utilius] iudicas aliquid ex vita 
perdidisse quam ius finiendcB? (quod Stoici dant). 
Ad boc ius vitse finiend» pertinent, quse subiiciuntur. 

Ep. 61, 1: Desinamus, quod voluimas (codd. 
volumus) velle. Ego certe id ago senex eadem 
velle, quse puer voi ui. Sic codices. Scribendum 
videtur: id ago, ne senex eadem velini^ qu» puer 
volui. Omisso ne ante se mutatum est velim, prece- 
dente prsesertim velle. Turn §3 scribendum est proxime 
vestigia codicis p: Quicquid necesse est, futnrum est 
(est e^?) repugnanţi; volenti necessitas non est 

Ep. 65, 15: Ego quidem priora illa ago ac 
tracto, quibus pacatur animus, et me prins 



■ 



L. S^nec» Epistole. 483 

scrutor, deinde banc mundum. Priora neque per 
se rectniD est (pro prins) neqne propter prins, quod 
seqnitur. P aliiqne codices peiora, ppeiura. Opinor 
olim scriptnm fuisse: Ego qnidem^e [culiari] cura 
îlla ago ac tracto, cei. 

£p. 66, 19 Pp: cum ... dicat Epicnrns, dnlce 
esse terroris etboc respondeocet. Efficitur: dnlce 
esse iorreri (sic lanns et Haasins; snperiores tor- 
qaeri); ted boc respondeo cet. Turn § 23 (22) revo- 
candnm simpliciter, qnod in Pp (in p ab altera mânu) 
aliisque scriptum est: Ergo tuam qnoque virtutem 
non magis landabis, si corpus illi (virtuţi, quse 
corpore ntitur) tunm integrnm fortuna prsestite- 
rit, quam si ex aliqua parte mutilatum. Sicenim 
extremum Yocabulum cum PAb scribendum est, non mui- 
ca turn, qnod ex errore codicis p et aliorum (m ui ta tu m) 
effectnm est Mulcatum corpus brevis babet temporis 
dolorem, mutilatum perpetuam debilitatem, de qua bic 
agitar. § 25, ubi pro et si boc est, quod sententiae 
repugnare Scbweigbseuserus animadvertit, Haasins scripsit: 
aut, si boc est, fortasse scribendum est: nisi boc est 
(praecedente m). 

£p. 67, 5 (7): Deinde, etiamsi tormentorum 
fortis patientia optabilis est, etiamnunc inter- 
rogo: Nempe fortitudo optabilis est; atqui 
pericula contemnit et provocat. Kecte Haasius 
intellexit, sammam, quse ex superioribus progrediendo 
concluditnr, pravissime cum concessione (etiamsi) poni 
tanquam contrariam initio novse conclusionis eodem spectan- 
tis. Sed quodedidit: Deinde, etiamsi *** tormen- 
torum f. p. opt. est, nihil omnino desideratur, sed aperte 
ex proxima prsecedenti sententia (omnem virtutem esse bo- 
Dum, omne bonum optabile) boc efficitur: Deinde etiam 
tormentorum fortis patientia optabilis est. 
Etiamnunc cet. (§ 10 recte Scbweigh. fortasse 



484 Lib.VIILCftp.IV- 

adverbium separavit ab ea sententia, qaa continetor cer- 
turn Stoicorum decretum, et ad eam adiiiDxit» qo» ooii- 
cessionem continct. (In extrema epist § 13 Haasfais miro 
errore orationem rectam cormpit; § 16 reote e p emendavit) 

£p. 68, 1.: Hoc te facturam Stoicorum eti- 
amsi non precepte, at exemple, licet scias; sed 
ex prsecepto quoque facies (sic recte superiores edd. 
pro tacias), et tibi et cam voles approbabis. Sic 
codices plerique <P); p: et tibi cod et cam Yoles, 
approbabis. Mendam manifestam est; nihil enim erat, 
quod Lacilias sibi approbaret et, cam vellet, approbareL 
Itaque inde a Mareto edebatar fere approbabo, qaod 
debebat saltem esse probabo. In litteris in p senratis 
verum latet: et te Zenoni, cum voles, approbabis. 
(Addendum hoc voi. I p. 147.) 

Ep. 69, 5 (3): Vix effici toto seculo potest, 
... nedum, si tam breve tempus intervallum 
discidimas (p Ab discedimus). Corrigunt, ut scriba- 
tur temporis, aut tempus tolli volunt (ut Haasios 
praef. p. VII). Sed vita intervallum non est PraBteritum 
verbi tempus pravum est. Scribendum: si tam bre?e 
teropus intervaUis ccedimus (et sic multo brevius 
facimus). Ex is natum dis, tum intervallum factum. 
Sententiam veram sequebatur interpolata editionum ab 
Erasmo ad Ruhkopfium scriptura: per intervalla 
discindimus; codicis alicuius Itali corrector etiam in 
intervallis inciderat, sed discidimus tenuit 

Ep. 70, 5 (4)! Cum primum illi coepit su- 
specta esse fortuna, diligenter circumspicit, 
numquid illo desinendum sit. Addunt die. Potios 
scribendum: numquid illico des. s. 

Ep. 71, 8: Quid ergo? Nihil interest inter 
praeturam Catonis et repulsamP Nihil interest 
utrum ...? Hoc eius bonum, quo victis parti- 
bus non potest vinci, par erat illi bono, quo 



■ 



L. Senec» Epistole. 485 

victor rediret in patriam et componeret pacem? 
Ser. erit (aestiinabitar) ; alioquin est scriberetur. Moi § 9 
recte Maretns omisit sed ante Cn. Pompeius, ortam 
ex est; confirmatar, qaod breviter et universe positam 
erat. Sed simal scribendam: amittet exercitam, et 
illad pulcherrimam r. p. prsetextum cet. Continuatar 
eadem sententia. Tnm § 12 valde saspicor scribendiim : 
Quid enim matationis periculo exceptam? Non 
terra, non cselam. Totus hic reram omnium 
contextus, qaamvis deo agente ducatur, non 
semper tenebit banc ordinem cet (Vulgo: non 
cselum, non totns ... contextus; quamvis cet, 
nbi tenebit non recte refertur ad nnum ex tribus copu- 
latis.) § 28, etsi de P tacetur (nam p iam in § 7 huius 
epistolffi deficit), tamen non audeo spemere Gruteri su- 
spicionem ex ceterorum vestigiis dactam: ibit interim 
eesaim pro bis: ibi interim cessabit; nam ibi pror- 
sna pervorsam est Omnino, qaod p cum P comparare 
non possamus, bine usque ad ep. 88 multa incerta sunt, 
ut statim in eo, qaod sub finem epistolse § 34 (33) sic 
scribitar: Alias (ex sapientiam sectantibus) iam in 
tantum profecit, ut contra fortunam audeat 
attollere ocalos, sed non pertinaciter, ..., alius 
in tantnm, ut possit curo illa conferre vultum, 
si iam pervenit ad summum et fiducise plenns 
est, prorsus perversa est condicionis adiectio; debuit enim 
scribi: iam enim cet Puto scribendum: vultum: 
aliu8 iam pervenit cet Nam alter processus gradus 
nondum ad summum pervenit. Et plus quam duo gradus 
videntur significare verba initio posita: magna discri- 
mina esse. 

Ep. 72, 1 e vestigiis codicis P, quae huiusmodi sunt : Q u o d 
qnaeris a me, liquebat mibi sic rem edicerem 
per se; sed diunon retemptavi memoriam meam; 
itaque non facile me sequitur, videtur effici melius 



486 Lib. VIII. Ctp, IV. 

iis, qu» in interpolatis codicibas legantur aat ab aliis 
tentata sunt: Qnod qusBris a me, liqnebat mihi 
seire me et dieere posse (per se po$9ef); aed dia 
cet. Eiusdem epistol» § 5 (6) qaod scribitur: Aliqao, 
inquam, incommodo afflatnr maximua ia; illad 
bonnm est fixam, cet., verum esse non potest; nam 
neqae maximi appellatione unquam Seneca in sapiente 
ntitar, ut omittam is pronomen mire extremum adhsrens, 
(rectum esset iile), nec illud bonnm nnde poni potest, 
quoniam nullum unum inter cetera significatam est; itaqae 
ad sententiam rccte cod. Pal. 4 : maximum illnd bonum, 
sed vix inde oriri potuit, quod in ceteris eodicibns est; 
itaque suspicor sic scriptum fuisse: Âliquo, inqnam. 
inc. afflatur; ma.rimi usua illnă bonum est fixum. 

Ep. 73, 8: Nec ambitio tantum instabilis 
est, verum cupiditas omnis, quia incipit sem- 
per a fine Videndimi, ne scribi debeat insaiiabilis. De 
eo onini el in superioribus agitur, non de ambitione cupi- 
ditatibusve nune huc, nune illuc se convertentibus, et eo 
pertinere videtur causa adiecta. Nam a fine (de integro) 
incipere non instabilis hominis est, sed non exsatiati. 

Ep. 74, 25: Non facit allectio amici sapi- 
entiorem, non facit stultiorem detractio. Miram 
est, Haasiura, cum vestigia codicis P (allecto) et Italos 
(allectio) sequeretur, non vidisse, detractioni contrariam 
esse adiectionem. (Arg. b: abiectio animnm. Supe- 
riores, ctiam Fickertus, interpolatam scripturam habebant: 
collectio amicorum.)^) 



') § 9 ez Ycstigiis Ab et codiciB Opsopcei (invidentesque 
alios spes vana delusit) recte Lipsins effecisse videtor 
inTidcntque alii, qnos sp. y. d., minnsqne placet, qnod 
Hauptius II , 14 e deterioribas tentavit. 8 16 debait Seneca 



■ 



L. Senecffi Epistol». 



487 



Ep. 75, 5: Videbimiis, qualis sit, quantns 
sit, unus sit. Sic P. Agitur de concordia et unitate 
vitffi. Nec oratio constat (videbimus, unus sit, 
deficiente particula interrogativa) nec eententia, qme hsec 
est: Videbimus, qualis sit, quantus sit; unus 
est (ut prsecedit: idem est). De illis (qualis» quan- 
tus) nune non quserit Seneca; boc tenet et eo contentus 
est. Hic usus verbi vtdebinms in differendo et removendo 
ab eo, quodnunc agitur, frequens est apud Senecam; vid. 
ep. 13, 7 et 100, 5, de vit. b. 11, 3, de ira III, 14, 4 et 
15, 3, de benef. IV, 37, 5, cet Paulo post (§ 7) scribi- 
tur: Quid aures meas scabis? quid oblectas? 
Yidendum, ne fuerit capis^ alterumque ortum sit gemina- 
tione litterae (scapis); neque enim aures scabere de grato 
Yerborum sono dicitur. 

Ep. 76, 29 (22) quam ipse feceram emendationem, 
yideo e Fickerti annptatione pr^eceptam , sed ab eo, cuius 
nomen ne parum ad eam commendandam ponderis habeat, 
verear (a Sanctolonio Italo); nec Fickertum aut Haasium 
advertit. Itaque ponam, pro eo, quod e codicibus editur: 
Sed iile quoque, cui hoc gaudium eripitur, quod 
tractatio operis maxime et ultime praestat, 
nihil cunctatus desiliet in mortem, scribendum 
esse: operis maximi et ultimi, Neque operis adiec- 
tivo carere potest, neque tolerabile est maxime et uhime 
prcBsiare. 

Ep. 77, 11 (10), ubi in codicibus est: Nonne tibi 
videbitur stultissimus omnium, qui flevit, 
quod ante annos miile non vixerat, quis non 
videt scribendum esse: quiy/«6i<, quod ... vixerit? 



scribere, qnod deteriores paud .obscure s^ificant: quo dens 
ab homine, homo ab animalibas vincitur; scripseritne, 
nescio. 



488 Iiib.Ym.G^iy. 

(Hoe posterius iam scriba codids Behdingeraiii posnit).^) 
§ 17 (14) in codicibas scribitnr (P): Qaid est aliud, 
quod tibi eripi doleas? Amicos esse patriam? 
Tanti enim illam putas, ut tardiaa cceneaP Beeta 
bactenus, qui amicos fecerunt; aed et codices et aenten- 
tise orationisqne forma ostendunt, de amicis eodem modo 
cum obiargatione et refutatione interrogatiim esse, quo de 
patria, et ad banc formam scriptum foisse: Qaid e. a^ 
q. tibi eripi doleasP \_Amtco8f quis enim iibipih 
test] amicus esseP Patriam? Tanti enim cei 
De genere erroris dixi ad lib. IV de benef. 31 eitr. 
Proxima paragrapho (18 ant 15) satis manifestam es^ banc 
sententiam, eundem hominem. qui mortem timeat, tamen 
se ita Yoluptatibus (aut certai alicui voluptăţi) dedere, ut 
de mortis periculo non cogitet, non recte ita exprimi, ut 
dicatur media oblectatione mortem contemnere. Sed 
quod Sanctolonio ex codicis P et alionim aliquot 
scriptura (boletatione, in uno bolecatione) in mentem 
venit, boleti, delicaţi et ancipitis cibi, a Seneca mentionem 
factam esse, vereor tamen, eo magis quod de Ab tacetur, 
ne casus nos ludat, nihilque Seneca scripserit nisi: At 
quomodo illam in edendi oblectatione contemnis? 
Certior res videtur esse in § 20 (17), ubi sic editur: 
Nulla vita est non brevis; nam si ad naturam 
rerum respexeris, etiam Nestoris et Statili» 
brevis est, quse cet. Condicio (si . . . respexeris) 
necessario prim» sententise adiungenda est: perinepte 
autem bsc se excipiunt: brevis est; nam ... brevis 
est; postremo prorsus prave dicitur nulla vita est non 



') § 5 non dnbito, qnin recte Schweighoenseros indicaverit nomen 
proprinm hominis eins, qnem Seneca tantis laudibns efferat et 
inemorise trădat, positam fnisee. Sed Attalns niinis dieoe- 
dit ab amicns. Nomen potius latet in Stoicns. 



L. S«nece Epistols. 489 

bre vis verbo alteri negationi praeposito. Sine dabio 
Seneca scripserat: NuUa vita non brevissima st, 
si ad naturam rerum respexeris, etiam Nestoris 
et Statili», qufe inscribi cet. 

Ep. 78, 11 (10): înde morosus est stomachas; 
inde, quibus fait aviditas, odiam est. Necessario 
in eadem re hoc accidere dici debet Scripsit Seneca: 
inde, euius fuit aviditas, odium est. |Editt. supe- 
riores inde a Moreto: quorum fuit av.] Deinde § 17 
scribendom: necesse est e( exsorgat et desinat. 
(Vulgo at exs., Ab: et ut exs.; Haasius: n. est, ut 
exsurgit, et d., quod debebat esse: sic et d.). Turn 
§ 18, nbi editnr: Cogita, quid honeste, quid for- 
titer feceris; bonas partes tecum ipse tracta; 
memoriam in ea, quae maxime miratus es, 
sparge, unius verbi mendum tollendum est; nuli» enim 
hie partes tractari iubentur, sed bonse artes. (De § 27 
dictnm voi. 1 p. 70 n.). 

Ep. 79, 4 pridem certa emendatione sanavit egregie 
sagax et prudens bomo, Rnbenius, Gronovio assentiente, 
qoi scripsit: . . . etiamsi nemo mandaret Quid 
tibi do, ne .£tnam describas in tuo carmine, ne 
(sic Ab et ceteri tolerabiles pro et) hune sollemnem 
• •• locum attingas? (Cfr. nostra emendatio in qusest 
nat. VII, 6, 2.). Sed paulo post (§ 5) tollendum sed^ 
qnod sententise repugnat, ortum ex prsecedentis vocis 
ultima syllaba, ut scribatur: non prseripuisse mihi 
videntur, quse dici poterant, sed aperuisse. 
Mulţam interest cet. Infra § 12 (10) scribendum 
est: cura ... caelo redditus suo fuerit et eum (pro 
fuerit, cum) receperit locum, quem occupavit 
sortenascendi Necessarium est pronomen demonstrativum. 
Postremo § 16 (14) prorsus sequenda codicum (Ab et cete- 
rorum) et ^dd. antiqq. scriptura : se et Epicurum non 
satis enituisse (haec confessio est, quam Seneca dicit), 



490 



Lib. VUI. Cap. I?. 



sed post se et Epicurnm magnam paratnmqae 
noraen babituros (eos), qui Tolaissent per et- 
dem ire vestigia. Viam iam ^>ertam rt mimitam 
insecuturis dicit (Et § 4 et bic certoa som fiUso P tndi 
consentire cum scriptura Fickerti« îUic omisso quid, 
bic retento apud eos.) 

Ep. 80, 1: Nod crepuit sabinde ostium, 
non allevabitur velum, licebit udo vadere, 
quod magis necessarium est per se eanti et 
suam sequenti viain. Primum scribendam ood 
crepahiu Id, ut ssepissime, transiit in crepaTit, 
quod fuga soloecismi factum crepuit est. [Fftnlo 
ante irmmpeU ut monet Oeertzius.] Deinde neqne 
uno vadere ferri potest, .neque vadere uUum bic locam 
babet. Scribendum unum agere (non in multa distrahij. 
§ 6, quod scribitur: Horum, qui felices Yocantnr, 
hilaritas ficta est aut gravis et suppurata 
triştii ia, necessario, quoniam haec non altemaotar, 
scribendum: at gravis cet. 

Ep. 81, 8 (6): Non omnes grati(P gratis) sei- 
nnt debere beneficlum; potest etiam impra- 
dens et rudis et unus e turba, utiquedam prope 
est ab accepte, ignorat autem, qaantum de- 
beat. Qui imprudens et rudis boc magis scit quam 
gratus? Scribendum: Non omnes grati esae sciunt 
(quod maius est et continet intelligentiam, quanti bene- 
ficium sit); debere beneficium potest etiam im- 
prudens ..., ignorat autem, quantum debeat (et 
ideo gratus esse nescit). Turn paucis verbis post sic 
scribi debet: ' Stultus, etiamsi bon» voluntatis 
est, aut minus, quam debet, aut tempore, quo 
non "debet, aut loco reddit (vulgo: aut tempore 
aut, quo non debet, loco, quasi illnd quo non de- 
bet non ad tempus quoque pertineat). SeqtRintur § U 
(12) hsec in optimo codice (P): Quantum autem 



• 



L. Senec» Epistole 491 

existimas interesse, ntrum aliquis, quod de 
rata sed quod praestabat, sumpserit an bene- 
ficinm acceperit, ut daret. Optimus Erasmi prae- 
staret, nnos Opsopcei prsestarat. Efficitur: utrum 
aliqnis, quod daret, a se, quod prsesto erat, 
sumpserit an cet Prsesto erat Lipsius invenerat, a 
8 8 Haasins. Postremo § 21 (20) baec ednntur: Inassti- 
mabilem (rem) consecutus es, conscientiam 
grati, quse nisi in animum divinum fortunatum- 
que non peryenit. In contrarium antem buic 
affectum summa infelicitas urget. Quem nrget? 
et quid est urgere in contrarium affectuîn? ToUenda prse- 
positio est: Contrarium autem huic affectum 
(ingratnm animum) summa infelicitas urget. 

Ep. 82, â: Deinde delicaţi idem timent mori, 
cui vitam suam fecere similem. Quis non videt, 
prave coniungi idem mori, et â^ntentiam requirere 
notionem generalem (idem, cui)? Ac ne dubitemus, 
boni codices (P Ab, alii) habent morţi, adscriptum 
declarandi causa ad cui (idem, cui). Vita prseterea 
talium hominum non est similis actioni moricndi, sed 
morţi, boc est, mortuorum condicioni. In § 10 et priore 
parte § 11 (9 et 10), quem locum Haasius ex interpolatis 
oodicibns et coniectura mire depravavit, satis est redire ad 
priores et Fickertum. Sed quod sequitur in P et Ab sic 
Bcriptum: laudatur non exsilium ut quam misis- 
86 1, quse sententise et orationis forma fuerit, perspicue 
demonstrat et superior sententia (laudatur non pau- 
pertas. sed iile, quem paupertas non submittit) 
et inferior (laudatur non dolor, sed iile, quem 
nihil coegit dolor). Nec boc priores fefellit, sed 
tamen a causa erroris et ab ipsa veri forma aberrarunt. 
Scripserat enim Seneca ad hune modum: laudatur non 
exilinm, [aed ille^ qui sic in exilium] ivit tan» 



492 Lib.VIIL Câp.IV, 

(luam misisset. (Infeliciter Haasias in generalem 8en- 
tentiam cert« personaj nomen inclnsit.) 

Ep. 83, 26 (*24) vi ti a tur, quod restitatorna eram, 
occnpavit Hauptius (II p. 14), idemqae proxima etiam, qo» 
ego non expediveram, egregie emendavit, niri qnod rela- 
tiva particula comparationis index abesse non potest 
Itaque scribendum pnto: Ut querulos difficilesque 
faciunt diutini morbi cet. 

Ep. 84, 8, nbi agitur de imitatione alieni ingenii, 
postquam Seneca dixit, eum, qni aliqnem imitetnr, eius 
similitudinem potius ut filium quam ut imaginem reddere 
debere, et deinde Lucilium interrogantem finxit: Qaid 
ergo? non intelligetur,cuin8 imiteris orationem, 
cnius arguroentationem, cuius sententias? hse 
subiiciuntur, ut quidero in P etAb scribuntnr: Pute ali- 
quando ne intelligi quidem posse si magni viri 
nec enim omnibUs, quse ex quo velut exemplaria 
traxit (Ab: quas ex a^quo traxit velut exemplari), 
formam suam impressit et invitantem illa 
oonpetat (Ab: et in veritate illa competat). 
Primuni apparet et ab aliis intellectum est, pravuro esse 
nec: exprimitur enim, quid fiat, non, quid non fiat 
Deinde magni viri mentio omnino aliena est; agitor 
enim de eo, quod imitatione exprimitur. Scribendum e§t 
primum: hwc enim ... impressit; hoc invento 
liquet, quid lateat in illo magni viri; ftiit enim: Puto 
aliquando, ne intelligi quidem posse» si imago 
vera sit: hcBc enim omnibus, quae ex quo velut 
exnmplari traxit, formam suam impressit Po- 
strema quattuor verba sic scribenda puto: et unitate illa 
complexa si; sed dubitationis aliquid restat, nisi quod 
uni ta tis nomen, quod omnes tenent, certum est. 

Ep. 85, 6 sic scribitur in P: Si das aliqnos af- 
fectus sapienţi, impar illis erit ratio ..., pr»- 
sertim cum illi non unum affectum, sed uni- 



• 



L. Senec» fipistol». 493 

versum affectuum sed cum quo colluctetur; 
sed omnis plus potest quamvis mediocrium 
turba, quam posset unius magni violentia. Recte 
intellectum est snbesse universum affectuum coetum, 
quod nomen non diflSculter post litteras ctuum excidere 
potuit; verbum male et soloece supplent, relinquis. 
Latet des in sed ante cum. Deinde autem sed omnis 
(quod debebat esse in continuando omnis autem, nisi 
prave bsec generaliter de omni cuiusquemodi rerum turba 
dicerentur, cum de una affectuum agatur) toilendum est, 
adscriptum, omisso coetum, ad senientiam declarandam 
et explendam (non unum . . . sed omnesj. Et sustule- 
rant iam editores post Mnretum, qui ex inferiore sed 
omnia nata putabat. Sic igitur locus scribendus videtur: 
prsesertim cum illi . . . universum affectuum 
ccetum des, cum quo colluctetur. Plus potest 
quamvis mediocrium turba cet. (Inciderat in des 
Gruterus, sed alio loco posuit, non ex sed einiit, et cetera 
violenter tractavit. De toUendo § 10 impietatis noraine 
dixi voi. I p. 63.) 

Ep. 86, 14 (13): Hoc nobis senibus discere 
necessarium est, quorum nemo non olivetum 
alteri ponit, quod vidi illum arborum trimum 
et quadrimum fastidiendi fructus aut de ponere. 
Sic codices (P, Ab, alii). Apparet post m exddisse non 
ante fastidiendi (olivetum ex arboribus constans iam 
trimis et quadrimis et iam fructum non fastidiendum feren- 
tibus). [Erasmus: baud fastid.j Deinde quod editur au- 
tarono deponere, de autumno nihil dico, olivetum dico 
non deponiy sed poni. Ex aut de fit auide. Scribendum 
igitur: quod vidi illum arborum ... quadrimum 
non fastidiendi fructus avide ponere. Studium, 
quoniam ad fructum celeriter percipiendum spectabat, 
Seneca non sine lusu aviditatis nomine significavit. 

Ep. 88, 7: Hoc me doce, quomodo patriam 



494 Lib.VIII.Ci4^IV. 

amem, ... quomodo patrem, qaomodo ad hse 
tamhonesta vel naufragus navigem*. Nanfragos 
non navigat, nec Ulixes, a qao proxime nominato imago 
ducitur, ad Pbseacum insulam navigans parvenit Scriben- 
dum sine dubio enatem.. (De § 25 (21) huins epistola 
dixi voi. I p. 76.) 

£p. 69, 4 emendavi voi I p. 28. Soperesse pata- 
bam in verbis, qu» eodem loco prseceduDt, doplicem pr»- 
terea faciendani emendationem. ^) Sed priorem (Primam 
itaque, si videtur tibi, dicam, inter sapientiam 
et pbilosophiam quid intersit, ubi editor: sicut 
videtur, tibi dicam, B habet si ut, altera syllaba 
orta ex uidetur) nune video Haasium pr«f. p. XXYII 
praecepisse. Kestat, ut pro eo, quod scribitur et prava 
sententia et solcece: Hsec (philosopbia) ostendit, 
quo illa (sapientia) pervenit, scribatur discrimine 
recte signiiicato: Haec eo tenditj quo illa per- 
venit -) 

Ep. 90, 1 oratio sic interpungenda est: Qajs da- 
bitare, ..., potest, quin deorum immortaliam 
munus sit, quod vivimus, philosophiae, quod 
bene vivimus? Itaque tanto plus huic nos 
debere quam dis, quanto maius beneficiam est 
bona vita quam vita, pro certo baberetar, nisi 
cet. Infra in hac epistola § 6 (5) bsec leguntur: Solon, 
qui Athonas sequo iure fundavit, inter septem 



') Utramque significavi eodcm, quo tertiam, loco, ann. philol. 
Dan. voi. V p. 24 et 160. Utimur iam hînc duce codice 
Bambergensi (B) et inde ab ep. 90, 18 Argentoratensi priore(A.) 

^) Quae § 16 (15) de divisione natnralis pârtia philosophis di- 
cnntnr, adeo snnt confnsa et perversa, ut sic a Seneca scribi 
potuisse, qnamvis subtilioris decret omm formas inciirioeo, non 
putem, sed qusedam ezcidisse. 



• 



L. Seneca Epistole. 495 

sevi sapientia notos. Neqne verbnm (perfecţi temporis 
et per se positum) abesse potest neque se vi ferri aut in 
orationis formam includi (nam aliud est se vi sui). 
SeripseratSeneca: inter septem/ut< sapientia notos. 
Ex PUIT fectum est EUIT, deinde se vi. Tum § 17 (15), 
nbi Seneca facile et sine arte parări baberique dicit, qase 
ad calorem frigusqne vitandum necessaria sint, scribitur: 
Quid ergoP non vetustas multa abdidit loca, 
qa» ... in specum recessernnt? Si abdidisset ea 
natura, nihil homines iuvarent. Scribendum est dedit 
Error ex geminate a natus est. § 18 (17) primum scri- 
bendum est: Tecta tegnmentaque . . . et cibi, 
qu» (vnlgo et quse) nune ingens negotium facta 
sunt, obvia erant et gratuita, cet, deinde in pro- 
ximo, ubi in codice optimo (B) scribitur: modus enim 
omnium prout necessitas erat, non addendum ex 
ceteris est postulabat (prout post. nec), sed detra- 
hendum interpretamentum prout, ut relinquatur: modus' 
enim omnium necessitas erat. (§ 26 [27J buius 
epistolse bis emendavi voi. I p. 82 et 59.) Deinde § 28, 
ubi codices optimi (B et A) habent: quid in secundam 
numinnm formam animse perpetitse, faciendum 
est: quid in secundam numinum formam animse 
receptcB. Valde latet externa specie obvelatum, sententia 
manifestum est mendum in §31 (32): Haec inventa 
3unt, postqnam sapientem invenire desiviraus 
[B deşi mus). Quando igitur homines sapientem invenie- 
bantP et quando desierunt? Non de sapientis inventione 
in superioribus dîctum est, sed de aliarum rerum ab ipso 
inventione. Posidonius enim olim sapientes multa ad 
ritas usum repperisse dixerat, postea se ab artibus ab- 
luxisse (§ 29 [30]). Itaque sententise aptissimum esset: 
^ostquam sapiens invenire desiit; sed quoniam 
ioc codicum vestigia excludunt, scribi videtur debere: 



496 Lib.VIILCftp.IV. 

postquam sapientem invenire destisse 9cimus^) 
Postremo § 39 in B, a quo vii patern dissentire A, de 
scribitur: Licet itaque nnnc concarrere parare 
quod perdidit; licet agros agriş adiiciat* vici- 
num vel pretio pellens (B pelleria) rel ininria. 
Addunt velit (itaque velit nune); sed pamm aptom 
licet velit, ineptum concurrere, nec omnino nisi uni 
infinitivo locus est, nec, quod iam alii viderunt, de 
parando, sed de reparando, quod perierii, agitur. Scriben- 
dum: licet itaque nune curet reparare. E pnece- 
denti c natum con. 

De epist. 91, II (10) dixi voi. I p. 33, ignams tom, 
occupatam esse ab Hauptio (II p. 15) emendationem. Idem 
etiam proximum (12) praeripuit casurae sunt pro ca- 
sura exstant; sed in eadem paragrapho aliquid nobiâ 
reliquit. Nani in bonis codicibus (B A) sic scribitur: 
Omnes (urbes) hic exitus manet, sive interna vis 
flatusque prseclusa violenţi pondus, sub qao 
tenentur, excusserint, sive cet, Hauptius autem 
ita scribi iussit: sive interna vis flatus prseclusa 
violenţi pondus, sub quo tenetur, excusserit, in 
qua scriptura (ut praetereaui omissum nou probabiliter qne) 
intolerabiliter verba positu miscentur (vis flatus pro- 
dusa violenţi), nec praeclusa recte pro eo, quod est 
inclusa, ponitur. Duae littera; in codicum scriptura mu- 
tandse sunt, manifesta erix)ris origine: sive interna vis 
flatusque prseclusa via ienti pondus, sub quo 
tenentur (vis et flatus), excusserint. Aptissime flatus 
via et exitu pra^cluso tenti (intenti) dicuntur ; facillime ei 
via tenti fieri poterat violenţi. 



*) { 33 revocaudum est, qaod Schweiglieuserns ex atriuBqae optimi 
codicis scriptura (boc utiles) effecit, in hoc utiles, contn 
codices restituendum , qaod pnidentes editorei posnennt 
videmus pro vidimus. 







L Senec» Epistol». 497 

De ep. 92, 11 (10) dixi voi. I p. 68, de § 12 p. 
103. Superest buius epistolsB locus difiicillimus in § 28 
(26), in quo Haasius transpositione nihil aliud effecit, 
nisi ut ea, qnse extra viţii contactum posita bene et neces- 
sario cohaererent, divelleret ac tnrbaret : Batio...inillis 
(dig) consammata est, in nobis consummabilis' 
sed ad desperationem nos (de ea consummanda) 
vitia nostra perducunt. Postquam Seneca proxime 
de virtute sola beatam vitam eficiente ita disputavit, ut 
contra Epicnreos et voluptatis ad virtutem adiunctionem 
diceret, redit ad id, quod § 5 et 6 posuerat, eos, qui 
uoxXfjaiav ad virtutem adiungi postularent, ferri utcumqae 
posse. Itaque iile alter, qui snbito nune obiicitur, 
pfailosophus et vir honestus illius generis et sectse est. 
De boc igitur sic Seneca scripsit, nisi fallor, si non us- 
quequaque, tamen universa forma et sententia: Nam 
iile alter ferundus (codd. et edd. secundus) est ut 
aliquis parum constans ad custodienda op- 
tima, cuius iudicium labat etiamnunc et in- 
certum est. Desiderat (sic edd. superiores inde ab 
Erasm. 11; desideret vix ita ferri potest, ut permittatur 



') De § 1 (non refertur. sed ... refert) dicendum non est, 
etsi idem error (perferat pro referat) in ep. 95, 45 iteratus 
est a Fickerto et Haasio (non tamen refertnr ... perfert), 
nec de loco sanifisimo in § 4 ab Haasio lacan» nota maculato. 
(^8i sine his rebns vita beata non est, quod ad eam aliqnid 
conferant, in iis posita erit et ab iis pendebit**.) Ne § 23 (21) 
qnidem restitutnm a Mnreto qui labi coepit pro qui illa 
coepit ullam habebit apnd intelligentes dubitationem. Sed 
revolvor snbito eo, qno mihi interdizeram ne derenirem, ad 
alionim inventa et errores. Itaque finis huius egreesionis sit, 
ut admirer in § 26 (25) scriptnram hanc optimorum oodicnm: 
stans non potest (virtns) mitti (ez eertamine, dimitti): 
aut vincatur dportet aut vincat tenttri potnisae. 

MADVIGU Abitim. Cmn. U. ^\ 



498 Lib.Vm.Cap.IV. 

huc quodammodo et feratar) oculornin atqne anriam 
sensum, bonam valetadinem et non fcedum 
aspectnm corporis et habitn manentem ano» 
%tatis prseterea longios spatiam. Opera (codd. 
spatium per banc) potest non pcBnitenda agi- 
tare. Ut imperfecte viro hnic (B et alii agitavit 
imperfecte, de A tacetar) maliti» vis qnedam 
inest, quia animnm habet mobilem ad prava; 
illa altera ardens maliţia (B et alii illa ait arens 
maliţia; de A tacetnr; vnlgo e „codice Sicolo*" Mareti 
illum agit hserens mal.) et exagitaia (codd. et ea 
agitata) abest. (In margine codicis B et inde in ceteris 
additur de bono, quod cam Fickertus recte exclnderet, 
Haasius prorsus perverse etiam abest damnavit, ne ad 
opposita quidem in est ... abest attendens.) Postremo 
ţ;34 (31ieB(ex barba capillosqne tonsa) scribendam 
est: sed ut ex barba capilloque detonsa negligi- 
mu3, et in confinio § 34 et 35 (32): Utrum proiec- 
tam aves differant an consnmatur canibns data 
praeda marinis, quid ad illnm, qui nullns e$i^ 
Tune quoqae cei (B, e qao reliqna loci forma resti- 
tutaest: nullus sed tune.) 

Kp. 93, 7 ((>): iStas inter externa est; qnam- 
(liu sim, alienam est, quamdia vero at sim. 
meum est. Sic codices fide aliqua digni; Fickertus et 
Haasius ex interpolatissimis quibusdam: quamdiu vero 
vir sim. Manifestum est in altero membre, abi agitmrdere 
nihil a temporis spatio pendente, pravum esse qnamdin. 
Nec de eo nune qnaeritur, quod viri nomine significatnr. 
Scribendum est: Quamdiu sim, alienam est; vere 
ut sim, meum est (ut, quemadmodum statim subiicitor, 
agam vitam, non prsetervehar). Oontraria sunt quamdio 
et vere. 

De ep. 94, 2 dixi voi. I p. 39. De restituenda 
eodem loco Mureti et reliquoram ante Fickertom scriptura: 







L. SeneciB Epistolse. 499 

at (pro ad) illam non (aut nulla) habentem prse- 
cepta (ubi negatio in codd. omittitur) nihil opus est 
dicere. Sed mire relinquitur ab omnibus (prseter scribam 
codicis Pal. 3) praecepit pro praecipit. Nihil Mc loci 
habet perfecţi usus de re fieri solită. Quod dixi emen- 
datt Livv. p. 354 de commutatis ssepissime a scribis prae- 
senti et perfecte in verbis a capio, facio, iacio compo- 
sitis, si Fickertus et Haasius tenuissent, complures errores 
vitavissent, velut in qusesi nat. IV, 2, 19 (ubi restituendum 
recipit) et alibi De § 7 (6) buius epistolar dixi voi. I 
p. 104. § 34 oratio sic interpungenda est: Nec illa 
possunt prsecedere, ut non hsec sequantur, et 
hsec ordinem sequuntur suum, unde (h. e., ex qua 
parte) apparet illa praecedere. Nulla argumenti 
conclusio est. § 38 in Posidonii oratione quod in codi- 
cibus bonis (B A) legitur: Nihil videtur mi hi frigi- 
dius, nihil ineptius quam lex cum prolegomene; 
Dic, qnid me velis fecisse; non disco, sed pareo, 
qaoniam necessario scribendum est cumprologo (nam 
prolegomene neque per se quicquam est neque ad cum 
accommodari potest), videndum est, ne fiierit: quam lex 
cam prologo. Domine, dic, quid cet, syllaba 
autem do bausta sit praecedente go § 64 de Pompeio 
scribendum est: modo nd colligaiidos (non coUi- 
gendos) piratas ac măria pacanda vadebat 

Ep. 95, 23: Innumerabiles esse morbos non 
miraberis: coquos numera. Effectus prave ponitur 
ante experimentum , e quo effectus promittitur. Ex iis, 
qude ad ep. 42, 4 dixi, facile apparet lenissima mntatione 
scribendum esse: Innumerabiles esse morbos non 
mirări vis? (hoc est, mirări desinere vis?) coquos 
numera!^) § 36 mira et inepta interiicitur interrogatio 

' ) § 29 non immerito offendit remediabiles adiectîTnm, qaoniam 
/€in«(/ian, rtmediaiio, remediator non ante TertoUianom, Macro- 



500 Lib.Vm.Ci^.lV. 

(Unde ista ... ingenia?), ad qaam nihil respondetor. 
Scribendum est: ita quidam ... honesta complexi 
sunt, cum primum audierunt. Ista (codex optmnis 
et alius a prima mânu audire unde ista, ceteri audi- 
ere unde ista) tam rapacia virtntis ingenia Tel 
(h. e. etiam) ex se fertilia (sunt); at iilis aut hebe- 
tibus et obtusis . . . robigo animorum effricanda 
est. § 37 scribi oportet: Ceterumef<(y. ut) illos in bo- 
num pronos citius educet (v. educit) ad summat 
et bos imbecilliores adiuvabit ..., qui ilIis phi- 
losopbia; placita tradiderit. § 56 recte Hauptiua (II 
p. 16) si addidit (si se sciunt, nihil deest); sed 
prava sententia et disputationi contraria manet, nisi scrip- 
seris: omnes istse artes, sj se nesciunt, nihil deest 
lis non opus est scientia sui; ^virtus et aliorum scien- 
tia est et sui". (De § 5 dictum est Emendd. Livr. p. 
548 n., de S «1 voi. I p. 70.)») 

Ep. 98, 10: Tam necesse est perire quam 
perdere, et hoc ipsum, si intelligimus, solatiam 
est aquo animo perdere quod perdendum est 
Mirum solatium perdendi sequo animo perdere, id est 
solatio non egere. Codices boni perdere pereundum 



binm, HieroDjmnm reperiuntar*, et facile est emtndahiUt sab- 
stituere, quo ipse Seneca alibi nsasest; intmendahUU legitnr ep. 
97, 10, de ira IU. 41t 4 et apad Qaintiliannm. 8ed irremtdiabUim 
factionem Mascenas dixit, a Seneca ideo reprehensus ep. 114, 
5, et Plinius maior. Cfr., qu» de ipso verbo dixi ad Css. 
beli. cir. I, 81. 
^) Ep. 97, 10 (9) qnod et sententia et oratio postulat, Enanns- 
qne et Muretus, post alii ediderunt: non pronam iterest 
tantum ad vitia, sed prsceps, inest aperte in optimonun 
codd. scriptura uon prsennntius tantum. Barbare dicitor: 
pronum est mihi ad vitia, magis: pronam mihi ad 
vi ti a. De revocando § 15 (13) possit admonai in pra&t 
ad Livii a me editi voi. II, 2 p. 6.- 



L. Senec» Epistolas. 501 

dst (omisso quod). Apparet iternm utrnmque yerbnm 
coniangendnm esse. Scribendum recta sententia: et boc 
ipsum, si intelligimus, solatium est (quod non 
solnm perdere, sed perire nccesse est, \it, cum boc evene- 
rit, nnlla re opns foturum sit). iBquo animo perde; 
pereundum est. 

(De ep. 99, 26 (28) dixi voi. I p. 76.) 

Ep, 100, 5 (de Pabiani Papirii scriptis): Videbi- 
mos (b. e., non nune qoaerimus: vid. qase dixi ad epist. 
75,5), qnid parum recisum sit. qnid parum struc- 
tnm, quid non buius recentis politurae; cum cir- 
emnspexeris omnia, nnllas videbis angustias.ina- 
nes. Miror boc tulisse Mnretum, Lipsium, Gronovium. Nuli» 
orationis sânt angostiae, quae vitatse et neglectae a Fabiano 
iici possint, nedum inanes. Seneca, si defuerit aliqoid 
Fabiani orationi novitii ornatus, rursus nullas in ea reper- 
tnm ihargutias inanes afiirmat. § 8 (7) cum Fickerto re- 
tinendam puto codicum scripturam : sedtotumcorpus, vi- 
leris, quam sit comptum: bonestum est, ut videris 
in alloquendo eodem modo dictam putetur, quo de se Seneca 
videbimus dicit, et aliquid differendum aut omitt^ndum 
significet, usu non longe ab illo distanţi, quo tu videris 
antiquiores dicunt aut postvidero; itaque bsec efiicitur 
sententia: Sed totum corpus ne quaesiveris nune quam sit 
comptum: bonestum est; nam illud quam sit comptum, 
eideris interiicitur sententise principali. Turn quod 
scribitur: non babet oratio eius, sed debet digni- 
tatem, Haasius recte non tulit debet, e quo sensus 
Bffici nequit; sed ne decere quidem dignitaiem (ipsius di- 
oentis) mibi aptum videtur. Fuitne: sed dabit (bonos 
mores docendo)? [Et video idem Lipsio in mentem venisse 
(a Fickerto omissum)et abHauptio (I, 10) probatum esse.] 

Ep. 101, 8 sententiae sic separând» sunt et sic scribendum : 
Nibilest miserius dubitatione venientium (t;€r«n- 
(tumOrut.), quorsus evadant, qnantum sit illud.quod 



502 Lib.vni.Cap.IV. 

restat, aut quale. Collecta mens explicabili for- 
midine agitatur (hoc est: ^Mens, qo» se oollegit ei 
ista dubitatione et instabili qiuestioDe, si fonnidat, ex- 
plicabili tamen formidine et qiuB exitam habeat, agitator). 
Vulgo plene post evadant interpungant, illis quantum 
sit cet. ad sequentia tractis. Itaqne contra codices (B, 
Guelf., Pinciani omnes) in editionibns scribitur inexpli- 
cabili; deinde ad boc a recentioribas accommodator non 
collecta, incoUecta, contracta. 

Ep. 102, 10: Ad snmmam dicite nobis, 
utrum laadantis an lăudaţi bonam sit (laos et 
claritas). Si laudantis bonum esse dicitis, tam 
ridiculam rem facitis, quam si affirmetis meum 
esse, quod alius bene valeat Sed laudare dig- 
nos honesta actio est; ita laudantis bonum est, 
cuius actio est, non nostrum. Sole clarius est 
prioribus verbis alteram dilemmatis partem absolvi: Si 
lăudaţi bonum esse dicitis (ad quem nihil pervenit 
ex eo, quod alter bene agit honesta laudans). Id mutatnm 
est, quod in interrogatione alius ordo est (laudantis an 
lăudaţi). (§ 21 nullos . . . nisi comrounes cam 
deo terminos. quod sententia postulat, iam codices qni- 
dam recentiores. Nulii sunt termini commnnes per se.) 
Sequuntur § 27 et 28 haec: Quid ista (corpus et 
quae ei adiunct^ sunt) sic diligis quasi tua? îs tis 
opertus es. Veniet, qui te revellat, dies (sic 
Haasius e B; ceteri revelet) et ex contubernio 
foedi atque olidi ventris educat. (Pono iam dein- 
ceps scripturam codicum B et A.) Huic nune qaoqae 
tu quantum potes subvolnptari quae nisi quse 
necessarisque (A necessariisque) cohaerebit ali- 
enus iam hinc altius aliquid . . . meditare. Id 
bis subesse: voluptatique, nisi quse necessariis 
quoque cohserebit. vidit L. lanus, quem Fickertos et 
Haasius sequuntuT. Sed cetera reliquemnt, qnalia vulgo 



L. SenecsB Epistol». 503 

(e cod. PaL 2 similibusve) edebantar: Hi ne . . . sub- 
Yola, corrapta et a bonorum codicam vestigiis detorta, 
e quibas verum facile eruitur. Scribendum est: //«c 
(in hune excelsum locum et banc libertatem) nune quo- 
qae tu, quantum potes, subi^ voluptatique .. 
alienns iamhinc cet. Eins, qui etiamnunc corporis 
onere premitnr et difficilem clivum ascendit, est subire, 
non subvolare. Una littera periit ex subi. Extrema 
epistola (30) h^ec legantur: Quidni non timeat, qui 
mori sperat, si is quoque, qui animum tamdiu 
indicat mânere, quamdiu retinetur corporis 
vinculo, solutum statim spargi, id agit, ut etiam 
post mortem utilis esse possitP Ei, qui corpore 
dissoluto animum statim spargi putat, non potest contra- 
rins poni, tanquam minus mortis metui obnoxius, is, qui 
mori sperat. Utrique mors proposita est; agitur de 
stătu post mortem. Nec mori spero Seneca dixisse vide- 
tur. Codex B(et edd. vett.): qui mori sperat se quo- 
que qui, alii: m. sp. sed quoque quia, ut lacuna appa- 
reat. Ea saltem uno vocabule plus hausit; nam ad banc 
formam Seneca scripserat: Quidni non timeat, qui 
morţi sperat se [superfuturum, si f<] quoque, 
qui cet. 

Ep. 103, 1 codices optimi (B A) hsec scripta habent: 
Paries sunt casus, etiamsi graves, naufragium 
facere, yebiculo everti; ab homine bomini coţi- 
dianum periculnm. Pincianus et plerique editores: 
Bari sunt (peius Haasius existunt) casus cet. Puto 
ftiisse: Bari est casus, etiamsi gravia^ naufra- 
gium facere, boc est, quodraro accidat. Sed illud certius 
et maioris ad sentontiam momenti, § 4, ubi sic in codicibus 
bonis (B A) scribitur: Non arietant inter se nisi 
in (Bnisui) eodem ambulantes quia autem ipsam 
philosopbiam non debebis iactare: multis fuit 
periculi causa insolenter tractata et contuma- 



504 Lib.VIILCip.IV. 

citer. scribendnm esse manifesta emendatione: Non 
arietant inter se nisi in eadem ambnlantes via. 
Ac tamen ipsam philosophiam non debebis 
iactare, cet. (Infeliciter Haasios pnef. p. XXVII.) 

Ep. 104, 11 postqnam Seneca tam ineptom dixit 
esse propter amicos amissos flere, qnam qnod arboribus 
amoenis et domnm ornantibas folia deciderent, sic peigit: 
Qnicquid te delectat, seque vide ut videres dam 
vireret uter. Alium alio die casus excntiei 
Sic codex optimus. Extrema cormptae partis recte resti- 
tuit Haasius: dum virent, utere, nisi quod viret 
scribendum erat. In superioribus perspicue snbest: ^qne 
fide, ut fideres; sed excidit vocabulnm comparationem 
continens. Putofuisse: ut virenti folio fideres. A vii 
ad fid ('vid)transiliit oculus. Nisi fuittantum/o Zio. Moi§ 
1:2 (l.H) in codicuni, etiam optimi, scriptura m isces pro mi- 
sceas nuper reposita subesse miace (si sapis, alteram 
a 1 1 e r i misce), pudet psene monere. Sed qu» prseoedunt^ ut 
ante Fickertum signabantur, interrogative efferenda sunt 
curo exhortatione : Horum nibil cogitabis . . .? 
Tum § 14, ubi codices et editiones basc prsebent: Cete- 
rum inconstantiam mentis, quse maxime aegra 
est, lacessit, mobiliorem levioremque reddit 
ipsa iactatio, neque, si de sententia quseras, inconstan- 
tia mentis segra est, sed morbus, neque aut asyndetoD 
(aegra est, lacessit), in sententia praesertim relativa 
interposita, ferri potest aut lacessit obiecto carens. 
Facilis est et certa emendatio: quae maxime oBgro^ 
lacessit. In loco huius epistolie de Socrate (§ 27), nt 
ad verborum emendationem perveniri possit, primum sen- 
tentiae recte separandse sunt. Hsec enim primam partem 
explent et absoivunt: Si tamen exemplum deside- 
ratis, accipite Socraten, perpessicium senem, 
per omnia aspera iactatum, invictnm tamen 
et paupertate, quam graviorem illi domestica 







L. Senece Epistolas. 505 

onera faciebant, et laboribus, quos militares 
quoque pertulit Hic necessario insistitur, nec potest 
nova sententia relativa adiungi, nedum in bac partitione 
paapertatis domesticis oneribus aggravatae et laborum mi- 
liţia auctonim rediri in altero membro ad domestica. 
Novam sumitur initium: Quibus iile domi exerci- 
tu8 est (boc in codd. excidit), sive nxorem eins 
(latet snb eias verbnm: sive uxorem meminimus 
aut species ant simile), moribus feram, lingua pe- 
tolantem, sive liberos indociles et matri quam 
patri similiores? Huic de domesticis interrogationi 
et exclamationi respondent bsec de vita extra domam: 
Foria vero aut- in bello fuit aut in tyran- 
nide aut cet. C!odices habent: similiores si vere 
aut. Excidit foris (for) post ores, relicto si (is). 

£p. 105, 3 sic scribitur in B: Spem impro- 
borum vitabis, si nihil habueris, quod cupidi- 
tatem alienam et improbam irritet, si nihil 
insigne possederis. Concupiscuntur enim etiam 
pars in notarium sunt sic raro invidiam 
effugies, si te non ingesse ris oculis cet. Atque 
sic raro etiam in ceteris codicibus ost; pro illis pars 
in notarium fere substituitur in codicibus interpolatis, quos 
editiones sequuntur, si parum nota;tum post concupi- 
scuntur enim interponitur insigni a, nulla sententia. Haasii 
conatum omitto. Constituto primum, novam sententiam inci- 
pere ab bis: Invidiam effugies cet., qu8B respondeat 
superioribus illis: Spem improborum vitabis, ex 
illis vestigiis efTicitur facile et perspicue: Concupiscun- 
tur enim etiam parva, si notabilia sunt, 8% 
rara. Invidiam cet 

Ep. 106, 1 et 2: Quid ergofuit, quare non 
protinus rescriberem ei, de quo quaerebas? 
Veniebat in contextum operis mei; scis enim 
cet Non rescribitur qusesito, sed de quaesito. Scrib. 



506 Lib.VIII,Cap.IV. 

igitur: quare non protinus rescriberemP Id, de 
quo quaerebas, veniebat i. c o. m. Seinei acripto 
d (ide;, corrigendo natmn est ei (ei de). Extrema epi- 
stola (11) editur: Non faci'unt bonos ista, sed 
doctos; apertior res est sapere, immo aimpli- 
cior; paucis est ad mentem bonam nti litteris. 
Sed neque est uti Seneca diiit^ ut esset Ucet uti^ neqne 
recta sententia efiicitur, sive de paucis litteris interpreta- 
mur sive (dativo casu) de paucis hominibus. Codei B 
babei fa ucis, sub quo verum latei, quod hoc, ut opinor, 
fuii: Va cui est (eins, qui nihil negotii habet) ad 
mentem bonam uti litteris. 

Ep. 107, 1 sic in codicibus scribitur partim omnibns 
])ariim opiimo: Servi occupaiiones tuas occasio- 
nem iugse puiaverunt si amici deciperent 
habeani eniiii sane nomen quod illis noster e 
priori (sic B; ceteri ei edd. noster Epicurus) im- 
posuit ei vocentur quo turpius non sini om- 
nibus rebus tuisdesunt illi qui etoperam tuam 
conterebani ei te aliis molestum esse crede- 
bant. Priraum prava ei inepta est condicionalis illa 
senieniia si amici deciperent, etiamsi addas quid 
(quid, si am. deciperent), quoniam non maior cala- 
miias vit.Mia consolationis causa ponitur, sed hoc ipsum 
faciuui esse proxime significatur (desunt illi cet), et 
omnino hic causae angoris enumerantur, deinde ad eas con- 
siderandas transiiur (Nihil ho rum insolitum cei.). 
Deinde Epicuri nomen, quod opiimus codex removet» per 
se alienissimum est; neque enim is magis quam Zeno aut 
quivis alias ex aniiquitaie philosophus illis hominibue, qui 
Lucilium deceperant, amicorum nomen imposuerat; ne 
permiserai quidem, ui ialibus imponeretur, amicitise fidelis 
sevems iudex. Nec nost rum Epicurum Seneca appella- 
rei. Extrema verba ediiores ipsi male separando obscu- 
rarunt et non iniellecta corruperunt, nisi quod crede- 



• 



L. Senece Epistol». 507 

bant sane absurdum est. Totus locus, queni Haasius 
duplici lacoDse et mendi nota insignivit, sic scribendus 
est: Servi occupationes tuas occasionem fugse 
putavernnt sibi; amici deceperunt (habeant 
enim sane nomen, quod illis noster error im- 
posuit, et vocentar, quo turpius non sint) ;hoc 
est, quo torpins sit, non esse eos, quod vocentur); orani- 
bus rebus tuis desunt illi, qui et operam tuam 
conterebant et te aliis molestum esse cogebani 
(cum a te postularent, ut aliorum operam et auxilium sibi 
conciliares). (Quod lanus posuit: aliis molestum 
reddebant, eodem spectat; sed non recte esse tollitur.) 
Turpiter (turpius) non sum amicus pro eo, quod est: 
turpe est me amicum non esse (quod genus attigi gr. Lat. 
§ 398 b not. 4 ed. Germ.)» ad Ciceronis usum paulo 
dnrius diceretur, hac prsesertim negativa forma (cfr., quae 
annotavi ad Cic. fin. IV, 63 p. 576); apud Senecam usi- 
tate dicitor, velut ep. 29, 7 (Iionestius negleaisaent), de ira 
III, 14, 4, de vit. b. 17, 2, quemadmodum iude a Livio 
(T, 13, 3, et 50, & bene credid^rint^ h. e,^ bene fecerint^ quod 
erediderinU VII, 40, 13, XXIV, 32, 1, XXVIII, 19, 3, 
XLII, 40, 10 superbius), Vergilio {Mn. II, 642 o: satis 
est nos mdisse). Hor. Sat. I, 10, 34 (insanius), Ovidio 
(Trist. V, 6, 13 turpiier)\ cfr. Quintil. I, 10, 8 (tur- 
piter), Tac. Ann. III, 34 (male), Hist. V, 23, Plin. Ep. II, 6, 7 
iturphts). Paulo infra § 5 iam Muretus et Pincianus et nuper 
Haasius senserunt perverse interponi illam quasi generis 
definitionem: Deinceps, quse multa et varia 
sunt, in nos diriguntur, subiecta partitione: quîe- 
dam in nos fixa sunt, quaedam vibrant, cet. 
Scribendum videtur: Quicquid dixeris, multis 
accidit; deinceps^ue multa et varia in nos 
diriguntur. Quse pro que scripto natum est sunt. 
Ep. 108, 31 codices (B et alii): id ita in ponţi- 



508 Lib.yiILGap.iy« 

ficalibus libris et aliqni qui putant etPeDestel- 
lam. Videtur significari: id ita iD pont. lib. et alii 
argui putant et Fenestella. Paulo post § 33 qood 
post Ennii versus: cui nemo civis neque hostia 
Quivit pro factis reddere oper» pretium in B 
et aliis scribitur: ex eo se ait intelligere, apnd 
antiquos non tanturo auxilîum significasse, 
sed operam, manifestum est, deesse subiectnm verbi 
significasse, deinde necessario de opers nominb, 
quod in versu Ennii est, significatione agi. Qnoniam autem 
ex orationis forma (non tantum auxilium, sed ope- 
ram) apparet non duas operai significationes poni, reUn- 
qnitnr, ut opera idem dicatur significasse, quod aliud quod- 
dam vocabulum apud non tantum omissum. Itaque 
opem hic nominatam fuisse manifestum est fuisseque. 
quod in Grammatico Latino minime mirum est, qui o perse 
pretium interpretaretur opis latse pretium; cogimurque 
ita fere scribere: non tantum opem auxilium signi- 
ficasse, sed operam. Extrema epistola, § 38 (36), 
ubi est: Dixit illa Platon, dixit Zenon, dixit 
Chrysippus..et ingens agmen non tot ac talium, 
qua>ro, quid sit ingens agmen tot sive non tot, quot 
quattuor sint. Scribendum sine dubio: et ingens ae* 
men non totum talium (sed etiam minoris praestantise 
et auctoritatis hominum). God. Guelf. totum ac talium. 
Ep. 109, 4: Malus malo nocet; facit quo- 
que peiorera, iram, metus incitando cet. Prave 
ponitur quoque et loco etquod nihil novi additur; itaque 
inde a Mureto ante Schweighseuserum omittebatur. Cor- 
rectio mendi pervagati manifesta est: nocet facit^u^ 
peiorem. In eadem epistola § 8 (7) scribitur in codid- 
bus: Numquid armatus miles. quantum in aciem 
exituro satis est, uti amplius arma desideratP 
Quod manifeste vitiosum est, uti, tollunt, nimis simpli- 



fl 



L. Senece Epistole. 509 

citer. Scriptum erat: Numquid ... ulla amplius 
arma desiderat? Haosto altero a (ullamplius) ex 
nil factam nti. Seqaitar § 9 (8), ut qaidem in B et 
aliis scribitur: Et qui in summa motus est calore 
adiecto ut suum teneat. Hsec oppoDuntur superioribus 
bis (8): In summum perducto calorem calefieri 
supervacuum est Scribendum igitur est: Ei, qui 
in snmmo [est calore], opus est calore adiecto 
ut summum teneat. Proxime ad verum (ad veram sen- 
tentiam prorsus) pervenerat Schweighseuserus (Et qui in 
summo est calore, illi opus e. c. a., ut summum 
teneat). Infra § 16 (14) codicum bsec est scriptura: 
Aiant homines plus in alieno negotio videre 
initio boc illis evenit, quos amor sui excsecat, 
cet. Inhisnon subesse, quod vulgo editur: videre quam 
in 8U0; boc illis, apparet; quid litterae initio signifi- 
carent, viderunt librarius recentissimi codicis Vaticani et 
Erasmus: Vitio boc illis evenit. quos cet. Facillime 
auditur quam in suo. Postremo extrema epistola § 18 
(16) nune editur: Quid me poscis (B et fere ceteri 
posces) scientiam inutilem? Magna promisisti, 
exigua video. Quoniam nullam omnino Seneca a 
Lucilio scientiam poscit, sedLucilius non praestari a Seneca 
promissa queritur, editores ante Fickertum doces scripse- 
rant, fortasse vere; sed potest etiam scriptum fuisse: 
Quid me pascis scieniia inutili? (Et sic video scribi 
voluisse Pontanum, cuius notas paucissimi viderunt.) 

Ep. 110. 5 in bis: Nemo ausus est ad id, quo 
perturbabatur, accedere et naturam ac bonum 
timoris sui nosse, satis certum est mendosum esse 
bonum (nam neque bonum neque malum habet timor, et 
agitor de eo, quod contrarium est incert» speciei et opini- 
oni); nec dubium videtur, quin restituendum sit ac mo- 
dum (veram mensuram). Deinde 14 editur: bine pue- 
rorom perspicuos cultu atque forma greges, 



510 Lib.VIILCap.IV. 

hinc feininarum. Qui factam dicam, nt nemo viderit, 
saltem nemo dixerit, scribendam esse coHspicuos? Quis 
unqoam perspicuum pro altero sic positmn legitP 

Ep. 113, 23 (18) emendavi voL I p. 77. Restat in 
§ 30 (24) mendum, abi in codioibnfi scribitnr: qai...feli- 
cissimos. . .se iudicant, si maltas (B simnlatasjpro 
milite provincias obtinent; editor: per milites; 
debebat: proprio milite. Extrema epistola § 31 (25) 
litteras Schweighaeoserus recte restituit, sed male verba 
interpunxit et enarravit, qu» sic scribenda sunt: Nod 
est, quod spectes, quod sit iustse rei preminm; 
mains in tnsto est. (In ipso iusto, iustitia actionis, 
maius est pr^emium. Maius esse iniustse rei prsemiam 
dicere quam iustaî Senecse in mentem venire non potuit.) 

Kp. 114, 2: Queraadraodum autem anius- 
cuiu3(]uc actio dicenti similis est, sic genns 
dicendi aliqiiando imitatur pablicos mores, 
cet. Kidirulum est nniuscniusque actionem similem esse 
dicenti, hoc est, ipsi unicuique (sed tanquam a se diverse). 
Codices habent dicendi, quod frustra Fickertus enarrare 
conatus est. Littera geminanda est: actio dicendis 
similis est (materise et causae generi). § 11 scrib, et 
'^.p lioc gratiam sperent. 

Ep. 116, 8 (7) nullo prave interpungendi artificio 
vitari potest, quin scribendum sit: Scis, quare non 
po.ssimu9 ista? Quia nos posse non credimus. 
Vnlgo possumus, ipso Fickerto rairante. 

Ep. 117, 26: Quid, si scires etiam illud 
qnari, an bonum sit futura sapientia? Quid 
enim dubii est, oro te, an nec messem futuram 
iam sentiant horrea nec futuram atlolescentiam 
pueritia viribus aut ullo robore intelligat? 
Apertissime negatur ullam esse dubitationem, quin nen- 



• 



L. Senec» Epistole. 511 

ram fiat. Itaque non video, qui possit Don scribi: Quid 
enim dubii est, oro te, quifi nec messem cet. 

Ep. 118, 9 (nam de § 7 dixi voi. 1 p. 22) prave de- 
finitioni, quae his verbis: Bonum est, quod ad se 
impetum animi secundum naturam movet absol- 
vitnr et a superiore boc ano adiecto secundum na- 
turam diifert, copulative (et ita) adiunguntur, quae ex 
ea efficiuntur. Sublato et, quod ex ultimis litteris verbi 
movet ortum est, scribendum: Ita demugi peten- 
dom est, cum coBpit esse expetendum, nisi fuit: 
Ita (hoc adiecto) ium demum p. est cet. (De § 12, 
obi Schweigh. et Fick. verum tenent, admonui ad Cic. 
fin. III, 3 p. 344. § 16 quoque mire erravit Haasius in 
re et verbis apertis.) 

Ep. 119, 10 (11): Sed ut soias, quam difficile 
sit res suas ad naturalem modum coartare, hic 
ipse, quem circa naturam dicimus, quem tu 
Yocas pauperem, habet aliquid et supervacui. 
Neque quid sit circa naturam, aliqueni dicere^ neque, si 
contra sermonis legem esse audimus, quid sit esse circa 
naturamy quisquam expediet. Sed naturam a B 
(et duobus aliis) prorsus abest scribiturque quem circa 
dicimus, hoc est perspicue, duabus litteris transpositis: 
quem circumcidimus (et multis amputatis circura- 
scripsimus). Idem verbum librariorum ignoiantia obscu- 
ratum Ciceroni reddidi, Tuscul. I, 78; in libro V de fin. 
39 in optimis, qui nune supersunt, codicibus (B Erl.) pro 
eo substituitur circumdat, sed in deterioribns (e Pal. 1 
stirpe aut focili coniectura) verum servatum est. (§ 7 quae 
post mentior sequuntur, non correctionem et maioris rei 
adiectionem habent, sed eius, quod dictum est, con- 
firmationem. Itaque, si nihil est mendi, interrogative 
proferendum est mentior? Simplicius esset, quo- 
modo Seneca scripsit 106, 5 et 118, 6: mentior, nisi 
quserit cet.) 



512 Ub.VIII. CtpJV. 

Ep. 121, 4 (5): Non desistam . . . votis ob- 
strepere. Quidni? cum maxima maloram opta- 
verimus et ex gratulatione natam sit« qaicquid 
adloquimar. Sic codices (aatalloqaimar) et Haa- 
sios, sine sensu; perspicunm est enim, stoltitiam votorum 
humanorum ex eo ostendi, quod, qu» nune Ingeamns et 
quibus liberări cupiamus, ex voto nobis acciderint et cum 
gratulatione accepta sint Sed quod Fickertas substitoH 
quicquid obloquimur, etiam pravine est; nihil enim 
aliud est nisi: quicquid contra (quos aut qoodP) dicir 
mus. Suspicor fuisse: quicquid amolimur. Nam 
lacrlmamus nimis longe abit Sequitor § 6(7): Nemo 
segre molitur artus suos; nemo in osu sui haesii 
Ad hoc edita protinus faciunt; cum hac scien- 
tia prodeunt, instituta nascuntur. Offendit me 
perfectum unum (haesit) inter cetera prsesentia; offendit 
sententia; neque euim ad hoc edita recte dicuntur, sed 
hoc (ut moliantur artus) faciunt. Scribendum: nemo in 
usu sui lnvsitai\ hoc edita protinus faciunt 
Aliquanto infra § 24 in B p aliisque sic scribitur^): 
Primam hoc instrumentum illis (sic p; B et pleri- 
que illa) natura contulit ad permanendnm in 
conciliationem et caritatem sui. Non poterant 
salva esse, nisi vellent. Nec non hoc per se 
(per se om. p.) profuturum erat, sed sine hoc 
nulla res profuisset. Sed in nulla deprendes 
vilitatem sui, ne negligentiam quidem. Ridiculeedi- 
turaplerisque in conciliatione et caritate sui. Quod- 
nam enim hoc Seneca dicit instrumentum? Et quo in- 
strumento opus est ad permanendum in conciliatione et 



') In codice enim p medio inserta sunt qufledam folia, qnibni 
continentnr ep 121, 11 ad 122 extr. simUi. atqne reliqn» 
mânu scriptas. 



L. Benec» Epistole. 513 

caritate sui, qase omnibas (etiam Stoicorum et Senecae 
sentebtia) tam insita est, ut evelli nequeat? Haasius 
permanendum deleri îiibens et in conciliationem 
retinens perversitatem auxit. Nimirum ipsa conciliatio 
sui, quod tota epistola explicator, animalibus est instni- 
mentam ad permanendum. ^ Declaravi rem ad Cic. 
fin. III, 16 p. 362, dixique breviter, scribendum esse 
sablată prsepositione , quse ex littera m orta est: 
Primum hoc instrumentum illis natura con- 
tulit ad permanendum, conciliationem et cari- 
tatem sui. Non poterant salva esse, nisi vellent 
iquBd volontas est ipsa conciliatio sui). Nec hoc per 
se profuturum erat, sed sine hoc nulla res pro- 
fuisset. In nullo deprendes cet Nam sed pror- 
8U8 sententiae (quse continuatur et coniirmatur) repugnat 
ortumque est ex ultima syllaba verbi profuisset. 

Ep. 122,16(17jquodanteomniafaciendum erat, ut pro in- 
epte yerbo credo nec minus inepto adverbio «rebro substitu- 
eretor subiectum verbi inquit etauctoris dicti, quod ponitor, 
nomen, Pincianus fecerat, qui Pe do scripsit; nisi in scrip- 
tura codicis B credendo aliud latet nomen, velut Vei- 
ento. Ipsum dictum hoc fortasse fuit: Vos, inquit, 
illum iXkvxvio/îtov dieite. (§ 18 revocandum esse, 
quod ante Fickertum edebatur: Quomodo cultu se ... 
distinguunt, quomodo elegantia caenarum ..., 
sic Yolunt separare etiam temporum dispositi- 
one, pro quo nnnc dispositiones editur, vix opus est 
did; si se audiri non posset ex superiore membro, 
scribendum esset separări.) 



') Omisso hoc barbare dicas, primam instrumentum tribntnm 
esse in caritate ani (das erste Mittel ist ihnen in der Selbst- 
liebe gegeben). CaTendamne est, ne qnis hac barbarie ad de- 
fensionem abntatar, oblitns pronominis? 

MADTIOII AftVM*. C*it. II. 33 



514 Lib. VIII. Cap. IV. 

Ep. 1*23, 3 (2): Necessarium est parvo adsne- 
8cere. Multae âifficultates locoram, mnlt» tem- 
pornm etiam locupletibus et instractis adnobns 
optantem prohibent et oecurrent Sie oodiees et 
boni (B et A) et mediocres maliqne, nisi quod ex his, qindaai 
adiebns. Vnlnns intra fasec coneloditar: locupletibus 
et instractis . . . occnrrent Nec instmetns hoe 
loco absolute dici potest Snbest: et instrnctis ai- 
versus optată prohibentea, boc est^ adversas eoei qm 
optată probibent (prohibere audent et conantnr). Ordinem 
verbornni, qao inter prsepositionem et accnsativum inter* 
ponitar alias accusativus ab illo pendens, breviter attigi 
gr. Lat. § 469 n. 2 posito Liviano exemplo (I, 59, 4: ad- 
versus hostilia ausos); ad Cic. fin. III, 33 p. 401 
addidi Ciceronianum (Philipp. II, 114: in regnnm appe- 
tentem); addam ipsius Senecse hoic geininnm, epist. 95, 
29: inter minora peccantes. De ablative interposito 
inter prsepositionem et ablativnm inde pendentem din 
iisdem gr. Latinse et ad Cic locis. Priepositionis alius 
cum 9U0 casu interpositae exemplum habet Livins, ab ora- 
tione paulo molestiore artificio stmcta non alienns, 
XXXVI, 23, 6 (adversus quattuor e partibns 
simul oppugnantem hostem) et alteram multo darius 
XXXI, 40, 9. Graecis et nobis, qui articnlam habemos, 
bsec facilia et assaeta. Sed in eadem ep. 123 plara 
emendanda supersunt, primam in § 10, abi in oratione 
eorum, qui vitam volaptariam laadant, hsec legantnr in 
codicibus: Flaant dies et irreparabilis vita de- 
currit: dubitamus quod iuvatsapere et setaţi non 
semper voluptates receptare (sic B A; ceteri decep- 
turaeaut decerpturseaut decerpere) interim, dam po- 
test, dam poscit, ingerere frugalitatem eo mortem 
praecurre (sic B; ceteri p r se carr ere, pleriqaeeo a t mor- 
tem pr8ecarrere)et qaicqaid illa ablatora est, iam 
sibi interere (B A; ceteri plerique interire). Non 



L. Seneee Epistol». 515 

amicam habes cet. Becte soperiores coniunxerant: 
dabitamus ... sapere et ... ingerere? Bidicule 
inde a Schweighseasero primam dubitamus solnm sine 
sensn ponitur, tum: quid iuvat sapere et ... inge- 
rere? cum manifesto sententi» interito; sic enim volnp- 
tarii interrogando dehortantnr, ne volnptatibns indnlgea- 
tor. Initio hsesitavi nonnihil, utrum scribendom esset: 
Dnbitamus, quod iuvat (et obiectat), rapere (ut est 
in codice aliquo recentissimo), an: d., quod iuvet, 
sapere (ita sapere, nt ea sapientia nos iuvet) et ... 
ingerere? sed prsestat prins, quod boc posterius non 
babet aptum obiectum verbi ingerere setaţi n. s. v. re- 
cepturse, contra rectum est: quod iuvat, ingerere 
mt n. s. V. rec. Beliqua, non dubito, quin ad hanc formam 
ironice iubendi et irridendi redigenda sint: frugali- 
taie ergo mortem prsecurre et, quicquid illa 
ablatura est, iam tibi interverte. Hoo enim pro- 
pius et depravationi magis obvium quam interdice. 
(Frugalitate m. praecurrere iam Erasmus et editiones 
ante Schweighaeuserum.) Tum § 12 in codice B sic scri- 
bitur: Idem possunt (hse voces, quod Sirenum); ab- 
dncnnt a patria, a parentibus, ab amicis, a vir- 
totibus et inter spem vitam miseram si turpitf 
inludunt, proximeque in aliis (ut in Erlangensi: inter 
spem vitam misera nisi turpis inludunt). Scri- 
bendum videtur: et inter spem et vitam miserae et 
turpis îlludunL Etsi fuit, quum illidant cum dativo 
subesse putarem. Extrema denique epistola § 16, ubi nune 
editor: Superstiţie error infantis est (quod debebat 
esse puerilis), olim edebatur insanus est, in codicibus 
optimisscribitur: error insanandus est. Latet,opinor: 
insania vicinus est. 

Ep. 124, 4 codices (B et alii): Sed videlicet 
ratio işti rei prsposita est illi quemadmodnm 
debeat de vita (B a pr. mânu debeat debita; editio 



516 Lib.vni.Cap. IV. 

Menteliana, quae ssepe ex optimiB codieibos aliqoid serrat: 
debeat vita), quemadmodiiiD de virtute, de hone- 
sto, sic et de bono maloqae constitui; editor: 
praeposita est, quemadmodam debeat de vita, 
qaemadmodam cet. lore Haaaius h«»t in hia: ratio 
işti rei prsBposita est, qaemadmodam debeat... 
constitui et in perversa abundantia vocom sic ei 
Mendam arguit etiam illi in codicibas (non solam B), e 
quo recte Haasias illa et simal constituit Sed qood 
huius correctionis caasa debeat tolli voluit, in eo ipeam 
veram latei Neque enim vita aniversa recte ceteris, qus enu- 
merantur, contraria ponitor. Scribendum: Illa, quemad- 
modam de beata vita, qaemadmodam de virtate, 
de honesto, sic et de bono maloqae constitaii 
Notabile boc est exemplam vocum conflataram et alterios 
truncatffi (debeat). Sequuntar paulo post (§ 5), ubi doce- 
tur, sensibus bonum malumque iudicari non posse, haec: Quid, 
si quis vellet non oculis, sed tactu minata dis- 
cernere? Subtilior adhuc acies nalla qoam 
oculorum et intentior daret bonum malumque 
dinoscere. lure Haasius daret ut mendosum notavit; 
sed notandum erat non minus nulla. Scribi debet: Sub- 
tilior adhuc acies mulio quam oculorum et 
intentior (si quse esset) r«/orm2dar6< bonum malum- 
que dinoscere. Saltem hsec sententia esi Deinde 
§ 10 quod editur: Ergo nec in tenero, modo (ac 
modo?) coalescente corpusculo (bonum) esi 
Quidni non sitP non magis quam in semine. 
Hoc si dicas: Aliquod arboris ac sati bonum 
novimus; hoc non est in prima fronde cet. Oor- 
rupta esse illa: Hoc si dicas, plures senserunt; sed 
quod substituunt: Ut si dicas vel: hoc esse dicas, 
nihil proficitur. Non fingitur exemplum, sed, quod signi- 
ficatum breviter erat, explicatur demonstraturque. Adeo 
hic locussimilis estduobus aliis, episi 109, 6 (hoc scias: 



L. Senec» Epistol». 517 

detrahe illi vim propriam, et iile nihil agit) 
et 117, 8 (boc ut scias, neutrum esse sine altero 
potest; qui sapit, sapiens est, qui sapiens est, 
sapit, cet.)i nt omnibus tribus eodem modo scriptum 
faisse putem: boc ut scias, boc autem loco sic: non 
magia quam in semine. Hoc ut acias, aliquod 
arboris ac sati bonum novimus; boc non est in 
prima frqnde cet. § 17 editur: Ânimalibus tan- 
tam, quod brevissimum est (tempus), in trans- 
cnrsu datum, prsesens. Nibil in transcursu da- 
tam est, sed: Ânimalibus tantum, quod brevis- 
simnm est et in transcursu, datum, prsesens. 
§ 21 mire Haasius lapsus est, pravissima coniectura per- 
vertens, quse recte sic leguntur: Quo nune pertineat 
ista disputatio, quseris, et quid animo tuo profutura 
sit. Dico: et exercet illum et acuitet utique ali- 
quid ac tu rum (ita ut, nisi honesta detur materia, prava 
conaturus sit) occupatione honesta tenet. (Hsec 
prima est utilitas.) Sed lapsus est Haasius, quod proxima 
sic scripta babebat: Prodest autem etiam, quod 
moratur ad prava properantem. (Hoc ssepius Seneca 
confirmat) Sed illud dico: Nullo modo cet. Ita- 
que propter sed bic demum Toram utilitatem explicări pu- 
tavit, snperiorem negando removeri. Codex B et duo alii: 
quo moratur ad prava properante sed illum 
dico: N. m. Scripserat igitur Seneca: quod moratur 
ad ţT9LY2L properantes, Et illud dico: N. m. Ad- 
ditur hoc, non contrarium ponitur. (Ut extrema in Seneca 
primis et mediis similia essent, § 22, cum recte inde a 
Pinciano et Mureto scriberetur: vel effuderis (capillum) 
more •Parthorum vel Qermanorum (more) nodo 
vinxeris, Fickertus et Haasius revocarunt e codicibus 
modo vinxeris, ridicule variate nomine, omisso voca- 
bule ad rem necessario.) 



518 Lib.VIIL Câp.V. 

Cap- V. 
ColtunelU. Plinios maior. Cnrtiat. QnintUiâiiiu. 

Absolato scriptore, qai et olim nmltain nln tempons 
et operse vindicavit et nune mnltas pagiDBS expierii, com- 
morabor paolisper in qoattaor, qui, aat quod magia oUter 
eos attigi aut saltem minoB dotI effeci, breviua hie spa- 
tium occupabunt 

E Colnmell» opere, cuios argomentom philologoram 
studia non facile alUcit, tres tantum primos libros conti- 
nuos legi ad formam sermonis animo comprehendendam 
(tertium festinanter), cetera pervolotavi, attendens, ai qmd 
ad yitam Bomanam institataque notabile oocnrreret In 
daobus primis libris pauca qnsedam correxi, qn» ponam 
speoiminis loco, si quem forte incitare possint ad totom 
opus, adhibita nova codicis Sangermanensis collatione. 
grammatica diligentia perlustrandum. 

Lib. I prooem. 24: Contemplaţie vero cunc- 
tarum in ea disciplina partinm quanto cuiqne 
Gontigit,ut et segetum arationumqae perciperet 
usum et varias dissimillimasqne terrarum spe- 
cios pernosceret? Scrib, quoto cuique, ut signiti- 
cetur, paucissimis contigisse.^) 



O Cap. 1 , 6 agitnr de discrepantia discipline (et causia huins 
discrepanţi»), non de nescio quomm propter disciplinam 
discrepantia. Itaqne certnm est praTnm esse, quod Schnei- 
derna edidit: Quecunqne antem propter disciplinam 
rnris nostrorum temperam cam prisois discrepant, 
non deterrere debent a lectione discentem. , Si con- 
firmare possem, ColnmeU» qaecnnque antem propter 
pro eo, qaod est propter qniecanqae antem, ponere 
licuisse, scriberem: Qnecnnqne antem propter tUfci- 
plinaruTiB. . .diacrepat, non deterrere debent cet. Certe 
ea est sententia. (QucBCunque tunt autem, propter qva discipIiHa^) 



fl 



Colamella. 



519 



Ibd. cap. 2, 5: Nec absint greges armen- 
torum ceterorumque quadrupedum culta et 
dumeta pascentium. Culta depasci minime Golumella 
▼uit, sed quse coli nequeant, ut ea quoque utilitatem prse- 
beant. Scripserat: inculta et dumeta. Excidit in 
post m. 

Ibd. 3, 10: illa septena iugera ... maiores 
qnaestus antiquis rettulere, quam nune nobis 
praebent amplissima vetereta. Ţanta quidem 
Curius Dentatus ... prospero ductu parta vic- 
toria, ... deferente populo prsemii nomine 
quinquaginta soli iugera, supra consularem 
triumphalemque fortunam putavit esse (boc prae- 
mium; pessime Schneiderus: putavit satis esse, Goesii 
auctoritatem incertam secutus). Codex Sangerm. Tantam 
quidem. Scribendum: • . . vetereta. At\ quidem 
Curius Dentatus cet. Ex ta prsecedentis vocis ultima 
syllaba et prsenomine ortum est tantam. 

Ibd. 4, 4: Hsec autem consequemur, si ... 
vati ... crediderimus dicenti ..., nec contenţi 
tamen auctoritate vel priorum vel prsesentium 
colonorum nostra prsetermiserimus exempla 
novaque tentaverimus experimenta. Pro prseter- 
miserimus Sang. promiserimus, ex quo fit: nec 
contenţi tamen (boc est: et tamen, non contenţi) auc- 
toritate ..., nostra prompserimus exempla 
novaque tentav. exp. 

(De I, 4, 8 et II, 10, 27 dixi voi. I p. 90 n.) 

Ibd. 5, 6: tum etiam nantium serpentium- 
que pestes, hiberna destitnta uligine, coeno et 
fermentata colluvie vere natas emittit, ex qui^ 
bus saepe contrahuntur caeci morbi. H»c et ver- 
borum ordo et sententia male habere ostendit et veteres 
editiones, a quibus codex Sangermanensis in una tantum 
voce (nantium pro natricium) dissentire Videtur. Ex 



520 Lib.VDLCap. V. 

earum scriptura leniter adiuta haeo effieitiir melior forma: 
turn etiam nantium serpentinmque pestis (sicedd. 
vett.)^ hiberna destituta uligine [cosno] et fermen- 
tata, colluvies yenenatas (ric edd. vett.) emittit, 
ex qaibus cet. Nantium serpentiomqiie reliqinft oii- 
gine destitatse, aestate fermentat», coUa^ies venenate 
efficere dicuntur. Colluvies plarali numero Columella 
dixit, ut eluvies Curtius. Cceno ad uligine adscriptom 
yidetur. Eodem capite § 8 afferunt pro afferant 
scribendum esse tam est apertam, ut vix annotari debeat 

Ibd. 6, 15: Possunt etiam defossa framenta 
servari. Edd. vett. et cod. Sangerm. possit et ser- 
vare. Significant: Fossia etiam d. fr. servare. In 
eodem secundse coniunctivi persone usu erratur II, 10, 3, 
pro reponas, quod cod. Sang. et edd. vett. habent, 
substituto reponis. [Possis Schneiderus in not.] 

Ibd. 8, 4: Potest etiam illitteratus, dum- 
raodo tenacissimse sit memoriae, rem satis com- 
mode administrare. Miror superlativum. Sed sit 
cod. Sang. et vett. edd. omittunt. Scribendum igitar: 
Dummodo lenacia sit memoTise. Geminatae (me) et 
conflatae litter^e sunt, una omissa. 

Lib. II, 1, 5: Asseverat Tremellius intacta 
et silvestria loca, cum primum coeperint cul- 
tnm exuberare, mox deinde non ita respon- 
dere labori colonorum. Scribi oportet:. . . . cum 
primum ceperint cultum, exuberare, moi 
deinde cet. 

Ibd. 2, 13: filicis (pernicies est) freqnens ex- 
stirpatio, quae vel aratro fieri potest, quoniam 
intra bienniuin saepius convulsse moritur. Rec- 
tius litterse dividend»: convuUa emoritur. Infra § 19, 
postquam de terra pingui, exili, mediocri distinguenda 
experimento dictum est, hsec in editionibus subiiciuntur: 



■ 



Colnmella. 521 

Quamquam ista, quse nane rettnli, non tam vera 
possnnt videri, qaam si sit pullala terra, qnse 
melius proventn frngam approbatur, in quibus illa 
qnam si sit pullnla omnino sensn carent. Sed in 
Sang. est tanturn qaam pulila (omisso si sit), ande 
focile efficitnr veram: Qaamqnam ista ... non tam 
Terapossunt videri qn^Lm subtilia (8upt.)^tQrr2Lque 
melins proventu fragnm approbatnr. Eodem 
capite § 26 hsec legontnr: Nanqaam stimalo laces- 
sat iuvencnm, quod retrectantem calcitrosam- 
qpe eam reddit. Non aptam participinm. Codex 
Bang. invencam qase rescse tratam, edd. vett. iaven- 
cumqne reste tractam. Sabest: N. st. 1. iavencam, 
qucB rea prcefractum calcitrosamqae eam reddit. 
De voce vid. lex. 

Ibd.4, 10,abi Schneideras Goesijim secatas transpositione 
intolerabilem banc verboram ordinem effecit: Sed tali agro 
in arando, addenda erat potias prsepositio, qa» prsecedente 
littera m intercepta est: Ac totidem operis, qnot 
uliginosi campi, excolitar iagerum in tali agro. 
Sed in arando cet. 

Ibd. 9, 18 editar: Ea cam spicas ediderant, 
... mana carpantar et, ... cum adsiccata fue- 
rint, recondantar, mendum illad, qaod ssepe sastaU, 
redargoeate eadem, qaam aliqaoties notavi, inconstantia; 
(cfr. ad Senec. qasestt. nat. IV, 2, 22). Codices (Sang. 
et PoUtian) recte adsiccuerunt^ qao verbo etiam alibi 
Columella osus est. Cap.20, 2(si vero procellse. ..inces- 
serint) venim e codice Politiani annotatar pravo loco, et 
scribitur trîbas versibas post: cam... colorem traxe- 
rant III, 3, 4 item siletar in his*: sed et si forte 
adoleverirt, negligenter colant, sed VII, 4, 4, abi 
editar: cun bimatam expleverint, enecantar, 



522 



Lib.VUI.Cftp.T. 



vett edd. recte expleverunt Alia non paaca reperiei 
qui ceteros libros pervestigabit. 

Ibd. 12, 4: Lentis sesquimodins totidem operis, 
occatnr una, sarritnr doabas, rnneatar una, vel- 
li tur una. Siccodd.Sang. etPolitiaiii;editioii6S ▼etLhabeDt 
operas; addunt recenidores d6sideratpo8topera8;neee8- 
sario prseterea addi debebat babalcorum, uth» oper» cerţi 
generis a ceteris separarenţur. Sed potins ad eam for- 
mam, qua et supra et infra s»piu8 Golamella ntitor, 
scribendum est: totidem operis obruitur^ occatar 
una cet.<» ut alterum verbum alteri nocuigse putetor. * 

Ibd. 16, 3: ... si macies terrse postulat; jiam 
et in densa et resoluta humo quamvis exili pra- 
tuni fieri potest, cum facultas irrigandi dator. 
Longe hinc remota densa humus, nec in resoluta bomo 
fit pratum. Cod. Sang.: Nam et inde et resoluta 
Scribi debet: Nam et inde (e macra terra), resoluta 
humo quamvis exili, pratum fieri potest, cet 

Lib. III, 1, 4: Neque est unum stirpis eius 
genus, quodque praicipuum est ex omnibus, non 
facile dictu est. Scrib, prsecipuum sit 

Ibd. (). 2: si etiam nepotum fructu gravida 
est (vitis). Cod. Sang. si etiam nune totum fruc- 
tuum gravida est. Opinor: si etiam novillorum 
fructuum gravida est. 

Ibd. 9, 1) et 10, 1: Nune illud proprie spe- 
cialiter (ser. proprie et spec), ut non solum ex 
fecundissima vite, sed etiam e vitis parte 
feracissima semina eligantur. Feracissima 
autem semina sunt, non, ut veteres auctores 
tradiderunt, extrema pars eius, quod capnt 
vitis appellant cet. Cod. Sang. pars es*., non pars 
eius. Additamento sublato scribendum est: Feracis- 



■ 



Columella. 523 

sima autem non, ut v. a. tradiderunt, extrema 
pars est, quod cet^) 

Addam in ipso ultimi libri (XII) exitu, cap. 59 extr., 
duorum locorum correctionem. Nam primum sic scribi- 
tur: Glausulam (prsecedit vox m littera terminata) 
peracti operis mei, P. Silvine, non alienum puto 
indicem lecturis, si modo fuerint, qui dignen- 
tur ista cognoscere, nihil dubitasse me cet. Scrip- 
serat Columella: In clausula peracti operis mei 
..« non alienum puto, si indicem lecturis cet. 
Deinde sine sensu editur: Nec tamen caniş natura 
dedit cunctarum rerum prudentiam; nam etiam, 
quicunque sunt habiti mortalium sapientissimi, 
malta scisse dicuntur, non omnia. Edd. vett. et 
Sang. om. dedit (edd. vett. naturam). Kectum est: 
Nec tamen capit natura cunctarum rerum pru- 
dentiam ^x^gel^ capax eius est). [lam Schneiderus.] 

Plinii maioris legeram initio prseter praefationem 
librum secundum, tertium, quartum, septimum, tricesimum 
tertium et quartum, ex ceteris locos cum historise institur 
torumque et morum cognitione coniunctos, a reliquis par- 
tibus rerum genere a mea cognitione intelligentiaque remo- 
tarum deterritus; sed legeram celeriter et carens tum 
certis subsidiis ad quicquam in corruptis aut dubiis, qua^ 
plurima occurrebant, tentandum; nam ne Silligii quidem 
maior editio tum prodierat. Deinde a. 1856, cxcitatus 



*) III, 10, 4 legitur in edd. prave (vid. exc. III ad Cic. fin. p. 
808 sqq.) nec importuna quidem parte deficit, eGoes. 
et Sang. annotatnr ne imp. quidem. XII praf. 8 editur: 
Itaque nec yillici quidem, sed e cod. Sang. profertur 
ne vili. qu. (et ez ed. Brosch.). Sunt alii in interiecto 
spatio eiusdem generis errores, acutula defensione digni. 



524 Lib Vin. C^p. V. 

fama folionim palimpsestoram, partâcnlas libri XI, XIL 
XIII, ad quas ea pertinebant, et proximas eohsrentes 
paulo coriosius perlegi , ut, qoid ipde ad textam oonstito- 
endum efiRceretur, cognoscerem. Bx iis, qom ut ante 
aut turn annotavi, pauca et panra, qo» lani at (naqiie ad 
libr. XXXI) Detlefsenii exemplis comparatis sdperamit non 
occupata, ponam ; aliorum libros in re exigoa persenitari 
operse pretium visum non est 

Lib. II, 19 et 20 (paragraphos minores in margine 
notatas significo): lovem quidem aut Mercuriim 
aliterve alios inter se vocari et esse cselestem 
nomenclaturam, quis non ... fateatar irriden- 
dum? Agere curam rerum humanarum illod, 
quicquid est summum, anne tam trişti atque 
multiplici ministerio non pollui credamus da- 
bitemusne? Vix prope est indicare, utrum ma- 
gis conducat generi humano, quando cet. Sic 
apud Silligium recte sententiîB dirimuntur. Pro corrupto 
illo vix prope est Detlefsenius posuit: yix profecto 
est, adverbiis inter se pugnantibus, ne alia obiiciam. 
Scribendum est: Vix poiest indicări^ utrum cet 
(De § 224 dixi voi. I p. 147.) 

Lib. V, 74: plurimum tamen (in urbibus Decapo- 
litame regionis numerant) Damascum epoto riguis 
arone Chrysorrhoa fertilem, Philadelphiam, cet. 
Sic lanus (et Detlefsenius); codices: etopoto riguis 
am ne. Residet mendum in riguis, pro quo scribendum 
est rivis, ut significetur fertilitatem nasci ex amne Chry- 
sorrhoa ita rivis (canalibus) per agros diviso, ut nihil ipsi 
aquae restet. 

Ibd. 129: Pamphylium mare ig.nobiles insn- 
las habet, Ciliciura ex quinque maximis Cyprum 
ad ortum occasumque Gilici» ac Syriae obiectam. 
Nulla erat ex ceteris magna, nedum maxima; et quid est: 
ex maximis habet Cyprum? Scriptum foerat: ex 



■ 



Plinios Maior, 525 

qninque maaimam Cypriiin; adiectivum errore tn^tum 
ad ex quinque est. 

Lib. VII, 116: Sed quo te, M. Tulii, ... max- 
ime excellentem insigni prsediceiD? quo potins 
qnam univers! populi illius gentis amplissimo 
testimonio, e tota vita tua consulatus tantum 
operibus electis? Bidicule post populi addi tanquam 
maius et proprium: illius gentis apparet. Scrib, 
populi illius vigentia (libertate et imperio, non, ut 
nune, languescentis). (Detlefsenius sciscentis, recte par- 
ticipium subesse ratus, sed infelix delectu.) 

Lib. XI, 69: Vita bis (apibus) longissima, ut 
prospere inimica ac fortuita cedant, septenis 
annis. Universa alvos numquam ultra decern 
annos durasse proditur. Sic distinxit Detlefsenius; 
superiores annis universa. Alvos cet. £o magis 
seqoi debebat scripturam codicis palimpsest! : Universas 
alvos. (quae contrariae ponuntur singulis apibus). Sed 
simol scribi debet: Vita bis longissima ... sep- 
teni anni. 

Ibd. 90: Homini icto (a scorpione) putatur 
esse remedio ipsorum cinis potus in vino. Mag- 
nam adversitatem oleo mersis et stellionibus 
putant esse, innocuis duntaxat iis, qui et ipsi 
carent sanguine, lacertarum figura, atque scor- 
pipnes in totum nulii nocere, quibus non sit san- 
guis. Bidiculum boc totum, quod unum verba significare pos- 
sunt, de seorpionibus tum, cum oleo mersi sint, stellionum 
inimids, et de stellionibus quibusdam innocuis, quoniam 
omnino hic de stellionibus per se non agitur. Id dici, 
qoibns scorpiones non noceant, apparet perspicue ex po- 
stremis verbis. Scripserat Plinius: Homini icto putatur 
ease remedio ipsorum cinis potus in vino, magna 
adversitate. Oleo mersis et stellionibus putant 
esse innocuosf duntaxat iis, qui et ipsi carent 



526 Lib. VIII. Gbp. V. 

sanguine, ...,atqae scorpiones in totom ntcNti 
nocere, quibus non sit sanguis. Abktifin Dk 
magna adv. hnins aetatis, Plinii maxime et Tsdti, mon 
ponitur epipbonematis et iudicii loco: ^qam magna est ad- 
versitas" (dnerem ipsius scorpionis mederi iekii eios); Tid. 
XXXVI, 114 {inaudito etiam postea gmere btatma)^ 
XXXV, 80 {memorabili praceptOf nocere seepe ntrnjam diligeth 
tiam), XIII, 100 {mafffio errore eorum eet,)^ aliaqne, qne 
Silligius ad XXXIV, 92 coUegit, Tacit. hiat. I, 1 (mm 
temporum felicitate), ann. XII, 17 {magna gloria ««r- 
rituH Roviani), Deflexit autem hnc ablativus a modo ra 
actae significando. [Nn Iii s pro nulii proposnerat Dale- 
rampius.] 

Ibd. 2'2H e cod. palimpsesto scribendum: Profln- 
vinm eius (sanguinis) uni fit in maribus (pro nari- 
hus) homini, aliis nare alterutra vel utraqae, 
quibusdam pe* infern a cet. Non boc dicit Plinius, 
uni honiini naribus (non: in naribus) sanguinem profluere 
(nam inepte adderetur : quibusdam per inferna), sed in 
uno genere humano accidere idem in maribus, quod alioqoin 
tantum in feminis. Ad orationis formam conferenda h£C 
§ *232: Mammas homo solus e maribus habet 

Ibd. 283, 284: Homini non utique septnmo 
(die) letalis inedia; durasse et ultra undecimum 
plerosque certum est, mori esuriendi semper 
inexplebili aviditate. Uni animalium homini 
qusedam rursus exiguo gustu famem ac sitim 
sedant conservantque vires, ut butyrum cet 
Sic Detlefsenius verba distinxit; alii: certum est mori, 
esuriendi ... aviditate uni animalium homini. 
Qusdam cet. In neutra distinctione aut sententia aut 
construcţie constat, manifestissimumque est primam sen- 
tentiam finiri bis: durasse et ultra und. pi. certum 
est. Subiicitur aliquid hominis unius proprinm et alte- 
rum contrarium. Id huiusmodi est: Morbus esuriendi 



• 



Plinins Maior. 



527 



osper inexplebili aviditate uni animalium homi- 

qnsedam rursns cet. Cod. palimps. pro mori tantam 

»r habet, dnabus litteris evanidis. [Cod. Riccard. morbus.] 

Lib. XII, 1: Animalium ... naturae.. ita se 
bent. Restant neqne ipsa anima carentia 
landoqnidem nihil sine ea vivit) terra edita, 
inde eruta dicantnr ac nullum sileatnr rernm 
tursB opus. Hoc vero nihil perversius: restant 
rra edita (ra ^viu), ut inde eruta (metalla et 
ides) dicantur. Ser. Restat ut neque ipsa anima 
rentia, . . . terra edita atit inde eruta di- 
ntun [Bestat ut in codd. legit Dalecampius.] 

Ibd. 20: Rarum id(genusebeni), quodmelius, ar- 
reum, iure et enodis materie nigri splendoris ac 
1 sine arte protinus iucundi. Sic cod. palimps., 
eri iure et nodi. Detlefsenius (nam ceteri longe 
cedunt): tereti et enodi materie. Scribendum 
,t: purof et enodis materia;^ nigri splendo- 
cet. 

Ibd. 22: Ficus ibi eximia pomo, se ipsa sem- 
r serens, vastis diffunditur ramis, cet. Cod. 
imps. sui ipsa semper (h)eret uastis cet. Effici- 
: sui ipsa semper heres, vastis cei, eodem 
su. 

XIII, 24: censores edixisse, ne quis venderet 
gnenta. Palimps. censores reticuisse, ne. Vide- 
subesse: censores vetuisse. 

Ibd. 86: in iis libris scripta erant philoso- 
ise Pythagoricse (bsec ipsius Cassii Heminae verbasunt); 
sque combustos a Q. .Petilio prsetore, quia 
ilosophise scripta essent. Vix puto Heminam in 
îs scripta fuisse dixisse, sed eo usu, quem Gtellius 
tatusest: in iis libris scriptcB ers^nt philosophise, 
ninmqae idem tenentem: quia philosophise scriptce 
lent; et annotatur e palimpsesto scripta eessent. 



528 



Lil). VIII. Cap. V. 



Lib. XIV, 146: Torquato rara gloria, qaando 
et haec ars (multum bibendi) sais legibas constat, 
non labasse sermone, •.., matotinas obisse in- 
iuria vigilias, cet. Sicpalimpsestus; namceteri ininria 
omiitunt. Detlefsen obisse sine ininria; debebat: 
matutinas obisse in curia vigilias, boc est, mine 
in senatn affnisse. Contrarium errorem apnd Cicer. pro 
Flacco 77 sustuli. 

Lib. XXXIII, 20: unde (ex Ctepionis iet Dmsi ini- 
micitiis) origo socialis belii et exitia rernm. Ke 
tune quidem omnes senatores babnere cet. Nod 
inde exitia, sed origo soc. belii et eaiii rerum; niâ 
fuit: et e,riii. Verum ne tunc qnidemcet. 

Ibd. 38 neque e deterioribas codicibus ei pro eum 
recipiendum est neque (quod lanus fecit) lacunae nota 
ponenda, sed sic oratio interpungenda: Quis primus 
donatus sit ea (corona civili), non inveni equidem; 
quis primus donaverit, a L. Pisone traditur: 
A. Postumius dictator. apud> lacum Regillom 
castris Latinoruni expugnatis, eum, cuius ma- 
xime opera capta essent. Hanc coronam ex 
prîeda dedit item L. Lentulus cos. . . . libra- 
rum; Piso Frugi filium ex privata pecunia 
donavit cet. [Silligius idem viderat.] 

Ibd. 67 in codice Bambergensi, omnium antiquis- 
simo. sic scribitur: Aurum qui qnserunt, ante 
omnia segutilum * * it; ita vocatur indicinm. 
Alveus hic est harense qua lavatur, atque ex eo. 
quod resedit, conieetura capitur. Extrema verba 
sic Geertzius recte corrigere videtur: Alveus hic est 
arena?, quw lavatur, atque ex eo cet. Nam egc 
aliter tentaveram. 

Ibd. 69: Quod effossum est, tunditur, lava- 
tur, uritur, molitur; farinam apitascndem vo- 
cant. Sic B; ceteri apilascudem, apilascndunt, 



^^^^^^^^^^^H 
B^^^^^ 



Plinius Maior. 529 

similia. ScribeDâum: farinam ă pila (boc est, quse a 
pila exit contusa) scudem vocant. (De scudia vocabulo 
me nihil affirmare non opus est dici.) 

Ibd. 73: Mons fractus cădit ab şese longe 
fragore, qni concipi bumana mente non possit, 
eque efflata incredibili spectant victores rui- 
nam natnrse. Frustra conantur enarrare, quid sit aut 
ex efflatu spectare (quod verba significant) aut ruina ex 
eflflatu. Scribendum: fragore, qui concipi bumana 
mente non possit, oBque (sic iam aliquot codd.) 
efflatu incredibili; spectant victores ruinam 
natura (boc est, efflatu aeque incredibili, eo ver- 
borum ordine, quem breviter attîgî emendatt. Liv. p. 271 
et praf. Livii I, 2 p. XIII ad IX, 7, 3 , sed multo copiosius 
persequi facile erat, si id nune agerem. Cfr. Liv. I, 10, 5 f ac- 
tis vir roagnificus, I, 53, 4 minime arte Romana, 
cet. Etiam Cicero de leg. agr. 1,2 a maioribus no- 
stris possessiones relictas et alia). (De § 100 ad- 
monitum est voi. I p. 70; sed sic iam TJrlichs.) 

Ibd. 121 sic oratio interpungenda: Sisaponensibus 
autem miniariis sua vena, harena sine argento. 
(Nam alibi argentum admixtum est, § 111.) Excoquitur 
auri modo. 

Lib. XXXrV, 4 oratio sic interpungenda est: Utrum- 
que (auricbalcum) a metallorum dominis appella- 
tum, illud ab amico divi Augusti, boc a coniuge. 
Velocis defectus Livianum quoque (ut Sallustia- 
num ^non longi avi"); certe admodum exiguum 
invcnitur. 

Ibd. 108: Atque bac omnia medici, quod 
pace eorum dixisse liceat, ignorant; paret no- 
minibus; in tantum a conficiendis iis medica- 
minibus absunt, quod esse proprium medicina 
solebai Sic B; ceteri pro paret habent pars ma- 
ior et Scribendum: parent nominibus (medici et ea 

MAOVIGU Abtim. Cmn. II. ^^ 



530 Lib.Vm. Cap. V. 

seqauntur, rem ipsam non tenentes); deinde aut recte iis, 
ortum ex conficiendis altima syllaba geminata, omitti- 
tur in deterioribus codicibas, aut scribendom: a confici- 
endis tt medicaminibus absnnt 

Q. Curţii de rebus Alexandri libros cum iterom 
inter a. 1830 et 1840 legerem, codicum generibas iam, 
si nniversam rem spectes, recte a Zumptio distinctis et 
aestimatis, non pauca correxi, qnse ab superioribus prs- 
cepta erant; alia postea, qui nuper in boc scriptore ela- 
borarunt, occupavere. Supersunt nec multa nec magna, 
quae tamen nihil est, cur premam.M Ac primum 

Lib. III, c. 26Z. (apud superiores c. 11, 4) sic editor: 
lamque ipsi (Macedones) in medium Persarum un- 
dique circumfusi egregie se tuebantur; sed con- 
fer ti cet. Codices se non habent. Nihil est in me- 
dium Persarum circumfusi; ea, quae seqauntur, ad 
Persas pertinent. Notanda est igitur lacuna. Nam Cur- 
tius ad liane fere formam scripserat: lamque ipsi in 
medium Persarum l^i^enetrarant et ipsi regi Dareo ap- 
propinrjuabant, quein fortissimi Per8arum'\ undique cir- 
cumfusi egregie tuebantur; sed cet. 

Ibd. 33 (13, 3) audax suspicio promenda est. Narrat 
enim Curtius, cum Mardus quidam a prsefecto Damasci 
litteras ad Alexandrum de proditione scriptas perferens 
captus ad Parmenionem ductus esset, Parmenionem, as- 
servari Mardo iusso, litteras aperuisse et rem cogno- 
visse: Itaque Mardum datis comitibus (Parme- 
nio) ad proditorem remittit. Iile e manibus 



') Vogelians editionis alteram tantnm volumen yidL [Sero inter 
corrigenda folia typis descripta, quse de IV, 41, V, 7 et 9, VII, 
2, 12, 23. 35, VIU, 39, IX, 13et 41 annotavi, pracepta essein 
edit. Zumptiana minore altera a. 1864 cog^OTi. Miseram emendati- 
ones meas recentes C. G. Zumptio ; sed quum. ia in edit. maiore 
tantnm unam (VII, 31) commemorasset, ceteras abiectas inter- 
cidisse putabam.^ 



Q. Gnrtîiis. 531 

sastodientium lapsus (ser. elapsus) Damascum 
inte lucem intrat. Neqae cur Mardo, qui eadem, qua 
renerat, via ad eum, a quo missos erat, redibat, comites 
lâdantor, intelligitur, neqae cur Mardus e manibus custo- 
lientinm, qui Damascum eum ducebant, elapsus Dama- 
fcom tamen ante lucem intret. Contra Alexander de tanta 
6 oblata et de litteris ad ipsum missis, sed primmn a 
?anDenione lectis , necessario certior erat faciendus et 
mntius ad eum perducendus. Itaque Curtium scripsisse 
►pinor: Mardum datis comitibus ad regem mitiit^ 
nun autem psenultima toi truncata cum mittit coa- 
tnsset (remittit), additum esse proditorem (ad pro- 
litorem remittit). Si, ut in codicibus est, Gurtius 
ieripsit, male eum, quod legisset, intellexisse puto. 

Lib. IV, 12(3, 4): lamque non modo Mace- 
ionum turres, sed etiam summa tabulata con- 
eperant ignem. Non possunt ' hsec contraria poni, 
[uoniam summa tabulata ipsarum turrium sunt. Scrib, 
amque non modo imce Macedonum turres, s. e. 
. t c. ignem. Excidit im se ante ma. 

Ibd. 35(9,2): Bactriani Scythseque etindi con- 
enerant; nam et ceterarum gentium copise par- 
ibas simul affuernnt. Scrib, conveneranttam, et 
eterarum gentium copiae cet. Neclatuithoc Acidalium. 

Ibd. 38 (9, 23) perpetuse Alexandri fortunse, quse ei 
D summis difficultatibus prsesto ftdt, exemplis positis 
/ortius addit, si scribis credimus: Audacise quoque, 
[ua maxime viguit, ratio minui potest, quia 
lanquam in discrimen venit, an temere fecis- 
et. Neque ratio audacice ulla est, neque, minuere eam 
juid sit, nisi fingendo explicări potest; maiorem etiam 
ationem habuit audacia viderique poterat non temeraria 
«roptiBr fortunam nunquam deficientem. Curtius scripserat: 
Ludaciae quoque • . . miratio minui potest. Et 
dmiratio coniectura invenerat Freinshemius. 



532 Lib.YlILCap.Y. 

Ibd. 41 (10, 23): dignus, hercale, qai nune 
qiioque tantam et mansuetodinis et continentis 
ferat fructum. QoaDtum? (Ridicnle enarrat Znmp- 
tins.) Nec agitur, quantas fractos sit Foit: ianio' 
(tante) et mansuetudinis et cont ferat frnctnm. 
Sed video iam Bongarsio et Freinshemio idem in men- 
tem venisse.^) 

Lib. Y,4(l,29):qnippeEuphrates altnm limnm 
vehit, quo penitus ad fundamenta iacienda ege- 
sto vil sufficiendo operi firmo reperiunt so- 
Inm. Sic codices; sed nihil est opus sufficere, etsi 
Zumptius enarrare conatur. Qui suffnlciendo ... fir- 
mum scribunt, improbabiliter duo mutant, cum prsesertim 
solum insedificata sustineat, non suffulciat. Cum Curtios 
scripsisset: vix sufficiens operi firmo reperiunt 
solum, una littera mutata et o geminatum est.') 

Ibd. 9 (2, 19): admonerique (Sisygambin) iussit 
ut, si cordi quoque vestis esset, conficere eam 
neptes suas assuefaceret. Pravum est cordi quo- 
que. Scrib.: si cordi ei quoque vestis esset, boc 
est, placeret et probaretur, quemadmodum sibi. 

Lib. VII, 12 (3, 8): Tuguria latere primo 
struunt et, quia sterilis est terra materia, in 
nudo etiam montis dorso, usque ad summum 
sedificioruni fastigium eodem laterculo utun- 
tur. Non sine causa iam Freinshemius et alii in 



*) C. 52 (14, 1) rectissime Modius praetereuntibus, cui frustra 
Zumptius obloquitur. Ipsi 6)£ iv nagoâto illas regiones rapuennt. 

') Ibd. 7 (2, 6), ubi in codicibus bonis omnibus sic scribitur: 
In disciplina quoque militaris rei a maioribus ple- 
raque summa utilitate mutayit, sine causa omnes ex 
interpolatis ante pleraque addunt tradita. Nam a maioribu* 
mutare est s\c mutaxe, ut a maioribus discedas. 



f 



Q. Cnrtiiis. 533 

primo hseserant; sed quod nnper Hedickios era do snbsti- 
tnit, longins a litteris discedit; mihi in mentem venerat, 
latere a primo straunt (vid. ad Cio. fin. III, 32 p. 
397). Sed deinde offensionis aliquid habet ablativus ma- 
teria, plus, qnse non commemorator, prsBpositio in (qnasi 
tota regio in nudo ^etiam"" montis dorso sit). Scribendom 
sine dubio est: sterilis est terra materice, nudo 
etiam montis dorso (quod etiam montis dorsum 
nudum est, non solum plana). Materiae est in edd..vett. O 
Ibd. 23 (5, 31): Postero die occurrentibus 
Branchidas secum procedere iubeţ. Qui occurre- 
bant nisi ipsi Branchidae? et qui illi pro ce du nt in suam 
ipsi orbem? Scrib.: Postero die occurrentibus (ex 
urbe ad salutandum regem) Branchidis^ secum pro- 
cedere iubeţ (Milesios, de quibus proxime dictum est, 
quibusque Alexander se, quid optimum factu esset, con- 
sideraturum ostenderat). Venerat boc quoque in mentem Modio, 
qui, ubi vera invenit, fere Gassandrse poenam passus est non 
sane sine culpa. [Brancbidis etiam codd. dett.] Paulo post 
(35) permirum est, inde a Zumptio nune edi, quod sane in codi- 
cibusest: Nune culpam maiorum posteri luere, qui 
ne viderant quidem Miletum, ideo et Xerxi non 
potuerant prodere. Nam non solum perversum est 
ideo et, sed etiamsi scribas et ideo, nihil ineptius bac 
adiectione; requiritur huiusmodi sententia: nedum X po^ 
tuiasent prodere; eam sic positam fuisse a Gnrtio: adeo 
Xerxi non potuerant prodere, lunius et post eum 
ceteri intellexerant, notissimo apud Tacitum particulae adeo 
negationi subiectae usu, sed cuius exempla etiam apud 



O Cap. 2 (1, 15) miror tacite preteriri apertiasimom orationis 
vitium: ad hec accedere, quod ... respondisBe, cum 
presertim iam HeusingemB respondisset scribendum esse 
monuerit. 



534 Lib.yiILCap.y. 

Velleium, Plinium mai. (vid. Bcdtticheri lez. Tacit p. 116), 
Senecam (ep. 7, 6) reperiantur. (Ipse hic nana param 
perapicne enarratur» etiam ab Herao ad Tac. hiat. I, 9. 
Quod poterat sic dici: „Adeo hoc non fieri poteat, nt ne 
illad qaidem possit*", sic convertitar: „Ne illud quidem fieri 
potest, adeo hoc non potesf ) 

Ibd. 31 (7, 28): Bex iussum confidere feliei- 
tatis sase ad alia sibi ad gloriam concedere deos. 
8ic boni codices; interpolaţi recte felicitaţi; pro ius- 
sum Muetzellios bene iussit eum; extrema nondam sa- 
nata sunt, quae sic scribi debent: ... felicitaţi sas; 
talia sibi ad .gloriam concedere deos. Formam 
sententiae viderat leepius, sed incidit in vocabolnm minime 
aptum (fa ta li a). 

Lib. VIII, 39 (11, 5): Hos enim circuitu, 
qui fallerent hostem, in summum iugum pla- 
cebat evadere. Ser. qui fallereU Et venerat hoc 
quoque Freinshemio in mentem.^ 

Lib. IX, 13 (3, 21): Inter hsec Memnon ... 
eqnitum V milia, prseter eos ab Harpalo peditnm 
VII milia adduxerat, armaque XXV milia auro 
et argento caelata pertulerai Debebat esse: armo- 
rumque ... cselatorum (ut arma intelligerentar , qns 
ad singulos horoines armandos pertinerent, Ruestungen). 
Scribendum: XXV millibus. 

Ibd. 41 (10, 18): Omnium rerum sola fer- 
tilis regio est, in qua stativa habuit, ut vexa- 
tos milites quiete firmaret. Corruptum esse sola 
manifestum est, sed quod a leepio sumptum Hedickios 



') C. 41 (11, 25) Zamptium litteris miasis inter alia moDueiam 
Bcribendum esse quo subire. Apud Hedickiam retentc 
pnr» oodicum scriptar» Znmptii nomen adscribitor, coniectnza 
tanqnam codicum «cn^tura annotator. 



Q. CutiaB. 535 

posoit copia, et abundat nec fiEicile in sola transire 
potuit. Scrib. omn. rerum solo fertilis regio est, 
boc est, e solo; omnium rerum solum fertile babet. Sed 
praecepit emendationem Modius. 

Lib. X, 22 (7, 5) notanda erat (ut HI, 26) lacuna 
boc modo: Haud ambigue iuvenem, cui regnum 
destinabatur, * * * impense probra, quae obie- 
cerat, magis cet. Nam quod leepius pro impense 
scribi iussit scripsitque Hedickius impetiit, sed, neque 
id verbum e paucis poetarum locis a.d Curtium transferri 
debuit neque perfectum poni, et, quod caput est, multo 
plora desiderantur. Nam probrorum illorum nune nulla 
significatio praecessit, omninoque Pithonis orationis initium 
tantum et ingressus ponitur; quomodo hinc flexerit et sen- 
tentian^i exposuerit, non dicitur« 

Quintilianum perlegi studiose et attente primo Lati- 
nas litteras docendi tempore, postea tantum particulas 
relegi. Habebam tamen annotatas emendationes non ita 
paucas, ex quibus unam et alteram edidi. Sed cum eas 
cum Halmii exemple compararem, non sine laetitia vidi 
pleraque iam, quse scribi volueram, aut ex optimis codici- 
bus restituta esse aut Halmii, Christii aliorumque coniec- 
turis occupata, quemadmodum accidit in duobus locis, 
qnos voi. I p. 45 tractavi (quse pars mense Octobri a. 
1868 typis descripta est); eotum enim utrumque Halmius 
eodem ant simillimo modo emendavit, alterum e lulio 
Victore, alterum coniectura. M Itaque relinquitur perexi- 
guum in tanto opere spicilegium. 

Lib. I, 4, 3: Nam et scribendi ratio con- 



') In libro VII, 7, 9 consensam meam Halinias in addendis 
annotavit. 



536 



Lib.VIILCap.Y. 



iuncta cum loquendo est, et enarrationem prs- 
cedit emendata lectio cet Nemo Latine ewn aut 
sine prsepo8itiones cum gerundio posuit, neo, qood scribi- 
tur, rectam habet sententiam; neque enim cam loquendi 
opera et locutione coniuncta scribendi ratio est, sed cum 
ea, quam proxime ante Quintilianus nominavit, loquendi 
scientia. Nam cum grammatici professionem divisisset 
in loquendi scientiam et enarrationem poetarom, none, 
quid his duobus adiunctum sit, exponit. Scripserat igitor: 
scribendi ratio coniuncta cum loquendi (ratione) 
est. Quam proclive fîierit in hac orationis forma (de qua 
dixi 6r. Lat. § 280 n. 2) genetivum ad prsepositionem 
accommodare, apparet.^ 

Ibd. 6, 14 seposita coniectura e cod. Ambrosiano 
et Bernensi (pr. m.) scribendum est: illatamenquo- 
modo effugient, ui non^ quamvis feminina 
singulari nominativo us litteris finita nunqnam 
genetivo casu ria syllaba terminentur, faciat 
tamen Venus Veneris? Nam ad effugient sic hîec 
Quintilianus adiunxit, quasi sit: „quomodo effugient eflTici- 
entque, ut non". 

Ibd. 10, 1: Haec de grammatice, quam bre- 
vissime potui, non, ut omnia dicerem, sectatus, 
quod infinitum erat, sed ut maxime necessaria. 
Deest verbum, quod eo minus abesse potest, quod ei 
adiungitur participium sectatus. Dna littera mutanda 



^) Prave contra apud Ciceronem pro Sulla 72 nune editor: 
Conferte nnnc cum illius vitam P. Sulle; nam ex 
prsecedenti casn alias andiri potest, a prsecedenti prepositione nemo 
nnquam sic nomen separayit, nt alio casa subseqaeretar. Re- 
Btitaendam est igitar e cod. Tegems., qaod olim edebatar: 
cam illias vita P. Salla (yitam). 



f 



QQintilitniu. 



587 



!st: Hsec de grammatice qnam brevissime 
}osui^ non cet. 

Lib. IV, 5, 8: Itaque, si plara vel obiicienda 
lant vel dilnenda, et ntilis et iucunda partitio 
ist, nt, qnid quaque de re dictări sirons, ordine 
kppareat. Non, nt ordine aliqnid appareat, partitio facit, 
ed nt statim, cum anditnr partitio, appareat, nec, qnid 
lictnri simns, partitio ostendit, sed quo ordine; et hoc 
îointilianns scripsit: nt, quo quaqne de re dictnri 
imns ordine, appareat. Cod. Bern. qnod, non qnid. 

Lib. V, 10, 64: et ratio, quamvis ita ex di- 
erso, eadem est. Halmins: quamvis sit ex di- 
erso. Praestat: quamvis sita ex diverse, ea- 
iem est. 

Ibd. 14, 12: Hic potest videri de re conten- 
io. Ineptum est de re, nec minus contentio; nam 
tt ex toto loco et ex iis, quse proxima subsequnntur 
potuit enim sic constitui ratiocinatio: animal 
st mundus; omnia enim cet.)» perspicuum est, agi 
ie forma syllogismi ad speciem minus plena, qnod non 
iraemittitnr eius rei, quse demonstranda est, propositio, 
IOC est, intentio. lam re in Ambrosiâno in răsura 
criptum est. Posuerat Quintilianns: Hic potest vi- 
[eri deease intentio, Attigerant veri partes Qesnerus 
t Spaldingius. 

Lib. VI, 3, 102: Itaque haec, ne omisisse vide- 
er, attigi; illa autem, quse de usu ipso et modo 
ocandi complexns sum, adeo infinita * * plane 
16 ce ss aria. Sic Halmins, qui in loco, qnem lacunosum 
utabat, Ambrosiani scripturam reţinere debebat i n f i r ma r e 
Bamb. infirmarem) pro infinita. Ex ea vemm 
«rspicne elicitur, invento in adeo mendi et correc- 
ionis initio: quae de usu ipso • • . complexus 
niUy audeo confirmare plane [esse] neces- 



538 Lib. VIII. Cap. Y. 

8 ar ia. Reliqua Qnintilianus ipse dixit non foisse oe- 
cessaria.^) 

Ibd. 4, 9:N6qiie tam cum bis ipsis monitoribus 
clarescit; qaidam faciant aperte que rixemar. 
In priore membro menda non latent; (qui t an tam inferre 
conantar, fallantur; neqne enim alii prseter monitores sig- 
nificantur); sed ne in altero qoidem ant prima persona 
(rixemur) ferri potest ant faciunt, qu» rixemnr. 
Scribendum videtur: Neque tam cnm bis ipsis moni- 
toribus dam res fii; quidam faciunt, ut aperte 
quoque rixentur. Spaldingio debetor clam res fit. 

Lib. VII, 10, 13: Hsec est yelut imperatoria 
virtas parti ad casus proeliorum retinentis 
partis per castella tuendas custodiendasTe 
urbes, petendos commeatns, obsidenda itinera, 
mari denique ac terra dividentis. Sic antiqoi 
codices (Ambros., Bamb.)- Infelicissime interpolatores in 
recentioribus pro parti scripserunt partientis; nam 
partitio copiarum in altero membro significatm- et re et 
yerbo (dividentis), cui contrarium est in priore reti- 
nentis. Sic enim Qnintilianus scripsit: copias />ar<tm 
ad casus proeliorum retinentis, pârlim per ca- 
stella tuenda custodiendasve urbes . . . divi- 
dentis. Partem (maiorem) exercitus imperator congrega- 
tam apud se ad res acie gerendas retinet, partem per 
alios usus spargit. 

Lib. IX, 2, 47: ut illa statim prima, qus 
dicitur a negando, quam nonnulli av%ifpQaQiv 
vocant. Scribi debet: qu^e ducitur. Primam, in qua 
re posita sit figura, indicatur, deinde nomen additur, ne 
vulgo quidem receptum (nonnulli). 



*) Qaam de VI procemio 7 sopra p. 89 posoi coniectnimm, eim 
sero video a Bnrmanno prasceptam esse. Utmm q nam quam 
scribi debeal an «x kinV^it». <vuod, ambigo. 



Qeintîliinng. 



539 



Ibd. 69: aperta figara perdit hoc ipsum, qaod 
figura est. Hoc Latine non dicitur pro eo, quod est: 
perdit figarae vim et nomen, desinit esse figura (poetarum 
osu: perdit esse figura). Scribendum: perdit hoc 
ipsum, quo figura est, id ipsum, quod fiacit, ut 
fiigura sit. 

Ibd. 100: Gomparationem equidem video 
figuram non esse, cum sit interim probationis, 
interim etiam causse genus, et si talis eius 
forma, qualis est pro Murena: ^vigilas tu 
de DOcte ... et cetera"": nescio an orationis 
potius quam sententise sit. Ferri non posse non 
Spaldingius intellexit; sed ultra modum improbabiliter 
Halmius pro eo scripsit quoque. Deinde edunt: et sit 
talis eius forma, quae sententia (de figurse forma) pra- 
yissime coniungitur cum illis, quse dicuntur de compara- 
tione alius generis, quae figura non sit; turn yalde negli- 
genter illa adhasrent: nescio an cet. Emendatio facilis 
est: Gomparationem equidem video figuram 
nune esse, cum sit interim ... causse genus» etei 
talis eius forma, qualis est pro Mureua: ««vigi- 
las tu ... et cetera% nescio an orationis potius 
quam sententise sit. Figuram esse comparationem 
Quintilianus dicit, eiusmodi tamen exemplum, quale est in 
oratione pro Murena, dubitat, sententisene figura, de quo 
genere nune agit, dici possit. 

Ibd. 4, 6: Neque, si parvi pedes vim de- 
trahunt rebus, ..., compositionis est iudican- 
dum. Nulii sunt appellanturve apud metricos rhetoresve 
parvi pedes (aut magni), neque. si sic appellarentur.dis- 
syllabi, de iis hoc loco agitur. Scribendum est prav t. 
Beliquam dubitationem in verbis interiectis, quae hic omisi, 
non tollo; sed extrema attrectanda non erant. Negat 
Quintilianus compositionis esse, hoc est, ei (tanquam arti, 



540 



Lib.vni.aip.y. 



nt tota abiicienda sit) tribal et vitio verti posse» si qais 
prave et affectate pedes misceat.^) 

Ibd. 63: Sed eornm (initionim) facilior ratio 
est (quam clausularam) ; non enim cohserent aliis, 
sed praecedentibus servinnt exordinm suinunt 
cum ea; quamlibet sit enini composita ipsa, 
gratiam perdet, si ad eam rnpta via veniremus. 
Sic codices. Vîolenter pro sed substitaitar nec Scri- 
bendum puto: non enim cohserent aliis; sed prae- 
cedentibus serviunt, qua exordium sumunt, 
ut clausula; quamlibet sit enim composita 
ipsa .• . venerimus. 

Lib. X, 2, 13: Ideoque plerique, cum verba 
quaedam ex orationibus excerpserunt aut ali- 
quos compositionis certos pedes, mire a se, quse 
legerunt, effingi arbitrantur, et cum verba inter- 
cidant invalescantque temporibus, ut quorum 
..., et compositio cum rebus accommodata sit, 
tum ipsa varietate gratissima. Infeliciter hune 
locum Halmius tractavit, in quo nihil certius est quam 
ostendi, utriusque rei, quam imitări homines velint, eun 
esse naturam, ut non satis sit simpliciter quaedam excer- 
pere; utrumque igitur membrum perspicuum est a cum 
(cum tamen) pendere, recteque in edit. Colon. a. 1527 
et insecutis scribi: cum et verba . . • et compositio. 
Sed prseterea scribendum est: et compositio cum 
rebus accommodanda sit, tum cet. Id enim ipsom 
agitur, non posse eam, qualis apud aliquem inventa sit, 



*) Etiam apud Senecam de benef. IV, 15 extr. recte supcriow» 
ediderant: cui (beneficie) etiam infeliciter dato indul- 
gere tam naturale est quam liberia pravis, ubi none, 
comparatîonis veritate sublata, editur par vis, addito ab Haa- 
sio novo v\t\o: \iiîeV\^\\.^T \i«»to. 



__■■■ 


^--.. 



Qnintiliaims. 541 

transferri. De erroris genere dixi post Drakenborchiam et 
Buhnkenium opuse. acad. voL alt. p. 361. 

Lib. XI, 1, 3: si genus sublime dicendi par- 
vis causis, parvum limatumque grandibus ... 
adhibeamus? Parvum dicendi genus pro tenui et 
homili et contra usum et ridicule dicitur. Eo proclivius 
hic idem error, quem in IX, 4, 6 deprehendimus, par- 
vum pro alio adiectivo substituit, quod prsecedit parvis; 
Quintilianus par cum limatumque posuerat. 



Cap. VI. 

Tacitns. Suetonius. 

Cornelinm Taciturn, egregium scriptorem nec tamen 
aut in scribendi genere affectatse cuiusdam duritise culpa 
liberandum aut in vero minute exquirendo severissimae 
semper diligentise et in rebus narrandis interdum aliquid 
sententiamm acumini et gravitaţi et omnino scripţionis 
colori dantem, legi et adolescens studiose et diligenter et 
postea non raro tractavi, cum etiam partes aliquot enarra- 
rem studiosis aut, in quibus se exercerent, proponerera. 
Usus sum nune, cum olim annotata recognoscerem, prseter 
superiorum curas, quse Bekkeri editione eontinentur, 
Orellii, Halmii, Bitteri exemplis, Nipperdeii annalium, 
Hersei historiarum; ex iis, quse ab aliis nuper sparsim 
prolata sunt, facile me qusedam fugere potuerunt, etsi non 
prorsus incuriose circumspicientem. Etsi autem et ora- 
tionis artificia et sententiamm acumina paulo interdum 
duriora caute attingenda ipse quoque iudico nec movenda, 
nisi quae iustam excusationem non recipiant, tamen in 
Taciţi quoque scriptis non ita paucis locis servari miror, 
quse iam veteres illi Pichena, Faernus, Acidaliu8^ Ll\^\^^ 



542 Lib.Yni.GiIKYL 

QronoYias recto et simplici iadick) correxerint^» et aliln 
magnis ac temerariis moliminibns tentari» qu» illi fiudli 
et recta ratione expediverinL*) 

In annaliaB libro primo nihil est, quod proferam, 
proprise emendationis. Itaqae incipiam ab 

Lib. II c. 8, ubi in codice, qno ono ntimor, ita 
scribitnr: Classis Amisi» relicta, Isvo amne, 
erratumque in eo, quod non subvexit transpo- 
suit (recte recentiores subv. aut transp.) militem 
dextras in terras iturum. Neqae ferri Amisiae re- 
licta potest et violenter tollitur Amisiae. Retracta voce, 
qnse propter re sequens excidit, scribendum est: Clas- 
sis Amisi% ore relicta, laevo amne, ad sententiam 
aptissime. Dupliciter erratum est, quod Germanicus in 



^) Huinsmodi est, ut siDgulis ez annaliam et historiarum libris 
ezemplis et apertissimis defnngar (ntor enim nominibns trtla- 
tidis), retentnm in ann. XIV, 15: par 8 ingenio proca- 
ces, al ii in spe potenţi», cam iam Acidalins monneriti 
certissimo nsa scribendam esse in sptm potentia (fid. 
opnsc. acad. I p. 168 et 169, nbi ipsins Taciţi in hac ipsa qwi 
voce tria exenipla posui similiaque multa comparavi), tom in 
hist III, 41: apud avidos periculorum et dedecoris 
securos de militibus pudorem et ducis reyerentiam &dle 
ezuturis ncc quicquam ad ducem defendendum ausuris, qnos a 
Tacito pavidos periculorum appellatos fdisse Faemxu 
Yidit, ut offensionum pavidus dicitur ann. lY, 38, nandi 
hist. V, 14. 

') Ezemplo sit incredibilis et transpositio et mutaţie et enanatio 
Nipperdeii annal. XIV, 7, ubi recte Halmius Pichen» amicnm 
secutus est, sequi etiam Oberlinum debebat una littera detraeta 
scribentem: in cer turn an et ante gnaroi, quod sententia 
et apertum particule et indicium postulat Ritteri (qni tamen 
in hoc loco veritatis sensu motus an et ante nou ignar oi 
posuit) et alias temerarias coniecturas et lacnnanim fiogoi- 
damm UoentÂKQi ouâ^Xa. 






Ttdti Annales. 543 

re fluvii classem reliquit neque iongios subvexit, et qaod 
e¥0 amne reliquit, cum in dextras partes iturus esset. 
on raro similiter apud Taciturn erratum est, ut III, 
(animis petendse pro animis spe petendse, 
nod 'Freinshemius restituit. Frustra enim Nipperdeius 
maa audiri vuit. Animi non eriguntur ultionis petendse 
msa). 

Ibd. 21: cum ingens multitudo artis locis 
r»longas hastas non protenderet, non colli- 
eret, neque adsultibus et velocitate corporum 
te retur. Quod hastam coUigere^ Tumebo pneeunte, 
larrant retrahere, neque exempla uUa ex parte similia 
roferuntur neque origo significationis probabiliter declara- 
ir; neque hastae retractio ad nocendum hosti pertinebat 
pinor fnisse: non collinearet (et certo dirigeret). 
ollineare hastam aliquo Cicero dixit fin. III, 22. 

Ibd. 37 revocandum e codice: Censusque quo- 
mdam senatorum iuvit, quod magis mirum 
lit, quod preces M. Hortali . . . superbius 
scepisset. Non recte omnes Rhenanum secuti quo 
agis scripserunt. Nam plusquamperfectum ostendit, 
iod ante superbius responsum esset Hortalo, miratos esse 
)mine8 insecutam in alios liberalitatem, non inverso or- 
ne hsec facta. Coniunctivus modus nihilo minus recte 
»minum illorum cogitationem significat. ^) 



') Ibd. c. 43 yen est emendatio a me iu vene (a. 1828, in epist. 
ad Orell. p. 80 n.) proposita, in qnam postea Bezzenberger 
inddit: et Plancinam haad dnbie Angasta monait, 
«mnlatione mnliebri Agrippinam inaectanfy divisa 
namqne et dîscors anla erat cet, pro insectandi, 
quod eztrita littera s geminataqne proxima syllaba eodem 
modo Ortnm est, qao apad LÎTiQm XXV, 8, 10 repor* 
tando don abat pro reportans donabat et similia alibi. 



544 Lib.VIILCftp.VL 

Lib. III, 37: huo potius intenderet, diem 
sedificationibus, noctem conviviis trahere (edd. 
recte traherct), quam soios et nnllis voloptati- 
bus avocatus maestam vigilantiam • . . exer- 
ceret Corruptam esse aedificationibus consentitur; 
sed qni corrigere conati sunt, omnes aliquid substituendnm 
patavernnt, quod ad luxum volaptatemque pertineret, in 
qao videntur errasse. Neqne enim homines Dnisom se 
totam dies noctesque huiusmodi studiis et occopationibas 
tradere volebant, sed misceri temperamente aliquo hilari- 
tatis et voluptatis labores et curas iuvenis consulis patre 
absente urbem regentis. Itaque ante permnltos annos 
conieci scribendum: diem meditationibus^ noctem 
conviviis traherct Et scripto semel m (diemedit) 
facillime ex editationibus nasci potait edificatio- 
nibns. 

Ibd. 50: Vita Lutorii in integre est Recte 
ad sententiam Lipsius est o, nisi quod modestius in sena- 
toris ore et convenientius ei, quod contrarium subiicitnr 
(cedat tamen), est sit. (Quomodo Nipperdeius enarrat 
neque dicitur vita in integro esse^ et deest sic sentenUse 
senatori» altera pars, qua vita concedatur.) 

Ibd. 66: mox Seiani potentia senator (lunios 
Otho) obscura iniţia impudentibus ausis pro- 
polluebat. Neque propolluere, quod Halmius fru- 
stra tutatur comparatione reque pravi pro vi vere eVI, 25. 



Inscctandi non soluro constractione peccat, sed sententia 
gravissime, nec minas. qnod Halmius sabstitui vuit, in sec- 
tari. Neque enim Augusta Plancinam monuit, ut emoh- 
tione mulicbri Agrippinam insectaretur , qu» non admonitione 
aliena, sed sua sponte nascitur, sed ipsa «mulatione in 
Agrippinam incensa et eam insectans Plancinam, quid hc^- 
rety monuit, ut Pisonem a Tiberio monitum qaidam credi- 
deiunt. 



Taciţi Annales. 545 

neque ipsum poli u ere recte dicitur de obscuris natalibus; 
diceretur apte de egregiis natalibus, sed turn au sa non 
appellarentur. Scripserat Tacitus sine dubio: impuden- 
tibus ausis occulehat (et eorum memoriam obruere 
conabatur). 

(De III, 68 dixi voi. I p. 148 n.)^) 

Lib. IV, VI (Seianus Agrippînam, Germanici viduam, 
liberosque, quos amoliri volebat, veneno tollere non po- 
terat) Igitur contumaciam eius insectari, vetus 
Augustse odium, recentem Livise conscientiam 
exagitare, ut superbam fecunditate, subnixam 
popularibus studiis inhiare dominationi apud 
Csesarem arguerent. Atque haec callidis crimi- 
natoribus, inter quos delegerat lulium Postu- 
ra um, cet. Recte Eniestius negat in his extremis ^con- 
structionem aut sententiam constare". Nam quod Nipper- 
deius h ae c accusativum pendere vuit ab agere, quod audia- 
tur ex superioribus insectari et exagitare, boc quale 
sit, omnino non intelligo, ut e verbis longe alius significa- 
tionis post atque sic novum sumatur verbum. Sed Aci- 
dalii correctione (adque hsec), quam Ernestius probabat, 
nihil profioitur; neque enim ablativus (callidis crim.) 
habet, cui adhîereat. Itaque hactenus laudandus Ritterus, 



O C. 71 simpliciter restitu^da est codicis scriptura, quam nuper 
corruperunt, nounulli gravissime, bis addita negatione et 
eversa tota sententia. Non decemitur, quid fiat, quoties non 
incidat morbus. Licebat flamini Diali binoctinm abesse; 
Augusto principe dccretnm pontificum addidit, ut, quoties 
valetudo adversa flaminem incessisset, arbitrio pontificis maximi 
diutius abesset, dum ne diebus publici sacrificii, cet Ex hac 
exceptione morbi causa singulari decreto data et intra certos 
fines comprehensa Tiberius vincebat, annuam absentiam ob 
proTÎncis administrationem Aamini non permitti. Quid aper- 
tius? 

MAnVIGII Abti«*. r>iT. II. ^<^ 



546 



Lib.Vm.C*p.Vl. 



qnod deesse verbum tenuit, non laudandos, qood, qno 
genere emendandi leviter et inscite abutitnr, interposnit 
commisit inter callidis et criroinatoribns. Scri- 
bendum minima mutatione: alitque hsec callidis cri- 
minatoribus (hoc est, criminatorum opera; vid. gr. Lat 
§ 254 n. 3). 

Ibd. 14: Nam cives Romanos (Coi) temple 
iEsciilapii induxerant, cum iussu regis Mitbri- 
datis apud cunctas Asiîe insulas et urbes truci- 
da ren tur. Omnes tacent, quasi usitate hscc dicantar; ego 
neque imhicere templo fero (longe aliud est terris nocfl^m 
inducere), neque inductos in templum narrari debere 
puto, sed ibi aliquanulin servatos. Itaque scribendum 
prorsus iudico iin'luserant. 

Ibd. Hî. Lociis, in qno inde a Lipsio haîrent, nihil 
omnino liabet diffioiiltatis , modo recte interpungatnr: 
neque adesse, ut olim, eara copiam, omissa 
confarreandi adsuetudine aut inter pancos 
retenta (pluresque eius rei causas afferebat, 
potissimam penes incuriam virorum femina- 
rumque; accedere et ipsius caerimonia? diffi- 
cultates. quo> consulte vitarentur), et quod (sic 
Rhen.; cod. qno, edd. fere quando aut quoniam; ex- 
iret e iure patrio, qui id flaminium apisceretnr 
qUiTeque in manum flaminis conveniret. Ita me- 
dendum cet. Minor erat copia flaminis legendi, quod 
pauci erant geniti confarreatis parentibus, et quod, qni 
lectus erat, e iure patrio exibat, quod aut ipse aut pater 
eius noUet; ut autem pauciores confarrearentur , fiebat 
partim incuria, partim diflficultatibus CiTrimoniae. 

Ibd. t?8: Isdem consulibus ... rens pater, 
accusator filius ... in senatum inducti sunt, 
ab exilio retractus inluvieque ac squalore 
obsitus et tum catena vinctus peroranti filio 
praeparatur adoUsceus multis munditiis, alacri 



Taciţi Annales. 547 

vultu, structas principi insidias, missos in 
Galliam concilores belii index idem et testis 
dicebat cet Sic codex. Omitto infelices emendandi 
conatus. Initium veri, a quo Venturius cum aberrasset, 
ceteros traxit, in eo positum est, ut, interpuncta plenius 
oratione post inducti sunt, retineantur deinde duo 
verba finita, tum peroranti dativus ne mutetur. Scri- 
bendum est ita: Ab exilio retractus ... peroranti 
filio pater comparatur (pf comparatur, hoc est: 
cam eo componitur, ut tanquam par ad depugnandum 
efficiatur). Adulescens ... dicebat adnectebatque 
. . . ministravisse pecuniam (qui ... festinavit). 
At contra reus cet. Sic demura narratio recte proce- 
dit. (De extremo capite dixi emendatt. Livv. p. 90 n.) 

Ibd. 33: Utque familiae ipsae iam exstinctse 
sint, reperies, qui ob simîlitudinem morum 
aliena malefacta sibi obiectari putent. Certa 
regula, quam recentissimi editores tenere debebant, scri- 
bendum esse reper ias et ipse annotaram et Siesbyeus. Ssepe 
sic Tacitus, velut XI, 18 scias, bist. 1, 1 averseris, 
cet. In hoc ipso verbo recte scribitur (reperias) VI, 
22 (28), ubi in codice est reperîccs. 

Ibd. 43: neque Philippum potentia, sed ex 
varo statuisse. Neque Latinum est potentia staiuere 
(quoniam neque ius neque iniuria neque animi aiTectus 
illa voce significatur), neque, si Latinum esset, ei contra- 
rium esset ex vero. Contraria sunt, quae impotentia 
(impotenţi animi motu) fiunt statuunturque et quse ex vero et 
aequo. Prima syllaba hausta est precedente um, praeser- 
tim in significatione vocabuli librariis interdum parum 
animadversa; cfr. XII, 44. (Matris impotentia 
c. 57.) 

Ibd. 49: Rebusque turbatis . . . discordia 
accessit, his (e Thracibtis obsessis) deditionem, 
aliis mortem et mutuos inter se ictus paranti- 



548 Lib. VIII. Cap. VI. 

bus; et erant, qui non inultum exitium. sed 
eruptionem suaderent, neque ignobiles, quam- 
vis diverşi sententiis. Verum e ducibus Dinis, 
provectus senecta ..., ponenda arma, unum af- 
flictis id remedium, disserebat, cet. Neque, quo 
pertineat illa in iis, qui idem suadebant (eruptionem). sen- 
tentiarum diversitas, apparet, neque, qui diversitas senten- 
tiarum contraria sit nobilitati aut ignobilitati (quamvis). 
Contra facile suspicere referri inter se neque ignobiles 
et verum e ducibus. Nec discordia reapse gravis 
significatur, nisi perire volentibus contrarius ponitur dedi- 
tionis auctor. Sine dubio Tacitus aut sie aut simillime 
scripsit: . . . suaderent. Neque ignobiles (antum 
his diverşi sententiis, verum e ducibu s Dinis 
... disserebat. Huius .Ttatis usu bis diverşi sen- 
tentiis dicuntur contrarii et adversantes. ( Componei *' 
diversos, boc est, discordes. XIII, 9.» 

Ibd. 53: Sed Csesar, non ignarus. quantura 
ex re publica peteretur, . . . sine responso 
(Agrippinam) quamquam instantem reliquit. Corrup- 
tum esse ex re publica manifestum est (nulla enim pars 
reip. petebatur); sed quod e Wurraii conieetura substi- 
tuunt, ex se peteretur, barbarum est (pro a sei. 
Tacitus scripserat: qu antum fa re pete retur. Gemi- 
nata proxima littera (;^>^ factum rep, tum ex rep. 

Ibd. 69: et si pone fores adsisterent, metus 
visus, sonitus aut forte ortae suspicionis erant. 
Sic codex. Opinor fuisse: metus visus. sonitus aut 
forte ort» suspicionis eraf (boc est, metuebatur 
visus cet. Duo priora membra unius generis sunt, tertium 
sui ordinis; itaque vitio caret aut semel positum.) Sus- 
piciones (plur. num.) minus aptae sunt. [Sic Rhenanus.] 

Lib. V, 4: disserebatque (lunius Kusticus), bre- 
vibus momentis summa verti; posse quandoqiie 
Germanici stitium poenitenti»} senis. In loco 



Taciţi Annales. 549 

perspicue lacunoso ante omnia retinenda sunt, qu» sana 
reliquerunt librarii, poenitentise senis (Tiberii). Scrip- 
tum fuerat ad hanc formam: posse quandoque Ger- 
manici stij[rpem resurgere\ darent «pa]tium pcB- 
nitentiie senis. 

Lib. VI, 31 (olim 25): quam (Agrippinam) inter- 
fecto Seiano spe sustentatam provixisse reor 
et, postquara nihil de ssevitia remittebatur, 
voluntate exstinctaju. Neque reperitur usquam pro- 
vivere, neque ulla minima eius verbi fingendi Tacito 
causa necessitasve erat ad porro vivendi (aut potius vitse 
trahendae) significationem exprimendam. Credo eum 
scripsisse: spe sustentatam vitam jyroduxisae 
cum substantivum post tam excidisset, natum esse ver- 
bum inauditum. 

Ibd. 50 (44): lamque multa mânu (Artabanus) 
p roninqua Seleuciae adventabat. Xeque adventare 
propinqxia uUo exemplo dicitur aut ulla analogia (nam 
diversa sunt advolvi genua^ adsidere tirbem^ hoc est, ad 
genua, ad urbem, aut genibus, urbi), neque in p'opin- 
qua urbi adventare usitate. Scribendum: propinquans 
Seleuciae adventabat. Ex propinquâs S natum 
est propinqua S. ^) 

Ibd. 54 (48) in L. Arruntii, cur mori velit, causa- 
rum explicatione : sane paucos et suprema princi- 
pis dies posse vitari; quemadmodum evasurum 



') C. 52 (46) in patkntia Jirmitudinem simulare nihil esse Muretus 
intellexit nec patientiam esse in eo, quod nihil e libidinibns 
omittatur. Itaque recte scribi voluit impatientia eo signi- 
ficatn, quo apnd Apuleinm et Arnobium de impotent! libidine 
ponitur. Atqne transitus ad hanc impotenţi» significationem 
îam apparet apud Ovidium, qni impatientem itcE dixit enm, qni 
iram cohibere non pos^t, hoc est, ir» impotentem. 



550 Lib. VIII. Cap. VI. 

imminentis iuventam? Sic codex; editur et sapre- 
mos, improbabili correctione. Scribendum: pancos ad 
suprema principis dies, boc est, paucos, qui soper- 
sint ad principis mortem. 

Lib. XI, 8: îs (Pharasmanes) . . . nuntiabat 
<li8Cordare Parthos summaque imperii ambi- 
gua, minora sine cura baberi. Nam inter 60- 
tharzes pleraque saeva, qui necem fratri Arta- 
bano coniugique ac filio eius pra^paraverat. 
Sic codei Med. (alter). Frustra transponendo sententiam 
eificere conantur. Exciderunt nonnulla ob bis positum 
Gotarzis nomen: Nam inter [Gotarzem ...;] Go- 
tarzis pleraque saeva; 7u/?i necem fratri Arta- 
bano cet. In iis, quae exciderunt, significatum erat Go- 
tarzis cum altoro certamcn de regno. 

Ibd. 14 (de litteris tribus a Claudio additis): aspi- 
ciuntur etiamnunc in sere publico dis plebisci- 
tis por fora ac templa fixo. Delendo nuper gr^sari 
coeperunt. relicto, quod nimis intinitum est: in aere pu- 
blico per f. ac t. fixo. llecte iam Grotius publi- 
cau dis. Sed plebiscita nuUa tune publicabantur (etsi 
ea etiam Mommsenius tenuit), nec unum aes publicandis 
legibus fixum erat, sed singularum aera 6gebantur. Scri- 
bendum est: in aire publicandis plehi iis per fora 
ac templa tixo. Signifîcatur ipsa tabula senatasconsulti 
de iis facti, ne plebs eas nesciret, multis locis fixa. 

Ibd. 23 (de Gallis): Quid, si memoria eorum 
oreretur, qui Capitolio et ara (arce Acidalius) Ro- 
mana manibus eorundem pse s a tis? Scribendum opinor 
quiCapitolio et arce Romana manibus deorumtf*'- 
pvlsi sini. Nam aptissime in hac re manus deorum siia 
templa tutantium nominantur; manubise deorum, quasNif»- 
perdeius ot Halmius a Perizonio acceptas (etsi is aliter 
verba scripsit) posuerunt, vereor, ut uUse usquam dicantur: 
imperatorum mwwîSAîe 4\% <iouaecrantur.; 



Taciţi Aunales. 



551 



Ibd. 31: Ferunt Vettium Valentem . . . 
interrogantibus, quid aspiceret, respondisse 
tempestatem ab Ostia atrocem, sive coeperat ea 
species, seu forte lapsa vox in prsesagium ver- 
tit. Ineptum est coeperat et initii notio, cum signi- 
ficetur ea species vere obiecta. Tacitus scripserat: sive 
ceperai eam speciem, Omisso 7n factum ea species. 
[Vett. edd. ceperat ea species.] 

Ibd. 34: Instabat quidem Narcissus ape- 
rire ambages et veri copiam facere; sed non 
ideo pervicit, quin suspensa et, quo ducerentur, 
inclinatura responderet. Claudii suspensa respon- 
dentis ambages erant; eius veram voluntatem Narcissus 
scire volebat; ipse Claudio iam omnia narrarat et veri 
copiam plenissimam fecerat. Certissimum est a Tacito 
scriptum fuisse: Instabat quidem Narcissus, 
aperiret ambages et veri copiem faceret^ sed non, 
ideo pervicit, cet. 

Lib. XII, 18 codex: propriis odiis infensum; 
editur: non infensum; paulo melius est: pr. od. 
in of/e nsu m, [Sic Iac. Gronovius.] ^) 

Ibd. 51: Interim Zenobiam . . . placida 
illuvie spirantem ac vitse manifestam advertere 
pastores. Nunquam sic dici illuviem de aqua ripam ez- 
eunte et stagnante substituendamque eluviem Oronovius 
intellexit. Sed ablativus nudus ferri nequit. Scribendum 
igitur placida in eluvie, ex quo inluvie facillime 
nasci potuit. 



') C. 44 pravum esse potenţi ae prompiae fere omnes post 
Lipsiuin consentiunt, sed corrigendo aberrant, spreta Freins- 
hernii yerissima emendatione : invenem impotentice promptse 
(post em syllabam), hoc est, cupiditatîs et vehementise ad 
agendum promptse. Cfr. IV, 43. Ipse sponte in idem 
incideram. 



i 



552 Lib.VIILCap.VL 

Ibd. 64 (ile prodigiis): Fastigio Capitolii 
examen apium insedit. Biformes homiDum 
partus, et suiş fetum ediditum (edd. editam), 
cui accipitrum ungues inessent. Neqne accnsativus 
cum infiniţi vo feni potest et violenter fit fetus edita s. 
Scribendum monstrante indicio codicis: et suiş fetam 
editum eisse creditum (est), cui, cet. Cfr. I, 28: et 
postquam orta; nubes offecere visui creditumque 
conditam (lunam) tenebris; IV, 55: Pergamenos 
. . . satis adeptos creditum. Ab editam ad 
creditam oculus aberravit et ez duobus unum con- 
flatum est. 

Ibd. (>5 reoepto, quod Ferrarius et alii invenerunt, 
metum pro meri tu ui, locus sic interpungendus est: 
Convictam Messalinam et Silium; pares iterum 
aocusandi causas esse, si Nero imperitaret (hoc 
est, >i ei successio daretur cum sunimo periculo, ne Clau- 
dio mors festinaretui); Britannico successore nul- 
lum principi metum; at novercaj insidiis do- 
mn m umnem con vel li. Sic nihil ^fere despe- 
raţi" est. 

Lib. XIII, 26 (ubi exponitur deliberatio de poena iu 
libertos male meritos statuenda): quibusdam coalitam 
libertate inreverentiam eo prorupisse fremen- 
tibus, ut, vine(âicErnestiusetalii; cod. om.ut)an sequo 
cum patronis iure agerent, sententiam eorum 
consultarent (hoc est, superbe patronis optionem 
facerent, utrum vi secum libertos agere an aequo iure 
mallent) ac verberibus manus ultro intenderent, 
impune (sic margo Gryph. pro impulere) vel pcenam 
suam dissuadentes. Quid enim aliud laeso 
patrono concessum cet. Pro dissuadentes, quod 
neque ad ceteram libertorum protervam contumeliam aptum 
est neque ad id, quod subiicitur, opinor scriptura fuisse: 
poenam suam ip^i suadenies. Poenam levem et 



Taciţi Annales. 553 

contemptam ipsi contumeliose patronis ut imponerent sua- 
debant. Tum in proximis non dici Latine yrave est reti- 
nendi pro eo, quod est reţinere (XIV, 21: nec cuiqnam 
indici gra\e aures ... impertire, etsi psene ridicu- 
lum est exemplo uti), argumentis docerem, si ea, quae ad 
defendendum afferuntur, intelligerem (velut quod faciendi^ 
quod est iov noulv, comparatur cum to iov not€lv, aut 
quod huiusmodi Grseca finguntur: dr^f^îs tan*fo iov 
uxovetv^ etsi debebat fingi: d^âss tojt jov «xoi/en), aut 
si duo, quse prseterea ponuntur, exempla similia putarem 
aut per se rectum crederem : manet provincialibus ostentare. 
Nune simpliciter dico ante manumissis excidisse anus. 
(Ritterus munus posuit, non aptum vocabulum). Po- 
stremo verissime codd. dett. : quos beneficia commu- 
tavissent (hoc est, qui ex bonis et obsequentibus servis 
manumissionis beneficio liberti ingraţi et contumaces facti 
essent) pro non mutavissent; idemque sponte scrip- 
seram. 

Ibd. 31 ex his: ne quis magistratus aut pro- 
curator in provincia obtirieret, spectaculum 
gladiatorum ... ederet, fit: in provincia, quam 
obtineret, spect. Imprudentissime deletur obtineret; 
facile excidit quam post ci a. 

Lib. XIV c. 26 (nam de c. 20 dixi voi. I p. 116, 
de confiniis c. 25 et 26 p. 30) in codice scribitur: 
pars (recte Halraius partes) Armenise, ut cuique 
finitîma, parsnipulique et Aristobulo atque 
Antiocho părere iussae sunt; editur e Gronovii con- 
iectura: Pharasmani Polemonique et Aristobulo. 
Sed Polemo, Ponţi rex, et longe aberat, nec eius ullse in 
iis, quse hic attinguntur, rebus et certaminibus partes 
erant. Scribendum tantum: Pharasmanique et Ari- 
stobulo atque Ant. Cum ex pharas factum esset 
pars, ex eo, quod supererat, manique ortum nipuli- 
que (fortasse prius manipulique). 



554 



Lib.VIILCftp.VI. 



Ibd. 1^8: Auxitque patrum honorem statu- 
endo. ut, qui...ad senatum provocavissent, 
eiusdem pecunia; periculam facerent, cuins ii, 
qui imperatorem appellavere. Pravissimam nar- 
randi tempus»; scribendum appellarent. 

Ibd. 29: (Suetonius Paulinus) naves fabricatar 
plano alveo adversus breve et incertura. Non 
ma^is quam Ernestius et alii fero haec adiectiva sic abso- 
lute singulari numere pro substantivis posita; et quod 
nonnulli brevia ponunt, eo magis eminet pravitas in 
altero nomine; nani incerta marU^ tempeMatum nevi: 
ferrem fortasse sine genetivo incerta; inceriwn tolerări 
nequit. Suspicor excidisse mare post in certam, sent^n- 
tia non discedtMis ab iis, qui littus post breve 
addebunt. 

Ibd. 3î): Cu neta tamen (a Polyclito de hostibu? 
se irridentibus) ad imperatorem in mollius relata, 
detontustjue rebus gerundis Suetonius, quoJ 
post piiucas naves . . . amiserat, . . . tradere 
exercit um Pe tronio Turpiliano . . . iubetur. Xon 
rebus libere et strenue gerendis et alia nescio qua opera 
delectationeve detentus Suetonius est, sed Polyclito \m\^' 
diente detentus a rebus gerundis et mox e provin- 
cia revoratus. (Vitium senserat Faernus. Nipperdeius 
incredibiliter enarrat, quasi sit in reb. (jer. ret€ntm.\ 

Ibd. 44: servi si prodant, possunius singuli 
inter plures, tuti inter anxios. . .agere. NuUasen- 
tentia est, nisi scribas : s e r v i ?< t p r o d a n t. Agitur de caven- 
dis servorum proditionibus, non de cont^mnendis, subiicitur- 
que: Suspecta maioribus nostris fuerunt ingenia 
servorum. Ipse coniunctivus ad ni aptior. Etiam IV, 28 
extr. Tacitp ni pro si reddidi. (Sensit vitium Kipperdeias, 
sed violenter multa vertit et evertit.) 

Ibd. 54 (in Seneca apud Neronem oratione'): Sn- 
perest t\b\ T(>bwv «t tot per annos visam fasti- 






Taciţi Annales. 555 

gii regimen: possumus seniores amici quietem 
reposcere. Vehementer ofifendit sic nude dictum de 
principali loco et gubernatione fastigii regimen; nec aut 
visum regimen aut superest visum regimen tolerabile vide- 
tur. In altera pravi participii syllaba latet, quod requiri- 
tur: summi fastigii regimen; prior ex his orta: et 
tot per annos nosti summi f. reg. Ex semel scrip- 
tis litteris nos (an nosti summi) initium mendi natum 
est. [Summi iam Wurmius.] 

Ibd. 58 (in mandatis L. Ântistii ad Rubellium Plau- 
tum, ut Neronis crudelitatem armis capiendis prseveniat): 
effugeret segnem mortem; otium suffugium et 
magni nominis miseratione reperturum bonos, 
consociaturum audaces. Varie tentatur otium, 
mendi manifestum; mihi verisimillimum videtur: in mo tu 
suffugium; et magni cet. Contrarius segni morţi 
commeudatur motus; additur, quid in eo spem faciat. 
Sed paulo ante quod nune editur: Vana haec 
more fam» credentium otio augebantur, etsi 
otiosi famara circumferre solent, tamen credentium 
otio augeri ea vix recte dicitur, putoque cum Grono- 
vio fuisse odio (Neronis). 

Ibd. 60: Înde crebri questus nec occulti 
per vulgum, cui minor sapientia ex mediocri- 
tate fortuna^ pauciora pericula sunt. His quam- 
quam Nero poenitentia flagitii coniugem revo- 
cavit O c ta V iam. Non revocatam, sed inanem eum 
ramorem fuisse, satis ex iis, quse sequuntur, apparet. 
Itaque sponte scripseram: nec occulti per vulgum, 
cui minor sapientia et ex (sic ^uteol., Halm. 
sapientia et) mediocritate fortuna^ pauciora 
pericula, rumorea^ ianquam Nero poen. fi. con- 
iugem revocării Octaviam. Exim Iseti Capito- 
lium scandunt cet. Postea tanquam iam Bhenanum 
praecepisse vidi, tanquam ... revocarit Nipperd^vwocL^ 



556 LiK VIII. Cap. VI. 

qiii intor His et tanquam lacuna? signa posuit. De loci 
forma non dubito, nec a«lmo(lum (lifficulter ex ramores 
nasci potuit sunt bis; si quis tamen propius ad litt^ra- 
rum vestigia accesserit, lîbenter accipiam. Illud fortasse 
annotandum, huius et inferioris atatis scriptores post opini- 
onis, famfc sîmilomve $ignificationem ssepe tanquam aut 
quasi ponere, ubi antiquiores sententiam infinitam posuis- 
sent ; velut Tacit. anu. III, li* (diffevrique per e.vUfi'fws^ tan/juam 
Vf'fh^uo inh'irepttitf c;sset)^ XIV, '22 (de tjuo nilffi Ojtinio est. 
tanquam ... portenJat\ hist. II. 65 (detnlerat tanquam)\ 
Senec. qua?st. nat. II, 32, 2, Gell. III, 9 {/ama .. . ton- 
qw'iH ... pro'jciiitns joref); Sueton. Aug. 6, 28, Tib. II, 
21, 44 (ubique qnnsi). Quaniquam pro tanquam 
coJox etiani XV, '9. 

Lib. XV, 12: Iile (Corbulo) ... qua proxim um 
et O'jm meatibus non egenum, regionem Com- 
niagenam ... petivit Vix credo ferri posse imper- 
SOnalittT dictum : qua eofnmtatifnis non tgenum *rat. 
Itaqur» ante et excidisse suspicor if.ev (qua proximum 
itnr t^t 0. n eif.) 

Ibd. 21 : Decernaturque et maneat provin- 
cialibiis potontiam suam tali modo ostentandi. 
Hoc feni non posse iani ad XIII, 26 dixi, praesertim cuui ne in- 
tinitlvus (luidem rectus foret (maneaf prorincialibus osieit- 
tarf). Sed mendum nianifestum est etiam in potentiam; 
nulla enim in hac re pot<întia provinciaiîum erat, sed 
voluntatis et indicii significatio, interdum potentis aut 
gratiosi hominis auctoritate expressa. Scripsisse Taciturn 
opinor: et maneat provincialibus potestas sen-- 
tK'utifun suam tali modo ostentandi. (Potestas 
etiam Kittero in mentem venerat, sed longe aliter.) 

Ibd. 25: Syrireque excutio citio (C. Cestio 
Pighius et Xipperd.), copise militares Corbuloni 
permissîP. Xihil prorsus est, quicquid Nipperdeius 
molitur, SyrVîft Vţ'f^'^'vcvcvst^ ^x^cutio^ cum prsesertim con- 



Taciţi Annales. 557 

traria ponatur copiis militaribus, ut satis anpareat, universi 
negotii Syriaci executionem non permissam Cestio. Scri- 
bendum sine dubio: Syria? uiriadiciio C Cestio, 
copiae militares Corbuloni permissae. Haec recte 
contraria ponuntur, onini, quae copias militares non com- 
plectatur , administratione iurisdictionis nomine compre- 
hensa; cfr. I, 80: in iisdem exe^citibus aut iimsdictionihus 
hahere. De no!nine hominis nihil prsesto. 

Ibd. 28: Tempus propinquum, locus, in quo 
nuper obsess» cum Paeto legiones erant, cum 
barbaris delectus est ... Corbuloni non vitatus. 
Necessario scribendum: cum delectus esset, Longe 
alit^r dicitur indicativi perfectum cum illa coniunctione 
{tum^ cum aut quoiies). [Sic veteres editiones.] 

Ibd. 36 (Neronis verbis ratio redditur omisei consilii 
in provincias proficiscendij: Yidisse msestos civium 
vultus, audire secretas querimonias, quod tan- 
tum auditurus esset, cuius ne modicos quidem 
egressus tolerarent, cet. Corrigitur aditurus, 
addito iter aut itineris. Scribendum erat: quod 
tantum ahiturus esset. hoc est, tam longe et diu. 

Ibd. 51: Ergo Epicharis plura et omnia 
scelera principis orditur: neque senatul quid 
mânere. Sed provisum cet. Neque Epicharis pi ura 
sic sine verbo recte dicitur Cpraîseftim sequente et om- 
nia atque et ... orditur), neque comparaţi vus , quo 
referatur, habet, neque ordiri priftcipltt scelera de comme- 
morandis usitate ponitur. In plura et latet infinitivus: 
Ergo Ep. deplorare (enumerare?) omnia scel. 
princ. orditur. Deinde ad lacunam explendam sufficere 
puto verumque esse: [Negne populo~\ neque sena- 
tni quicijuam mânere. 

Lib. XVI. 1 : Ceterum, ut coniectura demon- 
strat, Dido Pboenissam ... illas ojpes abdidisse. 
Simpliciter toUendum at Exposito Wîljfk Cssellios cou- 



558 Lib.Vin.Cap.VI. 

iecturam adiungit. Ablativiis (coniectnra) pro nomina- 
tive acceptuă particulam genuit. *) 

Ibd. 16: At nune patientia servilis tan- 
tunique sanguinis domi perditum fatigant ani- 
mam et mc^stitia restrinţunt. Videndum, ne scribi 
debea t rest in ff n H n t. 

Ibd. 20 (in eoruni oratione, qui Thrasea? mortem 
voluntariaui suadent): Proinde intemeratus, impol- 
lutus, quoriim vestigiis et studiis vitam duxe- 
rit, eorum gloria peteret finem. Quid sit gloria 
aliculus ţinem petere aut omnino aliquid facere, non intel- 
ligo. Scriptum fuerat: eoruui <j lori am peteret 
ftne, translata lineola, boc est, glorioso fine iis se 
ifquaret. 

Ibd. 28 (in Kprii Marcelii oratione): Denique 
agere sonatorem et principis obtrectatores 
protegere solitns voniret; censeret, quid cor- 
rigi aut mutări vollet; facilius perlaturos 
singula increpatium quam nune silentium 
perferrent omnia damnantis. Primum agere 
senatorem non solus Thrasea, opinor, solitus erat, 
sed omnes; imnio is minus videbatur id facere, qui 
sa?pe aberat. plerumque tacebat. Scribendum: Deni- 
que fiot'vet senatorem et, principis ... soli- 
tns, voniret. Postulant, ut iure suo utatur, oflfîcio 



') Cap. 12 necessario cum Lipsio scribendum; Et menses (cod. 
mensis), qui Aprilem enndemque Neroneum sequf- 
bantur (sic recte Nipperd. pro sequebatur), Maius Claa- 
(lii, luh'us Germanici vocabulis mutantur. Alioqoin 
transmissi lunii causa subiecta intelligi nullo modo potest. 
Nam omissus e fastis totus mensia ridicule fingitur; et qni 
turn Germanictts appellari poterat? Tulii Cssaris honorem non 
curabant. ţ\\i\ "^SitTOTi^m ^^Ubtiiitur. 



Taciţi HistorisB. 559 

fongatur. Deinde pro increpatium inde a primis edi- 
tionibus scribitur increpantem, turbata merabrorum 
concinnitate , quse restituenda sic est: fa ci lins perla- 
turos singula increpantis vocem quam nune 
silentium perferrent omilia damnantis. 

Historiarnm Lib. I c. 2 in codice Mediceo est: 
Opus aggredior opibus casibus, atrox proeliis, 
discors seditionibus, ipsa etiam pace ssevura. 
Editur e codicibus interpolatis opimum casibus; sed 
neque opimus sic simpliciter de copia dicitur, neque h. 1. 
commune adiectivum, ad ea etiam, quse sequuntur, sub- 
stantiva aptum, poni potuit, sed quod proprietatem cum 
casibus coniunctam significaret, ut airox et discors, Id 
erit: Opus aggredior rapidxim casibus (de ce- 
leri et inexspectato cursu). Nocuit r semel scriptum 
(apidum). [Ernestius horridum, similiter ratiocinans.] 

Ibd. 3 (in enumeratione bonorum exemplorum, quae 
hoc quoque seculum protulerit): propinqui audentes, 
constantes generi, contumax etiam adversus 
tormenta servorum fides, supremse clarorum 
virorum necessitates, ipsa necessitas fortiter 
tolerata et laudatis antiquorum mortibus pares 
exitus. NuUa arte effici potest, ut non pravissime neces- 
sitatibus tanquam diversa ipsa necessitas superponatur, 
snpremae autem clarorain virorum necessitates per se (quds 
nihil monstrant nisi tristem crudelitatem) inter bona 
exempla ponantur, seiunctne a fortitudine tolerandi, in qua 
una exemplum est. Scribendum: supremse clarorum 
virorum necessitates ipsa necessitate fortiter 
ioleraicB^ laudatis cet. Acumen quseritur ex necessi- 
tatis varia significatione. [Sic Rupertius.JM 



') Cap. 10 (iD loco de Licinii Maciahi iDgenip^t moribus) quod 
ante qnadiaginta annos emendaveram et X/nva scholia «a&'^\^% 



5fiO Lib.VIII.Câp.Vl 

Ibd. 31: Dilapsis speculatoribus cetera 
coliors non aspernata oontionantem, ut tarbidis 
rebus evenit, forte magis et nullo adhuc consilio 
par signas quam, quod postea creditum est, in- 
sidiis et simulatione. Sic (inde a voce par) codei 
Med. Editur ox ALrricola* coniectura: nullo adhuc con- 
silio parat signa. Sed quid sît sîmia jyararr am 
quani coliortis actionem h. 1. significet, parum ex|Xknitur. 
LitterfP virum ostendunt: forte magis et nullo ad- 
huc consilio pav;^ lunffna quam cet. Plerosque sine 
fraude contionantem quiete et cum assensus specie audîsse 
Tacit us dicit, nonnullos insidiarum crimine non liberat, 
flam Putool. pars injL^ens] 

Ibd. *)7: otiaiii plus rapuit Icelus quam quod 
Pnlycliii et Vatinii et yEgialii Jiyckius, Rittenis 



eram: iiiiiii* voi uj«tates, cum vacaret. quotieiîs ft 
cxpcjlicrat (lienimiiico: so oft er BÎch losgerissen hatte, pP"- 
r|UOtioiis oxpe<lierat}. inagn» virtutes, id nune Kitte- 
nis occiipavit. Frustra prorsus expcdiendi verbo affîngitur sic- 
iiificatio in bolluiu el cxpcditinnem eundi. et euiii magna c^n- 
fusioiie ad eani prolandam jionuntur ii loei, in quibns trpai'i 
(pas'îive^ de pni*}»aratione ad itor iugredicndnm (Germ.: «eh 
fertig niaclien) dicitur. C. «8 pcrvagato errore. quem Faemus 
sustulit, pro o I pe d i r i iubeţ (Genn. : »icb fertig zu machen. sich 
bereit 7u haltcn), cum factuin esset ezpedir iubeţ, scribiturex- 
p e d i r e i u b e t; recte scribitur II. î*9 (corruperunt Halmius et Her. '. 
IV. 83(aîin. XV, lOexpediri itineri), respondetquehisactinim 
expedirc copia? fann. XIII, 7). pese expedîre (XIV. Su 
Non bellicam tantum Muciani industriam , ne maiore quidem 
cx partf, signiticari patet ex II, f). Pneterea scribenduiu: 
variis illecebris potens 'f>ft (pro et) cui expeditiv' 
fuerit tradere imperium quam obţinere. Extrenio 
capite scribendurn i»uto: Occulta fati vi et ostentisac 
responsis destinatum Vespasiano. . .imperium post 
fortunam credidimus. Nam U'je^ quod additur in codd. dett , 
minus facWe eiiA^iwe v^tetat; orculta/aticrfHtre nîhil est hoc loco. 



Taciţi Historitt. 561 

et Helii) perierunt. Postremum verbum varie mu* 
tant Cparaverunt, pepererunt, alia), verbis nirais 
lenibus de libertinorum illorum rapinis positis, oninibus 
supervacaneis; nam in illa sententia satis erat: piu 3 
rapuit Icelus quam Polycliti etVatinii. Mendum 
alibi latet, quo reperto sublatoque acumen elucet: quam 
oh quod Polycliti .•. perierunt. Superavit iam 
Icelus ea furta divitiasque, ob quas liberti opum fama noti 
morţi daţi sunt. ^) • 

Ibd. 74: quemcunque quietis locum prodigai 
vitaî legisset. Vitiose bis vitae genus significatur nec 
idem: quietis locum legei^e et lociim legere prodiga' vita\ 
Scribondum: quemcunque e quietis locum, h. e. ex 
iis, quae bellum motusque civilis non attigisset. 

Lib. II, 10: Id senatul consultum, varie 
iactatum et, prout ... reus incidcrat, infirmum 
aut validum, retinebat adhuc (Med. adhunc) ter- 
roris, et propria vi Crispus incubuerat dela- 
torenj fratris sui pervertere. Edunt, Puteolanum 
sequentes, retinebatur adhuc, deinde terrori, et e\ 
Acidalii coniectura; (quod nuper set substitutum est, ea 
particula apta non est). Non valde placet in senatus 
consulte non abolite consilii signiKcatio. Vqnit in mentem : 
retinebat adhuc ierrores^ ut cqgitetur de singulis, 
qui terrebantur. 

Ibd. 11: Nec illi (Othoni) segne aut corrup- 
tum luxu iter, sed lorica ferrea usus est et ante 
signa pedester, horridus, incomptus famseque 
dissimilis. Etsi ann. XII, 60 equites Romani ^gypto 



M Cap. 32 recte Rittenis: Dcnique eundi ultro, si ratio 
sit, eandem raox facultatem, regressum, si (pro re- 
gressus, si) poeniteat, in aliena potestate. Kam 

. jaenltas . « !• in aliena e$se potestatt vitiosft abundantia dicitur. 

.»»• u aft 



562 Lib.VIILCtp.yi. 

prsefecti appellantar equestres dignitatis nomine (nam 
de XIII, 10 dubitatur), tamen admodum dubito, dicine 
potaerit pedester eo pro eo, qaod est pedes B.nt pedibiu; 
nec recte conianguntar usns est et . . . pedester. 
Med. pedestre. Fnerat: et ante signa pedes ire, 
horridus, cet. 

Ibd. 12: Blandiebatur coeptis fortona, pos- 
sessa per mare et naves maiore (cod. et mai.) 
Italise parte (cod. partes) penitas usque ad 
initiuro maritimarum Alpiam. Maior Italise pars non 
sane per mare et naves possidebatur, sed legionibas et 
cohortibus. Scribendum retracta voce, qnse propter similita- 
dinem litterarum omissa est: maiore or(E Italia? parte. 

Ibd. 28 extr.: non abrumpendos ut corpori 
validissiinos artus. Non aptum ut, quoniam non corn- 
paratio ponitur (abr. cohort^s ui corp. val. art.)^ sed imago, 
putoqiie fuisse: non abrumpendos suo corpori 
valid, artus. [Sic Heinsius.]^) 

Lib. Iii 16: nec sponte Antonii properatnm, 
et t'ore, qua; acciderant, rebatur. Imo: qus 
(reapse post) acciderunt. Quse iam ante acciderant, 
non rebatur fore. 

Lib. IV, 5: Helvidius Priscus regione Italia 
Carecin» municipioCluvios, patrecet. SicMediceus. 
Vix credi potest, Caracenaî (potius quam Carecinse) nomen 
perrarum, sed verum testimoniisque Ptolemaei et Zonarae cod- 
tirmatum (praeterquam quod apud Plinium mai. 111, 106 Care- 
tiniSupernates etlnfernates nominantur) aliena mano 
additum esse; si qais tamen id factum putat, dicendum 
ei est, cum legeretur nimis infinite regione Italise, id 



') De II , 40 dixi emendatt. Lift. p. 135 n. ' Mire Harsos .zq 
einem Feldzuge*'. ■ Qai hoc cam prav» superbiae signifleatione 
contranam aVted hotl ^\ %d \}agnam poni potett? 



Taciţi Historia. 563 

nomen adscriptum esse; qui hsec omnia regione Italiae 
Caracense toUant, prorsus inconsiderate facinnt. Sed 
mire ablativus regione ponitur, mireaddituritalise, miro 
ordine dicitnr Caracena e (nam hoc abesse neqnit) 
mnnicipio Gl. Opinor Taciturn scripsisse: Helv. 
Priscns, origine Italica e Caracense mnnicipio 
C Învii s. (Nam sic mnnicipinm, qnod apnd Livinm IX, 
31 G Iu vi a est, Tacitus appellasse videtnr, Cluvias.) 
Primum Italiaî indigena Helvidins fuisse dicitnr, deinde 
locns ipse indicatur, addito oppidnli nomini regionis nomine. 
Qui regionis nomen non femnt, scribere debent: origine 
Italica e mnnicipio CI. [In origine incidit Weiius.] 

Ibd. 33: Csesorum eo die in partibus nostris 
maior numerus et imbellior, e Germanis ipsa 
robora. Ser. maior numerus, sed imbellior, e 
Germ. cet. 

Ibd. 42: et quem adhuc- qusdstorium offendere 
non audemus, prsetorium et consnlarem visuri 
snmus? Prsetoriumne et consnlarem Regulum visuri 
essent, nihil ad rem pertinebat, nec id negări poterat 
fntumm, potiusque probabile erat, qui qnsestor tantum 
posset, facile ad maiores bonores perventnmm. Scripsit 
Tacitus: prsetorium et consnlarem aueuri snmus? 
Id Montanns negat fieri posse, si ne nune qnidem audeant. 
Ausus pro visus reponendum erit etiam apud Gellium 
VI, 3, 25. [Ausuri etiam Lipsius in marg.]*) 

Ibd. 58: quis deinde sceleris exitus, cum 
Bomanse legiones contra direxerint? Ser. cum 
R. legiones se contra direxerint? 



') Cap. 46 quod Hahnins HaaslTim primam vidisse sooPb %» 
malto ante adolescens (a. 1828) dixeram in appendic^ dispu- 
tatioxiiB de Asconio p. 28 not. 



564 Lib. TIU. Cap. VI. 

Ibd. 62: revolsa^ imperatorum imagines, 
inhora signa. Sic Med. Editnr iDhonora, adiectivo 
Pliniano. Aptius, opinor, in decora. 

Ibd. 65 (in responso Oermanis ab Agrippinensibus 
dato): sint transitus incustoditi, aed dinroi et 
inermes, donec nova et recentia iura iii veto- 
statem conauetudine yertantur. Inra non consae- 
tudine vetera fiunt, sed tempore et vetustate consuetndo 
efiicitur. Tacitus scripserat: donec nova • . . iun 
vetustate in consuetudinem vertantur. Praepositio 
in ni conversa, deinde pravo loco snppleta est. 

Lib. V, 7: nam cnncta sponte edita aut mano 
sata, sive herba tenus aut flore seu soli dam in spe- 
ciem adolevere, putria et inania velut in ci- 
nerem vanescunt. Nulla est solida species, sed solidii 
et, si est, nihil ad eam pervenire dicitur. Sed solidam 
Salmasii est; codex habet solit am. Opinor fhisse: nam 
cuncta ... sata, ubi herba tenus aut flore soli- 
tam in speciem adolevere, putria ... vanescunt. 
Id verum est, initio cuncta solitam speciem servare herba 
aut flore tenus, turn vanescere. Ubi in sive mutato 
additum est seu. 

Ibd. 15: aut, si quid stabile uccurrebat. 
totis illic corporibus nitentes. Puto fuisse Uluc 

In Germania et Agricola codicibus utimur recentibas. 
nullţ prsecipuse auctoritatis; itaque non pauca merito dubla 
et suspecta certo corrigi nequeunt In libellis scholarum 
usu tritis multa inaniter tentata iactataque sunt. 

C. 7: et in proximo pignora, npde femina 
rum ululatus audiri, unde vagitus infantium 
Infinttjns historicus in sententia relativa apud Vergilium 
lÂn posset, si de praeterito tempore ageretur, jaon de pr» 
senti; apud Taciturn ne sic quidem ferri posset. Scriben- 
dum vîdetui. a\xV. wxi^^ ^^m\\viLrum ulnlatus audiunt 



Taciţi Germania. 565 

nnde vagitus inf., ut cansa mendi in sequenti unde 
esse putetur, aut: audiunt «i vag. inf. 

Ibd. 14: magnumque comitatum (nobiles et 
principes) nou nisi vi belloque tuentur; exigunt 
enim principis sui liberalitate illum bellatorem 
equum, illam cruentam victricemque frameam. 
Primum non dicitur exigere aliquid liberalitate alicuius^ 
sed ab liberalitate. Deinde ineptissime illum. ..illam po- 
nitur, tanquam demonstretur una certa res nobilis, qu&m 
omnes eandem petierint. Scripsit Tacitus: exigunt 
enim principis sui liberalitatesy iile bellatorem 
equum, iile cruentam victricemque frameam. 
Liberaliiatem hac setate de munere ipso dici notiim est, 
posuitque ita Tacitus prseter ann. II, 37 et hist. I, 20 
etiam ann. IV, 20, plurali autem numero Suetonius Claud. 
29. Iile . . . iile, ubi exspectes liic ... iUe^ iam Teren- 
tius dixit habetque Quintilianus III, 6, 93, XI, 3, 168, 
/uc .., hic ipse Tacitus ann. XIV, 8, hist. IV, 55, iile 
aut iile Cicero, iile vel iile Ovidius, iile et iile Suetonius. 

Ibd. 19: Publicatae enim pudicitise nulla 
venia; non forma, non setate, non opibus mari- 
tum invenerit. Non causa redditur superioris senten- 
tise, sed transitur ad novum cum ascensu (multo vero 
minus veniam esse publicatse pudicitise). Itaque Lipsius 
etiam scribi voluit, Kitterus excidisse qusedam ante 
publicatse putavit. Scribendum sine dubio: Publi- 
catse enimvero pudicitise. Cfr. emendatt. Liw. p. 
244 n. et supra ad CsesarisB. G. V, 7. 

Ibd. 38 (de Suevis) quod artificiose enarratur varieque 
tentatur: capillum retro sequuntur, fieri potest, ut 
ortum sit ex hoc: capillum retorquent. Separate enim 
retor et in retro mutate, expletse esse possunt reliquse 
litterse (quent) ad Latini vocabuli formam, cuius generis 
exempla non pauca in Livii et Senecse codicibus inferiori- 
bus, qusedam in antiquis accidisse vidimus. 



566 Lib.VIIL Cai>.VL 

Ibd. 44: enimvero neque nobilem neqae inge- 
nuam, ne libertinum quidem armis prsponere 
regia utilitas est. Mire regia utilitas pro eo, qaod 
regibus utile est, dicitur, nec omnino h. 1., qaid utile sit, 
agitor. Tacitus cum acerbitate aliqna et qnasi noyum 
inventum admirans dizerat: regia Bubt%lita$ est (ein 
kOniglicher Fiff, eine kOnigliche Schlauheit). Eodem 
errore apud Gellium, I, 4, 1 Yoces commutatas ostendflm. 
Contra apud Senecam ep. 49, 6 pro utili us scriptum 
erat subtilius. 

Ibd. 46: quamquam Peucini, quos quidam 
Bastarnas vocant, sermone, cultu, sede ac domi- 
ciliis ut Germani agunt; sordes omnium ac tor- 
por procerum; connubiis mixtis nonnihil in 
Sarmatarum habitum foedantur. Perverse prorsns 
ponuntur nudi illi nominativi (neque enim b. 1. in nar- 
rando breviter facti aut status alicuius significatio inter- 
ponitur); nec recte sordes a cultu separantur aut torpon 
qui mire infinite dicitur, ad banc comparationem pertinet 
Scribendum: mores omnium ac corpora procerum 
connubiis mixtis nonnihil in Sarmatarum habi- 
tum foedantur; nisi quod pro procerum sine dnbio 
reponendum paucorum^ quod apte ad omnium contra- 
rium refertur. [Corpora invenerat Muetzellius.] 

AfţricolsB c. 7: îs (Mucianus) ... Âgricolam 
. . . vicesimae legioni, tarde ad sacramentum 
transgressse, praeposuit, ubi decessor seditiose 
agere narrabatur; quippe legatis quoque con- 
sularibus nimia ac formidolosa erat; neclegatas 
pra^torius ad cohibendum potens, incertum suo 
an militum ingenio. Primum apparet ex his postre- 
mis et ex iis, quse sequuntur de Agricola, non decessorem 
eius (legătura prsetorium, cui succedebat), sed legionem 
seditiose egisse. Deinde prorsus prave legatis quoque 



f 



Taciţi Agricola. 567 

coDsularibas sic dicitur, quasi alii consulares contrarii 
intelligantnr, pro eo, qnod esse debebat: consularibns 
quoque legatis (non solum praetoriis); nec legio nimia 
recte dicitar, neque, si eonsalaribns quoque (ut ita ipse 
dicam) nimia fuisset, prsetorius Agricola missus ad eam 
regendam esset. Itaque aliud nomen sententias subiectum 
latet. Scripserat Tacitus fere sic: ... prsposuit. Sub 
decessore seditiose ^gere narrabatur. Nam 
legatis quoque (legionum prsetoriis, qui plures in Bri- 
tannia erant) consularis uis nimia ac formidolosa 
erat (ut ad eam conf ugere et ea ad legionem compe- 
scendam uti nollent), nec legatus prastorius cet. 

Ibd. 10 ea, quae de forma Britauni» dicuntur, inter- 
punctionis errore et librarii particulse adiectione corru- 
perunt et editores minus bene tractarunt, nuper quidem 
delendo temere grassati. Becte enim omnia se habebunt 
sic distincta: Et est ea facies (oblongse scutulsB vel 
bipennis) citra Caledoniam, unde et in universum 
fam a est. (Eam comparationem , quse vere convenit 
Britanniae citra Caledoniam, fama transtulit ad universam.) 
Transgressis (codd. transgressis sed) immensum 
et enorme spatium procurrentium extreme iam 
litore terrarum velut in cuneum tenuatur. (Si, 
intrata Galedonia, trans^essi fuerimus enorme terrarum 
ibi se pandentium spatium, Britannia in cuneum tenuatur. 
Caput sententise non magis in cunei imagine est qufiim in 
enormi spatio terrarum.) Dativus participii ponitur noto 
usu de condicione et loco rem spectandi et aestimandi; 
Gr. Lat. § 241 n. 6. (Liv. X, 30, 4, XXVI, 24, 11, 
XXXII, 4, 3, XXXVII, 58, 8.) (Transgressis dein?) 

Ibd. 13 quod ipse olim reppereram (ni velox inge- 
nio mobili paenitentia), occupavit Wexius; sed paulo 
post e vestigiis bis codicum: Divus Claudius aucto- 
ritate operis fit: D. CI. auctor iierandi operis. 
(Wexius iterati operis. Auctor tandem operis prave 



568 Uh. VIU. 0«p. VI. 

dicitur; debebat dici coufector aut executor tandem operu. 
Auctor iam luliu^ Csesar fuerat; iterandi auctor Claadius.) 

Ibd. 14: Mox Didius Gallnd parta a priori- 
bus continait, paucis admodum castelHs in nlte- 
riora promotis, per quse fâma ancti officii qnse- 
r ere tur. Non pnto, qui ' proTinci» fines proferat, suum 
ofticiuni angere dici posse; ne'c eoram,* qm imţerio părere 
coguntur, oificiuni appeliatnr. • rtaqtiW - 8iî8t>icor scriptnm 
fuisse: aucti obset/uii (barbarorttm). 

Ibd. 16: Nec Vettins Bolanns ... agitavit 
Britanniam disciplina. Opinor fuisse castigavit ant 
faftfjavit. Disciplina provincia non -agitatur. 

(Cap. ii emendavi voi. I p. 147.) 

Ibd. 28: et uno reraigante, suspectis duobus 
eoque interfeetis, nondum vulgato rumore ut mi- 
ra enlnm prsevehebantur. Tres liburnicas non uno remi- 
gante aetas nec gubernatore ad remigandnm Usipios asos, 
quo labore ipsi fungi poterant, iani alii intellexerunt. Vi- 
detur fuisse: et uno reqente (navium cursuni). Deinde 
e eudicum vestigiis elFici videtur: Mox ad aquam 
Atque utilia raptitn egressi et cum plerisque 
Britannoruin sua defensantium prcelio congressi. 
(Quod adaquatum nuper repositum est, bomînes aquan' 
tur, id est, aquam petunt, sata et pecudes adaqnantnr, 
hoc est, aqua irrigantur aut nutriuntur, aqua iis pnebetur.^ 

Ibd. 37: Postquam silvis appropinquaverunt, 
item prinios sequentium incautos collecti et 



') In 0. 34, f[uem locum Ualniiu? insanabilem pntat, omnibos 
litteris idem scripseram, «luod Kitterus edidit: Novissima 
res et, eztremo metu, torpor defizere aciem cet, 
nno torpor pro corpora posito. Novissima apud Tacitnm 
dici etiam ultima et ad extremum miseri» ac necessitatis per- 
ducta notum e&t. 



• 



Taciţi Agricola. 



56» 



locorum gnari circumveniebant. Varie mntatur 
item aut eiicitur. Scribendum videtur: iidem prim os. 
Significantur, de quibus proxime ante dictum est: et ali- 
quando etiam victis ira virtusque. [lam Goebelius.] 
Ibd. 38 tam audax videri potest suspicio mea, ut vii 
eam promere audeam; sed quoniam saepius locum retrac- 
tanti renata est, libere dicam. Agricola, cum posfrptXBlium 
ad montem Graupium exacta iam testate exercitum in fines 
Borestorum (populi ignoti) deduxisset, acceptis ibi obsi- 
dibus, praefecto classis circumvehi Britanniaro 
praecepit. Datse ad id vires, et pracesserat 
terror. De ipsa navigatione perfecta quaeque in ea visa 
^'nt aut acciderint, nihil narratur ac ne verbo quidem sîg- 
nificatur. Nemo enim illo tempore sub hiemem ignoto 
tnari ad Britannise septentrionalis littora evehi ausus est. 
Deinde, postquam Taoitus Agricolam pedites atque equites 
in hibernis locasse diiit, hsec adduntur: Et simnl classis 
secunda tempestate ac fama Trutulensem por- 
turn tenuit, unde proximo Britannise ' latere 
lecto omni redierat. Miram banc orationem sic ex- 
pedire conantur, ut unde coniungant cum latere lecto 
classemque ex eo portu proximum latus legisse, dein rede- 
untem eundem tenuisse accipiant. Sed qu» est tandem 
hsec loquendi perversitas, ut primum h»c: unde lecto laiem 
redierat intelligantur: unde enavigarat et quo teeto latere 
redierat, deinde classis narretur tenuisse eum portum, qiio 
iam ex eadem ipsa excursione r^dâM^ (plusquamperf. tem- 
pore)? Omitto minora, velut pavam apte latns dici 
siraul proximwn et omne. Bi«?iter dicam. Ne- 
que redierat ferri potest, neque ^q^icquam de facta 
navigatione (nisi de ipso classis in portum Trutulensem 
adventu) his verbis narratur, sed de destinata ex boc portu 
ad septentrionem versus sito, -scribendumque videtur: unde 
proximo anno, Britannise latere lecto omni, 
reditnra erat (in portus magis meridianos ipsius pro- 



570 Lib. Vm. Cap. VI. 

Yincise, ubi stationem habere solebat et unde hac arcessita 
erai). Sed circumnavigandi consilio intervenit AgricoLe e 
provincia discessns. (Addo, etiamsi scriptura vnlgata 
teneatar, nnllo modo significari totam Britanniam tom 
circnmnavigatam , qaoniam tantnm proximnm latas lectam 
dicitur.) 

Ibd. 41: Sic Agricola simal sais virtatibus, 
simnl vitiis alioram in ipsam gloriam praeceps 
agisbatnr. In periculum et invidiam prseceps agebatnr, 
non in gloriam. NuUa hic acuminis captatio est (eo 
enim confugiunt editores), sed perspicua absnrditas. 
Tacitus scripserat: simul vitiis aliorum, ipsa gloria 
prseceps agebatur. Remotior causa et propior ex illa 
oria coniunguntur. In ex m ortnm est 

In dialogo de oratoribus, quem Taciţi esse neque 
credidi unquam nec credam, ingenio, proposito dicendique 
genere ab illo rerootissimum, nihil emendavi, -quod non ab 
aliis praBceptum reppererim (velut in c. 26, 18 Halm. viri 
pro vis, quod frustra defenditur, cum sit et forma extra 
iurisconsultorum propriaB necessitati parentium libros inau- 
ditum et sent^ntia pravnm et ab imagine alienum). 

In Snetonii Trauqailli, scriptoris non ingenio ant 
arte, sed rebus et materise ad instituta cognoscenda copia 
et scribendi simplicitate commendabilis , viii» Caesarnm 
etsi non graviter affecta oratio est, vellem tamen codicis 
Memmiani et Mediceorum antiquissimi scripturas ita plene 
et accurate editas habercmus , ut nostrse aetatis ratio et 
usus postulat (notatas a Rothio puto). Coniecturae pneter 
ea, quae iam alii olim emendarunt, non ita frequens neces- 
sitas nec tamen prorsus rara mihi esse visa est. Sed ei 
Casauboni aliorumque bonis inventis non pauca indigoe 
neglecta iacent aut nuper etiam loco, quem certo iure 
tenebant, deiecta sunt (velut Iul. 84 quicquid praeterea 
idonenm erat ab Heinsio repositum pro pra?terea ad 



571 



[oQtim^)t Aug 25 a Grutero et Bumianno îoTentnm sub 
yrivo veiîllo pro priore, aut, ut ei postremis vitis 
aempk sumam, Vesp. 4 amico s in recentioribug codici- 
i}iis recte restitutum pro amici, qqod ad Narcissi mole 
lecommodattim est, ibd. 23 te mp estice satis. ut de 
luodam cet. a nescia quo antiquiore editore scriptum pro 
»t de quodam in eiemplo ptoferendo, Domit. 13 Tumebî 
igx££t 15 disiecto funere pro âeiecto, etsi ibi ipse 
Dudendorpius, quod recte in venerat, deseruit), ut mihi, 
mm ante aliquot annos Suetonium solo Rothii exemple 
itens perlegerem, pleraque denuo invenienda fuerint. Nam 
Surmanni Oudendorpiique parum subtile, ne dicam hebes, 
udicium fuit, Ernestius, multo illis prudentior elegantior- 
lue et in rebus declarandis accuratus, paulo tamen timi- 
lior fuit nec ad verum ex codicum vestigiis eruendum 
idmodum acutus; Wolfius nihil prorsus effecit; Rothio 
stabilis et firma libertas interdum defuit. Quae nova nec 
>ccupata emendasse videor, subiiciam. 

Iul. Caes. c. 9, ubi attinguntur obscuri rumores de 
Csesaris cum Cn. Pisone conspiratione et consilio novarum 
rerum Romae et in Italia moliendarum, non potest cum 
Iranspadanis tanquam ad eam rem opportunus et idoneus 
Dominări populus prorsus obscurus et ignotus. Itaque 
aeque per Ambranos ferri pot«st similiave nomina, ne- 
qjue Ambrones ex Oallia Transalpina Mariique temporibus 
ircessi. Fortasse, quoniam novum vocabulum fingere, ut 
per amburbanos scribatur, non audeo, scribendum 
est per Campanos. Agri Campani incolarum condicio- 



>) F. A. Wolfias «didicisse velif*, car minos Latinam sit esse 
ad donam, cam agatar de arreptit nndiqae rebus ad 
flammam alendam. Similia non paucis locis supina neg- 
ligentia adscripsit, interdam cam inhoneeta Ernestii obtrecta- 
tione. 



k 



572 Lih. Vni. Cip. VI. 

nem non optimam fuisse, vel ex Ciceronis oratioDibiis 
agrariis constat. 

ibd. 20: Cetera item, quse cuiqae libaissent, 
dilargitua est. Prorsus insolenter boc didtar (pro pli- 
cuissent), longeque alias gen eris est qfiod libei. Sneto- 
nins sine dubio scripserat libuisset (ei cuique dilargiri); 
id quomodo corruptum sit, apparet, meminique similiter 
alibi pro eo, quod est : qucB vidsretur^ facere^ scriptum tpia 
vid^rentur. 

Ibd. 2*2: Ex omni provinciarum copia Gal- 
lias potissimum elegit, cuius emolumento et 
opportunitate idonea sit materia trinmphoniiD. 
Extrema verba multis modis manifesto vitiosa (in cu ins, 
in sit, in bis: emolumento idonea materia trium- 
phorunDh lacobus Gronovius recte sic emendavit, nt 
cuivis et idoneas scriberet; sed quod pro sit posuit et, 
ponenduni erat, quod contrarium esset pronomini cuivis 
et eius i»ositi causam ostenderet (alioquin enim scrip- 
tum esset: elegit, emolumento cet): cuivis emo- 
lumento et opportunitate idoneas, «ibi materia 
triumphorum. 

Ibd. *J8: et ne absentis ratio comitiis habere- 
tur, quando nec plebiscito (quo id Csesari concessnm 
erat) Porapoius postea obrogasset. Negatione (nec) 
sententiam everti Gronovius aliique viderunt; sed seriben- 
duin non quando et, sed quando ei plebiscito (quo 
id iubebatur). [Sic Torrentius.] -) 

Ibd. 31: Cum ergo sublatam tribunorum 



'; Mire ţlotbiţ^ i).,;CX):V videlor . putaase tantum sit repre- 
\iencli. ., ,; . , . . , 

') Rothiws GroiMvii ceiiectnnim/B urinau no et Emestio probatam, 
.<{iIontio pretermint, quasi nihil esset difficultatis aut dabita- 
tionis. Plutibua exemplis abstineo. 



f 



Snetonioa. 573 

intercessionem . . . nuntiaturo est, prseinissis 
confestim olam cohortibus, . ..spectaculo publico 
... interfuit. Gursus et progressio rerum significatur scri- 
bendumque necessario nuntiatum esset, snblato mendo 
non raro; vid. emeodatt. Livv. p. .Ml, et quse dicentor ad 
Gell. I, 13, 5. 

Ibd. 47: servitia rectiora politioraque im- 
menso pretio (comparasse). Prius adiectivum non po- 
test nisi ad staturam significandam pertinere, cuius laus 
neque comparativo apte exprimi neque cum politioris 
ingenii laude recte coniungi videtur neque tam rara 
fdisse, ut immensi pretii causa fieret. Opinor Sueto- 
uium erectiora scripsisse de animo et ingenio (aufge- 
weckte). [Sic Baumg.-Crusîus.] ^ 

Ibd. 78: adeo indignatus sit, ut procla- 
maverit . . . et nec destiterit per continuos dies 
quicquam cuiquam nisi sub exceptione polliceri: 
si tamen per Pontium Aquilam licuerit. Non 
video, qui excusari possit et nec destiterit (pro nec 



') Cap. 58 qnod Wolfias negat se expntare, qaomodo aliquis 
(deboit scribere quisquam) in plusqnamperfecto ez pi oraş- 
set (neque in Britanniam transvezit, nisi ante 
per se portns .... ezplorasset) bstere potuerit, 
sammo inre Emestîiis hieserat. Neque anim de rei faet» con- 
dieione ante impieta rectius Latine dicitur mm fedt, nisi anu 
explorasset (pto eo quod est: non . . . antequam aut nun- 
quam . . . nisi ezplorato yel nisi perscratatns); quam 
si Germanice dicas: er that es mcht (de re una facta), wewi 
er nicht . . . tmtersucht hstte, Sed quoniam mendtlm est 
etiam in per se, qti9i''et' hisforia convincit et loquendi 
U8U8 (nam ipse dicendumerat); neque correctio probabilis sup- 
petit, locum notatum pretermittamu» neque' pnefracte negemu^ 
Suetonium. in formam orationia minus rectam incidare potniase, 
modo ne legitimam dicamus. 



574 



Lib.yiILCap. 7L 



deşt. aut et non deşt.), putoque necessario toUendam et 
Nam quod Suetonius se sic in notionibos otninngendis et 
in continoatione negationis implictvit, at quiequam pro 
niliil diceret (nam non destitit Csesar, hoc est, senravit et 
tennit, at niAi7 cniqoam polliceretnr nisi sub conditione) 
aut nec destiterit pro et destiterit (nam destitit qaicqoam 
polliceri nisi sub cond.)i idem ei accidit Tib. 45 (nec 
quicquam amplins pati recnsantem, hoc est, et 
... recusantem yel nec ... pati sustinentem) et 
Ner 42 (Nec eo secins qnicqaam ... omisit, hoc 
est, nec eo secius nihil . . . omisit); recte dixit 
Domit. 2: Nec tamen eo secins . . . omni ope 
contendit cet 

August. 27: Namque illis (trinmviratus collegis) 
in niultorum ssepe personam per gratiam et 
preces exorabilibus, solus magnopere contendit 
ne cui parceretur. Scrib, in multorum saepe 
persona (cum de ea ageretur). Longe aliter dicitur: 
facilts et exurabilis in vitricum fuit, boc est, erga. 

Ibd. 32 quoniam in codice Memmiano est: Igitnr 
grassatnrad dispositis ... stationibus inbibuit, 
efficitur graasaturam .... inhibuit (de genere 
universo), non grassaturas (Salmas.) aut grassatores 
(codd. interpol.). 

Ibd. 35: Senatorum affluentem numerum 
deformi et incondita turba (erant enim super 
miile et quidam indignissimi et post necem Cae- 
saris per gratiam et prsemium allecti, quos 
orcinos vulgus vocabat) ad modum pristinum 
et splendorem redegit. Non sane per prcemium 
(quod omnino vix dicitur pro eo, quod est prcemii causa) 
allecti erant indignissimi homines, ued, quod cum gratia 
eoniunctum est, in deterius vergens, per pretiuin (prx- 
tium). Quam ssepe pretium et praemiam scribendo 



Snetoniiu. 575 

permutentur, norant, qai attenderunt, velut initio Catonis 
Ciceroniani. O V Sed prsterea scribendum: Senatorum 
aff. numernm a deformi ... turba ... ad mbdam 
pristinum ... redegit. Nod recte dicitar numerus 
afjlufns turba^ minus etiam deformi turba . . . redegit. 

Ibd. 42: oeqae tamen perseverasse (se Augu- 
stus scribit in consilio toUendi fromentationes pablicas)^ 
qnia certam habereţ post se per ambîtionem 
quandoque restikni. Necessarioreponendnm r««a'<ii<tivi» 
trt\ quam formam saepe a librariis corruptam esse dixi voi. 
I p. l\6, Nam quod Ernestius alia ezempla dicit esse 
prsesentis pro fataro positi, fanius quidem generis (cerium 
haheo fieri) nulla sunt, longeque aliter, ut boc utar, apud 
Livium de eo, quod ante ocnlos iam adest et agitur^ 
dicitur: apparebat eosdem tribunos refici (V, 18, 2; cfr. 
IV, 58 extr.). 

Ibd. 43: In circo aurigas cursoresque et 
eonfectores ferarum et nonnunquam ez nobilis- 
sima iuventute produzit. Tollendum et ante non- 
nunquam. Quod aurigas et cursores produzit, nihil sane 
habet notabile, sed quod nonnunquam ex nol^ilissima 
iuventute. [Iam Torrentius.] 

(De c. 66 dixi exc. VI ad Cic. fin. p. 834. Q. 65 
revocări debet, quod olim edebatur: neque adiri a quo- 
quam ... permisit, ubi inde a Casaubono errorem 
cod. Memmiani quopiam habentis sequuntur.) 

Ibd. 86 recte Siesbyeus animadvertit scribendum 
esse: Tuque dubitas, Cimberne Annius ac (pro 
an) Veranius Flaccus imitandi sint tibi ... an 



>) Iustin. I, 7, 19 recte GronoTius: cades Candanli naptia- 
ram pretinm fuit pro eo, quod in codd. est, prnmiam. 
Pnemium csdis nnpti» faernnt; esedes pretinm fnit, qno nnp* 
tia empta snnt. 



576 Lili.VIII.CiH? VI. 

potius Asiaticorum ... volubilitas ... trans- 
fer endaP Idem iam Casaubono in m^em venerat 
C. 89 sic interpungenda oratio est: Latine formabat 
vertcndumqne alii dabat, sed plane (sine nllo 
artificio novove ornamento). Poematum qaoque non 
imperitus cet. 

Ibd. 91: Cum dedicatam in Capîtolio aedem 
Tonanti Iovi assidue frequentaret, somniavit. 
queri Gapitolinum lovcm cultores sibi abdnci. 
Et res (de cultoribus abductis) et comparatio Dionis Cassii 
(LIV, 4) ostendunt de populo asdem frequeotante agi, non 
de Augusto. Itaque aut post Iovi excidit popa las aat 
scribendum est: Cum dedicata in Cap. wdes To- 
nanti lovi assidne freqitentareiur, (C. 94 pro dor- 
mirent Krnestius convenirent; paulo propius est 
co iren t.) 

Ibd. 1)5: et immolanti omnium victimarum 
iocinera replicată intrinsecus ab ima fibra pa- 
ruerunt. Duae littera^ geminandae: ab ima fibra 
apparuernnt. Nam parco pro appareo (etirvi iuris usum) 
antiquissimis et Apuleio similibusque relinquendam. pne- 
sertim pareo factm. 

Tih. 24: Principatum, quamvis neque oceu- 
pare confestim neque agere dubitasset, et sta- 
tione militum, hoc est vi et specie dominaţie- 
nis assumpta, diu tamen recuşayit. ToUendum et 
ante statione. ortum ex ultima sjllaba verbi pra^cedentis. 
{Ktiam nihil hic agit.) (Ibd. 35 revocandum, qaod ante 
Oudendorpium edebatur: Equiti liom. iurisiurandi 
gratiam fecit, ut uxorem in stupro generi com- 
portam dimitteret, quam se nnnquam repu- 
diaturum ante iuraverat; codices om. ut, quod in 
consilîo significando abesse neqnît nec posset post gra- 
tiam fecit; excidit post it.) 



SiietoDiii8. 577 

Ibd. 43 extr. prostantesque (commentus est) ... 
Paniscorum et Njmpharum habitu, quae (que) 
palam iam^ et vulgo ... Caprineum dictitabant. 
Sic codices; prave substitatam pal am que, dissoluţo 
renim nexu. Scribendum habitu, ob quae palam cei 

Ibd. 49: Sat constat, Cn. Lentulum... metu 
et angore ad fastîdium vitaB ab eo actum et ut 
ne quo nisi ipso herede moreretur. Neque duo 
hs8C sunt, neque recte dicitur: Lentulum aclum^ ut ne ... 
moreretur, ToUendum et ante ut. Ad vit» t»dium 
actns est, ne, si diutius viveret, alium forte heredem 
haberet. 

Calig. 38 geminata syllaba scribendum est: Gog- 
noscebat autem de talibus causis taxato prius 
modo si;mmaB, ad quem conficiendum conside- 
ret, et confecto demum excitabatur. Vulgo abest 
et. Ibd. paulo post scribendum puto: exquirens per 
se jiretia et usque eo intendens (pro extendens). 
ut q ui dam cet (C 51 restituendum esse, quod olim 
edebatur: ad vero maiora, hoc ^st, ad maiora vero, 
apparet ex iis, quse dixi ad Ciceron. fin. II, 43 p. 218, 
nbi non erat, cur huic ipsi loco dubitationis notam appo- 
nerem. ^) 

Claud. 10, ubi sic scribitur: Latentem ... gre- 
garius miles, animadversis pedibus, e studio 
sciscitandi^ quisnam esset, agnovit extractum- 
que et prse metu ad genua sibi accidentem im- 



>) C. 34 correzeram necessario: adyersns omne omnis svi 
hominum genus, Greviam iam idem yolaiase ignarus. 
Nihil est omnis avi hominum genua (pro eo, quod est: omnis sevi 
homines); et ntrQinqae desideratar, ut neqae »vi neque gene- 
rit discrimen foisse significetar. Talia pneteriri ab Ernestiot 
Wolflo, Rothio! 

MADVIOII AWBM. Ch*. a Vi 



578 Iiib. Vni. Cftp. VL 

peratorem salatavit, latet aliqoid mendi; nam neque 
e nostro studio sciscitandi agnoecimoB afiqaem, neqae 
Claudii latitantis studiam intelligi potest. Mini saspectom 
est ipsum agnoscendi Terbum; nam studio sciscitandi 
militem Claudium extraxisse puto. Becta omnia erunt sic 
scripta: Latentem ... greg. miles, animadversis 
pedibus, studio sciscitandi, quisnam esset, 
extractum et ... accidentem ... salntavit. Qoi 
interpolavit non intellexit actionis gradum priorem parti- 
cipio significatum esse: Latentem ... studio scisci- 
tandi ... extraxit et cet. Itaque verbum desideraTit 
(Cap. 9 in vacuum puto esse: in partem pecunise defiei- 
entem, ut ea auctione conficeretur: ftir das Mangelnde, 
f. d. Ungedeckte.) 

Ibd. "20: Opera magna potiusque necessaria 
quam multa perfecit. Scrib. Opera magna po- 
tius necessariaque quam multa perfecit Ea recta 
comparaţie est. Excidit que ante quam, deinde prare 
suppletum est. 

Ibd. 41: Initium autem sumpsit bistoris 
post ciedem Caesaris dictatoris, sed et transiit 
ad inferiora tempera coepitque a pace civili cet. 
Ineptum sed et (etiam). Scribendura: ... Caesaris. set 
transiit (relicto illo initio) ad inf. t. Etiam Ner. 15 
scribendum est: neque in commune quicquam neqne 
propalam deliberabat, sed conscriptas (pro: sed 
et conscr.) ab unoquoque sententias tacitus ... 
legens cet. [Illud Torrentius, hoc B. Crusius praecepit.] 

(De c. 44 dictum est voi, I p. 19. Sed siciam B.Cms.) 

Ner. 12: item (exbibuit) pyrrichas quasdam e 
numero.epheborum, quibus post editam operam 
diplomata civitatis Romanse singulis obtalit. 
Haerent editores nec se expediunt. Scribendnm: pyrrichi- 
8 tas quosdam. (Paulo ante verba sic interpangenda sunt: 
exbibuit axxt^m ^di ţ^xwsLm ... equites R., et 



Snetonins. 



579 



qnosdam fortunae atque existimationis integrse 
ex iisdem ordinibas confectores quoque fera- 
rum, cet.) 

Ibd. 17: item (cautum), ut litigatores pro 
patrociniis certam iustamqne mercedem, pro 
subselliis nullam omnino darent, prsebente sera- 
rio gratnita, atque rerum actu (hoc est, iis mensi- 
bua, quibus indioia exercebantnr neque iustitium erat) a b sr a- 
riocausaead forum ac reciperatores transferren- 
tur. Cur hoc additur rerum actuP Sed, quod gravius 
est, anteane iudicia ad serarium fiebant nec apud recu- 
peratores? an prolatis rebus iudicia in aerario erantP 
quamquam causse pro iudiciis non recte dicuntun (Quod 
Emestius scribit: „caussB ese, quse adhuc apud aerarium 
essent'', nihil apud Suetonium de certo genere causarum 
significatur.) ToUendum causse. Subsellia rebus prolatis 
in aerario servabantur, rebus redeuntibus (sic quoque enim 
loquebantur de rerum actu redeunte) ad forum transfere-* 
bantur gratuitoque prsebebantur. Cum non intelligeretur, 
quod esset sententiae subiectum, additum est causse. 
Cfr. Claud. 10. 

Ibd. 20 e codicum vestigiis facilHme et aptissime 
eflficitur: excellentissimo cultu, puris ac sine 
anulo Icevis. Venerat hoc in mentem Oudendorpio, sed 
benere ausus non est. 

Ibd. 28: meretricem, quam fama erat Agrip- 
pinse simillimam, inter concubinas recepit 
Quod abesse nequit, inter e et si excidit: A gr ip pin se 
ease simillimam. 

Ibd. 32: Ante omnia instituit, ut e liber- 
korum defunctorum bonis pro semisse dextans 
si cogeretur, qui sine probabili causa eo nomine 
essent, quo fuissent ullae familiae, quas ipse 
conţin ger ei Perspicuum erit recte attendenti aliqiiid 
deesse; nam duo Nero ad fiscum ditandum o(SQd6âiSoQeâi»^ 



580 Lib.\lU. Cap. VI. 

primam ut e bonis libertorom omnium, Don cerţi generis. 
e quibus ante semis cogi Csdsari soleret, dextans cogere- 
tur, deinde, ut calumnia nominis pro libertis Caesaris 
haberentor, qui non esseni Scriptom fuerat ad hiuic 
fere formam: dextans ei cogeretun [et ui liberii 
haberentur,'] qui sine probabili causa eo nomine 
essent, quo faissent (vel potius cam Casaabono: eo 
nom. faissent, quo essent) ull» familie, quas 
ipse contingeret. Itaque, si qois v. c. Domitius mor- 
toas erat, nec, car id nomen gessisset, probabilis caosa 
reddi poterat, ad Gsesarem hereditas ut liberti revoca- 
batur. 

Ibd. 33, ubi codices optimi habent: a quadam 
Lucasta venenariorum indice, tantum pauci inter- 
polaţi inclyta, quod pro famosa non recte dicitur, cum 
prsesertim venenaria pro venefica apud bonos scriptores non 
legatur. (sed apud Petronium, Apuleiam, TertuUianum) 
nec venenariorum inclita pro eo, quod est venenariarum 
inclitissima, fcrri possit, scribendum videtur: venenorum 
rariorum indice. Facillime litter» quffidam exteri po- 
uerunt. 

Ibd. 56: (Nero) alia superstitione captus, in 
qua sola pertinacissime hsesit; si quidem acun- 
culam puellarem, cum ... a plebeio quodam ... 
muneri accepisset, ... colere perseveravit Sie 
codices; efficiendum erat non icunculam, quod a Gneco 
themate prave Latina forma fingitur, sed: si quidem 
imagunculam. Excidit im post em; nam c et ^ in 
antiqua scriptura saepe vix discemas. Non attendit Ca- 
saubonus, cum boc a Sabellico inventum longius a tradita 
scriptura discedere putavit. 

Galb. 6 exciderunt paulo plura, quam vulgo putaot: 
nam necessario exercitus aut provincisB nomen Saetonio 
addendum fuit. Itaque saltem ad banc formam scribendum: 



Saetonivs. 



581 



A 6. Csesare [in administratione exercitua Ger^ 
maniei in locum Gcetu] lici substitutus. 

Vitell. 14: Nnllis tamen infensior quam 
vernacnlis et mathematicis, ut quisque defer- 
retur, inauditum capite puniebat cet. Et per se 
ridicale perverseque vernaculi cum mathematicis coniungun- 
tor tanqnam certse artis homines, et, quse snbiiciQntar de 
edicte yitellii, ostendont, de ano hominum genere agi. 
Saetonius scripserat: de geneihliacis et mathema* 
ticis. (In c. 15 qaemadmodQm sententi» dirimendse 
essent, dixi ante moltos annos opuse. acad. II p. 8. Per- 
ridicule hsec coniunguntur: Cum et proelium et in- 
cendium ... prospiceret ••«, non multo post 
poenitens facti ... iuravit cet.) 

Domit. 3: Deinde uxorem Domitiam, ex qua 
in secundo suo consulatu filium tulerat alte- 
roque anno consulatu filium vit Augustam. Sic 
Memmianus; recte Rothius consalutavit, cum iam alii 
consalutare subesse intellexissent (cfr. de erroris genere 
Senec. de vit. beat. 25, 4); sed simul a Grsevio sumendum 
erat alteroque anno filiam, ut scriberetur: ex qua in 
secundo suo consulatu filium tulerat alteroque 
anno filiam, consalutavit Augustam. 



De grammaticis 3: ut con^tet ... L. Apuleium 
ab Eficio Calvino equ. R. praedivite quadrihgenis 
annuis conductos multos edoceret. Nam in pro- 
vincias quoque grammatica penetraverat cet. In 
illis conductos multos praeter conductum latet urbis 
provincialis nomen, in qua ut doceret, Apuleius conductus 
est. Videtur fuisse: conductum, ut Toloace doceret. 

Ibd. 22: Hic idem, cum ex oratione Tibe- 
xium reprehendisset, affirmante Ateio Capi- 
tone, et esse illud Latinum et, si non esset, 
futurum certe iam inde, Mentitur, inquit. Ca- 



582 



Iib.YIILOq^VL 



pito; tu enim, Csesar, ciTitatem dare potes ho- 
minibns, verb o non potes. Neminem reprehendimus 
er oratione, neque grammaticus Tiberiom ipsmn reprehen- 
derat, nec illud habet, qao referâtor. Scriptam foerat: 
eum ex oratione Tiberi verbum reprehendisset. 



De rhetoribns 1: Nam et dicta praeclare per 
omnes figuras per casQS et apologos aliter 
atque aliter exponere et narrationes cum bre- 
Titer ac presse, turn latlas et uberius explicare 
consnerant Scrib.: Nam et dicta prseclare per 
omnes figuras percurrere et apologos ... ei- 
ponere et narrationes ... explicare. Saltem infini- 
tivus subest. 






583 



Liber IX. 

Cap. I. 

A. GelliuB. M. Fronto. 

A. Gellii noctes Atticas antea partibus tantum cogni- 
tas cum non ita multos abhinc annos, partim ne quid ex 
remm copia me fiigeret, partim cognoscendi prorsos scrip- 
toris et setatis ingenii causa totas perlegendas sumpsissem, 
nihil habui in iis subsidii praeter ea, quse Gronoviorum 
editio (a. 1706) et Hertzii (a. 1853) subministrabant. 
Codicum praeter folia palimpsesta Vaticana^) et in prioribus 
septem libris et in posterioribus ex communi fonte satis 
depravate, plerumque tamen pervagatis erroribus nec valde 
occultatis laborante, ortorum scripturas Io. Fred. et Iac. 
Oronovii tantum delectas non certo constantive consilio 
indicaverunt, nec sine dubio semper accnratissime, Hertzius 
nullas, nisi quas tacite sequitur, interdum coniectura non- 
nihil deflexas.^) Ipse Hertzius Io. Fr. Gronovium iure 



') De iis Hertzius ezposait, Zeitschr. f. die Alterthamswiss. 1846 
D. 87 et 88. 

') Ezemplnm Incnlentom, qnam in lubrico yersemnr, ponam XIII, 12, 
2, nbi GroDoyins sine Yarietate edidlt: vecors, nsque eo 
ut, divo Augusto, Hertzius cum nota coniecture adhibite: 
recors, tanquam eorum, divo Angusto cei, ubi tan- 
quam aptum non est, eorum prorsus pravissimum. 



584 Lib. IX. Cap. L 

admiratur; vellem etiam secatus esset, adhibito libero et 
pnidenti delectu; nune cum sibi proposoisset (pnef. p. lY) 
librorum manuscriptoram imaginem, ubiconqae aliqiiatenas 
saltem liceret, exprimere, dam timidissime, qnid scrib» per- 
mittant, audacter et licenter, qnid sententia et oratio, in- 
dicat, permulta retinnit revocavitqne prorsus incredibilia, 
quse Oronovius aliique certissima ratione et facili apertaqae 
via, ut erroris causa appareret, emendarant, interdam alia 
parum feliciter mutavit. Sed ea neque singillatim attingere 
noştri consilii est neque univorse acerbe reprehendere 
sequum est, quoniam ex specimine maioris editionis, qnod 
a. 18()8 (in indice schol. Vratislav.) evulgavit (Lib. IV, c. 
1—4), satis apparet longe aliam nune eum rationeai, pra- 
dentiorera liberioremque, sequiM; in iis me continebo, qua 



') Ne tamen hsec temere dixisse et ezaggerasse videar, ponam 
aliiinot, ut şese obtulcrint» cx Tariis operis partibus exempla 
huiusmodi mendornm, appositis inter parenthesis notas certis 
aliorum emendationibus, in qnanim plerasqne ipse nondnm in- 
spectis superiorum commentariis incidi: Pr«f. § 3 eruditi- 
onibus (ex anditîonibns), 11 convertebant (conver- 
rebant), 15 et qnid (ecquid); lib. I, 4, 8 delectitabant 
(leotitabant), 7, 17 sed rationem dictn certam et 
probam, addita prava coniectura (ratione dictam certt 
et proba); II, 28, 6 Inmine . . . obstiterit (lumini); 
III, 3, 1 ([ni . . . lectitarnnt (lectitarit; erratnm est 
ob homines), 7, 19 post illam, operam (post illa ope- 
ram), 13, 2 populos concurrentcs (e populo con- 
currentes); VI (VII) 3, 32 necessitatibus consc ripta (n. 
circumscripta), 11, 4 boc yitio (boc conricio), 12,3 
«liffusam indecere (decere; error ex w), 17, 8 noTia» 
motins); IX, 12, 6 de alicnins (de cnins), 14, 3 in or- 
dinem scriptum (in ordine scriptnm; ad enndem litiere 
m scopnlura , vitatnm in VI» 1, 8, VI, 2, 1, offensnm est XI. 
2, 4 et 8, 4); X, 18, 2 provinciie Greciae pr«fectns 
(provincie prnfectns), 20, 7 sive qnod ad unirersos 



Gellins. 585 

ab aliis occupata saltem non novi; nam adeo multa, in 
quse sponte incideram, postea intellexi ab aliis aat olim 
aut nuper prsecepta esse, ut miraturus non sim, si ex iis 
qnoque, quse etiamnunc mea numero, qusedam postmodum 
ab aliis quoque proposita reperiantur. M Ceterum apud 6el- 
lium interdum mendorum convictio difficilis est, quod, 
quousque inepte loquendo progressus sit, non satis tuto 
definias, quamquam, ubi sententia indicium facit nec ulla 
orationis detorquendse causa ratio?e excogitari potest, 
frustra incredibilia iinguntur, maxime quidem in syntaxi 
sententiarum, in qua Gellius prorsns regulam sequitur. 
Reperto quoque mendo perspicue tamen non semper facile est 
reperire, quid contortis inusitatisque et obscnris verbis ex- 
primi voluerit. 

Praef. 18: sed enim, quse aliter apud alium 
scripta legerint, ne iam statim tempore obstre- 
pant. Neque per se tempore quid hoc loco agat, video 
(neque enim tempestive hoc Gellius fieri significat), neque 
quid statim tempore. Videtur fuisse temere^ in quod 



pertinet(8iTe qaod ad singalos siveq. a.u. pertinet); 
XI, 1, 1 bucetaque (bnceraque), 9 in lemm. de legatis 
Mîlesia ac (de legatis Milesiis et), 13, 10 deformi- 
tate ad facienda ridîcnla (deformitate ac facîe de- 
ridîcnla); XII, 13, 22 occasionem . . . me hanc rem 
impertire non pntare (offensionem . . . me hanc 
rempnblicam n. p.). Sed desino. Quid dicam de hnins- 
modi scriptoris hic primam in textnm illatis, qoalis est y. c. 
VI, 3, 16: anusqaisque nostrum, si qais . . . arbi- 
trantnr, samma vi contra nititnr? 

*) Usns sum prsBter illnd maioris editionis specimen (ex qno inter 
alia didici alios ante me IV, 1, 5 scripsisse si modo non et 2, 
5 se q n e pro neque) Hertzii ramentorum Gellianorum mantissis ; 
Tindidas Gellianas Gryphisyaldie a. 1858 editas non vidi. 
Klotzii qusBstiones Gellianas (Lips. 1857) inspexi. 



586 Lib.lX.Gap.1. 

etiam Falsterus nostras incidit; (est enim in biblîoiheca 
univereitatis nostrse Oronoviane editionis exemplnm, quo is 
0808 est et in cuius marginibiis nonnalla annotavit). 

De lib. I c. 3, 29 dictam est voi. I p. 91, qno tem- 
pore nesciebam, yocabali ignorantes, quod tolli Tolebam. 
in codice palirapsesto nullum vestigium esse. Sed prte- 
terea, qnod Theophrastus qu»dain cum discernendi 
magis disceptandique diligentia qnam cum de- 
cernendi sententia scripsisse dicitur, ponendum est: 
cum disserendi magis disceptandique diligen- 
tia. De discernendo non agitur. [Sic edd. ante GronoT.] 

Ibd. 4, 1 sic scribitur de Antonio luliano rbetore: 
Doctrină quoque ista utiliore ac delectabili 
veternmque elegantiarnm cura et memoria multa 
fuit. Nihil liic agitur de utilitate doctrinse, pnesertim 
quse comparativo signiticetur, mireque ea laus cum reliquis 
coniungitur. Gellius posuerat: Doctrina ista subtili' 
ore. Totum caput est de tenul (boc est subtili) quadam 
et curiosa exploratione argutiae alicuius Giceronianse (at 
cum Gellio singulari numere id nomen dicam). Frequen- 
tis vocum confusionis (voi. I p. 25) exemplum supra mon- 
stratum est in Taciţi Germ. c. 44. 

Eodem capite § 8 (in illa explicatione argutiae) hsec 
leguntur: Imrautavit ergo, inquit, et (boc non recte 
omittitiir apud Hertzium; si in codicibus deest, excidit 
post it)8ubdidit verbum ei verbo, quod omiserat 
finitimum, ut videretur et sensum debitionis 
conlatîe non reliquisse et concinnitatem sen- 
tentia retinuisse, Nullum Cicero verbum omiserat. 
sed exspectationem alius verbi moverat, ac subdidit (at- 
que ideo consequens quidem fuerat sic dicere, 
cet). Itaque scribendum est: qnod promiaeraf. 

Ibd. 5, 1 : Et hinc et rd xofttj'ci illa ... ab 
aemulis adversariisque probro data cet. Codex 
Rottendorfianus , omnium fere optimus, pro hinc et ?& 



Oellias. 587 

babet hinc eita, Paris, incerta. Eificitur: Et bine 
ei id xo/tiVjci illa ... probro data. (§ 2 pro male- 
dictis compellationibusqne probrosis Hertzius e 
cod. palimps. dedit compellationibusqae probris. 
Ferri posset compellationibusqae et probris, si 
00 mp el la ti o per se in malam partem diceretur; sed 
nihil nisi error est.) Extremo capite, sublata perversa 
geminatione , scribendum: Dionysia, inquit, malo 
equidem esse, cet. 

Ibd. 6, 6: De molestia igitur cunctis homi- 
nibas notissima confessus eaqae confessione 
fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tnm 
denique facile et procliviter,quod fuit rerum om- 
niam. • .veri ss imam, persuasit, civitatem salvam 
esse sine matrimonioram frequentia non posse. 
Neqae ex illa confessione sedulam esse Metellam intelli- 
gebatur, neqae sedulitatis opinio quicquam ad persuaden- 
âmn pertinebat. Scribendum: aimplicitatis verita- 
tisque. Quod deinde Hertzius post civitatem e cod. 
palimpsesto addidit autem, ei eodem genere est, quo 
illud in c* 5, 2 probris, adeo perversum, ut mirervirum 
egregium non animadvertisse, ortam geminando particulam 
ex litteris extremis vocis prsecedentis (a tem), neque hoc 
quoque exemplo admonitum, ne palimpsesti nomen vulgari- 
bns librarii erroribus obtentui esse sineret.^) 



^) Contra, nisi fallnnt^ qn» e Dressleri schedis a. 1846 prolata 
sunt, e cod. palimpsesto restitnenda erant I, 2, 13 îpsum 
pro eum et 3, 1 die vite sne postromo pro in vit» 
s. p., verum non virnm pro nnnm (qnod H. fecit), non 4, 3 
18 retinet alienum pro aes ret. al.), non 6, 8 isdem 
pro iis demum, non II, 6, 5 rapsatar pro raptatur. (De 
virnm et isdem Klotzius quoque monuit.) 



588 



Lib.IX.CAp.L 



Ibd. 9, 1: Ordo atqae ratio Pythagor» ae 
deinceps famili» successionis eiiis recipient! 
. . . discipulos huiuscemodi fuisse traditnr. 
Scrib, famili» et successionis. De et post a omisso 
ssepins dixi. 

Ibd. 10, 1.^ Tu autem, proinde qnasi cum 
noatre Euandri nune loquare, sermone abhinc 
multis annis iam desito uteris, quod scire at- 
que intelligere neminem vis, quse dicas. Nonne, 
homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, 
taces? Perverse illud quod scire ... neminem vis 
simpliciter affirmatur. Scrib, uteris; «», quod scire 
... neminem vis, quae di<;as, nonne, homo inepte, 
... taces? Etsi aptius erat: cur non ... taces? In 
abhinc nuUa est causa, cur Gellium a perpetua lege, de 
({ua adnionui voi. 1 p. 166 n., descivisse putemus (multoi 
a n nos ia m). 

Ibd. IH, 5: Alii existimaverunt, incommoda 
prius, quas metuenda essent, si res gesta aliter 
foret, quam imperatum est, ... pensitanda esse. 
Et hic imperatum esset scribendum est in oratione 
condicionali et generali a verbo praeteriti temporis peo- 
dente (praesertim prsecedente si foret), et § 8: nihil 
faciendum esse monuerunt aliter, quam prse- 
ceptum esset. Non poterat indicativi perfectum olli 
similitudine transituvc animo occurrere. Pravius etiam 
est pro esset nuper positum est XV, 22, 8 (quod opus 
est facto). (Ad Sueton. Iul. Cses. 31.) § 11 incredi- 
biliter dubitatur de Salmasii emendatione: ad magistra- 
tum etdeinde magistratusCcodd. magg.), quam res et 
sermo cum codicum vestigiis consentiens certissimam 
efllcit, quamque ipse sponte reppereram. De nomine 
urbis dubitari potest, etsi ipse quoque in Alylassen' 
sium incideram. 



GeUins. 589 

Ibd. 22, 16: Sed invenimus ... in hoc versu: 
înde sibi memorat onum suporesse laborem, id 
eat» reliquum esse et restare, quod, quia id 
est, divise pronuntiandnm est, ut non una 
pars orationis esse videatur, sed du». Sensu 
carere illud quia id est, confitentur. Scribendum: qnodqui- 
dem divise pronuntiandum est. [Sic edd. ante Oronov.] 

Lib. II, 2, 7: Absque prseiudicio, inquit 
Taurus, tu interea sededum cum conspicimus 
quserimusque, utrum conveniat, tene potius 
şedere ... an filium. Pravup sededum (neque enim 
ab agedum, iteradum hsec forma transferri ad ceteros im- 
perativos potest, addito prsesertim mtereoy quocum neces- 
sario coniungitur dum), pravum cum pro dum, pravum 
coBspicere in hac re. Superiores edebant: sede, dum 
inspicimus; e codicum vestigiis effîcitur: sede, dum 
eircumspicimus quaerimusque. Id proprium rei 
verbum est. Ssepius animadverti baec verba a drcum 
composita {circumspicio , circumcido , cireumscribo) errori 
obnoxia fuisse; cfr. VI, 3, 32 (conscripta) et XII, 13, 20 
{eonvallaţo8)y ad Senec. epist. 119, 10. 

Ibd. 5 in lemmate pro lepide designateque 
detracta prava syllabae geminatione scribendum esse 
lepide aignateque (id est proprie significanterque, ut 
Gellius proximo cap. 6 , 6 scribit et Macrobius) iam Fal- 
sterum annotasse video. 

Ibd. 6 in lemmate, ubi editur: et quid bis, qui 
improbe id dicunt, respondeatur, scribi debet qui 
improbandum id dicunt. In ipsius capitis §3 prorsus 
ridicule Busiris dignus esse dicitur detrectatione 
generis humani, tanquam banc habiturus immanis crudeli- 
tatis poenam, ut de eius laudibus invide aliquid detrahatur. 
£ codicum vestigiis (de retractione, defrractione) 
efficitur non tam (quod alii ediderunt) detestatione 



590 



Lib.^IX. Cap. I. 



qnam deprecatione exsecrationeqne, ut intelligantor 
dir%, qaas Plinius appellat, deprecationes. 

Ibd. 12, 1: qui in ..eo casa ciYilis discordia 
non alterutra parte (ad altemtram partem Gron.) 
şese adiunxerit, sed solitarius separatusque a 
communi malo civitatis secesserit, is domo, 
patria, fortnnisque omnibns careto. Non a malo 
communi cives secedere vetantnr, sed a communis salatis 
contra malum defensione. Valde sospicor malo aliena 
manuadditum esse, cum Gellius scripsisset tantnm: a com- 
muni civitatis» uno toc/ xotvov r^g nokewg. 

Ibd. '20, fi (in fragmente ex Scipionis oratione): in 
his regionibus excelsissimo loco muram sta- 
tuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per 
vineas mediaş, aliis per roborarium atque pi- 
scinam, aliis per villam. Inepta muri subite statati 
et via», qufe inde corrigatur, mentio est. Codices loco- 
rummustatuere. Subestiexcelsissimoloco^rumam 
statuere aiebat, inde corrigere viam cet. Agitiir 
de agrorum divisore et mensore superbe nulii rei parcente 
sed ita viam corrigente, ut aliorum vineas mediaş secet, 
aliorum villam, cet. Fortasse tuit: inde de vig ere v. 

Ibd. 21, 9: hoc sidus, quod a figura posi- 
turaque ipsa, quia simile plaustri videatar, 



antiqui Grsecorum afi.a$av dixerunt. 



Sic 



Hertzius e codicibus pro videtur. Debebat fieri 
oidebatur. 

Ibd. 22, 21, ubi agitur de ventorum Dominibus in 
certis locis usurpatis, codices optimi, Rottendorfianus et 
Parisiensis, sic scriptum habent: lapigia (R lapiga) 
ipsius ore proficiscente quasi finibas Apulia 
eodem, quo ipsi sunt, nomine iapygem dicuni 
Primum scribendum: Ex (praecedit vertigine) lapygis 
ipsius ora profieiaceniem ... Apuli eodem, quo 
ipsi sunt, TvomVxv^ \^^^ţ,^m dlcunt Et Apuli iam 






Gellias. 591 

alii scribi voluerant. Relinquitur illud quasi finibus, 
quod totum post ora (si?e ore teneas) abundat, quasi 
autem prorsus perversum est. Sed subesse videtur, quod 
peraptum sit: Ex lapygiae ipsius ora proficiscen- 
tem EgnaticB finibus. Magis etiam circumscribitur 
locus, unde oriri lapyx soleat. 

Ibd. 23, 9 in fragmento e Menandri Plocio ?. 11 sqq. 
e vestigiis codicum perspicue e£Ficitur: 

Xu(iBlv ifiC ixxaiâexaToiXavTov xal yivovQ 
ovoav nax^og* eh iori to tpQvay/it ontog 
yevoiT^ ăv ovx aPvnooTaTOv; /ud rov 
'OXvftntov K, T. A. 
Supplevi yivoiT ăv ovx. Nocuit bis posita syllaba 
av. Quse alii effecerint, apud Meinekium cognosci potest. 
Tum § 10 in Caeciliani fragmenti v. 7, ubi in cod. 
palirops. scribitur: privatu' uin' me servatum, scri- 
bendum videtur: 

Qu£e mihi quicquid placet, eo privatum me ii; me 

servat suum. 
Deinde § 14 in altero Menandri fragmento ?. 2 sqq. 
scribendum puto: 

xvQiav fiJQ olxiotg 
xai %mv uygmv, xai nâv% ixeivfjg* [ioTi â* dv] 
îjipinev, "j4noXXov, wg )(aXenwv x^AeTicoTaTov. 

In codicibus ob %âv dygiSv primum scriptum est 
xai nâv%iav, tum additum aW. 

Postremo § 20 in terţii fragmenti v. 8 e codicum 
vestigiis eflficitur: 

Tcîf fihv dviagwv iyifav 
%6 jitigog anuvT(0Vy %div f dya&6v ot/rf* ovdjtievog. 
Lib. III, 2, 10. Codices, si recte interpretor, quse 
obscure Iac. Gronovius tradidit Hertzinsque notavit: post 
mediam noctem auspicantur et post meridiem 
solem agnunt auspicatique esse et egisseeodem 
die dicuntur. Videtur Gellius scripsisse; ^i ^^^^^ 



592 Lib. IX. Cap. I. 

medium solem agunt, interpretando natum post me- 
ri diein, retento solem. Sol magnus nibil est 

Ibd. 3, 4: qoi (versus) quoniam sunt, ut de 
illius Plauti more dicam, Plautinissimi, prop- 
terea et meminimus eos et ascripsimus. Sk 
Hertzius e codicibus; superiores Plauti omitiebant. Re^ 
turn est: ot de illis Plauti more dicam. 

Ibd. 7, 8: Consul tribuno respondit, con- 
silium quidem istud aeque providens sibi vidă- 
ri er, sed cet. Sic Hertzius, secutus, GronoYio auadente, 
codicem reginm; Rottendorfianus atque. Ferri nequit 
seque nusquam relatum. Excidit ante istud alteram 
adiectivum ad litteras partîculse quidem similitudine 
accedens: consilium quidem fidele istud atqae 
providens sibi viderier. (Vulgo iam olim edebatur: 
consilium sibi fidum atque prov., non recte omisăo 
istud.) Certior tamen est emendatio infra § 19, ubi 
editur: Leonidas Laco qui (codd. boni lacu qui) 
simile apud Thermopylas fecit, propter eius 
virtutes omnis Graseia gloriam atque gratiam 
prajcipuam claritudinis inclytissimse decora- 
vere monumentis cet. Oratio prorsus non cobseret 
(in quo genere nihil omnino negligentiae libertatisque pro- 
pria; Gellius habet), pendetque nominativus (Leonidas 
L), mireque deinde infertur propter eius. Prave vir- 
tutes (plurali numero) pro virtute appellantur, prave 
propter virtutes gloria decorata dicitur. Scri- 
bendum: Leonidas Laco quia simile apud Ther- 
mopylas feoit, propterea eius virtuiis omnis 
Grsecia(velpotius omnes Grwci) glorium atque gratiam 
praecipuam claritudinis inclytissimse decoravere 
monumentis (monumentis claritudinis inel.) Extreme 
capite (§ 21) errore apud Hertzinm scriptum puto: 
Claudius autem Quadrigarius annalis tertio. 
quoniam supenoi^^ ^Qiiq^q^v\ o^uoque) recte an n aii nec 



GaUioB. 598 

licquam in discrepantia scriptur» notatur. Certe, quod 
>ad Giceronem semel legitar (Brut. 58) et apud Quin- 
liaDum (VI, 3, 86 in ioco), freqaentissimum est apud 
ellium, in primo, in secando, in tertio annali et 
c porro; alipqoin in tertio annaliam, quomodo non 
linns frequenter loqmtor, diceadom erat. Unios annalis 
bri plures nec Quadrigarii nec aliorum erant 

Ibd. 10, 14: Discrimina etiam periculo- 
im (M. Varro) in morbis maiore vi fieri putat in 
iebus, qui conficiuntar ei numero septenario, 
osque dies omnium maxime, ita ut medici ap- 
ellant, nQiai/aovs cui videri primam hebdo- 
ladam et secundam et tertiam. Sic codioes boni. 
xciderunt qusedam, cum ad banc fere sententiam scrip- 
im esset: xqigI /itovs [esse, iiem infantibus -esse 
QioifAovg] videri primam bebdomadam cet. Sed 
1 cui quid lateat, nescio. M 

Lib. IV, 6, 2 (quoniam de 1, 5 et 2, 5 otium mihi 
b aliis factum video) in senatus consulto, ubi sic 
[ertzius edidit: uti M. Antonius consul hostiis 
laioribus Iovi et Marti procuraret et ceteris 
is, quibus videretur, placand[is]. Ibus uti pro- 



') Hertzius rament. Gell. III (1868) p. 13 et 14 cui simpliciter 
delet, reliqnas difficnltates non attingit. C. 16, 1 olim, cum 
solo exemplo Bipontino nterer, annotaYeram scribendum esM: 
septimo rarenter, nonnanqaam (pro DQnqaAm) oc- 
tavo, 8»pe noDO, saspiusnamero decimo mense. 
Pneceptnm video a Mennio, aed spretum. Qui potest tandem 
quemqoam admonitom fallere^ apertos per grados ascensna et 
ipsa rei necessitas? Nam quod Iac. Gronovius, prsestantis viri 
filius parum similis, opinionem hanc (muiqiiam octavo mense 
hominem nasci) refelli pntat, neqne refellnntar hnc postea,- sed 
confirmantur, neque fiiit anquam tam gtolta opinio, qa^ sep- 
timo qnidem mense hominem nasci pntaret, sed octavo pswp^Mft. 

MAPVIGII Abt*««. r«it. V. ^^ 



594 Lib.IX.Oiş.1. 

cnrasset^ satis habendnm ceDSDerant, imciB mg* 
nificans in codicibos litteras ia non ease, soperioraa 
antem placandia; ati cet, per se intelligi po- 
terat falsum esse procarare dis plaeandia et 
discrimen aliquod ugniflcari bonoris, qni loTi et Marti 
haberetur, et eios, qoi ceteris dia; nune ex illo 
placantibus (pro qoo in codd. fortasse aliquid propiu 
* fuit) perspicue apparet sic scribendum esse: hostiis 
maioribus Iovi et Marti procnraret et oeteris 
dis ... laetentibus. 1$ nti procnrasset, cet Vi<L 
ad Liv. XXII, 1, 15. In lemmate capitis scribendum est: 
Verba veteris senatus consulţi podita (pro sita, 
qaod superiores edd. omittebant), qoo decretam 
est cet. [Sic Lion.] 

Ibd. 9, 9 Don lacana notanda erat, qnae nnlla est, 
sed tollenda verba ab hoc loco, ubi de templis delubrisqoe 
agitur, alienissima et ad disputationem infra positam de 
discriinine verborum in osus cadentinm, qnse de moribus 
et ingeniis cum laude aut vituperatione dicuntar, spectan- 
tia, qufle ex annotatione marginali errore buc irrepserunt. 
Nara iis detractis reliqua optime sic cohserent: Secan- 
dum banc Sabini interpretationem templa qai- 
dem ac delubra, quia non vulgo ac temere, sed 
cum castitate cserimoniaque adeuntur (sic pro 
adeundum, quod in codd. est, scribendum, non ade- 
unda nec adeuntium) et reverenda et refor- 
midanda sunt magis quam invalganda, sed 
dies religioşi dicti, quos ex. contraria causa, 
propter ominis diritatem, relinquimus. Ex reli- 
gioşi dicti ad prius membnim apparet sumi religiosa 
dicta. Extrema capitis pars sic interpungenda est: Ad 
propterea, quia illis quidem, quae supra posui, 
adhibendus est'modus quidam necessarius (nam 
et gratia, si nimia atque immodica, et mores, 
si ...y et ^eT\)^^ %\ «.«^ et fama, si magna et 



CMltai. 586 

inqaieta et invidiosa ett^ neque laadabilia 
neque utilia suntX ingenium autem et officium 
et forma et disciplina... nullis finibuB cohi- 
bentar, sed, quanto maiora aoctioraque sunt, 
mnlto etiam, tanto laudabiliora Buni Attendi 
yelim ad iUud malto etiam singulari fonna ad quanto 
appositum (etiamsi multum aucta sint). De st pro sit 
reposito vid. voi. I p. 68. 

Ibd. 11, 1 in Callimachi disticho e codicnm vestigiis» 
quffi Hertzium expressisse puto, efficitnr: 

Kai nvâ/Ltmv ano X^^Q^^ ^X'^^* dvmv%os iââatQV, 
Kdym, Hv&ayoQas tog iudksve^ kifm. 

Ibd. 17, 3 in Lucilii e sat. 15 versn scribendum: 

Sabidt buic humilem et mfferc