Skip to main content

Full text of "Latin literature of the empire;"

See other formats

^, J/, 


3 1822 02942 9453 

Social Sciences & Humanities Library 

University of California, San Diego 
Please Note: This item is subject to recall. 

Date Due 

DEC 1 3 Z' 


CI 39 (5/97) 

UCSD Lib. 











Vol. I. PROSE: VELLKins-BoETriius 




Xcarii/ Jieadi/ : 


Selected and Edited, witli Revised Text and 
witii Brief Introductioiis, by Ai.fkkd Gudkman, 
Oniversity of Pennsylvania. Volunie 11., 
Foetrij. Post 8vo, Cloth. 

The second volume includes the following poets: 
Pseudo Vergiliana, Lucilius' (?) Aetna, Manilius, 
Calpnrniiis, Nemesianus, Phaedrus, Lucan, Valerius 
Fhiccus, SiMieca, the Ociavia (anonymoun), Persius, 
Statins, Sillus Italicus, Marlial, Juvenal, Pervigilium 
Veneris, Ausonins, and C'huuliantis. 


Copyright, 1898, by Hai!PEI! & Brothers 

All riijlila reserved 


The "works of Latin literature of the post - Augustan 
period have hitherto, with a few notable exceptions, been 
virtually excluded from the classical curricula of insti- 
tutions of learning, both in Europe and America. The 
reason for this neglect is not far to seek. It is in great 
part due to the relative inferiority of this literature as a 
whole when compared with the noonday splendor of that 
of the age which preceded it. This fact, taken in con- 
nection with the limited time which is granted even to 
the classical masterpieces, has rendered teachers of Latin 
reluctant to introduce the works of authors of a later 
age. The manifest inexpediency, moreover, of putting 
into the hands of the college student bulky volumes 
which he cannot be expected to read in their entirety, 
even if this were desirable, and the dearth of available 
editions in many other cases, have also contributed to the 
neglect in question. 

This is not as it should be. The literature of a people 
is a true mirror of the life and times which produce it ; 
and the history of the Roman Empire is of such para- 
mount importance to the student of our modern civil- 
ization that he cannot with impunity cast aside the key 
that will unlock the proper understanding of its influ- 
ences. Whatever faults may be found with this litera- 
ture — and I am the last to ignore or palliate them — we 


may justly claim for it what Tacitus has said of his own 
age : No7i omnia ajnid priores meliora sed nostra quoque 
aetas rmilta latidis et artium imitanda poster'is tulit ; and 
I have always felt that the introduction of the works of 
later authors in suitable selections cannot but infuse 
fresh life into classical studies, and widen the literary 
horizon of both pupil and teacher. 

The present collection is the outcome of this long- 
cherished conviction. As readers, I have had particularly 
in mind the students of the higher classes in colleges, but 
these selections will also be found most useful as collateral 
reading for lectures on post - Augustan literature in uni- 
versities ; they will furnish suitable material for sight- 
reading ; and, finally, they may possibly be welcomed by 
many a classical scholar whose lack of leisure or oppor- 
tunity has hitherto prevented him from acquiring an 
adequate acquaintance with the literary masterpieces of 
the period in which they Avere written. 

The selections themselves, while naturally not includ- 
ing everything that is best, will, I am confident, be found 
to contain nothing that is not eminently worthy of perus- 
al ; for, if I be permitted to alter slightly the words of 
Quiutilian, pauca {sunt enini eminent issiina) exceij^ere in 
animo est. Facile est autem studiosis quae sunt his simil- 
lima iudicare: ne quisquam queratur omissa forte quae 
ipse valde prolet. Mere brief ' lumina ingenii et artis ' 
have however, with one or two exceptions, been rigidly 
excluded, the selections being in every case made suffi- 
ciently extensive to give a continuous and coherent story 
which at the same time exhibits the author at his best. 

The text follows the best modern editions, but I have 
availed myself of the opportunity to consult the latest 
critical contributions of importance, so far as they were 
accessible to me. The deviations from the standard texts 


have been briefly recorded in a Critical Appendix, but 
their detailed justification must be reserved for some 
future occasion. 

In view of the unfortunate confusion in matters of or- 
thography and punctuation with which I found myself 
confronted, I have ventured to follow one consistent plan 
throughout, although I am well aware that the works of 
the authors selected, covering as they do a period of four 
centuries, do not exhibit any such uniformity themselves. 
I have written the unassimilated forms — for instance, df, 
dr, dp, ds, dt, nl, nm, nr, hm, and the accusative plural 
in is, wherever permissible, but have retained mp through- 
out, for reasons which it is not possible to give here. 

The brief introductions to each author aim at nothing 
more than immediate orientation. For detailed informa- 
tion the reader should consult the current hand-books of 
Roman literature. I have, however, drawn attention to 
exhaustive modern commentaries, or monographs, where 
such exist. 

In conclusion, I desire to thank Professor E. P. Morris, 
of Yale, and Professor M. II. Morgan, of Harvard, for 
their trouble in reading the proofs of the following pages, 
and for many suggestions which they have kindly commu- 
nicated to me. 

Alfred Gudeman. 

PliiLADKLPiiiA, June 20, 18'J8. 



Seneca Rhetor 3-25 

ControverHae — I . 

Introduction 3 

Porcius Liitro ''' 

Controversiae — II. 

Fabianus 10 

Con troversiae — III. 

Cassius Scvcrus 13 

The One-sidedness of Genius 14 

Controversiae — X. 

Titus Labienus 17 

Sunsorin — VI. 

The Death and Character of Cicero 19 

VELiiEivs Patercvlvs 27-40 

I., 16-18, The Golden Age of Greek and Roman Litera- 
ture 27 

II., 34, Cicero 29 

II., 35, Cato 29 

II., 86, Augustan Age 80 

II., 41-48, Caesar 31 

II., 66, Antonius and Cicero 38 

II.. 67, 70-2, 87-89, The Last Days of the Republic . . 84 

II.. 106-108, 130 f.. Panegyric of Tiberius 37 

CvRTivs RvFvs 43-57 

Bk. VI., 2, 15-21, 3, 1-18, Alexander's Speech to his Mu- 
tinous Soldiers 48 

Bk. VII., 8, 1-30, The Speech of the Scythians .... 46 

Bk. VIII., 1, 20-52, 2, 1-12, The Murder of Clilo ... 49 

Bk. X, 5, The Death of Alexander 54 



C. Petronivs Akbiter 59-103 

Ch. 1-5, On the Decline of Culture 59 

Ch. 88, On the Decline of the Arts 62 

Ch. 118, Qualities Essential to True Poetry 63 

Ch. 80-78, Ceua Trimalcliionis 64 

L. Annaevs Seneca 105-173 

Ch. 17-25, De Vila Beata 105 

Bk. IV., 5-8, 30-32, DeBeneficiis 113 

Ch. 9, 16, De Tranquillitatc Animi 119 

Bk. II.,21, Deira 123 

Ch. 14-16, De Brevitute Vitae 123 

Epist. 79, 13-17 126 

Epist. 80, 1-10 127 

Epist. 84, 1-9 129 

Epist. 88, 1-46 132 

Epist. 90, 1-46 140 

Epist. 108, 23-39 151 

Epist. 114, 1-23 155 

Apocolocyntosis . . . 161 

Pliny the Elder 175-211 

Preface to the Natural History 175 

Bk. II., 1-37, Pliny's Theology 181 

Bk. VII., 88-94, On Memory 186 

Bk. VII., 100-117, Illustrious Men 188 

Bk. XXXIII., 1-13, Metals 192 

Bk. XXXV., 1-19, 21-28, 51-74, 79-97, 101-104. History 

of Painting 195 

M. Faiuvs Qvintilianvs 213-258 

Bk. I., Prooemium 213 

Bk. I., 1, Elementary Instruction 317 

Bk. I., 2, Education at Home and in School 334 

Bk. I., 3, Child Study 339 

Bk. I., 13, Multiplicity of Elementary Studies . ... 333 

Bk. II., 3, The Character and Duties of the Teacher . . 335 

Bk. II., 3, On Selection of (he Teacher 337 

Bk. VI., Prooemium 339 

Bk. X., 1, 1-45, On Reading 242 

Bk. X, 1, 85-131, Kevievv of Roman Authors .... 250 



P. CoRNELivs Tacitvs 261-331 

Dialog US — 

Cli. 5-10, Apcr's Defence of Oratory . 261 

CIi. 11-13, MiUernus's Defence of Poetry . . .267 

Ch. 27-30, Messalla on the Decline of Oratory .... 269 

Agricoln — 

Ch. 29-34, Speeches of Calgacus and Agricola. ... 273 

Ch. 40-46, Agrlcohi's Return to Rome— His Death . . 277 

Historiae — 

Bk. I., 1-3, Introduction 282 

Blc. I., 49, Character of Galha 283 

Bk. II., 46-49, The Death of Otho 284 

Bk. II., 74-77, Vespasian and Muciatius 286 

Bk. IV., 5-8, Helvidius Prisons and Marcellus . ... 288 

Annales — 

Bk. IV., 32 f., Tacitus on His Work 291 

Bk. IV., 34 f., On Freedom of Speocli 293 

Bk. VI., 22 (28), Reflections on Fate 294 

Bk. I., 1-4, Introduction 294 

Bk. I., 5-15, Deatli of Augustus and Succession of 

Tiberius 297 

Bk. I., 16-30, Revolt of the Pannonian Legions . . 304 

Bk. II., 69-73, 75, Deatli of Germanicus 312 

Bk. III., 1-6, Funeral of Germanicus 315 

Bk.XIil., 1-5, Tiie Beginning of Nero's Reign ... 318 

Bk. XIV., 3-11. Nero the Matricide 820 

Bk. XV., 38-44, The Biuning of Rome 325 

Bk. II., 88, Arminius 330 

Bk. III., 55, Social Conditions in Rome 330 

Bk. XVI., 16, Tacitus on the Character of His Work . 331 

Pliny the Yotinger 333-355 

Bk. I., 6, IX., 10, To Tacitus. — Ilnnting and Litera- 
ture 333 

Bk. I., 9, To Fundanus.— City and Country Life ... 334 

Bk. I., 10,To Attius Clemens.— Euphrates llu; Pliiloso- 

plier 335 

Bk III., 5, To Bael)ius Macer. — The Writings of Pliny 

the Elder 336 


Bk. III., 7, To Caninius Rufiis.— Death of Silius Itu- page 

licus 339 

Bk. 111., 16, To iMetiliiis Nepos. — Arria's Heroism . . 340 
Bk. III., 21, To Cornelius Priscus.— Death of the Poet 

Martial 342 

Bk. v., 10 (11), To Suetonius Tranquillus.— Request 

to Publish liis Writings .... 343 

Bk. VI., 15, To Romanus.— An Anecdote 344 

Bk. VI., 10, 20, To Tacitus.— Death of Pliny the Elder 

at the Eruption of Vesuvius iu 79 a.d. 344 

Bk. VII., 20, To Tacitus.— Tlieir Intimacy 350 

Bk. VII., 33, To Tacitus.— A Notable Act of Pliny . 351 

Bk. VIII., 23, To Maximus.— Pliny's Fame 353 

Ep. XCV I., To Trajan. — Concerning the Treatment of the 

Cliristians 353 

Ep. XCVII., Trajan's Answer 355 


Life of Terence . 357 

Ch. 45-48, 53-01, 04-88, Life of Caesar: Character, Ac- 
complishments, Death . . . 360 
Ch. 20-26, 32-34. 36-43, 47-54, 56 f., Life of Nero ... 378 

M. IvNiANvs IvsTiNVs 397-422 

Preface 397 

Bk. XXIV., 6, The Gauls under Brennus at Delphi . 398 

■ Bk. XXXI., 1-8, Antiochus and Hannibal .... 401 
Bk. XXXII., 4, Death of Hannibal, Scipio, and Pliilo- 

poemen in 183 u.c 408 

Bk. XXXVII., 1-4, Mithridates 409 

Bk. XXXVIIL, 3-7, The Speech of Mithridates against 

the Romans 412 

Bk. XLI , 1-6, The Parthians 418 

Apuleivs 425-460 

Metam. IV. , 28-35, V. , 1-31 , VI. , 1-23, Amor et Psyche . 425 

MiNVCTvs Felix 463-505 

Octavius — 

Ch. 1-4, Introduction 463 

Ch. 5-8, Speech of Caecilius.— Defence of Paganism 466 


Cb. 8, 3-13, Speech of Caecilius. — Attack upou Chris- page 

liauity 470 

Ch. 14-27, Speecli of Octavius. — Attack upon Paganism 475 

Ch. 28-30, 31-38, Speech of Octavius. — Defence of 

Christianity 493 

Ch. 39, Ei)iloguc 504 

Ammianvs Marcellinvs 507-547 

Bk. XXXI., 16,9, The Author on his Work 507 

Bk. XIV.,6. 3-26, The Degeneracy of Roman Society . 507 

Bk. XVI., 10, 5-17, The Beauty of Rome 512 

Bk. XVI., 12, 1. Battle of Strasburg, 357 A.D 514 

Bit. XXII.. 15. 3-13, Tlio Nile 526 

Bk. XXII., 16, 7-24. Alexandria 528 

Bk. XXV., 3, 15-23, Death of Julian, 363 A.D 531 

Bk. XXV., 4. Character of lulian 533 

Bk. XXX., 4, 5-5, 1, Degenerate Rome 537 

Bk. XXXI., 2, 1-12, The Huns 541 

Bk. XXXI.. 2, 17-25, Tin; Ilnlani 543 

Bk. XXXI., 14, 1-9, Death of Valons, 378 A.D 546 

BoRTiiivs 549-565 

Bk. I., 1-3, Philosophy Appears to Bocthius in Prison 549 

Bk. T., 3, 4, Bocthius Recognizes Her 553 

Bk. I., 4, The Defence of Boethius 554 

Bk. I., 5, Reply of Pbilosopiiy 560 

Bk. II.. 1, Philosophy's Second Address 563 

Bk. II., 2, The Address of Fortuua 565 

Ari'iiKDix CuniCA , . . 567 



Annakus Seneca, father of tho philosopher, was born in Cor- 
dnba, Spain, about 50 B.C. and died about 40 a.d. Endowed with 
a most pheuonieiial memory, he undertook in his old age to repro- 
dace verbatim the discussions of the many illustrious rhetoricians 
whom he had heard. 

Of this collection there have come down to us, partly in an epit- 
omized form, seventy-four Controversiae ' moot cases,' and seven so- 
called Suasoriae 'hortatory declamatious.' 

This work was written between 38 and 40, and coustitntes our chief 
source of information for the history of Roman rhetoric. Unques- 
tionably the most interesting portions are the Introductions to the 
Controversiae, in which Seneca, in a most charming and all but 
classic stj'le, gives ns not onlj^ considerable autobiographical detail, 
but above all a very acute and impartial analysis of the character- 
istics of the most noted rhetoricians themselves. 

Cp. V. CucHEVAL, Histoire de V Eloquence Bomaine, 2 vols., Paris, 


Introductory Letter to the Controversiae, addressed to his 
three sons. 

Exigitis rem magis iucundam mihi qnam facilem : in- 1 
betis enim quid de liis declamatoribus seiitiam qui in 
aetatem meam incidernnt indicare, et si qna memoriae 
meae nondum elapsa sunt ab illis dicta colligere, ut quam- 

6 vis notitiae vestrae subducti sint, tamen non credatis 
tautum de illis, sed et iudicetis. Est, fateor, iucundum 
mihi redire in antiqua studia melioresque ad annos respi- 
cere et vobis quercntibus quod tantae opinionis viros au- 
dire non potueritis detrahere temporum iniuriam. Sed 2 

locum multa iam mihi ex meis desideranda senectus fecerit, 
oculorum aciem retuderit, aurium sensum hebetaverit, 
nervorum firmitatem fatigaverit, inter ea quae retinui 
menioria est res ex omnibus animi partibus maxime deli- 
cata et fragilis, in quam jirimam senectus incurrit. llano 

isaliquando in me floruisse, ut non tantum ad nsum suffi- 
coret, sed in miraculum usque procederet, non ncgo : nam 
et duo milia nominum recitata quo erant ordine dicta rcd- 
debam et ab his qui ad audiendum praeceptorem mecum 
convenerant singulos versus a singulis datos, cum plures 

20 quam duccnti efliccrentur, ab ultimo incipiens usque ad 
primum recitabam. Nee ad complectenda tantum quae 3 
vellem velox mihi erat memoria, sed etiam ad continenda 


quae acceperat solebat bonae fidei esse. Nunc iam et 
aetate quassata et longa desidia quae iuvenilem quoque 
animum dissoluit, eo perdncta est, ut etiamsi potest ali- 
quid praestare, non possit promittere : diu ab ilia nihil 
repetivi. Nunc quia iubetis, quid possit experiar et illams 
omni cura scrutabor. Ex parte enini bene spero ; nam 
quaecumque apud illam aut puer aut iuvenis deposui, quasi 
recentia aut modo audita sine cunctatione profert : at si 
qua illi intra proximos annos commisi, sic perdidit et 
amisit, ut etiamsi saepius ingerantur, totiens tamen tan- lo 

4 quam nova audiam. Ita ex memoria quantum vobis satis 
sit superest : neque enim de his me interrogatis quos ipsi 
audistis, sed de his qui ad vos usque non pervenerunt. 
Fiat quod vultis : mittatur senex in scholas. Illud ne- 
cesse est impetrem, ne me quasi certum aliquem ordiuem 15 
velitis sequi in contrahendis quae mihi occurrent : necesse 
est enim per omnia studia mea errem et passim quidquid 

5 obvenerit adprehendara. Controversiarum sententias for- 
tasse pluribus locis ponam in una declamatione dictas : 
non enim dum quaero aliquid invenio, sed saepe quod 20 
quaerenti non comparuit aliud agenti praesto est : quae- 
dam vero quae obversantia mihi et ex aliqua parte se 
ostendentia non possum occupare, eadem securo et rejjo- 
sito animo subito emergunt. Aliquando etiam seriam rem 
agenti et occupato sententia diu frustra quaesita iutem-25 
pestive molesta est. Necesse est ergo me ad. delicias com- 
ponani memoriae meae quae mihi iam olim precario paret. 

6 Facitis autem, iuvenes mei, rem necessariam et utilem, 
quod non contenti exemplis saeculi vestri, prioris quoque 
vultis cognoscere : primum quia, quo plura exempla in- 30 
specta sunt, j^l^s in eloquentia proficitur. Non est unus, 
quamvis praecipuus sit, imitandus, quia numquam par fit 
imitator auctori. Haec rei natura est : semper citra veri- 
tatem est similitudo. Delude ut possitis aestimare, in 


quantum cotidie ingenia decrescant et nescio qua iniqui- 
tate naturae eloquentia se retro tulerit : qnidquid Ro- 
mana facundia habet, quod insolent! Graeciae aut opponat 
aut praeferat, circa Ciceronem effloruit ; omnia ingenia 7 

5 quae lucem studiis nostrisadtulerunt tunc nata sunt. In 
deterius deinde cotidie data res est, sive luxu temporum 
— nihil enim tam mortiferum ingeniis quam luxuria est — 
sive, cum praemium pulcherrimae rei cecidisset, transla- 
tum est omne certamen ad turpia multo honore quae- 

lostuque vigentia, sive fato quodam cuius maligna perpe- 
tuaque in rebus omnibus lex est, ut ad summum perducta 
rursus ad infimum, velocius quidem quam ascenderant, 
relabantur. Torpent ecce ingenia desidiosae iuventutisS 
nee in unius honestae rei labore vigilatur : somnus lan- 

isguorque ac somno et languore turpior malarum rerum 
industria invasit animos, cantandi saltandique obscena 
studia effeminates tenent, capilhim frangere et ad mu- 
liebres blanditias extenuare vocem, mollitia corporis cer- 
tare cum feminis et inmundissimis se excolere munditiis 

2onostrorum adolescentium specimen est. Quis aequaliumO 
vestrorum, quid dicam satis ingeniosus, satis studiosus, 
iramo quis satis vir est ? Emolliti enervesque, ut nati 
sunt, in vita manent, expugnatores alienae pudicitiae, neg- 
legentes suae. In hos ne dii tantum mali ut cadat elo- 

25 quentia : quam non mirarer, nisi animos in quos se con- 
ferret eligeret. Erratis, optimi iuvenes, nisi illam vocem 
non M. Catonis, sed oraculi creditis. Quid enim est ora- 
culum ? nempe voluntas divina hominis ore enuntiata ; 
et quem tandem antistitem sanctiorem sibi invenire divi- 

aonitas potuit quam M. Catonem, per quem humano generi 
non praeciperet, sed convicium faceret ? ille ergo vir quid 
ait? 'orator est, Marce fili, vir bonus dicendi peritus.' 
Ite nunc et in istis vulsis atquc expolitis et nusquam nisi 10 
in libidine viris quaerite oratorcs. Merito talia habeut 


exempla qnalia ingenia. Quis est qui memoriae stucleat ? 
quis qui, non dico magnis virtutibus, sed suis placeat ? 
sententias a disertissimis viris iactas facile in tanta homi- 
num desidiapro suis dicunt et sic sacerrimam eloquentiam 
quam praestare non possuut, violare non desinunt. Eos 
libentius quod exigitis faciam et quaecumque a celeberri- 
mis viris facunde dicta teneo, ne ad quemquam privatim 

11 pertineant, populo dedicabo. Ipsis quoque multum prae- 
staturns videor, quibus oblivio inminet, nisi aliquid, quo 
memoria eoruni producatur, posteris tradatur. Fere enim lo 
aut nulli commentarii maximorum declamatornm exstant 
aut, quod peius est, falsi. Itaque ne aut ignoti sint aut 
aliter quam debent noti, summa cum fide suum cuique 
reddam. Omnes autem magni in eloquentia nominis ex- 
eepto Cicerone videor andisse ; ne Ciceronem quideni is 
aetas milii eripuerat, sed bellorum civilium furor, qui 
tunc orbem totum pervagabatur, intra coloniam meam 
me continuit : alioqui in illo atriolo in quo duos grandes 
j)raetextatos ait secum declamasse, potui adesse illudque 
Ingenium, quod solum populus Romanus par imperioso 
suo habuit, cognoscere et, quod vulgo aliquando dici 
solet, sed in illo proprie debet, potui vivam vocem au- 

13 dire. Declamabat autem Cicero non quales nunc con- 
troversias dicimus, ne tales quidem quales ante Ciceronem 
dicebantur, quas tbesis vocabant. Hoc enim genus ma- 25 
teriae quo nos exercemur adeo novum est, ut nomen quo- 
que eins novum sit. Controversias nos dicimus : Cicero 
causas vocabat. Hoc vero alterum nomen Graecum qui- 
dem sed in Latinum ita translatum ut pro Latino sit, 
scholastica ; controversia multo recentius est, sicut ipsa 30 
declamatio apud nullum antiquum auctorem ante Cic- 
eronem et Calvuni inveniri potest qui declamationem a 
dictione distinguit ; ait enim : declamare iam se non me- 
diocriter, dicere bene ; alterum putat domesticae exerci- 


tationis esse, alteram verae actionis. Modo nomen hoc 
prodiit ; nam et studium ipsum nuper celebrari coepit : 
ideo facile est mihi ab iucnnabulis nosse rem post me 

6 Porcius Latro. 

In aliis autem an beneficium vobis datnrus sim nescio, 13 
in lino acci]Dio : Latronis enim Porcii, carissimi mihi 
sodalis, memoriani saepius cogar retractare et a prima 
pueritia usque ad ultimum eius diem perductam fami- 
10 liarem amicitiam cum voluptate maxima rejietam. Xihil 
. illo viro gravius, nihil suavius, nihil eloquentia dignius ; 
nemo i)lus ingenio suo imperavit, nemo plus indulsit. 
In utramque partem vehementi viro modus deerat : nee 
intermittere studia sciebat ncc repetere. Cum se ad 14 
i5scribendum concitaverat, iungebantur noctibus dies et 
sine intervallo gravius sibi instabat nee desinebat nisi 
defecerat ; rursus cum se remiserat, in omnes lusus, in 
omnes iocos se resolvebat ; cum vero se silvis montibusque 
tradiderat, in silvis ac montibus uatos homines illos agrestis 
2olaboris patientia et venandi soUertia provocabat et in tan- 
tam perveniebat sic vivendi cupiditatem, ut vix posset ad 
priorem consuetudinem retrahi. At cum sibi iniecerat 
manum et se blandienti otio abduxerat, tantis viribus in- 
cumbebat in studium, ut non tantum nihil perdidisse, 
25sed multum adqnisisse desidia videretur. Omnibus qui- ir, 
dem prodest subinde animum relaxare ; excitatur enim 
otio vigor et omnis tristitia quae continuatione pertinacis 
studii adducitur, feriarum hilaritate discutitur: nulli ta- 
meu intermissio manifcstius proderat. Quotiens ex inter- 
so vallo dixerat, multo acrius violcntiusque dicebat : exulta- 
bat enim animo novato atque integro robore et tantum a 
sc cxprimebat quantum conciipierat. Nesciebat dispen- 


Scare vires suas, seel iumoderati adversus se imperii fuit ; 
ideoque stadium eius prohiberi debebat, quia regi non 
poterat. Itaque solebat et ipse, cum se adsidua et num- 
quam iiitermissa contentione fregerat, sentire ingenii las- 
situdinem quae non minor est quam corporis, sed oc-s 

IGcuItior. Corpus illi erat et natura solidum et multa 
exercitatione duratum, ideoque numquam impetus ar- 
dentis animi deseruit. Vox robusta, sed sordida, lucu- 
brationibus et neglegentia, non natura, infuscata ; bene- 
ficio tamen laterum extollebatur et quamvis inter initiaio 
parum adtulisse virium videretur, ipsa actione adcrescebat. 
Nulla umquam illi cura vocis exerceudae fuit : ilium for- 
tem et agrestem et Hispanae consuetudinis morem non 
poterat dediscere : utcumque res tulerat ita vivere, nihil 
vocis causa facere, non illam per gradus paulatim ab imo is 
ad summum perducere, non rursus a summa contentione 
paribus intervallis desccndere, non sudorem unctione di- 

17 scutere, non latus ambulatione reparare. Saepe cum per 
totam lucubraverat noctem, ab ipso cibo statim ad decla- 
mandum veniebat. lam vero quin rem inimicissimam 20 
corpori faceret, vetari nullo modo poterat : post cenam 
fere lucubrabat nee patiebatur alimenta per somnum quie- 
temque aequaliter digeri, sed perturbata ac dissipata in 
caput agebat ; itaque oculorum et aciem contuderat et 
colorem mutaverat. Memoria ei natura quidem felix, 25 
plurimum tamen arte adiuta. Numquam ille quae dictu- 
rus erat ediscendi causa relegebat: edidicerat ilia, cum 
scripserat; id eo magis in illo mirabile videri potest, 
quod non lente et anxie, sed eodem paene quo dicebat 

ISimpetu scribebat. Illi qui scripta sua torquent, qui desu 
singulis verbis in consilium eunt, necesse est quae totiens 
animo suo admovent novissime adfigant : at quorumcum- 
que stilus velox est, tardier memoria est. In illo non 
tantum naturalis memoriae felicitas erat, sed ars summa 


et ad comprehendenda quae tenere debebat et ad custodi- 
enda, adeo ut omnes declamationes suas quascumque dix- 
erat teneret etiam. Itaque supervacuos sibi fecerat co- 
dices : aiebat se in animo scribere. Cogitata dicebat ita, 

5 ut in nullo umquam verbo eum memoria deceperit. Hi- 
storiarum omnium summa notitia : iubebat aliquem nomi- 
nari ducem et statim eius acta cursu reddebat ; adeo quae- 
ciimque semel in animum eius descenderant in promptu 
erant. Video vos, iuvenes mei, plus iusto ad banc eius 19 

10 virtutem obstupescere ; alia vos mirari in illo volo ; hoc 
quod tantum vobis videtur, non operosa arte tradi i^otest. 
Intra exiguum paucissimorum dierum tempus poterit 
quilibet facere illud quod Cineas fecit, qui missus a Pyrrho 
legatus ad Romanes postero die novus homo et senatum 

15 et omnem urbauam circumfusam senatui plcbem nomini- 
bus suis persalutavit ; aut quod ille fecit qui recitatum a 
poeta novum carmen dixit suum esse et protinus e me- 
moria recitavit, cum hoc ille cuius carmen erat facere non 
posset; aut quod fecit Ilortensius qui a Sisenna provo- 

socatus in auctione persedit per diem totum et omnes res et 
pretia et emptores ordiue suo argentariis recognoscentibus 
ita ut in nulla re falleretur reccnsuit. Cupitis statim dis- 
cere ? suspendam cupiditatem vestram et faciam alteri 
beneficio locum ; interim hoc vobis in quo iam obligatus 

25 sum persolvam. Plura fortasse de Latrone meo vidcor20 
vobis quam audire desiderastis exposuisse; ipse quoque 
hoc futurum providerani;, ut memoriae eius, quotiens oc- 
casio fuisset, difficulter avellerer. Nunc his tameii ero 
contentus; sed quotiens me invitaverit memoria, libentis- 

sosime faciam ut ilium totum et vos cognoscatis et ego re- 
cognoscam, Illud unum non differam, falsani opinioneni 
de illo in animis bominum convaluisse. Putant enim 
fortiter quidem sed parum subtiliter eum dixisse, cum in 
illo, si qua alia virtus fuit, et subtiiitas fuerit. Id quod 21 


nunc a nullo fieri animadverto semper fecit: antequam 
dicere inciperet sedens quaestiones eius quam dicturus 
erat controversiae proponebat, quod summae fiduciae est. 
Ipsa enim actio inultas latebras habet, nee facile jjotest, si 
quo loco subtilitas defuit, adparere, cutn orationis cursuss 
audientis indicium impediat, dicentis abscondat; at ubi 
nuda proponuntur membra, si quid ant numero aut ordine 
excidit, manifestum est. Quid ergo ? unde haec de illo 
fama ? niliil est iniquius his qui nnsquam pntant esse 
subtilitatem, nisi ubi nihil est praeter subtilitatem ; et inio 
illo cum omnes oratoriae virtntes assent, hoc fundamen- 
tum superstructis tot et tantis molibus obruebatur, nee 
deerat in illo, sed non eminebat; et nescio an maximum 
vitium subtilitatis sit nimis se ostendere. Magis nocent 
insidiae quae latent; utilissima est dissimulata subtilitas is 
22 quae effectu adjiaret, habitu latet. [. . .] Sed iam non 
sustineo diutius vos morari : scio quam odiosa res milii 
sit Circensibus pomjia. 

Controversiae, Book II., Introduction. — Fahianus. 

1 Cum repeterem quos umquam bene declamantes audis-20 
sem, occurrit mihi inter alios Fahianus philosophus, qui 
adulescens admodum tantae opinionis in declamando,quan- 
tae jiostea in disputando fuit. Exercebatur apud Arellium 
Fuscum cuius genus dicendi imitatus plus deinde laboris 
impendit ut similitudinem eius effugeret, quam impende-25 
rat ut exprimeret. Erat explicatio Fusci Arelli splendida 
quidem sed operosa et implicata, cultus nirnis adquisitus, 
comj)Ositio verborum mollior quam ut illam tam Sanctis 
fortibusque praeceptis praeparans se aniuius pati posset ; 
summa inaequalitas orationis, quae modo exilis erat, modo 30 
nimia licentia vaga et effusa : priucipia, argumenta, nar- 


rationes aride dicebantur, in descriptionibus extra legem 
omnibus verbis, dummodo niterent, permissa libertas ; ni- 
hil acre, nihil solidum, nihil horridum; splendida oratio et 
magis lasciva quam laeta. Ab hac cito se Fabiauiis sepa- 2 
5 ravit et luxuriara quidem cum voluit abiecit, obscuritatem 
non potuit evadere ; haec ilium usque in philosophiam 
prosecuta est. Saepe minus quam audienti satis est elo- 
quitur, et in summa eius ac simplicissima facultate di- 
cendi antiquorum tamen vitiorum remanent vestigia. 

loQuaedam tam subito desinunt, ut non brevia sint, sed ab- 
rupta. Dicebat autem Fabianus fere dulces sententias et 
quotiens inciderat aliqua materia quae convicium seculi 
reciperet, inspirabat magno magis quam acri animo. De- 
erat illi oratorium robur et ille pugnatorius mucro, splen- 

15 dor vero velut voluntarius non elaboratae orationi aderat. 
Vultus dicentis lenis et pro tranquillitate morum remis- 
sus ; vocis nulla contentio, nulla corporis adseveratio, cum 
verba velut iniussa fluerent. lam videlicet compositus et 
pacatus animus, cum veros compressisset adfectus et iram 

aodoloremque procnl expulisset, parum bene imitari poterat 
quae effugerat. Suasoriis aptior erat ; locorum habitus 3 
fiuminumque decursus et urbium situs moresque populo- 
rum nemo descripsit abnndantius. Numquam inopia ver- 
bi substitit, sed velocissimo ac facillimo cursu omnes res 

25beata circumfluebat oratio. Ilaec eo libentius, !Mcla, fill 
carissime, refero, quia video animum tuum a civilibus 
officiis abhorrentem et ab omni ambitu aversum hoc 
unum concupiscentem, nihil concupiscere. Eloquentiae 
tandem studeas : facilis ab hac in omnis artis discursus 

30 est ; instruit etiam quos nou sibi exercet. Xcc est quod 
insidias tibi putes fieri, quasi id agam, ut te bene cedentis 
studii favor teneat. Ego vero non snni bonae mentis im- 
pedimeutum : pcrge quo inclinat animus et paterno con- 
tentus ordine subdue fortunae magnam tui partem. Erat 4 


quiclem tibi mains ingenium quani fratribus tuis, omnium 
bonarum artium capacissimum : est et hoc ipsum melioris 
ingcnii i)ignus, nou conriimpi bonitate eius, lit illo male 
utaris. Sed quoiiiam fratribus tuis ambitiosa curae sunt, 
foroque se et bonoribus parant in quibus ipsa quae spe- 5 
rantur timenda sunt, ego quoque eius alioqui processus 
avidus et bortator laudatorque vel periculosae dum hone- 
stae modo industriae duobus filiis navigantibus te inportu 
retineo. Sed proderit tibi in ilia quae tota mente agitas 
declamandi exercitatio, sicut Fabiano prof uit : qui ali-io 
quando Sextium audiret, nihilominus declamitabat et tarn 
diligenter, ut putares ilium illi studio parari, non per illud 
lalteri praeparari. Ilabuit et Blandum rbetorem praecep- 
torem qui primus eques Romanus Romae docuit : ante 
ilium intra libertinos praeceptorcs pulcberrimae discipli- 15 
nae continebantur, et minime probabili more turpe erat 
docere quod honestum erat discere. Nam primus omnium 
Latinus rhetor Romae fuit puero Cicerone Plotius. Apud 
Blandum diutius quam apud Fuscum Arellium studuit, 
sed cum iam transf ugisset, eo tempore quo eloquentiae 20 
studebat non eloquentiae causa. Scio futurum, ut audi- 
tis eius sententiis cupiatis multas audire. Sed nee ille 
diu declamationibus vacavit et ego tanto minorem natu 
quam ipse eram audiebam quotiens inciderat, non quo- 
tiens volueram. In hunc ergo libellum quaecumque ab 25 
illo dicta teneo conferam. 

Confroversiae, Booh III., Introditdion. — Cassius Severus. 

1 Quosdam disertissimos cognovi viros non respondentis 
famae suae cum declamarent, in foro maxima omnium 
admiratione dicentes, simul ad has domesticas exercita-so 
tiones seccsserant desertos ab ingenio suo. Quod accidere 


plerisque aeque mihi mirum qiiam certiim est. Memini 
itaque me a Sevcro Cassio quaerere, quid esset cur in 
declamationibus eloquentia illi sua non responderet. In 2 
nullo enim hoc fiebat notabilius. Oratio eius erat valens, 
cculta, vigentibus plena sententiis ; nemo minus passus est 
aliquid in actione sua otiosi esse ; nulla pars erat quae 
non sua virtute staret, nihil in quo auditor sine damno 
aliud ageret, omnia intenta, aliquid petentia ; nemo magis 
in sua potestate liabuit audientium adfectus. Verum est 

10 quod de illo dicit Gallio noster: 'cum dicebat, rerum 
potiebatur, adeo omnes imperata faciebant ; cum ille vo- 
luerat, irascebantur. Nemo non illo dicente timebat, ne 
desineret.' Non est quod ilium ex his quae edidit aesti-3 
metis ; sunt quidem et haec quibus eloquentia eius agno- 

i5scatur; auditus tamen longe maior erat quam lectus. 
Non hoc ea portione illi accidit, qua omnibus fere quibus 
maiori commendationi est audiri quam legi, sed in illo 
longe mains discrimen est. Primum tantundem erat in 
homine quantum in ingenio : corporis magnitude conspi- 

20cua, suavitas valentissimae vocis — quamvis haec inter se 
raro coeant, ut eadem vox et dulcis sit et solida — pro- 
nuntiatio quae histrionem posset producere, nee tamen 
quae histrionis posset videri. Nee enim quicquam magis 4 
in illo mirareris quam quod gravitas quae deerat vitae, 

25 action! supcrerat : quamdiu citra iocos se continebat, 
censoria oratio erat. Deinde ipsa quae dicebat meliora 
erant quam quae scribebat. Vir enim praesentis animi et 
maioris ingenii quam studii magis placebat in his quae 
inveniebat quam in his quae adtulerat. lam vero iratus 

3ocommodius dicebat, et ideo diligentissime cavebant homi- 
nes, ne dicentem interpellarent. Uni illi proderat ex- 5 
cuti ; melius semper fortuna quam cura de illo merebat. 
Numquam tamen haec felicitas illi persuasit neglegentiam. 
Uno die privatas plures quam duas agebat et ita ut alteram 


ante meridiem ageret, alteram post meridiem ; publicam 
vero niimquam amplins quam uiiam uno die. Nee tamen 
scio quem reum illi defendere nisi se contigerit : adeo 
nusquam rerum iillam materiam dicendi nisi in periculis 

6suis habuit. Sine commentario numquam dixit nee hoes 
commentario contentus erat in quo nudae res ponuntur, 
sed ex maxima parte perscribebatur actio ; ilia qnoque 
quae salse dici poterant adnotabantur ; sed cum procedere 
nollet nisi instructus, libenter ab instrumentis recedebat. 
Ex tempore coactus dicere infinito se antecedebat. Num- lo 
quam non utilius erat illi deprehendi quam praeparari ; 
sed magis ilium suspiceres quod diligentiam non relinque- 

7 bat, cum illi tam bene temeritas cederet. Omnia ergo 
habebat quae ilium ut bene declamaret, instruerent : 
pbrasin non vulgarem nee sordidam sed lectam, genus i3 
dicendi non remissum aut languidum sed ardens et conci- 
tatum, non lentas nee vacuas explicationes sed plus sen- 
suum quam verborum habentes, diligentiam, maximum 
etiani mediocris ingenii subsidium. Tamen non tantum 
infra se cum declamaret, sed infra multos erat: itaque2o 
raro declamabat et non nisi ab amicis coactus. 

The one-sidedness of genius. 

8 Sed quaerenti mihi, quare in declamationibus impar 
sibi esset, baec aiebat: quod in me miraris paene omnibus 
evenit. Magna quoque ingenia — a quibus multum abesseas 
me scio — quando plus' quam in uno eminuerunt opere ? 
Ciceronem eloquentia sua in carminibus destituit; Vergi- 
lium ilia felicitas ingenii sui in oratione soluta reliquit; 
orationes Sallustii in bonorem historiarum legentur; elo- 
quentissimi viri Platonis oratio quae pro Socrate scrijjtaao 

9 est nee patrono nee reo digna est. Hoc non ingeniis tan- 


turn, set! corporibus videtis accidere, qnonim vires non ad 
omnia quae viribus efficinntur aptae sunt: illi nemo luc- 
tando par est; ille ad tollendam magni ponderis sarciuani 
praevalet; ille quicquid adprehendit, non remittit, sed in 
sproclive nitentibus veliicnlis moraturas manus inicit. Ad 
animalia veni: alii ad aprum, alii ad cervum canes faci- 
unt; equorum non omnium, quamvis celerrimi sint, 
idonea curriculis velocitas est ; quidam melius equitem 
patiuntur, quidam iugum. Ut ad meum te morbum 10 
lovocem, Pylades in comoedia, Batbyllus in tragoedia mul- 
tum a se aberant; cognomini meo cum velocitas pedum 
non concedatur tantum, sed obiciatur, lentiores manus 
sunt; quidam cum boplomachis, quidam cum Tbraecibns 
optime pugnant et quidam sic cum scaena componi cupi- 
isunt quomodo alii timent. "In ipsa oratione quamvis una 
materia sit, tamen ille qui optime argumentatur, negle- 
gentius narrat; ille non tam bene implet quam praeparat. 
Passienus noster cum coepit dicere, secundum princi- 
pium statim fuga fit, ad epilogum omnes revertimur, 
20 media tantum quibus necesse est audiunt. Miraris eun-11 
dem non aeque bene declamare quam causas agere aut 
eundem non tam bene suasorias quam iudiciales con- 
troversias dicere? Silo Pompeius sedens et facundus et 
literatus est et haberetur disertus, si a praelocutione di- 
ss mitteret: declamat tam male, ut videar belle optasse cum 
dixi: numquam surgas. Magna et varia res est eloquentia 
neque adhuc ulli sic indulsit, ut tota contingeret; satis 
felix est qui in aliquam eius partem receptus est. Ego 12 
tamen et propriam causam videor posse reddere: adsuevi 
30 non auditorem spectare sed iudicem; adsuevi non milii 
respondere sed adversario ; non minus devito supcrvacua 
dicere quam contraria. In scbolastica quid non su- 
pervacuum est, cum ipsa supervacua sit ? Indicabo tibi 
adfectum meum : cum in foro dico, aliquid. ago ; cum 


declamo, id quod bellissime Ccnsorimis aiebat de liis 
qui houores in municipiis ambitiose peterent : videor 
13mihi in somniis laborare. Deinde res ipsa diversa est: 
totum aliud est pugnare, aliud ventilare. Hoc ita semper 
arbitratum est, scholam quasi ludum esse, forum arenam ;5 
et ideo ille primum in foro verba facturus tiro dictus 
est.. Agedum istos declamatores produc in senatum, in 
forum : cum loco mutabuntur ; velut adsueta clauso et 
delicatae umbrae corpora sub divo stare non possunt, non 
imbrem ferre, non solem sciunt, vix se inveniunt ; adsue- lo 

14 runt enim suo arbitrio diserti esse. Non est quod orato- 
rem in hac puerili exercitatione spectes. Quid, si velis 
gubernatorera in piscina aestimarc ? diligentissime me tibi 
excusarem, tamquam huic rei non essem natus, nisi scirem 
et Pollioncm Asinium et Mes'salam Corvinum et Passie- is 
num qui nunc primo in loco stat minus bene audiri quam 

15 Cestium aut Latronem. Utrum ergo putas hoc dicentium 
vitium esse an audientium ? non illi peius dicunt, sed hi 
corruptius indicant : pueri fere aut iuvenes scholas fre- 
quentant ; hi non tantum disertissimis viris quos pauloso 
ante rettuli Cestium suum praeferunt, sed etiani Ciceroni 
praeferrent, nisi lapides timerent. Quo tamen uno mode 
possunt praeferunt : huius enim declamationes ediscunt, 
illius orationes non legunt nisi eas quibus Cestius rescrip- 

16 sit. Memini me intrare scholam eius cum recitaturus 25 
esset in Milonem ; Cestius ex consuetudine sua miratus 
dicebat : si Thraex essem, Fusius essem ; si pantomimus 
essem, Bathyllus essem ; si equus, Melissio. Non continui 
bilem et exclamavi : si cloaca esses, maxima esses. Risus 
omnium ingens ; scholastici intueri me, quis essem qui 30 
tarn crassas cervices haberem. Cestius Ciceroni respon- 
surus mihi quod responderet non invenit, sed negavit se 
executurum, nisi exissem de domo. Ego negavi me de 

17balneo publico exiturum, nisi lotus essem. Deinde libuit 


Ciceroni de Cestio in foro satisfaeore. Suljindc nanctns 
eum in ius ad praetoreni voco et cum quantum volebam 
iocorum conviciornmque effudissem, postulavi, ut praetor 
nomen eius reciperet lege inscripti maleficii. Tanta illius 
5 perturbatio fuit, ut advocationem peteret. Deinde ad alte- 
ram praetorem eduxi et ingrati postulavi. lam apud prae- 
torem urbanum curatoreni ei petebam ; intervenientibus 
amicisquiad hoc spectaculum concurrerant et rogantibus 
dixi molestum me amplius non futurum, si iurasset diser- 

10 tiorem esse Ciceronem quam se. Nee hoc ut faceret vel 
ioco vel serio effici potuit. Hanc, inquit, tibi fabellam 18 
rettuli, ut scires in declamationibus tantum non aliud 
genus hominum esse. Si comparari illis volo, non ingenio 
mihi maiore opus est, sad sensu minore. Itaque vix iam 

i5optineri solet, ut declamem ; illud optineri non potest, ut 
vclimaliis quam familiarissimis audientibus. Et itafacie- 
bat. Declamationes eius inaequales erant, sed ea quae 
eminebant in quacumque declamatione posuisses, inaequa- 
lem earn fecissent. Compositio aspera, et quae vitaret con- 

20 clusionem, sententiae vivae. Iniquom tamen erit ex his 
eum aestimari quae statim subtexam : non enim haec ille 
optime dixit, sed haec ego optinie teneo. 

Gontroversiae, Book X., Introduction. — Titus Labienus. 

De T. Lahieno intcrrogatis ? declamavit non apte qui- 4 

25dem populo, sed egregio, Non admittebat populum et 

quia nondum haec consuetudo erat inducta et quia puta- 

bat turpo ac frivolae iactationis. Adfectabat enim censo- 

rium supercilium, cum alius animo esset : magnns orator, 

qui multa impedimenta eiuctatus ad famam ingenii con- 

3ofitentibus magis hominibus pervcnerat quam volentibus. 

Summa egestas erat, summa infamia, summum odium. 



Magna autem debet esse eloquentia quae invitis placeat et 
cum ingenia favor liominum ostendat, favor alat, quan- 
tam vim esse oportet quae inter obstantia erumpat ! 
Nemo erat qui non cum homini omnia obiceret, ingenio 

5 multum tribueret. Color orationis antiquae, vigor novae, 5 
cultus inter nostrum ac prius saeculum medius, ut ilium 
posset utraque pars sibi vindicare. Libertas tanta, ut 
libertatis nomen excederet et, quia passim ordines liomi- 
nesque laniabat, Rabienus vocaretur. Animus inter vitia 
iugens et ad similitudinem ingenii sui violentus, qui Pom- lo 
peianus spiritus nondum in tanta pace posuisset. In hoc 
primum excogitata est nova poena: affectum est enim per 
inimicos ut omnes eius libri comburerentur : res nova et 

Ginvisitata supplicium de studiis sumi. Bono hercules 
publico ista in poenas ingeniorum versa crudelitas post is 
Ciceronem inventa est: quid enim futurum fuit, si tri- 
umviris libuisset et ingenium Cicerouis proscribere ? sunt 
di immortales lenti quidem sed certi vindices generis hu- 
mani et magna exempla in caput invenientium regerunt, 
ac iustissima patiendi vice quod quisque alieno excogitavit2o 
supplicio saepa expiat suo. Quae vos, dementissimi homi- 
nes, tanta vecordia agitat ? parum videlicet in poenas 
notae crudelitatis est : conquiritis in vosmet ipsos nova 
quibus pereatis et si quid ab omui patientia rerum natura 
subduxit, sicut ingenium memoriamque nominis, invenitis25 
quemadmodum reducatis ad eadem [rem] corporis mala. 

7 Facem studiis subdere et in monumenta disciplinarum 
animadvertere quanta et quam non contenta cetera ma- 
teria saevitia est I Di melius, quod eo saccule ista inge- 
niorum supplicia coeperunt quo ingenia desierant ! Eiusao 
qui banc in scripta Labieni sententiam dixerat postea vi- 
ventis adhuc scripta combusta sunt ; iam non malo ex- 
emplo quia suo. Non tulit banc Labienus contumeliam 
nee superstes esse ingenio suo voluit, sed in monimenta 

SENECA. lillETOR 1!) 

se maiorum suorum ferri iussit atque [ita] includi, veritns 
scilicet, ne ignis qui nomini suo subiectus erat corpori 
negaretur : non finivit tautum se ipse., sed etiam sepelivit. 
Meniini aliqiiando cum recitaret historiam, magnam par- 8 

stem ilium libri convoluisse et dixisse : haec quae transeo 
post mortem meam legentur. Quanta in illis libertas fuit 
quam etiam Labienus extimuit ? Cassi Severi, hominis 
Labieno invisissimi, belle dicta res ferebatur illo tempore 
quo libri Labieni ex seuatus consulto urebantur : nunc 

10 me, inquit, vivum uri oportet qui illos edidici. Mon- 
strabo bellum vobis libellum quem a Gallione vestro pe- 
tatis. Recitavit rescriptum Labieno pro Bathyllo Mae- 
cenatis, in quo suspicietis adulescentis animum illos dentes 
ad mordendum provocantis. Nunc autem, puto, iam 9 

15 nihil quod interrogetis restat. 

Suasoria VI. — The Death and Character of Cicero. 

Qaoniam in banc suasoriam [Deliberat Cicero an 14 
Antonium deprecetur] incidimus, non alienum puto 
indicare, quomodo quisque se ex historicis adversus me- • 

aomoriam Ciceronis gesserit. Nam quin Cicero nee tarn 
timidus fuerit, ut rogaret Antouium, nee tam stultus, ut 
exorari posse eum speraret, nemo dubitat excepto Asinio 
Pollione qui infestissimus famae Ciceronis permansit. Et 
is etiam occasionem scbolasticis alterius suasoriae dedit ; 

25 Solent enim scholastici declamitare : deliberat Cicero an 
salutem promittente Antonio orationes suas comburat. 

Haec inepte ficta cuilibet videri potest. Pollio vult 15 
illam veram videri; ita enim dixit in ea oratione quam 
pro Lamia edidit : [^Asinii Pollionis] ' Itaque numquam 

30 per Ciceronem mora fuit, quin eiuraret suas quas cupi- 
dissime effuderat orationes in Antonium; multiplicesque 


numei'o et accnratius scriptas illis contrarias edere ac vel 
ipse palam pro contiono recitare pollicebatur'; adiece- 
ratque his alia sordidiora inulto, ut ibi facile liqueret hoc 
totum adeo falsum esse, ut ne ipse quidem Pollio in histo- 
riis suis ponere ausus sit. Huic certe actioni eius pro 5 
Lamia qui interfueruut uegant eum haec dixisse — nee enim 
mentiri sub triumviroruni conscientia sustinebat — sed 

16 postea composuisse. Nolo autem vos, iuvenes mei, con- 
tristari, quod a declamatoribus ad historicos transeo. 
Satisfaciam vobis et fortasse efficiam, ut his seutentiisio 
lectis solidis et verum habentibus a scholasticis recedatis: 
sed quia, hoc si iam recta via consequi non potero, deci- 
pere vos cogar, velut salutarem daturus pueris potioneni 
at sumpti poculi. Livius adeo retractationis consilium 
habuisse Ciceronem non dicit, ut neget tempus habuisse ; 15 

17ita enim ait: Marcus Cicero sub adventum triumviro- 
rum urbe cesserat pro certo liabens id quod erat, non 
magis se Antonio eripi quam Caesari Cassium et Bru- 
tum posse: primo in Tusculanum fugerat, inde transversis 
itineribus in Formianum ut ab Caieta navem conscensurus2o 
proficiscitur. Vnde aliquotiens in altum provectum cum 
modo venti adversi rettulissent, modo ipse iactationem 
navis caeco volvente fiuctu pati non posset, taediun tan- 
dem eum et fugae et vitae cepit, regressusque ad superio- 
rem villam, quae paulo plus mille passibus a marl abest, 25 
'moriar,' inquit, 'in patria saepe servata.' Satis constat 
servos fortiter fideliterque paratos fuisse ad dimicandum ; 
ipsum deponi lecticam et quietos pati quod sors iniqua 
cogeret iussisse. Prominenti ex lectica praebentique innio- 
tam cervicem caput praecisum est. Nee hoc satis stolidae 30 
crudelitati militum fuit: manus quoque scripsisse aliquid 
in Antonium exprobrantes praeciderunt. Ita relatum ca- 
put ad Antonium iussuque eius inter duas manus in ro- 
stris positum, ubi ille consul, ubi saepe consularis, ubi eo 


ij)SO anno adversus Antoniiim quanta nulla umquam hu- 
mana vox cum admiratione eloquentiae auditus fuerat: 
vix adtollentes lacrimis oculos humentes intueri trucidati 
membra civis poterant. Bassus Aiifidius et ipse nihil 18 
5 de animo Ciceronis dubitavit, quin fortiter se morti non 
praebuerit tantum, sed obtulerit. Anfidi Bassi : Cicero 
paulum remoto velo postquam armatos vidit, 'ego vero 
consisto/ ait, 'accede veterane, et si hoc saltim potes 
recte facere, incide cervicem/ Trementi delude dubi- 
lotantique: 'quid si ad me/ iuquit, 'primum venissetis?' 
Creniutius Cordis et ipse ait Ciceronem secum cogitasse, 19 
utrumne Brutum, an Cassium, an Sex. Pompeium peteret, 
sed omnia illi displicuisse praeter mortem. Cremuti 
Cordi : Quibus visis laetus Antonius, cum peractam pro- 
is =!criptionem suam dixisset esse, quippe non satiatus modo 
caedendis civibus, sed differtus quoque, super rostra ex- 
ponit. Itaque quo saepissime ingenti circumfusus turba 
processerat, quae paulo ante coluerat piis contionibus in 
quibus multorum capita servaverat, eo tum per artus singu- 
20 los laceratus, aliter ac solitus erat a civibus suis conspectus 
est, praependenti capiti orique eius inspersa sanie, brevi 
ante princeps senatus Eomanique nominis titulus, turn 
pretium interfectoris sui. Praecipue tamen solvit pecto- 
ra omnium in lacrimas gemitusque visa ad caput eius de- 
25ligata manus dextera, divinae eloquentiae ministra; cete- 
rorumque caedes privatos luctus excitaverunt, ilia una 
communem. Bruttedi Nigri : 'Elapsus interim altera 20 
parte villae Cicero lectica per agros ferebatnr; sed ut 
vidit adpropinquare notum sibi militem, Popilium nomine, 
30 memor defensum a se laetiore vultu adspexit. At ille 
victoribus id ipsum imputaturus occupat f acinus caputque 
decisum nihil in ultimo fine vitae facientis, quod alteru- 
tram in partem posset notari, Antonio portat oblitus se 
paulo ante defensum ab illo. Et hie voluit positi in 


rostris capitis miserabilem faciem describere sed magni- 
21 tudine rei obrutus est. Vt vero iussu Antonii inter duas 
manus positum in rostris caj)ut conspectum est, quo toti- 
ens auditiim erat loco, datae gemitu et fletn maximo viro 
inferiae, nee, ut solet vitam depositi in rostris corporis 5 
contio audivit, sed ijisa narravit. Nulla non pars fori 
aliquo actionis inclutae signata vestigio erat; nemo non 
aliquod eius in se merituni fatebatur: hoc certe publicum 
beneficium palam erat, illam miserrimi temporis servitu- 
tem a Catilina dilatam in Antonium.' lo 

Quoties magni alicuius viri mors ab historicis narrata 
est, totiens fere consummatio totius vitae et quasi funebris 
laudatio redditnr. Hoc semel aut iterum a Tliucydide 
factum, item in paucissimis personis usurpatum a Sal- 
lustio, T. Livius beuignius omnibus magnis viris praesti-is 
tit : sequentes liistorici multo id effusius fecerunt. Cice- 
roni hoc, ut Graeco verbo utar, tTn-cKpiof Livius reddit. 
23 ' Vixit tres et sexaginta annos, ut, si vis afuisset, ne inma- 
tura qnideni mors videri possit. Ingenium et operibus et 
praemiis operum felix, ipse fortunae din prosperae ; in 20 
longo tenore felicitatis magnis interim ictus vulneribus, 
exilio, ruina partium pro quibus steterat, filiae exitu tarn 
tristi atque acerbo, omnium adversorum nihil ut viro dig- 
num tulit praeter mortem, quae vere aestimanti minus 
indigna videri potuit, quod a victore inimico nil crudelius25 
passurus erat qur^m quod eiusdem fortunae compos ipse 
fecisset. Si quis tamen virtutibus vitia pensaret, vir mag- 
nns ac memorabilis fuit et in cuius laudes exsequendas 
Cicerone laudatore opus fuerit." V^t est natura candi- 
dissimus omnium magnoruni ingeniorum aestimator T. 30 
23 Livius, plenissimuni Ciceroni testimonium reddidit. Co?'- 
di Cremuti non est operae pretiuni referre redditam Cice- 
roni laudationem ; nihil enim ipso aut Cicerone dignum 
est, ac ne hoc quidem quod paene maxime tolerabile est: 


'Proprias enini simultates dcponendas intercliim pntabat, 
publicas numquam vi decernendas : civis iion solum mag- 
nitudine virtutum, sed multitudine quoque conspiciendus/ 
Aitfidi Bassi : 'Sic M. Cicero decessit, vir natus ad rei- 

spublicae salutem, quae diu defensa ct administrata in 
senectute demum e manibus eius elabitur, uuo ipsius vitio 
laesa, quod nihil in salutem eius aliud illi quam si caru- 
isset Antonio placuit. Vixit sexaginta et tres annos ita, 
ut semper aut peteret alteram aut invicem peteretur, 

lonullamque rem rarius quam diem ilium, quo nullius in- 
teresset ipsuni mori, vidit.' PolUo quoque Asinins, qui 24 
Verrem Ciceronis reum fortissime raorientem tradidit, 
Ciceronis mortem solus ex omnibus maligne narrat, 
testimonium tamen quamvis invitus plenum ei reddi- 

15 dit : ' Huius ergo viri tot tantisque operibus mansuris 
in omue aevum jiraedicarc de ingenio atque industria 
sui)ervacuum est. Natura autem atque fortuna pariter 
obsecuta est ei, si quidem facies decora ad senectu- 
tem prosperaque permansit valetudo, turn pax diutina, 

20 cuius instructus erat artibus, contigit. Namque ad pri- 
scam severitatem iudiciis exactis maxima noxiorum multi- 
tudo provenit, quos obstrictos patrocinio incolumes ple- 
rosque habebat. lam felicissima consulatus ei sors petendi 
et gerendi (magna munera deum) cousilio industriaque. 

25 Ytinam moderatius sccundas res et fortius adversas ferre 
potuisset ! Namque utraeque cum evenerant ei, mutari 
eas non posse rcbatur. Inde sunt invidiae tempestatos 
coortae graves in eum, eo certiorque inimicis adgrediendi 
fiducia; maiore enim simultates adpetebat animo quam 

3ogerebat. Sed quando mortalium nulli virtus perfecta con- 
tigit, qua maior pars vitae atque ingenii stetit, ea iudican- 
dum de homiue est. Atque ego ne miserandi quidem cxi- 
tus eum fuisse iudicarem, nisi ipse tam miserani mortem 
putasset.' Adfirmare vobis possum nihil esse in historiis25 


eius hoc quern rettuli loco disertiiis, ut mihi tunc non 
laudasse Ciceronem, sed certasse cum Cicerone videatur. 
Nee hoc deterrendi causa dico, ne historias eius legere 
concupiscatis : coucupiscite et poenas Ciceroni dabitis. 
Nemo tamen ex tot disertissimis viris melius Ciceronis 5 
mortem deploravit quam Severus Cornelius : 

26 Oraque magnanimum spirantia paene virorum 
In rostris iacuere suis : sed enim abstulit omnis, 
Tamquam sola foret, rapti Ciceronis imago. 

Tunc redeunt animis ingentia consulis acta 10 

lurataeque manus deprensaque foedera noxae 

Patriciumque nefas extinctum : poena Cethegi 

Deiectusque redit votis Catilina nefandis. 

Quid favor aut coetus, pleni quid honoribus anni 

Profuerant ? sacris exculta quid artibus aetas ? is 

Abstulit una dies aevi decus, icl;aque luctu 

Conticuit Latiae tristis facuudia linguae. 

Vnica sollicitis quondam tutela salusque, 

Egregiuni semper patriae caput, ille senatus 

Vindex, ille fori, legum ritusque togaeque, 20 

Publica vox saevis aeternum obmutuit armis. 

Informes voltus sparsamque cruore nefando 

Canitiem sacrasque manus operumque ministras 

Tantorum pedibus civis proiecta superbis 

Proculcavit ovans nee lubrica fata deosque 25 

Respexit, Nullo luet hoc Antonius aevo. 

Hoc nee in Emathio mitis victoria Perse, 

Nee te, dire Syphax, non fecerat hoste Philippo ; 

Inque triumphato ludibria cuncta lugurtha 

Afuerant, nostraeque cadens ferns Hannibal irae 30 

Membra tamen Stygias tulit inviolata sub umbras. 

27 Non fraudabo municipem nostrum bono versu, ex quo 
hie multo melior Sever i Cornelil processit : 

Conticuit Latiae tristis facundia linguae. 


Sextilius Ena fuit homo ingeniosns magis qnam eru- 
ditus, inaequalis poeta et plane quibusdam locis talis, 
quales esse Cicero Cordubeuses poetas ait, pingue quiddam 
soiiantis atque peregrinnm. Is hanc ijjsam proscrijjti- 

5 0uem recitaturus in domo Messalae Corvini Pollionem 
Asinium advocaverat, et in principio liunc versum non 
sine adsensu recitavit : 

Deflendus Cicero est Latiaeque silentia linguae. 
Pollio Asinius non aequo animo tulit et ait : ' Messala, 

10 tu quid tibi liberum sit in domo tua, videris : ego istum 
auditurus non sum cui mutus videor'; atque ita consur- 
rexit. Enae iuterf uisse recitationi Severum quoque Corne- 
lium scio, cui nou aeque displicuisse hunc versum quara 
Pollioni adparet, quod meliorem quidem, sed non dis- 

15 similem illi et ipse composuit. 


Our knowledge of this historian is wholly based npon information 
given bj' himself. From it we learn tiiat lie served for many years 
as a soldier, reaching the rank of a piefect of cavalry and legate. 
He took part in the campaigns in Gennauy and Pannonia under 
Tiberius, who subsequently secured for him the praetorship, with 
which office his public activity seems to have ended. 

When well advanced in years Velleius wrote his history, in two 
books, dedicating it to the consul Vinicius. The work has come 
down in a sadly mutilated condition, the beginning, very consider- 
able jjortious of the middle, and the end of Book I. being lost. The 
original gave au account of early Rome; the second book begins 
with the story of the fall of Carthago and ends with the year 30, 
the date of the consulship of Vinicius, the narrative becoming ever 
more copious, as it approaches the reign of Tiberius, with a fulsome 
panegyric of whom tlie entire work closes. 

Tlie history of Velleius is essentially biographical, and all the re- 
sources of rhetoric are lavished upon an epigrammatic anil- analytic 
delineation of character. A specially noteworthy feature, because 
without a parallel iu cla.ssical historiography, is the attention be- 
stowed upon literary and 'culture-historical' movements. 

The historical studies of Velleius were but superficial and perfunc- 
tory, but his judgment is often surprisingly keen and sound. His 
trustworthiness has frequently been impugued, but, barring the 
gross flattery of Tiberius, the old soldier seems to have been honest. 
His aim apparently was to bridge over the chasm between the Re- 
public and the Empire by representing the difl'erence to have been 
merely theoretical, all the great achievements of Rome being ulti- 
mately due to the domineering influence of single individuals, whom 
he actually terms ' priucipes.' 

The style of Velleius, though not free from tasteless and inartistic 
elements and occasionally marked by rhetorical bombast, is withal 
fairly pure and correct, and at times strongly suggestive of Sallust. 


I. 16. Cum haec particula operis velut formam pro- 1 
positi excesserit, quamquani intellego mihi in liac tarn 
praecipiti festinatione, quae me rotae pro- 

TJte golden age of , . . . . 

Greek and Ro. BivB gurgitis ac verticis mocto iiusquam pa- 

« c3«eSr^ <^itur consistere, paene magis necessaria prae- 

narrowchrono- tercuuda quam supervacanea amplectenda, 

logical limits. ... 

nequeo tamen temperare mini, quiii rem 
saepe agitatam animo meo neque ad liquidum ratioue 
pevductam signem stilo. Quis enim abunde mirari potest, 3 

10 quod eminentissima cuiusque professionis iugenia in eaii- 
dem formam et in idem artati temporis congruere spatiuin, 
et quemadmodum clausa capso alioque saepto diversi ge- 
neris animalia nihilo minus separata alienis in unum quo- 
que corpus congregantur, ita cuiusque clari operis capacia 

isingenia in similitudinem et temporum et profectuuin se- 
met ipsa ab aliis separaverunt. Vna neque multorum an- 3 
norum spatio divisa aetas per divini spiritus viros, Aescliy- 
lum Soj)hoclen Euripiden, inlustravit tragoediam ; una 
priscam illam et veterem sub Cratino Aristophane Eu- 

aopolide comoediam ; ac novam Menandrus aequalesque 
eius aetatis non magis quam operis I'hilemo ac Dipbilus 
et invenere intra paucissimos annos neque imitanda reli- 
quere. Philosopborum quoque ingenia Socratico ore de-4 
fluentia omnium, quos paulo ante enumeravimus, quanto 

25 post Platonis Aristotelisque mortem floruere spatio ? Quid 5 


ante Isocratem, quid post eius auditores eorumque di- 
scipulos clarum in oratoribus fuit ? Adeo qnidem arta 
turn augustiis temporum, ut nemo memoria dignus alter 
ab altero videri nequiverit. 

1 17. Neque hoc in Graecis quam in Eomanis evenit s 
magis. Nam nisi aspera ac rudia repetas et inventi lau- 
danda nomine, in Accio circaque eum Romana tragoedia 
est ; dulcesque Latini leporis facetiae per Caecilium Te- 

2rentiumque et Afranium subpari aetate nituerunt. Et 
historieos ut Livium quoque priorum aetati adstruas, prae- lo 
ter Catonem et quosdam veteres et obscuros minus octo- 
ginta annis circumdatum aevum tulit, ut nee poetarum 

3 in antiquius citeriusve processit ubertas. At oratio ac vis 
forensis perfectumque prosae eloquentiae decus, ut idem 
separetur Cato (pace P. Crassi Scipionisque et Laelii eti5 
Graccliorum et Fannii et Scrvii Galbae dixerim) ita uni- 
versa sub principe operis sui erupit Tullio, ut delectari 
ante eum paucissimis, mirari vero neminem possis nisi aut 

4ab illo visum aut qui ilium viderit. Hoc idem evenisse 
grammaticis, plastis, pictoribus, scalptoribusque ut quis-20 
que temporum institerit notis, reperiet eminentia cuiusque 

5 operis artissimis temporum claustris circumdata. Huius 
ergo recedentisque in saeculum ingeniorum similitudinis 
congregantisque se et in studium par et in emolumentum 
causas cum semperre quiro, numquam reperio quas esse 25 
veras confidam, sed fortasse veri similes, inter quas has 

6 maxime. Alit aemulatio ingeniii^ et nunc invidia, nunc 
admiratio imitationem accendit, matureque quod summo 
studio petitum est, ascendit in summum difficilisque in 
perfecto mora est, naturaliterque quod procedere nonso 

7 potest, recedit. Et ut primo ad consequeudos quos j)riores 
ducimus accendimur, ita ubi aut praeteriri aut aequari 
60S posse desperavimus, studium cum spe senescit, et 
quod adsequi non potest, sequi desinit et velut occupatam 


relinquens materiam qnaerit novam, praeteritoque eo, in 
quo eminere non possumus, aliqiiid, in quo nitamur, con- 
quirimus, sequiturque ut frequens ac mobilis transitus 
maximum perfecti operis impedimentum sit. 

6 18. Transit admiratio ab condicione temporum et ad 1 
urbium. Vna urbs Attica pluribus omnis eloqnentiae quam 
universa Graeoia operibus floruit, adeo ut corpora gentis 
illius separata sint in alias civitates, ingenia vero solis 
Atheniensium muris clausa existimes. Neque hoc ego 2 

lomagis miratus sim quam neminem Argivum Thebanum 
Lacedaemonium oratorem aut dum vixit auctoritate aut 
post mortem memoria dignum existimatum. Quae urbes3 
et in alia studiorum fuere steriles, nisi Thebas unum os 
Pindari inluminaret : nam Alcmana Lacones falso sibi 

15 vindicant. 

II. 34. Per haec tempora M. Cicero qui omnia incre- 3 
menta sua sibi debuit, vir novitatis nobilissimae et ut vita 
clarus, ita ingenio maximns, qui effecit, ne 

Cicero. ^ . ^ ' 

quorum arma viceramus, eorum ingenio viu- 
2occremur, consul Sergii Catilinae Lentulique et Cethegi et 
aliorum utriusque ordinis virorum coniurationem singu- 
lari virtute, constantia, vigilia curaque eruit. Catilina 
metu consularis imperii urbe pulsus est ; Lentulus con- 
sularis et praetor iternm Cethegusque et alii clari nominis 
25viri auctore senatu, iussu consulis in carcere necati sunt. 
35. Ille senatus dies quo liaec acta sunt, virtutem M. 1 
Catonis iam multis in rebus conspicuam atque praenitentem 
altissime inluminavit. Ilic genitus proavo M. 2 

Cato Uticensis. . . .n « .1. 

Catone, principe illo familiae Porciae, homo 
30 Virtuti simillimus et per omnia ingenio diis quam homini- 
bus propior qui numquam rccte fecit, ut facerc videretur, 
sed quia aliter facere non poterat, cuique id solum visum 
est rationem habere, quod habcret iustitiam, omnibus 
humanis vitiis inmunis semper fortunam in sua potestate 


3 liabait. Hie tribunns plebis dcsignatns et adhnc admodum 
adulescens, cum alii suaderent, ut per municipia Lentulus 
coniuratique custodirentnr, jiaene inter ultimos interro- 
gatus sententiam, tanta vi animi atque ingeuii invectus 
est in coniurationem, eo ardore oris orationem omniums 

I lenitatem suadentium societate consilii suspectam fecit, sic 
impendentia ex ruinis incendiisque urbis et conmntatione 
status publici pericula exposuit, ita consulis virtutem am- 
plificavit, ut universus senatus in eius sententiam transiret 
animadvertendumque in eos quos praediximus censeretio 
maiorque pars ordinis eius Ciceronem prosequerentur do- 

5 mum. At Catilina non segnius conata obiit, quam sceleris 
conandi consilia inierat : quippe fortissime dimicans, quem 
spiritum supplicio debuerat, proelio reddidit. 

1 30. Consulatui Ciceronis non mediocre adiecit decusis 
natus eo anno divus Augustus abhinc annos uonaginta, 

omnibus omnium gentium viris magnitudine 

A ugustan Age. ^ 

sua inducturus caligiuem. lam paene super- 

2 vacaneum videri potest eminentium ingeniorum notare 
tempora, quis enim ignorat diremptos gradibus aetatisao 
floruisse hoc tempore Ciceronem, Hortensium, anteque 
Crassum, Cottam, Sulpicium, moxque Brutum, Calidium, 
Caelium, Calvum et proximura Ciceroni Caesarem eorum- 
que velut alumnos Corvinum ac Pollionem Asinium, 
aemulumque Thucydidis Sallustium, auctoresque car- 25 
minum Varronem ac Lucretium neque ullo in suspecto 

Soperis sui carmine minorem Catullum. Paene stulta est 
inhaerentium oculis ingeniorum enumeratio inter quae 
proxime nostri aevi eminent princeps carminum Vergilius 
Rabiriusque et consecutus Sallustium Livius Tibullusqueao 
et Naso, perfectissimi in forma operis sui ; nam vivorum 
ut magna admiratio, ita censura difficilis est. 

1 41. Secutus deinde est consulatus C. Caesaris, qui scri- 
benti manum inicit et quamlibet festinantem in se morari 


cogit. Ilic nobilissima luliorum genitus familia et, quos 

inter omnis antiquissimos constat, ab Anchise ac Venere 

deducens genus, forma omnium civium ex- 


cellentissimus, vigore animi acerrimus, mu- 

snificentia effusissimus, animo super humanam et naturam 
et fidem evectus, magnitudine cogitationum, celeritate 
bellandi, patientia periculorum Magno illi Alexandre, sed 
sobrio neque iracundo simillimus qui denique semper et2 
cibo et somno in vitam, non in voluptatem uteretur, cum 

lofuisset C. Mario sanguine coniunctissimus atque idem Cin- 
nae gener cuius filiam ut repudiaret nullo metu compelli 
potuit, cum M. Piso consularis Anniam quae Cinnae uxor 
fuerat in Sullae dimisisset gratiam, habuissetque fere duo- 
deviginti annos eo tempore quo Sulla rerum potitus est 

ismagis ministris SuUae adiutoribusque partium quam ipso 
conquirentibus eum ad necem mutata veste dissimilemque 
fortunae suae indutus habitum nocte urbe elajDsus est. 
Idem postea admodum iuvenis, cum a piratis captus esset, 3 
ita se per omne spatium quo ab his retentus est apud eos 

2ogessit, ut pariter his terrori venerationique esset, neque 
umquam aut nocte aut die (cur enim quod vel maximum 
est, si narrari verbis speciosis non potest, omittatur?) aut 
oxcalcearetur aut discingeretur, in hoc scilicet, ne si quan- 
do aliquid ex solito variaret, suspectus his qui oculis tan- 

25tummodo eum custodiebant, foret. 

42. Longum est narrare, quid et quotiens ausus sit, 1 
quanto opere conata eius qui obtinebat Asiam magistratus 
populi Romani metu suo destituerit: illud refcratur docu- 
mcntum tanti mox cvasuri viri. Quae nox eam diem secuta3 

30 est, qua publica civitatium pecunia redemptus est, ita ta- 
men, ut cogeret ante obsides a piratis civitatibus dari, con- 
tracta classe et privatus et tumultuaria manu invectus in 
eum locum, in quo ipsi praedones erant, partem classis fu- 
gavit, partem mersit, aliquot navis multosque mortalis 


Scepit; laetnsque nocturnae expeditiouis triumpho ad suos 
revectus est, mandatisque custodiae quos ceperat, in Bithy- 
niam perrexit ad proconsiilem Imicum (idem enini cnm 
Asiam turn earn quoque obtinebat) petens, ut anctor fieret 
sumendi de captivis supplicii: quod cum ille se facturums 
negasset venditurumque captivos dixisset (quippe seque- 
batur invidia inertiam), incredibili celeritate revectus ad 
mare, priusquam de ea re iilli procousulis redderentur 
epistnlae, omnis quos ceperat suffixit cruel. 

1 43. Idem mox ad sacerdotium ineundum (quippe absens lo 
pontifex factus erat in Cottac consularis locum, cum paene 
puer a Mario Cinnaque flamen dialis creatus victoria 
Sullae qui omnia ab iis acta fecerat inrita, amisisset id 
sacerdotium) festinans in Italiam, ne conspiceretur a 
praedonibus omnia tunc obtinentibus maria et merito iam is 
infestis sibi, quattuor scalmorum navem una cum duobus 
amicis decemque servis ingressus effusissimum Adriatici 

2 maris traiecit sinum. Quo quidem in cursu conspectis, 
ut putabat, piratarum navibus cum exuisset vestem adli- 
gassetque pugionem ad femur alterutri se fortunae parans, 20 
mox intellexit frustratum esse visum suum arborumque 
ex longinquo ordinem antemnarum praebuisse imaginem. 
Keliqua eius acta in urbe, nobilissima Cn. Dolabellae accn- 
satio et maior civitatis in ea favor, quam reis praestari 
solet, contentionesque civiles cum Q. Catulo atque aliis25 
eminentissimis viris celeberrimae, et ante praeturam vic- 
tus in maximi pontificatus petitione Q. Catulus, omnium 

4confessione senatus princeps, et restituta in aedilitate 
adversante quidem nobilitate monumenta C. Marii, si- 
mulque revocati ad ius dignitatis proscriptorum liberi, 30 
et praetura quaesturaque mirabili virtute atque iiidustria 
obita in Hispania, (cum esset quaestor sub Vetere Anti- 
stio, avo huius Veteris consularis atque pontificis, duorum 
consularium et sacerdotum patris, viri in tantum boni, in 


quantum humana simplicitas iiitcllcgi potest) quo notiora 
sunt, minus egent stilo. 

66. Furente deinde Antonio simulque Lepido, quorum 1 
uterque, ut praediximus, hostes iudicati erant, cum ambo 

5 Antoniusand malleut sibif nuutiari, quid passiessent, quam 

Cicero. quid meruissent, repugnante Caesare, sed fru- 

stra adversus duos, instauratum Sullani exempli malum, 

proscriptio. Nihil tarn indignum illo tempore f uit, quam 2 

quod aut Caesar aliquem proscribere coactus est ant ab 

10 uUo Cicero j^roscriptus est. Abscisaque scelere Antouii 
vox publica est, cum eius salutem nemo defendisset, qui 
per tot annos et publicam civitatis et privatam civium de- 
fenderat. Nihil tamen egisti, M. Antoni, (cogit enim ex- 3 
cedere propositi formam operis erumpens animo ac pectore 

i5iudignatio) nihil, inquam, egisti mercedem caelestissimi 
oris et clarissimi capitis abscisi numerando auctoramento- 
que funebri ad conservatoris quondam rei publicae tanti- 
que consulis inritando necem. Rapuisti tu M. Ciceroni 4 
lucem sollicitam et aetatem senilem et vitam miseriorem 

20 te principe quam sub te triumviro mortem, famam vero 
gloriamque factorum atque dictorum adeo non abstulisti, 
ut auxeris. Vivit vivetque per omnem saeculorum memo- 5 
riam, dumque hoc vel forte vel providentia vel utcumque 
constitutum rerum naturae corpus, quod ille pacne solus 

25 Romanorum animo vidit, ingenio complexus est, eloquentia 
inluminavit, manebit incolume, comitem aevi sui laudem 
Ciceronis trahet omnisque posteritas illius in te scripta 
mirabitur, tuum in eum factum cxecrabitur citiusquc c 
mundo genus hominum quam Ciceronis nomen cedet. 

30 67. Huius totius temporis fortnnam ne deflcre quidem 1 
quisquam satis digne potuit, adoo nemo exprimerc verbis 
Th^ last flays of potcst. Id tameu notandum est, fuisse in pro- 2 

iiie Republic. gcriptos uxorum fidcm summam, libcrtorum 
mediam, servorum aliquam, filiorum nullani : adeo difficilis 



3 est liominibus utcumque conceptae spei mora. Ne quid 
iilli sanctum relinqueretur, ut in clotem invitamentumque 
sceleris Antonius L. Caesarem avunculum, Lej^idus Paulum 
fratrem proscripserant ; nee Planco gratia defuit ad impe- 
trandum, ut frater eius Plancus Plotius proscriberetur. 5 

4Eoque inter iocos militaris, qui currum Lepidi Plancique 
secuti erant, inter execrationem civium usurpabaut hunc 
versum : 

De germanis, non de Gallis d{io triumphant consules. 

1 70. Turn Caesar et Antonius traiecerunt exercitus in 10 
Macedonian! et apud urbem Philippos cum Bruto Cassio- 
que acie concurrerunt. Cornu, cui Brutus praeerat, im- 
pulsis hostibus castra Caesaris cejiit (nam ipse Caesar, 
etiamsi infirmissimus valetudine erat, obibat munia ducis, 
oratus etiam ab Artorio medico, ne in castris remaneret, is 
manifesta denuntiatione quietis territo), id autem in quo 
Cassius fuerat fugatum ac male mulcatum in altiora se 

2receperat loca. Turn Cassius ex sua fortuna eventum 
collegae aestimans, cum dimisisset evocatum iussissetque 
nuntiare sibi, quae esset multitudo ac vis hominum quae 20 
ad se tenderet, tardius eo nuntiante, cum in vicino esset 
agmen cursu ad eum tendentium neque jiulvere facies aut 
signa denotari possent, existimans hostis esse qui inrue- 
rent lacerna caput circumdedit extentamque cervicem in- 

3 territus liberto praebuit. Deciderat Cassii caput, cum 25 
evocatus advenit nuntians Brutum esse victorem. Qui 
cum imperatorem prostratum videret, sequar, inquit, eum, 
quem mea occidit tarditas, et ita in gladium occubuit. 

4 Post paucos deinde dies Brutus conflixit cum hostibus et 
victus acie cum in tumulum nocte ex fuga se recepisset, 3o 
impetravit a Stratone Aegeate, familiari suo, ut manum 

5morituro commodaret sibi ; reiectoque laevo super caput 
brachio, cum mucronem gladii eius dextera tenens sinistrae 
admovisset, mammillae ad eum ipsum locum qua cor emi- 


cat imiiellens se in vnlnus uno ictu transfixus expiravit 

71. Corvinus Messalla, fulgentissimus iuvenis, i3roxi-l 
mus in illis castris Bruti Cassiique auctoritati, cimi essent 
5 qui eum duoem poscerent, servari beneficio Caesaris ma- 
luit qnam dubiam speni armorum temptare amplius ; nee 
aut Caesari qnidqiiam ex victoriis siiis fuit laetius quam 
servasse Corvinnm aut maius exemplum hominis grati ac 
pii, quam Corvini in Caesarem fuit. Non aliud bellum 

locruentius caede clarissimorum virorum fuit. Turn Ca-3 
tonis filius cecidit; eadem Lucullum Hortensiumque, 
eminentissimorum civium filios, fortuna abstulit ; nam M. 3 
Varro ad ludibrium moritnrus Antonii digna illo ac vera 
de exitu eius magna cum libertate ominatus est. Drusus 

15 Livius, luliae Augustae pater, et Varus Quintilius ne 
temptata quidem hostis misericordia alter se ipse in taber- 
naculo interemit, Varus autem liberti quem id facere 
cocgerat manu, cum se insignibus honorum velasset, 
iugulatus est. 

20 72. Hunc exituni M. Bruti partium septimum et tri- 1 
cesimum annum agentis fortuna esse vohiit, incorrupto 
animo eius iti diem quae illi omnes virtutes unius te- 
meritate facti abstulit. Fuit autem dux Cassius melior, 2 
quanto vir Brutus : e quibus Brutum amicum habere 

25 malles, inimicum magis timeres Cassium ; in altero maior 
vis, in altero virtus : qui si vicissent, quantum rei publicae 
interfuit Caesarem potius habere quam Antonium princi- 
pem, tantum rettulisset habere Brutum quam Cassium. 
87. Proximo delude anno jiersecutus reginam Anto- 1 

3oniumque Alexandream, ultimam bellis civilibus imposuit 
manum. Antonius so ipse non scgniter interemit, adoo 
Rt multa desidiae crimina morte redimeret. At Cleopatra 
frustratis custodibus inlata aspide morsu eius, sane expers 
muliebris metus, spiritum reddidit. Fuitque et fortuna 2 


et dementia Caesaris dignum, quod nemo ex iis qui contra 
eum arma tulerant ab eo iussuve eius interemptus est. 
D. Brutuni Antonii interemit crudelitas. Sextum Poni- 
peium ab eo devictum idem Antonius, cum dignitatis 
quoque servandae dedisset fidem, etiam spiritn privavit. 5 
3 Brutus et Cassius ante, quam victorum experirentur ani- 
mum, voluntaria morte obierunt. Antonii Cleopatraeque 
quis fuisset exitus narravimus. Canidius timidius deces- 
sit, quam professioni eius qua semper usus erat congrue- 
bat. Vltimus autem ex interfectoribus Caesaris Parmen-io 
sis Cassius morte poenas dedit, ut dederat Trebonius 

1 88. Dum ultimam bello Actiaco Alexandrinoque Cae- 
sar imponit manum, M. Lepidus, iuvenis forma quam 
mente melior, Lepidi eius, qui triumvir fuerat rei publi-i5 
cae constituendae, lilius, lunia Bruti sorore natus, inter- 
ficiendi, simul in urbem revertisset, Caesaris consilia 

2 inierat, Erat tunc urbis custodiis praepositus C. Maecenas 
equestri, sed splendido genere natus, vir, ubi res vigiliam 
exigeret, sane exsomnis, providens atque agendi sciens, 20 
simul vero aliquid ex negotio remitti posset, otio ac mol- 
litiis paene ultra feminam fluens, non minus Agrippa Cae- 
sari earns, sed minus honoratus; quippe vixit angusti clavi 
possessione contentus, nee minus maiore consequi potuit, 

3 sed non tam concupivit. Hie speculatus est per summam 25 
quietem ac dissimulationem praecipitis consilia iuvenis et 
mira celeritate nuUaque cum perturbatione ant rerum aut 
liominum oppresso Lepido inmane novi ac resurrecturi 
belli civilis restinxit initium ; et ille quidem male consul- 
torum poenas exsolvit. Aequetur praedictae iam Antistiiso 
Servilia Lepidi uxor, quae vivo igni devorato praematura 
morte inmortalem nominis sui pensavit memoriam. 

1 89. Caesar autem reversus in Italiam atque urbem 
occursu, quo favore hominum omnium generum, aetatium. 


ordinum exceptus sit, quae magnificentia triumph or uni 
eius, quae fuerit muuerum, ne in operis quidem iusti ma- 
teria, nedum huius tarn recisi digne exprimi potest. Xi-2 
hil deinde optare a dis homines, nihil dii homiuibus prae- 
5 stare possunt, nihil veto concipi, nihil felicitate consum- 
mari quod non Augustus post reditum in urbem rei publi- 
cae populoque Eomano terrarumque orbi repraesentaverit. 
Finita vicesimo anno bella civilia ; sepulta externa, revo-3 
cata pax, sopitus ubique armorum furor, restituta vis le- 

10 gibus, iudiciis auctoritas, senatui maiestas, imperium ma- 
gistratuum ad pristinum redactum modum ; tantummodo 
octo praetoribus adlecti duo. Prisca ilia et antiqua rei 4 
publica forma revocata rediit cultus agris, sacris honos, 
securitas hominibus, certa cuique rerum suarum jjosses- 

i5sio; leges emendatae utiliter, latae salubriter; senatus 
sine asperitate nee sine severitate lectus. Principes viri 
triumphisque et amplissimis honoribus functi adhortatu 
principis ad ornandam urbem inlecti sunt. Consulatus5 
tantummodo usque ad uudecimum quin continuaret Cae- 

2osar, cum saepe obnitens repugnasset, impetrare non po- 
tuit : nam dictaturam quam pertinaciter ei deferebat po- 
pulus, tam constanter reppulit. Bella sub imperatore gesta 6 
pacatusque victoriis terrarum orbis et tot extra Italiam 
domique opera omne aevi sui spatium impensurum in id 

23 solum opus scriptorem fatigant : nos memores professionis 
universam imaginem princij)atu3 eius oculis animisque 

lOG. Pro dii boni, quanti voluminis opera insequenti 1 
aestate sub duce Tiberio Caesare gessimus ! Perlustrata 

30 Panegyric of Ti- amiis tota Gcrmauia victae gentes paeno 

berius. nominibus incognitac, rcceptae Cauchorum 

nationes : omnis eorum inventus infinita numero, in- 

mensa corporibus, situ locorum tutissima traditis armis 

una cum ducibus suis sacpta fulgcnti armatoque militum 


nostroi'um agmine ante imiDeratoris procubuit tribunal. 

2 Fracti Langobardi, gens etiam Germana feritate ferocior ; 
denique quod numquam antea spe conceptum, nedum 
opere temptatuni erat, ad quadringentesimum miliarium a 
Eheno usque ad flumen Albim, qui Semnonum Hermun-5 
durorumque fines praeterfluit., Eomanus cum signis per- 

3 ductus exercitus. Et eodem mira felicitate et cura ducis, 
temporum quoque observantia classis, quae Oceaui circum- 
navigaverat sinus, ab inaudito atque incognito ante mari 
flumine Albi subvecta, a plurimarum gentium victoria lo 
cum abundantissima rerum omnium copia exercitui Cae- 
sarique se iuuxit. 

1 107. Non tempero mihi qnin tantae rerum magni- 
tudini hoc, qualecumque est, inseram. Cum citeriorem 
ripam praedicti fluminis castris occupassemus et ulterior is 
armata liostium iuventute fulgeret, sub omnem conatum 
motumque nostrarum navium jjrotinus refugientium, unus 
e barbaris aetate senior, corpore excellens, dignitate, quan- 
tum ostendebat cultus, eminens, cavatum, ut illis mos est, 
ex materia conscendit alveum solusque id navigii genus 20 

2temperans ad medium processit fluminis et petiit, liceret 
sibi sine periculo in eam, quam armis tenebamus, egredi 
ripam ac videre Caesarem. Data petenti facultas. Tum 
adpulso lintre et din tacitus contemiDlatus Caesarem, no- 
stra quidem, inquit, furit inventus, quae cum vestrumas 
nnmen absentium colat, praesentium potius arma metuit 
quam sequitur fidem. Sed ego beneflcio ac permissn tuo, 
Caesar, quos ante audiebum, hodie vidi deos, nee felicio- 
rem ullum vitae meae aut optavi aut sensi diem. Impetra- 
toque ut manum contingeret, reversus in naviculam, sine 30 

3 line respectans Caesarem ripae suorum adpulsus est. Vic- 
tor omnium gentium locorumque, quos adierat Caesar, 
incolumi inviolatoque et semel tantummodo magna cum 
clade hostium fraude eorum temptato exercitu in hiberna 


legiones recluxit, eaclem qua priore anno festinatione iir- 
bem petens. 

108. Nihil erat iam in Germania quod vinci posset 1 
praeter geutem Marcomannonim quae Maroboduo duce 

sexcita sedibus suis atque in iuteriora refngiens incinctos 
Hercynia silva campos incolebat. Nulla festinatio huius2 
viri mentionem transgredi debet. Maroboduus, genere 
nobilis, corpore praevaleus, animo ferox, natione magis 
quam ratione barbarus, non tumultuarium neque fortui- 

10 turn neque mobilem et ex voluntate parentium constantem 
inter suos occupavit principatum, sed certum imperium 
vimque regiam complexus animo statuit avocata procul a 
Romanis gente sua eo progredi, ubi cum propter poten- 
tiora arma refugisset, sua faceret potentissima. Occu- 

ispatis igitur, quis praediximus, locis finitimos omnis aut 
bello domuit aut condicionibus iuris sui fecit. 

130. Quanta suo suorumque nomine exstruxit opera ! 1 
quam pia munificentia superqne humanam evecta lidem 
templum patri molitur ! quam magnifico animi tempera- 

2omento On. quoque Pompei munera absumpta igni resti- 
tuit ! quidquid enim umquam claritudine eminuit, id ve- 
luti cognatum censet tuendum. Qiui liberalitate cum 2 
alias, turn proximo incenso monte Caelio omnis ordinis 
hominum iacturae patrimonio succurrit suo ! quanta cum 

25quiete omnium rem perpetui praecipuique timoris, sup- 
plementum, sine trepidatione dilcctus providet ! si aut 3 
natura patitur aut mediocritas recipit hominum, audeo 
cum diis queri : quid hie meruit, primum ut scelerata 
Drusus Libo iniret consilia ? deinde ut Silium Pisonem- 

30 que tam infestos habcrct quorum altcrius dignitatem 
constituit, auxit alterius ? ut ad maiora transcendam, 
quamquam et haec ille duxit maxima, quid, ut iuvenes 
amitteret filios ? quid, ut nepotem ex Druso suo ? 
dolenda adhuc rettulimus : veniendum ad erubescenda est. 4 


Quautis hoc triennium, M. Vinici, doloribus laceravit 
aninium eius I qiiam din abstrnso, quod miserrimum est, 
pectus eius flagravit inceudio, quod ex nuru, quod ex 

snepote dolere, iudignari, erubescere coactus est! cuius 
temporis aegritudiDem auxit amissa mater, eminentissima 5 
et per omnia diis quam homiuibus similior femina cuius 
potentiam nemo seusit nisi ant levatione periculi aut ac- 
cessione dignitatis. 

1 131. Voto finiendum volumen est. luppiter Capitoliue, et 
auctor ac stator Romani nominis Gradive Mars, perpetuo- 10 
rumque custos Vesta ignium et quidquid numinum banc 
Romani imperii molem in amplissimum terrarum orbis 
fastigium extulit, vos publica voce obtestor atque precor: 
custodite, servate, protegite hunc statum, banc pacem, 

2bunc principem, eiqne functo longissima statione mortaliis 
destinate successores quam serissimos, sed eos quorum 
cervices tam fortiter sustinendo terrarum orbis imperio 
sufficiant, quam buius suffecisse sensimus, consiliaque om- 
nium civium aut pia iuvate aut impia confringite. 


Nothing is known of the life of this historian, and his date was 
for a long time controversial, some placing it as early as Angustns, 
others as late as the fourth century. Internal evidence however, 
and the all but certain indebtedness to him on the part of Seneca, 
can leave no reascniable doubt that his work was published in the 
reign of Claudius (41-54). This period also renders the identification 
of the historian with a rhetorician of the same name and time, men- 
tioned by Suetonius, highly probable. 

Of his work entitled Hisioriurum Alcxandri Magni Uhri X., the fii'st 
two books have not come down to us, and there are occasional 
lacunae in the remaining narrative. 

Curtius makes no pretence to original research, but naively con- 
fesses plura transcribo quam credo, nam nee adfu-inarv simtinco de qui- 
bi(s dtibito ncc Huhducere quae accept ; and again, utcumque sunt tradita 
incorrupta perfcremus, but what these sources were can only be ap- 
proximately determined. The bulk of his material seems to have 
been derived, though only at second or third hand, from a contem- 
porary biographer of Alexander, Clitarchus, of whom Quintiiian 
sn,\\\, prohatnr ingenium, Jidcs infamatur. This work was supple- 
mented subse(iuently by an unknown compiler bj' details probably 
taken cliielly from Tinnigcnes (under Augustus) and the trustworthy 
history of Alexander by Aristobnhis (tloiuished about 200 n.c). 

Cnrtius's sole ambition undoubtedly was to furnish a fascinating 
narrative of tlio meteoric career of the great Macedonian, and this 
he has admirably succeeded in doing. 

Hia style is of classic purity and largely inlluenccd by that of 
Livy. Epigrammatic reflections, rhetorically elaborated speeches, 
and graphic descriptions, albeit fashioned upon a somewliat stereo- 
type pattern, abound, and a very skilful grouping of facts greatly 
enhances the eifect. 

Curtius, though ap])arcntly but little read in antiquity, enjoyed 
considerable popularity in the Middle Ages until the appearance of 


tlie wildly extravagant narrative of the Alexander myth, Avhich 
more fully satisfied the wonder -loving and romantic spirit of the 

The best estimate of Cnrtins's work will be found in Dosson, 
iStitde sur Qidnte Curce, sa vie et son wuvie, Paris, 1887. 


BooTc VI., 2: Alexander's tipeecli to Ms tnutinotcs soldiers. 

Rumor, otiosi militis vitium, sine auctore percrebrnit, 
regem contentum rebus quas gessisset in Macedoniam 
protinus redire statuisse. Discurrunt lympliatis similes 16 
in tabernacula et itineri sarcinas aptant: signum datum 

screderes, ut vasa conligerent totis castris. Tumultus hinc 
contubernales suos requirentium, hinc onerantium plaustra 
perfertur ad regem. Fecerant fidem rumori temere vulga- 17 
to Graeci milites redire iussi demos quorum equitibus 
singulis denarium sena milia, peditibus singula dederat 

10 milia: ipsis quoque finem militiae adesse credebant. Haud 18 
secus quam par erat territus, qui Indos atque ultima Ori- 
entis peragrare statuisset, praefectos copiarum in praeto- 
rium contraliit obortisque lacrimis ex medio gloriae spatio 
revocari se victi magis quam victoris fortunam in patriam 

ij rclaturum conquestus est: nee sibi ignaviam militum ob- 
stare, sed deum invidiam, qui fortissimis viris subitum pa- 19 
triae desiderium admovissent, paulo post in eandem cum 
maiore laude famaque redituris. Turn vero pro se quisque 20 
operam suam ofTerre, difficillima quaeque poscerc, polliceri 

20 militum quoque obsequium, si animos eorum leni et apta 
oratione permulcere voluisset: numquam infractos et ab-21 
iectos recessisse, quotiens ipsius alacritatem et tanti animi 
spiritus haurire potuisseut. Ita se facturum esse re- 


spondit : illi modo vulgi aures praepararent sibi. Satisque 
omnibus quae in rem videbantur esse compositis vocari ad 
contiouem exercitum iussit, apud quem talem orationem 
habuit : 

1 3. 'Magnitndinem rerum quas gessimus, milites, in- 5 
tuentibus vobis minime mirum est et desiderium quietis et 

2 satietatem gloriae occurrere. Vt omittam Ill3'rios, Triballos, 
Boeotiam, Thraciam, Sjsartam, Achaeos, Peloponnesum, 

3 quorum alia ductu meo, alia imperio auspicioque perdomui, 
eece, orsi bellum ab Hellesponto, lonas, Aeolidem servitio lo 
barbariae impotentis exemimus, Cariam, Lydiam, Cappado- 
ciam, Phrygiam, Paphlagoniam, Pamphyliam, Pisidas, Cili- 
ciam, Syriam, Phoenicen, Armeniam, Persiden, Medos, 

4 Parthienen habemus in potestate : pluris provincias con- 
plexus sum quam alii urbes ceperunt, et nescio an enume-is 
ranti mihi quaedam ipsarum rerum multitudo subduxerit. 

5 Itaque si crederem satis certam esse possessionem terra- 
rum quas tanta velocitate domuimus, ego vero, milites, ad 
penates meos, ad parentem sororesque et ceteros civis vel 
retinentibus vobis erumperem, ut ibi potissimum parta vo-20 
biscum laude et gloria fruerer, ubi nos uberrima victoriae 
praemia expectant, liberum, coniugum parentumque laeti- 
tia, pax, quies, rerum per virtutem partarum secura pos- 

6 sessio. Sed in novo et, si verum fateri volumus, precario 
imperio adliuc iugum eius rigida cervice subeuntibus 25 
barbaris tempore, milites, opus est, dum mitioribus inge- 
niis imbuuntur et efferatos melior consuetude permulcet. 

7 Fruges quoque maturitatem stato tempore expectant: adeo 
etiam ilia sensus omnis expertia tamen sua lege mitescunt. 

8 Quid ? creditis tot gentis, alterius imperio ac nomine ad- 30 
suetas, non sacris, non moribus, non conmercio linguae 
nobiscum cohaerentis eodem proelio domitas esse quo 
victae sunt ? Vestris armis continentur, non suis moribus, 
et qui praesentes metuunt, in absentia liostes erunt. Cum 


feris bestiis res est, quas captas et inclusas, quia ipsarnm 
natura non potest, longior dies mitigat. Et adhuc sic ago, 9 
tamquam omnia subacta sint armis quae fuerunt in dici- 
one Darei. Ilyrcaniani Narbazanes occupavit: Bactra 
6 non possidet solum parricida Bessus, sed etiam inde mina- 
tur: Sogdiani, Dahae, Massagetae, Sacae, Indi sui iuris 
sunt. Omnes hi, simul terga nostra viderint, illos se- 10 
quentur: illi enim eiusdem nationis sunt, nos alienigenae 
et externi. 8uis quisque auteni placidius paret, etiam 
locum is praeest qui magis timeri potest. Proinde autll 
quae cepimus omittenda sunt aut quae non habemus 
occupanda. Sicut in corporibus aegris, milites, nihil quod 
nociturum est medici relinquunt, sic nos quidquid obstat 
imperio recidamus. Parva saepe scintilla contempta mag- 
is num excitavit incendium. Nil tuto in hoste despicitur : 
quem spreveris, valentiorem neglegentia facias. Ne Da- 12 
reus quidem hereditarium Persarum accepit imperium, 
sed in sedem Cyri bcneficio Bagoae, castrati hominis, ad- 
missus: ne vos magno labore credatis Bessum vacuum 
2oregnum occupaturnra. Nos vero peccavimus, milites, si 13 
Dareum ob hoc vicimus, ut servo eius traderemus impe- 
rium, qui ultimum ausus scelus regem suum etiam ex- 
ternae opis egontem, certe cui nos victores pepercissemus, 
quasi captivum in vinculis habuit, ad ultimum, ne a nobis 
asconservari posset, occidit. Hunc vos regnaro patiemini ?14 
quem equidem cruci adfixum videre festino, omnibus regi- 
bus gentibusque et Fidei quam violavit meritas poenas 
solventem I At hercule, si mox eundcni Graecorum urbis 15 
aut Ilellespontum vastare nuntiatum erit vobis, (juo do- 
so lore adficiemini, Bessum praemia vestrao occupasse victo- 
riae ? Tunc ad repetendas res festinabitis, tunc arma ca- 
pietis. Quanto autem praestat, territum adhuc et vixl6 
mentis suae compotem opprimere I Quadridui nobis iter 
siiperest qui tot proculcavimus nivis, tot amnis superavi- 


miis, tot montium iuga transcucnrrimus. Non mare illud, 
quod exaestuans iter fluctibus occupat, euntis nos mora- 
tur, noil Ciliciae fauces et angustiae includunt : plana 
omnia et prona sunt. In ipso limine victoriae stamus. 

17 Pauci nobis fugitivi et domini sui interfectores supersunt. 5 
Egregium, mehercule, opus et inter prima gloriae vestrae 
numerandum posteritati famaeque tradetis, Darei quoque 
liostis finito post mortem illius odio parricidas esse vos 

18 ultos, neminem impium effugisse vestras manus. Hoc 
perpetrato, quanto creditis Persas obsequentiores fore, cum w 
intellexerint vos pia bella suscipere et Bessi sceleri, non 
nomini suo irasci ?' 

Summa militum alacritate iubentium, quocunque vellet 
duceret, oratio excepta est. 

Book VI I. , 8: The Speech of the Scythians. is 

1 Ceterum cum animo disparem vultum diutius ferre non 
posset, in tabernaculum super ripam fluminis de industria 

3 locatum secessit. Ibi sine arbitris singula animi con- 
sul ta i^ensando noctem vigiliis extraxit saepe pellibus taber- 
naculi adlevatis, ut conspiceret liostium ignis e quibusao 
coniectare poterat, quanta hominum multitudo esset. 

sLamque lux adpetebat, cum thoracem indutus procedit 
ad milites, turn primum post vulnus proxime acceptum. 

4Tanta erat apud eos veneratio regis, ut facile periculi 
quod horrebant cogitationem praesentia eiiis excuteret. 25 

sLaeti ergo et manantibus gaudio lacrimis consalutant eum 
et quod ante recusaverant bellum feroces deposcunt. 

G Ille se ratibus equitem plialangemque transportaturuni 
esse pronuntiat, super utres iubet nare levius armatos. 

TPlura nee dici res desideravit nee rex dicere per valitudi-ao 

8 nem potuit. Ceterum tanta alacritate militum rates iunc- 


tae sunt, tit intra tridunm ad xii milia effectae sint. 
lamque ad transeundum omnia aptaverant, cnm legati 
Scytlianim xx, more geutis per castra equis vecti, nun- 
tiare iubent regi, velle ipsos ad eum mandata perferre. 

6 Admissi in tabernacnlnm iussiqne considere, in vultn regis 9 
defixerant oculos : credo, quis magnitudine corjjoris ani- 
muni aestimantibus modicus habitus haudqnaquam famae 
par videbatur. Scythis antem non ut ceteris barbaris ru- 10 
dis et inconditus sensus est : quidam eoriim sapientiam 

loqnoque capere dicuntur, qnantamcumque gens capit sem- 
per armata. Sic quae locutos esse apud regem memoriae H 
proditum est, abhorrent forsitan hominibus moribusque 
nostris et tempora et ingenia cultiora sortitis. Sed ut 
possit oratio eorum sperni, tamen fides nostra non debet : 

isquare, ntcumque sunt tradita, incorrupta perferemus. 
Igitur unum ex his maximum natu locutum accepimus : 13 
'Si di habitum corporis tui aviditati animi parem esse 
voluissent, orbis te non caperet : altera manu Orientem, 
altera Occidentem contingeres et hoc adsecutus scire vel- 

2oles, ubi tanti numinis fulgor conderetur. Sic quoque 
concupiscis quae non capis. Ab Europa petis Asiam, 13 
ex Asia transis in Europam : deindo, si humanum genus 
omne superaveris, cum silvis et nivibus et fluminibus 
ferisque bestiis gesturus es helium. Quid ? tu ignoi-as 14 

25arbores magnas diu crescere, una hora extirpari ? stultus 
est qui fructus earum spectat, altitudinem non metitur. 
Vide, ne, dum ad cacumen pervenire contendis, cum ipsis 
ramis quos comprehenderis decidas. Leo quoque ali- 15 
quando minimarum avium pabulum fuit et ferrum rubigo 

soconsumit. Nihil tarn firmum est cui periculum non sit 
etiam ab invalido. Quid nobis tecum est ? numquam 16 
terram tuam adtigimus. Qui sis, unde venias, licetne 
ignorare in vastis silvis viventibus? nee servire ulli pos- 
sumus nee imperare desideramus. Dona nobis data sunt, 17 


ne Scytharum gentem ignores, iugum bovum et nratrum, 
sagitta, hasta, patera. His utimur et cum amicis et ad- 

18 versus inimicos. Fruges amicis damus bovum labore quae- 
sitas, patera cum isdem virium dis libamus, inimicos sa- 
gitta eminus, liasta cominus petimus. Sic Syriae regem 5 
et postea Persarum Medorumque superavimus, patuitqne 

19 nobis iter usque in Aegyptum. At tu, qui te gloriaris ad 
latrones persequendos venire, omnium gentium quas adi- 
sti latro es. Lydiam cepisti, Syriam occupasti, Persidem 
tenes, Bactrianos babes in potestate, Indos petisti : iamio 
etiam ad pecora nostra avaras et insatiabiles manus por- 

20rigis. Quid tibi divitiis opus est quae esurire te cogunt ? 
Primus omnium satietate parasti famem, ut, quo plura 

21 haberes, acrius quae non babes cuperes. Non succurrit 
tibi, quamdiu circum Bactra baereas ? dum illos subigis, 15 
Sogdiani bellarc coeperunt. Bellum tibi ex victoria nasci- 
tur. Nam ut maior fortiorque sis quam quisquam, tamen 

22 alienigenam dominum pati nemo vult. Transi modo Ta- 
nain : scies, quam late pateant, numquam tamen conse- 
queris Scytbas. Paupertas nostra velocior erit quam exer-20 

23citus tuus, qui praedam tot nationum vebit. Eursus, cum 
procul abesse nos credes, videbis in tuis castris. Eadem 
enim velocitate et sequimur et fugimus. Scytbarum soli- 

24tudines Graecis etiam proverbiis audio eludi. At nos de- 
serta et humano cultu vacua magis quam urbis et opu-25 
lentos agros sequimur. Proinde Fortunam tuam pressis 
manibus tene : lubrica est nee invita teneri potest. Sa- 
lubre consilium sequens quam praesens tempus ostendet 
melius : impone felicitati tuae frenos, facilius illam reges. 

25Nostri sine pedibus dicunt esse Fortunam quae manus etso 
piunas tantum liabet : cum manus porrigit, pinnas quo- 

26 que compreliende. Denique si deus es, tribuere mortalibus 
beneficia debes, non sua eripere : sin autem bomo es, id 
quod es, semper esse te cogita. Stultum est eorum memi- 


nisse propter quae tui obliviscaris. Qiiibiis belliim iion in- 27 
tuleris, bonis amicis poteris uti. Nam et firmissima est 
inter pares amicitia et videntur pares qui uou fecerunt 
inter se periculiini virium. Quos viceris, amicos tibi esse 28 

5 cave credas : inter dominnm et servum nulla amicitia est, 
etiam in pace belli taraen inra servantur. lurando gra-29 
tiam Scytbas sancire ne credideris : colendo fidem iurant. 
Graecorum ista cautio est qui pacta consignant et dcos 
invocant : nos religionem in ipsa fide ponimus. Qui 

lojion reverentur liomines, fallunt deos. Xec tibi amico 
opus est de cuius benevolentia dubites. Ceterum nos 30 
et Asiae et Europae custodes babebis : Bactra, nisi divi- 
dat Tanais, contingimus : ultra Tanain usque ad Tbra- 
ciam colimus : Tbraciae Macedonian! coniunctam esse 

lofama fert. Vtrique imperio tuo finitimos hostes an 
amicos velis esse, considera.' 

Book VIII., 1: The Mtirder of CUto. 

Inde Maracanda reditum est ; aooeptaque aetatis excu- 
satione ab Artabazo provinciam eius destinat Clito. nic20 

2oerat qui apud Granicum amnem nudo oapite regem dinii- 
cantcm clipeo suo texit et Kbosacis manum capiti regis 
inminentem gladio amputavit, vetus Piiilippi miles mul- 
tisque bellicis operibus clarus. Ilellanice quae Alexan- 21 
drum educaverat, soror eius, baud secus quam mater a 

25i*ege diligebatur. Ob bas causas validissimam imperii 
partem fidei eius tutelaeque conmisit. lamque iter pa- 22 
rare in posterum iussus sollemni et tempo.stivo adbibetur 
convivio. In quo rex cum multo incaluisset mero, inmo- 
dicus aestimator sui, celebrare quae gcsserat coepit, 

30 gravis etiam eorum auribus qui sentiebant vera memorari. 
Silentium tamen babuere seniores, donee I'hilippi res orsus 23 


obterere nobilem apud Chaeronetim victoriam sni operis 
fuisse iactavit aclemptamque sibi malignitate et iuvidia 

24patris taiitae rei gloriam. Ilium quidem seditione inter 
Macedones milites et Graecos mercennarios orta debilita- 
tam vuluere quod in ea cousternatione acceperat iacuisse, 5 
non alias quam simulatione mortis tutiorem ; se corpus 
eius protexisse clipeo suo ruentesque in ilium sua mauu 

25occisos. Quae patrem numquam aequo aninio esse con- 
fessum, invitum filio debentem salutem suam. Itaque 
post expeditionem quam sine eo fecisset ipse in Illyrios, 10 
victorem scripsisse se patri, fusos fugatosque hostes nee 

26 adf uisse usquam Philippum. Laude diguos esse, non qui 
Samothracum initia viserent, cum Asiam uri vastarique 
oporteret, sed eos qui magnitudiue rerum fidem antecessis- 

27 sent. Haec et his similia laeti audiere iuvenes, ingratais 
senioribus erant, maxime propter Philippum sub quo 

28diutius vixerant : cum Clitus, ne ipse quidem satis sobrius, 
ad eos qui infra ipsum cubabant conversus Euripidis 

29rettulit carmen, ita ut sonus magis quam sermo exaudiri 
posset a rege, quo significabatur, male instituisse Graecos, 20 
quod tropaeis regum dumtaxat nominainscriberent, alieno 
enim sanguine partam gloriam intercipi. Itaque rex, cum 
suspicaretur malignius habitum esse sermonem, percontari 

SOproximos coepit, quid ex Clito audissent. Et illis ad 
silendum obstinatis Clitus paulatim maiore voce Philippias 
acta bellaque in Graecia gesta conmemorat, omnia prae- 

31 sentibus praeferens. Hinc inter iuniores senesque orta 
contentio est : et rex, velut patienter audiret, quis Clitus 

32 obterebat laudes eius, ingentem iram conceperat. Cete- 
rum cum animo videretur imperaturus, si finem procaciter 30 
orto sermoni Clitus imponeret, nihil eo remittente magis 

33 exasperabatur. lamque Clitus etiam Parmenionem de- 
fendere audebat et Philippi de Atheniensibus victoriam 
Thebarum praeferebat excidio, non vino modo, sed etiam 


animi prava contentione provectns. Ad ultimum, ' Si 34 
moriendum/ inquit, ' est pro te, Clitus est primus : at 
cum victoriae arbitriiini agis, praecipuum ferunt praemium 
qui procacissime patris tui memoriae inludunt. Sogdia- 35 

5 nam regionem mihi adtribuis, totiens rebellem et noii modo 
indomitam, sed quae lie subigi qiiidem possit. Mittor ad 
feras bestias praecipitia iiigenia sortitas. Sed quae ad me 
pertinent transeo. Philippi milites spernis, oblitus, nisi 36 
liic Atharrias senex iuniores pugiiani detrectantes revocas- 

10 set, adhuc nos circa Ilalicarnassiim haesiiros f uisse. Quo- 37 
modo igitur Asiam etiam cum istis iunioribus subiecisti ? 
Verum est, ut opinor, quod avunculum tuum in Italia 
dixisse constat, ipsum in viros incidisse, te in feminas.' 
Nihil ex omnibus inconsulte ac temere iactis regem ma- 38 

isgis moverat, quam Parmenionis cum lionore mentio inlata. 
Dolorem tamen rex pressit, contentus iussisse, nt convivio 
excederet. Nee quidquam aliud adiecit quam forsitan39 
eum, si diutius locutus foret, exprobraturum sibi fuisse 
vitam a semet ipso datam : hoc enim superbc saepe iactasse. 

2oAtque ilium cunctantem adhuc surgere, qui proximi ei40 
cubuerant, iniectis manibus iurgantes monentesque coua- 
bantur abducere. Clitus, cum abstraheretur, ad pristinam 41 
violentiam ira quoque adiecta, suo pectore tergum illius 
esse defensum, nunc, postquam tanti meriti praeterierit 

25 tempus, etiam mcmoriani invisam esse, proclamat. Attali 43 
quoque caedem obiciebat et ad ultimum lovis quern pa- 
trem sibi Alexander adsereret oraculum eludens, veriora 
se regi quam patrem eius respondisse dicebat. lam tan- 43 
turn irae conceperat rex, quantum vix sobrius ferre potu- 

30 issct. Enimvero olim mero sensibus victis ex lecto repente 
prosiluit. Adtoniti amici ne positis quidem, sed abiectis44 
poculis consurgunt in eventum rei quam tanto impetu 
acturus esset intcnti. Alexander rapta lancea ex mani-45 
bus armigeri Clitum adhuc eadeni linguae intemperantia 


furentem percutere conatus a Ptolemaeo et Perdicca in- 

46 hibetur. Medium complex! oblnctari perseverantem 
morabantur : Lysimachns et Leonnatus etiam lanceam 

47 abstulerant. Ille militum fidem implorans comprehend! 
se a proximis amicorum, quod Dareo miper acc!d!sset, s 
exclamat s!gnumque tuba dan, ut ad reg!am armati coi- 

48 rent, !ubet. Tum vero Ptolemaeus et Perdiccas gembus 
advolut! orant, ne in tam j)raec!piti ira perseveret spati- 
umque potius animo det : omnia postero die iustius execu- 

49 turum. Sed clausae erant aures obstrepente ira. Itaque lo 
impotens animi procurrit in regiae vestibnlum et vigili 
excubanti hasta ablata constitit in aditu, quo necesse erat 

SOiis qui simul cenaverant egredi. Abierant ceteri. Clitus 
ultimas sine lumine exibat. Quem rex, quisnam esset, 
interrogat. Eminebat etiam in voce sceleris quod parabat is 
51 atrocitas. Et ille, iam non suae, sed regis irae memor, 
53 Clitum esse et de convivio exire respondit, Haec dicentis 
latus hasta transfixit morientisque sanguine adspersus, 
^I nunc,' inquit, *ad PhilipiDum et Parmenionem et 
Attalum.' 20 

1 2. Male humauis iugeniis natura consuluit, quod ple- 
rumque non futura, sed transacta perpendimus. Quii^pe 
rex, postquam ira mente decesserat, etiam ebrietate discussa 

2 magnitudinem facinoris sera aestimatione perspexit. Vi- 
debat, tunc inmodica libertate abusum, sed alioqui egre- 25 
gium bello virum et, nisi erubesceret fateri, servatorem sui 
occisum. Detestabile carnifieis ministerium occupaverat 
rex, verborum licentiam, quae vino poterat imputari, ne- 

3fanda caede ultus. Manabat toto vestibulo cruor paulo 
ante convivae : vigiles adtoniti et stupentibus similes pro- 30 
cul stabant liberioremque paenitentiam solitudo exciebat. 

4 Ergo hastam ex corpore iacentis evolsam retorsit in semet : 
iamque admoverat pectori, cum advolant vigiles et repug- 
nanti e manibus extorquent adleyatumque in tabernacu- 


lum defernnt. Ille hurni prostraverat corpus gemitu eii;la- 5 
tuque miserabili totam personalis regiam. Laniare deinde 
OS unguibus et cireumstantes rogare, ne se tanto dedecori 
superstitem esse patereutur. Inter has preces tota nox 
5 extracta est. Scrutantemque, num ira deorum ad tantum 6 
nefas actus esset, subit anniversarium sacrificium Libero 
Patri non esse redditum statuto tempore : itaque inter 
vinum et epulas caede conmissa iram dei fuisse mani- 
festam. Ceterura magis eo movebatur, quod omnium 7 

10 amicorum animos videbat adtonitos : neminem cum ipso 
sociare sermonem postea ausurum : vivendum esse in 
solitudine velut ferae bestiae terrenti alias timentique. 
Prima deinde luce tabernaculo corpus, sicut adhuc crueu-8 
tum erat, iussit inferri. Quo posito ante ipsum lacrimis 

i5<^^ortis, 'Hanc/ inquit, ' nutrici meae gratiam rettuli 
cuius duo filii apud Miletum pro mea gloria occubuere 
mortem, hie frater, unicum orbitatis solacium, a me inter 
epulas occisus est. Quo nunc se conferet misera ? Omni- 9 
bus eius unus supersum quem solum acquis oculis videre 

20 non poterit. Et ego servatorum meorum latro, revertar 
in patriam, ut ne dexteram quidem nutrici sine mcmoria 
calamitatis eius offerre possim !' Et cum finis lacrimis 10 
querellisque non fieret, iussu amicorum corpus ablatum 
est. Rex triduum iacuit inclusus. Quem ut armigeri 11 

25 corporisque custodes ad moriendum obstinatum esse cog- 
noverunt, universi in tabernaculum inrumpunt dinque 
precibus ipsorum reluctatum aegre viceruut, ut cibum 
caperet. Quoque minus caedis puderet, iure iuterfectum 12 
Clitum Macedones decernunt scpultura quoque prohibi- 

3oturi, ni rex huniari iussisset. 


Booh X., 5 : The Death of Alexander. 

1 Intnentibus lacrimae obortae praebnere speciem iam 

2non regem, sed fuiins eius visentis exercitus. Maeror ta- 
men circumstantinm lectum eminebat: qnos ut rex ad- 
spexit, 'Invenietis/ inqnit, 'cum excessero, digiuim tali-s 

3 bus viris regem?' lucredibile dictii auditiique, in eodem 
habitu corporis in quern se eomposuerat, cum admissurus 
milites esset, durasse, donee a toto exercitu illud ultimum 
persalutatus est: dimissoque vulgo velut omui vitae de- 

4bito liberatus fatigata membra reiecit. Propiusque adire lo 
iussis amicis — nam et vox deficere iam coeperat — de- 
tractum anulum digito Perdiccae tradidit adiectis manda- 

5 tis, ut corpus suum ad Hammonem ferri iuberent. Qnae- 
rentibusque his, cui relinqueret regnum, respondit, ei qui 
esset optimus: ceterum providere iam se ob id certamenis 

emagnos funebris ludos parari sibi. Rursus Perdicca in- 
terrogaute, quando caelestes honores haberi sibi vellet, 
dixit, turn velle, cum ipsi felices essent. Suprema haec 
vox fuit regis et paulo post extinguitur. 

7 Ac primo ploratu lamentisque et planctibus tota regiaso 
personabat: mox velut in-vasta solitudine omnia tristi 
silentio muta torpebant, ad cogitationes, quid deinde 

8 futurum esset, dolore converso. Nobiles jiueri custodiae 
corporis eius adsueti nee doloris magnitudinem capere 
nee se ipsos intra vestibulum regiae tenere potueruntras 
vagique et furentibus similes totam urbem luctu ac mae- 

9 rore compleverant, nullis questibus omissis quos in tali 
casu dolor suggerit. Ergo qui extra regiam adstiterant, 
Macedones pariter barbarique, concurrunt nee poterant 
victi a victoribus in conmuni dolore discerni. Persaeso 
iustissimum ac mitissimum dominum, Macedones opti- 


mum uc fortissimiim regem invocantes certamen quotldain 
maeroris edebant. Nee maestorum solum, sed etiam in- 10 
dignantium voces exaiidiebantur, tam viridem et in flore 
aetatis fortunaeque invidia deum ereptnm esse rebns hu- 

emanis. Vigor eiiis et vnltiis ediicentis in proelium mili- 
tes, obsidentis urbis, evadentis in muros, fortis viros pro 
contione donantis occurrebant oculis. Turn Macedones 11 
divinos honores negasse ei paenitebat impiosque et ingra- 
tos fuisse se confitebantnr, quod auris eius debita adpella- 

lotione fraudassent. IG. Et cum diu nunc in veneratione, 
nunc in desiderio regis haesissent, in ipsos versa miseratio 
est. MacedoniaprofectiultraEupbrateninmediishostibuslS 
novum imperium aspernantibus destitutes se esse cerne- 
bant, sine certo regis herede : publicas viris ad se quemque 

15 tracturum. Bella deinde civilia quae secuta sunt menti- 13 
bus augnrabantur : iterum, non de regno Asiae, sed de 
rege ipsis sanguiuem esse fundendum, novis vulneribus 
veteres rumpendas cicatrices : senes, debilis, modo petita 14 
missione a iusto rege, nunc morituros ju-o potentia forsitau 

2osatellitis alicuius ignobilis. Has cogitationes volventibus 15 
nox supervenit tcrrorcmquc auxit. Milites in armis vigi- 
labant: Babylonii alius e muris, alius culmine sui quisque 
tecti prospectabant quasi certiora visuri. Nee quisquaml6 
lumina audebat acccndcre. Et quia oculorum cessabat 

25 usus, fremitus vocesquc auribus captabant ac plerumque 
vano metu territi per obscuras semitas, alius alii occur- 
santes, invicem suspecti ac solliciti ferebantur. Persae 17 
comis suo more dctonsis in lugubri veste cum coniugibus 
ac liberis non ut victorem et modo liostem, sed ut gentis 

30 suae iustissimum regem vero desiderio lugcbant. Adsueti 
sub rege vivere, non alium qu: imperarct ipsis digniorem 
fuisse confitebantur. 17. Nee muris urbis luctns contine- 18 
batur, sed proximam regionom ab ca, deinde magnam 
partem Asiae cis Euphrateu mali fama pervaserat. Ad 19 


Darei quoque matrem celeriter perlata est. Abscissa ergo 
veste, qua induta erat, lugubrem sumpsit laceratisque cri- 

20 nibus humi corpus abiecit. Adsidebat ei altera ex nepti- 
bus nuper amissum Hephaestionem cui nupserat lugens 
propriasque causas doloris in conmuni maestitia retracta-s 

21 bat. Sed omnium suorum mala Sisigambis una capiebat. 
Ilia suam, ilia neptium vicem flebat. Recens dolor etiam 
praeterita revocaverat. Crederes modo amissum Dareum 
et pariter miserae duorum filiorum exequias esse ducendas. 

22 Flebat simul mortuos vivosque. Quern enim puellarum lo 
acturum esse curam? quem alium futurum Alexandrum? 
iterum esse se captas, iterurfi excidisse regno. Qui mortuo 
Dareo ipsas tueretur, repperisse, qui post Alexandrum re- 

23 spiceret, utique non reperturas. Subibat inter haec ani- 
mum, Lxxx fratres suos eodem die ab Oclio, saevisslmois 
regum, trucidatos, adiectumque stragi tot filiorum patrem: 

e septem liberis, quos genuisset ipsa, unum superesse: 
ipsum Dareum floruisse paulisper, ut crudelins posset ex- 

24 tingui. Ad ultimum dolori succubuit obvolutoque capite 
accidentes genibus suis neptem nepotemque aversata cibo 20 

25 pariter abstinuit et luce. Quinto, postquam mori statue- 
rat, die extincta est. Magnum profecto Alexandri indul- 
gentiae in eam iustitiaeque in omuis captivos documentum 
est mors huius, quae cum sustinuisset post Dareum vi- 

26vere, Alexandro esse superstes erubuit. Et liercule iuste25 
aestimantibus regem liquet, bona naturae eius fuisse, vitia 

27 vel f ortunae vel aetatis. Vis incredibilis animi, laboris pa- 
tientia propemodum nimia, fortitudo non inter reges modo 

28excellens, sed inter illos quoque quorum haec sola virtus 
fuit, liberalitas saepe maiora tribuentis, quam a dis petun-30 
tur, dementia in devictos — tot regna aut reddita, quibus 

29 ea dempserat bello, aut dono data — : mortis cuius metus 
ceteros exanimat, perpetua contemptio, gloriae laudisque 
ut iusto nuiior cupido, ita in iuvenc et in tantis uec admi- 


randa rebus: iam pietas erga parentes, quorum Olympiarla 30 
inmortalitati consecrare decreverat, Philippum ultus erat, 31 
iam iu omnis fere amieos beiiignitas, erga milites benevo- 
lentia, consilium par magnitudini animi et, quantam vix po- 

sterat aetas eius capere, sollertia: iam modus inmodicarum 32 
Cupiditatum, Veneris intra naturale desiderium usus nee 
ulla nisi ex permisso voluptas — ingentes profecto dotes 
erant. Ilia fortunae: dis aequare se et caelestes honores33 
accersere et talia suadentibus oraculis credere et dedignan- 

lotibus venerari ipsum veliementius quani par esset irasci, in 
externum habitum mutare corporis cultum, imitari de- 
victarum gentium mores, quos ante victoriam spreverat. 
Nam iracundiam et cupidinem vini sicuti iuventa inrita-34 
verat, ita senectus mitigare potuisset. Fatendum est 35 

15 tamen, cum plurimum virtuti debuerit, plus debuisse fortu- 
nae, quam solus omnium mortalium in potestate liabuit. 
Quotiens ilium a morte revocavit! quotiens temere in peri- 
cula vectum perpetua felicitate protexit! Vitae quoque36 
finem eundem illi quem gloriae statuit. Expectavere eum 

20 fata, dum Oriente perdomito aditoque Oceano, quidquid 
mortalitas capiebat, impleret. 

Iluic regi ducique successor quaerebatur. Sed maior37 
moles erat, quam ut unus subire cam posset; itaque nomeu 
quoque eius et fama rerum in totum propemodum orbem 

25 reges ac regna diff udit clarissimique sunt habiti, qui etiani 
minimae parti tantae fortunae adhaeserunt. 


Tbe anthoi' of the Satirae is now generally identified with the 
elegantiae arbiter, or master of ceremonies, under Nero, whose brilliant 
personality and sensational suicide are so graphically described by 
Tacitus, Ann. XVI., 18. He figures as one of the principal characters 
in Quo Vadis ? 

The AYork of Petronins belongs in a measure to the so-called Sati- 
rae Menippeae, a mixture of jirose and verse, introduced into Latin 
literature by Varro. It contains the narrative of manifold advent- 
ures which befel a young Juan, Encolpius, who was driven from place 
to place by the wrath of Priapus, whose divinity he had desecrated. 
An episode in this story is the famous 'Banquet of Trimalchio,' the 
MS. of which was discovered in Dalmatia in 1650. The scene is 
Cumae, Puteoli, or some other small town in lower Italy, and the 
dramatic date probably the early years of Nex'o's reign. 

The merits of this masterpiece cannot well be exaggerated, for its 
originality of invention, consistent and realistic portraiture of char- 
acter and types, its exuberance of humor, and keenness of satire, 
combined with a sovereign command of all the resources »)f language, 
stamp it as one of the immortal works in the world's literature and 
unrivalled in its own field. 

There is an admirable German commentary on the ' Banquet ' by 
L.Friedlander (Leipzig, 189'i). 

Of the rest of the Satirae, originally in sixteen books, we possess 
only fragments, the most noteworthy including a poem of 295 lines 
on the Civil War, probably a satire on Lucan's PharsdUa, fi5 
verses on the Destruction of Troy, the celebrated tale of the Matron 
of Ephesus, and the reflections on the decline of eloquence, poetry, 
and culture generally. 


C. 1-5 : On the Decline of Culture. 

' Nam alio genere f uriarum cleclamatores inquietautur, 1 
qui clamant : "liaec vulnera pro libertate publica excepi ; 
liunc oculum pro vobis impendi : date mihi ducem, qui me 
ducat adliberos meos, nam succisi poplites membra non su- 

Bstinent?"haecipsatolerabiliaessent, siadeloquentiamituris 
viani facerent. Nunc et rerum tumore et sententiarum 
vanissimo strepitu hoc tantum proficiunt, ut cum in forum 
venerint, putent se in alium orbem terrarum delates. Et 
ideo ego adulescentulos existimo in scliolis stultissimos 

10 fieri, quia nihil ex his quae in usu habemus aut audiunt aut 
vident, sed piratas cum catenis in litore stantes, sed tyrannos 
edicta scribcntes quibus impcrcut filiis ut patrum suorum 
capita praecidant, sed responsa in pestilcntiam data, ut vir- 
gines tres aut plures inmolentur, sed mellitos verborum glo- 

isbulos et omnia dicta factaque quasi papavere et sesamo 
sparsa. Qui inter haec nutriuntur, non magis sapere 2 
possunt, quam bene olere qui in culiua habitant. Pace 
vestra liceat dixisse, primi omnium eloquentiam perdi- 
distis. Levibus enim atque inanibus sonis ludibria quae- 

20 dam excitando effecistis, ut corpus orationis enervaretur 
et caderet. Noudum iuvenes declamationibus contine- 
bantur, cum Sophocles et Euripides invenerunt verba 
quibus deberent loqui. Nondum umbraticus doctor inge- 


nia deleverat, cum Piudarus novemque lyrici Homericis 
versibus canere timuerunt. Et ne poetas ad testimonium 
citem, certe ueque Platona nequc Demostheneu ad hoc 
genus exercitationis accessisse video. Grandis et, ut ita 
dicam, pudica oratio non est maculosa nee turgida, seds 
naturali pulchritudine exsurgit. Nujjer ventosa istaec et 
enormis loquacitas Athenas ex Asia conmigravit animos- 
que iuvenum ad magna surgentes veluti pestilenti quodam 
sidere adflavit, semelque conrupta regula eloquentia stetit 
et obmutuit. Ad summam, quis postea Thucydidis, quisio 
Hyperidis ad famani processit ? ac ne carmen quidem sani 
coloris enituit, sed omnia quasi eodem cibo pasta non 
potuerunt usque ad senectutem canescere. Pictura quo- 
que non alium exitum fecit, postquam Aegyptiorum auda- 
cia tam magnae artis compendiariam invenit.' is 

3 Non est passus Agamemnon me diutius declamare in 
porticu, quam ipse in scbola sudaverat, sed ' adulescens," 
inquit, 'quoniam sermonem habes non publici saporis et, 
quod rarissimuni est, amas bonam mentem, non fraudabo 
te arte secreta. Nihil nimirum in his exercitationibus2o 
doctores peccant, qui necesse habent cum insanientibus 
furere. Nam nisi dixerint quae adulescentuli probent, 
ut ait Cicero, *'soli in scholis relinquentur/' Sicut adu- 
latores cum cenas divitum captant, nihil prius nieditantur 
quam id quod i^utant gratissimum auditoribus fore : nee 25 
enira aliter impetrabunt quod petunt, nisi quasdam insi- 
dias auribus fecerint : sic eloquentiao magister, nisi tam- 
quani piscator earn imposuerit liamis escam, quam scierit 
adpetituros esse pisciculos, sine spe praedae morabitur in 

4 scopulo. Quid ergo est ? parentes obiurgatione digni sunt 30 
qui nolunt liberos suos severa lege proficere. Primum 
enim sic ut omnia, spes quoque suas ambition! donant. 
Deinde cum ad vota properant, cruda adliuc studia in 
forum pellunt et eloquentiam, qua nihil esse mains confi- 


tentur, pucris indunnt aclinic nascentibus. Quod si pa- 
terentur laborum gradus fieri, ut studiosi iuvenes lectione 
severa inrigarcntur, ut sapientiae praeceptis animos com- 
ponerent, ut verba atroci stilo effoderent, ut quod valient 
5 imitari din audirent, ut persuaderent sibi nihil esse magni- 
ficum quod pueris placeret : iam ilia grandis oratio ha- 
beret maiestatis suae pondus. Nunc pueri in scholis lu- 
dunt, iuvenes ridentur in foro et quod utroque turpius 
est, quod quisque perperani didicit, in senectute confiteri 
10 lion vult. Sed ne me putes improbasse scliedium Luci- 
lianae humilitatis, quod sentio et ipse carmine effingam : 

Artis severae si quis ambit effectus ' 

Mentemque magnis adplicat, prius mores 
Frugalitatis lege poliat exacta. 
15 Nee curet alto regiani trucem vultu 

C liens ve cenas impotentium captet, 
Nee perditis addictus obruat vino 
Mentis calorem, neve plausor in scaenam 
Sedeat redemptus histrionis ad rictus. 
20 Sed sive armigerae rident Tritonidis arces, 
Seu Lacedaemonio tcllus habitata colono 
Sirenumve domus, det primos versibus annos 
Maeoniumque bibat felici pectore fontem. 
Mox et Socratico plcnus grege mittat habenas 
25 Liber et iugentis quatiat Demosthenis arma. 

Ilinc Romana nuxnus circumfluat et modo Graio 
Exonerata sono mutet suffusa saporcm. 
Interdum subducta foro dot pagina cursum 
Et fortuna sonet cclcri distincta mcatu 
30 Dent epulas ct bella truci memorata canorc 

Grandiaquc indomiti Ciceronis verba minetur. 
llis animum succinge bonis : sic tlumine largo 
Plenus Pierio defuudes pectore verba.' 


C. 88 : On the Decline of the Arts. 

88 Erectiis liis sermonibus consulere prndentiorem coepi 
. . . aetates tabularum et quaedam argumenta mihi ob- 
scura simulque causam desidiae praesentis excutere, cum 
pulcherrimae artes perissent inter quas pictura ne mini- 5 
mum quidem sui vestigium reliquisset. Tum ille ^pecu- 
niae/ inquit, ' cupiditas haec tropica instituit. Priscis enim 
temporibus, cum adhuc nuda virtus placeret, vigebant artes 
ingenuae summumque certamen inter homines erat, ne quid 
prof uturum saeculis diu lateret. Itaque herbarum omnium 10 
sucos Democritus expressit, et ne lapidum virgultor unique 
vis lateret, aetatem inter experimenta consumpsit. Eudoxos 
quoque in cacumine excelsissimi mentis consenuit, ut astro- 
rum caelique motus deprehenderet, et Chrysipjius, ut ad 
inventionem sufficeret, ter elleboro animum detersit. Ve- 15 
rum ut ad plastas convertar, Lysippum statuae unius linea- 
mentis inhaerentem inopia extinxit, et Myron, qui paene 
animas hominum ferarumque acre comprehenderat, non 
invenit lieredem. At nos vino scortisque demersi ne jja- 
ratas quidem artis audemus cognoscere, sed accusatores 20 
antiquitatis vitia tantum docemus et discimus. Ubi est 
dialectica ? ubi astronomia ? ubi sapientiae cultissima 
via ? quis umquam venit in templum et votum fecit, si ad 
eloquentiam pervenisset ? quis, si pbilosophiae fontem at- 
tigisset ? ac ne bonam quidem mentem aut bonam valitu-25 
dinem petunt, sed statim antequam limen Capitolii tan- 
gant, alius donum promittit, si propinquum divitem ex- 
tulerit, alius, si tbesaurum effoderit, alius, si ad trecenties 
sestertium salvus pervenerit. Ipse senatus, recti bonique 
praeceptor, mille pondo auri Capitolio promittere solet, 30 
et, ne quis dubitet pecuniam concupiscere, lovcm quoque 


pcculio exornat. Noli ergo mirari, si pictura defecit, cum 
omnibus diis hominibusque formosior videatur massa auri, 
quam quidquid Ajielles Phidiasque, Grraeculi delirantes, 

5 C 118 : Qualities Essential to True Poetry. 

' Multos/' inquit Eumolpus, 'iuvenes carmen decepit. 118 
Nam nt quisqnc versum pedibus instruxit sensumque te- 
neriorem verbornm ambitu intexnit, putavit se continno 
in Heliconem venisse. Sic forensibus ministeriis exercitati 
10 frequenter ad carminis tranquillitatem tamquam ad por- 
tum feliciorem refugerunt, credentes facilius poema extrui 
posse, quamcontroversiam sententiolis vibrantibusi)ictam. 
Ceterum ncquc generosior spiritus vanitatem amat. neque 
concipere aut cdere partum mens potest nisi ingenti flu- 
is mine literarum inundata. Eefugiendum est ab omni ver- 
bornm, ut ita dicam, vilitate ct sumendae voces a plebe 
somotae, ut fiat ' odi profanum vulgus et arceo/ Praete- 
rea curandum est, ne sententiae cmineant extra corpus 
oratiouis expressae, sed intexto vestibus colore niteant. 
2oI-Iomerus testis est et lyrici Romanusque V^ergilius et Ho- 
ratii curiosa felicitas. Ceteri enim aut non viderunt viam 
(|ua iretur ad carmen aut visam timuerunt calcare. Ecce 
belli civilis ingens opus quisquis adtigerit, nisi plenus 
literis, sub onere labctur. Non cni)n res gestae versibus 
'iocomprelieudendae sunt, quod longe melius historici faci- 
unt, sed per ambages deorumque ministeria et fabulosnm 
scntentiarum tormcntum praecipitandus est. liber spiritus, 
ut potius {urentis animi vaticinatio adpareat quam religio- 
sae orationis sub testibns fides.' 


C. 30-78: Cena Trimalchioms. 

30 Nos iain ad triclinium perveneramus, in cuius parte 
prima procurator rationes accipiebat. Et quod praecipue 
miratus sum, in postibus triclinii fasces erant cum secu- 
ribns fixi quorum unam partem quasi embolum naviss 
aeneum finiebat, in quo erat scriptum : ' C. Pompeio 
Trimalchioni, seviro Augustali, Cinnamus dispensator.' 
Sub eodem titulo et lucerna bilychnis de camera pendebat, 
et duae tabulae in utroque poste defixao quarum altera, si 
bene raemini, hoc habebat inscriptum : ' III et pridie Kal- lo 
endas lanuarias C. noster foras cenat.' Altera lunae cur- 
sum stellarumque septem imagines pictas ; et qui dies 
boni quique incommodi essent, distiugueute bulla nota- 
bantur. . . . 

His repleti volui^tatibus cum conaremur in triclinium is 
intrare, exclamavit unus ex pueris qui super hoc officium 
erat positus : ' dextro pede.' Sine dubio paulisper tre2)i- 
davimus, ne contra praeceptum aliquis iiostrum limen 
transiret. Ceterum nt pariter movimus dextros gressus, 
servus nobis despoliatus procubuit ad pedes ac rogare2o 
coepit, ut se poenae eriperemus : nee magnum esse pecca- 
tum suum propter quod periclitaretur : subducta enim 
sibi vestimenta dis^^ensatoris in balneo quae vix fuissent 
decem sestertiorum. Eettulimus ergo dextros pedes dis- 
pensatoremque in atrio aureos numerantem deprecati 25 
sumus, ut servo remitteret poenam. Superbus ille sustu- 
lit vultum et ' non tam iactura me movet/' inquit, ^quam 
negligentia nequissimi servi. Vestimenta mea a cubi- 
toria 2)erdidit quae milii natali meo cliens quidam dona- 

31 verat, Tyria sine dubio, sed iam seniel lota. Quid ergo so 
est ? dono vobis eum.' 


Obligati tam grandi beneficio cum intrasseraus tricli- 
nium, occurrit nobis ille idem servus pro quo rogavera- 
mus et stupentibus spississima basia impegit gratias ageus 
humanitati nostrae. 'Ad summam, statim scietis/ ait, 

5 ' cni dederitis beneficium. Viiium domiuicuni ministra- 
toris gratia est.' . . . 

Tandem ergo discubnimns piieris Alexandrinis aquam 
in manus nivatam infundentibus aliisquie insequentibus ad 
pedes ac j)aronychia cum ingeuti subtilitate tollentibus. 

10 Ac ne in hoc quidem tam molesto tacebant officio, sed 
obiter cantabant. Ego experiri volui, an tota familia can- 
taret, itaque potionem poposci. Paratissimus puer non 
minus me acido cantico excepit, et quisquis aliquid rogatus 
erat ut daret. . . . Pantomimi chorum, non patris familiae 

15 triclinium crederes. Adlata est tamen gustatio valde lauta ; 
nam iam omnes discubuerant praeter ipsum Trimalchio- 
nem cui locus novo more primus servabatur. Ceterum 
inter promulsidaria asellus erat Corinthius cum bisaccio 
positus qui habebat olivas in altera parte albas, m altera 

2onigras. Tegebant asellum duae lances in quarum margi- 
nibus nomen Trimalchionis inscriptum erat et argenti 
pondus. Ponticuli etiam ferruminati sustinebant glires 
melle ac papavere sparsos. Fuerunt et tomacula super 
craticulam argenteam ferventia posita et infra craticulam 

25 8yriaca pruna cum granis Punici mali. 

In his eramus lautitiis, cum ipse Trimalchio ad sym-32 
phoniam adlatus est jjositusque inter cervicalia minu- 
tissima expressit imprudentibus risum. Pallio enim 
eoccineo adrasum excluserat caput circaque oneratas veste 

30 cervices laticlaviam inmiserat mappam fimbriis hinc atqne 
illinc pendentibus. Habebat etiam in minimo digito 
sinistrae manus anulum grandem subauratum, extreme 
vero articulo digiti scquentis minorcm, ut mihi videbatur, 
totum aureum, sed plane ferreis veluti stellis ferrumina- 


turn. Et ne has tantum ostenderet divitias, dextrum 
nudavit lacertum annilla aurea cultum et eboreo circulo 

33lamiua splendente conexo. Ut deinde pinna argentea 
dentes perfodit, ' amici,' inqnit, ' nondnm mihi suave 
erat in triclinium venire, sed ne diutius absentivos morae 5 
A'obis essem, voluptatem mihi negavi. Permittetis tanien 
finiri lusum.' Sequebatur puer cum tabula terebinthina 
et crystallinis tesseris, notavique rem omnium delicatissi- 
mam. Pro calculis enim albis ac nigris aureos argenteos- 
qiie habebat denarios. Interim dum ille omnium textorum lo 
dicta inter lusum consumic, gustantibus adhuc nobis 
repositorium adlatum est cum covbe, in quo gallina erat 
lignea patentibus in orbem alis, quales esse solent quae 
incubant ova. Accessere continuo duo servi et sympho- 
nia strepente scrutari paleam coeperunt erutaque subindeis 
pavonina ova divisere convivis. Convertit ad banc scae- 
nam Trimalchio vultum et 'amici/ ait, 'pavonis ova gal- 
linae iussi supponi. Et mehercules timeo ne iam concepti 
sint ; temptemus tamen, si adhuc sorbilia sunt.' Accipi- 
mus nos cochlearia non minus selibras pendeutia ovaque^o 
ex farina pingui figurata pertundimus. Ego qnidem 
paene proieci partem meam, nam videbatur mihi iam in 
puUum coisse. Deinde audivi veterem convivam : *hic 
nescio quid boui debet esse/ persecutus putamen manu 
pinguissimam ficedulam inveni piperato vitello circum-25 

34 Iam Trimalchio eadem omnia lusu intermisso popo- 
scerat feceratque potestatem clara voce, si quis nostrum 
iterum vellet mulsum sumere, cum subito signum sympho- 
nia datur et gustatoria pariter a choro cantante rapiuntur. an 
Ceterum inter tumultum cum forte paropsis excidisset et 
puer iacentem snstulisset, animadvertit Trimalchio cola- 
phisque obiurgari puerum ac proicere rursus paropsidem 
iussit. Insecutus est sup'ellecticarius argentumque inter 


reliqua purgamenta scopis coepit everrere. Subinde iu- 
traverunt duo Aethiopes capillati cum pusillis utribus, 
quales solent esse qui harenani in amphitheatro sparguut, 
vinumque dedere in manus; aquani enim nemo porrexit. 

5 Laudatus propter elegantias dominus ' aequum/ inquit, 
'Mars amat, Itaque iussi suam cuique mensam assignari. 
Obiter et putidissimi servi minorem nobis aestum fre- 
quentia sua facient.' 

Statim adlatae sunt amphorae vitreae diligenter gypsatae 

loquarum in cervicibus pittacia erant adfixa cum hoc titulo: 
'Falernum Opimianum annorum centum/ Dum titulos 
perlegimus, complosit Trimalchio manus et *eheu/ inquit, 
'ergo diutius vivit vinum quam homuncio. Quare tan- 
gomenas faciamus. Vinum vita est. Verum Oijimianum 

15 praesto. Heri non tam bonum posui, et multo honestiores 
cenabant.' Potantibus ergo nobis et accuratissime lauti- 
tias mirantibus larvam argenteam adtulit servus sic apta- 
tam, ut articuli eius vertebraeque luxatae in omnem 
partem flecterentur. Ilanc cum super mensam semel itc- 

aorumque abiecisset, ut catenatio mobilis aliquot figuras ex- 
primeret, Trimalchio adiecit : 

' Eheu nos miseros, quam totufi homuncio nil est! 
Sic crimus cuncti, i^ostquam nos auferet Orcus. 
Ergo vivamus, dum licet esse bene.' 

25 Laudationem ferculum est insecutum plane non pro 35 
expectatione magnum; novitas tamen omnium convertit 
oculos. Rotundum enim repositorium duodecim habebat ' 
signa in orbe disposita super quae proprium convenien- 
temque materiae structor imposuerat cibum: super arietem 

aocicer arietinum, super taurum bubulae frustum, super ge- 
minos testiculos ac rienes, super cancrum coronam^ super 
leonem ficum Africanam, super virginem steriliculam, 
super libram stateram in cuius altera parte scriblita erat, 
in altera placenta, super scorpionem pi^ciculum marinum. 


super sagittarium oclopetam, super capricornum locustam 
marinam, super aquarium anserem, super piscis duos mul- 
los. In medio autem caespes cum herbis excisus favum 
sustinebat. Circumferebat Aegyptius puer clibano argen- 
teo panem atque ipse etiam taeterrima voce de Laser- 5 
piciario mimo canticum extorsit. Nos ut tristiores ad 
tam vilis accessimus cibos, ' suadeo/ inquit Trimalchio, 

36'cenemus.' Haec ut dixit^ ad symphoniam quattuor tri- 
pudiantes procurrerunt superioremque partem repositorii 
abstulerunt. Quo facto videmus infra altilia et suminaio 
leporemque in medio pinnis subornatum, ut Pegasus vide- 
retur. Notavimus etiam circa angulos repositorii Marsyas 
quattuor ex quorum utriculis garum piperatum currebat 
super piscis qui tamquam in eurijao natabant. Damns 
omnes plausum a familia inceptum et res electissimas ri-is 
dentes adgredimur. Non minus et Trimalchio eiusmodi 
methodio laetus ' Carpe,' inquit. Processit statim scis- 
sor et ad symphoniam gesticulatus ita laceravit obsonium, 
ut putares essedarium hydraule cantante pugnare. Inge- 
rebat nihilo minus Trimalchio lentissima voce : ' Cari^e, 20 
Carpe.' Ego suspicatus ad aliquam urbanitatem totiens 
iteratam vocem pertiuere, non erubui eum qui supra me 
accumbebat hoc ipsum interrogare. At ille qui saepius 
eiusmodi ludos spectaverat, 'vides ilium,' inquit, *qui 
obsonium carpit : Carpus vocatur. Ita quotiescunque 25 
dicit " Carpe," eodem verbo et vocat et imperat.' 

371^ Non potui amplius quidquam gustare, sed conversus 
ad eum, ut quam plurima excij)erem, longe accersere fabu- 
las coepi sciscitarique quae esset mulier ilia, quae hue 
atque illuc discurreret. * Vxor,' inquit, ' Trimalchionis, 30 
Fortunata appellatur quae nummos modio metitur. Et 
modo, modo quid fuit ? Ignoscet mihi genius tuns, noluis- 
ses de manu illius panem accipere. Nunc, nee quid nee 
quare, in caelum abiit et Trimalchionis topanta est. Ad 


snmmam, mero meridic si dixerit illi teuebras esse, credet. 
Ipse nescit quid habeat, adeo saplutus est; sed haec Inpa- 
tria providet omnia et ubi non putes. Est sicca, sobria, 
honorum coiisiliorum, est tamen malae linguae, pica pul- 
5vinaris. Quern amat, amat; quern non amat, non amat. 
Ipse Trimalchio fundos habet qua milvi volant, nummo- 
rum nummos. Argentum in ostiarii illius cella plus 
iacet, quam quisquam in fortunis habet. Familia vero 
babae babae, non mehercules puto decumam partem esse 

10 quae dominum suum noverit. Ad summam, quenivis ex 
istis babaecalis in rutae folium coniciet. Nee est quod 
putes ilium quidquam emere. Omnia domi nascuntur;38 
lana, credrae, piper, lacte gallinaceum si quaesieris, inve- 
nies. Ad summam, parum illi bona lana nascebatur ; 

isarietes a Tarento emit et eos culavit in gregem. Mel 
Atticum ut domi nasceretur, apes ab Atlienis iussit af- 
ferri; obiter et vernaculas quaesunt, meliusculae a Grae- 
culis fient. Ecce intra lios dies scripsit, ut illi ex India 
semen boletorum mitteretur. Nam mulam quidem nul- 

20 lam habet quae non ex onagro nata sit. Vides tot 
culcitras: nulla non aut conchyliatiim aut coccineum to- 
mentum habet. Tanta est animi beatitudo. lieliquos 
autem collibertos eius cave contemnas. Valde sucossi 
sunt. Vides ilium qui in imo imus recumbit: hodie sua 

25 0ctingenta possidet. De nihilo crevit. Modo solebat 
collo sue ligna portare. Sed quomodo dicunt — ego nihil 
scio, sed audivi — cum Incuboni pilleum rapuisset, [et] 
thesaurum invenit. Ego nemini invideo, si quid deus 
dedit. Est tamen sub alapa et non vult sibi male. Ita- 

30 que proxime casam lioc titulo proscripsit: '' C. Pompeius 
Diogenes ex Kalendis luliis cenaculum locat; ipse enim 
domum emit." Quid ille qui libertini loco iacet, quam 
bene se habuit. Non impropero illi. Sestertium suum 
vidit decies, sed male vacillavit. Non puto ilium capiilos 


liberos habere, nee mehercules sua culpa; ijoso enim homo 
melior non est ; sed liberti scelerati qui omnia ad se f ece- 
runt. Scito autem: sociorum oUa male fervet, et ubi 
semel res inclinata est, amici de medio, Et quam hone- 
stam negotiationem exercuit, quod ilium sic vides. Libi-s 
tinarius fuit. Solebat sic cenare, quomodo rex: apros 
gausapatos, opera pistoria, avis, cocos, piscatores. Plus 
vini sub niensa effundebatur, quam aliquis in cella habet. 
Phantasia, non homo. Inclinatis quoque rebus suis, cum 
timeret, ne creditores ilium conturbare existimarent, hoc lo 
titulo auctionem proscripsit: "C. lulius Proculus auctio- 
nem faciet rerum supervacuarum."' 
39 Interpellavit tam dulcis fabulas Trimalchio ; nam iam 
sublatum erat ferculum, hilaresque convivae vino sermo- 
nibusque publicatis operam coeperant dare. Is ergo recli- 15 
natus in cubitum 'hoc vinum,' inquit, 'vos oportet suave 
faciatis. Pisces natare oportet. Rogo, me putastis ilia 
cena esse contentum quam in theca repositorii videratis ? 
"sic notus Vlixes ?" quid ergo est ? oportet etiam inter 
cenandum philologiam nosse. Patrono meo ossa bene quie- 20 
scant qui me hominem inter homines voluit esse. Nam 
niihi nihil novi potest afferri, sicut ille fericulus iam mei 
habuit praxim. Caelus hie in quo duodecim dii habitant 
in totidem se figuras convertit, et modo fit aries. Itaque 
quisquis nascitur illo signo, multa pecora habet, multumas 
lanae, caput praeterea durum, frontem expudoratam, cor- 
num acutum. Plurimi hoc signo scholastici nascuntur et 
arietilli.' Laudamus urbanitatem mathematici ; itaque 
adiecit : 'deinde totus caelus taurulus fit. Itaque tunc 
calcitrosi nascuntur et bubulci et qui se ipsi pascunt. In 30 
geminis autem nascuntur bigae et boves et colei et qui 
iitrosque parietes linunt. In cancro ego natus sum. Ideo 
multis pedibus sto, et in mari et in terra multa possideo ; 
nam cancer et hoc et illoc quadrat. Et ideo iam dudum 


nihil supra ilium posui, ne genesim nieam premereni. In 
leone cataphagae nascuntur et imperiosi ; in virgine mu- 
lieres et fugitivi et compediti ; in libra laniones et un- 
guentarii et quicunque aliquid expediunt; in scorpione 

5venenarii et percussores ; in sagittario strabones qui ho- 
l6ra spectant, lardum tollunt ; in capricorno aerumnosi 
quibus prae mala sua cornua nascuntur ; in aquario copo- 
nes et cucurbitae ; in piscibns obsonatores et rh'^tores. 
Sic orbis vertitur tamquam mola, et semper aliquid male 

lofacit, ut homines aut nascantur aut pereant. Quod autem 
in medio caespitem videtis et supra caespitem favum, 
nihil sine ratione facio. Terra mater est in medio quasi 
ovum corrotundata, et omnia bona in se liabet tamquam 
favus.y ^£^ 

15 'Sophos' universi clamamus et sublatis manibus ad 40 
cameram iuramus Hipparchum Aratumque comparandos 
illi homines non fuisse, donee advenerunt ministri ac to- 
ralia praeposuerunt toris in quibus retia erant picta sub- 
sessoresque cum venabulis et totus venationis adparatus. 

2oNecdum sciebamus, quo mitteremus suspiciones nostras, 
cum extra triclinium clamor sublatus est ingens, et ecce 
canes Laconici etiam circa mensam discurrere coeperunt. 
Secutum est hos repositorium in quo positus erat primae 
magnitudinis aper, et quidcm pilleatus e cuius dentibus 

25sportellae dependebant duae palmulis textae, altera car3'o- 
tis, altera thebaicis repleta. Circa autem minores porcelli 
ex coptoplacentis facti, quasi uberibus inminerent, scro- 
fam esse positain significabant. Et hi quidem aj^ophoreti 
fuerunt. Ceterum ad scindendnm aprum non ille Car- 

30 pus accessit qui altilia laceraverat, sed barbatus ingens, 
fasciis cruralibus adligatus et alicula suboruatus polymita, 
strictoque venatorio cultro latus apri vehementer 2)er- 
cussit ex cuius plaga turdi evolaverunt. Parati aucupes 
cum harundinibus fuerunt et eos circa triclinium voli- 


tantes momento excepei'unt. Inde cum suiun cuique ius- 
sisset referri Trimalchio, adiecit : ' etiam videte, quam 
porciis ille silvaticus lotam comederit glandem.' Statiin 
pueri ad sportellas accessernnt quae pendebant e denti- 
bus, thebaicasque et caryotas ad iiumerum divisere ceiian- 5 
41 tibus. Interim ego, qui privatum habebam secessum, in 
multas cogitationes deductus sum, quare aper pilleatus 
intrasset. Postqnam itaque omnis bacalusias consiimpsi, 
duravi interrogare ilium interpretem meum, quod me tor- 
queret. At ille : ' Plane etiam hoc servus tuus indicare 10 
potest ; non enim aenigma est, sed res aperta. Hie aper, 
cum heri summa cena euni viudicasset, a convivis dimissus 
est; itaque hodie tamquam libertus in convivium rever- 
titur.' Damnavi ego stuporem meum et nihil amplius 
interrogavi, ne viderer nunquam inter honestos cenasse. i5 

Dum haec loquimur, puer speciosus, vitibus hederisque 
redimitus, modo Bromium, interdum Lyaeum Euhiumque 
confessus, calathisco nvas circumtulit et poemata domini 
sui acutissima voce traduxit. Ad quem sonum conversus 
Trimalchio ' Dionyse,^ inquit, ' liber esto/ Puer detraxitso 
pilleum apro capitique suo imposuit. Tum Trimalchio 
rursus adiecit : ' non negabitis me,' inquit, * habere Li- 
berum patrem.' Laudavimus dictum Trimalchionis et 
circumeuntem puerum sane perbasiamus. 

Ab hoc ferculo Trimalchio ad lasanum surrexit. Nosas 
libertatem sine tyranno nacti coepimus invitare convi- 
varum sermones. Dama itaque primus cum pataracina 
poposcisset, ' dies/ inquit, ' nihil est. Dum versas te, 
nox fit. Itaque nihil est melius, quam de cubiculo recta 
in triclinium ire. Et mundum frigus habuimus. Yixso 
me balneus calfecit. Tamen calda potio vestiarius est. 
Staminatas duxi, et plane matus sum. Vinus mihi in 
cerebrum abiit.' 
43 Excepit Seleucus fabulae partem et 'ego,' inquit, 'non 


cotidie lavor; balniscus enim fullo est, aqua denies habet, 
et cor nostrum cotidie liquescit. Sed cum mulsi pulta- 
rium obduxi, frigori laecasin dico. Nee sane lavare po- 
tui ; fui enim hodie in funus. Homo bellus, tam bonus 
5 Chrysanthus animam ebulliit. Modo, modo me appef- 
lavit. Videor mihi cum illo loqui. Hen, eheu I Vtres 
inflati ambulamus. Minoris quam muscae sunius, muscae 
tamen aliquam virtutem habent, nos non pluris sumus 
quam bullae. Et quid si non abstinax fuisset. Quinqua^ 

10 dies aquam in os suum non coniecit, non micam panis. 
Tamen abiit ad plures. Medici ilium perdiderunt, immo 
magis mains fatus ; medicus enim nihil aliud est quam 
animi consolatio. Tamen bene elatus est, vitali lecto, 
stragulis bonis. Planctus est optime — manu misit aliquot 

15 — etiam si maligne ilium ploravit uxor. Quid si non illam 
optime accepisset. Sed mulier quae mulier milvinum 
genus. Neminem nihil boni facere oportet ; aeque est 
enim ac si in puteum couicias. Sed antiquus amor cancer 

20 Molestus fuit, Philerosque proclamavit : ' Vivorum me- 43 
minerimus. Ille habet, quod sibi debebatur : honeste vi- 
xit, honeste obiit. Quid habet quod queratur ? ab asse 
crevit et paratus fuit quadrantem de stercore mordicus 
tollcre. Itaque crevit, quidquid crevit, tamquam favus. 

25 Puto mehercules ilium reliquisse solida centum, et omnia 
in nummis habuit. De re tamen ego verum dicam, qui 
linguam caninam comedi : durae buccae fuit, linguosus, 
discordia, non homo. Frater eius fortis fuit, amicus 
amico, manu plena, uncta mensa. Et inter initia malam 

3oparram pilavit, sed recorrexit costas illius prima vinde- 
mia: vendidit enim vinum, quanti ipse voluit. Et quod 
illius mentum sustulit, hereditatem accepit, ex qua plus 
involavit, quam illi relictum est. Et ille stips, dum fratri 
suo irascitur, nescio cui terrae filio patrimonium elegavit. 


Longe fugit, quisquis suos fugit. Habuit autem oricula- 
rioss ervos, qui ilium pessum dederunt. Numquam au- 
tem recte faciet, qui cito credit, utique homo uegotians. 
Tamen varum quod frunitus est, quam diu vixit. . . . 
cui datum est, non cui destinatum. Plane Fortunae filius, 5 
in manu illius plumbum aurum fiebat. Facile est autem, 
ubi omnia quadrata currunt. Et quot putas ilium annos 
secum tulisse ? septuaginta et supra. Sed corneolus fuit, 
aetatem bene ferebat, niger tanquam corvus. Noveram 
hominem olim oliorum et adhuc salax erat. Non meher- lo 
cules ilium puto in domo canem reliquisse. Immo etiam 
puUarius erat, omnis minervae homo. Nee improbo ; hoc 
solum enim secum tulit.' 
44 Haec Phileros dixit, ilia Ganymedes : ' Narratis quod 
nee ad caelum nee ad terram pertinet, cum interim nemo is 
curat, quid annona mordet. Non mehercules hodie buc- 
cam panis invenire potui. Et quomodo siccitas perse- 
verat. lam annum esuritio fuit. Aediles male eveniat, 
qui cum pistoribus colludunt. Serva me, servabo te. 
Itaque populus minutus laborat ; nam isti maiores maxil-20 
lae semper Saturnalia agunt, si haberemus illos leones, 
quos ego hie inveni, cum primum ex Asia veni. Illud 
erat vivere. Simila si siligine inferior esset laruas sic 
istos percolopabant, ut illis lupiter iratus esset. Me- 
mini Safiuium : tunc habitabat ad arcum veterem, me 25 
puero, piper, non homo. Is quacunque ibat, terram adu- 
rebat. Sed rectus, sed certus, amicus amico, cum quo 
audacter posses in tenebris micare. In curia autem quo- 
modo singulos pilabat, nee schemas loquebatur sed di- 
rectum. Cum ageret porro in foro, sic illius vox crescebatso 
tamquam tuba. Nee sudavifc umquam nee expuit, puto 
eum nescio quid Asiadis habuisse. Et quam benignus 
resalutare, nomina omnium reddere, tamquam unus de 
nobis. Itaque illo tempore annona pro luto erat, Asse 


panem quern emisvses, non potuisses cum altero devorare. 
Nunc oculum bublum vidi maiorem. lieu, lieu, cotidie 
peius. llaec colonia retroversus "crescit tamquam coda 
vituli. Sed quare nos habemus aedilem non trium cau- 
sniarum, qui sibi mavult assem quam vitam nostram ? 
itaque domi gaudet, {)lus in die nummorum accipit, 
quam alter in patrimonio habet. lam scio, unde ac- 
ceperit denarios mille aureos. Sed si nos coleos habe- 
remus, non tantum sibi placeret. Nunc populus est domi 

loleones, foras vulpes. Quod ad me attinet, iam pannos 
meos corned i, et si perse verat haec annona, casulas meas 
vendam. Quid enim futurum est, si nee dii nee homines 
huius coloniae miserentur ? ita meos fruniscar, ut ego 
puto omnia ilia a diibus fieri. Nemo enim caelum caelum 

isputat, nemo ieiunium servat, nemo lovem pili facit, sed 
omnes opertis oculis bona sua computant. Antea stolatae 
ibant nudis pedibus in clivum, passis capillis, mentibus 
puris, et lovem aquam exorabant. Itaque statim urceatim 
plovebat : aut tunc aut nunquam : et omnes redibaut, udi 

20 tamquam mures. Itaque dii pedes lanatos habent, quia 
nos religiosi non sumus. Agri iacent " — 

r'^l'Oro te,' inquit Echion centonarius, * melius loquere. 45 
Modo sic, raodo sic, inquit rusticus ; varium jiorcum 
perdiderat. Quod liodie non est, eras erit : sic vita tru- 

25 ditur. Non mehercules patria melior dici potest, si ho- 
mines saperent. Sed laborat hoc tempore, nee haec sola. 
Non debemus delicati esse, ubique niedius caelus est. Tu 
si aliubi fueris, dices hie porcos coctos ambulare. Et ecce 
habituri sumus munus excellente in triduo die festa ; fa- 

3omilia non lanisticia, sed plurimi liberti. Et Titus noster 
magnum animum habet et est caldicerebrius : aut hoc aut 
illud erit, quid utiquc. Nam illi domesticus sum, non 
est miscix. Ferrum optimum daturus est, sine fuga, car- 
narium in medio, ut amphitheater vidcat. Et habet unde : 


relictum est illi sestertium tricenties, decessit illius pater 
male, Ut qiiadringenta impendat, non sentiet patrimo- 
nium illius, et sempit«riio nominabitur. lam Manios ali- 
quot habet et mulierem essedariam et dispensatorem 
Glyconis qui deprehensus est, cum dominam suam delec- ^ 
taretur. Videbis populi rixam inter zelotypos etamasiun- 
culos. Glyco autem, sestertiarius homo, dispensatorem ad 
bestias dedit. Hoc est se ipsum traducere. Quid servus 
peccavit, qui- coactus est facere ? Magis ilia matella digna 
fuit, quam taurus iactaret. Sed qui asinum non potest, lo 
stratum caedit. Quid autem Glyco putabat Hermogenis 
filiceni umquam bonum exitum facturam ? Hie milvo 
volanti poterat ungues resecare ; colubra restem non parit. 
Glyco, Glyco dedit suas ; itaque quamdiu vixerit, habebit 
stigmam, nee illam nisi Orcus delebit. Sed sibi quisque is 
peccat. Sed subolfacio, quod nobis epulum daturus est 
Mammaea, binos denarios mihi et meis. Quod si hoc 

•■ fecerit, eripiat Norbano totum favorem. Scias oportet 
plenis velis hunc vinciturum. Et re vera, quid ille nobis 
boni fecit ? Dedit gladiatores sestertiarios iam decrepitos, 20 
quos si sufflasses, cecidissent ; iam meliores bestiarios vidi. 
Occidit de lucerna equites, putares eos gallos gallinaceos ; 
alter burdubasta, alter loripes, tertiarius mortuus pro 
mortuo qui habebat nervia praecisa. Vnus alicuius flatu- 
rae fuit Thraex qui et ipse ad dictata pugnavit. Ad 25 
summam, omnes postea secti sunt ; adeo de magna turba 
'adhibete !' acceperant, plane fugae merae. ' Munus 
tamen,' inquit, * tibi dedi ' : et ego tibi plodo. Computa, 
et tibi plus do quam aocepi. Manus manum lavat. Vi- 

46 deris mihi, Agamemnon, dice-re : ' quid iste argutat mo- 3o 
lestus ?' quia tu, qui potes loqui, non loquere. Non es 
nostrae fasciae, et ideo jjauperorum verba derides. Sci- 
mus te prae literas fatuum esse. Quid ergo esse ? Aliqua 
die te persuadeam ut ad villam venias et videas casulas 


nostras? Inveniemus quod manducemus, pullum, ova: 
belle erit, etiam si omnia hoc anno tempestas dispare pul- 
lavit : inveniemus ergo, unde saturi fiamus. Et iam tibi 
discipulus crescit cicaro mens. Iam quattnor partes dicit ; 
5 si vixerit, habebis ad latus servulum. Nam quidquid illi 
vacat, caput de tabula non tollit. Ingeniosus est et bono 
filo, etiam si in aves morbosus est. Ego illi iam tres car- 
deles occidi, et dixi quod mustella comedit. Invenit 
tamen alias nenias, et libentissime pingit. Ceterum iam 

loGraeculis calcem impingit et Latinas coepit non male ap- 
petere, etiam si magister eius sibi placens fit nee uno loco 
consistit, sed venit, dem literas, sed non vult laborare. 
Est et alter non quidem doctus, sed curiosus, qui plus 
doce-t quam scit. Itaque feriatis diebus solet domum 

15 venire, et quidquid dederis, contentus est. Emi ergo 
nunc puero aliquot libra rubricata, quia volo ilium ad 
domusionem aliquid de iure gustare. Habet haec res pa- 
nem. Nam Uteris satis inquinatus est. Quod si resilierit, 
destinavi ilium aliquid artificii docere, aut tonstreinum 

aoaut praeconem aut certe causidicum, quod illi auferre non « 
possit nisi Orcus. Ideo illi cotidie clamo : ' Primigeni, 
crede mihi, quicquid discis, tibi discis. Vides Phileronem 
causidicum : si non didicisset, hodie famem a labris non 
abigeret. Modo, modo collo suo circumferebat onera 

25venalia, nunc etiam adversus Norbanum se extendit. 
Literae thesaurum est, et artificium nunquam moritur.' 
Eiusmodi fabulae vibrabant [. • •] 

Nee adliuc sciebamus nos in medio lautitiarum, quod 47 
aiunt, clivo laborare. Nam cum mundatis ad sympbouiam 

3omensis tres albi sues in triclinium adducti sunt capistris et 
tintinnabulis culti, quorum unum bimum nomenculator 
esse dicebat, alterum trimum, tertium vero iam sexennem, 
ego putabam petauristarios intrasse et porcos, sicut in cir- 
culis mos est, portenta aliqua facturos; sed Trimalchio ex- 


pectatione discussti 'quern/ inquit/' ex eis viiltis in cenam 
statim fieri? gallum enim gallinaceiim, penthiacuni et eius- 
modi nenias riistici faciuut : mei coci etiam vitulos aeno 
coctos Solent facere.' Continuoque cocum vocari iussit, 
et lion expectata electione nostra maximum natu iussit s 
occidi, et clara voce: 'ex quota decuria es?' Cum ille se 
ex quadragesinia respondisset, ' empticius an/ inquit, 
'domi natus?' 'Neutrum,' inquit cocus, 'sed testamento 
Pansae tibi relictus sum.' "Vide ergo/ ait, '' ut diligenter 
poiias; sinon, te iubebo in decuriam viatorum conici/ Etio 
iy^^ cocum quidem potentiae domiiii admonitum in culinam 
48obsonium duxit, Trimalchio autem miti ad nos vultu re- 
spexit et 'vinum,' inquit, 'si iion placet, mutabo ; vos 
illud oportet bolium faciatis. Deorum beneficio non emo, 
sed nunc quidquid ad salivam facit, in suburbano nascitur is 
eo, quod ego adhuc non novi. Dicitur confine esse Tarra- 
ciniensibus et Tarentinis. Nunc coniungere agellis Sici- 
lian! volo, ut aum Africam libuerit ire, per meos fines 
navigem. Sed narra tu mihi, Agamemnon, quam contro- 
.versiam liodie declamasti? Ego autem si causas non ago, 20 
in domusionem tamen literas didici. Et ne me putes 
studia fastiditum, II bybliothecas habeo, unam Graecam, 
alteram Latinam. Die ergo, si me anias, peristasim decla- 
mationis tuae.' Cum dixisset Agamemnon: 'pauper et 
dives inimici erant/ ait Trimalchio, 'quid est pauper?' 25 
' Vrbane,' inquit Agamemnon, et iiescio quam controver- 
siam exposuit. Statim Trimalchio 'hoc/ inquit, 'si fac- 
tum est, controversia non est; si factum non est, nihil 
est/ Haec aliaque cum effusissimis prosequeremur lau- 
dationibus, 'rogo,' inquit, ' Agamemnon mihi carissime, su 
numquid duodecim aerumnas Herculis tenes, aut de Vlixe 
fabulam, quemadmodum illi Cyclops pollicemf poriciuo ex- 
torsit? solebam haec ego puer apud Homerum legere. Nam 
Sibyllam quidem ego ipse oculis meis vidi in ampulla 


pendere, - et cum illi pueri dicerent: ^iftvXXa, -i .?f\£(c; 
respondebat ilia: invo^avEn' BeXw.' 
V Nondum efflaverat omnia, cum repositorium cum sue 49 
ihgenti mensam occupavit. Mirari nos celeritatem coejii- 

5mus et iurare, ne gallum quidem galliuaceum tam cito 
percoqui potuisse, tanto quidem magis, quod longe maior 
nobis porcus videbatur esse, quam paulo ante aper fuerat, 
Deinde magis magisque Trimalchio intuens eum ' quid ? 
quid?' inquit, 'porcus hie non est exinteratus? non me- 

lohercules est. Voca, voca cocum in medio.' Cum consti- 
tisset ad mensam cocus tristis et diceret se oblitum esse 
exinterare, ' quid ? oblitus ?' Trimalchio exclamat, ' putes 
ilium piper et cuminum non coniecisse. Despolia.' Non 
fit mora, despoliatur cocus atque inter duos tortores mae- 

15 stus consistit. Deprecari tamen omnes coeperunt et dicere : 
*solet fieri; rogamus, mittas; postea si fecerit, nemo no- 
strum pro illo rogabit.' Ego, crudelissimae severitatis, non 
potui me tenere, sed inclinatus ad aurem Agamemnonis 
'plane,' inquam, 'hie debet servus esse nequissimus; ali- 

aoquis oblivisceretur porcum exinterare? non meliercules 
illi ignoscerem, si piscem praeterisset.' At non Trimal- 
chio, qui relaxato in hilaritatem vultu 'ergo,' inquit, 
* quia tam malae memoriae cs, palam nobis ilium exin- 
tera.' Recepta cocus tunica cultrum adripuit porcique 

25 ventrem hinc atque illinc timida manu secuit. Nee mora, 
ex phigis ponderis inclinatione crescentibus tomacula cum 
botulis eiiusa sunt. 

Plausum post hoc automatum familia dedit et 'Gaiooi 
feliciter ' conclamavit. Nee non cocus potione honoratus 

30 est et argentea corona, poculumque in lance accepit Co- 
rinthia. Quam cum Agamemnon propius consideraret, 
ait Trimalchio: 'Solus sum qui vera Corinthea habeam.' 
Expectabam, ut pro reliqua insolentia diceret sibi vasa 
Corintho adferri. Sed ille melius : ' Et forsitan,' inquit, 


^quaeris, quare solus Coriuthea vera possideam : quia sci- 
licet aerarius a quo emo Corinthus vocatur. Quid est 
autem Corintheum, nisi quis Corinthum habet? et ne me 
putetis iiesapium esse, valde bene scio, unde primum Co- 
rinthea nata sint. Cum Ilium captum est, Hannibal, 5 
homo vafer et maguus stelio, omnes statuas aeneas et au- 
reas et argenteas in unum rogum congessit et eas incendit; 
factae sunt in unum aera miscellanea. Ita ex hac massa 
fabri sustulerunt et fecerunt catilla et paropsides et sta- 
tuncula. Sic Corinthea nata sunt, ex omnibus in unum, lo 
nee hoc nee illud. Ignoscetis mihi, quod dixero: ego 
malo mihi vitrea, certe non olunt. Quod si non frange- 
rentur, mallem mihi quam aurum ; nunc autem vilia sunt. 

SlFuit tamen faber qui fecit phialam vitream quae non 
frangebatur. Admissus ergo Caesarem est cum suo mu-i5 
nere, deinde fecit reporrigere Caesarem et illam in pavi- 
mentum proiecit. Caesar non pote valdius quam expavit. 
At ille sustulit phialam de terra; collisa erat tamquam 
vasum aeneum; deinde martiolum de sinu protulit et 
phialam otio belle correxit. Hoc facto putabat se solium 20 
lovis tenere, utique postquam Caesar illi dixit: "Num- 
quid alius scit banc condituram vitreorum ? Vide modo." 
Postquam negavit, iussit ilium Caesar decoUari: quia 
enim, si scitum esset, aurum pro luto haberemus. 

53 In argento plane studiosus sum. Habeo scyphos ur-25 
nales plus minus C . . . quemadmodum Cassandra occidit 
filios suos, et pueri mortui iacent sic ut vivere putes. 
Habeo capides M quas reliquit patrono meo Mummius 
. . . ubi Daedalus Niobam in equum Troianum includit. 
Nam Hermerotis pugnas et Petraitis in poculis habeo, 30 
omnia ponderosa; meum enim intellegere nulla pecunia 

Haec dum refert, puer calicem proiecit. Ad quern re- 
spiciens Trimalchio : 'Cito,' inquit, 'teipsum caede, quia 

PETR0N1V8 81 

nugax es/ Statim puer demisso labro orare. At ille: 
'Quid me/ inquit, 'rogas? Tamqiiam ego tibi molestus 
sim. Suadeo, a te impetres, ne sis nugax.' . . . Tandem 
ergo exoratus a nobis missionem dedit puero. Ille dimis- 

5 sus circa mensam percucurrit . . . et ' aquam foras, vinnm 
intro' clamavit . . . excipimus urbanitatem iocantis, et 
ante omnis Agamemnon qni sciebat qnibus meritis revo- 
caretur ad cenam. Ceterum laudatus Trimalchio hilarius 
bibit et iam ebrio proximus : ' Nemo/ inquit, 'vestrum ro- 

10 gat Fortunatam meam, ut saltet? credite mihi: cordacem 
nemo melius ducit.' . . . Atque ipse erectis supra fron- 
tem manibus Syriim histrionem exbibebat concinente 
tota familia: Mciotia, nEpijiahia. Et prodisset in medium, 
nisi Fortunata ad aurem accessisset; [et] credo, dixerit 

isnon decere gravitatem eius tam bumiles ineptias. Nibil 
autem tam inaequale erat; nam modo Fortunatam indig- 
nantem verebatur, modo ad naturam suam revertebatur. 

Et plane interpellavit saltationis libidinem actuarius qui 53 
tamquam urbis acta recitavit : ' vii Kalendas Sextiles : 

20 in praedio Cumano, quod est Trimalcbionis, nati sunt 
pueri XXX, puellae xl ; sublata in horreum ex area 
tritici millia medium quingenta ; boves domiti quingenti. 
Eodem die : Mithridates servus in crucem actus est, quia 
Gai nostri genio male dixm-at. Eodem die : in arcam 

asrelatum est, quod collocari non potuit, sestertium centies. 
Eodem die : incendium factum est in hortis Pompeianis, 
ortum ex aedibus Nastae vilici/ 'Quid,' inquit Trimal- 
chio, 'quando mihi Pompeiaui horti empti sunt?' 'Anno 
priore/ inquit, 'actuarius, et ideo in rationem nondum 

3ovenerunt. Excanduit Trimalchio et 'quicunque,' inquit, 
*mihi fundi empti fuerint, nisi intra sextum mensem 
sciero, in rationes meas inferri vetuo.' Iam etiam edicta 
aedilium recitabantur et saltuariorum testamenta quibus 
Trimalchio cum elogio exheredabatur ; iam nominavilico- 


rum et repudiata a circitore liberta in balneatoris contu- 
bernio dejirehensa et atrieusis Baias relegatus ; iam reus 
factus dispensator et iudicium inter cubicularios actum. 

Petauristarii autem tandem venerunt. Baro insulsissi- 
mus cum scalis constitit puerumque iussit per gradus et in 5 
summa parte odaria saltare, circulos deinde ardentes tran- 
silire et dentibus amphoram sustinere. Mirabatur haec 
solus Trimalchio dicebatque ingratum artificium esse. 
Ceterum duo esse in rebus humaijis quae libentissime 
spectaret petauristarios et cornicines ; reliqua acroamata 10 
tricas meras esse. 'Nam et comoedos/ inquit, ' emeram, 
sed malui illos Atellanam facere, et choraulen meum 
iussi Latine cantare ' . . . Cum maxime haec dicentef Gaio 

54 23uer. . . . Trimalchionis delapsus est. Conclamavit fa- 
milia, nee minus convivae, non propter hominem tarn puti- is 
dum cuius et cervices fractas libenter vidissent, sed propter 
malum exitum cenae, ne necesse haberent alienum mor- 
tuum plorare. Ipse Trimalchio cum graviter ingemuis- 
set superque brachium tamquam laesum incubuisset, con- 
currere medici, et inter primes Fortunata crinibus passis 20 
cum scyplio, miseramque se atque infelicem proclamavit. 
Nam puer quidem qui ceciderat circumibat iam dudum 
pedes nostros et missionem rogabat. Pessime mihi erat, 
ne his precibus per ridiculum aliquid catastropha quaere- 
retur. Nee enim adhuc exciderat cocus ille qui oblitus25 
fuerat porcum exinterare. Itaque totum circumspicere 
triclinium coepi, ne per parietem automatum uliquod exi- 
ret, utique postquam servus verberari coepit, qui brachium 
domini contusum alba potius quam conchyliata involverat 
lana. Nee longe aberravit suspicio mea; in vicem enim 30 
poenae venit decretum Trimalchionis quo puerum iussit 
liberum esse, ne quis posset dicere, tantum virum esse a 
servo vulneratum. 

55 Comprobamus nos factum et recordati quam in prae- 


cipiti res liumanae essent, vario sermone garrimns. ' Tta/ 
inquit Trimalcliio, 'non oportet hunc casum sine inscrip- 
tione transire/' statimque codicillos poposcit et iion diu 
cogitatione distorta haec recitavit : 

5 ' Quod non expectes, ex transverso fit ^ — 

- et supra nos Fortuna curat. 
Quare da noMs vina Falerna, puer. ' 
Ab hoc epigrammate coepit poetarum esse mentio * . . 
diuque sumnia carmiuis penes Mopsum Thracem memo- 

10 rata est . . . donee Trimalcliio : ' Kogo/ inquit, 'magister, 
quid putas inter Ciceronem et Publilium interesse? Ego 
alterum puto disertioreni fuisse, alterum honestiorem. . . , 

'Quod autem/ inquit, 'putamus secundum literas diffi-56 
cillimum esse artificium ? ego puto medicum et nummu- 

islarium: medicus qui scit, quid homnnciones intra prae- 
cordia sua habeant et quando febris veniat, etiam si illos 
odi pessime, quod mihi iubent saepe anatinam parari; num- 
mularius qui per argentuni aes videt. Nam mutae bestiae 
laboriosissimae boves et oves: boves quorum beneficio pa- 

2ouem manducamns; oves, quod lana illae nos gloriosos fa- 
ciunt. Et est facinus indignum, aliquis ovillam est et 
tunicam habet. Apes enim ego divinas bestias puto, quae 
mel vomunt, etiam si dicuntur illud a love aiferre; ideo 
autem pungunt, quia ubicunque dulce est, il)i et acidum 

/ lam etiam philosophos de negotio deiciebat, cum pitta- 
cia in scypho circumfcrri cocperunt, puerque super hoc 
positus officium apophoreta recitavit. ' Argentum scele- 
ratum': adlata est perna, super quam acetabula erant 

aoposita. 'Cervical': offla collaris adlata est. ' Serisapia 
et contumelia': xerophagi ex sapa dati sunt et contus cum 
malo. ' Porri et persica': flagellum et cultrum accepit; 
*passeres et muscarium': uvam passam et mel Atticum. 
'Cenatoria et foreusia': offlam et tabulas accepit. ' Oa- 


iiale et pedale': lepus et solea est adlata. 'Miiraenaet 
litera ': mnrem cum rana adligata fascemque betae accepit. 
Dill risimus: sexceiita liuiusmodi fuerunt quae iam exci- 
derunt memoriae meae. 
57 Ceterum Ascyltos, intemperantis licentiae, cum omnia s 
sublatis manibiis eluderet et usque ad lacrimas rideret, 
unus ex conlibertis Trimalchionis excanduit, is ipse qui 
supra me discumbebat, et 'Quid rides/ inquit, 'vervex? 
an tibi non placeut lautitiae domini mei ? tu enim beatior 
es et convivare melius soles. Ita Tutelam huius loci ba-io 
beam projTitiam, ut ego si secundum ilium discumberem, 
iam illi balatum cluyissem. Bellum ponium qui rideatur 
alios. [. . .] Non meliercules soleo cito fervere, sed in molle 
carne vermes nascuntur. Eidet. Quid babet, quod ri- 
deat? Numquid pater fetum emit lamna? eques Eo-is 
manus es: et ego regis filius. " Quare ergo servivisti?" 
Quia ipse me dedi in servitutem et malui civis Eomanus 
esse quam tributarius. Et nunc spero me sic vivere, ut 
nemini iocus sim. Homo inter homines sum, capite aperto 
ambulo; assem aerarium nemini debeo; constitutum babui2o 
nunquam; nemo mihi in foro dixit "redde quod debes." 
Glebulas emi, lamellulas paravi; viginti ventres pasco et 
canem; contubernalem meam redemi, ne quis in sinu illius 
manus tergeret; mille deuarios pro capite solvi; sevir gra- 
tis factus sum; spero, sic moriar, ut mortuus non erube-25 
scam. Tu autem tam laboriosus es, ut post te non respi- 
cias? in alio peduclum vides, in te ricinum non vides, 
Tibi soli ridiclei videmur; ecce magister tuus, homo maior 
natus: placemus illi. Tu lacticulosus, nee mu nee ma 
argutas, vasus fictilis, immo lorus in aqua, lentior, non so 
melior. Tu beatior es : bis prande, bis cena. Ego fidem 
meam malo quam thesauros. Ad summam, quisquam me 
bis poposcit? annis quadraginta servivi; nemo tamen 
sciit, utrum servus essem an liber. Et puer capillatus in 


hanc coloniam veni; adhuc basilica non erat facta. Dedi 
tamen operam, ut domino satis facerem, homini maiiesto, 
et dignitosso cuius pluris erat unguis quam tu totus es. 
Et habebam in donio qui mihi pedem opponerent hac iliac; 
5 tamen — genio illius gratias — enatavi. Haec sunt vera athla; 
nam ingenuum nasci tarn facile est quam "accede istoc." 
Quid nunc stupes tamquam hircus in ovili?' 

Post hoc dictum Giton qui ad pedes stabat risum iam 58 
diu compressum etiam indecenter effudit. Quod cum 

loanimadvertisset adversarius Ascylti, flexit convicium in 
puerum et 'tu autem/ inquit, 'etiam tu rides, caepa cir- 
rata ? io Saturnalia, rogo, mensis december est ? quando 
vicesimam numerasti ? . . . Quid faciat, crucis offla, corvo- 
rum cibaria. Curabo, iam tibi lovis iratus sit, et isti qui 

15 tibi non impcrat. Ita satur pane fiam, ut ego istud colli- 
berto meo dono; alioquin iam tibi depraesentiarum reddi- 
dissem. Bene nos liabemus, at isti nugae qui tibi non 
imperant. Plane qualis dominus, talis et servus. Vix 
me teneo, nee sum natura caldicerebrius, sed cum coepi, 

aomatrem mcam dupundii non facio. Recte, videbo te in 
publicu/n, mus, immo terrae tuber : nee sursum uec deor- 
sum non cresco, nisi dominum tnum in rutae folium 
coniecero, nee tibi parsero, licet mehercules lovem Olym- 
pium clames. Curabo, longe tibi sit comula ista besalis 

25 et dominus dupunduarius. Recte, venies sub dentem: 
aut ego non me novi, aut non deridebis, licet barbam 
auream habeas. Athana tibi irata sit, curabo, et qui te 
primus lerode fecit. . . . Non didici geometrias, critica et 
alogias menias, sed lapidarias literas scio, partes centum 

3odico ad aes, ad pondus, ad nummum. Ad summam, si 
quid vis, ego et tu sponsiunculam : exi, defero lanmam. 
Iam scies patrem tuum mercedes perdidisse, quanivis et 
rhetoricam scis. Ecco 

''Qui de nobis longe venio, late veuio ? solve me." 



Dicam tibi qui de nobis currit et de loco non movetur; 
qui de nobis crescit et minor fit. Curris, stupes, sata- 
gis. [. . .] Ergo aut tace aut meliorem noli molestare qui te 
natuni non putat; nisi si me iudicas anulos buxeos cu- 
rare quos amicae tuae involasti. Occuponem propitium. 5 
Eamus in forum et pecunias mutuemnr. lam scies hoc 
ferrum fidem habere. Vah, bella res est vulpis uda. Ita 
lucrum faciam et ita bene moriar ut populus per exitum 
meuni iuret, nisi te ubique toga perversa fuero persecutus. 
Belhi res et iste qui te haec docet mufrius, non magister. 10 
Nos alia didicimus, dicebat enim magister: ''Suntne 
vestra salva ? recta domum; cave, circumspicias; cave, 
maiorem maledicas. . . . aut nu . . . mera mapalia: nemo 
. . . dupondii evadit." Ego, quod me sic vides, propter 
artificium meum diis gratias ago.' 15 

59 ' Coeperat Ascyltos respondere convicio, sed Trimalchio 
delectatus colliberti eloquentia 'agite,' inquit, ' scordalias 
de medio. Suaviter sit potius, et tu, Hermeros, parce 
adulescentulo. Sanguen illi fervet, tu melior esto. Sem- 
per in hac re qui vincitur, vincit. Et tu cum esses capo, 20 
cocococo, atque cor non habebas. Simus ergo, quod 
melius est, a primitiis hilares et Homeristas spectemus.' 
Intravit factio . . . statim hastisque scuta concrepuit. 
Ipse Trimalchio in pulvino consedit, et cum Homeristae 
Graecis versibus colloquerentur, ut insolenter solent, ille 25 
canora voce Latine legebat librum. Mox silentio facto 
'scitis,' inqTiit, 'quam fabulam agant? Diomedes et Ga- 
nymedes duo fratres fuerunt. Horum soror erat Helena. 
Agamemnon illam rapuit et Dianae cervam subiecit. Ita 
nunc Homeros dicit, quemadmodum inter se pugnentao 
Troiani et Parentini. Vicit scilicet et Iphigeniam, filiam 
suam, Achilli dedit uxorem. Ob eam rem Aiax insanit 
et statim argumeutum explicabit.' Haec ut dixit Tri- 
malchio, clamorem Homeristae sustuleriint, interque fa- 


miliam discnrrentem vitulus in lance ducenaria elixus 
allatns est, et quideni galeatus. 8ecutus est Aiax stric- 
toque gladio, tamqnam insaniret, concidit, ac modo versa 
modo supina gesticulatus mucrone frusta collegit niiranti- 

sbusqne vitulnm partitns est. 

Nee diu mirari licuit tarn elegantis strophas; nam re- qq 
pente lacunaria sonare coeperunt totnmque triclinium in- 
tremuit. Consternatus ego exsurrexi et timui, ne jjer 
tectum petauristarius aliquis descenderet. Nee minus 

loreliqui convivae mirantes erexere vultus, expectantes quid 
novi de caelo nuntiaretur. Ecce autem diductis lacunari- 
bus subito circulus ingens, de cupa videlicet grandi ex- 
cussus, demittitur cuius per totum orbem coronae aureae 
cum alabastris unguenti pendebant. Dum haec apopho- 

isreta iubemur sumere, respiciens ad mensam . . . iam 
illic repositorium cum placentis aliquot erat positum 
quod medium Priapus a pistore factus tenebat, gremioque 
satis amplo omnis generis poma et ua'us sustinebat more 
vulgato. Avidius ad pompam manus porreximus et re- 

20 pente nova ludorum missio hilaritatem refecit. Omnes 
enim placentae omniaquc poma etiam minima vexa- 
tione contacta coeperunt elfundere crocum et usque ad 
OS molestus umor accidere. Rati ergo sacrum esse feri- 
culum tam religioso apparatu perfusum, consurreximus 

25altius et 'Augusto, patri patriae, feliciter' diximus. 
Quibusdam tamen etiam post banc venerationem poma 
rapientibus et ipsi mappas implevimus, ego praecipue qui 
nullo satis amplo munere putabam me onerare Gitonis 
si num. 

30 Inter baec tres pueri Candidas succincii tunicas intravc- 
runt quorum duo Laris bullatos super mensam posuerunt, 
unus pateram vini circumfercns 'dii propitii' clamabat. 

. . . Aiebat autem unum Cerdonem, alterum Felicio- 
nem, tertium Lucrionem vocari. Nos etiam veram ima- 



giuem ipsius Trimalchionis, cnm iam oniues basiarent, 
V erubuimus praeterire. . -. . 

61 ; Postquani ergo onmes • bonam menteni bouamque vali- 
tudiuem' sibi optarunt, Trimalchio ad Nicerotem respexit 
et ' solebas/ iuquit, ' suaviiis esse in convictu ; nescio quid 5 
nunc taces uec muttis. Oro te, sic felicem me videas, 
narra illnd quod tibi usu venit.' Niceros delectatus affa- 
bilitate amici 'onine me/ inquit, lucrum transeat, nisi 
iam dudum gaudimonio dissilio, quod te talem video. 
Itaque hilaria mera sint, etsi timeo istos scholasticos, neio 
me rideant. Viderint : narrabo tamen : quid enim mihi 
aufert qui ridet ? satius est rideri quam devideri.* ' Haec 
ubi dicta dedit,' talem fabulam exorsus est: 

''Cum adhuc servirem, habitabamus in vico angusto; 
nunc Gavillae domus est. Ibi, quomodo dii volunt, amareis 
coepi uxorem Terentii coponis : noveratis Melissam Ta- 
rentinam, pulcherrimum bacciballum. [. . .] Si quid ab 
ilia petii, numquam mihi negatum ; fecit assem, semissem 
habui ; quicquid habui, in illius sinum demandavi, nee 
umquam fefellitus sum. Huius contubernalis ad villam2o 
supremum diem obiit. Itaque per scutum, per ocream 
eg], aginavi, quemadmodum ad illam pervenirem : scitis 

62autem, in angustiis amici apparent. Forte dominus Ca- 
puam exierat ad scruta scita expedienda. Nactus ego oc- 
casionem persuadeo hospitem nostrum, ut mecum ad 25 
quintum miliarium veniat. Erat autem miles, fortis tam- 
quam Orcus. Apoculamus nos circa gallicinia, luna luce- 
bat tamquam meridie. Venimus intra monimenta : homo 
mens coepit ad stelas facere, sedeo ego cantabundus et 
Stellas numero. Delude ut respexi ad comitem, ille exuitso 
se et omnia vestimenta secundum viam posuit. Mihi 
anima in naso esse, stabam tamquam mortuus. At ille 
circumminxit vestimenta sua et subito lupus factus est. 
Nolite me iocari j)utare ; ut mentiar, nuUius patrimonium 


taiiti facio. Sed, quod coeperam dicere, postquam lupns 
factns est, ulnlare coepit et iu silvas fngit. Ego primitus 
uesciebam ubi essem, deinde accessi, lit vestimeutaeins tol- 
lerem: ilia autem lapidea facta sunt. Qui mori timore nisi 

5 ego ? gladium tameu strinxi et in mea tota via umbras ce- 
cidi, donee ad villani amicae meae pervenirem. Vt larva 
intravi, paene animam ebullivi, sudor mihi per bifurcum 
volabat, oculi mortui, vix umquam refectus sum. Melissa 
mea mirari coepit, quod tam sero ambularem, et " si 

10 ante," inquit, "venisses, saltern nobis adiutasses ; lupus 
enim villam intravit et omnia pecora perculii, tamquara 
lanius sanguinem illis misit. Nee tamen derisit, etiam si 
fugit ; servus enim noster lancea collum eius traiecit." 
Haec ut audivi, operire oculos amplius nou potui, sed 

15 luce clara Gai nostri domum fugi taniquam copo compila- 
tus, et postquam vcni in ilium locum in quo lapidea vesti- 
menta erant facta, nihil inveni nisi sanguinem. Vt vero 
domum veni, iacebat miles mens in lecto tamquam bovis, 
et collum illius medicus curabat. Intellexi ilium versi- 

2opellem esse, nee postea cum illo panem gustare potui, 
non si me occidisses. Viderint alii quid de hoc exopinis- 
sent : ego si mentior. genios vestros iratos habeam.^ 

Adtonitis admiratione universis *' salvo,' inquit, 'tuo63 
sermone' Trimalchio * si qua fides est, mihi pili inhor- 

25ruerunt, quia scio Niceronem nihil nugarum narrare : 
immo certus est et minime linguosus. Nam et ipse vobis 
rem horribilem narrabo : asinus in tegulis. Cum adhuc 
capillatus essem, nam a puero vitam Chiam gessi, ipsimi 
nostri delicatus decessit, mehercules margaritum.f caccitus 

30 et omnium numerum. Cum ergo ilium mater misella 
plangeret et nos tum })lures in tristimonio essemus, subito 
strigae stridcre coeperunt ; ])utares canem Icporem per- 
sequi. Ilaiiobamu.s tunc hominem Cappadocem, longum, 
valde audaculum et qui vulebat : poterat bovem iratum 


tollere. Hie audacter stricto gladio extra ostium procu- 
currit. involuta sinistra manu curiose, et mnlierem tam- 
quam hoc loco — salvum sit, quod tango — mediam traiecit. 
Audimus gemitum, et plane non mentiar, ipsas non vidi- 
mus. Baro autem noster introversus se proiecit in lectum, 5 
et corpus totuni lividum habebat quasi flagellis caesus, 
quia scilicet ilium tetigerat mala manus. Nos cluso ostio 
redimus iterum ad officium, sed cum mater amplexaret 
corpus filii sui, tangit et videt manuciolum de stramentis 
factum. Non cor habebat, non intestina, non quidquam : 10 
scilicet iam puerum strigae involaverant et supposuerant 
stramenticium vavatonem. Rogo vos, oportet credatis, 
sunt mulieres plussciae, sunt nocturnae, et quod sursum 
est, deorsum faciunt. Ceterum baro ille longus post hoc 
factum numquam coloris sui fuit, immo post paucos diesis 
phreneticus periit.' 

Miramur nos et pariter credimus, osculatique mensam 
rogamus Nocturnas, ut suis sedibus se teneant, dum redi- 
mus a cena. 

64 Et sane iam lucernae mihi plures videbantur ardere to- 20 
tumque triclinium esse mutatum, cum Trimalchio 'tibi 
dico,' inquit, 'Plocame, nihil narras ? nihil nos delectaris ? 
et solebas suavins esse, belle diverbia dicere, melica can- 
turire. Heu, heu ! Abistis dulcis caricae.' ' Iam,' inquit 
ille, 'quadrigae meae decurrerunt ex quo podagricus fac-25 
tus sum. Alioquin cum essem adulescentulus, cantando 
paene tisicus factus sum. Quid saltare ? quid diverbia? 
quid tonstrinum ? quem parem habui nisi unum Apelle- 
tem ?' adpositaque ad os manu nescio quid taetrnm exsi- 
bilavit quod postea Graecum esse adfirmabat. 30 

Nee non Trimalchio ipse cum tubicines esset imitatus, 
ad delicias suas respexit quem Croesum adpellabat. Puer 
autem lippus, sordidissimis dentibus, catellam nigram at- 


que indecenter pinguem prasina involvebat fascia paiiem- 
que semisseiii ponebat super torum atque nausea recu- 
saiitera saginabat. Quo admonitus officii Trimalchio 
Scylacein iussit adduci 'praesidium domuc familiaeqne.' 

5 Nee mora, ingentis formae adductus est cauis catena 
vinctus, admonitusque ostiarii calce, ut cubaret, ante 
mensam se posuit. Turn Trimalchio iactans candidum 
panem 'nemo,' inquit, ' in domo mea me plus amat/ In- 
dignatus puer, quod Scylacein tarn effuse laudaret, ca- 

lotellam in terram deposuit hortatusque est, nt ad rixam 
properaret. 8cylax, canino scilicet usus ingenio, taeter- 
rimo latratu triclinium implevit Margaritamque Croesi 
paene laceravit. Nee intra rixam tumultus constitit, sed 
candelabrum etiam super mensam eversum et vasa omnia 

15 crystallina conminuit et oleo ferventi aliquot convivas 
respersit. Trimalchio ne videretur iactura motus, ba- 
siavit puerum ac iussit super dorsum ascendere suum. 
Non moratus ille usus est equo manuque plena scapulas 
eius subinde verberavit, interque risum proclamavit : 

2o'bucca, bucca, quot sunt hie ?' . . . repressns ergo ali- 
quamdiu Trimalchio camellam grandem iussit miseeri et 
potiones dividi omnibus servis qui ad pedes sedcbant, 
adiecta exceptione : *si quis,' inquit, "^noluerit accipere, 
caput illi perfunde. Interdiu severa, nunc hilaria.' 

25 Hanc humanitatcm insecutae sunt matteae quarnm G5 
etiam recordatio me, si qua est dicenti fides, offendit. 
Siugulae enim gallinae altiles pro turdis circumlatae sunt 
et ova anserina pilleata quae nt comessemus, ambitiosis- 
sime a nobis Trimalchio petiitdicensexossatas esse gallinas. 

30 Inter haec triclinii valvas lictor percussit, amictusque 
veste alba cum ingenti frequentia comissator intravit. 
Ego maiestate conterritus praetorcm putabam venisse. 
Itaque temptavi adsurgere et nudos pedes in terram de- 
f erre. Risit hanc trepidationem Agamemnon et ' contine 


te,' iuquit, 'hOmo stultissime. Habinnas sevir est idemque 
lapidariiis qui videtur monumenta optime facere.' 

Eecreatus hoc sermone reposui cubitum, Habinnamque 
intrantem cum admiratione ingenti spectabam. Hie autem 
iam ebrius uxoris suae umeris imposuerat manus, onera-5 
tusque aliquot coronis et unguento jier frontem in oculos 
fluente praetorio loco se posuit continuoque viuum et 
caldam poposcit. Delectatus hac Trimalchio hilaritate et 
ipse capaciorem poposcit scyphum qttaesivitque^ quomodo 
acceptus esset. 'Omnia,' inquit, Miabuimus praeter te ; lo 
oculi enim mei hie erant. Et mehercules bene fuit. 
Scissa lautuni novendiale servo suo misello faciebat quern 
mortuum manu miserat. Et puto, cum vicensimahis 
magnam mantissam liabet ; quinquaginta enim millibus 
aestimaut mortuum. Sed tamen suaviter fuit, etiam si 15 
coacti sunius dimidias potiones super ossucula eius eflun- 
66dere.' 'Tamen/ inquit Trimalchio, 'quid habuistis in 
cena?' 'Dicam,' inquit, 'si potuero ; nam tam bonae 
memoriae sum, ut frequenter nomen meum obliviscar. 
Habuimus tamen in primo porcum poculo coronatum et2o 
circa saviunculum et gizeria ojatime facta et certe betam 
et panem autoj^vrum de suo sibi quem ego malo quam 
candidum; et vires facit, et cum mea re facio, non ploro. 
Sequens ferculum fuit scriblita frigida et super mel cal- 
dum infusum excellente Hispanum. Itaque de scriblita 25 
quidem non minimum edi, de melle me usque tetigi. 
Circa cicer et lupinum, calvae arbitratu et mala singula. 
Ego tamen duo sustuli et ecce in mappo alligata habeo; 
nam si aliquid muneris meo vernulae non tulero, habebo 
convicium. Bene me admonet dominamea. In prospectu 30 
habuimus ursinae frustum de quo cum imprudens Scin- 
tilla gustasset, paene intestina sua vomuit ; ego contra 
plus libram comedi, nam ipsum aprum sapiebat. Et si, 
inquam, ursus homuncionem comest, quanto magis ho- 


muncio debet ursnm comesse ? In summo habnimus ca- 
seum mollem ex sapa et cocleas singulas et cordae frusta 
et hepatia in catillis et ova pilleata et rapam et senape et 
catillum concacatum, pax Palamedes. Etiam in alveo 
5circnmlata sunt oxycomina, unde quidam etiam improbe 
ternos pugnos sustulerunt. Nam pernae missionem de- 
dimus. Sed narra mihi, Gai, rogo, Fortunata quare non 67 
recumbit ?' ' Quomodo nosti,' inquit, ' illam ' Trimalchio, 
' nisi argentum composuerit, nisi reliquias pueris diviserit, 
loaquam in os suum non coniciet.' 'Atqui,' respondit Ha- 
binnas, 'nisi ilia discumbit, ego me apoculo,' et coeperat 
surgere, nisi signo dato Fortunata quater amplius a tota 
familia esset vocata. Venit ergo galbino succincta cin- 
gillo, ita ut infra cerasina adpareret tunica ct periscelides 
istortae pliaecasiaeque inauratae. Tunc sudario manus 
tergens quod in collo habebat, adplicat se illi toro in quo 
Scintilla Habinnae discumbebat uxor, osculataque plau- 
dentem 'est te,' inquit, 'videre ?'. . . 

Eo deinde perventum est, ut Fortunata armillas suas 
20crassissimis detraheret lacertis Scintillaeque miranti os- 
tenderet. Vltimo etiam periscelides resolvit et reticulum 
aureum quern ex obrussa esse dicebat. Notavit haec 
Trimalchio iussitque adferri omnia et 'videtis,' inquit, 
' mulieris compedes : sic nos barcalae despoliamur. Sex 
25pondo et selibram debet habere. Et ipse nihilo minus 
habeo decern pondo armillam ex millesimis Mercurii fac- 
tam.' Vltimo etiam, ne mentiri videretur, stateram iussit 
adferri et circumlatum adprobari pondus. Nee melior 
Scintilla quae de cervice sua capsellam detraxit aureolam 
3oquam Felicionem adpellabat. Inde duo crotalia protulit 
et Fortunatae in vicem consideranda dedit et 'domini,' 
inquit, 'mei beneficio nemo liabet meliora.' 'Quid ?' in- 
quit llabiuiuis, ' excatarissasti me, ut tibi emerem fabam 
vitream. Plane si tiliain baberem. auriculas illi prae- 


ciderem. Mulieres si non essent, omnia pro Into liabere- 
mus' [. , .]. 

Interim mulieres sauciae inter se riserunt ebriaeque 
iunxerunt osciila, dum altera diligentiam matris familiae 
68iactat, altera delicias et indiligentiam viri. [. . .] 5 

Interposito deinde spatio cum secundas mensas Tri- 
malchio iussisset adferri, sustulerunt servi omnis mensas 
et alias adtulerunt, scobemque croco et minio tinctam 
sparserunt et, quod nunquam ante videram, ex lapide 
speculari pulverem tritum. Statini Trimalchio, 'poteramio 
quidem/ iuquit, ' hoc fericulo esse contentus ; secundas 
enim mensas habetis, sed si quid belli habes, affer.' 

Interim puer Alexandrinus qui caldam ministrabat, 
luscinias coepit imitari clamante Trimalchione subinde : 
' muta.' Ecce alius Indus. Servus qui ad pedes Habinnaeis 
sedebat, iussus, credo, a domino suo proclamavit subito 
canora voce : 

' Inter ea medium Aeneas iam classe tenebat.' 
Nullus sonus umquam acidior percussit auris meas ; nam 
praeter errantis barbariae aut auctum aut deminutum20 
clamorem miscebat Atellanicos versus, ut tunc primum 
me etiam Vergilius offenderit. Plausum tamen, cum ali- 
quando desisset, adiecit Habinnas et ' numquam,' inquit, 
'didicit, sed ego ad circulatores eum mittendo erudibam. 
Itaque parem non habet, sive muliones volet sive circu-25 
latores imitari. Desperatum valde ingeniosus est : idem 
sutor est, idem cocus, idem pistor, omnis musae manci- 
pium. Duo tamen vitia habet quae si non haberet, esset 
omnium numerum : recutitus est et stertit. Nam quod 
strabonus est, non euro ; sicut Venus spectat. Ideo nihil 30 
69 tacet, vix oculo mortuo umquam. Ilium emi trecentis de- 
nariis.' Interpellavit loqnentem Scintilla et ' plane,' in- 
quit, ' non omnia artificia servi nequam narras. Agag'a 
est ; at curabo, stigmam habeat.' Risit Trimalchio et 


'adcognosco/ iuquit, ' Cappadocem : nihil sibi defraudit, 
et meherculea'laudo ilium ; hoc enim nemo parentat. Tu 
autem, Scintilla, noli zelotypa esse. Crede mihi, et vos 
novinins. Sic me salvum habeatis, ut ego sic solebam 
sipsinnam meam debattuere, ut etiam dominus suspicare- 
tur ; et ideo me in vilicationem relegavit. Sed tace, lin- 
gua, dabo panem.' Tamquam laudatus esset nequissimus 
servus, lucernam de sinu fictilem protulit et amplius se- 
mihora tubicines imitatus est succinente Ilabinna et infe- 
rius labruni manu deprimente. Vltimo etiam in medium 

loprocessit et modo harundinibus quassis choraulas imita- 
tus est, modo hicernatus cum flagello mulionum fata egit, 
donee vocatum ad se Habinnas basiavit, potionemque illi 
porrexit et ' tanto melior,' inquit, 'Massa, dono tibi caligas.' 

15 Nee uUus tot maloi'um finis fuisset, nisi epidipnis esset 
adlata, turdi siliginei uvis passis nucibusque farsi. Inse- 
cuta sunt Cydonia etiam mala spinis confixa, ut echinos 
efificerent. Et haec quidem tolerabilia erant, si non fcri- 
culum longe monstrosius eft'ecisset, ut vel fame perire 

aomallemus. Nam cum positus esset, ut nos putabamus, 
anser altilis circaque piscis et omnia genera avium, ' amici,' 
inquit Trimalchio, ' quidquid videtis hie positum, de uno 
corpore est factum.' Ego, scilicet homo prudentissimus, 
statim intellexi quid esset, et respiciens Agamemnonem 

25 'mirabor,' inquam, ' nisi omnia ista de fimo facta sunt aut 

carte de luto. Vidi Komae Saturnalibus eiusmodi cena- 

' rum imaginem fieri.' Necdum finieram sermonem, cum 70 

Trimalchio ait : 'ita crescam patrimouio, non corpore, ut 

ista cocus meus de porco fecit. Non potest esse pretiosior 

30 homo. Volueris, de vulva faciet piscem, de lardo palum- 
bum, de perna turturem, de colaepio galliuam. Et ideo 
ingenio meo impositum est illi nomen bellissimum ; nam 
Daedalus vocatur. Et quia bouam mentem habet, attuli 
illi Roma munus cultros Norico ferro.' Quos statim iussit 


adferri inspectosque miratus est. Et nobis potestatem 
fecit, ut mucronem ad buccam probaremns. 
/ Subito iiitraverunt duo servi, tamquam qui rixani ad 
lacum fecissent ; certe in collo adhuc amphoras habebant. 
Cum ergo Trimalchio ius inter litigantes diceret, neuters 
sententiam tulit decernentis, sed alterius amphoram fuste 
percussit. Consternati nos insolentia ebriorum intentavi- 
mus oculos in proeliantes notavimusque ostrea pectinesque 
e gastris labentia quae conlecta puer lance circumtulit. 
Has lautitias aequavit ingeniosus cocus; in craticula enim lo 
argentea cocbleas adtulit et tremula taeterrimaque voce 

Pudet referre quae secuntur : inaudito enim more pueri 
capillati adtulerunt unguentum in argentea pelve pedesque 
recumbentiuni unxerunt, cum ante crura talosque corollisis 
vinxissent. Hinc ex eodem unguento in vinarium atque 
lucernam aliquantum est infusum. 

lam coeperat Fortunata velle saltare, iam Scintilla fre- 
quentius plaudebat quam loquebatur, cum Trimalchio 
'permitto,' inquit, • Philargyre et Carlo, etsi prasinianus 20 
es famosus, die et Menophilae, contubernali tuae, dis- 
cumbat.' Quid multa ? Paene de lectis deiecti sumus, 
adeo totum triclinium familia occupaverat. Certe ego 
notavi super me positum cocum qui de porco auserem 
fecerat, muria condimentisque fetentem. Nee contentus25 
fuit recumbere, sed continuo Ephesum tragoedum coepit 
imitari et subinde dominum suum spousione provocare ' si 
prasinus proximis circensibus primam palmam/ 
71 Diff'usus hac contenlione Trimalchio 'amici,' iuquit, 
'et servi homines sunt et aeque unum lactem biberunt, 30 
etiam si illos mains fatus oppressit. Tamen me salvo cito 
aquam liberam gustabunt. Ad sumniam, omnes illos in 
testameuto meo manu mitto. Philargyro etiam fundum 
lego et coutubernalem suam, Carioni quoque insulam et 


vicesimam et lectuni stratum. Nam Fortunatam meam 
heredem facio, et commendo illam omnibus amicis meis. 
Et liaec ideo omnia publico, ut familia mea iam nunc sic 
me amet tamquam mortuum.' Gratias agerc omnes in- 
sdulgentiae coeperant domini, cum ille oblitus nugarum 
exemplar testamenti iussit adferri et totum a primo ad ul- 
timum ingemescente familia recitavit. Respiciens delude 
Habinnam 'quid dicis,' inquit, 'amice carissime ? aedi- 
ficas monumentum meum, quemadmodum te iussi ? Valde 

10 te rogo, ut secundum pedes statuae meae catellam ponas 
et coronas et unguenta et Petraitis omnes pugnas, ut mihi 
contingat tuo beneficio post mortem vivere ; praeterea ut 
sint in froute pedes centum, in agrum pedes ducenti. 
Omne genus enim poma volo sint circa cineres meos, et 

i5vinearum largiter. Valde enini falsum est vivo quidem 
domes cultas esse, non curari eas, ubi diutius nobis liabi- 
tandum est. Et ideo ante omnia adici volo : "hoc monu- 
mentum heredem non sequatur." Ceterum erit mihi cu- 
rae, ut testamento caveam, ne mortuus iniuriam accii)iam. 

20 Praepouam enim unum ex libertis sepulcro meo custodiae 
causa, ne in monumentum meum populus cacatum currat. 
Te rogo, ut naves etiam . . . monumenti mei facias ple- 
nis velis euntes, et me in tribunali sedentem praetexta- 
tum cum anulis aureis quinque et nummos in publico de 

26 saccule effundeutem ; scis enim, quod epulum dedi binos 
denarios. Faciantur, si tibi videtur, et triclinia. Facias 
et totum populum sibi suaviter facientem. Ad dexteram 
meam ponas statuam Fortunatac meae columbam tenon- 
tern : et catellam cingulo alligatam ducat : et cicaronem 

30 meum, et amphoras copiosas gypsatas, ne ellluant vinuin. 
Et urnam licet fractam sculjias, et super cam puerum 
plorantem. Ilorologium in ukmIIo, ut (juisiiuis bonis in- 
spicict, veiit nolit, nonien meuiu legat. InscripLio (juoque 
vide diligenter si haec satis idonea tibi videtur: *' C. Pom- 


peius Trimalchio Maecenatianus hie requiescit. Huic se- 
viratiis absent! decretus est. Cum posset in omnibus decu- 
riis Romae esse, tamen noluit. Pius, fortis, fidelis, ex 
parvo crevit, sestertium reliquit trecenties, nee umquam 
philosophum audivit. Vale: ettu."' 5 

72 Haec ut dixit Trimalchio, flere coepit ubertim. Flebat 
et Fortunata, flebat et Habinnas, tota denique familia, 
tamquam in funusrogata, lamentatione triclinium implevit. 
Immo iam coeperam etiam ego plorare, cum Trimalchio 

' ergo,' inquit, ' cum sciamus nos morituros esse, quare non 10 
vivamus ? sic vos felices videam, coniciamus nos in bal- 
neum, meo periculo, non paenitebit. Sic calet tamquam 
furnus/ 'Vero, vero,' inquit Habinnas, 'de una die duas 
facere, nihil malo,' nudisque consurrexit pedibus et Tri- 
malchionem plaudentem subsequi coepit. 7 15 

Ego respiciens ad Ascylton ' quid cogitas ?' inquam, ' ego 
enim si videro balneum, statim expirabo.' ' Assectemur,' 
ait ille, ' et dum illi balneum petunt, nos in turba exeamus.' 
Cum haec placuissent, ducente per porticum Gitone ad 
ianuam venimus, ubi canis catenarius tanto nos tumultu 20 
excepit, ut Ascyltos etiam in piscinam ceciderit. Nee 
non ego quoque ebrius, qui etiam pictum timueram canem, 
dum natanti opem fero, in eundem gurgitem tractus sum. 
Servavit nos tamen atriensis qui interventu suo et canem 
placavit et nos trementes extraxit in siccum. Et Gitonas 
quidem iam dudum se ratione acutissima redemerat a 
cane ; quidquid enim a nobis acceperat de cena, latranti 
sparserat ; ille avocatus cibo f urorem suppresserat. Ce- 
terum cum algentes udique petissemus ab atriense, ut 
nos extra ianuam emitteret, 'erras,' inquit, 'si putas teso 
exire hac posse qua venisti. Nemo umquam convivarum 
per eandem ianuam emissus est; alia intrant, alia exeunt.' 

73 Quid faciamus homines miserrimi et novi generis laby- 
rintho inclusi quibus lavari iam coeperat votum esse ? 


Ultro ergo rogavimus, ut nos ad balneum duceret, pro- 
iectisque vestimentis quae Giton in aditu siccare coepit, 
balneum intravimus, angustum scilicet et cisteruae frigi- 
dariae simile in quo Trimalchio rectus stabat. Ac ne sic 
equidem putidissimam eius iactationem licuit eif ugere ; 
nam nihil melius esse dicebat quam sine turba lavari, et 
eo ipso loco aliquando pistrinum fuisse. Deinde ut las- 
satus consedit, invitatus balnei sono diduxit usque ad 
cameram os ebrium et coepit Menecratis cantica lacerare, 

losicut illi dicebant qui linguam eius intellegebant. Ceteri 
convivae circa labrum manibus nexis currebant et gingi- 
lipho ingenti clamore sonabant. Alii autem restrictis 
manibus anulos de pavimento ore conabantur tollere aut 
posito genu cervices post terga flectere et pedum extremes 

lepoUices tangere. Nos, dum illi sibi ludos faciunt, in so- 
lium quod Trimalchioni vaporabatur descendimus. 

Ergo ebrietate discussa in aliud triclinium deducti su- 
mus, ubi Fortunata disposuerat lautitias ita ut supra 
lucernas . . . aeneolosque piscatores notaverim et men- 

aosas totas argenteas calicesque circa fictilis inauratos et 
vinum in conspectu sacco defluens. Tum Trimalchio 
*amici/ inquit, 'hodie servus mens barbatoriam fecit, 
homo praefiscini frugi et micarius. Itaque tangomenas 
faciamus et usque in lucem cencmus.' Hacc dicente co 74 

25 gallus gallinaccus cantavit. Qua voce confusus Trimalchio 
vinum sub mensa iussit effundi lucernamque etiam mero 
spargi. Immo anulum traiccit in dexteram manum ct 
'non sine causa/ inquit, *hic bucinus signura dcdit ; nam 
aut incendium oportet fiat, aut aliquis in vicinia animam 

soabiciet. Longe a nobis. Itaque quisquis hunc indicem 
attulerit, corollarium accipict.' Dicto citius de vicinia 
gallus adlatus est quem Trimalchio occidi iussit, ut aeno 
coctus ficret. Laceratus igitur ab illo doctissimo coco, 
qui paulo ante de porco avis piscisque fecerat, in cac- 


cabum est coniectus. Dumque Daedalus iiotionem fer- 
ventissimam haurit, Fortiinata mola buxea piper trivit. 

Sumptis igitur matteis respiciens ad familiam Trimal- 
chio ' quid vos/ inquit, ' adhiic non cenastis ? Abite, \\t alii 
veniant ad officium.* Snbiit igitur alia classis, et illi qui- 5 
dem exclamavere : ' vale Gai,' hi autem : 'aveClai/ Hinc 
primum hilaritas nostra turbata est; nam cum puer non 
inspeciosus inter novos intrasset ministros, invasit eum 
Trimalchio et osculari diutius coepit. Itaque Fortunata, 
ut ex aequo ius firmum adjirobaret, male dicere Trimal-10 
cbioni coepit et purgamentum dedecusque praedicare qui 
non contineret libidinem suam. Ultimo etiam adiecit: 
' canis.' Trimalchio contra offensus convicio calicem in 
faciem Fortunatae inmisit. Ilia tamquam oculum perdi- 
disset, exclamavit manusque trementes ad faciem suam 15 
admovit. Consternata est etiam Scintilla trepidantemque 
sinu suo texit. Immo puer quoque officiosus urceolum 
frigidum ad malam eius admovit, super quem incumbens 
Fortunata gemere ac flere coepit. Contra Trimalchio 
'quid enimJ" inquit, 'ambubaia non meminit, sed de ma- 20 
china illam sustuli, hominem inter homines feci. At in- 
flat se tamquam rana, et in sinum suum non spuit, codex, 
non mulier. Sed hie qui in pergula natus est, aedes non 
somniatur. Ita genium meum propitium habeam, cura- 
bo, domata sit Cassandra caligaria. Et ego, homo dipun- 25 
diarius, sestertium centies accipere potui. Scis tu me 
non mentiri. Agatho, unguentarius herae proximae, se- 
duxit me et " suadeo," inquit, ''non patiaris genus tuum 
interire." At ego dum bonatus ago et nolo videri levis, 
ipse mihi aeciam in cms impegi. Eecte, curabo, me un- 30 
guibus quaeras. Et ut depraesentiarum intelligas quid 
tibi feceris : Habinna, nolo, statuam eius in monumento 
meo ponas, ne mortuus quidem lites habeam. Immo, ut 
sciat me posse malum dare, nolo, me mortuum basiet.' 




Post hoc f iilmen Ilabinnas rogare coepit, nt iam desi- 75 
iieret irasci et 'iieino/ iuquit, 'nostrum non peccat. 
Homines sumus, non doi.' Idem et Scintilla flens dixit 
ac per genium eius Gaium adpellando rogare coepit, lit 
5se fraugeret. Non tenuit ultra lacrimas Trimalchio et 
'rdgo/ inquit, ^Habinna, sic peculium tuum fruniscaris: 
si quid perperam feci, in faciem meam inspue. Puerum 
basiavi frugalissimum, non propter formam, sed quia frugi 
est: decern partes dicit, librum ab oculo legit, thraeciuni 

losibi de diariis fecit, archisellium de suo paravit et duas 
trullas. Non est dignus quern in oculis ferara ? sed Fortu- 
uata vetat. Ita tibi videtur, fulcipedia? suadeo, bonum 
tuum concoquas, milva, et me non facias ringentem, ama- 
siuncula: alioquin experieris cerebrum meum. Nostime: 

15 quod semel destinavi, clavo tabulari fixum est. Sed vivo- 
rum meminerimus. Vos rogo, amici, ut vobis suaviter 
sit. Nam ego quoque tam fui quani vos estis, sed virtute 
mea ad hoc perveni. Corcillum est quod homines facit, 
cetera quisquilia omnia. " Bene emo, bene vendo "; alius 

20 alia vobis dicet. Felicitate dissilio. Tu autem, sterteia, 
etiamnum ploras ? Iam curabo, fatum tuum plores. Sed, 
ut coeperam dicere, ad banc me fortunam frugalitas mea 
perduxit. Tam magnus ex Asia veni quam hie candela- 
brus est. Ad summam, cotidie me solobam ad ilium 

asmetiri, et ut celerius rostrum barbatum haberem, labra de 
lucerna uugebam. Tamen ad delicias ipsimi annos quat- 
tuordecim fui. Nee turpe est quod dominus iubet. 
Ego tamen et ipsimae satis faciebam. Scitis quid di- 
cam : tacco, quia non sum de gloriosis. Ceterum, que- 

3omadmodum di volunt, dominus in domo factus sum, 
et ecce cepi ipsimi cerebellum. Quid multa? Cohere- 76 
dem me Caesari fecit, et accepi patrimonium laticla- 
vium. Nemini tamen nihil satis est. Concupivi negotiari. 
Ne multis vos morer, quinque naves aediiicavi, oneravi 


vinum — et tunc erat contra aurum — misi Eomam. 
Putares me hoc iussisse: omnes naves naufragarunt, 
factum, non fabiila. Vno die Neptunus trecenties se- 
stertium devoravit. Putatis me defecisse? non meher- 
cnles mi liaec iactura gusti fuit, tamquam nihil facti. 5 
Alteras feci maiores et meliores et feliciores, ut nemo non 
me virum fortem diceret. Scitis, magna navis magnam 
foi'titudinem habet. Oneravi rursus vinum, lardum, fa- 
bam, seplasinm, mancipia. Hoc loco Fortunata rem piam 
fecit; omne enim aurum suum, omnia vestimenta vendi- 10 
dit et mi centum aureos in manu posuit. Hoc fuit pecu- 
lii mei fermentum. Cito fit quod di volunt. Vno cursu 
centies sestertium corrotundavi. Statim redemi fundos 
omnes qui patroni mei fuerant. Aeditico domum, venali- 
cia coemo, iumenta; qnidquid tangebam, crescebat tam-15 
quam favus. PostqUam coepi plus habere quam tota 
patria mea habet, raanum de tabula; sustuli me de nego- 
tiatione et coepi per libertos faenerare. Et sane nolentem 
me negotium meum agere exhortavit mathematicus qui 
venerat forte in coloniam nostram, Graeculio, Serapa uo- 20 
mine, consiliator deorum. Hie mihi dixit etiam ea quae 
oblitus eram ; ab acia et acu mi omnia exposuit ; intestinas 
meas noverat, tantum quod mihi non dixerat, quid pridie 
77cenaveram. Putasses ilium semper mecum habitasse. 
Eogo, Habinna — puto, interfuisti — : ''tu dominamtuam de 25 
rebus illis fecisti. Tu parum felix in amicos es. Nemo 
umquam tibi parem gratiam refert. Tu latifundia possi- 
des. Tu viperam sub ala nutricas," et quid vobis non di- 
xerim, etiam nunc mi restare vitae annos triginta et menses 
quattuor et dies duos. Praeterea cito accipiam heredita- 30 
tem. Hoc mihi dicit fatus mens. Quod si contigerit 
fundos Apuliae iungere, satis vivus pervenero. Interim 
dum Mercurius vigilat, aedificavi banc domum. Vt scitis, 
casula erat; nunc templum est. Habet quattuor cena- 

PETR0NIV8 103 

tiones, cubicula vigiiiti, portions marmoratos duos, susum 
cellatiouem, cubiculum in quo ipse clormio, viperae huius 
sessoriiim, ostiarii cellam perbonam; hospitiiim hospites 
capit. Ad summam, Scaurus cum hue venit, nusquam 
smavoluit hospitari, et liabet ad mare paternum hospitium. 
Et multa alia sunt quae statim vobis ostendam. Credite 
mihi: assem habeas, assem valeas; habes, habeberis. Sic 
amicus vester qui fuit rana, nunc est rex. Interim, Sti- 
che, prefer vitalia in quibus volo me efferri. Profer et 

lounguentum et ex ilia amphora gustum, ex qua iubeo lavari 
ossa mea.' 

Non est moratus Stichus, sed et stragulam albam ct78 
praetextam in triclinium adtulit . . . iussitque nos 
temptare, an bonis lanis essent confecta. Turn subridens 

15 'vide tu/ inquit, SStiche, ne ista mures tangant aut ti- 
neae; alioquin te vivum comburam. Ego gloriosus volo 
efferri, ut totus mihi populus bene imprecetur.' Statim 
ampullam nardi aperuit omnisque nos unxit et ' spero,' 
inquit, 'futuruni ut aeque me mortuum iuvet tamquam 

20 vivum/ Nam vinum quidem in vinarium iussit infundi 
et 'putate vos,'ait, 'ad parentalia mea invitatos esse/ 

Ibat res ad summam nauseam, cum Trimalchio ebrietate 
turpissima gravis novum acroama, cornicines, in triclinium 
iussit adduci, fultusque cervicalibus multis extendit se 

25 super torum extremum et 'fingite me,' inquit, 'mortuuri 
esse. Dicite aliquid belli,' Consonucre cornicines fune- 
bri strepitu. Vnus praecipue servus libitinarii illius qui 
inter hos honestissimus erat tarn valde intonuit, ut totam 
concitaret viciniam. Itaque vigiles qui custodiebant vici- 

30 nam regionem, rati ardere Trimalchionis domum, effrege- 
runt ianuam subito et cum aqua securibusque tumultuari 
suo iure coeperunt. Nos occasionem opportunissimam 
nacti Agamemnoni verba dedimus raptimque tarn plane 
quam ex incendio fugimus./ v- 


L. Annaeus Senkca was born about 4 ad. at Cordnba. He was a 
senator in the reign of Caligula. lucnrring the displeasure of Mes- 
salina, the wife of Clandius, he was banished in 41 to Corsica, where 
beseems to have written the extant tragedies. He was recalled in 
48 by Agrippiua as tutor of Nero. After the accession of his pupil 
to the throne, he was for a long time the ruling power, but becoming 
implicated in the Pisonian conspiracy, he was driven to suicide, 

65 A.D. 

Seneca is without question one of the most brilliant names in 
Roman literature, aud owing to the eloquence, the epigrammatic set- 
ting, and the intense earnestness that distinguish his ethical writings, 
his influence upon posterity has been profound. But as his life pre- 
sents a strange contrast to his professions, so his style, with its nerv- 
ous energy, avoidance of periodic structure, aud constant striving 
after sensational effect, seems incompatible with true stoical ideals. 

His prose writings naturally fall into three parts. First, the so- 
called Dialogues, brilliant philosophical essays, e.g., on Anger, on 
Tranquillity of Mind, on Leisure, on the Happy Life ; to which must 
be added the more extensive treatises on Mercy, and on Benefits, in 
seven books. Secondly, the Epistulae Morales ad Litcilium, of which 
we possess 124, in twenty books. They are chiefly dissertations on 
Stoic or Epicurean doctrines. Thirdly, the Qnaestiones Naturales ad 
L'/cilium, in eight books. These treatises constituted the most pop- 
u'ar handbook on physics in the Middle Ages. 

Finally, we have the virulent invective against Claudius, known 
as the 'ATTOKoXoKuvTcoa-is — 'Tiie Punipkinificatiou ' of Claudius, per- 
haps the best example of the Satira Meuippeu that has been pre- 


De Vita Be at a. 

17. Si quis itaqne ex istis qui philosophiam conlatrant, 1 
quod soleut, dixerit: ^ quare ergo tu fortius loqueris quaui 
vivis? quare et superiori verba submittis et pecuniam 
necessarium tibi instrumentum existimas et damno inove- 
6 ris et lacrimas audita coniugis aut amici morte demittis et 
respicis famam et malignis sermouibus tangeris ? quarc 3 
cultius rus tibi est quam iiaturalis usus desiderat? cur non 
ad praescriptum tuum ceiias? cur tibi nitidior sujoellex 
est? cur apud te vinum aetate tua vetustius bibitur? cur 

loarvum disponitur? cur arbores nihil praeter umbram da- 
turae conservautur ? quare uxor tua locupletis domus 
censum auribus gerit ? quare paedagogium pretiosa veste 
subcingitur? quare ars est apud te miuistrare iiec temere 
et ut libet coulocatur argeutum, sed perite servitur et est 

isaliquis scindendi obsonii magister ? adice, si vis, cur trans 
mare possides? cur plura quam nosti ? turpiter aut tam 
neglegens es, ut non noveris pauculos servos, aut tam luxu- 
riosus, ut pluris habeas quam quorum notitiae memoria 
sufficiat.' Adiuvabo postmodo, convicia et plura mihia 

20 quam putas obiciain, nunc hoc respondeo tibi : non sum 
sapiens et, ut malevolentiam tuam pascam, nee ero. Exige 
itaque a me, non ut optimis par sim, sed ut malis melior: 
hoc mihi satis est, cotidic aliquid ex vitiis meis deniere et 


4eiTores meos obiurgare. Non perveni ad sauitatem, ne 
perveniam quiclem. Delenimenta magis quam remedia 
podagrae meae compono,. contentus, si rarius accedit et si 
minus verminatiir : vestris quidem pedibus comparatus de- 
bilis cursor sum. Haec non pro me loquor, etenim ego ins 
alto vitiorum omnium sum, sed pro illo cui aliquid acti est. 

1 18, ' AHter,' inquit, ' loqtce^is, aliter vivis.' Hoc malig- 
nissima capita et optimo cuique inimicissima Platoni ob- 
iectum est, obiectum Epicuro, obiectum Zenoni. Omnes 
enim isti dicebant non quemadmodum ipsi viverent, sedio 
quemadmodum esset ipsis vivendum. De virtute, non de 
me loquor, et cum vitiis convicium facio, in primis meis 

2facio: cum potuero, vivam quomodo oportet. Nee ma- 
lignitas me ista multo veneno tincta deterrebit ab optimis. 
Ne virus quidem istud, quo alios spargitis, quo vos necatis, is 
me impediet, quo minus jDcrseverem laudare vitam, non 
quam ago, sed quam agendam scio, quo minus virtutem 

3 adorem et ex intervallo ingenti reptabundus sequar. Ex- 
pectabo scilicet, ut quidquam malevolentiae inviolatum 
sit cui sacer nee Eutilius f uit nee Cato ? Curet aliquis, 20 
an istis nimis dives videatur quibus Demetrius Cynicus 
parum pauper est ? virum acerrimum et contra omnia na- 
turae desideria pugnantem, hoc pauperiorem quam ceteros 
Cynicos, quod, cum sibi interdixerit habere, interdixit et 
poscere, negant satis egere. Vides enim ? non virtutis 25 
scientiam, sed egestatis professus est [• . •] 

1 20. 'JS^on pracstant pJiilosopJii quae loquuntur.' Mul- 
tum tamen praestant quod loquuntur, quod honesta mente 
concipiunt : utinam quidem et paria dictis agereut ! quid 
esset illis beatius ? interim non est quod contemuas bona 30 
verba et bonis cogitationibus plena praecordia. Studio- 
rum salutarium etiam citra effectum laudanda tractatio 

2 est. Quid mirum, si non escendunt in altum ardua ad- 
gressi ? sed si vir es, suspice, etiamsi deciduut, magna co- 


nantis. Generosa res est resj)icientein non ad snas, sed 
ad naturae suae viris conari alta temptare ct mente maiora 
coneipere, quam quae etiam ingenti animo adornatis effici 
possunt. Qui sibi hoc proposuit : 'ego mortem eodem 3 

5 voltu, quo comoediam videbo. Ego laboribus, quanticum- 
que illi erunt, parebo animo fulciens corpus. Ego divi- 
tias et praesentis et absentis aeque contemnam, nee si 
alicubi iacebunt, tristior, nee si circa me fulgebunt, ani- 
mosior. Ego fortunam nee venientem sentiam nee rece- 

lodentem. Ego terras omnis tamquam meas videbo, meas 
tamquam omnium. Ego sic vivam quasi sciam aliis me 
natum et naturae rerum lioc nomine gratias agam : quo 
enim melius genere negotium meum agere potuit ? unum 
me donavit omnibus, uui mihi omnis. Quidquid habebo, 4 

15 nee sordide custodiam nee prodige spargam. Nihil magis 
possidere me credam quam bene douata. Non numero 
nee pondere beneficia nee ulla nisi accipientis aestima- 
tione perpendam. Numquam id mihi multum erit quod 
dignus accipiet. Nihil opinionis causa, omnia conscien- 

2otiae faciam. Populo spectante fieri credam quidquid me 
conscio faciam. Edendi mihi erit bibendique finis desi-5 
deria naturae restinguere, non implere alvum et exina- 
nire. Ero amicis iucundus, inimicis mitis et facilis. 
Exorabor antequam roger, honestis precibus occurram. 

25 Patriam meam esse mundum sciam et praesides deos. 
IIos supra me circaque me stare factorum dictorumque 
censores. Quandoque aut natura spiritum repetet aut ra- 
tio dimittet, testatus exibo bonam me conscientiam amasse, 
bona studia, nullius per me libertatem deminutam, mi- 

3onime meam.' Qui haec facere proponet, volet, temptabit, 
ad deos iter faciet : nae ille, etiamsi non tenuerit, 

magnis tamen excidit ausis. 
Vos quidem, quod virtutem cultoremque eius odistis, 6 
nihil novi facitis. Nam et solem lumina aegra formidaut 


et aversantur diem splendidum nocturna animalia quae 
ad primum eius ortum stupent et latibnla sua passim pe- 
tunt, abduntur in aliquas rimas timida lucis. Gemite et 
infelicem linguam bonorum exercete convicio, liiscite, con- 
mordete : citius mnlto frangetis dentis qnam imprimetis. 5 

1 21. 'Quare ille philosophiae studiosus est et tam dives 
vitam agit ? quare opes contemnendas dicit et habet ? vi- 
tam contemnendam putat et tamen vivit ? valitudinem 
contemnendam et tamen illam diligentissime tuetnr at- 
qne optimam mavult ? et exilium vanum nomen pntat et, lo 
ait : quid enim est mali mntare regioues ? et tamen, si 
licet, senescit in patria ? et inter longius tempus et bre- 
vius nihil iuteresse iudicat, tamen, si nihil prohibet, ex- 
tendit aetatem et in multa senectute placidns viret ?' 

2 Ait ista debere contemni, non, ne habeat, sed ne sollici- is 
tus habeat. Non abigit ilia a se, sed abeuntia securus 
prosequitrur. Divitias quidem ubi tutius fortuna deponet 
quara ibi, unde sine querella reddentis receptura est ? 

3M. Cato cum laudaret Curium et Coruncanium et illud 
seculum, in quo censorium crimen erat paucae argentiao 
lamellae, possidebat ipse quadragies sestertium, minus 
sine dubio quam Crassus, plus quam Censorius Cato. 
Maiore spatio, si compararentur, proavum vicerat, quam 
a Crasso vinccretur, et, si maiores illi obvenissent opes, 

4 non sprevisset. Nee enim se sapiens indignnm uUis mu-25 
neribus fortuitis putat. Non amat divitias, sed mavult. 
Non in animum illas, sed in domum recipit. Nee respuit 
possessiones, sed continet et maiorem virtuti suae mate- 
riam submiuistrari vult. 

1 22. Quid autem dubii est, quin haec maior materia sa-30 
pienti viro sit animum explicandi suum in divitiis quam 
in joaupertate, cum in hac unum genus virtutis sit non 
inclinari nee deprimi, in divitiis et temperantia et libera- 
litas et diligentia et dispositio et magnificentia campum 


hiibeat patcntem. Non contemnet se sapiens, etianisi 2 
fiierit miuimae staturae, esse tamen se procerum volet. 
Et exilis corpore valebit, malet tamen sibi esse corporis 
robnr, et hoc ita, ut sciat esse aliud in se valentins. 

sMalam valetiulinem tolerabit, bonam optabit. Quaedam 3 
enim, etianisi in summam rei parva sunt, et subduci 
sine ruina principalis boni possunt, adiciunt tamen ali- 
quid ad perpetuam laetitiam ex virtute nascentcm : sic 
ilium adficiunt divitiae et exhilarant, ut navigantem 

losecundus et ferens ventus, ut dies bonus et in bruma 
ac frigore apricus locus. Quis porro sapientum, nostro- 4 
rum dico quibus unum est bonum virtus, negat etiani 
haec quae indifferentia vocamus, habere in se aliquid 
pretii et alia aliis esse potiora ? quibusdam ex iis tri- 

isbuitur aliquid honoris, quibusdam multum. Ne erres 
itaque, inter potiora divitiae sunt. ' Quid ergo,' inquis, 5 
me derides, cum eundem apud te locum habeant, quem 
apud me ?' Vis scire, quam non eundem habeant locum ? 
mihi divitiae si effluxeriut, nihil auferent nisi semetipsas : 

aotu stupebis et videberis tibi sine te relictus, si illae a te 
recesserint. Apud me divitiae aliquem locum habent, 
apud te summum ; ad postremum, divitiae meae sunt, tu 
divitiarum es. 
23. Desine ergo philosophis pecunia interdicere : nemo 1 

•.£5 sapientiam paupertatc damnavit. Habebit philosophus 
amplas opes, sed nulli detractas nee alieno sanguine 
cnientas, sine cuiusquam iniuria partas, sine sordidis 
quaestibus quarum tam lionc.stus sit exitus quam introi" 
tus, quibus nemo ingemiscat nisi malignus. In quantum 

30 vis exaggera illas : honestae sunt, in quibus cum multa 
siut quae sua quisque dici velit, niliil est, quod quisquam 
suum possit dicere. lUe vero f ortunae benignitatem a se 2 
non submovebit et patrimonio per honesta quaesito nee 
gloriabitur nee erubescet. Habebit tamen etiam quo glo- 


rietur, si aperta domo et admissa in res suas civitate 
poterit dicere : ' quod quisque agnoverit, tollat,' 
magnum virum, o optime divitem, si post hanc vocem 
tantumdem habuerit ! ita dice, si tuto et securus scruta- 
tionem populo praebuerit, si nihil quisquam apud ilium 5 
invenerit cui manus iniciat, audacter et jiropalam erit 

3 dives. Sapiens nullum denarium intra limen suum ad- 
mittet male intrantem. Idem magnas opes, munus for- 
tunae fructumque virtutis, iion repudiabit nee excludet. 
Quid enim est quare illis bono loco invideat ? veniant, 10 
hospitentur. Nee iactabit illas nee abscondet : alterum 
infruniti animi est, alterum timidi et pusilli velut ma- 

4gnum bonum intra sinum continentis. Nee, ut dixi. 
Eiciet illas e domo. Quid enim dicet ? utrumne 'inutiles 
estis' an 'ego uti divitiis nescio'? Quemadmodum etiamis 
pedibus suis poterit iter conficere, escendere tamen vehi- 
culum malet : sic pauper, si potuerit esse dives, volet. 

5 Habebit itaque opes, sed tamquam levis et avolaturas. 
Nee ulli alii nee sibi gravis esse patietur. Donabit — 
quid erexistis auris ? Quid expanditis sinnm ? donabit aut 20 
bonis aut eis quos facere poterit bonos ; donabit cum 
summo consilio dignissimos eligens, ut qui meminerit 
tam expensorum quam acceptorum rationem esse redden- 
dam ; donabit ex recta et probabili causa. Nam inter 
turpis iacturas malum munus est ; habebit sinum facilem, 25 
non perforatum ex quo multa exeant, nihil excidat. 

1 24. Errat, si quis existhnat facileni rem esse donare: 
plurimum ista res habet difficultatis, si modo consilio 
tribuitur, non casu et impetu spargitur. Hunc prome- 
reor, illi reddo. Huic succurro, huius misereor. Ilium 30 
instruo dignum quern non deducat paujijcrtas nee oc- 
cupatum teneat. Quibusdam non dabo, quamvis desit, 
quia, etiamsi dedero, erit defuturum. Quibusdam offeram, 
quibusdam etiam inculcabo. Non possum in luic re esse 


neglegens. Numqnam magis nomiua facio qnam cum 
dono. ' Quid ? tu,' inquis, ' receptunis donas ?' immo noii 2 
perditurus : eo loco sit donatio, unde repeti non debeat, 
reddi possit. Beneficium conlocetur, quemadmoduni tlic- 

ssaurus alte obrutns quem non ernas, nisi fuerit necesse. 
Qnid? domus ipsa divitis viri quantam habet benefaciendiS 
materiam ? quis enim liberalitatem tantum ad togatos 
vocat? hominibus prodesse natura me iubet, et servi libe- 
rine sint hi, ingenui an libcrtini, instae libertatis an inter 

loamicos datae, quid refert ? ubicumque homo est, ibi bene- 
ficii locus est. Potest itaque pecuniam etiam intra limen 
suum diffundere et liberalitatem exercere quae non quia 
liberis debetur, sed quia a libero animo proficiscitur, ita 
nominata est. Haec apud sapientem nee umquam in tur- 

15 pis indignosque impingitur nee umquam ita defatigata er- 
rat, ut non, quotiens dignuni invenerit, quasi ex pleno 
fluat. Non est ergo, quod perperani exaudiatis quae ho- 4 
neste, fortiter, animose a studiosis sapientiae dicuntur. 
Et hoc primum adtendite : aliud est studiosus sapientiae, 

2oaliud lam adeptus sapientiam. Ille tibi dicet : 'optime 
loquor, sed adhuc inter mala volutor plurima. Non est, 
quod me ad formulam meam exigas. Cum maxime facio 
me et formo et ad exemplar ingens adtollo. 8i pro- 
cessero quantum proposui, exige ut dictis facta respon- 

25deant.' Adsecutus vero humani boni summa aliter te- 
cum aget et dicet : ' Primum non est, quod tibi permittas 
de melioribus ferre sententiam : mihi iam, quod argumeu- 
tum est recti, contingit malis displicere. Sed, ut tibi ra-5 
tionem reddam qua nulli mortalium invideo, audi quid 

sopromittam et quanti quaeque aostimem : divitias nego bo- 
num esse. Nam si esscnt, bonos facerent. Nunc quo- 
niam, quod apud malos deprehenditur, dici bonum non 
potest, hoc illis nomen nego. Ceterum et habeudas esse 
et utilis et ma^na conmoda vitae adferentis fateor.' 


1 25. Quid ergo sit, qnare illas non in bonis nume- 
rem et quid j^raestem in illis aliud qnam vos, quoniam 
inter utrosque convenit liabendas, andite. Pone in opu- 
lentissima me domo, pone anrnm argentumque in pro- 
miscuo usu sit: non suspiciam me ob ista quae, etiamsis 
apud me, extra me tamen sunt. In sublicium pontem me 
transfer et inter egentes abige : non ideo tamen me despi- 
ciam, quod in illorum numero consedero qui manum ad 
stipem porrigunt. Quid enim ad rem, an frustum panis 
desit cui non deest mori posse ? Quid ergo est ? domum lo 

2illam splendidani malo quam pontem. Pone me in stra- 
mentis splendentibus et delicato adparatu : nihilo me feli- 
ciorem credam, quod mihi molle erit amiculum, quod pur- 
pura convivis meis substernetur. Mutas magnificentiam 
meam: nihilo miserius ero, si lassa cervix mea in ma- is 
nipulo foeni adquiescet, si super Circense tomentum per 
sarturas veteris lintei effluens incubabo. Quid ergo est ? 
malo, quid mihi animi sit, ostendere praetextatus et gau- 

3 sapatus quam nudis scapulis aut semitectis. Omnes mihi 
ex voto dies cedant. Novae gratulationes prioribns sub- 20 
texantur : non ob hoc mihi placebo. Muta in contrarium 
hanc indulgentiam temporis, hinc illinc percutiatur ani- 
mus damno, luctu, incursionibus variis, nulla hora sine 
aliqua querella sit : non ideo me dicam inter miserrima 
miserum, non ideo aliquem exsecrabor diem. Provisum25 
est enim a me, ne quis mihi ater dies esset. Quid ergo 
est ? malo gaudia temperare, quam dolores compescere. 

4 Hoc tibi ille Socrates dicet : fac me victorem universarum 
gentium. Delicatus ille Liberi currus triumphantem us- 
que ad Thebas a solis ortu vehat. lura reges f penatiumao 
petaut : me hominem esse maxime cogitabo, cum deus un- 
dique consalutabor. Huic tam sublimi fastigio coniunge 
protinus praecipitem mutationem. In alienum imponar 
fericulum exornaturus victoris superbi ac feri pompam : 


non humilior sub alieno curru agar quam in meo steteram. 
Quid ergo est ? viucere tamen quam capi malo. Tot urn 5 
fortunae regnum despiciam, sed ex illo, si dabitur electio, 
meliora sumam. Quidqnid ad me venerit, bonnm tiet, sed 

5 malo faciliora ac iucundiora veniant et minus vexatura 
tractantem. Non est enim, quod existimes ullam esse 
sine labore virtutem, sed quaedam virtu tes stimulis, quae- 
dam frenis egent. Quemadmodum corpus in proclivi re- 6 
tineri debet, adversus ardna impelli, ita quaedam virtutes 

loin proclivi sunt, quaedam clivum subeunt. An dubium 
est, quin escendat, nitatur, obluctetur patientia, forti- 
tude, perseverantia et quaecumque alia duris opposita 
virtus est et fortunam subigit ? Quid ergo est ? non aeque 7 
manifestum est per devexum ire liberalitatem, temperan- 

i5tiam, mansuetudinem ? In his continemus animum, ne 
prolabatur, in illis exnortamur incitamusque acerrime. 
Ergo panpertati adhibebimus, illas quae pugnare sciunt, 
fortiores. Divitiis illas diligentiores quae suspensum gra- 
dum ponunt et pondus suum sustinent. Cum hoc ita di-8 

20 visum sit, malo has iu usu mihi esse quae exercendae 
tranquillius sunt quam eas quarum experimentum sanguis 
et sudor est. Ergo non ego aliter, iuquit sapiens, vivo 
quam loquor, sed vos aliter auditis, sonus tantummodo 
verborum ad auris vestras pervenit : quid significet non 


De Beneficiis, lib. IV. 

5. ' JVon dat dens leneficia.' Vnde ergo ista quae 1 
possides ? quae das ? quae negas ? quae servas ? quae 
rapis ? undo haec innumerabilia oculos, auris, animum 
3omulcentia? unde ilia quoque luxuriam instruens copia ? 
neque enim necessitatibus tantummodo nostris provisum 
est: usque in delieias amamur. Tot arbusta non uno2 


modo fi'ugifera, tot herbae salutares, tot varietates cibo- 
rum per totum annum digestae, ut inerti quoque fortuita 
terrae alimenta praeberent. lam animalia omnis generis, 
alia in sicco solidoqne, alia in humido nascentia, alia per 
sublime dimissa, ut omnis rerum naturae pars tributums 
3 aliquod nobis conferret. Flumina haec amoenissimis flex- 
ibus campos cingentia, ilia praebitura commerciis viam 
vasto et navigabili cursu vadentia ex quibus quaedam statis 
diebus mirabile incrementuni trahunt, ut arida et ferventi 
subiecta caelo loca subita vis aestivi torrentis inriget. lo 
Quid medicatorum torrentium venae ? quid in ipsis litori- 
bus aquarum calentium exundatio ? 

Te, Lari maxime, ieque, 
jluctibus et fremitu adsicrgens Benace marino. 

1 6. Si pauca quis tibi donasset iugera, accepisse te di- 15 
ceres beneficium : inmensa terraram late patentium spatia 
negas esse beneficium ? Si pecuniam tibi aliquis donaverit 
et arcam tuam, quoniam id tibi magnum videtur, impleverit, 
beneficium vocabis : tot metalla defodit, tot flumina emi- 
sit terra, super quam decurrunt solidum aurum vehentia. 20 
Argenti, aeris, ferri inmane pondus omnibus locis obrutum 
cuius investigandi tibi facultatem dedit ac latentium divi- 
tiarum in summa terra signa disposuit : negas te accepisse 

2 beneficium ? Si domus tibi donetur in qua marmoris ali- 
quid resplendeat et tectum nitidius auro aut coloribus25 
sparsum, non mediocre munus vocabis : iugens tibi domi- 
cilium sine ullo iucendii aut ruinae metu struxit in quo 
vides ruDn tenues crustas et ipsa qua secantur lamina gra- 
ciliores, sed integras lapidis pretiosissimi moles, sed totas 
variae distinctaeque materiae cuius tu parvula frusta mi- 30 
raris, tectum vero aliter nocte, aliter interdiu f ulgens : ne- 

3 gas te ullum munus accepisse ? Et cum ista quae babes, 
magno aestimes, quod est ingrati hominis, nulli debere te 
iudicas ? Unde tibi istum quern trahis spiritum ? unde 


istam per qnam actns vitae tuae disponis atque ordinas 
liicem ? unde sanguinem cuius cursu vitalis coutiuetur 
>palor ? unde ista palatum tuuni saporibus exquisitis ultra 
satietatem lacessentia ? unde haec inritamenta iam lassae 
5voluptatis ? unde ista quies in qua putrescis ac marces ? 
Nonne, si gratus es, dices : 4 

Deus nobis haec otia fecit. 
Namque erit ille milii semper deus, illius aram 
Saepe tener' nostris ab ovilibus imbuet agnus. 

10 Ille mens errare boves, ut cernis, et ipsum 
Liidere quae vellem calamo permisit agresti. 
Ille deus est non qui paucas boves, sed qui per totums 
orbem armenta dimisit, qui gregibus ubique passim va- 
gantibus pabulum praestat, qui pascua hibernis aestiva 

15 substituit, qui non calamo tantum cantare et agreste atque 
inconditum carmen ad aliquam tamen observationem mo- 
dulari docuit, sed tot artis, tot vocum varietates, tot sonos, 
alios spiritu nostro, alios externo cantus edituros con- 
mentus est. Neque enim nostra ista quae invenimus dix-6 

2oeris, non magis quam quod crescimus, quam quod ad con- 
stitutum temporum sua corpori ofRcia respondent : nunc 
puerilium dentium lapsus, nunc ad surgentem iam aetatem 
et in robustiorem gradum transeuntem pubertas et ultimus 
ille deus surgenti iuventae terminum ponens. Insita sunt 

25 nobis omnium aetatum omniumque artium semina magis- 
terque ex occulto deus producit ingenia. 

7. ' Natura,' inquit, 'haec mihi praestat/ Non intel- 1 
legis te, cum hoc dicis, mutare nomen deo ? quid enim 
aliud est natura quam deus et divina ratio toti mundo 

30 partibusque eius inserta ? Quotiens voles, tibi licet aliter 
hunc auctorem rerum nostrarum compellare : et lovem 
ilium optimum ac maximum rite dices et tonantem et sta- 
torem. Qui non, ut historici tradiderunt, ex eo quod post 
votum susceptum acies Romanorum fugientium stetit, sed 


quod stant beneficio eius omnia stator stabilitorque est. 

2Hunc euiidem et fatum si dixeris, non meutieris. Nam 
cum fatum nihil aliud sit quam series implexa causarum, 
ille est prima omnium causa ex qua ceterae pendent. 
Quaecumque voles illi nomina proprie aptabis vim aliquams 
effectumque coelestium rerum continentia : tot adpella- 
tiones eius possunt esse quot munera. 

1 8. Hunc et Liberum patrem et Herculem ac Mercurium 
nostri putant. Liberum patrem, quia omnium parens sit, 
quod per eum inventa seminum vis est consultura per vo- lo 
luptatem. Herculem, quia vis eius invicta sit, quandoque 

2lassata fuerit operibus editis, in ignem recessura. Mer- 
curium, quia ratio penes ilium est numerusque et ordo et 
scientia. Quocumque te flexeris, ibi ilium videbis occur- 
rentem tibi. Nihil ab illo vacat : opus suum ipse implet. is 
Ergo nihil agis, ingratissime mortalium qui te negas deo 
debere, sed naturae: quia nee natura sine deo est nee deus 

3 sine natura, sed idem est utrumque, distat officio. Si, 
quod a Seneca accepisses, Annaeo te debere diceres vel 
Lucio, non creditorem mutares, sed nomen, quoniam siveso 
praenomen eius sive nomen dixisses sive cognomen, idem 
tamen ille esset : sic nunc naturam voca, fatum, fortunam, 
omnia eiusdem dei nomina sunt varie utentis sua potestate. 

1 30. Aliquando daturum me etiam indignis quaedam non 
negaverim in honorem aliorum, sicut in petendis honori- 25 
bus quosdam tiirpissimos nobilitas industriis, sed novis 
praetulit non sine ratione: sacra est magnarum virtutum 
memoria et esse plures bonos iuvat, si gratia bonorum non 

2 cum ipsis cadat. Ciceronem filium quae res consulem fecit 
nisi pater ? Cinnam nuper quae res ad consulatum rece-30 
pit ex hostium castris? quae Sextum Pompeium aliosque 
Pompeios nisi unius viri magnitudo ? tanta quondam, ut 
satis alte omnis suos etiam ruina eius adtolleret. Quid 
nuper Fabium Persicum cuius osculum etiam impudici 


devitabant, sacercTotem non in uno conlegio fecit nisi Ver- 
rncosi et Allobrogici et illi trecenti qui hostium incursioni 
pro republica unam clomum obiecerant? Hoc debemusS 
virtutibus, ut non jDraesentes solum illas, sed etiam ablatas 

5 e conspectu colamus : quomodo illae id egerunt, nt non in 
unam aetatem prodessent, sed beneficia sua etiam post 
ipsas relinqnerent, ita nos non una aetate grati sumus. 
Hie magnos viros genuit: dignus est beneficiis qualis-4 
cumque est, dignos dedit. Hie egregiis maioribus ortus 

10 est : qualiscumque est, sub umbra suorum lateat. Ut loca 
sordida repercassu solis inlustrantur, ita inertes maiorum 
suorum luce resplendeant. 

31. Excusare hoc loco tibi, mi Liberalis, deos volo. In- 1 
terdum enim solemus dicere: quid sibi voluit providentia 

15 quae Aridaeum regno imposuit? Illi putas hoc datum? 
patri eius datum est et fratri. Quare C. Caesarem orbi 3 
terrarum praefecit, hominem liumuni sanguinis avidissi- 
mum quem non aliter fluere in conspectu suo iubebat, 
quam si ore excepturus esset ? Quid ? ergo tu hoc illi 

20 datum existimas ? patri eius Germanico datum, avo proa- 
voque et ante hos aliis non minus claris viris, etiamsi pri- 
vati paresque aliis vitam exegerunt. [. . .] Referam die- 3 
tum eius in se, quod circumferri memini et ipso prae- 
sente laudari. Pollioni Asinio iacenti obsceno verbo4 

25 usus dixerat se facturum id quod pati malebat. Et cum 
Pollionis adtractiorem vidisset frontem : 'Quidquid,' in- 
quit, 'mali dixi, milii et capiti meo.' Hoc dictum suum 
ipse narrabat. Hominem tam palam obscenum ad fascis 5 
et ad tribuiuil admisisti ? nempe dum vcterem ilium Scau- 

30 rum senatus principem cogitas, indignc fers subolem eius 

32. Deos verisimile est, ut alios indulgentius tractentl 
propter pareutes avosquo, alios propter futuram nepotum 
pronepotumque ac longe sequentium posterorum indolcm. 


Nota enim illis est operis sui series omniumque illis rerum 
suas per manus iturarnm scientia in aperto semper est, 
nobis ex abdito subit et quae repentina putamus, illis pro- 

2 visa veniunt ac familiaria. Sint hi reges, quia maiores 
eorum fuerunt, quia pro summo imperio habuerunt iu- ^ 
stitiam, abstinentiam, quia non rempublicam sibi, sed se 
reipublicae dicaverunt. Kegnent hi, quia vir bonus qui- 
dam ante proavus eorum f uit, qui animum supra fortunam 
gessit, qui in dissensione civili, quoniam ita expediebat 
reipublicae, vinci qnam vincere maluit. Keferri illi gratia ^° 
tam longo spatio non potuit : in illius respectum iste 
populo praesideat, non qnia scit ant potest, sed quia alius 

3 pro illo meruit. Hie corpore deformis est, adspectu foe- 
dus et oruamenta sua traducturus. lam me homines ac- 
cusabunt, caecum et temerarinm dicent, nescientem, quo is 
loco quae summis atque excellentissimis debentur, ponam: 
at ego scio alio me istud dare, alio olim debitum solvere. 

4 Vnde isti norunt ilium quondam gloriae sequentis f uga- 
cissimum, eo voltu ad pericula euntem quo alii e periculo 
redeunt? numquam bonum suum a publico distinguentem? 20 
Vbi, inquis, iste aut quis est? unde vos scitis? Apud me 
istae expensorum acceptorumque rationes dispunguntur. 
Ego quid cui debeam scio. Aliis post longam diem re- 
pono, aliis in antecessum ac prout occasio et reipublicae 
meae facultas tulit.' Ingrato ergo aliquando quaedam, 25 
sed non propter ipsum dabo. / 


De Tranqu nutate Animi. 

9. Studiorum quoque quae liberalissima impensa est, 4 
ta,mdiu rationem habet, quamdiu modum. Quo iuuumera- 
biles libros et bibliothecas qnarum dominus vix tota vita 
5 indices perlegit ? onerat discentem turba, noii instruit, 
multoque satius est paucis te auctoribns tradere quam er- 
rare per multos. Qnadraginta milia librorum Alexandriae 
arserunt: pulcherrimiim regiae opnleiitiae monumentum 
alius laudaverit, sicut et T. Livius qui elegantiae regimis 

10 curaeqne egregium id opus ait f uisse : non fuit elegantia 
illud aut cura, sed studiosa luxuria, immo ne studiosa qui- 
dem, quoniam non in studinm, sed in spectaculum com- 
paraverant, sicut plerisque ignaris etiam puerilium litera- 
rum libri non studioruni instrumenta, sed coenationum 

isornamenta sunt. Paretur itaque librorum quantum satis 
est, nihil in adparatum. ' Honestius/ inquis, ' hoc se im-6 
pensae quam in Corinthia pictasque tabulas effuderint.' 
Vitiosum est ubique quod nimium est. Quid habes, cur 
ignoscas homini armaria citro atque ebore captanti, cor- 

2opora conquirenti aut ignotorum auctorum aut improbato- 
rum et inter tot milia librorum oscitanti cui voluminum 
suorum frontes maxime placent titulique? Apud desi-7 
diosissimos ergo videbis quidquid orationum historiarum- 
que est, tecto tenus exstructa loculamenta. lam enim 

25 inter balnearia et thermas bibliotheca quoque ut necessa- 
rinm domus oruamentum expolitur. Ignoscerem plane, 
si studioruni nimia cupidine erraretur nunc ista conquisita, 
cum imaginibus suis descripta sacrorum opera ingeniorum 
in speciem et cultum parietum comparantur. 

30 17. Nee in eadciii intentione aequaliter retinenda mens^. 
est, sed ad iocos devocanda. Cum puerulis Socrates ludere 


non erubescebat, et Cato vino laxabat animum curis pub- 
licis fatigatum, et Scijoio triimiphale illud ac militare 

. corpus movebat ad mimeros, nou molliter se infringens, 
ut nnnc mos est etiam incessu ipso ultra mnliebrem 
mollitiam flnentibus, sed nt antiqui illi viri solebant inters 
lusum ac festa tempora virilem in modum trijjudiare, non 
facturi detrimentnm, etiamsi ab hostibus suis spectarentur. 

5 Danda est animis remissio : meliores acrioresque requieti 
surgent. Vt fertilibus agris non est imperandum, cito 
enim illos exhauriet numqnam intermissa fecunditas, itaio 
animorum impetus adsidnus labor franget. Viris recipi- 
ent paulum resoluti et remissi. Nascitur ex adsiduitate 

elaborum animorum hebetatio quaedam et languor. Nee 
ad boc tanta hominum cupiditas tenderet, nisi naturalem 
quandam voluptatem baberet lusus iocusque. Quorum 15 
frequens usus omne animis pondns omnemque vim eripiet : 
nam et somnus refectioni necessarius est : hunc tamen 
semper si per diem noctemque continues, mors erit. Mul- 

7tum interest, remittas aliquid, an solvas. Legum con- 
ditores festos instituerunt dies, ut ad hilaritatem bomines2o 
publico cogerentur, tamquam necessarinm laboribus in- 
terponentes temperamentum. Et magni, ut dixi, viri 
quidam sibi menstruas certis diebus ferias dabant, quidam 
nullum non diem inter otium et curas dividebant. Qua- 
lem Pollionem Asinium oratorem magnum meminimus25 
quem nulla res ultra decumam detinuit, Ne epistulas 
quidem post eam boram legebat, ne quid novae curae 
nasceretur, sed totius diei lassitudinem duabus illis boris 
ponebat. Quidam medio die interiunxerunt et in ^lost- 
meridianas boras aliquid levioris operae distuleruut. Ma-3o 
iores quoque nostri novam relationem post boram decimam 
in senatu fieri vetabant. Miles vigilias dividit et nox in- 

8 munis est ab expeditione redeuntium. Indulgendum est 
animo dandumque subinde otium, quod alimenti ac virium 


loco sit. Et in ambulationibns apertis vagandum, ut caelo 
libero et multo spiritu angeat adtollatque se animus. 
Aliquando vectatio iterque et mutata regio vigorem da- 
biint convictusque et liberalior potio. A'onnumquam et 
5 usque ad ebrietatem veniendum, non ut mergat nos, sed 
ut deprimat. Eluit enim vinum curas et ab imo animum 
movet et ut morbis quibusdani ita tristitiae medetur. 
Liberque non ob licentiam linguae dictus est inventor 
vini, sed quia liberat servitio cnrarum animum et adserit 

lovegetatque et audaciorem in omnis conatus facit. Sed ut9 
libertatis ita vini salubris moderatio est. Solonem Arce- 
silaumque indulsisse vino credunt. Catoni ebrietas ob- 
iecta est. Facilius efficiet, quisquis obiecerit, hoc crimen 
honestum quam turpem Catonem. Sed nee saepe facien- 

isdum est, ne animus malam consuetudinem ducat, et ali- 
quando tamen in exsultationem libertatemque extrahen- 
dus tristisque sobrietas removenda paulisper. Nam sive 10 
Graeco poetae credimus : 'aliquando et insanire iucun- 
dum est,' sive Platoni : ' frustra poeticas fores compos sui 

aopepulit,' sive Aristoteli : 'nullum magnum ingenium sine 
mixtura dementiae fuit.' Non potest grande aliquid et 
super ceteros loqui nisi niota mens. Cum vulgaria et 11 
Bolita contempsit instiuctuque sacro surrexit excelsior, 
tunc demum aliquid cecinit grandius ore mortali. Non 

25 potest sublime quidquam et in arduo positum contingere, 
quamdiu apud se est : desciscat oportet a solito et efPera- 
tur et mordeat frenos et rectorem rapiat suum eoque 
ferat, quo per se timuisset escendere. 


De Ira, lib. II. 

1 21. Phirimnm, inqiiam, 'proderit imeros statim salu- 
hriter institiii, difficile autem regimen est, quia dare de- 
bemus operam, ne aut iram in illis nutriamus aut indolem 

2retundamns. Diligenti observatione res indiget. Vtrum-5 
que enim et quod extollendum et quod deprimendum est, 
similibus alitur. Facile autem etiam adtendentem similia 

Sdecipiunt. Crescit licentia spiritus, servitute conminui- 
tur. Adsurgit, si laudatur et in spem sui bouam adduci- 
tur, sed eadem ista insolentiam et iracundiam generant : lo 
sic itaque inter utrumque regendus est, ut niodo frenis 

4utamur, modo stimulis. Nihil humile, nihil servile patia- 
tur. Numquam illi necesse sit rogare suppliciter nee pro- 
sit rogasse, potius causae suae et prioribus factis et bonis 

sin futurum promissis donetur. In certaminibus aequa-i5 
Hum nee vinci ilium patiamur nee irasci. Demus operam, 
ut familiaris sit iis cum quibus contendere solet, ut in 
certamine adsuescat non nocere velle, sed vincere. Quo- 
tiens superaverit et dignum aliquid laude fecerit, adtolli, 
non gestire patiamur. Gaudium enim exsultatio, exsulta-20 

etionem tumor et nimia aestimatio sui sequitur. Dabimus 
aliquod laxamentum, in desidiam vero otiumque non re- 
solvemus et procul a contactu deliciaruni retinebimus. 
Nihil enim magis facit iracundos quam educatio mollis et 
blanda: ideo unicis quo plus indulgetur, pupillisque quo 25 
plus licet, conruptior animus est. Non resistet offensis 
cui nihil umquam negatum est, cuius lacrimas sollicita 
semper mater abstersit, cui de paedagogo satisfactum est. 

7 Non vides, ut maiorem quamque fortunam maior ira co- 
mitetur ? in divitibus et nobilibus et magistratibus prae-30 
cipue adparet, cum quidquid leve et inane in animo erat, 


secunda se aura sustulit. Felicitas iracundiam nutrit, ubi 
auris snperbas adsentatorum turba circumstrepit : ' Tibi 
enim ille respondeat ? non pro fastigio te tno metiris : 
ipse te proicis/ Et alia quibus vix sanae et ab initio 
5 bene fundatae mentes restiterint ; longe itaque ab ad- 8 
sentatione pueritia removenda est : audiat verum. Et 
timeat interim, vereatur semper, maioribus adsurgat. Ni- 
hil per iracundiam exoret. Quod flenti negatum fuerit 
quieto offeratur. Et divitias parentum in conspectu lia- 

10 beat, non in usu. Exprobrentur illi perperam facta. Per- 9 
tinebit ad rem praeceptores paedagogosque pueris pla- 
cidos dari. Proximis adplicatur omne quod tenerum est 
et in eorum similitudinem crescifc. Nutricum et paedago- 
gorum rettulere mox in adulescentiam mores. Apud Pla- 10 

15 tonem educatus puer cum ad parentes relatus vocife- 
rantem videret patrcm, 'numquam/ inquit, 'hoc apud 
Platonem vidi.' Non dubito quin citius patrem imitatus 
sit quam Platonem. Tenuis ante omnia victus sit et n 
non pretiosa vestis et similis cultus cum aequalibus : non 

2oirascetur aliquem sibi comparari quem ab initio multis 
parem feceris. 

De Brevifa/e Vifae. 

14. Soli omnium otiosi sunt qui mpientiac vacant: soli \ 
vivunt. Nee enim suam tantum aetatem bene tuentur: 

25 omne aevum suo adiciunt. Quidquid annorum ante illos 
actum est, illis adquisitum est. Nisi ingratissimi sumus, 
illi clarissimi sacrarum opinionum conditores nobis nati 
sunt, nobis vitam praeparaverunt. Ad res pulcherrimas 
ex tenebris ad lucem erutas alieno labore deducimur. 

30 Nullo nobis seculo interdictum est, in omnia admittimur 
et, si magnitudine auimi egredi humanae imbecillitatis 


angustias libet, multnm, per quod spatiemur, temporis 

3 est. Disputare cum Socrate licet, dubitare cum Carneade, 
cum Epicuro quiescere, hominis naturam cum Stoicis vin- 
cere, cum Cynicis excedere. Cum rerum natura in con- 
sortium omnis aevi patiatur incedere, quidni ab hoc exi-5 
guo et caduco temporis transitu in ilia toto nos demus 
animo quae inmensa, quae aeterna sunt, quae cum me- 

3 lioribus conmunia ? Isti qui per officia discursant, qui 
se aliosque inquietant, cum bene insanierint, cum omnium 
limina cotidie perambulaverint nee uUas apertas fores lo 
praeterierint, cum per diversissimas domes meritoriam sa- 
lutationem circumtulerint, quotum quemque ex tam in- 

4mensa et variis cupiditatibus districta turba poterunt vi- 
dere ? quam multi erunt quorum illos aut somnus aut 
luxuria aut inliumanitas submoveat ? quam multi qui is 
illos, cum diu torserint, simulata festinatione transcur- 
rant ? quam multi per refertum clientibus atrium prodire 
vitabunt et per obscuros aedium aditus profugient ? quasi 
non inliumanius sit decipere quam excludere. Quam 
multi liesterna crapula semisomnes et graves, illis miseris2o 
suum somnum rumi^entibus, ut alienum expectent, vix 
adlevatis labris insusurratum millies nomen oscitatione 

5 superbissima reddeut ? IIos in veris officiis morari palam 
licet dicamus, qui Zenonem, qui Pythagoran cotidie et 
Democritum ceterosque antistites bonarum artium, qui 25 
Aristotelem et Theophrastum volent habere quam familia- 
rissimos. Nemo horum non vacabit, nemo non venientem 
ad se beatiorem amantioremque sui dimittet. Nemo quem- 
quam vacuis a se manibus abire patietur. Nocte conve- 
niri et interdiu ab omnibus mortalibus possunt. 3o 

1 15. Horum te mori nemo coget, omnes docebunt. 
Horum nemo annos tuos conteret, suos tibi contribuent. 
Nullius ex his sermo periculosus erit, nullius amicitia ca- 
pitalis, nullius sumptuosa observatio. Feres ex illis quid- 


quid voles. Per illos non stabit, quominus plurimnm, 
quantum ceperis, haurias. Quae ilium felicitas, quam 2iul-2 
clira senectus manet qui se in liorum clientelam contulit ? 
habebit, cum quibus de minimis maximisque rebus deli- 
5 beret, quos de se cotidie consulat, a quibus audiat verum 
sine contumelia, laudetur sine adulatione, ad quorum se 
similituclinem effingat. Solemus dicere non fuisse in 3 
nostra potestate quos sortiremur parentes, forte nobis 
datos : nobis vero ad nostrum arbitrium nasci licet. No- 
lo bilissimorum ingeniorum familiae sunt, elige in quam ad- 
scisci velis. Non in nomen tantum adoptaberis, sed in 
ipsa bona quae non erunt sordide nee maligne custo- 
dienda; maiora fient quo ilia pluribus diviseris. Hi tibi4 
dabunt ad aeternitatem iter et te in ilium locum ex quo 
15 nemo deicitur sublevabunt. Haec una ratio est extenden- 
dae mortalitatis, immo in inmortalitatem vertendae. Ho- 
nores, monumenta, quidquid aut decretis ambitio iussit 
ant operibus exstruxit, cito subruitur. Nihil non longa 
demolitur vetustas et movet, at iis quae consecravit sa- 
aopientia, noceri non potest. Nulla abolebit aetas, nulla 
diminuet ; sequens ac deinde semper ulterior aliquid ad 
venerationem confert, quoniam quidem in vicino versatur 
invidia, simplicius longe posita miramur. Sapientis ergo 5 
multum patet vita. Non idem ilium qui ceteros terminus 
25cludit. Solus generis humani legibus solvitur. Omnia 
illi secula ut deo serviunt. Transiit tempus aliquod, hoc 
recordatione comprehendit. Instat, hoc utitur. Ventu- 
rum est, hoc praecipit. Longam illi vitam facit omnium 
temporum in unum conlatio. 
30 16. Illorum brevissima ac sollicitissima aetas est qui 
praeteritorum obliviscuntur, praesentia neglegunt, de fu- 
ture timent : cum ad extrema vcnerunt, sero intellegunt 
miseri, tamdiu se, dum nihil agunt, occupatos fuisse. 

Epistulae Morales, lib. X., 3 {79). 

13 Gloria umbra virtutis est: etiam invitam comitabitur. 
Sed quemadmodum umbra aliqnando antecedit, aliqiiando 
a tergo est, ita gloria aliquando ante nos est visendamque 
se praebet, aliquando in averso est maiorque quo serior, 

14 ubi invidia secessit. Quamdiu videbatur f urere Demo- s 
critus ! vix recepit Socratem fama. Quamdiu Catonem 
civitas ignoravit I respuit nee intellexit. nisi cum perdidit. 
Rutilii innocentia ac virtus lateret, nisi accepisset iniu- 
riam : dum violatur, effulsit. Numquid non sorti suae 
gratias egit et exilium suum complexus est? De liisio 
loquor quos inlustravit fortuna, dum vexat : quam mul- 

15 torum profectus in notitiam evasere post ipsos ? quam 
multos fama non excepit, sed emit ? Vides Epieurum 
quanto opere non tantum eruditiores, sed haec quoque 
imperitorum turba miretur ; hie ignotus ipsis Athenis is 
fuit circa quas delituerat. Multis itaque iam annis Me- 
trodoro suo superstes in quadam epistula, cum amicitiam 
suam et Metrodori grata conmemoratione cecinisset, hoc 
novissime adiecit, ' nihil sibi et Metrodoro inter bona 
tanta nocuisse, quod ipsos ilia nobilis Graecia non igno- 20 

16tos solum habuisset, sed paene inauditos.' Numquid 
ergo non postea quam esse dcsierat, inventus est ? num- 
quid non opinio eius enituit ? Hoc Metrodorus quoque 
in quadam epistula confitetur, 'se et Epieurum non satis 25 
enitutisse : sed post se et Epieurum magnum paratunique 
nomen habituros apud eos qui voluissent per eadem ire 

SENECA 1-27 

vestigia.' Nulla virtus latet et latuisse non ipsius est 17 
damnum ; veniet qui conditam et saeculi sui malignitate 
compressam dies publicet. Faucis natus est qui popu- 
lum aetatis suae cogitat. Multa aunorum milia, multa po- 

spulorum supervenient, ad ilia respice. Etiamsi omnibus 
tecum viventibus silentium livor indixerit, venient qui 
sine offensa, sine gratia iudicent. Si quod est pretium 
virtutis ex fama, nee hoc interit. Ad nos quidem nihil 
pertinebit posterorum sermo : tamen etiam non sentientes 

locolet ac frequentabit. Nulli non virtus et vivo et mortuo 
rettulit gratiam, si modo illam bona secutus est fide, si se 
non exornavit et pinxit, sed idem fuit, sive ex denuntiato 
videbatur, sive imparatus ac subito. Nihil simulatio pro- 
ficit. Faucis imponit leviter extrinsecus inducta facies : 

15 Veritas in omnera sui partem eadem est. Quae decipiunt, 
nihil habent solidi, Teuue est mendacium ; perlucet, si 
diligenter inspexeris. Vale. 

Lib. XI., 1 {80). 

Hodierno die non tantuni meo beneficio mihi vaco, 1 

20 sed spectacuH^ quod omnis molestos ad sphaeromachian 

avocavit. Nemo inrumpit, nemo cogitationcm meam im- 

pediet quae hac ipsa fiducia procedit audacius. • Non 

crepuit subinde ostium, non adlevabitur velum ; licebit 

uno vadere quod magis necessarium est per se eunti et 

2c suani sequenti viam : non ergo sequor priores ? Facio, 

sed permitto mihi et invenire aliquid et mutare et relin- 

querc. Non servio illis, sed adsentior. Magnum tamen 3 

vcrbum dixi qui mihi. silentium promittebam et sine in- 

terpellatore secretum. Ecce ingens clamor ex stadio pro- 

3ofertur et me non excutit mihi, sed in huius ipsius rei con- 

tentionem transfert. Cogito mecum, quam multi corpora 


exerceant, ingenia qnam paiici. Quantus ad spectaculum 
non fidele et lusorium fiat coiicursus, quanta sit circa 
artis boiias solitudo. Quani imbecilli animo sint quorum 

Slacertos humerosque miramiir. Illud maxime revolv-o me- 
cum : si corpus perduci exercitatione ad lianc patientiam 5 
potest, qua et pugnos pariter et calces non unius hominis 
ferat, qua solem ardentissimum in ferventissimo pulvere 
sustinens aliquis et sanguine suo madens diem ducat : 
quanto facilius animus conroborari possit, ut fortunae 
ictus invictus excipiat, ut proiectus, ut conculcatus ex- 10 
surgat ? corpus enim multis eget rebus, ut valeat : ani- 
mus ex se crescit, se ipse alit, se exercet. Illi multo 
cibo, multa potione opus est, multo oleo, longa denique 
opera : tibi continget virtus sine adparatu, sine impensa. 

4 Quidquid facere te potest bonum, tecum est. Quid tibi 15 
opus est, ut sis bonus ? velle. Quid autem melius po- 
tes velle quam eripere te huic servituti quae omnis pre- 
mit, quam mancij)ia quoque condicionis extremae et in 
his sordibus nata omni modo exuere couantur ? Peculium 
suum quod comparaverunt ventre fraudato pro capite2o 
numerant ; tn non concupisces quanticumque ad liberta- 

5tem pervenire qui te in ilia putas natum ? Quid ad ar- 
cam tuam resj^icis ? emi non potest. Itaque in tabulas 
vanum conicitur nomen libertatis quam nee qui emerunt 
habent, nee qui vendiderunt ; tibi des oportet istud bo- 25 
num, a te petas. Liberate primum metu mortis, ilia 

6nobis iugum imponit. Delude metu paupertatis. Si vis 
scire, quam nihil in ilia mali sit, compara inter se pau- 
perum et divitum vultus, saepius pauper et fidelius ridet. 
Nulla sollicitudo in alto est. Etiam si qua incidit cura, 30 
velut nubes levis transit; horum qui felices vocantur, 
hilaritas ficta est aut gravis et subpurata tristitia, eo 
quidem gravior, quia intcrdum non licet palam esse misc- 
ros, sed inter aerumnas cor ipsum exedentes necesse est 


agere felicem. Saepius lioc exemplo mihi ntendum est, 7 
nee enim ullo efficacius exprimitur hie humanae vitae 
mimns qui nobis partis quas male agamus adsignat. lUe 
qui in scena latus incedit et haec resupinus dieit, 

5 En impero Argis. Regria mild liquit Pelops 

Qua ponto ah Helles atque ah lonio mart 
Vrgetu?' Isthnos, 
servus est : quinque modios aceipit et quinque denarios. 
Ille qui superbus atque impotens et fiducia virium tumi- 8 

10 dus ait : 

Quod nisi guieris, Menelae, liac dextra occides, 
diurnum aceipit, in eentunculo dormit. Idem de istis 
licet omnibus dicas quos supra capita liominum supra- 
que turbam delicatos lectica suspendit, omnium istorum 

15 personata f elicitas est. Contemnes illos, si despoliaveris. 
Equum empturus solvi iubes stratum. Detrahis vesti-9 
menta venalibus, ne qua vitia corporis lateant ; hominem 
involutum aestimas ? mangones quidquid est quod dis- 
pliceat, aliquo lenocinio abscondunt ; itaque ementibus 

2oornamenta ipsa suspecta sunt, sive crus adligatum sive 
braehium adsi^iceres, nudari iuberes et ipsum tibi corpus 
ostendi. Vides ilium Scythiae Sarmatiaeve regem insigni 10 
capitis decorum ? si vis ilium aestimare totumque scire, 
qualis sit, fasciam solve : multum mali sub ilia latet, 

26 Quid de aliis loquor ? si perpendcre tc voles, sepone pecu- 

. niam, domum, dignitatem: intus te ipse considera. Nunc 
qualis sis, aliis credis. Vale. 

Lib. XIL, 2 {8Ji). 

Itinera ista quae segnitieni mihi excutiunt, et vaUtu-i 
^odini mcac prodcssc iudico cl stndiis. (^luiro valitudincm 
adiuvent, vides : cum pigrum me et neglegentem corporis 


literarnm amor faciat, aliena opera exerceor : stiidiis quare 
prosint, inclicabo : a lectionibus non recessi. Sunt autem, 
ut existimo, necessariae, primum ne sim me iino contentus. 
Deinde ut, cum ab aliis quaesita cognovero, turn et de in- 
ventis iudicem et cogitem de inveniendis. Alit lectio in- 5 
genium et studio fatigatum, non sine studio tamen, re- 

3 ficit. Nee scribere tantum nee tantum legere debemus : 
altera res contristabit, viris exhauriet (de stilo dico), altera 
solvet ac diluet. Invicem hue et illo conmeandum est et 
alteruni altero temperandum, ut quidquid lectione coulee- lo 

3tum est, stilus redigat in corpus. Apis, ut aiunt, debe- 
mus imitari quae vagantur et flores ad mel faciendum 
idoneos carpunt, deinde quidquid adtulere, disponunt ac 
per favos digerunt et, ut Vergilius noster ait, 

liquentia meUa is 

Stipant el dulci distendunt nectare cellas. 
De illis non satis constat, utrum succum ex floribus du- 

4 cant qui protinus mel sit, an quae conlegerunt, in hunc 
saporem mixtura quadam et proprietate spiritus sui mu- 
tent. Quibusdam enim placet non faciendi mellis scien- 20 
tiam esse illis, sed conligendi. Aiunt inveniri apud Indos 
mel in arundinum foliis quod aut ros illius coeli aut 
ipsius arundinis humor dulcis et pinguior gignit. In 
nostris quoque herbis vim eandem, sed minus manife- 
stam et notabilem poni, quam persequatur et contrahatss 
animal huic rei genitum. Quidam existimant conditura 
et dispositione in banc qualitatem verti quae ex tenerri- 
mis virentium fiorentiumque decerpserint, non sine quo- 
dam, ut ita dicam, fermeuto, quo in unum diversa coa- 

Qlescunt. Sed ne ad aliud quam de quo agitur, abducar, 30 
nos quoque has apis debemus imitari et quaecumque ex 
diversa lectione congessimus, scparare. Melius enim di- 
stincta servantur. Deinde adhibita ingenii nostri cura et 
facultate in unum saporem varia ilia libamenta conf iindere. 


ut, otiamsi adpariierit, undo sumptum sit, aliud tanien 
esse quam unde sumptum est, adparcat quod in corpore 
nostro videmus sine ulla opera nostra facere naturam. 
Alimenta quae accepimus, quamdiu in sua qualitate per- 6 

sdurant et solida innatant stomacho, onera sunt; at cum 
ex eo, quod erant, mutata sunt, tunc demum in viris et in 
sanguinem transeunt. Idem in liis quibus aluntur ingenia 
praestemus, ut quaecumque hausimus, non patiamur in- 
tegra esse, ne aliena siut. Concoquamus ilia : alioquin in 7 

lomemoriam ibunt, non in ingenium. Adsentiamur illis 
fideliter et nostra faciamus, ut unum quiddam fiat ex 
multis, sicut unus numerus fit ex singulis, cum minores 
summas et dissidentes computatio una comprehendit. Hoc 
faciat animus noster : omnia quibus est adiutus, abscon- 

isdat, ipsum tantum ostendat quod effecit. Etiam si cuius 8 
in te comparebit similitudo quem admiratio tibi altius 
fixerit, similem esse te volo quoniodo filium, non quomodo 
imaginem : imago res mortua est. ' Quid ergo ? non in- 
tellegetur cuius imiteris orationem ? cuius argumenta- 

20 tionem ? cuius sententias ?' Puto aliquando ne intellegi 
quidem posse, si magni viri . . . nee enim omnibus quae 
ex aequo velut exemplaria traxit, formam suam impressit, 
ut in imitantem ilia competant. Non vides, quam mul-9 
torum vocibus chorus constet ? una tamen ex omnibus 

25redditur: aliqua illic acuta est, aliqua gravis, aliqua 
media. Accedunt viris feminae, interponuntur tibiae. 
Singulorum illic latent voces, omnium adparent. De 
chore dice quem veteres philosophi noverant : in con- 
missionibus nostris plus cantorum est quam in thea- 

3otris olim spectatorum fuit. Cum omnis vias ordo ca- 
ncntium implevit et cavea aeneatoribus cincfea est et 
ex pulpito omne tibiarum genus organorumf|uo cou- 
sonuit, fit concentus ex dissonis : talcm animum esse 
nostrum volo, ut multae in illo artes, multa prae- 


cepta sint, multarum aetatum exempla, sed in unum 

Lib. XIII., 3 {88). 

1 Dc Uheralibus studiis quid sentiam, scire desideras : 
nullum suspicio, nullum in bonis numero quod ad aes exit, s 
Meritoria artificia sunt, hactenus utilia, si praeparant in- 
genium, non detinent. Tamdiu enim istis inmorandum 
est, quamdiu nihil animus agere mains potest; rudimenta 

2 sunt nostra, non opera. Quare liberalia studia dicta sint, 
vides : quia homine libero digna sunt. Ceterum unum lo 
studium vera liberale est quod liberum facit, hoc est sa- 
pientiae, sublime, forte, magnanimum. Cetera pusilla et 
puerilia sunt: an tu quidquam in istis credis esse boni 
quorum professores turpissimos omnium ac flagitiosissimos 
cernis ? Non discere debemus ista, sed didicisse. Qui- is 
dam illud de liberalibus studiis quaerendum iudicaverunt, 
an virum bonum facerent. Ne promittunt quidem nee 

3huius rei scientiam adfectant. Grammaticus circa curam 
sermonis versatur et, si latins evagari vult, circa historias, 
iam ut longissime finis suos proferat, circa carmina. Quid 20 
horum ad virtutem viam sternit ? syllabarum enarratio et 
verborum diligentia et fabularum memoria et versuum lex 
ac modificatio ? quid ex his metum demit, cupiditatem 

4 eximit, libidinem frenat ? Ad geometriara trauseamus et 
ad musicen : nihil apud illas invenies quod vetet timere, 25 
vetet cupere. Quisquis haec ignorat, alia frustra scit : 
videndum, utrum doceant isti virtutem an non ; si non 
decent, ne tradunt quidem. Si docent, philosophi sunt. 
Vis scire, quam non ad docendam virtutem consederint ? 
adspice, quam dissimilia inter se omnium studia sint. 30 

5Atqui similitude esset idem docentium. Nisi forte tibi 
Homerum philosophum fuisse persuadent, cum his ipsis 


quibus conligunt, negent. Nam modo Stoicum ilium faci- 
imt, virtutem solam probantem et voluptates refugientem 
et ab honesto ne inmortalitatis quidem pretio reccdentem, 
modo Epicureum, laudantem statum quietae civitatis et 
sinter convivia cantusque vitam exigentis, modo Peripate- 
ticum, bonorum genera inducentem, modo Academicum, 
omnia iucerta dicentem : adparet nihil liorum esse in illo 
cui omnia insunt. Ista enim inter se dissident. Demus 
illis Homerum philosoj^hum fuisse ; nempe sapiens factus 

10 est, antequam carmina ulla cognosceret; ergo ilia disca- 
mus quae Homerum fecere sapientem. Hoc quidem me 6 
quaerere, uter maior aetate fuerit, Homerus an Hesiodus, 
non magis ad rem pcrtinet quam scire, cum minor Hecu- 
ba fuerit quam Helena, quare tam male tulerit aetatem, 

15 Quid? inquam, annos Patrocli et Achillis inquirere ad rem 
existimas pertinere ? Quaeris, Vlixes ubi erraverit potius 7 
quam efficias, ne nos semper erremus ? non vacat audire, 
utrum inter Italiam et Sicilian! iactatus sit an extra no- 
tum nobis orbem. Neque enim potuit in tam angusto 

20 error esse tam longus : temjiestates nos animi cotidie 
iactant ct nequitia in omnia Vlixis mala impellit: non 
deest forma quae sollicitet oculos, non hostis. Hinc mon- 
stra effera et liumano cruore gaudentia, liiuc insidiosa 
blandimenta aurium, hinc naufragia et tot varietates ma- 

25 lorum : hoc me doce, quomodo patriam amem, quomodo 
uxorem, quomodo patrem, quomodo ad haec tam honesta 
vol naufragus navigem. Quid inquiris, an Penelope pu- 8 
dica fuerit, an verba saeculo suo dcderit ? An Vlixem 
ilium esse quern videbat, antequam sciret, suspicata sit ? 

30 Doce me, quid sit pudicitia et quantum in ea bonnni, in 
corpore an in animo posita sit. Ad musicum transeo:9 
doces me, quomodo inter se acutae ac graves voces conso- 
nent, quomodo nervorum disparem reddentium sonum fiat 
Concordia: fac potius, quomodo animus secum mens con- 


sonet nee cousilia mea discrepeut. Monstras mihi, qui siut 
modi flebiles : moustra potius, quomodo iuter adversa non 

10 emittani flebilem vocem. Metiri me geometres docet lati- 
fundia potius quam doceat, quomodo metiar, quantum ho- 
mini satis sit. Numerare docet me et avaritiae conmo-s 
dat digitos potius quam doceat nihil ad rem pertinere 
istas computationes, non esse feliciorem cuius patrimo- 
nium tabularios lassat, imnio quam supervacua possi- 
deat qui infelicissimus futurus est, si quantum habeat, 

11 per se computare cogetur. Quid mihi prodest scire lo 
agellum in partes dividere, si nescio cum fratre dividere ? 
Quid prodest conligere subtiliter pedes iugeri et compre- 
hendere etiam si quid decempedam effugit, si tristem me 
facit viciuus impoteus et aliquid ex meo abradens ? Docet 
quomodo nihil perdam ex finibus meis. At ego doceri volo, is 

12 quomodo totos hilaris amittam. ' Paterno agro et avito,' 
inquit, ' expellor.' Quid? ante avum tuum quis istum 
agruni tenuit ? cuius, non dico hominis, sed populi fuerit, 
expedire potes ? non dominus isto, sed colonus intrasti. 
Cuius colonus es ? si bene tecum agitur, heredis. Negantso 
iurisconsulti quidquam usucapi quod publicum est: publi- 
cum est hoc quod tenes^ quod tuum dicis ; publicum est 

13 et quidem generis humani. egregiam artem ! scis ro- 
tunda metiri. In quadratum redigis quamcumque ac- 
ceperis formam. Intervalla siderum dicis. Nihil est 25 
quod in mensuram tuani non cadat ; si artifex es, metire 
hominis animum. Die quam magnus sit, die quam pu- 
sillus sit. Scis quae recta sit linea. Quid tibi prodest, si 

14 quid in vita rectum sit, ignoras ? Venio nunc ad ilium 
qui eoelestium notitia gloriatur : 3o 

Frigida Saturni sese quo stella receptet, 
Quos ignis caeli Cyllenius erret in orhis. 
Hoc scire quid proderit ? ut sollicitus sim, cum Saturnus 
et Mars ex contrario stabunt aut cum Mercurius vesperti- 


nnm faciet occasum vidente Saturno, potius quam hoc 
discam, ubicumque sunt ista, propitia esse nee posse mu- 
tari ? Agit ilia continuus ordo fatorum et inevitabilis 15 
cursus. Per statas vices remeant et effectus rerum omni- 
5 um aut movent aut notaut : sed sive qiiidquid evenit, faci- 
imt quid intnutabilis rei notitia proficiet? sive significant 
quid refert providere quod effugere non possis ? Scias 
ista, nescias : fient. 

Si vero solem ad rapidum stdlasque sequentes 16 

10 Ordine respicies, numquam te crastina faUet 

Hora nee insidiis noctis capiere serenae. 
Sed ante satis abundeque provisum est, ut ab insidiis 
tutus essem. ' Numquid crastina non fallit hora ? fallit 17 
enim quod nescienti evenit.' Ego quid futurum sit, 

lonescio: quid fieri possit, scio. Ex hoc nihil desperabo, 
totum expecto : si quid remittitur, boni cousulo. Fallit 
me hora, si parcit : sed ne sic quidem fallit. Nam quem- 
admodum scio omnia accidere posse, sic scio et non uti- 
que casura. Vtique secunda expecto, malis paratus sum. 

20 In illo f eras me necessc est non per praescriptum eun- 18 
tern: non enim adducor, ut in numerum liberalium ar- 
tium pictores recipiam, non magis quam statuaries aut 
marmorarios aut ccteros luxuriae miuistros. Aeque luc- 
tatores et totara oleo ac luto constantem scientiam expello 

25 ex his studiis liberalibus : aut et uuguentarios recipiam 
et coquos et ceteros voluptatibus nostris ingenia accom- 
modantes sua. Quid enim, oro te, liberale habent isti 19 
ieiuui vomitores quorum corpora in sagina, animi in 
macie et veterno sunt ? An liberale studium istuc esse 

3oiuventuti nostrae credimus ([uam maiores nostri rectam 
exercuerunt hastilia iacere, sudem torquere, equum agi- 
tare, arma tractare ? Nihil liberos sues docebant quod 
discendum esset iacentibus. Sed nee haec nee ilia edo- 
cent aluntve virtutem. Quid enim prodest equum regere 


et cursnm eius freno temperare, adfectibus effrenatissi- 
mis abstrahi ? quid prodest multos vincere Inctatione vel 
20caestn, ab iracundia vinci ? 'Quid ergo? nihil nobis 
liberalia conferunt studia ?' Ad alia multum, ad virtutem 
nihil. Nam et hae viles ex professo artes quae manu 5 
constant, ad instrumenta vitae plurimum conferunt, 
tanien ad virtutem non pertinent. 'Quare ergo liberali- 
bns studiis filios erudimus ?' Non quia virtutem dare 
possunt, sed quia animum ad accipiendam virtutem prae- 
parant. Quemadmodum prima ilia, i;t antiqui vocabant, lo 
literatura per quam pueris elementa traduntur, non docet 
liberales artis, sed mox percipiendis locum parat, sic 
liberales artes non perducunt animum ad virtutem, sed 

21 exi^ediunt, Quatuor ait esse artium Posidonius genera : 
sunt vulgares et sordidae, sunt ludicrae, sunt pueriles, is 
sunt liberales : vulgares opificum quae manu constant et 
ad instruendam vitam occupatae sunt, in quibus nulla 

22 decoris, nulla honesti simulatio est. Ludicrae sunt quae 
ad voluptatem oculorum atque aurium tendunt. His ad- 
numeres licet machinatores qui pegmata per se surgentia 20 
excogitant et tabulata tacite in sublime crescentia et alias 
ex inopiuato varietates aut dehiscentibus quae cohaerebant, 
arit his quae distabant, sua sponte coeuntibus aut his quae 
eminebant, paulatim in se residentibus. His inperitorum 
feriuntur oculi omnia subita, quia causas non novere, 25 

23 mirantium. Pueriles sunt et aliquid habentes liberalibus 
simile hae artes quas eyKvKXiovc Graeci, nostri artis liberalis 
vocant. Solae autem liberales sunt, immo, ut dicam 

24verius, liberae quibus curae virtus est. 'Quemadmodum,' 
iuquit, 'est aliqua pars philosophiae naturalis, est aliquaao 
moralis, est aliqua rationalis, sic et haec quoque liberalium 
artium turba locum sibi in philosophia vindicat. Cum 
ventum est ad naturalis quaestiones, geometriae testimonio 

25 statur : ergo, quia adiuvat, pars est.' Multa adiuvant nos 


nee ideo partes nostrae sunt. Immo si partes essent, non 
adiuvarent : cibus adiutorium corporis est, non tanien pars 
est. Aliquid nobis praestat geometriae ministerium : sic 
pliilosophiae necessaria est, quomodo ipsi faber. Sed nee 

5 hie geometriae pars est nee ilia pliilosophiae. Praeterea26 
utraque finis suos habet : sapiens causas naturalium et 
qnaerit et novit quorum numeros mensurasque geome- 
tres persequitur et subputat. Qua ratione constent coele- 
stia quae illis sit vis quaeve natura, sapiens scit : cursus 

10 et recursus et quasdam observationes per quas descen- 
dunt et adlevantur ae speciem interdum stantium prae- 
bent, cum coelestibus stare non liceat, conligit mathemati- 
cus. Quae causa in speculo imagines exprimat, sciet27 
sapiens : illud tibi geometres potest dicere, quantum ab- 

15 esse debeat corpus ab imagine et qualis forma speeuli, 
qualis imagines reddat. Magnum esse solem philosophus 
probabit: quantus sit, mathematicus qui usu quodam et 
exercitatione procedit, sed ut procedat, impetranda illi 
quaedam principia sunt. Non est autem ars sui iuris cui 

2oprecarium fundamentum est. Philosophia nil ab alio pe-28 
tit, totum opus a solo excitat; mathematice, ut ita dicam, 
superficiaria est, in alieno aedificat. Accipit prima quo- 
rum beneficio ad ulteriora perveniat. Si per se iret ad 
verum, si totius mundi naturam posset compreheudere, 

25dicerem multum conlaturam mentibus nostris quae trac- 
tatu coelestium crescunt trahuntque aliquid ex alto. Una 
re consummatur animus, scientia bonorum ac malorum 
inmutabili quae soli pliilosophiae competit: nihil autem 
ulla ars alia de bonis ac malis quaerit [. . .] 

30 Potest quidem etiam illud dici, sine liberalibus studii8 32 
veuiri ad sapicntiam posse. Quamvis eiiim virtus discenda 
sit, tamen non per liaec diseitur. Quid est autem, quare 
existimem non fnturum sapientem eum qui literas nescit, 
cum sapientia non sit in Uteris ? Res tradit, non verba, et 


nescio an certioi* memoria sit quae nullum extra se sub- 

33 sidium habet. Magna et spatiosa res est sapientia. Vacuo 
illi loco opus est. De divinis humanisque discendum est, 
de praeteritis, de futuris, de caducis, de aeternis, de tem- 
pore de quo uno vide quam multa quaerantur : primums 
an per se sit aliquid. Deinde an aliquid ante tempus sit 
sine tempore. Cum mundo coeperit an etiam ante mun- 

34dum quia fuerit aliquid, fuerit et tempus ? Innumerabi- 
les quaestiones sunt de animo tantum : unde sit, qualis 
sit, quando esse incipiat, quamdiu sit. Aliunde alio tran- lo 
seat et domicilia mutet ad alias aniraalium formas alias- 
que coniectus, an non amplius quam semel serviat et 
omissus vagetur in toto. Vtrum corpus sit an non sit. 
Quid sit facturus, cum per nos aliquid facere desierit, 
quomodo libertate sua usurus, cum ex hac effugerit cavea. 15 
An obliviscatur priorum et illic nosse se incipiat, ubi cor- 

35 pori abductus in sublime secessit. Quamcumque partem 
rerum humanarum divinarumque comprehenderis, ingentj 
copia quaerendorum ac discendorum fatigaberis. Haec 
tarn multa, tam magna ut habere possint liberum liospi-20 
tium, supervacua ex animo tollenda sunt. Non dabit se 
in has angustias virtus : laxum spatium res magna desi- 

36derat. Expellantur omnia. Totum pectus illi vacet. 'At 
enim delectat artium notitia multarum.' Tantum itaque 
ex illis retineamus, quantum necessariuni est. An tu exi- 25 
stimas reprehendendum qui supervacua usibus comparat 
et pretiosarum rerum pompam in domo explicat : non 
putas eum qui occupatus est in supervacua literarum su- 
pellectile ? Plus scire velle quam sit satis, intemperan- 

37tiae genus est. Quid? quod ista liberalium artium con- 30 
sectatio molestos, verbosos, intempestivos, sibi placentis 
facit et ideo non discentis necessaria, quia supervacua di- 
dicerunt. Quatuor milia librorum Didymus grammaticus 
scripsit : misererer, si tam multa supervacua legisset. In 


his libris de patria Homeri quaeritur, in his de Aeneae 
matre vera, in his libidinosior Anacreon an ebriosior vixe- 
rit, in his an Sappho publica fuerit, et alia quae erant de- 
discenda, si scires. I nunc et longam esse vitam nega. 
5 Sed ad nostros quoque cum perveneris, ostendam multa 38 
securibus recidenda. Magno impendio temporum^ magna 
alienarum aurium molestia laudatio haec constat : o ho- 
minem literatum ! simus hoc titulo rusticiore contenti : o 
virum bonum ! Itane est ? annalis evolvam omnium gen- 39 

10 tium et quis primus carmina scripserit, quaeram ? quan- 
tum temporis inter OrjDhea intersit et Ilomerum, cum 
fastos non habeam, computabo ? et Aristarchi ineptias, 
quibus aliena carmina compinxit, recognoscam et aetatem 
in syllabis conteram ? Itane in geometriae pulvere hae- 

lerebo ? adeo mihi praeceptuni illud salutare excidit : ' tem- 
pori parce'? haec sciani ? ct quid ignorem ? Apion40 
grammaticus qui sub C. Caesare tota circulatus est Grae- 
cia et in nomen Homeri ab omnibus civitatibus adoptatus, 
aiebat Homerum utraque materia consummata, et Odys- 

20 sea et Iliade, principium adiecisse operi suo quo bellum 
Troianum complexus est. ITuius rei argumentum adfere- 
bat, quod duas literas in primo versu posuisset ex iudu- 
stria librorum suorum numerum continentes. Talia sciat 41 
oportet qui multa vult scire ; non vis cogitare, quantum 

25 tibi temporis auferat mala valetudo, quantum occupatio 
publica, quantum occupatio privata, quantum occupatio 
cotidiana, quantum somnus ? metire aetatem tuam, tam 
multa non capit. Do liberalibus studiis loquor : philoso-43 
phi quantum habent supervacui ? Quantum ab usu rece- 

3odentis ? Ipsi quoque ad syllabarum distinctiones et cou- 
iunctionum ac praejiositionurn proprietates descenderunt 
et invidere grammaticis, invidere geometris. Quidqnid in 
illorum artibus supervacuum erat, transtulere in suam : 
sic effectum est, ut diligeutius scirent loqui quam vivere. 


'43 Audi, quantum mali fnciat nimia subtilitas et quam in- 
festa veritati sit. Protagoras ait de omni re in utramque 
partem disputari posse ex aequo et de hac ipsa, an omnis 
res in utramque partem disputabilis sit. Nausiplianes 
ait ex liis quae videntur esse, nihil magis esse quam non 5 

44 esse. Parmenides ait ex his quae videntur, nihil esse 
unum esse. Zenon Eleates omnia negotia de negotio 
deiecit ; ait nihil esse. Circa eadem fere Pyrrhonei ver- 
santur et Megarici et Eretrici et Academici qui novam 

45induxerunt scientiam, nihil scire. Haec omnia in ilium 10 
supervacuum studiorum liberalium gregem conice : illi 
mihi non profuturam scientiam tradunt, hi spem omnis ' 
scientiae eripiunt. Satius est supervacua scire quam ni- 
hil. Illi non praeferunt lumen per quod acies dirigatur 
ad verum, hi oculos mihi effodiunt. Si Protagorae credo, 15 
nihil in rerum natura est nisi dubinm. Si Nausiphani, 
hoc unum certum est, nihil esse certi. Si Parmenidi, 

46 nihil praeter unum. Si Zenoni, ne unum quidem. Quid 
ergo nos sumus ? quid ista quae nos circumstant, alunt, 
sustinent ? Tota rerum natura umbra est aut inanis aut2o 
fallax. Non facile dixerim, utris magis irascar, illis qui 
nos nihil scire voluerunt, an illis qui ne hoc quidem nobis 
reliquerunt, nihil scire. Vale. 

Lib. XIV., 2 {90). 

1 Quis duhitare, mi Lucili, potest, quiii deoruni inmor-15 
taliuni mumis sit, quod vivimus, liliilosopliiae, quod bene 
vivinius? itaque tanto plus huic nos debere quam dis, 
quanto mains beneficium est bona vita quam vita, pro 
certo haberetur, nisi ipsam philosophiam di tribuissent, 

2 cuius scientiam nulli dedernnt, facultatem omnibus. Nam 30 
si banc quoque bonum vulgarc fecissent et prudentes nas- 


ceremur, sapientia, quod in se optimum habet, perdidissefc : 
inter fortuita vero esset. Nunc enim hoc in ilia pretiosum 
atque magnificuni est, quod non obvenit, quod illam sibi 
quisque debet, quod non ab alio petitur. Quid liaberes, 
5 quod in philosopliia suspiceres, si beneficiaria res esset ? 
Huius opus unum est de divinis humanisque verum in- 3 
venire. Ab hac numquam recedit religio, iustitia, pietas 
et omnis alius comitatus virtutum consertarum et inter se 
cohaerentium. Haec docuit colere divina, humana dili- 

logere et penes deos imperium esse, inter homines consor- 
tium, quod aliquamdiu inviolatuni mansit, antequam so- 
cietatem avaritia distraxit et paupertatis causa etiam iis 
quos fecit locupletissimos, fuit. Desierunt enim omnia 
possidere, dum volunt propria. Sed primi mortalium4 

isquique ex his geniti naturam inconrupti sequebantur, 
eundem habebant et ducem et legem, coumissi melioris 
arbitrio. Naturae est enim potioribus deteriora submit- 
tere : mutis quidem gregibus aut maxima corpora praesunt 
aut vehementissima. Non praecedit armenta degener 

2otaurus, sed qui magnitudine ac toris ceteros nuiris vicit. 
Elephantorum gregem excelsissimus ducit : inter homines 
pro maximo est optimum. Animo itaque rector eligebatur 
ideoque summa felicitas erat gentium, in quibus non pot- 
erat potentior esse nisi melior. Tuto enim quantum vult 

25 potest qui se; nisi quod debet, non putat posse. Illo ergo 5 
saccule, quod aureum perhibent, penes sapientes fuisse 
regnum Posidonius iudicat. Hi continebant manus et 
intirmiorem a validioribus tuebantur. Suadebant dis- 
suadebantque et utilia atque inutilia monstrabant. Horum 

30 prudeirtia, ne quid deesset suis, providebat. Fortitude 
pericula arcebat. Bcnelicentia augebat ornabatque subiec- 
tos. Officium erat imperare, non regnum. Nemo quan- 
tum posset, adversus eos experiebatur per quos coeperat 
posse, nee erat cuiquam aut animus in iniuriam aut causa. 


cum bene imperanti bene pareretnr nihilque rex mains 
minari male parentibus posset, quam ut abirent e regno. 
6Sed postqnam subrepentibns vitiis in tyrannidem regna 
conversa sunt, opus esse coepit legibus quas et ipsas inter 
initia tulere sapientes. Solon qui Athenas aequo iures 
fuudavit inter septem aevi sapientia notes ; Lycurgum, si 
eadeni aetas tulisset, sacro illi numero accessisset octavus ; 
Zaleuci leges Charondaeque laudantur. Hi non in foro nee 
in consultorum atrio, sed in Pytliagorae tacito illo sancto- 
que secessu didicerunt iura quae florenti tunc Siciliae etio 

7 per Italiam Graeciae ponerent. Hactenus Posidonio ad- 
sentior. Artis quidem a philosophia inventas qnibus in 
cotidiano vita utitur, non concesserim nee illi fabricae ad- 
seram gloriam : ' ilia,' in quit, ' sparsos et aut cavis tectos aut 
aliqua rupe subfossa aut exesae arboris trunco docuit tecta is 
moliri.' Ego vero pliilosophiam iudico non magis excogi- 
tasse has macliinationes tectorum supra tecta surgentium 
et nrbium urbis prementium quam vivaria piscium in hoc 
clausa, ut tempestatum periculum non adiret gula et 
quamvis acerrime pelago saeviente habere t luxuria portus 20 

8 suos, in quibus distinctos piscium greges saginaret. Quid 
ais ? philosophia homines docuit habere clavem et se- 
ram ? quid aliud erat avaritiae signum dare ? philosophia 
haec cum tanto habitantium periculo inminentia tecta 
suspendit ? parum enim erat fortuitis tegi et sine arte et25 
sine diflBcultate naturale invenire sibi aliquod receptacu- 

9 lum ? Mihi crede, felix illud saeculum ante apxirii^Torag 
f uit ; ista nata sunt iam nascente luxuria, in quadratum 
tigna decidere et serra per designata currente certa manu 
trabem scindere. 30 

JVani jjrivii cnneis sclndebant fissile lignum. 
Non enim tecta cenationi epulum recepturae parabantur, 
nee in hunc usum pinus aut abies deferebatur longo ve- 
hiculorum ordine vicis intremeutibus, ut ex ilia lacunaria 


auro gravia penderent : f urcae utrimqne suspensae lulcie- 10 
bant casam. Spissatis ramalibns ac fronde congesta et in 
proclive disposita decnrsus imbribus quamvis magniserat. 
Sub his tectis habitavere, sed securi. Culmus liberos 

6 texit : sub marmorc atque auro servitus habitat. In illo 11 
quoque dissentio a Posidonio, quod ferrameuta fabrilia 
excogitata a sapientibus viris iudicat. Isto eniin mode 
dicat licet sapientes fuisse per quos 

Tunc laqueis captare feras et fallere visco 

10 Inventiim et magnos canihus circumdare scdtus. 

Omnia enim ista sagacitas hominum, non sapientia inve- 
nit. In hoc quoque dissentio, sapientes fuisse qui ferril2 
metalla et aeris invenerint, cum incendio silvarum adusta 
tellus in summo venas iacentes liquefacta fudisset : ista 

15 tales inveniunt, quales colunt. Ne ilia quidem tarn sub- 13 
tills mihi qnaestio videtur quam Posidonio : 'utrum mal- 
leus in usu esse prius an forfices coeperint.' Vtraque 
invenit aliquis excitati ingenii, acuti, non magni nee elati, 
et quidquid aliud corpore incurvato et animo humum 

2ospectante quaerendum est: sapiens facilis victu fuit. 
Quidni ? cum hoc quoque saeculo esse quam expeditissi- 
mus cupiat. Quomodo, oro te, convenit, ut et Diogenem 14 
mireris et Daedalum ? uter ex his sapiens tibi videtur ? 
qui serram conmentus est, an ille qui cum vidisset pue- 

25 rum cava manu bibentem aquam, fregit protinus ex- 
emptum e perula calicem hac obiurgatione sui : ' quamdiu 
homo stultus supcrvacuas sarcinas habui ?' qui se con- 
plicuit in dolio et in eo cubitavit ? Hodie utrum tandem 15 
sapientiorem putas, qui invenit, quemadmodum in inmen- 

3osam altitudinem crocum latentibus fistulis exprimat, qui 
euripos subito aquarum impetu implet aut siccat et versa- 
tilia cenationum laquearia ita coagmentat, ut subinde alia 
facies atque alia succedat et totiens tecta quotiens feri- 
cula mutentur, an eum qui et aliis et sibi hoc moustrat 


quam nihil nobis natura durum ac difficile irnperaverit, 
posse nos habitare sine marmorario ac fabro, posse nos 
vestitos esse sine conmercio sericorum, posse nos ha- 
bere usibus nostris necessaria, si contenti fuerimus iis 
quae terra posuit in summo ? quern si audire humanum 5 
genus voluerit, tarn supervacuum sciet sibi coquum esse 

16 quam militem. Illi sapientes fuerunt aut certe sapienti- 
bus similes quibus expedita erat tutela corporis. Simplici 
cura constant necessaria : in delicias laboratur. Non de- 
siderabis artifices^ si sequere naturam. Ilia noluit esse 10 
districtos. Ad quaecumque nos cogebat, instruxit. ' Frigus 
intolerabile est corpori nudo.' Quid ergo ? non pellis fe- 
rarum et aliorum animalium a frigore satis abundeque 
defendere queunt? non corticibus arborum pleraeque gen- 
tes tegunt corpora? non avium pluniae in usum vestisis 
conseruntur ? non hodieque magna Scytharum pars ter- 
gis vulpium induitur ac murum quae tactu mollia et im- 

ITpenetrabilia ventis sunt ? * Opus est tamen calorem solis 
aestiva umbra crassiore propellere.' Quid ergo ? non ve- 
tustas multa abdidit loca quae vel iniuria temporis vel 20 
alio quolibet casu excavata in specum recesserunt ? quid 
ergo ? non quaelibet virgea in cratem texuerunt manu et 
vili obliveruut luto, deinde de stipula aliisque silvestribus 
operuere fastigium et pluviis per devexa labentibus hie- 
mem transiere securi ? quid ergo ? non in defosso latent 25 
Syrticae gentes quibusque propter nimios solis ardores 
nullum tegumentum satis repellendis caloribus solidum 

18 est nisi ipsa arens humus ? Non fuit tam inimica natura, 
ut, cum omnibus aliis animalibus facilem actum vitae da- 
ret, homo solus non posset sine tot artibus vivere. Nihil 30 
horum ab ilia nobis imperatum est, nihil aegre quaeren- 
dum, ut possit vita produci. Ad parata nati sumus, nos 
omnia nobis difficilia facilium fastidio fecimus. Tecta 
tegumentaque et fomenta corporum et cibi et quae nunc 


ingens ncgotium facta sunt, obvia erant et gratuita et 
opera levi parabilia. Modus enim omnium prout necessi- 
tas erat. Nos ista pretiosa, nos ista misera, nos magnis 
multisque conquirenda artibus fecimus. Sufficit ad id 
snatura, quod poscit. A natura luxuria descivit quae co- 19 
tidie se ipsa incitat et tot saeculis crescit et ingenio adiu- 
vat vitia. Primo supervacua coepit concupiscere, inde 
contraria, novissime animum corpori addixit et illias de- 
sevvire libidini iussit. Omnes istae artes, quibus aut cir- 

locitatur civitas aut strepit, corporis negotium gerunt cui 
omnia olim tamquam servo praestabantur, nunc tamquam 
domino parantur. Itaque liinc textorum, liinc fabrorura 
officinae sunt, hinc odores coquentium, hinc mollis cor- 
poris motus docentium mollisque cantus et infractos. Re- 

iscessit enim ille naturalis modus desideria ope necessaria 
Aniens ; iam rusticitatis et miseriae est velle, quantum sat 
est. Tncredibile est, mi Lucili, quam facile etiam magnos 20 
viros dulcedo orationis abducat a vero. Ecce Posidonius, 
ut mea fert opinio, ex his qui plurimum philosophiae 

2ocontulerunt, dum vult describere primum, quemadmodiun 
alia torqueantur fila, alia ex molli solutoque ducantur; 
delude qucmadmodnm tela suspensis ponderibus rectum 
stamen extendat, quemadmodum subtemen insertum, quod 
duritiam utrimque comprimentis tramae remolliat spatlia 

25Coire cogatur et iungi, textrini quoque artem a sapieu- 
tibus dixit inventam, oblitus postea repertum hoc subti- 
lius genus, in quo 

I'ela iugo iuncta est, stamen secernit arnndo, 
Inseritur medium radiis suhtemen acutis, 

30 Quod lato paviunt insecti pectine dentes. 

Quid^ si contigisset illi addere has nostri temporis telas 
quibus vestis nihil celatura conficitur, in qua non dico 
nullum corpori auxilium, sed nullum pudori est ? Transit 21 
delude ad agricolas nee minus facunde describit proscissuni 



aratro solum et iteratum quo solutior terra facilins pateat 
radicibus. Tunc sparsa seinina et conlectas maiiu herbas, 
ne quid fortuitum et agreste subcrescat, quod necet 
segetem. Hoc quoque opus ait esse sapientium, tam- 
quam non nunc quoque plurima cultores agrorum nova s 

23 inveniant per quae fertilitas augeatur. Deinde non est 
contentus his artibus, sed in pistrinum sapienteni sub- 
mittit. Narrat enim, quemadmoduni rerum naturam imi- 
tatus paneni coeperit facere : ' receptas/ inquit, ' in os 
fruges concurrens inter se duritia dentium frangit et quid- lo 
quid excidit, ad eosdem dentis lingua refertur : tunc vero 
miscetur, ut facilius per faucis lubricas transeat. Cum 
pervenit in ventrem, aqualicuil fervore concoquitur. 

23 Tunc demum corpori accedit. Hoc aliquis secutus exem- 
plar lapidem asperum aspero imposuit ad similitudinemis 
dentium q'uorum pars inmobilis motum alterius expectat. 
Delude utriusque adtritu grana franguntur et saepius re- 
geruntur, donee ad minutiam frequenter trita redigantur. 
Tunc farinam aqua sparsit et adsidua tractatione perdo- 
muit finxitque panem quern primo cinis calidus et fer-20 
yens testa percoxit. Deinde furni paulatim reperti et alia 
genera quorum fervor serviret arbitrio.' Non multum 
afuit, quin sutrinum quoque inventum a sapientibus di- 

24ceret. Omnia ista ratio quidem, sed non recta ratio con- 
mcnta est. Hominis euini, non sapientis inventa sunt 25 
tam meliercules quam navigia quibus amnis quibusque 
maria transimus aptatis ad excipiendum ventorum impe- 
tum veils et additis a tergo gubernaculis quae hue atque 
illuc cursum navigii torqueant. Exemplum a piscibus 
tractum est qui cauda reguntur et levi eius in utrumqneso 

25momento velocitatem suam flectunt. 'Omnia/ irtquit, 
'haec sapiens quidem invenit, sed minora quam ut ipse 
tractaret, sordidioribus ministris dedit.' Immo non aliis 
excogitata ista sunt quam quibus hodieque curantur. 


Quaedam nostra demiim prodisse memoria scimiis, nt 
specnlariorum usum perlucente testa claruni transmitten- 
tium lumen, ut suspensuras balneorum et impresses parie- 
tibus tubos per quos circnmfunderetur calor, qui ima 

5simul ac summa foveret aequaliter. Quid loquar mar- 
mora quibus templa, quibus domus fulgent ? quid lapi- 
deas moles in rotundum ac leve formatas quibus porticus 
et capacia populorum tecta suscipimus ? quid verborum 
notas quibus quamvis citata excipitur oratio et celerita- 

10 tern linguae manus sequitur ? vilissimorum mancipiorura 
ista conmenta sunt. Sapientia altius sedet nee manus edo- 26 
cet, animorum magistra est. Vis scire quid ilia eruerit, 
quid effecerit ? non dedecoros corporis motus nee varios 
per tubam ac tibiam cantus quibus exceptus spiritus aut in 

isex^tu aut in transitu formatur in vocem. Non arma nee 
muros nee bella : utilia molitur, paci favet et genus liunia- 
num ad concordiam vocat. Non est, inquam, instrumen-27 
torum ad usus necessaries opifex. Quid illi tam parvula 
adsignas ? artificem vides vitae. Alias quidcm artis sub 

aodominio habet. Nam cui vita, illi vitam quoque ornautia 
serviunt : ceterum ad beatum statum tendit. Illo ducit, 
illo vias aperit. Quae sint mala, quae videantur ostendit. 28 
Vanitatem exuit mentibus. Dat magnitudinem solidam, 
inflatam vero et ex inani speciosam reprimit nee ignorari 

25sinit, inter magna quid intersit et tumida. Totius na- 
turae notitiam ac suae tradit. Quid sint di qualesque, 
declarat. Quid iuferi, quid lares et genii, quid in secun- 
dam numinum forniam animae perpetuae, ubi cousistant, 
quid agant, quid possint, quid velint. Haec eius initia- 

somenta sunt per quae non municipale sacrum, sed ingens 
deorum omnium templum, mundus ipso, reseratur cuius 
vera simulacra verasque facies cernendas mentibus pro- 
tulit. Nam ad spectacula tam magna hebes visus est. 
Ad initia deinde rerum redit aeternamque rationeni toti 29 


inditam et vim omnium seminum singula proprie figuvan- 
tem. Turn cle animo coepit inquirere, unde esset, ubi, 
quamdiu, in quot membra divisus. Deinde a corporibus 
se ad incorporalia transtulit veritatemque et argumenta 
eius excussit. Post haec quemadmodum discernerenturs 
vitae aut vocis ambigua. In utraque enim falsa veris in- 

30 mixta sunt. Non abduxit, inquam, se, ut Posidonio vi- 
detur, ab istis artibus sapiens, sed ad illas omnino non 
venit. Nihil enim dignum inventu iudicasset quod non 

31 erat dignum perpetuo usu iudicaturus. Ponenda non su- lo 
meret. ' Anacharsis,' inquit, 'invenit rotam figuli cuius 
circuitu vasa formantur.' Deinde quia apud Homerum 
invenitur figuli rota, malunt videri versus falsos esse quam 
fabulam ; ego nee Anarcharsim auctorem huius rei fuisse 
contendo et, si fuit, sapiens quidem hoc invenit, sed non i5 
tamquam sapiens, sicut multa sapientes faciunt qua ho- 
mines sunt, non qua sapientes. Puta velocissimum esse 
sapientem : cursu omnis anteibit qua velox est, non qua 
sapiens. Cuperem Posidonio aliquem vitrearium osten- 
dere qui spiritu vitrum in habitus plurimos format, qui 20 
vix diligenti manu effingerentur : haec inventa sunt, post- 
32 quam sapientem invenire desimus. • Democritus,' iuquit, 

'invenisse dicitur fornicem, ut lapidum curvatura paula- 
tim inclinatorum medio saxo adiigaretur.' Hoc dicam 
falsum esse. Necesse est enim ante Democritum et pon-25 

33tis et portas fuisse quarum fere summa curvantur. Ex- 
cidit porro vobis eundem Democritum invenisse, quemad- 
modum ebur roolliretur, quemadmodum decoctus calculus 
in zmaragdurii converteretur qua hodieque coctura in- 
venti lapides coctiles colorantur. Ista sapiens licet inve-30 
nerit, non qua sapiens erat, invenit. Multa enim facit 
quae ab imprudentissimis aut aeque fieri vidimus aut peri- 

34 tius atque exercitatius. Quid sapiens investigaverit, quid 
in lucem protaxerit, quaeris ? Primuni verum naturam- 


que qnam non ut cetera animalia oculis secntus est tardis 
ad divina. Delude vitae legem quam ad nniversa direxit, 
nee nossft tantum, sed sequi deos docuit et accidentia non 
aliter excipere quam imperata. Vetuit parere opinioni- 

5 bus falsis et quanti quidque esset, vera aestimatione per- 
pendit. Damnavit mixtas poenitentia voluptates et bona 
semper placitura laudavit et palara fecit felicissimum esse 
cui felicitate non opus est, potentissimum esse qui se 
habet in potestate. Non de ea pliilosophia loquor quae 35 

10 civem extra patriam posuit, extra mundum deos, quae vir- 
tutem donavit voluptati, sed de ilia quae nullum bonum 
putat, nisi quod honestum est, quae nee bominis nee for- 
tunae muneribus deleniri potest cuius boc pretiuni est non 
posse pretio capi : banc philosophiam f uisse illo rudi sae- 

i5culo quo adbuc artificia deerant et ipso usu discebantur 
utilia, non credo. Sint licet fortuuata tempora, cum in 36 
medio iacerent beneficia naturae promiscue utenda, ante- 
quam avaritia atque luxuria dissociavere mortales et ad 
rapinam ex consortio discurrere, non erant illi sapientes 

aoviri, etiamsi faciebant facienda sapientibus. Statum qui- 37 
dem generis humani non alium quisquam suspexcrit ma- 
gis, nee si cui permittat deus terrena formare et dare gen- 
tibus mores, aliud probaverit quam quod apud illos fuisse 
memoratur, apud quos 

26 JVuUi subicjelant arva coloni, 

Ne signare quidem ant 2^artiri Umite campum 
Fas erat : in medium quuerehant ipsaque tellus 
Omnia liherius nullo poscente ferebat. 
Quid bominum illo genere felicius ? In conmune rerum 38 

sonatura fruebantur. Sufficiebat ilia ut parens in tutelam 
omnium: haec erat publicarum opum secura possessio. 
Quidni ego illud locupletissimum mortalium genus dixe- 
rim, in quo pauperem invenire non posses? Inrupit in 
res optime positas avaritia et, dum seducerc aliquid cupit 


atque in suum vertere, omnia fecit aliena et in angnstum 
se ex inmenso redegit. Avaritia paupertatem intulit et 

39 miilta concnpiscendo omnia amisit. Licet itaque velit nunc 
concurrere et reparare quod perdidit. Licet agros agris 
adiciat, vicinum vel pretio pellens vel iniuria. Licet in pro- 5 
vinciarum spatium rura dilatet et possessionem vocet per 
sua longam peregriuationem, nulla nos finium propagatio 
eo reducet, unde discessimus ; cum omnia fecerimus, 

40 multum habebimus : universum habebamus. Terra ipsa 
fertilior erat inlaborata et in usus populorum non diripi- 10 
entium larga. Quidquid natura protulerat, id non minus 
invenisse quam inventum monstrare alteri voluptas erat, 
nee ulli aut superesse poterat aut deesse : inter Concor- 
des dividebatur. Nondum valentior imposuerat infirmiori 
manum. Nondum avarus abscondcndo quod sibi iace-15 
ret, alium necessariis quoque excluserat : par erat alte- 

41 rius ac sui cura. Arma cessabant incruentaeque humano 
sanguine manus odium omne in feras verterant. Illi quos 
aliquod nemus densum a sole protexerat qui adversus 
saevitiam hiemis aut imbris vili receptaculo tuti sub fron- 20 
de vivebant, placidas transigebant sine suspirio noctis ; 
sollicitudo nos in nostra purpura versat et acerrimis ex- 
citat stimulis. At quam mollem somnum illis dura tellus 

42 dabat ! Non impendebant caelata laquearia, sed in aperto 
iacentes sidera superlabebantur et insigne spectaculum 25 
noctium. Mundus in praeceps agebatur silentio tantum 
opus ducens. Tam interdiu illis quam nocte patebant pro- 
spectus huius pulcherrimae domus. Libebat intueri signa 
ex media coeli parte vergentia, rursus ex occulto alia sur- 

43 gentia. Quidni iuvaret vagari inter tam late sparsa mira- 30 
cula ? at vos ad omnem tectorum pavetis sonum et inter 
picturas vestras, si quid increpuit, fugitis adtoniti. Non 
habebant domes instar urbium. Spiritus ac liber inter 
aperta perflatus et levis umbra rupis aut arboris et perlu- 


cidi fontes rivique non opere nee fistula nee iillo eoacto 
itinere obsolefacti, sed sponte eurrentes et prata sine arte 
formosa, inter haec agreste domicilium rustica politum 
manu : haee erat seeundum naturam domus, in qua libe- 

5 bat habitare nee ipsam nee pro ipsa timentem. Nunc 
magna pars nostri metus tecta sunt. Sed quamvis egregia44 
illis vita fuerit et carens fraude, non fuere sapientes, 
quando hoe iam in opere maximo nomen est. Non tamen 
negaverim fuisse alti spiritus viros et, ut ita dieam, a dis 

loreeentes. Neque enim dubium est, quin meliora mundus 
nondum effetus ediderit. Quemadmodum autem omni- 
bus indoles fortior fuit et ad labores paratior, ita non 
erant ingenia omnibus consummata. Non enim dat natura 
virtu tern : ars est bonum fieri, Illi quidem non aurum45 

15 nee argentum nee perlueidos lapides ima terrarum 
faece quaerebant parcebantquc adliue etiam mutis ani- 
malibus : tantum aberat ut homo hominem non iratus, 
non timens, tantum spectaturus occideret. Nondum ves- 
tis illis erat pieta, nondum tcxebatur aurum; adhuc nee 

2oeruebatur. Quid ergo? ignorantia I'erum innocentes46 
erant. Multum autem interest, utrum peeeare aliquis 
nolit an neseiat. Deerat illis iustitia, deerat prudentia, 
deerat temperantia ae fortitude. Omnibus his virtutibus 
habebat similia quaedam rudis vita ; virtus non eontingit 

25animo nisi institute et edocto et ad summum adsidua 
exereitatione perducto. Ad hoe quidem, sed sine hoc 
naseimur et in optimis quoque, antequam erudius, virtu- 
tis materia, non virtus est. Vale. 

' Lib. XVIIL, 5 {108). 

30 Haec rettuli, ut probarem tibi quam vehementis habe- 23 
rent tiruneuli impetus primes ad optima quaeque, si quia 


exhortaretur illos, si quis impelleret. Sed aliquid prae- 
cipientium vitio peccatur qui nos decent disputare, non 
vivere, aliqiiid discentium qui j)ropositum adferunt ad 
praeceptores suos uon animum excolendi, sed ingenium. 

24 Itaque quae pliilosophia fuit, facta philologia est. Miiltum 5 
ail tern ad rem pertinet, quo proposito ad quamqne rem 
accedas. Qui grammaticus futurus Vergilium scrutatur, 
non hoc animo legit illud egregium 

Fug it inreparahih tempns. 
Vigilandum est ; nisi projjeramus, relinquemur. Agit nos 10 
agiturque velox dies. Inscii rapimur. Omnia in futurum 
disponimus et inter praecipitia lenti sumus,' sed ut ob- 
servet, quotiens Vergilius de celeritate temporum dicit, 
hoc uti verbo ilium fugit. 

Optima qnacque dies miseris mortalihus aevi I6 

Prima fugit : subetmt morbi tristisque senectus 
Et labor et durae rapit inclementia inortis. 

25 Illc qui ad philosophiam spectat, haec eadem quo debet, 
adducit: ' Numquam Vergilius/ inquit, 'dies dicit ire, 
sed fugere quod currendi genus concitatissimum est, etao 
optimos quosque primos rapi ; quid ergo cessamus nos 
ipsi concitare, ut velocitatem rapidissimae rei possimus 
aequare ? meliora praetervolant, deteriora succedunt. 

26 Quemadmodum ex amphora primum quod est, sincerissi- 
mum effluit, gravissimum quodque tuvbidumque subsidit, 25 
sic in aetate nostra quod est optimum, in primo est. Id 
exhauriri aliis potius patimur, ut nobis faecem reserve- 
mus ? Inhaereat istud animo et tamquam missum oraculo 
placeat : 

Optima quaeque dies tniseris mortalibus aevi 30 

Prima fugit. 

27 Quare optima ? quia quod restat incertum est. Quare 
optima ? quia iuvenes possumus discere, possumus faci- 
lem auimum et adhuc tractabilem ad meliora convertere. 


Quia hoc tempus idonenm est laboribus, idonenm agitun- 
dis per stiidia ingeniis et exercendis per opera corpori- 
bus ; qnod snperest, segnius et langiiidius est et propius 
a fine. Itaque toto hoc agamus animo et omissis ad quae 

5 devertimur, in rem nnam laboremus, ne banc temporis 
pernicissimi celeritatem quam retinere iion possumus, re- 
lict! demum intellegamus. Primus quisque tamquam 
optimus dies placeat et redigatur in nostrum. Quod 
f ugit occupandum est. Haec non cogitat ille qui gram- 38 

lomatici oculis carmen istud legit, ideo optimum quemque 
primum esse diem, quia subeunt morbi, quia senectus pre- 
mit et adhuc adulescentiam cogitantibus supra caput est, 
sed ait Vergilium semper una ponere morbos et senectu- 
tem : non mehercules inmerito. Senectus enim insana- 

isbilis morbus est. 'Praeterea,' inquit, 'hoc senectuti 29 
cognomen imposuit, tristem illam vocat : 

Suieunt morhi fristi^qne se)iecfus. 
Alio loco dicit : 

Pallentesqnc hahitant morli tristisquc senectus.' 

20 Non est quod mireris ex eadem materia suis quemque 
studiis apta conligere ; in eodcm prato bos herbam quaerit, 
canis leponem, ciconia lacertam. Cum Ciceronis librum 30 
de republica prendit hinc philologus aliquis, hinc grani- 
maticus, hinc philosophiae deditus, alius alio curam suam 

25mittat; piiilosophus admiratur contra iustitiam dici tam 
multa potuisse. Cum ad banc eandem lectionem philo- 
logus accessit, hoc subnotat: duos Romanes reges esse quo- 
rum alter patrem non habet, alter matrem : nam de Servii 
matre dubitatur. Anci pater nullus ; Numae nepos dici- 

3otur. Praeterea notat cum quern nos dictatorem dicimus31 
et in historiis ita nominari legimus, apud antiquos magi- 
strum populi vocatum. Hodieque id extat in augurali- 
bus libris et testimonium est quod qui ab illo nominatur, 
magister equitum est. Aeque notat Ilomulum perisse 


solis defectione ; provocationem ad popnhim etiam a regi- 
bus fuisse ; id ita in pontificalibus libris et alii putaiit 
32 et Fenestella. Eosdem libros cum grammaticns expli- 
cuit, primum verba expressa, reapse dici a Cicerone, id 
est re ipsa, in conmentarium refert, nee minus sepse, 5 
id est se ipse, Deinde transit ad ea quae consuetude 
saeculi mutavit, tamquam ait Cicero : ' quoniam sumus ab 
ipsa calce eius interpellatione revocati.' Hanc quam nunc 

33 in circo cretam vocamus, calcem antiqui dicebant. Deinde 
Enuianos conligit versus et in primis illos de Africanoio 
scriptos : 

mii nemo civis neque hostis 
Quivit 2)ro fadis reddere operae 'pretmm. 
Ex eo se ait intellegere, apud antiquos non tantum auxi- 
lium significasse sed f operam. Ait enim Ennius neminem 15 
potuisse Scipioni neque civem neque hostem reddere 

34 operae pretium. Felicem deinde se putat quod invenerit, 
unde visum sit Vergilio dicere : 

quon sujjer ingcns 
Porta tonat caeli. 20 

Ennium hoc ait Homero subrij^uisse, Ennio Vergilium. 
Esse enim apud Ciceronem in his ipsis de republica hoc 
epigramma Ennii : 

Si fas endo plagas coelestum ascendere cuiqua7n est, 

mi soli caeli maxima x>orta patet. 25 

35 Sed ne et ipse, dum aliud ago, in philologum aut gram- 
maticum delabar, illud admoneo, auditionem j^hilosopho- 
rum lectionemque ad propositum beatae vitae trahendam, 
non nt verba prisca aut ficta captemus et translationes im- 
probas figurasque dicendi, sed ut profutura praecejDta etso 
magnificas voces et animosas, quae mox in rem transfe- 
rantur ; sic ista ediscamus, ut quae fuerint verba, sint 

36 opera. Nullos autem peius mereri de omnibus mortali- 
bus iudico quam qui philosophiara velut aliquod artificium 


venale didicerunt, qui aliter vivnnt quam vivendum esse 
praecipiunt. Exempla enim se ipsos inutilis disciplinae 
circnmferunt nulli noii vitio quod insecuntur obnoxii. 
Non magis mihi potest quisquam talis prodesse praeceptor 37 
6 quam gubernator in tempestate nausiabundus. Tenendum 
est rapiente fluctu gubernaculum, luctandum cum ipso 
mari, eripienda sunt vento vela. Quid me potest adiuvare 
rector navigii adtonitus et vomitans ? quanto maiore putas 
vitam tempestate iactari quam ullam ratem ? non est lo- 

loquendum, sed gubernandum. Omnia quae dicunt, quae 38 
turba audiente iactant, aliena sunt ; dixit ilia Platon, dixit 
Zenon, dixit Chrysippus et Posidoniiis, at ingens agmen 
tot ac talium quomodo probare possint sua esse ? mon- 
strabo : faciant quae dixerint. Quoniam quae volue-39 

15 ram ad te perferre, iam dixi, nunc desiderio tuo satisfa- 
ciam et in alteram epistulam integrum quod exegeras, 
transferam, ne ad rem spinosaro et auribus erectis curio- 
sisque audiendam lassus accedas. Vale. 

Lib. XIX., 5 {lU). 

20 Quare quihusdam temporihus provenerit conrupti gene- 1 
eris oratio qnaeris et quomodo in quacdam vitia incli- 
natio ingenior am facta sit, ut aliquando inflata expUcatio 
vigeret, aliqtiando infracta et in moi'etn cantici ducta. 
Quare alias sensus audaccs et fidem egressi placuerint,. alias 

25abruptae sententiae et suspiciosae in quibus plus intelle- 
gendum esset quam audiendum, quare aliqua aetas fuerit 
quae translatiouis iure utcretur inverecunde. Hoc quod 
audire vulgo soles, quod apud Graecos in proverbium ces- 
sit: talis hominibusfuit oratio, qualis vita. Quemadmodum2 

30 au tern uniuscuiusque actio dicenti similis est, sic genus 
dicendi aliquando imitatur publicos mores, si disciplina 

156 SENECA ^ 

civitatis laboravit et se in delicias dedit. Argumentum est 
luxuriae pnblicae orationis lascivia, si modo non in uno 

3 aut in altero fuit, sed adprobata est et recepta. Non potest 
alius esse ingenio, alius animo color : si ille sanus est, si 
conipositus, gravis, temperans, ingenium quoque siccums 
ac sobrium est ; illo vitiato boc quoque adflatur. Non 
vides, si animus elanguit, trabi membra et pigre moveri 
pedes ? si ille effeminatus est, in ipso incessu adparere 
mollitiam ? si ille acer est et ferox, concitari gradum ? si 
furit aut, quod furori simile est, irascitur, turbatum esseio 
corporis motum nee ire, sed ferri ? quanto hoc magis ac- 
cidere ingenio putas, quod totum animo permixtum est, 

4ab illo fingitur, illi paret, inde legem petit. Quomodo 
Maecenas vixerit notius est, quam ut narrari nunc de- 
beat, quomodo ambulaverit, quam delicatus fuerit, quam is 
cupierit videri, quam vitia sua latere noluerit. Quid ergo ? 
non oratio eius aeque soluta est quam ipse discinctus ? 
non tam insignita illius verba sunt quam cultus, quam 
comitatus, quam domus, quam uxor ? magni vir ingenii 
fuerat, si illud egisset via rectiore, si non vitasset intellegi, 20 
si non etiam in oratione difflueret, Videbis itaque elo- 
quentiam ebrii hominis, involutam et errantem et licentiae 

Splenam. Quid turpius? 'Amne silvisque ripa comanti- 
bus vide nt alveum lintribus arent. Versoque vado re- 
mittunt hortos [. . .] Inremediabilis factio : rimantur epu- 25 
lis lagonaque temptant domos et spe mortem exigunt. 
Genium festo vix suo testem — tenuisve cerei fila et cre- 
pacem molam focum mater aut uxor investiunt.' 

6 Non statim, cum baec legeris, hoc tibi occurret, hunc 
esse qui solutis tunicis in urbe semper incesserit ? nam 30 
etiam cum absentis Caesaris partibus fungeretur, signum 
a discincto petebatur ; hunc esse qui in tribunali, in ro- 
stris, in omni publico coetu sic adparuerit, ut pallio ve- 
laretur caput exclusis utrimque auribus, non aliter quam 


in mimo divites fugitivi solent [. . .] Ilaec verba tarn im-7 
probe structa, tarn neglegenter abiecta, tarn contra coii- 
suetudinem omnium posita ostendunt mores quoque non 
minus novos et pravos et singularis fuisse. Maxima laus 
silli tribuitur mansuetudinis : pepercit gladio, sanguine 
abstinuit nee ulla alia re quid posset quam licentia osten- 
dit. Hanc ipsam laudem suam conrupit istis orationis por- 
tentosissimae deliciis. Adparet enim mollem fuisse, non 
mitem. Hoc istae ambages compositionis, lioc verba trans- 8 

10 versa, hoc sensus, magni quidem saepe, sed enervati, dum 
exeunt, cuivis manifestum facient ; motum illi felicitate 
nimia caput. Quod vitium hominis interdum esse, inter- 
dum temporis solet. Vbi luxuriam late felicitas fudit, 9 
cultus primum corporum esse diligentior incipit. Deinde 

15 supellectili laborator. Deinde in ipsas domos impenditur 
cura, ut in laxitatem ruris excurrant, ut parietes advectis 
trans maria marmoribus fulgeant, ut tecta varientur auro, 
ut lacunaribus pavimentorum respondeat nitor. Deinde 
ad cenas lautitia transfertur et illic conmendatio ex novi- 

20 tate et soliti ordinis conmutatione captatur, ut ea quae in- 
cludere solebant cenam, prima ponantur, ut quae advc- 
nientibus dabantur, exeuntibus dentur. Cum adsuevit 10 
animus fastidire quae ex more sunt, et illi pro sordidis 
solita sunt, etiam in oratione quod novum est, quaerit 

25 et modo antiqua verba atque exoleta revocat ac profert, 
modo fingit et ignota ac deflectit, modo, id quod nuper 
increbruit, pro cultu habetur audax translatio ac fre- 
quens. Sunt qui sensus praecidant et hoc gratiam sjoe-ll 
rent, si sententia pcpendcrit et audienti suspicionem sui 

sofecerit. Sunt qui illos detineant et porrigant. Sunt qui 
non usque ad vitium accedant, necesse est enim hoc 
facere aliquid grande temptanti, sed qui ij^sum vitium 
ament. Itaque ubicumque videris orationem conruptam 
placere, ibi mores quoque a recto descivisse non erit du- 


bium. Quomodo conviviorum Inxuria^ quomodo vestium 
aegrae civitatis indicia sunt, sic orationis licentia, si modo 
frequens est, ostendit animos quoque, a quibus verba 

12 exeunt, procidisse. Mirari qnidem non debes conrupta 
excipi non tantum a corona sordidiore, sed ab hac quoque 5 
turba cultiore. Togis enini inter se isti, non iudiciis dis- 
tant : hoc magis mirari potes, quod non tantum vitiosa, 
sed vitia laudentur. Nam illud semper factum est : nul- 
lum sine venia placuit ingenium. Da mihi, quemcumque 
vis, magni nominis virum ; dicam, quid illi aetas sua igno- lo 
verit, quid in illo scieus dissimulaverit. Multos tibi dabo 
quibus vitia non nocuerint, quosdam quibus profuerint. 
Dabo, inquam, maximae famae et inter admiranda propo- 
sitos quos, si quis conrigit, delet ; sic enim vitia virtutibus 

13 inmixta sunt, ut illas secum tractura sint. Adice nunc, is 
quod oratio certam regulam non habet, consuetude illam 
civitatis quae numquam in eodem diu stetit, versat. Multi 
ex alieno seculo petunt verba, duodecim tabulas locun- 
tur. Gracchus illis et Crassus et Curio nimis culti et re- 
centes sunt, ad Appium usque et ad Coruncanium redeunt ; 20 
quidam contra, dum nihil nisi tritum et usitatum volunt, 

14 in sordis incidunt. Vtrumque diverso genere conruptum 
est, tam mehercules quam nolle nisi sj)lendidis uti ac so- 
nantibus et poeticis, necessaria atque in usu posita vitare. 
Tam hunc dicam peccare quam ilium ; alter se plus iustoas 
colit, alter plus iusto neglegit. lUe et crura, hie ne alas 

ISquidem vellit. Ad compositionem transeamus : quot ge- 
nera tibi in hac dabo, quibus peccetur ? Quidam praefrac- 
tam et asperam probant, disturbant de industria, si quid 
placidius effluxit. Noluut sine salebra esse iuncturam. 30 
Virilem putant et fortem quae aurem inaequalitate per- 
cutiat. Quorumdam non est compositio, modulatio est, 

iGadeo blanditur et molliter labitur. Quid de ilia loquar, 
in qua verba difEeruntur et diu exspectata vix ad clausu- 


]a,i redennt ? quid ilia in exitii lenta, qualis Ciceronis est, 
devexa et molliter detinens nee aliter quam solet, ad mo- 
rem siuim pedemque respondens ? Non tantum in genere 
sententiarum vitiiim est, si aut pusillae sunt et pueriles 
saut improbae et plus ansae quam pudore salvo licet; sed 
si floridae sunt et niniis dulces, si in vanum exeunt et 
sine effectu nihil amplius quam sonant. Haec vitia unus 17 
aliquis inducit sub quo tunc eloquentia est, ceteri imi- 
tantur et alter alteri tradunt; sic Sallustio vigente ampu- 

lotatae sententiae et verba ante exspectatum cadentia et 
obscura brevitas fuere pro cultu. L. Arruntius, vir rarae 
frugalitatis qui historias belli Punici scripsit, fuit Sallu- 
stianus et in illud genus nitens. Est apud Sallustium : 
'exercitum ar^ento fecit,' id est, pecunia paravit. Hoc 

15 Arruntius amare coepit, posuit illud omnibus paginis. 
Dicit quodam loco: 'fugam nostris fecere.' Alio loco: 
'Hiero, rex Syracusanorum, bellum fecit.' Et alio loco : 
' quae audita Panliormitanos dedere Romanis fecere.' Gu- 18 
stum tibi dare volui, totus his contexitur liber. Quae 

20 apud Sallustium rai*a fuerunt, apud hunc crebra sunt et 
paenc continua, nee sine causa ; ille enim in haec incide- 
bat, at hie ilia quaerebat. Vides autem, quid sequatur, 
ubi alicui vitium pro exemplo est. Dixit Sallustius : aquis 19 
hiemantibus. Arruntius in primo libro belli Punici ait : 

25 ' repente hiemavit tempestas.' Et alio loco cum diccre vel- 
let frigidum annum f uisse, ait: ' totus hiemavit annus.' Et 
alio loco: ' inde sexagintaonerarias levis praeter militem et 
necessaries nautarum hiemante aquilone misit.' Non de- 
sinit omnibus locis hoc verbum infulcire. Quodam loco 

30 dicit Sallustius : ' inter arma civilia aequi bonique famas 
petit.' Arruntius non temperavit, quo minus primo statim 
libro poneret: ' ingentes esse famas de Regulo.' Haec ergo 20 
et eiusmodi vitia quae alicui impressit imitatio, non sunt 
indicia luxuriae nee auimi conrupti ; propria enim esse 


debent et ex ipso nata, ex quibns tu aestimes alicnius 
adfectus. Iracundi hominis iracunda oratio est, conmoti 

21 nimis incitata, delicati tenera et fluxa. Quot vides istos 
sequi qui ant veil ant barbam ant intervellunt, qui labra 
pressius tondent et abradunt servata et submissa cetera 5 
parte, qui lacernas coloris improbi sumunt, qui perlncen- 
tem togam, qui nolunt facere quidquam quod hominum 
oculis transire liceat ? inritant illos et in se advertunt. 
Volunt vel reprehendi, duni conspici. Talis est oratio 
Maecenatis omniumque aliorum qui non casu errant sed 10 

22scientes volentesque. Hoc a magno animi malo oritur. 
Quomodo in vino non ante lingua titubat quam mens cessit 
oneri et inclinata vel perdita est, ita ista oratio quid aliud 
quam ebrietas ? nuUi molesta est, nisi animus labat ; ideo 
ille curetur, ab illo sensus, ab illo verba exeunt, ab illo 15 
nobis est habitus, vultus, incessus. Illo sano ac valente 
oratio quoque robusta, fortis, virilis est, si ille procubuit, 
et cetera ruinam secuntur. -x^ 



1. Quid actum sit in caelo ante diem in idus Octobris 1 
anno novo, initio saeculi felicissimi, volo memoriae tradere. 
Nihil nee offensae nee gratiae dabitur. Haec ita vera. Si 

5 quis quaesiverit unde sciam, primum, si noluero, non re- 
spondebo. Quis coacturus est ? ego scio me liberum fac- 
tum, ex quo suum diem obiit ille qui verum proverbium 
fecerat, ant regem aut fatuum nasci oportere. Si libuerit 
respondere, dicam quod mihi in buccam venerit. Quis 

louraquam ab historico iuratores exegit ? tamen si necesse 
fuerit auctorem producere, quaerito ab eo qui Drusillam 
euntem in caelum vidit : idem Claudium vidisse se dicet 
iter facientem 'non passibus acquis.' Velit, nolit, necesse 
est illi omnia videre quae in caelo aguntur : Appiae viae 

15 curator est qua scis et divum Augustnm et Tiberium Cae- 
sarem ad deos isse. Ilunc si interrogaveris, soli narrabit ; 
coram pluribus numquam verbum faciet. Nam ex quo in 
senatu iuravit se Drusillam vidisse caelum ascendentem et 
illi pro tarn bono nuntio nemo credidit verbis conceptis 

2oadtirmuvit se non indicaturum, etiamsi in medio foro 
homiuem occisum vidisset. Ab lioc ego quae turn audivi, 
certa, clara adfero, ita ilium salvum et felicem habeam. 

2. lam Phoebus breviore via contraxerat orbcm 2 
Lucis et obscuri crescebant tempora somni, 

25 lamque suum victrix augebut Cynthia rognum 

Et deformis hiems gratos carpcbat honores 
Divitis autumni iussoque sencscere Bacclio 
Carpebat raras serus vindemitor uvas. 


Puto magis iutellegi, si dixero : mensis erat October, dies 
III idiis Octobris. Horam non possum certain tibi di- 
cere, facilius inter pliilosophos quam inter horologia con- 
veniet, tamen inter sextam et septimam erat. 'Nimis 
rustice/ inquies, 'cum omnes poetae, non contenti ortuss 
et occasus describere, etiam medium diem inquietent, tu 
sic transibis horam tarn bonam ?' 

lam medium curru Plioebua diviserat orhem 
Et propior nocti fessas quatiehat liabenas 
Ohliquo jlexam deducens tr'Cimite lucem. lo 

3 Claudius animam agere coepit nee invenire exitum pote- 
rat. Tum Mercurius, qui semper ingenio eius delectatus 
esset, unam e tribus Parcis seducit et ait : 'Quid, femina 
crudelissima, liominem miserum torqueri pateris ? nee 
umquam tam diu cruciatus cesset ? annus sexagesimus i5 
quartus est ex quo cum anima luctatur. Quid huic et rei 
publicae invides? paterc mathematicos aliquando veruni 
dicere qui ilium ex quo princeps factus est, omnibus annis, 
omnibus meusibus efferunt. Et tamen non est mirum si 
errant et horam eius nemo novit ; nemo enim umquam 20 
ilium natum putavit. Eac quod faciendum est : 

Dede neci,melior vacua sine regnet in aula.' 
Sed Clotho: * ego mehercules,' inquit, 'pusillum temporis 
adicere illi volebam, dum hos pauculos qui supersunt, civi- 
tate donaret' — constituerat enim omnis Graecos, Gallos, 25 
Hispanos, Britannos togatos videre — ' sed quoniam placet 
aliquos peregrinos in semen relinqui et tu ita iubes fieri, 
fiat/ Aperit tum capsulam et tris fusos j^rofert : unus 
erat Augurini, alter Babae, tertius Claudii. ' Hos/ inquit, 
'tris uno anno exiguis intervallis temporum divisos moriso 
iubebo, nee ilium incomitatum dimittam. Non oportet 
enim eum qui modo se tot milia hominum sequentia vide- 
bat, tot praecedentia, tot circumfusa, subito solum desti- 
tui. Contentus erit his interim convictoribus/ 


Haec ait et turpi convolvens stamina fuso 4 

Abrupit stolidae regalia tempora vitae. 

At Lachesis redimita comas, ornata capillos, 

Pieria criiiem lauro frontemque coronans 

5 Candida de niveo subtemina vellere sumit 
Felici moderanda manu quae ducta colorem 
Adsumpsere novum. Mirantur pensa sorores : 
Mutatur vilis pretioso lana metallo, 
Aurea formoso descendunt saecula filo. 

10 Nee modus est illis, felicia vellera ducunt 

Et gaudent implere manus, sunt dulcia pensa. 
Sponte sua festinat opus nulloque labore 
Mollia contorto descendunt stamina f aso. 
Vincunt Tithoni, vincunt et Nestoris annos. 

15 Phoebus adest cantuque iuvat gaudetque futuris 

Et laetus nunc plectra movet, nunc pensa ministrat. 
Detinet intentas cantu fallitque laborem. 
Dumque nimis citharam fraternaque carminalaudant. 
Plus solito ncvere manus humanaque fata 

20 Laudatum transcendit opus. 'Ne demite, Parcac,' 
Plioebus ait, 'vincat mortalis tempora vitae 
Ille mihi similis vultu similisque decore 
Nee cantu ncc voce minor. Felicia lassis 
Saecula praestabit legumque silentia rumpet. 

25 Qualis discutiens fugientia Lucifer astra 

Aut qualis surgit redeuntibus Hesperns astris, 
Qualis cum primum tenebris Aurora solutis 
Induxit rubicunda diem, Sol adspicit orbem 
Lucidus et primos a carcere concitat axis : 

30 Talis Caesar adest, talem iam Roma Neronem 
Adspiciet. Flagrat nitidus fulgore remisso 
Vultus et adfuso cervix formosa capillo.' 
Haec Apollo. At Lachesis quae et ipsa homini for- 
mosissimo faveret, fecit ilia plena manu, et Neroni 


mnltos aimos cle suo donat. Claudinm autem iubent 

^aiporrac, ev<pr]idovi'Tci^ EKTrefnreiv ho^wv. 

Et ille quidem animam ebulliit, et ex eo desiit vivere videri. 
Expiravit autem dum comoedos audit, ut scias me nons 
sine causa illos timere [. . .] 

5 Quae in terris postea sint acta, supervacuum est referre. 
Scitis enim optime, nee periculum est ne excidant memo- 
riae quae gaudium publicum impresserit : nemo felicitatis 
suae obliviscitur. In caelo quae acta sint, audite ; fides lo 
penes auctorem erit. Xuntiatur lovi venisse quemdam 
bonae staturae, bene canum ; nescio quid ilium minari, 
adsidue enim caput movere ; pedem dextrum traliere. 
Quaesisse se cuius nationis esset ; respondisse nescio quid, 
perturbato sono et voce conf usa ; non intellegere se lin- is 
guam eius, nee Graecum esse nee Romanum nee ullius 
gentis notae. Turn luppiter Herculem quia totura orbeni 
terrarum pererraverat et nosse videbatui* omnis nationes, 
iubet ire et explorare quorum hominum esset. Turn 
Hercules primo adspectu sane perturbatus est, ut qui etiam 20 
non omnia monstra timuerit. Vt vidit novi generis faci- 
em, insolitum incessum, vocem nullius terrestris animalis 
sed qualis esse marinis beluis solet, raucam et implieatam, 
putavit sibi tertium decimnm laborem venisse. Diligen- 
tius intuenti visus est quasi homo. Accessit itaque etas 
quod facillimura fuit Graeculo, ait : 

tLq TTO^EV e'iQ ai'Cpijv; TTU^L TOl TTcXlQ })Ce TOKljeQ j 

Claudius gaudet esse illic philologos homines, sperat fu- 
turum aliquem historiis suis locum. Itaque et ipse Ho- 
merico versu Caesarem se esse significaus, ait : 30 

IXtO'&ei' yu£ (pepu))' ayf/joc KiKoreatri TriXaaffer. 

Erat autem sequens versus verier, aeque Homericus : 

iu^a 0' tyu) iroXiv tTrpa^ov, &Xe(Ta S" avrovc. 

6 Et imposuerat Herculi minime vafro, nisi fuisset illic 


Febris quae fano suo relicto sola cum illo venerat : ceteros 
omnis deos Romae reliquerat. ' Iste/ inquit, * mera men- 
dacia narrat. Ego tibi dico quae cum illo tot annis vixi : 
Luguduni uatus est. Marci municipem vides. Quod tibi 
snarro, ad sextum decimum lapidem natus est a Vienna, 
Gallus germanus. Itaque quod Galium facere oportebat, 
Romam cepit. Hunc ego tibi recipio Luguduni natum, 
ubi Licinus multis annis regnavit. Tu autem qui plura 
loca calcasti quam ullus mulio perpetuarius, scire debes 
10 multa milia inter Xanthum et Rhodanum interesse.' Ex- 
candescit hoc loco Claudius et quanto potest murmure 
irascitur. Quid diceret, nemo intellegebat, ille autem 
Febrim duci iubebat. Illo gestu solutae manus et ad hoc 
unum satis firmae quo decollare homines solebat, iusserat 
isilli collum praecidi. Putares omnis illius esse libertos : 
adeo ilium nemo curabat. Tum Hercules, 'audi me,' 
inquit, ' tu desine fatuari. Venisti hue, ubi mures ferrum 7 
rodunt. Citius mihi verum, ne tibi alogias excutiam.' 
Et quo terribilior esset, tragicus fit et ait : 
20 ' Exprome propere, sede qua genitus cluas. 

Hoc ne peremptus stipite ad terram accidas ; 

Haec clava reges saepe mactavit feros. 

Quid nunc profatu vocis incerto sonas ? 

Quae patria, quae gens mobile eduxit caput ? 
25 Edissere. Equidem regna tergemini petens 

Louginqua regis, unde ab Hesperio mari 

Inachiam ad urbem nobile advexi pecus, 

Vidi duobus inminens fluviis iugum, 

Quod Phoebus ortu semper obverse videt, 
30 Vbi Rhodanus ingens amne praerapido fluit, 

Ararque dubitans quo suos cursus agat, 

Tacitus quietis adluit ripas vadis. 

Estne ilia tellus spiritus altrix tui ?' 
Haec satis animose et fortiter. nihilo minus mentis suae 


non est et timet fxwpov irXriyhv. Claudms ut vidit virum 
valentem, oblitus nngarum intellexit neminem Romae 
sibi parem fuisse, illic non habere se idem gratiae : 
galliim in suo sterquilino plurimum posse. Itaque quan- 
tum intellegi potuit, haec visus est dicere : * ego te, for- 5 
tissime deorum Hercule, speravi mihi adfuturum apud 
alios et, si qui a me notoreni petisset, te fui nominaturus 
qui me optime nosti. Nam si memoria repetis, ego eram 
qui Tiburi ante templum tuum ius dicebam totis diebus 
mense lulio et Augusto. Tu scis, quantum illic miseri-10 
arum tulerim, cum causidicos audirem diem et noctem, 
in quos si incidisses. valde fortis licet tibi videaris, ma- 
luisses cloacas Augeae purgare : multo plus ego stercoris 
8 exhausi, Sed quoniam volo' . . . 

'Non mirum quod in curiam impetum fecisti : nihil 15 
tibi clausi est. Modo die nobis, qualem deum istum fieri 
Velis. 'ETTicowpetoc ^eoQ non potest esse : ovte alroQ vpayfiaT 
c'xet ovTE ciXXoiQ Trape)(^Ei ; Stoicus ? quomodo potest rotundus 
esse, ut ait Varro, sine capite, [. • •] ^ ®st aliquid in illo 
Stoici dei, iam video : nee cor nee caput habet. Si me- 20 
hercules a Saturno petisset hoc beneficium cuius men- 
sem toto anno celebravit Saturnalicius princeps, non tulis- 
set illud, nedum ab love quern quantum quidem in illo 
fuit, damnavit iucesti. Silanum enim, generum suum, 
occidit propterea quod sororem suam, festivissimam om- 25 
nium puellarum quam omnes Venerem vocarent, maluit 
lunonem vocare. "Quare," inquit, ''quaeroenim, sororem 
suam ?" Stulte, stude : Athenis dimidium licet, Alexan- 
driae totum. "Quia Romae," inquis, " mures molas lin- 
gunt." Hie nobis curva conriget ? quid in cubiculo suo 30 
faciat, nescit, et iam " caeli scrutatur plagas"? Deus fieri 
vult : parum est quod templum in Britannia habet quod 
hunc barbari colunt et ut deum orant /uwpoD eviXa-ov 
tv)(^e1i' ?' 


Tandem lovi venit in mentem, privatis intra curiam 9 
morantibus non licere sententiam dicere nee disputare. 
'Ego/' inquit, 'patres conscripti, interrogare vobis permi- 
seram, vos mera mapalia fecistis. Volo ut servetis disci- 

splinam curiae. Hie qualiscunque est, quid de nobis ex- 
istimabit ?' illo dimisso primus interrogatur sententiam 
lanus pater. Is designatus erat in Kal. lulias postmeri- 
dianus consul, homo quantumvis vafer, qui semper videt 
iifia TTpufrau) icai oVtmrw. Is multa diserte, quod in foro vive- 

10 bat, dixit quae notarius persequi non potuit et ideo non 
refero, ne aliis verbis ponam quae ab illo dicta sunt. Multa 
dixit de magnitudine deorum : non debere hunc vulgo 
dari honorem. ' Olim,' inquit, 'magna res erat deum 
fieri, iam famam mimum fecistis. Itaque ne videar in 

15 personam, non in rem dicere sententiam, censeo ne quis 
post hunc diem deus fiat ex his qui apovprjQ tcapirov tlovaiv 
aut ex his quos alit i^eidwpoc apuvpa. Qui contra lioc se- 
natus consultum deus factus, fictus pictusve erit, eum 
dedi Larvis et proximo munere inter novos auctoratos fe- 

aorulis vapulare placet.' Proximus interrogatur sententiam 
Diespiter, Vicae Potae filius, et ipse designatus consul, 
nummulariolus ; hoc quaestu se sustinebat, vendere civi- 
tatulas solebat. Ad hunc belle accessit Hercules et auri- 
culam illi tetigit. Censet itaque in haec verba : 'cum 

25 divus Claudius et divum Augustum sanguine contingat 
nee minus divam Augustam aviam suam, quam ipse deam 
esse iussit, longeque omnis mortalis sapientia antecellat, 
sitque e re publica esse aliquem qui cum liomulo possit 
"ferventia rapa vorare," censeo uti divus Claudius ex hac 

30 die deus sit, ita uti ante eum qui optimo iure factus sit, 
eamque rem ad metamorphoses Ovidi adiciendam.' Variae 
erant sententiae et videbatur Claudius sane iam vin- 
cere. Hercules enim, qui videret ferrum suum in igne 
esse, modo hue, modo illuc cursabat et aiebat : 'noli mihi 


invidere, mea res agitur ; cleinde tu si quid volueris, in 
vicem faciam : manus manum lavat/ 

10 Tunc divus Augustus surrexit sententiae suae loco di- 
cendae et summa facundia disseruit : 'ego,' inquit, 'patres 
conscripti, vos testis habeo, ex quo deus factus sum, 5 
nullum me verbum fecisse : semper meum negotium ago. 
Sed non possum amplius dissimulare et dolorem quern 
graviorem pudor facit, continere. In lioc terra marique 
pacem peperi ? ideo civilia bella compescui ? ideo legibus 
urbem f undavi, operibus ornavi, ut — quid dicam, patres 10 
conscripti, non invenio : omnia infra indignationem verba 
sunt. Confugiendum est itaque ad Messalae Corvini 
illam sententiam " pudet imperii." Hie, patres conscripti, 
qui vobis non posse videtur mnscam excitare, tam facile 
homines occidebat quam canis adsidit. Sed quid ego deis 
tot ac talibus viris dicam ? non vacat deflere publicas cladis 
intuenti domestica mala. Itaque ilia omittam, liaec refe- 
ram ; nam etiam si soror mea nescit, ego scio : iyywv yow 
KVTifir)g. Iste quem videtis, per tot annos sub meo nomine 
latens, banc mihi gratiam rettulit, ut duas lulias pro- 20 
neptes meas occideret, alteram ferro, alteram fame ; unum 
abnepotem L. Silanum, videris luppiter an in causa 
mala, certe in tua, si aecus futurus es. Die mihi, 
dive Claudi, quare quemquam ex his quos quasque occi- 
disti, antequam de causa cognosceres, antequam audires, 25 

11 damnasti ? hoc ubi fieri solet ? in caelo non fit. Ecce 
luppiter qui tot annos regnat, uni Volcano crus fregit 

et iratus fuit uxori et suspendit illam : numquid occidit ?3o 
tu Messalinam, cuius aeque avunculus maior eram quam 
tuus, occidisti. "Nescio," inquis. Di tibi male faciant : 
adeo istuc turpius est quod nescisti quam quod occidisti. 
C. Caesarem non desiit mortuum persequi. Occiderat ille 


socerum, hie et generum. Gaius Crassi filium vetuit 
Magnnm vocari, hie nomen illi reddidit, caput tulit. 
Occidit in una domo Crassum, Maguiim, Scribouiam, 
Tristionias, Assarionem, nobilis tamen, Crassum vero tarn 
5 fatuum, ut etiam regnare posset. Hunc mine deum facere 
vultis ? videte corpus eius dis iratis natum. Ad sum- 
mam, tria verba eito dicat et servum me ducat. Hunc 
deum quis colet ? quis credet ? dum talis deos facitis, 
nemo vos deos esse credet. Summa rei, patres conscripti, 

10 si honeste me inter vos gessi, si nulli clarius respondi, 
vindicate iniurias meas. Ego pro sententia mea hoc cen- 
seo/ atque ita ex tabelhi recitavit: 'quando quidem divus 
Chiudius occidit socerum suum Appium Silanum, generos 
duos Magnum Pornpeium et L. Silanum, socerum filiae 

15 suae Crassum Frugi, hominem tam similem sibi quam ovo 
ovum, Scriboniam socrum filiae suae, uxorem suam Mes- 
salinam et ceteros quorum numerus iniri non potuit, placet 
mihi in eum severe animadverti nee illi rerum iudican- 
darum vacationem dari eumque quam primum exportari 

20 et caelo intra triginta dies excedere, Olympo intra diem 

Pedibus in lianc sententiam itum est. Nee mora, Cyl- 
lenius ilium colo obtorto trahit a caelo 

lUuc uncle negant redire quemquam. 

25 Dum descendunt per viam sacram, interrogat Mercurius, 12 
quid sibi velit ille concursus hominum, num Claudii funus 
esset ? et erat omnium formosissimum et impensa cura, 
plane ut scires deum eiferri : tubicinum, cornicinum, om- 
nis generis aeneatorum tanta turba, tantus concentus, ut 

30 etiam Claudius audirc posset. Omnes laeti, hilarcs ; po- 
pulus Romanus ambulabat tamquani liber. Agatho et pauci 
causidici plorabant, sed plane ex animo. lurisconsulti e 
tenebris procedcbant, pallidi, graciles, vix animam ha- 
bentes, tamquam qui tum maxime reviviscerent. Ex his 


nnus cnm vidisset capita conferentes et fortunas suas 
deplorantes causidicos, accedit et ait: 'dicebam vobis, 
non semper Saturnalia erunt/ Claudius ut vidit funus 
suum, iutellexit se mortuum esse. Lugenti enim fieyaXi]- 
yopiq. nenia cautabatur anapaestis : s 

Fundite fletus, edite planctus, 

Resonet tristi clamore forum : 

Cecidit pulchre cordatus homo, 

Quo non alius fuit in toto 

Fortior orbe. lo 

Ille citato vincere cursu 

Poterat celeres, ille rebellis 

Fundere Parthos levibusque scqui 

Persida telis, certaque manu 

Tendere nervum qui praecipites 15 

Vulnere parvo figerei hostis, 

Pictaque Medi terga fugacis. 

Ille Britannos ultra noti 

Litora ponti 

Et caeruleos scuta Brigantas 20 

Dare Eomuleis colla catenis 

lussit et ipsum nova Romanae 

lura securis tremere Oceanum. 

Deflete virum^ quo non alius 

Potuit citius discere causas, 25 

Vna tantum parte audita, 

Saepe et neutra. Quis nunc index 

Toto lites audiet anno ? 

Tibi iam cedet sede relicta 

Qui dat populo iura silenti, 30 

Cretaea tenens oppida centum. 

Caedite maestis pectora palmis, 

causidici, venale genus. 

Vosque poetae lugete novi, 


Vosque iu primis qui concusso 
Magna parastis lucra fritillo. 
Delectabatur laudibns suis Claudius et cnpiebat diutiusl^ 
spectare. Illicit illi nianuni TalthybiuS;, deorum nuntius, 
set trahit capite obvoluto, iie quis eum possit agiioscere, 
per campuni Martium et inter Tiberim et viani tectam 
descendit ad inferos. Antecesserat iam compendiaria Nar- 
cissus libertus ad patronum excipiendum et venienti niti- 
dus, ut erat a balneo, occurrit et ait: 'quid di ad homi- 

10 lies ?' 'celerius i/inquit Mercurius, 'et venire nos nuntia.' 
Dicto citius Narcissus evolat. Omnia proclivia sunt, fa- 
cile descenditur. Itaque quamvis podagricus esset, mo- 
mento temporis pervenit ad ianuani Ditis, ubi iacebat 
Cerberus vel, ut ait Horatius, 'belua centiceps,' Pusil- 

i5lum perturbatur — subalbam caiiem in deliciis habere ad- 
sueverat — ut ilium vidit canem nigrum, villosum, sane 
non quern velis tibi in tenebris occurrere. Et magna 
voce 'Claudius,' inquit, 'veniet.' Cum plausu procedunt 
cantantes: eu/y/y/v-a/ifi', o-nyj^a/po/iei'. Hie erat C. Silius consul 

20 designatus, luncus praetorius, Sex. Traulus, M. Helvius, 
Trogus, Cotta, Vettius Valens, Fabius, equites Romani 
quos Narcissus duci iusserat. Medius erat in hac cantan- 
tium turlxi Mnester pantomimus quern Claudius decoris 
causa minorem fecerat. Ad Messalinam — cito rumor per- 

25crebuit Claudium venisse — convolant : primi omnium 
liberti Polybius, Myron, Harpocras, Ampliaeus, Pliero- 
nactus quos Claudius omnis, necubi imparatus esset, 
praemiserat. Delude praefecti duo lustus Catonius et 
Rufrius Pollio. Deinde amici Saturninus Lusius et Pedo 

;!oPompeius et Lupus et Celer Asinius, consulares. Novis- 
sime fratris filia, sororis filia, generi, soceri, socrus, om- 
nes plane consanguinei. Et agmine facto Claudio oc- 
curruiit. Quos cum vidisset Claudius, exclamat : Tror-a 
tpiXwy irXiipi], 'quomodo liuc venistis ?' turn Pedo Pompeius : 


' quid dicis, homo crudelissime ? quaeris quomodo ? quis 
enini nos alius hue misit quam tu, omnium amicorum in- 
terfector ? in ius eamus ; ego tibi hie sellas ostendam/ 
U Ducit ilium ad tribunal Aeaci. Is lege Cornelia quae 
de sicariis lata est quaerebat. Postulate nomen eius reci-5 
piat ; edit subseriptionem : oceisos senatores xxxv, equi- 
tes K. ccxxi, eeteros 6W ;po^a^oc re kovlq te. Advocatum 
Claudius non invenit. Tandem procedit P. Petronius, ve- 
tus eonvictor eius, homo Claudiana lingua disertus, et po- 
stulat advocationem. Non datur. Aceusat Pedo Pompe- lo 
ius magnis clamoribus. Incipit patronus velle respondere. 
Aeaeus, homo instissimus, vetat et ilium altera tantum 
parte audita eondemnat et ait : a'lKt ttu^oi to. t 'ipEt,E, 2«V»j f:' 
iBs'ia yivoiTo. Ingens silentium factum est. Stupebant 
omnes novitate rei adtoniti, negabant hoe umquam faetum. 15 
Claudio magis iniquum videbatur quam novum. De genere 
poenae diu disputatum est, quid ilium pati oporteret. 
Erant qui dicerent, Sisyphum satis diu laturam fecisse, 
Tantalum siti periturum nisi illi suecurreretur, aliquando 
Ixionis miseri rotam sufflaminandam. Non placuit ulli 20 
ex veteranis missionem dari, ne vel Claudius umquam si- 
mile speraret. Placuit novam poenam constitui debere, 
excogitandum illi laborem inritum et alieuius cupiditatis 
speciem sine effectu. Tum Aeaeus iubet ilium alea ludere 
pertuso fritillo. Et iam coeperat fugicntis semper tes-25 
seras quaerere et nihil proficere : 
15 Nam quotiens missurus erat resonante fritillo, 

Utraque subducto fugiebat tessera fundo. 
Cumque recollectos auderet mittere talos, 
Fusuro similis semper semperque petenti, 30 

Decepere fidem : refugit digitosque per ipsos 
Fallax adsiduo dilabitur alea furto. 
Sic cum iam summi tanguntur culmina mentis, 
Inrita Sisyphio volvuntur pondera eollo. 


Adparuit subito C. Caesar et petere ilium in servitutem 
coepit ; producit testis qui viderant ab illo flagris, ferulis, 
colapliis vapulantem. Adindicatiir C. Caesari ; Caesar 
ilium Aeaco donat. Is Meiiaiidro liberto suo tradidit, ut 
5 a coguitionibus esset. 


C. Plinius Secuxdus was born at Coraum, in upper Italy, in 23 
A.D., and perislied in the eruption of Vesuvius in 79 a.d. In spite 
of bis multifarious duties as a soldier and ofiicial in many parts of 
the empire, be yet found time to develop a most prolific literary ac- 
tivity. His works, enumerated in a letter of the younger Pliny 
(III., 5) were: De iaciilatione eqnestri, De vifa Pomponi Secundi, Bel- 
loriim Germaniae, libri XX. ; Studios'), in tbree books, a work similar 
in aimtoQuintilian's/Hsf/7«/('o Oratoria; a bistorj'^ of Rome, in thirty- 
one books, begin uing where Aitjidius Bassus left oft" (about 55 a.d.) ; 
and, finally, the XaturaVts Historia, in thirty-seven books, the only 
one of his writings which has survived. It is an eucycloptedia of 
the arts and sciences, compiled from 146 Roman and 327 Greek 
authors, enumerated in bibliographical indices at the beginning of 
each book. Pliuj' has unfortunately excerpted his sources in a hasty 
and uncritical manner, but, owing to the loss of nearly all of these, 
his work will ever remain a storehouse of information which in 
countless instances is not accessible elsewhere. It was published in 
77 A.D. , and dedicated to Titus, then crown prince. 

Pliny's style is awkward, uneven, and, when he attempts higher 
flights, rhetorical and not rarely obscure. He has all the faults of 
the diction of Seneca without any of the latter's virtues, and thus 
furnishes perhaps the most typical specimen of Silver Latiuity. 



Libros Naturalis Historiae, novicium Camenis Quiritinm 1 
tuortim opus, natos apud me proxima fetura liceutiore 
epistula narrare constitui tibi, iucundissime imperator — 
sit enim haec tui praefatio verissima, dnm maximi con- 

5 senescit in patre — namque tu solebas nugas esse aliquid 
meas pntare, nt obiter emolliam Catullum conterraneum 
meum ; agnoscis et hoc castrense verbum. Ille enim, ut 
scis, permutatis prioribus syllabis duriusculnm se fecit 
quam volebat existimari a Veraniolis suis et Fabullis. 

10 Simul nt hac mea petnlantia fiat quod proxime non fieri 3 
qnestus es in alia procaci epistula nostra, ut in quaedam 
acta exeat, sciantque omnes quam ex aequo tecum vivat 
imperium, triumphalis et censorius tu sexiesque consul ac 3 
tribuniciae potestatis particeps et, quod his nobilius fe- 

iscisti, dum illud patri pariter et equestri ordini praestas, 
praefectus praetorii eius, omniaque liacc rei publicae, et 
nobis quidem qualis in castrensi contubernio ! nee quid- 
quam in te mutavit fortunae amplitudo, cunctis nisi ut 
prodesse tantum idem posses et vellcs. Itaque cum cete-4 

2oris in venerationem tui pateant omnia ilia, nobis ad co- 
lend um te familiarius audacia sola superest. Hanc igitur 
tibi imputabis et in nostra culpa tibi ignosces. Perfricui 
faciem, nee tamen profeci, quoniam alia via occurris ingens 


5 et longius etiam submoves ingeuii fascibns. Fulgiirat in 
nullo umquam verins dicta vis eloqueiitiae, tribimicia 
potestas faciindiae. Quanto tn ore ]oatris laudes tonas ! 
quanto fratris famas ! quantns in poetica es ! o magna fe- 
cnnditas animil quemadmodnm fratrem quoque imitareriss 

6 excogitasti. Sed haec quis possit intrepidus aestimare 
subiturus ingenii tui indicium, praesertim lacessitnm ? 
Neqne enim similis est condicio publicantium et nomina- 
tim tibi dicantinm. Turn possem dicere : quid ista legis, 
imperator ? humili vnlgo scripta sunt, agricolarum, opi-io 
ficum turbae, denique studiornm otiosis. Quid te iudiceni 
facis ? cum banc operam condicerem, non eras in hoc 
albo. Maiorem te sciebam quam ut descensnrum hue 

7putarem. Praeterea est quaedam publica etiam erudito- 
rum reiectio. Vtitur ilia et M. Tnllius extra omnem in- is 
genii aleam positus, et, quod miremur, per advocatnm 
defenditur : nee doctissimis. Manium Persium haec legere 
nolo, lunium Congum volo. Quod si hoc Lucilius, qui 
primus condidit stili nasum, dicendum sibi putavit, Ci- 
cero mutuandum, praesertim cum de re publica scriberet, 20 

8 quanto nos causatius ab aliquo iudice defendimus ? Sed 
haec ego mihi nunc patrocinia ademi nnncupatione, quo- 
niam plurimum refert, sortiatur aliquis iudicem an eligat, 
multumque adparatus interest apud invitatum hospitem 

9et oblatum. Cum apud Catonem, ilium ambitus hostemas 
et repulsis tamquam honoribus inemptis gaudentem, fla- 
grantibus comitiis pecunias deponerent candidati, hoc se 
facere quod tum pro innocentia rebus humanis summum 
esset profitebantur. Inde ilia nobilis M. Ciceronis suspi- 
ratio : o te f elicem, M. Porci, a quo rem improbam petere 30 
10 nemo audet ! Cum tribunes adpellaret L. Scipio Asiati- 
cus, inter quos erat Gracchus, hoc adtestabatur vel inimico 
iudici se probari posse. Adeo summum quisque causae 
suae iudicem facit quemcumque eligit. Vnde provocatio 


adpellatur. Te quidem in excelsissimo generis hiimanill 
fastigio positum, summa eloquentia, snmma eruditione 
praeditum, adiri etiam a salntuntibns scio, et 
ideo cura, ut quae tibi dicantur tui digna sint. Verum 
5dis lacte rustici mnltaeque gentis et mola tantum salsa 
litant qui non habent tura, nee ulli fuit vitio deos co- 
lere quoque modo posset. Meae quidem temeritati ac-12 
cessit hoc quoque, quod levioris operae hos tibi dedi- 
cavi libellos. Nam nee ingenii sunt capaces, quod alioqui 

10 nobis perquam mediocre erat, neque admittunt excessus 
aut orationes sermonesve aut casus mirabilis vel eventus 
varies, iucunda dictu aut legentibus blanda. Sterilis 13 
materia, rerum natura, hoc est vita, narratur, et haec 
sordidissima siii parte, ut plurimarum rerum aut rusti- 

iscis vocabulis aut exteruis, immo barbaris, etiam cum ho- 
noris praefatione ponendis. Praeterea iter est non trital4 
auctoribus via nee qua peregrinari animus expetat. Nemo 
apud nos qui idem temptaverit, nemo apud Graecos qui 
unus omnia ea tractaverit. Magna pars studiorum amoe- 

20uitates quaerimus, quae vero tractata ab aliis dicuntur 
inmensae subtilitatis obscuris rerum in tenebris premun- 
tur. lam omnia adtingenda quae Graeci rijc iyKv^XoTrai^elui: 
vocant, et tamen ignota aut incerta ingeniis facta, alia vero 
ita multis prodita ut in fastidium sint adducta. Res 15 

25ardua vetustis novitatem dare, novis auctoritatem, obso- 
letis nitorem, obscuris lucem, fastiditis gratiam, dubiis 
fidem, omnibus vero naturam et naturae suae omnia. 
Nobis utique etiam non adsecutis voluisse abunde pul- 
chrum atque magnificum est. Equidem ita sentio, pe- 16 

soculiarem in studiis causam eorum esse qui difficultatibus 
victis utilitatem iuvandi praetulerunt gratiae placendi, 
idque iam et in aliis operibus ipse feci, et profiteor mirari 
T. Livium, auctorem celeberrimum, in historiarum sua- 
rum quas repetit ab origiue urbis quodam volumine sic 



orsnm : satis iam sibi gloriae quaesitum, et potuisse so 
desidere, ni animus in quiete pasceretur opere, Profecto 
enim populi gentium victoris et Romani nominis gloriae, 
non suae, composuisse ilia decuit. Mains meritum esset 
operis amore, non animi causa, perseverasse, et hoc populo 5 

17 Romano praestitisse, non sibi. xx rerum dignarum cura 
(quoniam, ut ait Domitius Piso, thesauros oportet esse, 
non libros) lectioue voluminum circiter ii quorum pauca 
admodum studiosi adtingunt propter secretum materiae, 
ex exquisitis auctoribus centum inclusimus xxxvi volu- 10 
minibus, adiectis rebus plurimis quas aut ignoraverant 

ISpriores aut postea invenerat vita. Nee dubitamus multa 
esse quae et nos praeterierint. Homines enim sumus et 
occupati officiis, subsicivisque temporibus ista curamus, 
id est nocturnis, ne quis vestrum putet his cessatum 15 
horis. Dies vobis impendimus, cum somno valetudinem 
computamus, vel hoc solo praemio contenti quod, dum 
ista, ut ait M. Varro, musinamur, pluribus horis vivimus. 

19 Profecto enim vita vigilia est. Quibus de causis atque 
difficultatibus nihil auso promittere hoc ipsum tu praestas 20 
quod ad te scribimus. fiducia operis, liaec est in- 
dicatura. Multa valde pretiosa ideo videntur quia sunt 

20 templis dicata. Vos quid em omnis, patrem te fratremque, 
diximus opere iusto, temporum nostrorum historiam orsi 

a fine Aufidii Bassi. Vbi sit ea quaeres ? Iam pridem 25 
per acta sancitum et alioqui statutum erat heredi man- 
dare, ne quid ambitioni dedisse vita iudicaretur. Proinde 
occupantibus locum faveo, ego vero et posteris quos scio 
nobiscum decertaturos sicut ipsi fecimus cum prioribus. 

21 Argumentum huius stomachi mei habebis quod in his vo- 30 
luminibus auctorum nomina praetexui. Est enim beni- 
gnum (ut arbitror) et plenum ingenui pudoris fateri per 
quos profeceris, non ut jDlerique ex his quos adtigi fece- 

22 runt. Scito enim conferentem auctores me deprehendisse 


a iuratissimis et proximis veteres transscriptos ad verbum 
neque nominatos, non ilia Vergiliana virtute, ut certarent, 
noil Tulliana simplicitate qui de re pnblica Platonis se 
comitem profitetur, in consolatione filiae ' Crantorem/ in- 

5 quit, 'seqnor'; item Panaetium de officiis quae volnmina 
ediscenda, non modo in manibus cotidie habenda nosti. 
Obnoxii profecto animi et infelicis ingenii est deprehendi2i5 
in furto malle quam mutuum reddere, cum praesertim 
sors fiat ex usura. Inscriptionis apud Graecos mira felici-24 

10 tas, KTjpioi' inscripsere, quod volebant intellegi favum, alii 
Ktpag 'A/iaX-&£('af, quod copiae cornu,ut vel lactis gallinacei 
sperare possis in volumine liaustum, loiu'i, Movirai, iraySi- 
KTai. e.y)(^eiplCia^ Xeifiu))', nlvat,, fT)^eCltjy, illSCriptioilis propter 
quas vadimonium deseri possit. At cum intraveris, di 

isdeaeque, quam nihil in medio invenies I Nostri grossi- 
ores Antiquitatum Exemplorum Artiumque, facetissimi 
Lucubrationum, puto quia Bibaculus erat et vocabatur. 
Paulo minus adserit Varro in satiris suis Sesculixe et25 
Flextabula. Apud Graecos desiit nugari Diodorus, et 

20 /3t/3\toS//(>.->jc liistoriam suam inscripsit. Apion quidem 
grammaticus (hie quem Tiberius Caesar cyinbalum mundi 
vocabat, cum propriae famae tympanum potius videri 
posset) inmortalitate donari a se scripsit ad quos aliqua 
componebat. Me non paenitet nullum festiviorem exco-26 

25gitasse titulum. Et ne in totum videar Graecos insectari, 
ex illis mox velim intellegi pingendi fingendique condito- 
ribus quos in libellis his invenies absoluta opera et ilia 
quoque quae mirando non satiamur pendenti titulo in- 
scripsisse, ut Apelles faciebat aut Polyclitus, tamquam in- 

socohata semper arte et imperfecta, ut contra iudiciorum 
varietates supercsset artifici regressus ad veniam velut 
emendaturo quidquid desideraretur, si non esset intercep- 
tus. Quare plenum verecundiae illud est, quod omnia 27 
opera tamquam novissima inscripsere et tamquam singu- 


lis fiito adempti. Tria non amplius, ut o^nnor, absolute 
tracluntur inscripta ; ille fecit quae siiis locis reddam. 
Quo adparuit summam artis securitatem auctori placuisse, 

28 et ob id magna invidia f uere omnia ea. Ego plane raeis 
adici posse multa confiteor, nee his solis, sed et omnibus 5 
quos edidi, ut obiter caveam istos Homeromastigas (ita 
enim verius dixerim), quoniam audio et Stoicos et dia- 
lecticos, Epicureos quoque (nam de gramraaticis semper 
expectavi) parturire adversus libellos quos de grammatica 
edidi, et subinde abortus facere iam decern annis, cum 10 

39celerius etiam elephanti pariant. Ceu vero nesciam ad- 
versus Theophrastum, hominem in eloqueutia tantum ut 
nomen divinum inde invenerit, scripsisse etiam feminam, 
et proverbium inde natum suspendio arborem eligendi. 

30 Non queo mihi tem2:)erare, quo minus ad. hoc pertinentiais 
ipsa censorii Catonis verba ponam, ut adpareat etiam Ca- 
toni de militari disciplina conmentanti qui sub Africano, 
immo vero et sub Hannibale didicisset militare et ne Afri- 
canum quidem ferre potuisset qui imperator triumphuni 
reportasset^ paratos fuisse istos qui obtrectatione alienae2o 
scientiae famam sibi aucupantur. ' Quid enim ?' ait in eo 
volumine, ' scio ego quae scripta sunt si palam proferautur, 
multos fore qui vitilitigent, sed ii potissimum qui verae 
laudis expertes sunt. Eorum ego orationes sivi praeter- 

31 fluere/ Nee Plancus inlepide, cum diceretur Asinius Pol- 25 
lio orationes in eum parare quae ab ipso aut liberis post 
mortem Planci ederentur, ne respondere posset : cum 
mortuis non nisi larvas luctari. Quo dicto sic repercussit 
illas, ut apud eruditos nihil impudentius iudicetur. Ergo 
securi etiam contra vitilitigatores quos Cato eleganter ex 30 
vitiis et litigatoribus composuit (quid enim illi aliud quam 
litigant aut litem quaerunt ?) exequemur reliqua propo- 
siti. Quia occupationibus tuis publico bono parcendum 
erat, quid singulis contineretur libris huic epistulae sub- 


iunxi, summaque cura ne legendos eos haberes operam 
dedi. Tu per hoc et aliis praestabis ne perlegant, sed ut 
qnisqne desiderabit aliqnid id taiitum quaerat, et sciat 
quo loco inveniat. Hoc ante me fecit in litteris nostris 
5 Valerius Soranus in libris quos e7ro7rn3w»' inscripsit. 

Booh II. : PUiiifs Theological Vietvs. 

1. (1.) Mundum et hoc quodcumque uomine alio cae- 1 
lum adpellare libuit cuius circumflexu degunt cuncta, 
numen esse credi par est, aeteriium, inmensuni, neque 

logenitum neque interiturum nriiquam. Huius extera in- 
dagare nee interest hominum, nee capit humanae con- 
ieotura mentis. Sacer est, aeternus, inmensus, totus in 2 
toto, immo vero ipse totum, infinitus ac finito similis, 
omnium rerum certus et similis incerto, extra intra cuncta 

i5complexus in se, idemque rerum naturae opus et rerum 
ij)sa natura. Furor est mensuram eius animo quosdam 3 
agitasse atque prodere ausos, alios rursus occasione bine 
sumpta aut his data innumerabiles tradidisse mundos, ut 
totidem rerum naturas credi oporteret, aut, si una omnes 

2oincubarent, totidem tamen solis totidemque lunas et ce- 
tera etiam in uno et inmensa et innumerabilia sidera, 
quasi non eadem qtiaestione semper in termino cogitatio- 
nis occursura desiderio finis alicuius aut, si baec infinitas 
naturae omnium artifici possit adsignari, non idem illud 

25 in uno facilius sit intellegi, taiito praesertim opere. Furor 4 
est, profecto furor, egredi ex eo et, tamquam interna eius 
cuncta plane iam nota sint, ita scrutari extera, quasi vero 
mensuram uUius rei possit agere qui sui nesciat, baud 
minor, homines videre quae mundus ipse non capiat. 

30 2. (2.) Formam eius in speciem orbis absoluti globatam 5 
esse nomen in primis et consensus in eo mortalium orbem 


adpellantium, sed et argumenta reruni docent, non solum 
quia talis figura omnibus sui partibus vergit in sese ac 
sibi ipsa toleranda est seque includit ct continet, nullarnm 
egens campaginm nee finem aut initium ullis sui partibus 
senti&ns, nee quia ad motum, quo sublime verti mox ad- 5 
parebit, talis aptissima est, sed oculorum quoque proba- 
tione, quod convexus mediusque quacumque cernatur, 
cum id accidere in alia non possit figura. 

6 3. (3.) Hanc ergo formam eius aeterno et inrequieto 
anibitu, inenarrabili celeritate, viginti quattuor horarumio 
spatio circumagi solis exortus et occasus baud dubium 
reliquere. An sit inmensus et ideo sensum aurium ex- 
cedens tantae molis rotatae vertigine adsidua sonitus non 
equidem facile dixerim, non hercule magis quam cir- 
cumactorum simul tinnitus siderum suosque volventiumis 
orbes an dulcis quidam et incredibili suavitate concentus. 
Nobis qui intus agimus iuxta diebus noctibusque tacitus 

Tlabitur mundus. Esse innumeras ei effigies animalium 
rerumque cunctarum impressas nee, iit in volucrum no- 
tamus ovis, levitate continua lubricum corpus, quod cla-20 
rissimi auctores dixere, rerum argumentis indicatur, quo- 
niam inde deciduis rerum omnium seminibus innumerae, 
in mari praecipue, ac plerumque confusis monstrificae 
gignantur effigies, praeterea visus probatione, alibi ursi, 
tauri alibi, alibi literae figura, candidiore medio per verti- 25 

8cem circulo. 4. Equidem et consensu gentium moveor. 
Nam quem Koa^ov Graeci nomine ornamenti adpellavere, 
eum et nos a perfecta absolutaque elegantia mundum. 
Caelum quidem baud dubie caelati argumeuto diximus, ut 

9 interpretatur M. Varro. Adiuvat rerum ordo descriptoso 
circulo qui signifer vocatur in duodecim animalium effigies 
et per illas solis cursus congruens tot saeculis ratio. 
10 5. (4.) Nee de dementis video dubitari quattuor esse 
ea, ignium sumnuun, inde tot stellarum illos conlucentium 


oculos, proxumum spirituus, quern Graeci nostrique eodem 
vocabulo aera appellant, vitalem huuc et per ciincta rernm 
meabilem totoqne consertum, liuius vi suspensam cum 
quarto aquarum elemento librari medio spatii tcllurem. 
5 Ita mutuo complexu diversitatis effici nexum et levia pon- 11 
deribus inbiberi quo minus evolent, contraque gravia ne 
ruant suspendi levibus in sublime tendentibus. Sic pari 
in diversa nisu in suo quaeque consistere inrequieto mundi 
ipsins constricta circuitu, quo semper in se currente imam 

loatque mediam in toto esse terram, eandemque universo 
cardinem stare pendentem, librantem per quae pendeat, 
ita solam inmobilem, circa earn volubili universitate, ean- 
demque ex omnibus uecti eidemque omnia inniti. 6. Inter 13 
banc caelumque eodem spiritu pendent certis discreta 

i5spatiis septem sidera quae ab incessu vocamus errantia, 
cum errent nulla minus illis. Eorum medius sol fertur 
amplissima magnitudine ac potestate, nee temporum modo 
terrarumque sed siderum etiam ipsorum caelique rector. 
Huuc esse mundi totius animum ac planius mentem, bunc 

2oprincipale naturae regimen ac numen credere decet opera 
eius aestimantes. Hie lucem rebus ministrat aufertque 13 
tenebras, bic reliqua sidera occultat iulustrat, bic vices 
temporum annumque semper renascentem ex usu naturae 
temperat, bic caeli tristitiam discutit atque etiam bumau^ 

25nubila animi serenat, bic suum lumen ceteris quoque 
sideribus fenerat, praeclarus, eximius, omnia intuens, om- 
nia etiam exaudiens, ut principi literarum Ilomero pla- 
cuisse in uno eo video. 

7. (5.) Quapropter effigiem dei formamque quaerere in- 14 

aobecillitatis buinanae reor. Quisquis est deus, si modo est 
alius, et quacumque in parte, totus est sensus, totus visus, 
totus auditus, totus animae, totus animi, totus sui. In- 
numeros quidem credere atque etiam ex vitiis bominum, 
ut Pudicitiam, Concordiam, Mentem, 8pem, Honorem, 


Clementiam, Fidem, ant (nt Democrito placnit) duos 
omniiio, Poenam et Beneficinm, maiorem ad socordiam 
isaceedit. Fragilis et laboriosa mortalitas in ])urtis ista 
digessit infirmitatis suae memor, nt portionibns coleret 
qnisque quo maxima indigeret. Itaqne nomina alia aliiss 
gentibus et numina in iisdem innumerabilia invenimus, 
inferis quoque in genera discriptis, morbisque et multis 
etiam pestibns, dnm esse placatas trepido metu cupimus. 

16 Ideoque etiam publice Febris fanum in Palatio dicatum est, 
Orbonae ad aedeni Larnm et ara Malae Fortunae Esquiliis. lo 
Quamobrcm maior caelitum populus etiam quam hominum 
intellegi potest, cum singnli quoque ex semetipsis totidem 
deos faciant luuones Geniosqne adoptando sibi, gentes 
vero quaedam animalia et aliqua etiam obsceua pro dis 
habeant ac multa dictu magis pudenda, per fetidas cepas, is 

17 alia et similia iurantes. Matrimonia qnidem inter deos 
credi tautoqne aevo ex his neminem nasci et alios esse 
grandaevos semper canosqne, alios invenes atque pneros, 
atri coloris, aligeros, claudos, ovo editos et alternis diebus 
viventes morientesque, puerilium prope deliramentornmao 
est, sed super omnem impudentiam adnlteria inter ij^sos 
fingi, mox iurgia et odia atque etiam furtorum esse et 

ISscelerum numina. Deus est mortal! iuvare mortalem et 
haec ad aeternam gloriam via. Hac proceres iere Romani, 
hac nunc caelesti passu cum liberis snis vadit maximns25 
omnis aevi rector Vespasianus Augustus fessis rebus sub- 

19 veniens. Hie est vetustissimus referendi bene merentibus 
gratiam mos, nt tates numinibus adsci-ibant. Quippe et 
omnium aliorum nomina deorum et quae su^Dra rettnli 
siderum ex hominum nata sunt meritis. lovem quidemso 
ant Mercurium aliterve alios inter se vocari et esse caele- 
stem nomenclaturam ? qnis non interpretatione naturae 
fateatur inridendum ? Agere curam rerum humanarum 
illud quidquid est summum ? anne tam tristi atque multi- 


plici ministerio non pollui credaiuus ? dubitemiisne ? 
Vix profecto est iudicare, iitrum magis conducat generi 
hunumo,, qnando aliis nulliis est deorum respectns, aliis 
pudeudus. Externis faniulantur sacris, ac digitis deos21 

5gestant, monstra quoque colunt, damnant et excogitant 
cibos, imperia dira in ipsos ne somno quidem quieto inro- 
gant. Non matrimonia, non liberos, non denique quid- 23 
quam aliud nisi iuvantibus sacris delignnt. Alii in Capi- 
tolio fallimt ac fnlminantem periurant lovem et hos 

loiuvant scelera, illos sacra sua poenis agunt. Invenit ta- 
nien inter has utrasque sententias medium sibi ipsa mor- 
talitas numen, quo minus etiam plana de deo coniectatio 
esset. Toto quippe mundo et omnibus locis omnibusque 
horis omnium vocibus Fortuna sola invocatur ac nomina- 

istur, una accusatur, una agitur rea. una cogitatur, sola 
laudatur, sola arguitur. Et cum conviciis colitur, volu- 
bilis, a plerisque vero et caeca existimata, vaga, inconstans, 
incerta, varia, indignorumque fautrix. Huic omnia ex- 
pensa, huic omnia feruntur accepta, et in tota ratione 

aomortalium sola utramquc paginam facit, adeoque obnoxiae 
sumus sortis, ut sors ipsa pro deo sit, qua deus probatur 
incertus. Pars alia et banc pellit astroque suo eventuus23 
adsignat nascendi legibus, semelque in omnis futuros um- 
quam deo decretum, in reliquum vero otium datur. Se- 

25dere coepit sententia haec, jiaritorque et eruditum vulgus 
et rude in eam cursu vadit. Ecce fulgurum monituus, 24 
oraculorum praescita, haruspicum praedicta atque etiam 
parva dictu in auguriis stornumenta et offeusiones pedum. 
Divos Augustus prodidit lacvum sibi calceum praepostere 

soinductum, quo die seditione militari prope adflictus est. 
Quae singula improvidam mortalitatem involvont, solum 25 
ut inter ista vel certum sit nihil esse certi ncc quidquam 
miserius homine aut superbius. Ceteris quippe animan- 
tium sola victus cura est, in quo sponte naturae benignitas 


sufficit, uno quidem vel praeferenclo cunctis bonis, quod 
de gloria, de pecuiiia, ambitione, superque de morte non 

26cogitant. Verum in his deos agere curam rernm humana- 
rum credi ex usu vitae est, jjoenasque maleficiis aliqnando 
seras, occupato deo in tantamole, numquam aiitom inritass 
esse, nee ideo proximum iili genitum hominem ut vilitate 

37inxta belnas asset. Imperfectae vero in liomine naturae 
praecipua solatia, ne deum qnidem posse omnia — namque 
nee sibi potest mortem consciscere, si velit, qnod liomini 
dedit optimum in tantis vitae poenis, nee mortalis aeter-io 
nitate donare aut revocare defunctos, necfacere ut qui vixit 
non vixerit, qui honores gessit non gesserit — nullumque ha- 
bere in praeterita ius praeterquam oblivionis atque (ut t'a- 
cetis quoque argumentis societas haec cum deo copuletur) 
ut bis dena viginti non sint aut multa similiter efficere non i5 
posse, per quae declaratur hand dubie naturae potentia, 
idque esse quod deum vocemus. In haec divertisse non 
fuerit alienum, vulgata iam propter adsiduam quaestionem 
de deo. 

Book VII.: On Memory. 20 

88 34. (34.) Memoria necessarinm maxime vitae bonum 
cui praecipua fuerit baud facile dictu est tarn multis eius 
gloriam adeptis. Cyrus rex omnibus in exercitu suo mili- 
tibus nomiua reddidit, L. Scipio populo Eomano, Cineas 
Pyrrhi regis legatus senatui et equestri ordini Eomae25 
postero die quam advenerat. Mithridates duarum et vi- 
ginti gentium rex totidem Unguis iura dixit, pro contione 

89singulas sine interprcte adfatus. Charmadas quidam in 
Graecia quae quis exegerit volumina in bibliothecis le- 
geutis modo repraesentavit. Ars postremo eius rei facta 30 
et inventa est a Simonide melico, consummata a Metro- 
doro Scepsio, ut nihil non iisdem verbis redderetur audi- 


turn. Nee aliucl est aeqne fragile in homine morboi'umgo 
et casus iniuria atque etiam metnns sentit, alias particu- 
latim, alias universa. Ictus lapide oblitus est litteras tan- 
tnm. Ex praealto tecto lapsus matris et adfinium pro- 

5 pinquorumque cepit oblivionem, alius aegrotus servorum 
etiam, sui vero nominis Messala Corvinus orator. Itaque 
saepe deficere temptat ac meditatur vel quieto corpore et 
valido, Somno quoque serpente amputatur, ut inanis 
mens quaerat ubi sit loci. 

10 25. (25.) Animi vigore praestantissimum arbitror geni-91 
turn Caesarem dictatorem. Nee virtutem constantiam- 
que nunc conmemoro, nee sublimitatem omnium capacem 
quae caelo eontinentur, sed proprium vigorem celerita- 
temque quodam igne volucrem. Scribere aut legere, 

i5simul dictare et audire solitum aceepimus, epistulas vero 
tantarum rerum quaternas pariter dictare librariis aut, si 
nihil aliud ageret, septenas. Idem signis conlatis quin-92 
quagiens dimicavit, solus M. Marcellum transgressus qui 
iindequadragiens dimicavit. Nam praeter civilis victorias 

aoundeciens centum et nonaginta duo milia liomiuum occisa 

proeliis ab eo non equidem in gloria posuerim, tantam 

etiamsi coactam humani generis iniuriam, quod ita esse 

confessus est ipse bellorum civilium stragem non prodendo. 

(20.) Tustius Pompeio Magno tribuatur 1)CCCXLVI93 

25navis piratis ademisse, Caesari proprium et peculiare sit 
praeter supra dicta clementiae insigne qua usque ad pae- 
nitentiam omnis superavit. Idem magnanimitatis perhi- 
buit exemplum cui comparari non possit aliud. 8pecta-94 
cula enim edita effusasque opes aut operum magnificentiam 

30 in hac parte enumerare luxuriae faventis est. Ilia fuit 
vera et incomparabilis invicti animi sublimitas, captis 
apud Pharsaliam Pompei Magni scriniis epistularum ite- 
rumque apud Thapsum Scipionis concrcmasse ea optima 
fide atque non legisse. 


IUuf<frio7is Men. 

100 27. (28.) Ceteris virtutum generibns varie et multi 
fuere praestantes. Cato primus Porciae gentis tris sum- 
mas in liomine res praestitisse cxistimatur, ut esset opti- 
mus orator, optimus imperator, optimus senator, quae mihi 5 
omnia, etiamsi non prius, attamen clarius fulsisse in Sci- 
pione Aemiliano videntur, dempto praeterea plurimorum 
odio quo Cato laboravit. Jtaque sit proprium Catonis 
quater et quadragiens causam dixisse, nee quemquam sae- 
pius postulatum et semper absolutum. 10 

101 28. (29.) Fortitudo in quo maxime extiterit inmensae 
quaestionis est, utique si poetica recipiatur fabulositas. 
Q. Ennius T. Caecilium Teucrum fratremque eius prae- 
cipue miratus propter eos sextum decimum adiecit anna- 
lem. L. Siccius Uentatus qui tribunus plebei fuit Sp. 15 
Tarpeio A. Aternio cos. Hand multo post exactos reges, 
vel numerosissima suffragia liabet centiens viciens proelia- 
tus, octiens ex provocatione victor, quadraginta quinque 

102 cicatricibus adverso corpore insignis, nulla in tergo. Idem 
spolia cepit xxxiiii, donatus hastis puris xviii, phaleris20 
XXV, torquibus Lxxxiii, armillis clx, coronis xxvi, 
in is civicis xiiii, aureis viii, muralibus iii, obsidio- 
nali una, fisco aeris, x captivis et xx simul bubus, 
imperatores novem ipsius maxime opera triumphantes 
secutus, praeterea (quod optumum in operibus eius 25 

103 reor) uno ex ducibus T. Romilio ex consulatu ad popu- 
lum convicto male imperatae rei militaris. Haud mi- 
nora forent Capitolini decora, ni perdidisset ilia exitu 
vitae. Ante decem et septem annos bina ceperat spo- 
lia. Primus omnium eques muralem acceperat coronam, 30 
sex civicas, xxxvii dona, xxiii cicatrices adverso cor- 
pore exceperat, P. Servilium magistrum equitum serva- 


verat, ipse vnlneratiis nmorum. femur. Super omnia 104 
Capitolium summamque rem in eo solus a Gallis serva- 
verat, si non regno suo servasset. Verum in his sunt 
quidem virtutis opera magna, sed maiora fortunae. M. 

5 Sergio, ut equidem arbitror, nemo quemquam hominum 
iure praetulerit, licet pronepos Catilina gratiam nomini 
deroget. Secundo stipendio dextram manum perdidit, 
stipendiis duobus ter et vicies vulneratus est, ob id 
neutra manu, neutro pede satis utilis, animo tantum 

10 salvo, plurimis postea stipendiis debilis miles. Bis ab 
Hannibale captus — neque enim cum quolibet hoste res 
fuit — bis vinculorum eius profugus, in viginti mensibus 
nuUo non die in catenis aut compedibus custoditus. Sini- 105 
stra manu sola quater pugnavit, duobus equis insidente 

15 60 suffossis. Dextram sibi ferream fecit, eaque religata 
proeliatus Cremonam obsidione exemit, Placentiam tutatus 
est, duodena castra hostium in Gallia cepit quae omnia 
ex oratione eius adparent habita cum in praetura sacris 
arceretur a collegis ut debilis, quos hie coronarum acervos 

20 constrncturus hoste mutato ! Etenim plurimum refert, in 106 
quae cuiusque virtns tempora inciderit. Quas Trebia 
Ticiuusvc aut Trasimenus civicas dedere ? quae Cannis 
corona merita, nude fugisse virtutis sunimnm opus fuit ? 
ceteri profecto victores hominum fuere, Sergius vicit 

asetiam fortunam. 

29. (30.) Ligeniorum gloriae quis possit agere delectum 107 
per tot disciplinarum genera et tantam rerum operumque 
varietatem, nisi forte Homero vate Graeco nullum felicius 
extitisse convenit, sive operis fortuna sive materie aesti- 

sometur? Itaque Alexander Magnus — etenim insignibus 108 
iudiciis optime citraque invidiam tam superba censura 
peragetur — inter spolia Darii Persarnm regis unguentorum 
scrinio capto quod erat de auro margaritis gemmisque pre- 
tiosum, varios eius usuus aniicis demonstrantibus, qiiando 


taedebat unguenti bellatorem et militia sordidum, 'immo 
Hercule,' inquit, ' librorum Homeri custodiae detur,' iit 
pretiosissimum huraani auimi opus qiiam maxime diviti 

109 opere servaretnr. Idem Pindari vatis familiae penatibus- 
que inssit parci, cum Thebas raperet, Aristotelis philosophi 5 
patriam condidit, tantaeqne rerum claritati tam benignnm 
testimonium miseuit. Arcbilochi poetae interfectores 
Apollo arguit Delpbis. 8opboclem tragici cothurni prin- 
cipem defunctum sepelire Liber pater iussit, obsidentibus 
moenia Lacedaemoniis, Lysandro eoriim rege in quiete 10 
saepius admonito ut pateretur humari delicias suas. Re- 
quisivit rex, quis supremum diem Athenis obisset, nee dif- 
ficulter ex bis quem deus significasset intellexit, pacemque 
funeri dedit. 

110 30. (31.) Platoni sapientiae antistiti Diouysius tyrannus 15 
alias saevitiae superbiaeque natus vittatam navem misit 
obviam, ipse quadrigis albis egredientem in litore exce- 
pit. Viginti talentis unam orationem Isocrates vendidit. 
Aescbines Atbeniensis summus orator, cum accusationem 
qua f uerat usus Rhodis legisset, legit et defeusionem De- 20 
mostlienis qua in illud depulsus fuerat exilium. miranti- 
busque turn magis fuisse miraturos dixit, si ipsum orantem 

111 audivissent, calamitate testis ingens factiis inimici. Thu- 
cydiden imperatorem Athenienses in exilium egere, rerum 
conditorem revocavere, eloquentiam mirati cuius virtutem 25 
daninaverant. Magnum et Menandro in comico socco 
testimonium regum Aegypti et Macedoniae contigit classe 
et per legates petito, mains ex ipso regiae fortunae prae- 

112 lata litterarum conscientia. Perhibuere et Romani pro- 
ceres etiam exteris testimonia. Cn. Pompeius confectoso 
Mithridatico bello intraturus Posidonii sapientiae profes- 
sione clari domum forem percuti de more a lictore vetuit, 
et fascis litterarum ianuae submisit is cui se oriens occi- 
densque submiserat. Cato censorius in ilia nobili trium 


sapientiae procerum ab Athenis legatione audito Carneade 
quam primum legates eos censuit dimittendos, quoniara 
illo viro argumentante quid veri esset baud facile discerni 
posset. Quanta morum conmutatio ! ille semper alioquinll3 

5 universes ex Italia pellendos censuit Graecos, at pronepos 
eius Vticensis Cato unum ex tribunatu militum pbilo- 
sophum, alteruni ex Cypria legatione deportavit, ean- 
demque linguam ex duobus Catonibus in illo abegisse, in 
lioc importasse memorabile est. Sed et nostrorum gloriam 114 

lopercenseamus. Prior Africanus Q. Ennii statuani sepul- 
cbro suo imponi iussit, clarumque illud nomen, immo vero 
spolium ex tertia orbis parte raptum, in cinere supremo 
cum poetae titulo legi. Divus Augustus carmina V'ergilii 
cremari contra testamenti eius verecundiam vetuit, ma- 

15 iusque ita vati testimonium contigit quam si ipse sua pro- 
bavisset. ]\I. Varronis in bibliotheca quae prima in orbe 115 
ab Asinio PoUione ex manubiis publicata Romae est, unius 
viventis posita imago est, baud minore, ut equidem reor, 
gloria, principe oratore et cive ex ilia ingeniorum quae 

20 tunc fuit multitudine uni banc coronam dante quam cum 
eidem Magnus Pompeius piratico ex bello navalem dedit. 
Innumerabilia delude sunt exempla Romana, si persequi 116 
libeat, cum pluris una gens in quocumque genera eximios 
tulerit quam cetcrae terrae. 8cd quo te, M. Tulli, piaculo 

25 taceam, quove maxime excellentem insigni praedicem ? quo 
potius quam universi populi illius sciscentis amplissimo 
testimonio, e tota vita tua consulatus tantum operibus 
electis ? te dicente legem agrariam, lioe est alimenta sua, 117 
abdicarunt tril)uus, te suadente Roscio tbeatralis auctori 

aolegis ignoverunt notatasque se discrimine sedis aequo 
animo tulerunt, te orante proscriptorum liberos bonores 
petere puduit, tuum Catilina fugit iugenium, tu M. An- 
tonium proscripsisti. Salve primus omnium parens pa- 
triae adpellate, primus in toga triumphum iinguaeque 


lanream merite, et facundiae Latiarumqiie litterarnm pa- 
rens atqne, nt dictator Caesar hostis quondam tuns de te 
scripsit, omnium triumpborum laurea maior, quanto plus 
est ingenii Romani termiuos in tantum promovisse quam 
imperii. b 

Book XXXIII.: Metals. 

1 (1.) Metalla nunc ipsaeque opes et rerum pretia dicen- 
tur, tellnrem intus exquirente cura multiplici modo, quippe 
alibi divitiis foditur quaerente vita aurum, argentum, 
electrum, aes, alibi deliciis gemmas et parietum signorum- lo 
que pigmenta, alibi temeritati ferrum, auro etiam gratius 
inter bella cacdesque. Persequimur omnis eius fibras vi- 
vimusque super excavatam, mirantes dehiscere aliquando 
ant intremescere illam, ceu vero non hoe et indignatione 

2sacrae parentis exprimi possit. Imus in viscera et in sedeis 
manium opes quaerimus, tamquam parum benigna ferti- 
lique qua calcatnr. Et inter haec minimum remediorum 
gratia scrutamur, quoto enim cuique fodiendi causa medi- 
cina est ? quamquam et hoc summa sui parte tribuit ut 
fruges, hirga facilisque in omnibus quaecumque prosunt. 20 

3 Ilia nos peremunt, ilia nos ad inferos agunt quae occulta- 
vit atque demersit, ilia quae non nascuntur ref)ente, ut 
mens ad inane evolans reputet quae deinde f utura sit finis 
omnibus saeculis exhauriendi eam quo usque penetratura 
avaritia. Quam innocens quam beata, immo vero etiam 25 
delicata esset vita, si nihil aliunde quam supra terras con- 
cupisceret, breviterque, nisi quod secum est ! 

4 (2.) Eruitur aurum et chrysocolla iuxta, ut pretioslor 
videatur, nomen ex auro custodiens. Parum enim erat 
unam vitae invenisse pestem, nisi in pretio esset auri etiam 30 
sanies. Quaerebat argentum avaritia ; boni consuluit in- 
terim invenisse minium rubentisque terrae excogitavit 


iisum. lieu prodiga ingenia, quot modis auximus pretia 
rerum ! Accessit ars picturae et aurum argentumque cae- 
lando carius fecimus. Didicit homo naturam provocare. 
Auxcro et artem vitiorum inritamenta ; in poculis libidines 

5 caelare iuvit ac per obscenitates bibere. Abiecta deinde 5 
sunt haec ac sordere coepere, ut auri argentique nimium 
fuit, Murrina ex eadem tellnre et crjstallina effodimus 
quibus pretium faceret ipsa fragilitas. Hoc argumentum 
opum, haec vera luxuriae gloria existimata est, habere 

10 quod posset statim perire totum. Nee hoc fuit satis. 
Turba gemmarum potamus et zmaragdis teximus calices, 
ac temulentiae causa tenere Indiani iuvat et aurum iam 
accessio est. 

1. (3.) Vtinamque posset e vita in totum abdicarie 

15 sacrum fame, ut celeberrimi auctores dixcre, proscissum 
conviciis ab optimis quibusque et ad perniciem vitae re- 
pertum, quanto feliciore aevo, cum res ipsae permutaban- 
tur inter sese, sicut et Troiauis temporibus factitatum 
Homero credi convenit ! ita enim, ut opinor, conmercia 

aovicfcus gratia invcnta. Alios coriis boum, alios ferro 7 
captivisquc res cmptitasse tradit. Quare, quamquam et 
ipse iam mirator auri, pecore aestimatioues rerum ita fecit, 
ut C boum arma aurea permutasse Glaucum diceret cum 
Diomedis armis viiii boum. Ex qua consuetudine multa 

25legum antiquarum pecore constat etiam Romae. 

(4.) Pessimum vitae scelus fecit qui id primus induitS 
digitis, nee hoc quis fecerit traditur. Nam de Prometheo 
omnia fabulosa arbitror, quamquam illi quoque ferreum 
anulum dedit antiquitas vinculumque id, uon gestamen, 

3ointellegi voluit. Midae quidem anulum quo circumacto 
habontem nemo cernerct, quis non etiam falnilosiorem fa- 
teatur? Manus et prorsus siuistrae maxinuim auctorita-9 
tem conciliavero auro, non quidem Komanae quarum in 
more ferrei erant ut virtutis bellicae iusigne. De regibus 


Romanis noii facile dixerim. Nullum habet Roniuli in 
CajHtolio statua nee praeter Numae Serviique Tullii alia 
ac ne Luci quidem Bruti. Hoc iu Tarquiniis maxime 
miror, quorum e Graecia fuit origo, unde hie anulorum 
usus venit, quamquam etiam nunc Lacedaemone ferreos 

10 utuntur. Sed a Priseo Tarquinio omnium primo filium, 
cum in praetextae annis oeeidisset hostem, bulla aurea 
donatum constat, unde mos bullae duravit, ut eorum qui 
equo meruissent filii insigne id haberent, ceteri lorum. 
Et ideo miror Tarquinii eius statuam sine anulo esse, lo 
Quamquam et de nomine ipso ambigi video. Graeci a 
digitis adpellavere, apud nos prisci unguium vocabant, 

11 postea et Graeci et nostri symbolum. Longo certe tem- 
pore ne senatum quidem Romanum habuisse aureos mani- 
festum est, siquidem iis tantum qui legati ad exteras gen- is 
tis ituri essent anuli publice dabantur, credo, quoniam ita 
exterorum honoratissimi intellegebantur. Neque aliis uti 
mos fuit quam qui ex ea causa publice accepissent, vul- 
goque sic triumphabant et, cum corona ex auro Etrusca 
sustiueretur a tergo, anulus tamen in digito ferreus erat20 
aequo triumphantis et servi fortassis coronam sustinentis. 

12 Sic triumphavit de lugurtha C. Marius aureumque non 
ante tertium consulatum sumpsisse traditur. li quoque 
qui ob legationem acceperant aureos in publico tantum 
utebantur iis, intra domos vero ferreis, quo argumento 25 
etiam nunc sponsae muneris vice ferreus anulus mittitur, 
isque sine gemma. Equidem nee Iliacis temporibus ullos 
fuisse anulos video, nusquam certe Homerus dicit, cum 
et codicillos missitatos epistularum gratia indicet et cou- 
ditas arcis vestis ac vasa aurea argenteaque, et eas conli-30 
gatas nodi, non anuli, nota. Sortiri quoque contra provo- 
cationes duces non anulis tra*lit, fabricae etiam deum 
fibulas et alia mulieln'is cultus sicut inauris in primordio 

13 i'actitasse, sine nientione anulorum. Et quisquis i)rimus 


instituit, ciiiictanter id fecit : laevis manibus latentibus- 
que iiiduit, cum, si honos securus fuisset, dextra fuerit 
ostentandus. Quodsi imj)edimentum potuit in eo aliquod 
intellegi, etiam serioris usus argnmentum esset ; mains 
sin laeva fuisset qua scutum capitur. Est quidem apud 
eundem Homernm virornm crinibus auruni implexum, 
ideo nescio an prior usus a feminis coeperit. 

Book XXXV.: History of Painting. 

(1.) Metallorum qnibus opes constant adgnascentinm-1 

10 que iis natura indicata propemodum est, ita conexis rebus 
ut inmensa medicinae silva officinarumqne tenebrae et 
morosa caelandi fingendique ac tinguendi subtilitas simul 
dicerentur. Restant terrae ipsius genera lapidumque vel 
numerosiore serie, plurimis singula a Graecis praecipue 

15 voluminibus tractata. Nos in iis brevitatem sequemur 
utilem instituto, modo nihil necessarium aut naturale 
omittentes. 1. Primumque dicemus quae restant de pic- 2 
tura, arte quondam nobili — tunc cum expeteretur regibus 
populisque — et alios nobilitante quos esset dignata jDoste- 

aoris tradere, nunc vero in totum marmoribus pulsa, iam 
quidem et auro, nee tantum ut parietes toti operiantur, 
verum et interraso marmore vermiculatisque ad effigies 
rerum et animalium crustis. Non placent iam abaci nee 3 
spatia montes in cubiculo dilatantia. Coepimus et lajiide 

ispingere. Hoc Claudii principatu inventum, Xeronis vero 
maculas, quae non essent in crustis, inserendo unitatem 
variare, ut ovatus esset Numidicus, ut purpura distingue- 
retur Synnadicus, qualiter illos nasci optassent deliciae. 
Montium haec subsidia deficientium, nee cessat luxuria 

30 id agere ut quam plurimum incendiis perdat. 

2. (2.) Imaginuni quidem pictura qua maxime similes 4 


ill aeviini propagabautur figurae in totum exolevit. Aerei 
ponuntur clipei argentea facie, surdo figurariim discrimi- 
iie; statiiavum capita permiitautur, vulgatis iam pridem 
salibiis etiain carminum. Adeo materiam conspici malunt 
omnes qnam se iiosci. Et inter liaec pinacotliecas veteri- 5 
bus tabulis consuunt alienasque effigies colnnt, ipsi hono- 
rem noii nisi in pretio ducentes, ut frangat heres furisque 

5 detrahat laqueo. Itaque nullius effigie vivente imagines 
pecuniae, non suas relincunt. Idem palaestras athleta- 
rum imaginibus et ceromata sua exoniant, Epicuri vultus 10 
per cubicula gestant ac circumferunt secum. Natali eius 
sacriticant, feriasque omni mense vicesima luna custodiunt 
quas icadas vocant, ii maxime qui se ne viventes quidem 
nosci volunt. Ita est profecto : artis desidia perdidit et 
quoniam animorum imagines non sunt, negleguntur etiamis 

6 corporum. Aliter apud maiores in atriis haec erant quae 
spectarentur ; non signa externorum artilicum nee aera 
aut marmora : expressi cera vultus singulis disponebantur 
armariis, ut essent imagines quae comitarentur gentilicia 
funera, semperque defuncto aliquo totus aderat familiae2o 
eius qui umquam fuerat populus. Stemmata vero lineis 

7 discurrebant ad imagines pictas. Tabulina codicibus im- 
plebantur et monimentis rerum in magistratu gestarum. 
Aliae foris et circa limina animorum ingentium imagines 
erant adfixis hostium spoiiis quae nee emptori refigere 25 
liceret, triumphabantque etiam dominis mutatis aeternae 
domus. Erat haec stimulatio ingens exprobrantibus tectis 
cotidie inbellem dominum intrare in alienum triumphum. 

SExstat Messalae oratoris indignatio quae prohibuit inseri 
genti suae Laevinorum alienam imaginem. Similis causa 30 
Messalae seni expressit volumina ilia quae de familis con- 
didit, cum Scipionis Pomponiaiii trausisset atrium vidis- 
setque adoptione testamentaria Salvittones — hoc enim 
fuerat cognomen — Africanorum dedecori inrepentes Sci- 


pionum nomini. Sed, pace Messalarum dixisse liceat, 
etiam mentiri clarorum imagines erat aliqiiis virtu turn 
amor, multoque liouestius qnam mereri, ne quis suas cx- 
peterefc. Non est praetereundum et novicium inventum, 9 
5 siquidem non ex auro argentove, at certe ex aere in biblio- 
thecis dicantur illis quorum inmortales animae in locis is- 
dem locuntur, quin immo etiam quae non sunt fiuguntur, 
pariuntque desideria non traditos vultus, sicut in Homero 
evenit. Quo mains, ut equidem arbitror, nullum est fell- 10 

locitatis specimen quam semper omnes scire cupere, qualis 
fuerit aliquis. Asini Pollionis hoc Romae inventum qui 
primus bibliotheeam dicando ingenia hominum rem pub- 
licam fecit. An priores coeperint Alexandreae et Pergami 
reges q\\\ bibliothecas magno certamine instituere, non fa- 

15 cile dixerim. Lnaginum amorem flagrasse quondam testes 11 
sunt Atticus ille Ciceronis edito de iis volumine, M. Varro 
benignissimo invento insertis voluminum suorum fecundi- 
tati, etiam septingentorum inlustrium aliquo niodo imagi- 
nibus, non passus intercidere figuras aut vetustatem aevi 

20 contra homines valere, inventor muneris etiam dis invidiosi, 
quando inmortalitatem non solum dedit, verum etiam in 
omnis terras misit, ut pracsentes esse ubique ecu di pos- 
sent. [. . .] 

(5.) De picturae initiis incerta nee instituti opcris quae- 15 

25stio est. Aegyptii sex milibus annorum apud ipsos In- 
ventam, priusquam in Graeciam transirct adfirnuint vana 
praedicatione, nt palam est, Graeci autem alii Sicyone, 
alii apud Corinthios repertam, omnes umbra hominis lineis 
circumducta, itaque primam talem, secundum singulis co- 

soloribus et monochromaton dictam, postquam operosior 
inventa erat, duratque talis etiam nunc. Inventam linia- 16 
rem a Philocle Aegyptio vel Cleanthe Corintliio primi 
exercuere Aridices Corinthius et Telephanes Sicyonius, 
sine uUo etiamnum hi colore, iam tamen spargentes linias 


intns. Ideo et quos pinxerunt adscribere institutum. 
Primus invenit eas colore testae, ut ferunt, tritae, Ecphan- 
tus Corinthius. Hunc eodem nomine alium fuisse quam 
tradit Cornelius Nepos secutum in Italiam Damaratum, 
Tarquinii Prisci regis Romani patrem, fugientem a Co- 5 
rintho tyranni iniurias Cypseli mox docebimus. 

17 (0.) lam enim absoluta erat pictura etiam in Italia. 
Extant certe bodieque antiquiores urbe picturae Ardeae 
in aedibus sacris quibus equidem nullas aequo miror, tarn 
longo aevo durantis in orbitate tecti veluti recentis. Si- 10 
militer Lanivi, ubi Atalante et Helena cominus pictae 
sunt nudae ab eodem artifice, utraque excellentissima 
forma, sed altera ut virgo, ne minis quidem templi con- 

IScussae. Gains princeps tollere eas conatus est libidine ac- 
censns, si tectorii natura permisisset. Durant et Caere 15 
antiquiores et ipsae. Fatebiturque quisquis eas diligenter 
aestimaverit nullam artium celerius consummatam, cum 
Iliacis temporibus non fuisse eam adpareat. 

19 4. (7). Apud Romanes quoque honos mature huic arti 
contigit, siquidem cognomina ex ea Pictorum traxerunt20 
Fabii clarissimae gentis, princepsque eius cognominis ipse 
aedem Salutis pinxit anno urbis conditae ccccl, quae 
pictura duravit ad nostram memoriam aede ea Claudi 
principatu exusta. Proximo celebrata est in foro boario 
aede Herculis Pacuvi poetae pictura. Enni sorore geni- 25 
tus hie fuit, clarioremque artem eam Romae fecit gloria 
scaenae. Postea non est spectata honestis manibus, nisi 
forte quis Turpilium equitem Romanum e Venetia nos- 
trae aetatis velit referre, pulcliris eius operibus hodieque 
Veronae extantibus. Laeva is manu pinxit, quod de nullo 30 
ante memoratur. Parvis gloriabatur tabellis extinctus 
nuper in longa senecta Titedius Labeo praetorius, etiam 
proconsulatu provinciae Narbonensis functus, sed ea re 

21 inrisa etiam contumcliac erat. Fuit et priucipuni viro- 


rum non omittendum do pictnra celebre consilium. Cum 
Q. Pedius, ncpos Q. Pedii consularis triumphalisque et a 
Caesare dictatore coheredis Augusto dati, uatura mutus 
esset. In eo Messala orator, ex cuius familia pueri avia 

sfuerat, picturam docendum censuit, idque etiam divus Au- 
gustus comprobavit, puer magni profectus in ea arte obiit. 
Dignatio autem praecipua Romae increvit, ut existimo, a 22 
M. Valerio Maximo Messala qui princeps tabulam pic- 
tam proelii quo Carthaginiensis et Hieronem in 8icilia 

lovicerat, proposuit in latere curiae Ilostiliae anno ab urbe 
condita cccclxxxx. Fecit hoc idem et L. Scipio, tabu- 
lamque victoriae suae Asiaticae in Capitolio posuit, idque 
aegre tulisse fratrem Africanum tradunt baud inmerito, 
quando filius eius illo proelio captus fuerat. Non dissi-23 

15 milem offensionem et Acmiliani subiit L. Hostilius Manci- 
nus qui primus Carthaginem iuruperat, situm eius oppug- 
nationesque depictas proponendo in foro et ipse adsistens 
populo spectanti singula enarrando qua comitate proximis 
comitiis consulatum adeptus est. Ilabuit et scaena ludis 

20 Claudii Pulchri magnam admirationeni picturae, cum ad 
tcgularum similitudinem corvi decepti imaginem advo- 

(8.) Tabulis autem extcrnis auctoritatcm Romae publico 24 
fecit primus omnium L. Mummius, cui cognomen Achaici 

25 victoria dedit, Namque cum in praeda vendeuda rex 
Attains X |VT| emisset tabulam Aristidis, Liberum patrem, 
pretium miratus snspicatusque aliquid in eavirtutis, quod 
ipse nesciret, revocavit tabulam, Attalo multum querente, 
et in Cereris delubro posuit. Quani primam arbitror pic- 

soturam externam Romae publicatam, delude video et in 25 
foro positas vulgo. Hinc enim ille Crassi oratoris lepos 
agentis sub Veteribus, cum testis comjDellatus instaret : 
'die ergo, Crasse, qualem me noris ?' 'Talem,' inquit, 
ostendens in tabula pictum inficctissime Galium exerentem 


linguam. lu foro fuit et ilia pastoris senis cum baculo, 
de qua Teutonorum legatus respondit iuterrogatus, quan- 
tiue eum aestimaret, donari sibi nolle talem vivnm ve- 

26 (9.) Sed praecipuani auctoritatem publice tabulis fecit 5 
Caesar dictator Aiace et Media ante Veneris Genetricis 
aedem dicatis, post eum M, Agrippa, vir rusticitati propior 
quam deliciis. Extat certe eius oratio magnifica et maxi- 
mo civium digna de tabulis omnibus signisque pnblicandis, 
quod fieri satius fuisset quam in villarum exilia pelli. lo 
Vernm eadem ilia torvitas tabulas duas Aiacis et Veneris 
mercata est a Cyzicenis US. |xTT|. In thermarum quoque 
calidissima parte marmoribus incluserat parvas tabellas, 
paulo ante, cum reficerentur, sublatas. 

27 (10.) Sujier omnis divns Augustus in foro suo celeber- 15 
rima in parte posuit tabulas dnas quae Belli faciem pictam 
habent et Triumphum, item Castores ac Victoriam. Posuit 
ct quas dicemus sub artificum mentione in templo Caesaris 
patris. Idem in curia quoque, quam in comitio cousecra- 
bat, duas tabulas impressit parieti. Nemean sedentem2o 
supra leonem, palmigeram ipsam, adstante cum baculo 
sene cuius supra caput tabella bigae dependet, Nicias 

28scripsit se inussisse, tali enim usus est verbo. Alterius 
tabulae admiratio est puberem filium seni patri similem 
esse aetatis salva differentia, supervolante aquila draconem25 
complexa. Philochares hoc suum opus esse testatus est. 
Inmensam, vel unam si tantum banc tabulam aliquis 
aestimet, potentia artis, cum propter Philocharen igno- 
bilissimos alioqui Glaucionem filiumque eius Aristippum 
senatus populi Romani tot saeculis spectet ! Posuit etso 
Tiberius Caesar, minime comis imperator, in templo ipsius 
August! quas mox indicabimus. liactenus dictum sit de 
dignitate artis morientis. [• • •] 

51 (33.) Et nostrae aetatis insaniam in pictura non omit- 


tarn. Nero princeps iusserat colosseum se pingi cxx po- 
dum linteo, incognitimi ad hoc tempus. Ea pictiira, cum 
peracta esset in Maiaiiis hortis^ acceusa f ulmine cum opti- 
ma hortorum parte conflagravit. Libertus eius, cum daret 53 

6 Anti munus gladiatorum, pnblicas portions occupavit pic- 
tura, ut constat, gladiatorum ministrorumque omnium 
veris imaginibus redditis. Hie multis iam saeculis suni- 
mus animus in pictura, pingi autem gladiatoria mnnera 
atque in publico exponi coepta a C. Terentio Lucano. Is 

loavo suo, a quo adoptatus fuerat, triginta paria in foro 
per triduum dedit tabulamque pictam in nemore Dianae 

8. (34.) Nunc celebres in ea arte quam maxima brevitate 53 
percurram, neque enim instituti operis est talis executio, 

15 itaque quosdam vel in transcursu et in aliorum mentione 
obiter nominasse satis crit, exceptis operum claritatibus 
quae et ipsa conveniet adtingi, sive extant sive interci- 
dere. Non constat sibi in hac parte Graecorum diligentia 5i 
multas post olympiadas cclebrando pictores quam statua- 

2orios ac toreutas, primumque olympiade lxxxx, cum et 
PhicUan ipsum initio pictorem fuisse tradatur clipeumque 
Athenis ab eo pictum, praeterca in confesso sit lxxx ter- 
tia fuisse fratrem eius Pauaenum, qui clipeum intus pinxit 
Elide Minervae, quam fecerat Colotes, discipulus Phidiae 

25 et ei in faciendo love Olympic adiutor. Quid ? quod in 55 
confesso perinde est Bularchipictoris tabulam, in qua erat 
Magnetum proelium, a Candaule, rege Lydiae Ileraclida- 
rum novissimo, qui et Myrsilus vocitatus est, rcpensam 
auro ? tanta iam dignatio picturae crat. Circa Romuli id 

3oaetatem acciderit necesse est, etenim duodcvicensima 
olympiade interiit Candaules aut, ut quidam tradunt, 
eodem anno quo Romulus, nisi fallor, manifesta iam tunc 
claritate artis, adeo absolutione. Quod si recipi necesse est, 56 
simul adparet niulto vetustiora principia eosque qui mono- 


Chromatis pinxeriut, quorum aetas non traditur, aliquanto 
ante fuisse, Hygiaenontem, Dinian, Charmadan et, qui 
primus in pictura marem a femina discreverit, Eumarum 
Athenienscm figuras omnis imitari ausum, quique inventa 
eius excoluerit, Cimonem Cleonaeum. Hie catagraphas 
invenit, lioe est obliquas imagines, et varie formare vul- 
tus, respicientes suspicientesve vel despicientes ; articulis 
membra distinxit, venas protulit, praeterque in vestibus 

57riigas et sinus invenit. Panaenus quidem f rater Phidiae 
etiam proelium Atlieniensium adversus Persas apud Mara- lo 
thona factum pinxit. Adeo iam colorum usus increbruerat, 
adeoque ars pcrfecta erat, ut in eo proelio iconicos duces 
pinxisse tradatur, Atheniensium Miltiaden, Callimaclium, 
Cynaegirum, barbarorum Datim, Artapliernen. 

58 9. (35.) Quin immo certamen etiam picturae florenteis 
eo institutnm est Corinthi ac Delphis, primusque omnium 
certavit cum Timagora Chalcidense, superatus ab eo Py- 
thiis, quod et ipsius Timagorae carmine vetusto adparet 
chronicorum errore non dubio. Alii quoque post hos clari 
fuere ante lxxxx olympiadem, sicut Polygnotus Thasius, 20 
qui primus mulieres tralucida veste pinxit, capita earum 
mitris versicoloribus operuit plurimumque picturae primus 
contulit, siquidem instituit os adaperire, dentis ostendere, 

59vultum ab antiquo rigore variare. Huius est tabula in 
portion Pompei, quae ante curiam eius fuerat, in qua du-25 
bitatur an ascendentem cum clupeo pinxerit an descenden- 
tem. Hie Delphis aedem pinxit, hie et Athenis porticum 
quae Poecile vocatur gratuito, cum partem eius Micon 
mercede pingeret. Vel maior huic auctoritas, siquidem 
Amphictyones, quod est publicum Graeciae concilium, 30 
hospitia ei gratuita decrevere. Fnit et alius Micon qui 
minoris cognomine distinguitur, cuius filia Timarete et 
ipsa pinxit. 

60 (36.) LXXXX autem olympiade fuere Aglaopiion, Ce- 


phisodorus, Erillus, Euenor pater Parrhasi et praeceptor 
maximi pictoris, de quo suis annis dicemus, omnes iam 
inlustres, non tamen in qnibus haerere exposito debeat 
festinans ad lamina artis in qnibus primus refulsit AjwUo- 

5 dortis Atheniensis lxxxxiii olympiade. Hie primus spe- 
cies exprimere instituit primusque gloriam penicillo iure 
contulit. Eius est sacerdos adorans et Aiax fulmine in- 
census, quae Pergami spectatur hodie. Neque ante eum 
tabula ullius ostenditur quae teneat oculos. Ab hoc 61 

10 artis fores apertas Zeuxis Heracleotes intravit olympiadis 
Lxxxxv anno quarto, audentemque iam aliquid penicil- 
lum — de hoc enim adhuc loquamnr — ad magnam gloriam 
perduxit, a quibusdam falso in lxxxviiii olympiade posi- 
tus. Confuisse necesse est Demophilum Himeraeum et 

isNesea Thasium, quoniam utrius eorum discipulus fuerit 
ambigitur. In eum Apollodorus supra scriptus versum62 
fecit, artem ipsis ablatam Zeuxim ferre secum. Opes 
qiioque tantas adquisivit ut in ostentatione earum Olym- 
piae aureis litteris in palliorum tesseris intextum nomen 

20 suum ostentaret. Postea donare opera sua instituit, quod 
nullo pretio satis digno permutari posse diceret, sicuti 
Alcmenam Agragantinis, Pana Archelao. Fecit et Pe-63 
nelopen, in qua pinxisse mores videtur, et athletam adeo- 
que in illo sibi placuit, ut versum subscriberet celebrcm 

25 ex eo, invisurum aliquem facilius quam imitaturum. Mag- 
nificus est et luppiter eius in throno adstantibus diis et 
Hercules infans dracones strangulans Alcmena matre co- 
ram pavcnte et Amphitryone. Reprelienditur tamen ecu 64 
grandior in capitibus articulisque, alioqui tantus diligen- 

30 tia, ut Agragantinis facturus tabulam, quam in templo 
lunonis Laciniae publico dicarent, inspexerit virgines 
eorum nudas ct quinque elegcrit, ut quod in quaque lau- 
datissimum esset pictura redderet. Pinxit et monochro- 
mata exalbo. Aequales eius ct aemuli fuere Timanthes, 


65 Anclrocydes, Enpompus, Parrhasius. 10. Descenclisse liic 
in certameu cum Zeiixide traditur et, cum ille detulisset 
uvas pictas tanto successu, ut in scaenam aves advolarent, 
ipse detulisse liuteum pictum ita veritate repraesentata, 
ut Zouxis alituni iudicio tumens flagitaret tandem re- 5 
nioto linteo ostendi picturam atque intellecto errore con- 
cederet palmam ingenuo pudore, quoniam ipse volucres 

66 f ef elliset, Parrhasius autem se artificem. Fertnr et 
postea Zeuxis pinxisse puerum uvas ferentem, ad quas 
cum advolassent aves, eadem ingenuitate processit ira-10 
tus operi et dixit : ' uvas melius pinxi qnam puerum, 
nam si et hoc consummassem, aves timere debuerant.' 
Fecit et figlina opera, quae sola in Ambracia relicta sunt, 
cnm inde Musas Fulvius Nobilior Romam transferret. 
Zeuxidis manu Romae Helena est in Philippi porticibus, is 

67 et in Concordiae delubro Mars3'as religatus. Parrhasius 
Ephesi natus et ipse multa contulit. Primus symme- 
trian picturae dedit, primus argutias vultus, elegantiam 
capilli, venustatem oris, confessione artificum in liniis ex- 
tremis palmam adeptus. Haec est picturae summa supti- 20 
litas. Corpora enim pingere et media rerum est quidem 
magni operis, sed in quo multi gloriam tulerint ; extrema 
corporum facere et desinentis picturae modum includere 

68rarum in successu artis invenitur. Ambire enim se ipsa 
debet extremitas et sic desinere, nt promittat alias post se 25 
ostendatque etiam quae occultat. Hanc ei gloriam con- 
cessere Antigonus et Xenocrates qui de pictura scrijisere, 
praedicantes quoque, non solum confitentes. Et alias 
multa grapliidis vestigia extant in tabulis ac membranis 
eius ex quibus proficere dicuntur artifices. Minor tamen3o 
videtur sibi comparatus in mediis corporibus ex2)rimendis. 

69 Pinxit demon Atheniensium argumento quoque ingenioso. 
Ostendebat namque varium, iracundum, iniustum, incon- 
stantem, eundem exorabilem clementem misericordem, 


gloriosum, excelsura humilem, ferocem f ugacemque et om- 
nia pariter. Idem pinxit et Thesea, quae Romae in Capi- 
tolio fuit, et navarchum thoracatum et in una tabula, quae 
est Khodi, Meleagrum, Herculem, Persea; haec ibi ter ful- 
5 mine ambusta neque oblitterata hoc ipso miraculum auget. 
Pinxit et arcliigallum, quam picturam amavit Tiberius 70 
jorinceps atque, ut auctor est Deculo, HS. LX aestimatam 
cubiculo suo inclusit. Pinxit et Thressam nutriceni in- 
fantemque in mauibus eius et Philiscum et Liberum pa- 

10 trem adstante Virtute, et pueros duos in quibus spectatur 
securitas et aetatis simplicitas, item sacerdotem adstante 
puero cum acerra et corona. Sunt et duae picturae eius 71 
nobilissimae, lioplites in certamine ita decurrens, ut sudare 
videatur, alter arma depouens ut anlielare sentiatur. Lau- 

15 dantur et Aeneas Castorque ac Pollux in eadem tabula, 
item Telephus, Achilles, Agamemnon, Vlixes. Fecundus 
artifex, sed quo nemo insolentius usus sit gloria artis, 
namque et cognomina usurpavit habrodiaetnm se adpel- 
lando aliisque vcrsibus princijDem artis et eam ab se con- 

aosummatam, super omnia Apollinis se radice ortum et Her- 
culem, qui est Lindi, talem a se pictum qualem saepe in 
quiete vidisset et, cum magnis suffragiis superatus a Ti- 72 
mantlie esset Sami in Aiace armorumque iudicio, herois 
nomine se moleste ferre dicebat, quod iterum ab indigno 

25victus esset. Kam Timanthi vel plurimum adfuit in- 73 
genii. Eius enim est Iphigenia oratorum laudibus cele- 
brata, qua stante ad aras peritura cum maestos pinxisset 
omiiis praecipueque patruum et tristitiae omnem imagineni 
consumpsisset, patris i2)sius vultum velavit, quem dignc 

3onon poterat ostendere. Sunt ct alia ingenii eius ex- 74 
empla, veluti Cyclops dormicns in i)arvula tabclla, cuius 
et sic magnitudinem exprimere cui)iens pinxit iuxta Sa- 
tyros thyrso pollicem eius metientes. Atque in unius 
liuius operibus intellegitur plus semper quam pingitur 


et, ciini sit ars snmmn, ingenium tamen ultra artem est. 
Pinxit et heroa absolutissinii operis artem ipsani com- 
plexus viros pingeudi, quod opus nunc Romae in templo 
79Pacis est. [. . .] Verum omuis prius genitos futu- 
rosque postea superavit Apelles Cous olympiade centesi-5 
ma duodecima. Picturae plura solus prope quam ceteri 
omnes eoiitulit, voluminibus etiam editis quae doctri- 
nam earn continent. Praecipua eius in arte venustas 
fait, cum eadem aetate maximi pictores essent. Quo- 
rum opera cum admiraretur omnibus conlaudatis, deesse lo 
illam suam Venerem dicebat, quam Graeci x"P'^" vocant; 
cetera omnia contigisse, sed hac sola sibi neminem parem. 

80 Et aliam gloriam usurpavit, cum Protogenis opus inmensi 
laboris ac curae supra modum anxiae miraretur ; dixit enim 
omnia sibi cum illo 2)aria esse aut illi meliora, sed uno seis 
praestare, quod manum de tabula sciret tollere, memo- 
rabili praecepto nocere saej)e nimiam diligentiam. Fuit 
autem non minoris simplicitatis quam artis. Melantliio 
dispositione cedebat, Asclepiodoro mensuris, hoc est, 

81 quanto qnid a qnoque distare deberet. Scitum est in- 20 
ter Protogenen et eum quod accidit. Hie Ehodi vive- 
bat, quo cum Apelles adnavigasset avidus cognoscendi 
opera eius fama tantum sibi cogniti, continue officinam 
petiit. Aberat ipse, sed tabulam amplae magnitudinis in 
machina aptatam una custodiebat anus. Ilaec foris esse 25 
Protogenen respondit interrogavitque a quo quaesitum 
diceret. Ab hoc, inquit Apelles, adreptoque penicillo 

82liuiam ex colore duxit summae tenuitatis per tabulam et 
reverso Protogeni quae gesta erant anus indicavit. Ferunt 
artificem protinus contemplatum subtilitatem dixisse Apel- 30 
len venisse, non cadere in alium tam absolutum opus; ip- 
sumque alio colore tenuiorem liniam in ipsa ilia duxisse 
abeuntemque praecepisse, si redisset ille, ostenderet adi- 
ceretque hunc esse quem quaereret atque ita evenit. 


Revertit enini Apelles et vinci erubescens tertio colore 
liiieas secuit nullum relinquens amplius subtilitati locum. 
At Protogenes victum se confessus in portuni devolavit83 
hospitcm quaerens, placuitque sic earn tabulam posteris 
5 tradi omnium quidem, sed artificum praecipuo miraculo. 
Consumptam cam priore inccndio Caesaris domus in Pala- 
tio audio, spectatani Rhodi ante, spatiose nihil aliud con- 
tinentem quam linias visum effugientes inter egregia mul- 
torum opera inani similem et eo ipso adlicientem omni- 

10 que opere nobiliorem. Apelli fuit alioqui perpetua con- 84 
suetudo numquam tam occupatum diem agendi ut non 
lincam ducendo cxerceretartem, quod ab eo in proverbium 
vcnit. Idem perfecta opera proponebat in pergula tran- 
seuntibus atque ipse post tabulam latens vitia quae nota- 

15 rentur auscultabat, vulgum diligentiorem iudicem quam se 
praeferens; feruntquc reprehensum a sutore, quod in 85 
crepidis una pauciores intus fecisset ansas, eodem postero 
die superbo emendatione pristinae admonitionis cavillante 
circa crus, indignatum prospexisse denuntiantem, ne supra 

2ocrepidam sutor iudicaret, quod et ipsum in proverbium 
abiit. Fuit cnim et comitas illi, propter quam gratior 
Alexandro Magno frequenter in officinam ventitanti — nam, 
ut diximus, ab alio se piugi vetuerat edicto — sed in officina 
imperite multa disserenti silentium comiter suadcbat, ri- 

25 deri eum dicens a pueris qui colores terorent. Tantum 86 
erat auctoritati iuris in regcm alioqui iracundum. Quam- 
quam Alexander lionorem ei clarissimo pcrhibuit exemplo, 
nauKjue cum dilcctam sibi e pallacis suis praecipue, no- 
mine Pancaspcn, nudam ])ingi ol) admirationem formaeab 

soApclle iussisset eumque, dum parct, captum amore scn- 
sisset, dono dcdit ei, magnus animo, maior impcrio sui 
nee minor hoc facto quam victoria alia, quia ipse se vicit87 
nee torum tantum suum sed etiam adfectum donavit arti- 
fici, ne dilectae quidem respectu motus, cum modo regis 


ea fuisset, modo pictoris esset. Sunt qui Venerem ana- 
dyomeneii ab illo pictam exemplar! putent. Ajielles 
et in aemulis benignns Protogeni dignationem primus 

88 Rhodi coustituit. Sordebat suis ut plerumque domestica, 
percontantique quanti liceret opera effecta parvum nescios 
quid dixerat, at ille quinquagenis taleiitis poposcit fa- 
mamque dispersit se emere, ut pro suis vendex'et. Ea res 
coucitavit Ehodios ad intellegendum artificem nee nisi 
augentibus pretium cessit. Imagines adeo similitudi- 
nis indiscretae pinxit ut — incredibile dictu — Ajiio gram-io 
niaticus scriptuui reliquerit quemdam ex facie homiuum 
divinantem, quos metoposcopos vocaut, ex iis dixisse aut 

89 futurae mortis annos aut praeteritae vitae. Non f uerat ei 
gratia in comitatu Alexandri cum Ptolemaeo, quo regnante 
Alexandrian! vi tempestatis expulsus subornato fraude is 
aemulorum piano regio iuvitatus ad cenam venit, indig- 
nantique Ptolemaeo et vocatores suos ostendenti, ut dice- 
ret a quo eorum invitatus esset, adrepto carbone extincto 

e f oculo imaginem in pariete deliuiavit, adgnoscente vultum 
OOplani rege incohatum protinus. Pinxit et Antigoni regis 20 
imaginem altero lumine orbati primus excogitata ratione 
vitia condendi ; obliquam namque fecit, ut quod deerat 
corpori, picturae deesse potius videretur, tantumque eam 
partem e facie ostendit quam totam poterat ostendere. 
Sunt inter opera eius et exspirantium imagines. Quae 25 

91 autem nobilissima sint, non est facile dictu. Venerem 
exeuntem e mari divus Augustus dicavit in delubro pa- 
tris Caesaris, quae auadyomene vocatur, versibus Graecis 
tantopere dum laudatur, aevis victa aed inlustrata. Cuius 
inferiorem partem conruptam qui reficeret non potuit re- 30 
periri, verum ipsa iniuria cessit in gloriam artificis. Con- 
seuuit haec tabula carie, aliamque pro ea substituit Nero 

92 in principatu suo Dorothei manu. Apelles incohaverat et 
aliam Venerem Coi superaturus etiam illam suam prio- 


rem. Invidit mors peracta parte nee qui snccederet 
operi ad praescripta liuiamenta iuventiis est. Pinxit et 
Alexandrum Magnum fulmentenentem in templo Ephesiae 
Dianae viginti talentis auri. Digiti eminere videntur et 

sfulmen extra tabulam esse — legentes meminerint omnia 
ea quattuor coloribus facta — manipretium eius tabulae in 
nummo aureo mensura accepit, non numero. Pinxit et93 
megabyzi sacerdotis Dianae Ephesiae pompam, Clitum 
cum equo ad bellum festinantem, galeam i:)oscenti armige- 

10 rum porrigentem. Alexandrum et Philippum quotiens 
pinxerit, enumerare supervacuum est. Mirantur eius 
Ilabronem Sami, Menandrum regem Cariae, Rhodi, item 
Antaeum, Alexandreae Gorgosthenen tragoedum, Romae 
Castorem et Pollucem cum Victoria et Alexandro Magno, 

15 item Belli imaginem restrictis ad terga manibus, Alexan- 
dro in.curru triumphante, quas utrasque tabulas divus94 
Augustus in fori sui celeberrimis partibus dicaverat sim- 
plicitate moderata ; divus Claudius pluris existimavit 
utriquc excisa Alexandri facie divi Augusti imagines ad- 

20 dere. Eiusdem arbitrantur manu esse et in Dianae templo 
Herculem aversum, ut, quod est difficillimum, faciem 
eius ostendat verius pictura quam promittat. Pinxit et 
heroa nudum, eaque pictura naturam ipsam provocavit. 
Est et equus eius sive fuit pictus in certamine, quo 95 

25 indicium ad mutas quadripedes provocavit ab hominibus. 
Namque ambitu praevalere aemulos sentiens singulorum 
picturas inductis equis ostendit, Apellis tantum equo ad- 
hinnivere, idque et postea semper evenit, ut experimentum 
artis illud ostentaretur. Fecit et Neoptolemum ex equo ad- 96 

30 versus Persas, Archelaum cum uxore et filia, Antigonum tiio- 
racatum cum equo incedentem. Peritiores artis praeferuut 
omnibus eius operibus euudem regem sedentem in equo et 
Dianam sacrificantium virginum clioro mixtam, quibus 
vicisse Ilomeri versus videtur id ipsum describeutis. 


Pinxit et quae pingi non possnnt, tonitrna, fnlgetra, 
fulguraque ; Bronten, Astrapen, Ceraunoboliaii adpellant. 
97lnventa eius et ceteris profuere in arte, nnum imitari 
nemo potnit, quod absoluta opera atramento inlinebat ita 
tenui, ut id ipsum cum repercussu claritatis colorem album 5 
excitaret custodiretque a jmlvere et sordibus, ad manum 
intuenti demum adpareret, sed etiam ratione magna, ne 
claritas colorum aciem offenderet veluti per lapidem spe- 
cularem intuentibus et e longinquo eadem res nimis flori- 
01 dis coloribus austeritatem occulte darot. [. . .] Simul, utio 
dictum est, et Protogenes floruit. Patria ei Caunus, 
gentis Rhodiis subiectae. Summa paupertas initio ar- 
tisque summa intentio et ideo minor fertilitas. Quis eum 
docuerit non putant constare. Quidam et navis pinxisse 
usque ad quinquagensimum aunum ; argumentum esse, 15 
quod cum Athenis celeberrimo loco Minervae delubri pro- 
pylon pingeret, ubi fecit nobilem Paralum et Hammoni- 
ada, quam quidam Nausicaan vocant, adiecerit parvulas 
navis longas in iis quae pictores parergia adpellant, ut 
adpareret a quibus initiis ad arcem ostentationis opera 20 

102 sua pervenissent. Palmam luibet tabularum eius Lalysus, 
qui est Romae dicatus in templo Pacis. Cum pingeret 
eum, traditur madidis lupinis vixisse, quoniam sic simul 
et famem sustineret et sitim ncc sensus nimia dulcedine 
obstrueret. Huic picturae quater colorem induxit ceu tria 25 
subsidia iniuriae ct vetustatis, ut decedente superiore in- 
ferior succederet. Est in ea canis mire factus ut quern 
pariter et casus pinxerit. Non iudicabat se in eo expri- 
mere spumam anhelantis, cum in reliqua parte omni, quod 

lOSdifRcillimum erat, sibi ipse satisfecisset. Displicebat an- 30 
tern ars ipsa nee minui poterat et videbatur nimia ac 
longius a veritate discedere, spumaque pingi, non ex ore 
nasci; anxio aninii cruciatu, cum in pictura verum esse, 
non verisimile vellet, absterserat saepius mutaveratque 


peiiicilliim, nullo moclo sibi adprobans. Postrcmo iratus 
arti, quod intellegeretur, spongeam impegit inviso loco 
tabulae, et ilia reposuifc ablatos colores qualiter cura 
optaverat, fecitque in pictura fortuna naturam. Hoc 104 

eexemplo eius similis et Nealcen successus spumae equi 
similiter spongea impacta secutus dicitur, cum pingeret 
poppyzonta retinentem eum. Ita Protogenes moustravit 
et fortunam. Propter liunc lalysum, ne cremaret tabu- 
lam, Demetrius rex, cum ab ea parte sola posset Rhodum 

10 capere, non iiicendit, parcentemque picturae fugit occasio 
victoriae. Erat tunc Protogenes in suburbano suo hortulo, 
hoc est Demetrii castris, neque interpellatus proeliis in- 
cohata opera intermisit omnino nisi accitus a rege, inter- 
rogatusque qua fiducia extra muros ageret, respondit scire 

15 se cum Rhodiis illi bcllum esse, non cum artibus. 


M. Fabius Quixtilianus was boru about 35 A.D., in Calagurris, 
Spain. He was educated in Rome, partly by his father, himself a 
rhetorician of repute, by Domitius Afer, the orator, and by Remmius 
Palaemon, a famous <j|;rauiniarian. Having returned to his native 
town, ho was subsequently taken back vo Rome by Galba, in 68 A.D., 
■where he remained till his death, about 96. After an extraordinarily 
successful career as a teacher of rhetoric, he retired in 88 A.D., and 
devoted his well-earned leisure to the composition of the Institutio 
Oratoiia, in twelve books. This immortal masterpiece, admirable 
alike in style and substance, gives a complete system of pedagogy 
with reference to an oratorical career. The tenth book, owing to a 
critical survey of the 'best authors' in Greek and Latin literature, 
has acquired a special popularity. 

For a full account of Quintilian and his work, see the introduction 
to Peterson's edition of Book X., Oxford, 1892. 



«ifk Book I. : Prooemium. 


Post impetratam studiis meis quietem quae per viginti 1 
annos erudiendis iuvenibus impenderam, cum a me quidam 
familiariter postularent, ut aliquid de ratione dicendi com- 
ponerem : diu sum equidem reluctatus, quod auctores 

5utriusque linguae clarissimos non ignovabam multa quae 
ad hoc opus pertinerent diligentissime scripta posteris re- 
liquisse. Sed qua ego ex causa faciliorem raihi veniamS 
meae deprecationis arbitrabar fore, hac accendebantur illi 
magis, quod inter diversas opiniones priorum et quasdam 

loetiam inter se contrarias difficilis esset electio ; ut mihi si 
non inveniendi nova, at certe iudicandi de veteribus iniun- 
gere laborem non iniuste viderentur. Quamvis autem non 3 
tarn me vinceret praestandi, quod exigebatur, fiducia quam 
negandi verecundia, latins se tamen aperiente materia 

15 plus quam imponebatur oneris sponte suscepi ; simul ut 
pleniore obsequio demerercr amantissimos mei, simul ne 
vulgarem viani ingressus alienis demum vestigiis insi- 
stereni. Nam ceteri fere qui artem orandi litteris tradi-4 
derunt, ita sunt exorsi, quasi perfectis omni alio genere 

2odoctrinae summani eloqucntiae manum imponerent ; sive 
contemncntes tanquam parva quae prius discimus, siudia, 
sive non ad suum pertinerc officium opinati, quando divi- 
sae professionum vices essent : sen, quod proximum vero, 


nullam ingenii sperantes gratiam circa res etiamsi neces- 
sarias procul tamen ab ostentatione positas ; ut operum 

5fastigia spectantur, latent fimdamenta. Ego, cum existi- 
mem nihil arti oratoriae alienum, sine quo fieri non posse 
oratorem fatendum est, nee ad ullius rei summam nisi 5 
praecedcntibus initiis perveniri, ad minora ilia, sed quae 
si negligas, non sit maioribus locus, demittere me non 
recusabo, nee aliter quam si mihi tradatur educandus 

6 orator, studia eius formare ab infantia incipiam. Quod 
opus, Marcelle Vitori, tibi dicamus quem, cum amicis-io 
simum nobis tum eximio litterarum amore flagrantem, 
non propter haec modo (quamquam sunt magna) dignis- 
simum hoc mutuae inter nos caritatis 23ignore iudicaba- 
mus ; sed quod erudiendo Getae tuo, cuius prima aetas 
manifestum iam ingenii lumen ostendit, non inutiles fore is 
libri videbantur quos ab ipsis discendi velut incunabulis, 
per omnis, quae modo aliquid oratori futuro conferant 
artis ad summam eius operis perducere destinabamus ; 

7atque eo magis, quod duo iam sub nomine meo libri fere- 
bantur artis rhetoricae neque editi a me neque in hoc 20 
comparati. Namque alterum, sermone per biduum habi- 
to, pueri quibus id praestabatur exceperant ; alterum 
pluribus sane diebus, quantum notando consequi potue- 
rant, interceptnm, boni iuvenes sed nimium amantes mei, 

8temerario editionis honore vulgaverant. Quare in his 25 
quoque iibris erunt eadem aliqua, multa mutata, plurima 
adiecta, omnia vero compositiora et quam nos poterimns, 

9 Oratorem autem instituimus ilium perfectum qui esse 
nisi vir bonus non potest, ideoque non dicendi modo exi-30 
niiam in eo facultatem sed omnis animi virtutes exigimus. 
10 Neque enim hoc concesserim, rationem rectae honestaeque 
vitae (ut quidam putaverunt) ud philosophos relegandam, 
cum vir ille vere civilis et publicarum privatarumque re- 


rum administrationi accommodatus qui regere consiliis 
urbis, fundare legibus, emendare iudiciis possit, noii alius 
sit profecto quam orator. Quare^, tametsi me fateor usurum 11 
quibusdam quae philosophorum libris coutinentur, tamon 

5 ea iure vereque contenderim esse operis nostri proprieque 
ad artem oratoriam pertiuere. An, si frequentissime del3 
iustitia, fortitudine, temperantia ceterisque similibus dis- 
serendum est, adeo ut vix ulla possit causa reperiri, in 
quam non aliqua ex his incidat quaestio, eaque omnia in- 

loventione atque elocutione sunt explicanda, dubitabitur, 
ubicunque vis ingenii et copia dicendi postulatur, ibi partis 
oratoris esse praecipuas ? Fueruntque haec, ut Cicero 13 
apertissime conligit, quemadmodum iuncta natura, sic of- 
ficio quoque copulata, ut eidem sapientes atque eloquentes 

i5]iaberentur. Scidit deinde se studium atque inertia fac- 
tum est, ut artes esse plures viderentur. Nam ut primum 
lingua ^se coepit in quaestu institutumque eloquentiae 
bonis male uti, curam morum qui diserti habebantur re- 
liquerunt. Ea vero destituta infirmioribus ingeniis velut 14 

2opraedae fuit. Inde quidam, contempto bene dicendi la- 
bore, ad formandos animos statuendasque vitae leges re- 
gressi partem quidem potiorem, si dividi posset, retinue- 
runt; nomen tamen sibi insolentissimum adrogaverunt, ut 
soli sapientiae studiosi vocarcntur, quod neque summi im- 

25peratores neque in consiliis rerum maximarum ac totius 
administratione rei publicae clarissime versati sibi umquam 
vindicare sunt ausi. Facere enim optima quam promittere 
maluerunt. Ac veterum quidem sapientiae profcssorum 15 
multos et honesta praecepisse et, \\t praeceperint, etiam 

30 vixisse, facile concesscrim ; nostris vero temporibus sub 
hoc nomine maxima iti plerisque vitia latuerunt. Non 
enim virtute ac studiis, ut haberentur philosoplii, labora- 
bant, sed vultum et tristitiam et dissentientem a ceteris 
habitum pessimis moribus praetendebant. Haec autem 16 


quae velut propria philosophiae adseruntur, passim trac- 
tamus omnes. Quis enim noii cle iusto, aequo ac bono, 
mode non et vir pessimus, loquitur? quis non etiam ru- 
sticorum aliqua de causis naturalibus quaerit? nam verbo- 
rum proprietas ac differentia omnibus qui sermonem curae s 

17 habent, debet esse conmunis. Sed ea et sciet optime et 
eloquetur orator ; qui si fuisset aliquando perfectus, non 
a philosophorum scholis virtutis praecepta peterentur. 
Nunc necesse est ad eos aliquando auctores recuri'cre qui 
desertam, ut dixi, partem oratoriae artis, meliorem prae- lo 
sertim, occupaverunt, et velut nostrum reposcere ; non ut 
nos illorum utamur inventis, sed ut illos alienis usos esse 

18 doceamus. Sit igitur orator vir talis, qualis vere sapiens 
adpellari possit, nee moribus modo perfectus (nam id mea 
quidem opinione, quamquam sunt qui dissentiant, satis non is 

19 est) sed etiam scientia et omni facultate dicendi, qualis 
fortasse nemo adhuc fuerit, sed non ideo minus nobis ad 
summa tendendum est ; quod fecerunt plerique veterum 
qui, etsi nondum quemquam sapientem repertum puta- 

20 bant, praecepta tamen sapientiae tradiderunt. Nam est 20 
certe aliquid consummata eloquentia neque ad eam per- 
venire natura humani ingenii prohibet. Quod si non con- 
tingat, altius tamen ibunt qui ad summa nitentur quam 
qui, praesumpta desperatione quo velint evadendi, protinus 
circa inia substiterint. 25 

21 Quo magis impetranda erit venia, si ne minora quidem 
ilia, verum operi quod instituimus uecessaria praeteribo. 
Nam liber primus ea quae sunt ante officium rhetoris 
continebit. Secundo prima apud rhetorem elementa et 
quae de ipsa rhetorices substantia quaeruntur tractabimus. 3o 

23 Quinque deinceps inventioni, nam liuic et dispositio sub- 
iungitur, quattuor elocutioni, in cuius partem memoria ac 
pronuntiatio veuiunt, dabuntur. Vnus accedet in quo no- 
bis orator ipse informandus est, et qui mores eius, quae in 


suscipiendis, discendis, agendis cansis ratio, quod elo- 
quentia genus, quis ageudi debeat esse finis, quae post 
fiuem studia, quantum nostra valebit infirmitas, disse- 
ramus. His omnibus admiscebitur, ut quisque locus po-23 
5stulabit, docendi ratio quae non eorum modo scientia, 
quibus solisquidam nomen artis dederunt, studiosos instrn- 
at et (ut sic dixerim) ius ipsum rhetorices interpretetur, 
sed alere facundiam, viris augere eloquentiae possit. Nam 24 
plerumque nudae illae artes nimia subtilitatis adfectatione 

lofrangunt atque concidunt quidquid est in oratione gene- 
rosius et omnem sucum ingenii bibunt et ossa detegunt, 
quae ut esse et adstringi nervis suis debent, sic corpore 
operienda sunt. Ideoque nos non jjarticulam illam, sicut25 
plerique, sed quidquid utile ad instituendum oratorem 

isputabamus, in hos duodecim libros contulimus breviter 
omnia demonstraturi. Xam si quantum de quaque re 
dici potest persequamur, finis opcris non reperietur. Illud 26 
tamen in primis testandum est, nihil praecepta atque artis 
valere nisi adiuvante natura. Quapropter ei cui deerit 

2oingenium, non magis haec scripta sint quam de agrorum 
cultu sterilibus terris. Sunt et alia ingentia quaedam27 
adiumenta, vox, latus patiens laboris, valetudo, constantia, 
decor; quae si modica obtigerunt, possunt ratione am- 
pliari, sed nonnunquam ita desunt, ut bona etiam ingenii 

25studiique conrumpant; sicut et haec ipsa sine doctore 
perito, studio pertinaci, scribendi, legendi, dicendi multa 
et continua exercitatione per se nihil prosunt. 

Book L, 1: Quemadmodum Prima Elementa Tradenda Sint. 

Igitur nato filio pater spem de illo primum quam 1 
sooptimam cajMat ; ita diligentior a principiis fiet. Falsa 
enim est querelhi, paucissimis hominibus vim percipiendi 


quae tradantur esse concessam, plerosque vero laborem 
ac tempora tarditate ingenii perdere. Nam contra pluris 
reperias et facilis in excogitando et ad discendum promj)- 
tos. Quippe id est homini naturale: ac sicnt aves ad 
volatum, equi ad cursum, ad saevitiarn ferae gignuntur, 5 
ita nobis propria est mentis agitatio atque sollertia, unde 

2 origo animi caelestis creditur. Hebetes vero et indociles 
non magis secundum naturam homines eduntur quam 
prodigiosa corpora et monstris insignia, sed hi pauci ad- 
modum. Fuerit argumentum, quod in pueris elucet spesio 
plurimorum quae cum emoritur aetate, manifestum est 

3 non naturam defecisse sed curam. Praestat tamen iugenio 
alius alium. Concede ; sed plus efficiet aut minus ; nemo 
reperitur qui sit studio nihil consecutus. Hoc qui per- 
viderit, protinus ut erit parens factus acrem quam maxime 15 
curam spei futuri oratoris impendat. 

4 Ante omnia ne sit vitiosus sermonutricibus quas, si fieri 
posset, sapientes Chrysippus optavit, certe quantum res 
pateretur optimas eligi voluit. Et morum quidem in his 
baud dubie prior ratio est, recte tamen etiam loquantur. 20 

5 Has primum audiet puer harum verba effingere imitando 
conabitur. Et natura tenacissimi sumus eorum quae ru- 
dibus annis pevcepimus; ut sapor quo nova imbuas durat, 
nee lanarum colores quibus simplex ille candor mutatus 
est, elui possunt. Et haec ipsa magis pertinaciter haerent 25 
quo deteriora sunt. Nam bona facile mutantur in peius ; 
num quando in bonum verteris vitia 'i Non adsuescat ergo, 
nedum infans quidem est, sermoni qui dediscendus sit. 

6 In parentibus vero quam plurimum esse eruditionis 
optaverim. Nee de patribus tantum loquor. Nam Grac- 30 
chorum eloquentiae multum contulisse accepimus Corne- 
liam matrem, cuius doctissimus sermo in posteros quoque 
est epistolis traditus; et Laelia C. filia reddidisse in 
loquendo paternam elegantiam dicitur; et Hortensiae Q. 


filiae oratio apud Ti'iumviros habita legitur non tantum 
in sexus honorem. Nee tamen ei quibus discere ipsis 7 
non contigit, minorem curam doeendi liberos habeaut, 
sed sint propter hoc ipsiun ad cetera magis diligentes. 
6 De pueris inter quos educabitur ille huic spei desti- 
natus, idem quod de nutricibiis dictum sit./ 

De paedagogis hoc amplius, ut aut sint eruditi plane, 8 
quam primam esse curam velim aut se non esse eruditos 
sciant. Nihil est peius iis qui paulum aliquid ultra primas 

lolitteras progressi falsam sibi scientiae persuasionem indue- 
runt. Nam et cedere praecipiendi partibus iudignantur 
et velut iure quodam potestatis, quo fere hoc hominum 
genus intumescit, imperiosi atque interim saevientes stul- 
titiam suam perdocent. Nee minus error eorum nocet9 

ismoribus; siquidem Leonides, Alexandri paedagogus, ut a 
Babylonio Diogene traditur, quibusdam eum vitiis imbuit 
quae robustum quoque et iam maximum regem ab ilia 
institutione puerili sunt persecuta. 

Si cui multa videor exigere, cogitet oratorem institui, 10 

20 rem arduam, etiam cum ei formando nihil defnerit; 
praeterea plura ac difficiliora superesse. Nam et studio 
perpetuo et praestantissimis praeceptoribus et plurimis 
disciplinis opus est. Quapropter praecipienda sunt opti-11 
ma ; quae si quis gravabitur, non rationi defuerit, sed 


Si tamen non continget, quales maxime velim nutrices, 
pueros, paedagogos habere : at unus certe sit adsiduus lo- 
quendi non imperitus qui, si qua erunt ab his praesente 
alumno dicta vitiose, conrigat protinus nee insidere illi 

30sinat ; dum tamen intellegatur, id quod prius dixi, bonum 
esse hoc remedium. 

A sermone Graeco puerum incipere malo., quia Latinum 12 
qui pluribus in usu est, vel nobis nolentibus perbibet, si- 
niul quia disciplinis quoque Graecis prius instituendus est. 


13 unde et nostrae fluxerunt. Non tamen hoc adeo siipersti- 
tiose fieri velim, ut din tautum Graece loquatur aiit discat, 
sicnt plerisque moris est. Hinc enim accidnnt et oris 
plurima vitia in peregriuum sonum conrupti et sermonis, 
cui cum Graecae figurae adsidua consuetudine haeserunt, 6 
ill diversa quoqiie loqueudi ratione pertinacissime durant, 

UNon louge itaque Latina subsequi debent et cito pariter 
ire. Ita fiet ut, cum aequali cura linguam utramque tueri 
coeperimus, neutra alteri officiat. 

15 Quidam litteris instituendos qui minores septem annis lo 
assent non putaverunt, quod ilia primum aetas et intellec- 
tum disciplinarum capere et laborem pati posset. In qua 
sententia Ilesiodum esse plurimi tradunt qui ante gram- 
maticum Aristophanen fueruut ; nam is primus viro^i]i:ng, 
in quo libro scriptum hoc invenitur, negavit esse huius is 

16 poetae. Sed alii qnoque auctores, inter quos Eratosthenes, 
idem praeceperunt. Melius autem qui nullum tempus 
vacare cura volant, ut Chrysippus. Nam is, quamvis nu- 
tricibus triennium dederit, tamen ab illis quoque iam for- 
mandam quam optimis institutis mentem infantium iudi-20 

17 cat. Cur autem non pertineat ad litteras aetas quae ad 
mores iam pertinet ? neque ignore toto illo de quo lo- 
quor tempore vix tantum effici, quantum conferre unus 
postea possit annus, sed tamen mihi qui dissenserunt 
videntur non tani discentibus in hac j^arte quam docenti-25 

18 bus pepercisse. Quid melius alioqui facient, ex quo loqui 
poterunt ? faciant enim aliquid necesse est. Aut cur 
hoc, quantulumcunque est, usque ad septem annos lucrum 
fastidiamus ? nam certe quamlibet parvum sit quod con- 
tulerit aetas prior, niaiora tamen aliqua discet puer ipso 3o 

19 illo anno quo minora didicisset. Hoc per singulos annos 
prorogatum in summam proficit, et quantum in infantia 
praesumptum est temporis, adolescentiae adquiritur. Idem 
etiam de sequentibus annis praeceptum sit, ne quod cui- 


que discendum est, sero discere incipiat. Non ergo jier- 
damus primum statim temiius atque eo minus, quod initia 
litterarum sola memoria constant quae non modo iam est 
in parvis, sed turn etiam tenacissima est. Nee sum adeo20 
saetatum imprudens, ut instandum protinus teneris acerbe 
putem exigendamque plane operam. Nam id in primis 
cavere oportebit, ne studia qui amare nondum potest oderit 
et amaritudine semel percepta etiam ultra rudis annos re- 
formidet. Lusus hie sit : et rogetur et laudetur et num- 
loquam non fecisse se gaudeat^, aliquando ipso nolente do- 
ceatur alius cui invideat ; contendat interim et saepius 
vincere se putet et praemiis etiam quae capit ilia aetas 

Parva docemus oratorem instituendum professi, sed est 21 
15 sua etiam studiis infantia ; et ut corporum mox fortissi- 
morum educatio a lacte cunisque initium ducit, ita futu- 
rus eloquentissimus edidit aliquando vagitum et loqui 
primum incerta voce temptavit et haesit circa formas litte- 
rarum. Nee si quid discere satis non est, ideo nee necesse 
20 est. Quodsi nemo reprehendit patrem qui haec non negle- 22 
genda in suo filio putet, cur improbetur, si quis ea quae 
domi suae recte faceret in publicum promit ? atque eo 
magis quod minora etiam facilius minores percipiunt ; et 
ut corpora ad quosdam membrorum flexus formari nisi te- 
as nera non possunt, sic animos quoque ad pleraque duriores 
robur ipsum facit. An Philippus Macedonum rex Alex- 23 
andro filio suo prima litterarum elementa tradi ab Aristo- 
tele, summo eius aetatis philosopho, voluisset, aut ille 
suseepisset hoc officium, si non studiorum initia et a per- 
3ofectissimo quoque optime tractari et pertinere ad summam 
cresididset ? fingamus igitur Alexandrum dari nobis 34 
impositum gremio, dignum tanta cura infantem (quam- 
quam suus cuique dignus est), pudeatne me in ipsis sta- 
tim elementis etiam brevia docendi monstrare compendia ? 


Neqne eiiim mihi illud saltern placet quod fieri in plu- 
rimis video, ut litterarum nomina et contextum prius quam 

35formas parvuli discant. Obstat hoc agnitioni earum non 
intendentibus mox animuni ad ipsos ductus, dum ante- 
cedentem memoriam secuiitur. Quae causa est praeci-5 
pientibus, ut etiam, cum satis adfixisse eas pueris recto 
illo quo primum scribi solent contextu videntur, retro- 
agaut rursus et varia permutatione turbent, donee litteras 
qui instituuntur facie norint, non ordine. Quapropter 
optime sicut liominum pariter et habitus et nomina edoce-io 

26buntur. Sed quod in litteris obest, in syllabis non noce- 
bit. Non excludo autem, id quod est notum, inritandae ad 
discendum infantiae gratia eburneas etiam litterarum for- 
mas in lusum offerre ; vel si quid aliud quo magis ilia actas 
gaudeat, inveniri potest quod tractare, intueri, nominare is 
iucundum sit. 

37 Cum vero iam ductus sequi coeperit, non inutile erit 
eas tabellae quam optime insculpi, ut per illos velut sulcos 
ducatur stilus. Nam neque errabit, quemadmodum in 
ceris, (continebitur enim utrimque marginibus neque ex- 20 
tra praescriptum egredi poterit) et celerius ac saepius se- 
quendo certa vestigia firmabit articulos neque egebit 
adiutorio manum suam manu superimposita regentis. 

28 Non est aliena res quae fere ab honestis neglegi solet, 
cura bene ac velociter scribendi. Nam cum sit in studiis 25 
praecipuum, quoque solo verus ille profectus et altis radi- 
cibus nixus paretur, scribere ; ipsam tardior stilus cogita- 
tionem moratur, rudis et confusus intellectu caret : unde 
sequitur alter dictandi quae transferenda sunt labor. 

29Quarec^^m semper et ubique tum praecipue in epistulisoo 
secretis et familiaribus delectabit ne hoc quidem neglectum 

30 Syllabis nullum compendium est ; perdiscendae omnes 
nee, ut fit plerumque, difficillima quaeque earum differen- 


da, nt in nominibus scribendis deprehendantur. QuiiiJn 
imnio ne primae qiiidem memoriae temere credendum ; 
repetere at diu inculcare fuerit utilius, et in lectiono 
quoque non properare ad continuaudam eam vel accele- 

srandam, nisi cum inoffensa atque indubitata litterarum 
inter se coniunctio subpeditare sine ulla cogitandi saltem 
mora poterit. Tunc ipsis syllabis verba complecti et his 
sermonem connectere iucipiat. Incredibile est, quantum 32 
morae lectioni festinatione adiciatur. Hinc enim accidit 

lodubitatio, intermissio, repetitio plus quam possunt auden- 
tibus, deinde, cum errarunt, etiam eis quae iam sciunfc 
diffidentibus. Certa sib ergo in primis lectio, deinde con- 33 
iuncta et diu lentior, donee exercitatione contingat emen- 
data velocitas. Nam prospicere in dextrum (quod omnes 34 

ispraecipiunt) et providere, non rationis modo sed usus 
quoque est, quoniam scquentia intuenti priora dicenda 
sunt, et, quod difficillimum est, dividenda intentio animi, 
ut aliud voce, aliud oculis agatur. Illud non paenitebit 
curasse, cum scribere nomina puer (quemadmodum moris 

20 est) coeperit, ne banc operam in vocabulis vulgaribus et 
forte occurrentibus perdat. Protinus enim potest inter- 35 
pretationem linguae secretioris quas Graeci yXwrro-ae vo- 
cant, dum aliud agitur, ediscere et inter prima elemcnta 
conscqui rem postea proprium tempus desideraturam. Et 

25 quoniam circa res adhuc tennis moramur, ei quoque ver- 
sus qui ad imitationem scribondi proponentur, non otiosas 
velim sentcntias habeant sed honestum aliquid monentes. 
Prosequitur haec mcmoria in senectutem et impressa ani-36 
mo rudi usque ad mortem in mores proficiet. Etiam dicta 

aoclarorum virorum et clectos ex poctis maxime (namque 
eorum cognitio parvis gratior est) locos ediscere inter 
lusum licet. Nam ot maxime neccssaria est oratori (sicnt 
suo loco dicam) mcmoria et ea praecipue firmatur atque 
alitur exercitatione et in eis de quibus nunc loquimur. 


aetatibus quae nihiklnm ipsae generare ex se queunt, 
37prope sola est quae iuvari cura docentium possit. Non 
alienum fuerit exigere ab his aetatibus quo sit absolutius 
OS et expi-essior sermo, ut uomina quaedam versusque ad- 
fectatae difficultatis ex pluribus et asperrime coeuntibuss 
inter se syllabis catenatos et velut coiifragosos quam citatis- 
sime volvant ; xa^f'O' Graece vocantur. Res modica dictu 
qua tanien omissa multa linguae vitia, nisi primis eximun- 
tur annis, iuemendabili in posterum pravitate durantur. 

Book I., 2: Vtilius Domi an in Scholis Erudiantur 9 lo 

1 Sed nobis iam paulatim accrescere puer et exire de 
gremio et discere serio incipiat. Hoc igitur potissimum 
loco tractanda quaestio est, utilius ne sit domi atque in- 
tra privatos parietes studenteni continere an frequentiae 

2scholarum et velut publicis praeceptoribus tradere. Quod is 
quidem, cum iis a quibus clarissimarum civitatiim mores 
sunt instituti, tum eminentissiniis auctoribus video pla- 
cuisse. Non est tamen dissimulandum, esse nonuullos 
qui ab hoc prope publico more privata quadam persuasione 
dissentiant. Hi duas praecipue rationes sequi videntur : 20 
unam, quod moribus magis consulant fugiendo turbam 
hominum eius aetatis quae sit ad vitia maxime prona, 
unde causas turpium factorum saepe extitisse utinam 
falso iactaretur ; alteram, quod, quisquis futurus est ille 
praeceptor, liberalius tempora sua impensurus uni videtur25 

3 quam si eadem in pluris partiatur. Prior causa prorsus 
gravis. Nam si studiis quidem scholas prodesse, moribus 
autem nocere constaret, potior mihi ratio vivendi honeste 
([uam vel optime dicendi videretur. Sed mea quidem sen- 
tentia iuncta ista atque indiscreta sunt. Neque enimesseso 
oratorem nisi bonum virum iudico et fieri etiamsi possit 
nolo. De hac re igitur prius. 


Conrumpi mores in scholis piitant ; nam et conriim- 4 
puntur interim, seel domi qnoque, et sunt nmlta eius rei 
exempla tam hercule laesae quam conservatae sanctissime 
ntrobique opinionis. Xatura cuiusque totum curaque 

5clistat. Da mentem ad peiora facilem, da neglegentiam 
formandi custodiendique in aetata prima pudoris, non 
minorem flagitiis occasionem secreta praebuerint. Nam 
et potest tnrpis esse domesticns ille praeceptor nee tutior 
inter servos malos quam ingenuos parum modestos con- 

10 versatio est. At si bona ipsius indoles, si non caeca ac 5 
sopita parentum socordia est, et praeceptorem eligere 
sanctissimum quemque (cuius rei praecipua prudentibus 
cura est) et disciplinam quae maxime severa fuerit, licet, 
et nihilominus amicum gravem virum aut fidelem libertum 

islateri filii sui adiungere, cuius adsiduus comitatus etiam 
illos meliores faciat qui timebuntur. 

Facile erat huius metus remedium. Vtinam liberorumG 
nostrorum mores non ipsi perderemus. Infantiam statim 
deliciis solvimus. Mollis ilia educatio quam indulgentiam 

20 vocamus, uervos omnis mentis et corporis frangit. Quid 
non adultus concupiscet qui in purpuris repit ? nondum 
prima verba exprimit, iam coccum intellegit, iam conchy- 
lium poscit. Ante palatum eorum quam os instituimus. 
In lecticis crescunt ; si terram adtigerunt, e manibus 7 

25utrimque sustinentium pendent. Gaudemus, si quid li- 
centius dixerint. Verba ne Alexandrinis quidem pcrniit- 
tenda deliciis risu et osculo excipimus. Nee mirum ; nos 
docuimus, ex nobis audiunt, nostras amicas, nostrosS 
concubinos vident, omne convivium obscenis canticis stre- 

30 pit, pudenda dictu spectantur. Fit ex his consuetudo, 
deinde natnra. Discunt haec miseri, antequam sciant 
vitia esse ; inde soluti ac fluentes non accipiunt ex scholis 
mala ista, sed in scholas adferunt. 

* Varum in studiis magis vacabit unus uni." Ante omnia 9 



nihil prohlbet esse ilium nescio quern unum etiam cum eo 
qui in scholis eruditur. Sed etiamsi iungi utrumque non 
posset, lumen tamen illud conventus honestissimi tenebris 
ac solitudini praetulissem. Nam optimus quisque prae- 

lOceptor frequentia gaudet ac maiore se theatro dignums 
putat. At fere minores ex conscientia suae infirmitatis liae- 
rere singulis et officio fungi quodam modo paedagogorum 

11 non indignantur. Sed praestet alicui vel gratia vel pecu- 
nia vel amicitia, ut doctissimum atque incomparabilem 
magistrum domi liabeat : num tamen ille totum in unoio 
diem consumpturus est ? aut potest esse ulla tam perpetua 
discentis intentio quae non ut visus oculorum obtutu con- 
tinuo fatigetur, cum praesertim multo plus secreti tem- 

12poris studia desiderent ? neque enim scribenti, ediscenti, 
cogitanti praeceptor adsistit, quorum aliquid agentibusis 
cuiuscumque interventus impedimento est. Lectio quo- 
que non omnis nee semper praeeunte vel interpretante 
eget. Quando enim tot auctorum notitia contingeret ? 
Modicum ergo tempus est quo in totum diem velut opus , 

13 ordinetur. Ideoque per pluris ire possunt etiam quae 20 
singulis tradenda sunt. Pleraque vero banc condicionem 
liabent, ut eadem voce ad omnis simul perferantur. Ta- 
ceo de partitionibus et declamationibus rhetorum, quibus 
certe quantuscunque numerusadhibeatur, tamen unusquis- 

14 que totum feret. Non enim vox ilia praeceptoris iTt cena25 
minus pluribus sufficit, sed ut sol universis idem lucis ca- 
lorisque largitur. Grammaticus quoque si de loquendi ra- 
tione disserat, si quaestiones explicet, historias exponat, 

15 poemata enarret, tot ilia discent quot audient. ' At enim 
emendationi praelectionique numerus obstat.' Sit incom-30 
modum (nam quid fere undique placet ?), mox illud com- 
parabimus conmodis. Nee ego tamen eo mitti puerum 
volo, nbi neglegatur. Sed neque praeceptor bonus maiore 
se turba quam ut sustinere cam possit, oneraverit, et in 


2-)rimis ea habenda cura est, ut is omiii modo fiat nobis fa- 
miliariter amicus nee officium in docendo spectet sed ad- 
fectnm. Ita numqnam erimus in turba. Nee sane quis-iG 
quani litteris saltern leviter imbutus eum, in quo studium 

singeniumque perspexerit, non in suani quoque gloriam 
peculiariter fovebit. Sed ut fugiendae sint magnae scholae 
(cui ne ipsi quidem rei adsentior, si ad aliquem merito 
concurritur), non tamen hoc eo valet, ut fugiendae sint 
omnino scholae. Aliud est enini vitare eas, aliud eligere. 

10 Et si refutavimus quae contra dicuntur, iam explicemus 17 
quid ipsi sequamur. Ante omnia futurus orator, cui in 18 
maxima celebritate et in media rei publicae luce vivendum 
est, adsuescat iam a tenero non reformidare homines neque 
ilia solitaria et velut umbratica vita pallescere. Excitanda 

15 mens et adtollenda semper est, quae in eiusmodi secretis aut 
languescit et quendam velut in opaco situm ducit aut contra 
tumescit inani persuasione ; necesse est enim nimium tribuat 
sibi qui se nemini comparat. Deinde cum proferenda sunt 19 
studia, caligat in sole et omnia nova offendit, ut qui solus 

2odidicerit quod inter multos faciendum est. Mittoamicitias20 
quae ad senectutem usque firmissime durant religiosa qua- 
dam necessitudine imbutae. Neque enim est sanctius sacris 
iisdem quam studiis initiari. Sensum ipsum qui conmunis 
dicitur, ubi discet, cum se a congressu qui non liominibus 

25 solum sed mutis quoque animalibus naturalis est, segregarit ? 
adde quod domi ea sola discere potest quae ipsi praeci-21 
pientur, in schola etiam quae aliis. Audiet multa cotidio 
probari, multa conrigi ; proderit alicuius obiurgata desidia, 
proderit laudata industria; excitabitur laude aemulatio, 

3oturpe ducet cedere pari, pulchrum superasse maiores. 22 
Accendunt omnia haec animos et, licet ipsa vitium sit 
ambitio, frequenter tamen causa virtutum est. Non inu- 23 
tilem scio servatum esse a praeceptoribus meis morem 
qui, cum pueros in classis distribuereut, ordinem dicendi 


secundum viris ingenii dabant, et ita superiore loco 
24 quisque declamabat, ut praecedere profectu videbatur. 
Huius rei iudicia praebebautur, ea nobis ingens palma, 
ducere vero classem multo pulcherrimum. Nee de hoc 
semel decretum erat, tricesimus dies reddebat victo cer- 5 
taminis potestatem. Ita nee superior successu curam 
remittebat et dolor victuni ad depellendam ignominiam 
35 concitabat. Id nobis acriores ad studia dicendi faces 
subdidisse quam exhortationem doeentinm, paedagogo- 
rum custodiam, vota parentum, quantum animi meiio 
26coniectura couligere possum, couteuderim. Sed sicut 
firmiores in litteris profectus alit aemulatio, ita incipien- 
tibus atque adhuc teneris condiscipulorum quam prae- 
ceptoris iucundior hoc ipso, quod facilior imitatio est. 
Vix enim se prima elementa ad sj^em tollere eJSfingendae, 15 
quam summam putant, eloquentiae audebunt; proxima 
amplectentur magis, ut vites arboribus adplicitae inferiores*' 

27 prius adprehendendo ramos in cacumina evadunt. Quod 
adeo verum est, ut ipsius etiam magistri, si tamen am- 
bitiosis utilia praeferet, hoc opus sit, cum adhuc rudiaso 
tractabit ingenia, non statim onerare infirmitatem discen- 
tium sed temperare viris suas et ad intellectum audientis 

28 descendere. Nam ut vascula oris angusti superfusam 
humoris copiam respuunt, sensim autem influentibus vel 
etiam instillatis complentur, sic animi puerorum quantum 25 
excipere possint videndum est. Nam maiora intellectu 
velut parum apertos ad percipiendum animos non sub- 

29ibunt. Vtile igitur habere quos imitari primum, mox 
vincere velit. Ita paulatim et superiorum spes erit. His 
adicio, praeceptores ipsos non idem mentis ac spiritus in 30 
dicendo posse concipere singulis tantum praesentibus quod 

30 ilia celebritate audientium instinctos. Maxima enim pars 
eloquentiae constat animo. Hunc adfici, huuc concipere 
imagines rerum et transformari quodam modo ad naturam 


eorum de quibns loquimur necesse est. Is porro, quo 
generosior celsiorque est, hoc nuiioribus velut organis 
conmovetur, ideoqne et hiude crescit et imj^etu augetur 
et aliquid magnum agere gaudet. Est quaedam tacitaSl 

sdedignatio, vim dicendi taiitis comparatiim laboribus ad 
iinum auditorem demittere ; pudet supra modum sermonis 
adtolli. Et sane concipiat quis mente vel declamantis 
habitum vel orantis vocem, incessum, pronuntiationem, 
ilium denique animi et corporis motum, sudorem, ut alia 

lopraeteream, et fatigationem, audiente uno, nonne quid- 
dam pati furori simile videatur ? non esset in rebus hu- 
manis eloquentia, si tantum cum singulis loqueremur. 

Booh I.,3 : Q^ia Ratione in Parvis lugenia Dignoscantur 
et Qua Tractanda Sint. 

15 Tradito sibi puero docendi peritus ingenium eius inl 
primis naturamque perspiciat. Ingenii signum in par- 
vis praecipuum memoria est. Eius duplex virtus, facile 
percipere et fideliter continero. Proximum imitatio; nam 
id qiioque est docilis naturae, sic tamen, ut ea quae discit 

2oeffingat, non habitum forte et ingressum et si quid in 
peius notabile est. Xon dabit mihi spem bonae indolis3 
qui hoc imitandi studio pctet, ut rideatur. Nam jirobus 
quoque in primis erit ille vere ingeniosus ; alioqui non 
peius duxerim tardi esse ingenii quam mali. Probus 

25autem ab illo segni et iacente plurimum aberit. Hie 3 
mens quae tradentur non difficulter accipiet, quaedam 
etiam int,errogabit, sequetur tamen magis quam prae- 
curret. Illud ingeniorum velut praecox genus non temere 
umquam pervenit ad frugem. Ili sunt qui parva facile 4 

aofaciunt et audacia jirovecti, quidquid illud possunt, statim 
ostendunt. Possunt autem id demum, quod in jn'oximo 


est; verba continuant^ haec vultu interrito, nulla tardati 
verecundia proferunt. Non multum praestant, sed cito. 

5 Non subest vera vis nee penitus inmissis radicibus nititur, 
ut quae summo solo sparsa sunt semina, celerius se effun- 
dunt et imitatae spicas lierbulae inanibus aristis antes 
messem flavescunt. Placent haec annis comparata, deinde 
stat profectus, admiratio decrescit. 

6 Haec cum animadverterit, perspiciat deinceps, quonam 
niodo tractandus sit disceutis animus. Sunt quidam, nisi 
institeris, remissi, quidam imperia indignantur, quosdam lo 
continet metus, quosdam debilitat, alios continuatio ex- 

7tundit, in aliis plus impetus facit. Mihi ille detur puer, 
quem laus excitet, quern gloria iuvet, qui victus fleat. 
Hie erit alendus ambitu, liunc mordebit obiurgatio, hunc 
honor excitabit, in hoc desidiam numquam verebor. is 

8 Danda est tamen omnibus aliqua remissio, non solum 
quia nulla res est quae perferre possit continuum laborem 
atque ea quoque quae sensu et anima carent, ut servare 
vim suam possint, velut quiete alterna retenduntur, sed 
quod studium discendi voluntate quae cogi non potest 20 

9 constat. Itaque et virium plus adferunt ad discendum 
renovati ac recentes et acriorem animum qui fere neces- 

10 sitatibus repugnat. Nee me offenderit lusus in pueris ; 
(est et hoc signum alacritatis) neque ilium tristem sem- 
perque demissum sperare possim erectae circa studia men- 25 
tis fore, cum in hoc quoque maxime naturali aetatibus 

11 illis impetu iaceat. Modus tamen sit remissionibus, ne 
aut odium studiorum faciant negatae aut otii consuetudi- 
nem nimiae. Sunt etiam nonnulli acuendis puerorum in- 
geniis non inutiles lusus, cum positis invicem cuiuscunque so 
generis quaestiunculis aemulantur. Mores quoque se inter 

ISludendum simplicius detegunt, modo nulla videatur aetas 
tarn infirma quae non protinus quid rectum pravumque 
sit discat. Turn vel maxime mens est formanda, cum 


simuliiudi nescia est et praecipientibus facillime cedit. 
Fraugas euim citins quam conrigas quae iu pravum indu- 
ruerunt. Protinus ergo, ne quid ciipide, iie quid improbe, 13 
ne quid impotenter faciat, inonendus est puer, haben- 

sdumque in animo sera^ser illud Vergilianum : Adeo in te- 
neris consuescere multum est. 

Caedi vero discentes, qiTanilibet et receptum sit et 
Chrysippus non iniprobet, niinime velim. Priinum, quia 
defornie atque servile est et certe, quod couvenit, si aeta- 14 

10 tern mutes, iniuria ; deinde, quod, si cui tarn est mens 
inliberalis, ut obiurgatione non eourigatur, is etiam ad 
plagas ut pessima quaeque mancipia durabitur ; postremo, 
quod ne opus erit quidem bac castigatione, si adsiduus 
studiorum exactor adstiterit. Nunc fere neglegentia paeda- 15 

isgogorum sic emendari videtur, ut pueri non facere quae 
recta sunt cogantur sed, cum non fecerint, puniantur. 
Denique cum parvulum verberibus coegeris, quid iuveni 
facias cui nee adhiberi potest bic metus et maiora di- 
scenda sunt? adde quod niulta vapulantibus dictu de-16 

soformia et mox verecundiae futura saejie dolore vel metu 
acciderunt qui pudor frangit animum et abicit atque 
ipsius lucis f ugam et taedium dictat. lam si minor in 17 
eligendis custodum vel praeceptorum moribus fuit cura, 
pudet dicere in quae probra nefandi homines isto caedendi 

25iure abutantur, quam det aliis quoque nonnumquam occa- 
siouem hie miserorum metus. Non morabor in parte liac ; 
nimium est quod intellegitur. Quare hoc dixisse satis est : 
in aetatem infirmam et iniuriae obnoxiam nemini debet 
nimium licere. 


Book I., 12: An Plura Eodem Tempore Doceri Prima 
Act as Possit. 

1 Quaeri solet, an, etiamsi discenda sint liaec, eodem tem- 
pore tamen tradi omnia et percipi possint. Negant enim 
qnidam, quia eonfundatur animus ac fatigetur tot disci- s 
plinis in diversnm tendentibus, ad quas neo mens nee 
corpus nee dies ipse sufficiat et, si maxime patiatur hoc 
aetas robustior, puerilis annos onerari non oporteat. 

2 Sed non satis perspiciunt, quantum natura humani in- 
genii valeat, quae ita est agilis ac velox, sic in omnem lo 
partem, ut ita dixerim, spectat, ut ne possit quidem ali- 
quid agere tantum unum, in plura vero non eodem die 
modo, sed eodem temporis momento vim suam intendat. 

3xin vero citharoedi non simul et memoriae et sono vocis 
et plurimis flexibus serviunt, cum interim alios nervos dex- is 
tra percurrunt, alios laeva trahunt, continent, praebent, 
ne pes quidem otiosus certam legem temporis servat et 

4liaec pariter omnia? quid ? nos agendi subita necessitate 
deprebensi nonne alia dicimus, alia providemus, cum pari- 
ter inventio rerum, electio verborum, compositio, gestus, 20 
pronuntiatio, vultus, motusque desiderentur ? quae si 
velut sub uno conatu tam di versa parent simul, cur non 
pluribus curis boras partiamur ? cum j)raesertim reficiat 
animos ac reparet varietas ipsa, contraque sit aliquanto 
difficilius in labore uno perseverare. Ideo et stilus lectione 25 
requiescit et ipsius lectionis taedium vicibus levatur. 

5 Quamlibet multa egerimus, quodam tamen modo recentes 
sumus ad id quod incipimus. Quis non obtundi potest, si 
per totum diem cuiuscumque artis unum magistram ferat? 
Mutatione recreabitur, sicut in cibis, quorum diversitateao 
reficitur stomacbus et pluribus minore fastidio alitur. 

eAut dicant isti mibi quae sit alia ratio disceudi. Gram- 


matico soli deserviamus, deinde geometrae tantum, omit- 
tamus interim quod didicimns ? mox transeamus ad mnsi- 
cum, excidaut priora ? et cum Latinis studebimus litteris, 
non respiciamus ad Graecas et, ut semel finiam, nihil 
sfaciamus nisi novissimum ? cur non idem suademus7 
agricolis, ne arva simul et vineta et oleas et arbustum 
colant ? ne pratis et pecoribus et hortis et alvearibus avi- 
busque accommodent curam ? cur ipsi aliquid forensibus 
negotiis, aliquid desideriis amicorum, aliquid rationibus 

10 domesticis, aliquid curae corporis, nonnihil voluptatibus 
ootid ie damns ? quarum nos una res quaelibet nihil inter- 
mittentis fatigaret. Adeo facilius est multa facere quam 
unum diu. 

Illud quidem minime verendum est, ne laborem stu-8 

isdiorum pueri difficilius tolerent, neque enim ulhx aetas 
minus fatigatur. Mirum sit forsitan, sed experimentis 
deprehendas. Nam et dociliora sunt ingenia, priusquam9 
obduruerunt. Id vel hoc argumento patet, quod intra 
biennium quam verba recte formare potuerunt, quamvis 

2onullo instante, omnia fere locuntur; at noviciis nostris 
per quot annos sermo Latinus repugnat ! Magis scias, si 
quem iam robustum instituere litteris coeiDeris, non sine 
causa dici Traico/^a^elQ eos qui in sua quidque arte optime 
faciant. Et patientior est laboris natura pueris quam 10 

25iuvenibus. Videlicet ut corpora infantium nee casus quo 
in terram totiens defcruntur, tarn graviter adfligit nee 
ilia per manus et genua reptatio nee post breve tempus 
continui lusus et totius diei discursus, quia pond us illis 
abest nee sese ipsi gravant ; sic animi quoque, credo, quia 

30 minore conatu moventur nee suo nisu studiis insistunt, sed 
f ormandos se tantummodo praestant, non similiter f atigan- 
tur. Praeterea secundum aliam aetatis illius facilitatoni 11 
velut simplicius docentes secuntur ncc quae iam egerint 
metiuntur. Abest illis adhuc etiam laboris iudicium. 



Porro, ut frequenter expert! sumiis, minus adficit sensns 
fiitigatio qnam cogitatio. 
13 Sed ne temporis qnidem nmqnam plus erit, quia his 
aetatibus omnis in audiendo profectus est. Cum ad stilum 
secedet, cum generabit ipse aliquid atque componet, turn 5 
incohare haec studia vel non vacabit vel non libebit. 

13 Ergo cum grammaticus totum occupare diem non possit 
iiec debeat, ne discentis animum taedio avertat, quibus 
potius studiis haec temporum velut subsiciva donabi- 

14 mus ? nam nee ego consumi studentem in his artibus volo, 10 
nee moduletur aut musicis notis cantica excipiat nee 
utique ad minutissima usque geometriae opera descendat ; 
non comoedum in pronuntiando nee saltatorem in gestu 
facio ; quae si omnia exigerem, subpeditabat tamen tem- 
pus. Longa est enim quae discit aetas, et ego non de 15 

15tardis ingeniis loquor. Denique cur in his omnibus quae 
discenda oratori futuro puto emiuuit Plato, qui non con- 
tentus disciplinis quas praestare poterant Athenae, non 
Pythagoreorum, ad quos in Italiam navigaverat, Aegypti 
quoque sacerdotes adiit atque eorum arcana perdidicit ? 20 

16 Difficultatis patrocinia praeteximus segnitiae. Keque 
enim nobis operis amor est, nee, quia sit honesta ac rerum 
pulcherrima eloquentia, petitur ipsa, sed ad vilem usum 

17 et sordidum lucrum accingimur. Dicant sine his in foro 
multi et adquirant, dum sit locupletior aliquis sordidae 25 
mercis negotiator et plus voci suae debeat praeco. Nee 
velim quidem lectorem dari mihi, quid studia referant 

18 computaturum. Qui vero imaginem ipsam eloquentiae 
divina quadam mente conceperit, quique illam, ut ait non 
ignobilis tragicus, reginam rerum orationem ponet ante 30 
oculos, fructumque non ex stipe advocationum, sed ex 
animo suo et contemplatione ac scientia petet perpetuum 
ilium nee fortunae subieetum, facile persuadebit sibi, ut 
tempora quae spectaculis, campo, tesseris, otiosis denique 


sermonibus, ne dicam somuo et convivlornm mora, cou- 
teruutnr, geoinetrae potius ac musico impendat, quanto 
plus delectationis habiturus quam ex illis ineruditis vo- 
luptatibus. Dedit enim hoc providentia homiuibus muuus, 19 
5 lit houesta magis iuvarent. 8ed nos haec ipsa dulcedo 
longius dnxit. 

Book 11. , 2 : Be Morihus et Officiin Praeceptoris. 

Ergo cum ad eas in stndiis viris pervenerit puer, utl 
quae prima esse praecepta rhetorum diximus, meiite con- 

losequi possit, tradendus eius artis magistris erit, quorum 
in primis inspici mores oportebit. Quod ego non idcirco 3 
potissimum in hac parte tractare sum adgressus, quia non 
in ceteris quoque doetoribus idem hoc examinandum quam 
diligentissime putem, sicut testatus sum libro priore, sed 

15 quod magis necessarian! eius rei mentionem facit aetas 
ipsa discentium. Xam et adulti fere pueri ad lios prae-3 
ceptores transferuntur et apud eos iuvenes etiam facti per- 
severant, ideoque, maior adhibenda tum cura est, ut et 
teneriores annos ab iniuria sanctitas docentis custodial et 

aoferociores a licentia gravitas deterreat. Neque vcro sat 4 
est summam praestare abstinentiam, nisi diseiplinae seve- 
ritate convenientium quoque ad se mores adstrinxerit. 

Sumat igitur ante omnia parentis erga discipulos suos 
animum ac succedere se in eorum locum a quibus sibi 

25liberi tradantur existimet. Ipse nee habeat vitia nee 5 
ferat. Non austeritas eius tristis, non dissoluta sit comi- 
tas, ne inde odium, hinc contemptus oriatur. Plurimus 
ei de honesto ac bono sermo sit ; nam quo saepius monue- 
rit, hoc rarius castigabit. Miuime iracundus nee tamen 

30 eorum quae emendanda crunt dissimulator, simplex in 
docendo, patiens laboris, adsiduus potius quam iumodi- 


6 cus. Interrogantibus libenter respondeat, non interro- 
gantes percoutetur ultro. In laudandis discipulorum dic- 
tionibus uec malignus nee effusus, quia res altera taedium 

7 laboris, altera securitatem parit. In eniendando quae con- 
rigenda erunt non acerbus minimeque contumeliosus ; 5 
nam id quidem multos a proposito studendi fugat, quod 

8 quidam sic obiurgant quasi oderint. Ipse aliquid, immo 
multa cotidie dicat quae secum audi tores referant. Licet 
enim satis exemplorum ad imitandum ex lectione subpe- 
ditet, tamen viva ilia, ut dicitur, vox alit plenius praeci-10 
pueque eius praeceptoris quern discipuli, si niodo recte 
sunt instituti, et amant et verentur. Vix auteni dici pot- 
est, quanto libentius imitemur eos quibus favemus. 

9 Minime vero permittenda pueris, ut fit apud plerosque, 
adsurgendi exultandique in laudando licentia ; quin etiam 15 
iuvenum modicum esse, cum audient, testimonium debet. 
Ita fiet, ut ex iudicio praeceptoris discipulus pendeat 
atque id se dixisse recte, quod ab eo probabitur, credat. 

10 Ilia vero vitiosissima quae iam humanitas vocatur, invicem 
qualiacunque laudandi, cum est indecora et theatralis et 20 
severe institutis scholis aliena, tum studiorum pernicio- 
sissima hostis. Supervacua enim videntur cura ac labor, 

11 parata, quidquid effuderint, laude. Vultum igitur prae- 
ceptoris intueri tam qui audiunt debent quam ipse qui 
dicit : ita enim probanda atque improbanda discernent, 25 

13 sic stilo facultas continget, auditione indicium. At nunc 
proni atque succincti ad omnem clansulam non exsurgunt 
modo, verum etiam excurrunt et cum indecora exsulta- 
tione conclamant. Id mutuum est et ibi declamationis 
fortuua. Hinc tumor et vana de se persuasio usque! adeo, 30 
nt illo condiscipulorum tumultu inflati, si parum a prae- 

13 ceptore laudentur, ij)si de illo male sentiant. Sed se 
quoque praeceptores intente ac modeste audiri velint ; 
non enim iudicio discipulorum dicere debet magister sed 


discipulns magistri, Qnin, si fieri potest, intendendus ani- 
mus ill lioc qnoqne. nt perspiciat quae quisque et quo- n 
niodo laiidet et placere quae bene dicet, non suo niagis i^iJ 
quani eoruin nomine delectetur qui recto iudicabunt. -^ 

5 Pueros adulescentibus permixtos sedere non placet 14 ;v 
mihi. Nam etiamsi vir talis qualem esse oiDortet studiis ^ 
moribusque praepositum, modestam habere potest etiam 
iuventutem : tameii vel infirmitas a robustioribus sepa- 
randa est et carendum non solum crimine turpitudinis, 

loveruin etiam snspicione. Haec notanda breviter existi- 15 
mavi. Nam ut absit ab ultimis vitiis ipse praeceptor ac 
schola, lie praecipiendum quidem credo. Ac si quis est 
qui flagitia manifesta in eligendo filii praeceptore non 
vitet, iam liinc sciat cetera quoque quae ad utilitatem iu- 

i5ventutis componere conamur, esse sibi liac parte omissa 

Book II., 3: An Protinus Praeceptore Optimo Sit Vtendum. 

Ne illorum quidem persuasio silentio transeunda est 1 
qui, etiam cum idoueos rlietori pueros putaverunt, non 

2otainen continuo tradendos eminentissimo credunt, sed 
apud minores aliquamdiu detinent, tamquam instituendis 
artibus magis sit apta mediocritas praeceptoris cum ad in- 
tellectum atque ad imitationem facilior, tum ad suscipien- 
das elementorum molestias minus superba. Qua in re 2 

25 mihi non arbitror diu laborandum, ut ostendam, quanto 
sit melius optimis imbui, quanta in eluendis, quae semel 
insederint, vitiis difficultas consequatur, cum geminatum 
onus succcdcntes premat et quidem dedocendi gravius ac 
prius quam docendi. Propter quod Tiinotheum, clarumS 

30 in arte tibiarum, ferunt duplices ab eis quos alius iiisti- 
tuisset, soli tum exigere mercedes, quam si rudes traderen- 


tur. Error tamen est in re duplex : uniis, quod interim 
sufficere illos minores existimant et bono sane stomacho 

4contenti sunt; quae quaniquam est ipsa reprehensione 
digna securitas, tamen esset utcumque tolerabilis, si eius 
modi praeceptores minus docerent, non peius ; alter iller, 
etiamfrequentior, quod eos qui ampliorem dicendi faculta- 
tem sint consecuti, non putant ad minora descendere, 
idque interim fieri, quia fastidiant praestare banc inferio- 

5ribus curam, interim quia omnino non possint. Ego por- 
ro eum, qui nolit, in numero praecipientium non babeo, lo 
posse autem inaxime, si velit, optimum quemque conteudo; 
primum, quod eum qui eloquentia ceteris praestet, ilia 
quoque per quae ad eloquentiam pervenitur, diligentis- 

6sime percepisse credibile est, deinde, quia plurimum in 
praecipiendo valet ratio quae doctissimo cuique plenissi- is 
ma est, postremo, quia nemo sic in maioribus eminet, ut 
eum minora deficiant. Nisi forte lovem quidem Phidias 
optime fecit, ilia autem quae in ornamentum pperis eius 
accedunt, alius melius elaborasset ; aut orator loqui ne- 
sciet ; aut leviores morbos curare non poterit praestan- 20 
tissimus medicus. 

7 Quid ergo ? non est quaedam eloquentia maior quam ut 
eam intellectu consequi puerilis infirmitas possit ? Ego 
vero confiteor, sed hunc disertum praeceptorem prudentem 
quoque et non ignarum docendi esse oportebit, submitten-25 
tem se ad mensuram discentis, ut velocissimus quisque, si 
forte iter cum parvulo faciat, det manum et gradum suum 

8 minuat nee procedat ultra quam comes possit. Quid ? si 
plernmque accidit, ut faciliora sint ad intellegendum et 
lucidiora multo quae a doctissimo quoque dicuntur ? nam 3u 
et prima est eloquentiae virtus perspicuitas et, quo quis 
ingenio minus valet, hoc se magis adtollere et dilatare 
conatur, ut statura brevis in digitos eriguntur et plura 

9 infirmi minantur. Nam tumidos et conruptos et tinnulos 

qvintilia:n ^39 

et quocuuque alio cacozeliae genere peccaiites, certnni 
habeo non virium sed infirmitatis vitio laborare, ut cor- 
pora non robore sed valetudine inflantur et recto itinera 
lassi plerumqne devertunt. Erit ergo etiam obscurior, 

5 quo quisque deterior. 

Non excidit mibi, scripsisse me in libro priore, cum 10 
potiorem in scholis eruditionem esse quam domi dicerem, 
libentius se prima studia tenerosque profectus ad imita- 
tionem condiscipulorum quae facilior esset, erigere ; quod 

10 a quibusdam sic accipi potest, tamquam haec quam nunc 
tueor, sententia priori diversa sit. Id a me procul aberit; 11 
namque ea causa vel maxima est, cur optimo cuique 
praeceptori sit tradendus puer, quod apud eum discipuli 
quoque melius instituti aut dicent, quod inutile non sit 

isimitari aut, si quid erraverint, statim conrigentur, at 
indoctus ille etiam probabit fortasse vitiosa et j)lacere au- 
dientibus iudicio suo coget. Sit ergo tam eloquentia 
quam moribus praestantissimus qui ad Phoenicis Homerici 
exemplum dicere ac facere doceat. 

20 Booh VI. : Proocmium. 

Haec, Marcelle Vitori, ex tua voluntatc maximc in-1 
gressus, tum si qua ex nobis ad iuvenes bonos pervenire 
posset utilitas, novissime paene etiam necessitate quadam 
officii delegati mihi sedulo laborabam; respiciens tamen 

25illam curam meae voluptatis, quod filio, cuius emineus 
ingenium sollicitam quoque parentis diligeutiam mere- 
batur, banc optimam partem relicturus hereditatis vide- 
bar, ut, si me, quod aequum et optabile f uit, fata intercepis- 
sent, praeceptore tamen patre uteretur. At me fortuna2 

30 id agentem diebus ac noctibus festinantemque metu meae 
mortalitatis ita subito prostravit, ut laboris mei fructus ad 


ueniinem minus quam ad me pertineret. Ilium enim de 
quo summa conceperam et in quo spem unicam senectutis 
Sreponebam, repetito vulnere orbitatis amisi. Quid nunc 
agam ? aut quem ultra esse usuni mei, dels repngnantibus, 
credam ? nam ita forte accidit, ut eiim quoque librum 5 
quem de causis conruptae eloquentiae emisi, iam scribere 
adgressus ictu simili ferirer. Non igitur optimum fuit, 
infaustum opus, et quidquid hoc est in me infelicium 
litterarum, super inmaturum funus consumpturis viscera 
mea flammis inicere neque banc impiam vivacitatem novis 10 

4 insuper curis fatigare ? quis enim milii bonus parens 
ignoscat, si studere amplius possum, ac non oderit banc 
animi mei firmitatem, si quis in me alius usus vocis quam 
ut incusem deos superstes omnium meorum ? nullam in 
terras despicere providentiam tester; si non meo casu, cuii5 
tamen nihil obici, quam quod vivam, potest, at illorum 
certe quos utique inmeritos mors acerba damnavit, erepta 
prius mihi matre eorundem quae nondum expleto aetatis 
undevicesimo anno duos enixa filios, quamvis acerbissimis 

5 rapta fatis, non inf elix decessit ? Ego vel hoc uno malo sic 20 
eram adflictus, ut me iam nulla fortuna posset efficere 
felicem. Nam cum omni virtute quae in feminas cadit 
functa insanabilem adtulit marito dolorem, tum aetate 
tam puellari, praesertim meae comparata, potest et ipsa nu- 

6merari inter vulnera orbitatis. Liberis tamen superstiti- 25 
bus et, quod nefas erat, sed optabat ipsa, me salvo ma- 
ximos cruciatus praecipiti via effugit. Mihi filius minor 
quintum egressus annum prior alterum ex duobus emit 

7 lumen. Non sum ambitiosus in malis nee augere la- 
crimarum causas volo, utinamque asset ratio minuendi. 30 
Sed dissimulare qui possum, quid ille gratiae in vultu, 
quid iucunditatis in sermone, quos ingenii igniculos, 
quam substantiam placidae et, quod scio vix posse 
credi, iam tum altae mentis ostenderit; qualis amorem 


quicunque alieniis infans mereretnr. Illud vero insidi-8 
antis, quo me valid ins crnciaret, fortunae fnit, nt ille milii 
blandissimus me suis niitricibus, me aviae educanti, me 
omnibus qui sollicitare illa,s aetates solent, anteferret. 

5 QuajDropter illi dolori quem ex matre optima atque om- 
nem laudem supergressa paucos ante mensis ceperam, 
gratulor. Minus enim est, quod flendum meo nomine 
quam quod illius gaudendum est. Vna post haec Quin-9 
tiliani mei spe ac voluptate nitebar et poterat sufficere 

10 solacio. Non enim fiosculos, sicut prior, sed iam deciraum 
aetatis ingressus annum, certos ac deformatos fructus osten- 
derat. luro per mala mea, per infelicem conscientiam, 10 
per illos manis, numina mei doloris, lias me in illo vidisse 
virtutes ingenii, non modo ad percipiendas disciplinas, 

15 quo nihil praestantius cognovi plurimaexpertus, studiique 
iam tum non coacti (sciunt praeceptores) sed probitatis, 
pietatis, humanitatis, liberalitatis, ut prorsus posset hinc 
esse tanti fulminis metus, quod observatum fere est cele- 
rius occidere festinatam maturitatem et esse nescio quam, 

20 quae spes tantas decerpat, invidiam, ne videlicet ultra 
quam homini datum est, nostra provehantur. Etiam ilia 11 
fortuita aderant omnia, vocis iucunditas claritasque, oris 
suavitas et in utracunque lingua, tamquam ad eam demum 
natus esset, expressa proprietas omnium litterarum. Sed 

25 haec spes adliuc ; ilia maiora, constantia, gravitas, contra 
dolores etiam ac metus robur. Nam quo ille animo qua 
medicorum admiratione mensium octo valetudinem tulit ? 
ut me in suj)remis consolatus est ? quam etiam deficiens 
iamque non noster ipsum ilium alienatae mentis errorem 

30 circa scholas ac litteras habuit ? Tuosne ego, o meae 13 
spes inanes, labentes oculos, tuum fugientem spiritum 
vidi ? tuum corpus frigidum, exsangue complexus animam 
recipere auramque conmunem liaurire amplius potui ? 
dignus his cruciatibus quos fero, dignus his cogitationi- 


13 bus. Tene consnlari niiper adoptione ad omnium spes 
honorum patris admotum, te avimculo praetori generum 
destiuatiim, te, avitae eloquentiae candidatum snperstes 
j)arens taiitum ad poenas amisi ? Et si non cupido Incis, 
certe patientia vindicet te reliqua mea aetate. Nam frustra 5 
mala omnia ad crimen fortuuae relegamus. Nemo nisi 

14 sua culpa diu dolet. Sed vivimus et aliqua vivendi ratio 
quaerenda est, credendumque doctissimis hominibus qui 
unicum adversorum solacium litteras putaverunt. Si quau- 
do tamen ita resederit praesens impetus, ut aliqua tot 10 
luctibus alia cogitatio inseri possit, non iniuste petierim 
morae veuiam. Qiiis enim dilata studia miretur quae 
potius non abrupta esse mirandum est ? tum, si qua 
fuerint minus effecta eis quae levius adhuc adflicti coe- 
peramus, imperitanti fortunae remittantur quae, si quid is 
mediocrium alioqui in nostro ingenio virium fuit, ut non 
extinxerit, debilitavit tamen. Sed vel propter hoc nos 
contumacius erigamus, quod illam ut preferre nobis diffi- 
cile est, ita facile coutemnere. Nihil enim sibi adversus 
me reliquit, et infelicem quidem sed certissimam tamen 20 
adtulit milii ex his malis securitatem. Boni autem con- 
sulere nostrum laborem vel propter hoc aequum est, quod 
in nullum iam proprium usum perseveramus, sed omnis 
haec cura alienas utilitates, si modo quid utile scribimus, 
spectat. Nos miseri sicut facultates patrimonii nostri ita 25 
hoc opus aliis praeparabamus, aliis relinquemus. 

Book X., 1: De Cojna Verlorum. 

1 Sed haec eloquendi praecepta, sicut cognitioni sunt 
necessaria, ita non satis ad vim dicendi valent, nisi illis 
firma quaedam facilitas quae apud Graecos f^tc nominatur, 30 
accesserit ; ad quam scribendo plus an legendo an dicendo 


coiiferatur, solere quaeri scio. Quod esset diligeutius nobis 
examinandnm, si qualibet earum rerum j)ossemns una esse 
contenti. Verum ita sunt inter se conexa et indiscreta2 
omnia, ut, si quid ex his defuerit, frustra sit in ceteris 

elaboratum. Nam neque solida atque robusta fuerit um- 
quam eloquentia, nisi multo stilo viris acceperit, et citra 
lectionis exemplum labor ille carens rectore fluitabit ; et 
qui sciet quo quaeque sint modo dicenda, nisi tamen in 
procinctu paratamque ad omnis casus habuerit eloquen- 

lotiam, velut clausis thesauris incubabit. Non autem ut3 
quidque praecipue necessarium est, sic ad efficiendum 
oratorem maximi protinus erit momenti. Nam certe cum 
sit in eloquendo positum oratoris officium, dicere ante 
omnia est atque bine initium eius artis fuisse mani- 

isfestum est; proximum deinde imitatio, novissimum scri- 
■bendi quoque diligeutia. Sed ut perveniri ad summa4 
nisi ex principiis non potest, ita procedente iam opcre 
etiam minima incij)iunt esse quae prima sunt. Verum 
nos non, quomodo instituendus orator, hoc loco dicimus 

20 (nam id quidem aut satis aut certe uti potuimus dictuni 
est), sed athleta qui omnis iam perdidicerit a praeceptore 
numeros, quo genere exercitationis ad certamina praepa- 
randus sit. Igitur eum qui res iuvenirc et disponere sciet, 
verba quoque et eligendi et conlocandi rationem percepe- 

25rit, instruamus qua ratione quod didicerit facere quam 
optime, quam facillime possit. 

Non ergo dubium est, quin ei velut opes sint quaedams 
parandae quibus uti, ubicunque desideratum erit, possit J* 
Eae constant copia rerum ac verborum, Sed res propriaeC 

30 sunt cuiusque causae aut paucis conmunes, verba in uni- 
versas paranda; quae si rebus singulis cssent singula, 
minorem curam postularent, nam cuncta sese cum ipsis 
protinus rebus ofEerrent. Sed cum sint aliis alia aut 
magis propria aut magis ornata aut plus efficientia aut 


melius sonantia, clebeut esse non solum nota omnia sed 
ill promptu atque, nt ita dicam, in conspectn, ut, cnm se 
iudicio dicentis ostenderint, facilis ex liis optimorum sit 
7electio. Et quae idem significarent solitos scio ediscere 
quo facilius et occurreret unum ex pluribus et, cum 5 
essent usi aliquo, si breve intra spatium rursus desidera- 
retur, effugiendae repetitionis gratia sumerent aliud quod 
idem intellegi posset. Quod cum est puerile et cuinsdam 
infelicis operae turn etiam utile parum; turbam tantum 
modo congregat, ex qua sine discrimine occupet proximum 10 

8 Nobis autem copia cum iudicio paranda est vim orandi, 
non circulatoriam volubilitatem spectantibus. Id autem 
consequemur optima legendo atque audiendo. Non enim 
solum nomina ipsa rerum cognoscemus hac cura, sed quod is 

9 quoque loco sit aptissimum. Omnibus enim fere verbis- 
praeter pauca, quae sunt parum verecunda, in oratione 
locus est. Nam scriptores quidem iamborum veterisque 
comoediae etiam in illis saepe laudantur, sed nobis no- 
strum opus intueri sat est. Omnia verba, exceptis de qui- 20 
bus dixi, sunt alicubi optima; nam et liumilibus interim 
et vulgaribus est opus et quae nitidiore in parte videntur 

lOsordida, ubi res poscit, proprie dicuntur. Haec ut scia- 
mus atque eorum non significationem modo sed formas 
etiam mensurasque norimus, ut, ubicunque erunt posita, 25 
conveniant, nisi multa lectione atque auditione adsequi 
nullo modo possumus, cum omnem sermonem auribus 
primum accipiamus. Propter quod infantes a mutis nu- 
tricibus iussu regum in solitudine educati, etiamsi verba 
quaedam emisisse traduntur, tamen loquendi facultateao 

11 caruerunt. Sunt autem alia huius naturae, ut idem 
pluribus vocibus declarent, ita ut nihil significationis, quo 
potius utaris, intersit, ut 'ensis' et 'gladius'; alia vero 
etiamsi propria rerum aliquarum sint nomina, rpoTriKwg 


quasi tamen ad enndem intellectum feruntnr, lit 'ferrum' 
et 'mucro/ Nam per abusionem sicarios etiam omnis vo-l2 
camus qui caedem telo quocuuque conmiserunt. Alia cir- 
cuitu verborum plurium osteudimus, quale est : M pressi 
scopia lactis. Plurima vero mutatione figuramus : 'Scio/ 
'Non iguoro' et 'Non me fugit' et 'Non me praeterit' et 
'Quis uescit ?' et 'Neminidubiumest.' Sed etiam exprox- 13 
imo mutuari licet. Nam et ' intellego ' et ' seutio ' et ' video ' 
saepe idem valent quod ' scio/ Quorum nobis ubertatem 

10 ac divitias dabit lectio, ut non solum quomodo occurrent 
sed etiam quomodo oportet utamur. Non semper enim 14 
haec inter se idem faciunt; nee sicut de intellectu animi 
recte dixerim 'video,' ita de visu oculorum ' intellego/ nee 
ut ' mucro ' gladium sic mucronem ' gladius ' ostendit. Sed 15 

15 ut copia verborum sic paratur, ita non verborum tantum 
gratia legendum vel audiendum est. Nam omnium, quae- 
cunque docemus, hoc sunt exempla potentiora etiam ipsis 
quae traduntur artibus, cum eo qui discit perductus est, 
ut intellegere ea sine demonstrante et sequi iam suis viri- 

20 bus possit, quia quae doctor praecepit, orator ostendit. 

Alia vero audientes, alia legentes magis adiuvant. Ex- 16 
citat qui dicit spiritu ipso, nee imagine et ambitu rerum 
sed rebus incendit. Vivunt omnia enim et moventur, 
excipimusque nova ilia velut nascentia cum favore ac 

25Sollicitudine. Nee fortnna modo iudicii sed etiam ipso- 
rum qui orant periculo adficimur. Praeter haec vox, 17 
actio decora, accommodata, ut quisque locus jDostulabit, 
pronuntiandi vel potentissima in dicendo ratio et, ut semel 
dicam, pariter omnia decent. In lectione certius iudi- 

3ocium quod audienti frequenter aut suus cuique favor aut 
ille laudantium clamor extorquet. Pudet enim dissentire, 18 
et velut tacita quadam verecundia inhibemur plus nobis 
credere, cum interim et vitiosa pluribus placent, et a 
conrogatis laudantur etiam quae non placent. Sed e con- 19 


trario quoque accidit, nt optime dictis gratiam prava 
iudicia non referant. Lectio libera est nee actionis im- 
petu transcnrrit, sed repetere saepins licet, sive dnbites 
sive memoriae adfigere velis. Repetamns autem et tracte- 
mus, et ut cibos mansos ac prope liqnefactos demittimuss 
quo facilius digerantur, ita lectio non cruda sed mnlta 
iteratione mollita et velut confecta memoriae imitationi- 
que tradatur. 

20 Ac diu non nisi optimus quisque et qui credentem sibi 
minime fallat legendus est, sed diligenterac paene ad scri-io 
bendi sollicitudinem, nee per partis modo scrutanda om- 
nia, sed perlectus liber ntique ex integro resumendus. 
praecipue oratio cuius virtutes frequenter ex iudnstria 

21 quoque occultantur, Saepe enim praeparat, dissimulat, 
insidiatur orator, eaque in prima parte actionis dicit quae is 
sunt in summa prof utura. Itaque suo loco minus placent, 
adhuc nobis quare dicta sint ignorantibus ; ideoque erunt 

22 cognitis omnibus repetenda. Illud vero utilissimum, nosse 
eas causas quarum orationes in manus sumpserimus et, 
quotiens continget, utrinque habitas legere actiones : ut2o 
Demosthenis atque Aescbinis inter se contrarias, et Ser- 
vii Sulpicii atque Messalae quorum alter pro Aufidia, con- 
tra dixit alter, et PoUionis et Cassii reo Asprenate alias- 

2;j que plurimas. Quin etiam si minus pares videbuntur 
aliquae tamen ad cognoscendam litium quaestionem rectess 
requirentur, ut contra Ciceronis orationes Tuberonis in 
Ligarium et Hortensii pro Verre. Quin etiam, easdem 
causas ut quisque egerit, utile erit scire. \Nam de dome 
Ciceronis dixit Calidius et pro Milone orationem Brutus 
exercitationis gratia scripsit, etiamsi egisse eum Cornelius 3o 

24 Celsus falso existimat, et Pollio et Messala defenderunt 
eosdem, et nobis pueris insignes pro Voluseno Catulo Do- 
mitii Afri, Crispi Passieni, Decimi Laelii orationes fere- 
bantur. Neque id statim legenti persuasum sit, omnia 


quae optimi anctores dixerint, ntique esse perfecta. Nam 
et labuntur aliquaudo et oneri cedunt et indulgent ingeni- 
oriim suoriim voluptati, nee semper intendunt animnm, 
nonnumquam fatigantur, cum Ciceroni dormitare interim 

5 Demosthenes, Horatio vero etiam Homerus ipse videatnr. 
Summi enim sunt, homines tamen, acciditque his qui, 25 
quidquid apud illos reppererunt, dicendi legem putant, ut 
deteriora imitentur, (id enim est facilius) ac se abunde 
similis putent, si vitia magnorum consequantur. Modesto 26 

10 tamen et circumspecto iudicio de tantis viris pronuntian" 
dum est, ne, quod plerisque accidit, damnent quae non 
intellegiint. Ac si necesse est in alteram errare partem, 
omnia eorum legentibus placere quam multa displicere 

15 Plurimum dicit oratori conferre Theophrastus lectionem 27 
poetarum, multique eius indicium secuntur, neque in- 
merito. Namque ab his in rebus spiritus et in verbis sub- 
limitas et in adfectibus motus omnis et in personis decor 
petitur, praecipueque velut adtrita cotidiano actu forensi 

2oingenia optime rerum talium blanditia reparantur. Ideo- 
que in hac lectione Cicero requiesceiidum pntat. Memi- 28 
nerimus tamen, non per omnia poetas esse oratori sequen- 
dos nee libertate verborum nee licentia figurarum ; poct- 
icam ostentationi comparatam et praeter id qnod solam 

25 petit voluptatem eamque etiam fingendo non falsa modo 
sed etiam quaedam incredibilia sectatur, patrocinio quoque 
aliquo iuvari : quod adligata ad certam jiedum necessita- 29 
tern non semper uti propriis possit, sed dejiulsa recta via 
necessario ad eloquendi quaedam deverticnla confugiat, 

30 nee mutare quaedam modo verba sed extendere, conri- 
pere, convertere, dividere cogatur ; nos vero armatos stuvu 
in acie et sumniis de rebus decerncrc et ad victoriam niti. 
Neque ego arma squalere situ ac rubigine velim, sed ful-30 
gorem in us esse qui terreat, qualis est ferri, quo mens 


simul visnsque praestringitur, non qualis auri argentique, 
imbellis et potius habenti periculosus. 

31 Ilistoria quoque alere oratorem quodam uberi iucundo- 
qiie siico potest, veriim et ipsa sic est legeuda, ut sciamus, 
plerasque eius virtutes oratori esse vitandas. Est enim 5 
proxima poetis et quodam modo carmen solutum et scri- 
bitur ad narrandum, 11011 ad probaiidum ; totamque opus 
non ad actum rei pugnamque praesentem sed ad memo- 
riam posteritatis et ingenii famam componitur ; ideoque et 
verbis remotioribus et liberioribus figuris narrandi taedium 10 

32 evitat. Itaque, ut dixi, neque ilia Sallustiana brevitas qua 
nibil apud auris vacuas atque eruditas potest esse per- 
fectius, apud occupatum variis cogitationibus iudicem et 
saepius ineruditiim captanda nobis est, neque ilia Livii 
lactea ubertas satis docebit eum qui non speciem exposi- is 

33tioiiis sed fidem quaerit. Adde quod M. TuUius ne Tbu- 
cydidem quidem aut Xenophontem utilis oratori putat, 
quamquam ilium belliciim canere, liuius ore JShisas esse lo- 
cutas existimet. Licet tamen nobis in digressiouibus uti 
vel historico nonnumquam nitore, dum in his de quibus erit 20 
quaestio meminerimus, 11011 atliletarum toris sed militum 
lacertis opus esse, nee versicolorem illam qua Demetrius 
Phalereus dicebatur uti, vestem bene ad forensem pulve- 

34 rem facere. Est et alius ex liistoriis usus et is quidem 
maximus, sed non ad praesentem j)ertineiis locum, ex cog- 25 
nitione rerum exemplorumque quibus in primis instructus 
esse debet orator, ne omnia testimonia expectet a litiga- 
tore, sed pleraque ex vetustate diligenter sibi cognita su- 
mat, hoc potentiora quod ea sola criniinibus odii et gratiae 
vacant. 3o 

35 A philosophorum vero lectione ut essent inulta nobis 
petenda, vitio factum est oratorum qui quidem illis opti- 
ma sui operis parte cesserunt. Xaiii et de iustis, honestis, 
utilibus, iisque quae sint istis contraria, et de rebus divinis 


maxime dicnnt et argumentantur acriter Stoici, et alterca- 
tioiiibus atqne interrogationibus oratorem fnturum optinie 
Socratici praeiDarant. Set! his quoque adliibendnm est 36 
simile iudicium, ut etiam cum in rebus versemur isdem, 
5non tamen eaudem esse condicionem sciamus litiiim ac 
disputatiouum, fori et auditorii, praeceptorum et pericu- 

Credo exacturos plerosque, cum tantum esse utilitatis37 
in legend o iudicemns, ut id quoque adiungamus ojieri qui 

10 siut legendi, quae in auctore quoque praecipua virtus. Sed 
persequi singulos infiniti fuerit operis. Quippe cum in 38 
Bruto M. Tullius tot milibus versuum de Romanis tantum 
oratoribus loquatur et tamen de omnibus aetatis suae, 
exceptis Caesare atque Marcello, silentium egerit: quis 

iserit modus, si et illos et qui postea fuerunt et Graecos 
omnis persequamur ? Fuit igitur brevitas ilia tutissima39 
quae est apud Livium in epistola ad filium scripta, Lc- 
gendos Demostlienem atque Oiceroneni, turn ita, ut quisque 
esset Demostheni et Ciceroni similliimis. Non est tamen 40 

2odissimnlanda nostri quoque iudicii summa. Paucos euim 
vel potius vix ullum ex his qui vetustatem pertulerunt 
existimo posse reperiri, quin iudicium adhibentibus adla- 
turus sit utilitatis aliquid, cum se Cicero ab illis quoque 
vetustissimis auctoribus, ingeniosis quidem sed arte caren- 

25tibus, plurimum fateatur adiutum. Nee multo aliud de 
novis sentio. Quotus enim quisque iuveniri tam demens41 
potest qui ne minima quidem alicuius certe fiducia partis 
memoriam posteritatis speraverit ? qui si quis est, intra 
primes statim versus deprehendetur et citius nos dimittet, 

3oquam ut eius nobis magno temporis detrimento constet ex- 
perimentum. Sed non quidquid ad aliquam partem scien-43 
tiae pertinet, protinus ad faciendam etiam phrasin de qua 
loquimur accommodatum. 

Verum antequam de singulis loquar, pauca in universum 


43 de varietate opiuiouum dicenda sunt. Nam quidam solos 
veteres legendos putant neque in ullis aliis esse iiaturalem 
eloqiieiitiam at robur viris dignum arbitrantur; alios recens 
haec lascivia deliciaeque et omnia ad voluptatem multi- 

44 tudinis imperitae composita delectant. Ipsorum etiam qui s 
rectum dicendi genus sequi volunt alii pressa demiim et 
tenuia et quae minimum ab usu cotidiano recedant, sana 
et vere Attica putant, quosdam elatior ingenii vis et magis 
eoncitata et plena spiritus capit ; sunt etiam lenis et nitidi 
et compositi generis non pauci amatores. De qua diffe- lo 
rentia disseram diligentius, cum de genere dicendi quae- 
rendum erit. Interim summatim, quid et a qua lectione 
petere possint qui confirmare facultatem dicendi volent, 

45adtingam. Paucos (sunt enim eminentissimi) excerpere in 
animo est. Facile est autem stadiosis qui sint his simil- is 
limi iudicare ; ne quisquam queratur, omissos forte quos 
ipse valde probet. Fateor enim pluris legendos esse quam 
qui a me nominabuntur. [ ■ • . ] 

iScn'ptores Romani. 

85 Idem nobis per Eomanos quoque auctores ordo ducendus 20 
est. Itaque ut apud illos Homerus, sic apud nos Vergilius 
auspicatissimum dederit exordium, omnium eius generis 
poetarum Graecorum nostrorumque baud dubie proximus. 

86 Vtor enim verbis eisdem quae ex Afro Domitio iuvenis ex- 
cepi qui mihi interroganti, quem Homero crederet maxime 25 
accedere, ^Secundus/ inquit, 'est Vergilius, propior ta- 
men primo quam tertio.' Et hercule ut illi naturae cae- 
lesti atque inmortali cesserimus, ita curae et diligentiae 
vel ideo in hoc plus est, quod ei fuit magis laborandum, et 
quantum eminentibus vincimur, fortasse aequalitate pen- 30 

87samus. Ceteri omnes longe sequentur. Nam Macer et 


Lucretius legendi quidem, sed iion ut plirasin, id est cor- 
pus eloquentiae faciant, elegantes in sua quisque materia, 
sed alter humilis, alter difficilis. Atacinus Varro in eis 
per quae nomen est adsecutus, interpres operis alieni, non 

5 spernendus quidern,verum ad augendam facultatem dicendi 
parum locuples. Ennium sicut sacros vetustate lucos ado- 88 
remus in quibus grandia et antiqua robora iam non tantam 
habent speciem quantam religionem, Propiores alii atque 
ad hoc de quo loquimur magis utiles. Lascivus quidem 

10 in herois quoqne Ovidius et nimium amator iugenii sui, 
laudandus tamen in partibus. Cornelius autem Severus, 89 
etiamsi sit versificator quam poeta melior, si tamen, nt est 
dictum, ad exemplar primi libri bellum Siculum perscrip- 
sisset, vindicaret sibi iure secundum locum. Serranum 

isconsummari mors inmatura non passa est, puerilia tamen 
eius opera et maximam indolem ostendunt et admirabilem 
praecipue in aetate ilia recti generis voluntatem. Multum 90 
in Valeria Flacco nuper amisimus. Vehemens et poeticum 
ingenium Saleii Bassi fuit, nee ipsum senectnte maturuit. 

20 Rahirius ac Pedo non indigni cognitione, si vacet. Luca- 
nus ardens et concitatns et sententiis clarissimus et, ut 
dicam quod sentio, magis oratoribus quam poetis imitan- 
dus. Hos nominavimus, quia Germanicum Augustum ab91 
institutis studiis deflexit cura terrarum, parumque dis 

25 visum est esse eum maximum poetarum. Quid tamen his 
ipsis eius operibus, in quae doniito imperio iuvenis seces- 
serat, sublimius, doctius, omnibus denique numeris prae- 
stantius ? quis enim caneret bella melius quam qui sic 
gerit ? quem i^raesidentes studiis deae propius audirent ? 

3ocui magis suas artis aperiret familiare numen Minerva? 
dicent haec j^lenius futura saecula, nunc enim ceterarum 92 
f ulgore virtutum laus ista praestringitur. Nos tamen sacra 
litterarum colentes feras, Caesar, si non tacitum hoc prae- 
terimus et Yergiliano certe versu testamur : 


Inter victrices liederam tibi seiyere laurus. 

93 Elegia quoque Graecos provocamus, cuius mihi tersus atqne 
elegaus maxime videtur auctor Tihullus. Sunt qui Pro- 
'pertium malint. Ovidins utroquo lascivior, sicut durior 
Gallus. Satira quidem tota nostra est, in qua primus in- 5 
signem laudem adeptus Lucilins quosdam ita deditos sibi 
adbuc habet amatores, ut eum non eiusdem modo operis 

94 auctoribus sed omnibus poetis praeferre non dubitent. Ego 
quantum ab illis tantum ab Horatio dissentio qui, Lucilium 
'fluere lutulentum et esse aliquid quod tollere possis,'io 
putat. Nam cruditio in eo mira et libertas atque inde 
acerbitas et abunde salis. Multum eo est tersior ac purus 
magis Horatius et, nisi labor eius amore, praecipuus. 
Multum et verae gloriae quamvis uno libro Persins meruit. 

95 Sunt clari hodieque et qui olim nomiuabuntur. Alterum is 
illud etiam prius satirae genus sed non sola carminum va- 
rietate mixtum condidit Tercntins Varro, vir Romanorum 
eruditissimus. Plurimos hie libros et doctissimos compo- 
suit, peritissimus linguae Latinae et omnis antiquitatis et 
rerum Graecarum nostrarumque, plus tamen scientiae2o 

96conlaturus quam eloquentiae. Iambus non sane a Ro- 
manis celebratus est ut proprium opus, sed aliis quibus- 
dam interpositus : cuius acerbitas in CatuUo, Bihaculo, 
Horatio, quamquam illi epodos intervenit, reperietur. At 
lyricorum idem Horatius fere solus legi dignus. Namet25 
insurgit aliquando et plenus est iucunditatis et gratiae et 
variis figuris et verbis felicissime audax. Si quem adicere 
velis, is erit Caesins Basstis quem nuper vidimus, sed eum 

97 longe praecedunt ingenia viventium. Tragoediae scripto- 
res veterum Accius atque Pacninus clarissimi gravitate 30 
sententiarum, verborum pondere, auctoritate personarum. 
Ceterum nitor et summa in exeolendis oj^eribus manus 
magis videri potest temporibus quam ipsis defuisse. Vi- 
rium tamen Accio plus tribuitur ; Pacuvium videri doctio- 



rem qui esse docti adfectant volnntA lam Varii Thyestes98 
cuilibet Graecarum comparari potest. Oviclii Medea vide- 
tur mihi osteiidere, quantum ille vir praestare potuerit, 
si ingenio suo imperare quam indulgere maluisset. Eorum 
5 quos viderim longe princeps Pomponius Secundus quern 
senes quidem parum tragicum putabant, eruditione ac 
nitore praestare confitebautur. In comoedia maxime99 
claudicamus, licet Varro 'Musas/ Aelii Stilonis sententia, 
'Plautino' dicat 'sermone locuturas fuisse, si Latine loqui 

10 vellent/ licet Caecilium veteres laudibus feraut, licet Teren- 
tii scripta ad Scijiionem Africanum referantur, quae tamen 
sunt in hoc genere elegantissima et plus adliuc habitura gra- 
tiae, si intra versus trimetros stetissent. Vix levem conse- loo 
quimur umbram, adeo ut mihi sermo ipse Eomanus non re- 

15 cipere videatur illam solis concessam Atticis veuerera, cum 
eam ne Graeci quidem in alio genere linguae suae obtinue- 
rint. Togatis excellit Afranhis; utinam non inquinasset 
argumenta puerorum foedis amoribus mores suos fassus. 
At non historia cesserit Graecis, nee opponere Thucydi- 101 

20 di Sallustlum verear. Neque indiguetur sibi Herodotus 
aequari T. Livium, cum in uarrando mirae iucuuditatis 
clarissimique candoris, tum in contionibus supra quam 
enarrari potest eloquentem ; ita quae dicuntur omnia cum 
rebus, tum personis accommodata sunt ; adfectus quidem, 

25 praecipueque eos qui sunt dulciores, ut parcissime dicam, 
nemo historicorum conmendavit magis. Ideoque inmor-i02 
talem illam Sallustii velocitatem diversis virtutibus con- 
secutus est. Nam mihi egregie dixisse videtur Servilius 
Nonianns, 'pares eos magis quam similes,' qui et ipse a no- 

30 bis auditus est, clarus vi ingenii et sententiis creber sed 
minus pressus quam historiae auctoritas postulat. Quam 103 
paulum actate praecedens eum Bassus Aufidms egregie, 
utique in libris belli Germanici, praestitit genere ipso, 
probabilis in omnibus, in quibusdam suis ipse viribus mi- 


104 nor. Superest adhuc et exornat aetatis nostrae gloriani 
vir saeculorum memoria digniis, qui olim nomiaabitur, 
nunc intellegitur. Ilabet amatores nee inmerito Cremuti 

— • libertas, quamqnam circumcisis quae dixisset, ei nocuerit. 
Sed elatum abunde spiritum et audaces sententias depre-s 
bendas etiam in his quae manent. Sunt et alii scriptores 
boni, sed nos genera degustamus, non bibliothecas excu- 

105 Oratores vero vel jii'aecijiue Latinarn eloquentiam pa- 
rem facere Graecae possint. Nam Ciccronem cuicumque lo 
eoruni fortiter opposuerim. Nee ignore, quantam mibi 
concitem pugnam, cum praesertim non sit id propositi, ut 
eum Demostheni comparem lioe tempore ; neque enim 
adtinet, ciim Demostbenem in primis legendum vel edi- 

106scendum potius putem. Quorum ego virtutes plerasqueis 
arbitror similis, consilium, ordinem, dividendi, pracparan- 
di, probandi rationem, denique quae sunt inventionis. 
In eloquendo est aliqua diversitas : densior ille hie co- 
piosior ; ille coneludit astrictius, hie latins; pugnat ille 
acumine semper, hie frequenter et pondere ; illi nihil de-20 
train potest, huic nihil adiei ; eurae plus in illo, in hoe 

107 naturae. Salibus certe et conmiseratione qui duo pluri- 
mum in adfectibus valent, vineimus. Et fortasse epilogos 
illi mos civitatis abstulerit; sed et nobis ilia quae Attici 
mirantur, diversa Latini sermonis ratio minus permiserit. 25 
In epistulis quidem, quamquamsunt utriusque, dialogisve, 

lOSquibus nihil ille, nulla eontentio est. Cedendum vero in 
hoc, quod et prior fuit et ex magna parte Ciceronem, 
quantus est, fecit. Nam mihi videtur M. Tullius, cum se 
totum ad imitationem Graecorum contulisset, effinxisseao 
vim Demosthenis, copiam Platonis, iucunditatem Isoeratis. 

109 Nee vero quod in quoque optimum fuit, studio eonseeutus 
est tantum, sed plurimas vel potius omnis ex se ipso 
virtutes extulit inmortalis ingenii beatissima ubertate. 


i^on enim 'pluvias,' ut ait Pindarus, 'aquas conligit, sed 
vivo gurgite exundat/ dono quodam providentiae geni- 
tus in quo totas viris suas eloquentia experiretur. Nam 110 
quis docere diligentius, movere vehementius potest ? cui 

stanta umquam iucunditas adfuit ? ut ipsa ilia quae extor- 
quet, impetrare eum credas, et cum trausversum vi sua 
iudicem ferat : tamen ille non rapi videatur, sed sequi. 
lam in omnibus quae dicit;, tanta auctoritas inest, ut dis-111 
sentire pudeat, nee advocati studium sed testis aut iudicis 

loadferat fidem ; cum interim haec omnia quae vix singula 
quisquam intentissima cura consequi posset, fluunt inlabo- 
rata et ilia qua nihil pulchrius auditum est oratio prae 
se fert tamen felicissimam facilitatem. Quare non in- 113 
merito ab hominibus aetatis suae regnare in iudiciis dictus 

15 est, apud posteros vero id consecutus, ut Cicero iam non 
hominis nomen, sed eloquentiae habeatur. Hunc igitur 
spectemus, hoc propositum nobis sit exemplum, ille se 
profecisse sciat cui Cicero valde placebit. Multa in Asi-lVS 
nio Pollione inventio, summa diligentia, adeo ut quibus- 

20 dam etiam nimia videatur, et consilii et auimi satis; a 
nitore et iucunditate Ciceronis ita longe abest, ut videri 
possit saeculo prior. At Messala nitidus et candidus et 
quodam modo praeferens in dicendo nobilitatem suam, 
viribus minor. C. vero Caesar si foro tantum vacasset, 114 

25 non alius ex nostris contra Ciceronem nominaretur. Tan- 
ta in eo vis est, id acumen, ea concitatio, ut ilium eodem 
animo dixisse quo bellavit adpareat; exornat tamen haec 
omnia mira serraonis, cuius proprie studiosus fuit, ele- 
gantia. Multum ingenii in Caelio et praecipue in accu- 115 

sosando multa urbanitas, dignusque vir cui et mens melior 
et vita longior contigisset. Inveni qui Calvwn praefer- 
rent omnibus, inveni qui Ciceroni crederent, cum nimia 
contra se calumnia verum sanguinem perdidisse, sed est 
et sancta et gravis oratio et custodita et frequenter vehe- 


mens quoque. Imitator autem est Atticorum, fecitque 
illi properata mors iniuriam, si quid adiectiirus sibi, Don 

116 si quid detracturus fuit. Et Servius Sidpicius insignem 
non inmerito famam tribus orationibns meruit. Multa, 
si cum iudicio legatur, dabit imitatioiie digna Cassius^ 
Severus, qui si ceteris virtutibus colorem et gravitatem 
orationis adiecisset, ponendus inter praecipuos foret. 

117 Nam et ingenii plurimum est in eo et acerbitas mira, et 
urbanitas et vis sumnui, scd plus stomacho quam consilio 
dedit. Praeteroa ut amari sales, ita frequenter amaritudo lo 

118 ipsa ridicula est. Sunt alii multi diserti quos persequi 
longum est. Eorum quos viderim Domitius Afer et Iiilius 
Africanus longe praestantissimi. Arte ille et toto genere 
dicendi praeferendus et quem in numero veterum liabere 
non timeas; liic concitatior sed in cura verborum nimiusis 
et compositione nonnumqnam longior et translationibus 

lioparum modicns. Erant clara et nuper ingenia. Nam et 
Tracliahis plerumque sublimis et satis apertus fuit et quem 
velle optima crederes, auditus tamen maior; nam et vocis, 
quantam in nullo cognovi, felicitas et pronuutiatio vel2o 
scenis suffectura et decor, omnia denique ei quae sunt 
extra superf nerunt : et Vibius Crispus compositus et iu- 
cundus et delectationi natus, privatis tamen causis quam 

120publicis melior. lulio Secundo, si longior contigisset 
aetas, clarissimum profecto nomen oratoris apud posterosas 
foret. Adiecisset enim atque adiciebat ceteris virtutibus 
suis quod desiderari potest. Id est autem, ut esset multo 
magis pugnax et saepius ad curam rerum ab elocutione 

121 respiceret. Cetenim interceptus quoque magnum sibi 
vindicat locum: ea est facundia, tanta in explicando quodaol 
velit gratia, tarn candidum et lene et speciosum dicendi 
genus, tanta verborum etiam quae adsumpta sunt proprie- 
tas, tanta in quibusdam ex periculo petitis significantia. 

122Habebunt qui post nos do oratoribus scribent, magnara 


eos qui nunc vigent materiam vere laudandi. Sunt enim 
summa hodie, quibus inlustratur forum, ingenia. Nam- 
que et consummati iam patroni veteribus aemulautur et 
eos iuvenum ad optima tcndentium imitatur ac sequitur 

5 industria. 

Supersunt qui de philosophia scripserunt, quo in genere 123 
paucissimos adhuc eloquentis litterae Komanae tulerimt. 
Idem igitur M. Tullius qui ubique, etiam in hoc opere 
Platonis aemulus extitit. Egregius vero multoque quam 

10 in orationibus praestantior Brutus suffecit ponderi rerum ; 
scias eum sentire quae dicit. Scripsit non parum multal24 
Cornelius Celsus, Sextios secutus, non sine cultu ac nitore. 
Plautus in Stoicis rerum cognitioni utilis. In Epicureis 
levis quidem, sed non iniucundus tamen auctor est Catius. 

15 Ex industria Senecam in omni genere eloquentiae distulil35 
propter vulgatam falso de me opinionem qua damnare 
eum et invisum quoque habere sum creditus. Quod ac- 
cidit mihi, dum conruptum et omnibus vitiis fractum 
dicendi genus revocare ad severiora indicia contendo. 

20 Turn autem solus hie fere in manibus adolescentium fuit. 12G 
Quem non equidem omnino conabar excutere, sed potioribus 
praeferri non sinebam quos ille non destiterat incessere, 
cum diversi sibi conscius generis placere se in dicendo 
posse eis quibus illi phicent diffideret. Amabant autem 

25 eum magis quam imital)antur tantumque ab eo defluebant, 
quantum ille ab antiquis descenderat. Foret enim optan-127 
dum, paris ac saltem proximos illi viro fieri. Sed place- 
bat propter sola vitia et ad ea se qnisque dirigcbat effin- 
genda quae poterat ; deinde cum se iactaret eodem modo 

3odicere, Senecam infamabat. Cuius et multae alioqui etl28 
magnae virtutes fuerunt, ingenium facile et copiosum, 
plurimum studii, multa rerum cognitio, in qua tamen 
aliquando ab his, quibus inquirenda quaedam mandabat, 
deceptus est. Tractavit etiam omnem fere studiorum 



129 materiam. Nam et orationes eiiis et poemata et epistulae 
et dialog! feruntiir. In philosophia parum diligens, egre- 
gius tamen vitiorum insectator fuit. Multae in eo clarae- 
que sententiae, multa etiam morum gratia legenda, sed 
in eloquendo conrujjta pleraque atque eo perniciosissimas 
quod abundant dnlcibus vitiis. Velles eum suo ingenio 

ISOdixisse, alieno iudicio. Nam si obliqua contempsisset, si 
prava non concupisset, si non omnia sua amasset, si rerum 
pondera minutissimis sententiis non fregisset, consensu 
potius eruditorum quam puerorum amore comprobaretur. lo 

131 Vcrum sic quoque iam robustis et severiore genere satis 
fimatis legendus vel ideo, quod exercere potest utrimqne 
indicium. Multa enim, ut dixi, probanda in eo, multa 
etiam admiranda sunt, eligere modo curae sit, quod 
utinam ipse fecisset. Digna enim fuit ilia natura quae is 
meliora vellet : quod voluit, effecit. 



P. Cornelius Tacitus was boru about 55 a.d., probal)ly iu north- 
ern Italy. He seems to have received his education iu Rome, where 
he came under the influence of Quintilian, then iu the zenith of his 
fame, and of the illustrious orators M. Aper and I. Secundus, whom 
he immortalized iu the DiaJogus de Oratorlhus, his earliest work, 
published iu the reigu of Titus (79-81). In 78 he married the 
daughter of Agricola, whose biography he wrote twenty years 
later. Tacitus began his long official career under Vespasian, was 
consul iu 97 and proconsul of Asia Minor about 112, iu the reigu of 
Trajan. The year of his death is uuknown, but it was probablj' uot 
later than 120 a.d. 

As we learn from tlie letters of the younger Pliuy, his intimate 
friend, he had a great reputation as an orator at an early age, but 
none of his speeches, though doubtless published, have been pre- 

After the death of Domitian (96) he seems to have devoted all Ills 
leisure to historical composition. 

The Agricola and Gcrmania appeared in 98, the Historiae betwecu 
105 and 109, and tiie Annates about 115. 

Of the Histories, which dealt with the reigns of Galba, Otho, Vi- 
tellius, Vespasian, Titus, and Domitian, only the first four books, 
and a part of the fifth, comprising the narrative of the year 09-70, 
have come down to us. 

The Annals began with the death of Augustus aud ended with 
the assassination of Nero. Only Eooks I. -IV., parts of V. and VI. 
and XI.-XVI., are preserved ; the story of the reign of Caligula, the 
beginning of that of Claudius, and the close of Nero's being lost. 

Tacitus is unquestionably the greatest of Roman historians. As 
an analytic observer of human character and motives he is only 
equalled by Thucydides, and as a stylistic artist he has perhaps no 
superior in any literature. The pictures which he has drawn have 
impressed themselves indelibly upon the imagination of the world, 


ji result due iu no small part to the cousummate dramatic skill with 
which his characters are made to unfold themselves. The trust- 
worthiness of Tacitus has in modern times been frequently im- 
pugned, and it mnst be admitted that his austere temperament and 
an intense indignation, cansed by the contemplation of past servi- 
tude, cruelty, and degeneration, prevented him from impartially dis- 
tributing light and shade. But sombre as is the background of his 
historical canvas, crushing as is his iinmatched power of innuendo, 
lie nevertheless spared no eft'ort to get access to all the sources of 
information which lay in profusion around him, and, as a result, his 
narrative, though one-sided, is essentially true, honest, and reliable. 
Of exhaustive commentaries to his works may be mentioned : 
Dialogus, by Gudeman, Boston, 1894, pp. 584 ; Germania (1894), Agri- 
cola (1898), Annals, Vol. I.= (1896), II. (1891), by Furneaux, Oxford? 
Histories, by Spoouer, Loudon, 1891. 


yj / Dialogus de Oratoribiis : Aper's Defence of Oratory. 

' Secunis sit/ inquit Apei% 'et Saleins Bassus et quis-5 
qnis alius studium poeticae et cai'miniim gloriam fovet, 
cum causas agere iion possit. Ego enim, qiiatenus ar- 
bitrum litis liuius inveni, nou patiar Maternum socie- 

5 tate plurium defendi, sed ipsum solum apud nos arguam, 
quod natus ad eloquentiam virilem et oratoriam qua pa- 
rere simul et tueri amicitias, adsciseere necessitudines, 
coniplecti provincias possit, omittit studium, quo uon aliud 
in civitate nostra vel ad utilitatem fructuosius vel ad vo- 

loluptatem dulcius vel ad dignitatem amplius vel ad urbis 
famam pulchrius vel ad totius imperii atque omnium gen- 
tium notitiam inlustrius excogitari potest. Nam si ad 
utilitatem vitae omnia consilia factaque nostra dirigenda 
sunt, quid est tutius quam eam exercere artem qua semjier 

isarmatus praesidium amicis, opem alienis, salutem pericli- 
tantibus, invidis vero et inimicis metum et terrorem ultro 
feras, ipse securus et velut quadam perpetua potentia ac 
potestate munitus ? cuius vis et utilitas rebus prospere 
fluentibus aliornm perfugio et tutela intellegitur : sin pro- 

2oprium periculum incrcpuit, non liercuie lorica et gladius 
in acie firmius munimentum quam reo et periclitanti elo- 
quentia, praesidium simul ac telum quo propugnare pariter 
et incessere sive in iudicio vel in senatu sive apud princi- 


pem possis. Quid aliud infestis patribus nuper Eprius 
Marcellus quam eloquentiam snam opposuit ? qua acciiic- 
tus et minax disertam quidem, sed inexevcitatam et eius 
modi certaminum rudem Helvidii sapientiarn elusit. 
Plura de utilitate nou dico, cui parti minime contra dictii-s 
rum Maternum meum arbitror. 

*Ad voluptatem oratoriae eloquentiae trauseo cuius 
iucunditas non uno aliquo momeuto, sed omnibus prope 
diebus ac prope omnibus lioris contingit. Quid enim dul- 
cius libero et iugenuo auimo et ad voluptates holiestasio 
nato quam videre plenam semper et frequentem domum 
suam concursu splendidissimorum hominum ? idque scire 
non pecuniae, non orbitati, non officii alicuius admini- 
strationi, sed sibi ipsi dari ? ipsos quiii immo orbos et 
locupletes et potentes venire plerumque ad iuvenem et is 
pauperem, ut aut sua ant amicorum discrimina com- 
mendent. Yllane tanta ingentium opum ac magnae po- 
tentiae voluptas quam spectare homines veteres et senes 
et totius urbis gratia subnixos in summa rerum omnium 
abundantia confitentes, id quod optimum sit se non ]ui-2o 
bere ? iam vero qui togatorum comitatus et egressus I 
quae in publico species I quae in iudiciis veneratio ! quod 
gaudium consurgendi adsistendique inter tacentes et in 
unum converses I coire populum et circumfundi coro- 
nam et accipere adfectum, quemcumque orator indueritl25 
vulgari dicentium gaudia et imperitornm quoque oculis 
exposita percenseo : ilia secretiora et tantum ipsis oranti- 
bus nota maiora sunt. Sive accuratam meditatamque 
profert orationem, est quoddam sicut ipsius dictionis, ita 
gaudii pondus et constantia ; sive novam et recentem cu- 30 
ram non sine aliqua trepidatione animi adtulerit, ipsa sol- 
licitudo conmendat eventum et lenocinatur voluptati. 
Sed extemporalis audaciae atque ipsius temeritatis vel 
praecipua iucunditas est ; nam in ingenio quoque, sicut 


ill agro, quamquam quae seruntur atque elaborantur grata, 
gratiora tamen quae sua sponte nascuiitur. 

•' Equidem, ut de me ipse fatear, non eum diem laetio- 7 
rem egi, quo mihi latus clavus oblatus est, vel quo homo 
snovus et in civitate minime favorabili natus quaesturam 
aut tribunatum aut praeturam accepi quam eos quibus 
mihi pro mediocritate huius quantulaecumque in dicendo 
facultatis aut apud patres reum prospere defendere aut 
apud centumviros causam aliquam feliciter orare aut apud 

loprincipem ipsum illos libertos et procuratores princiiDum 
tueri et defendere datur. Tum mihi supra tribuuatus et 
praeturas et consulatus ascendere videor, tum habere quod, 
si non in animo oritur, nee codiciilis datur nee cum gratia 
venit. Quid ? fama et laus cuius artis cum oratorum 

15 gloria comparanda est ? quid ? non iulustres sunt in urbe 
non solum apud negotiosos et rebus intentos, sed etiam 
apud iuvenes vacuos et adulescentis quibus modo recta 
est indoles et bomi sjies sui ? quorum nomina prius j^a- 
reutes liberis suis ingerunt ? quos saepius vulgus quoque 

2oimperitum et tunicatus hie populus transeuntis nomine 
vocat et digito demonstrat ? advenae quoque et peregrin! 
iam in municipiis et coloniis suis auditos, cum primum 
urbem adtigerunt, requirunt ac velut adgnoscere concu- 

25 'Ausim contendere Marcellum hunc Eprium, de quo 8 
modo locutus sum, et Crispum Vibium (libentius enim 
novis et recentibus quam remotis et oblitteratis exemplis 
utor) non minores esse in extremis partibus terrarum quam 
Capuae aut Vercellis, ubi nati dicuntur. Nee hoc illis 

3oalterius bis, alterius ter milies sestertium praestat, quam- 
quam ad has ipsas opes possunt videri eloquentiae beneficio 
venisse, sed ipsa eloquentia : cuius numen et caelestis vis 
multa quideni omnibus saeculis exempla edidit, ad quam 
usque fortunam liomines ingeuii viribus pervenerint, sed 


h.aec, ut supra dixi, proxima et quae non aiulitu cogno- 
scenda, sed oculis spectauda haberemus. Nam quo sor- 
didins et abiectius nati sunt qiioqiie notabilior paiipertas 
et angnstiae rerum nascentis eos circumstetenmt, eo cla- 
riora et ad demonstrandam oratoriae eloquentiae utilitatem 5 
inliistriora exempla sunt, quod sine conmendatione nata- 
lium^ sine substantia facultatum, neuter moribus egregius, 
alter habitu quoque corporis contemptus, per multos iam 
annos potentissimi sunt civitatis ac, donee libuit, principes 
tori, nunc principes in Caesaris amicitia agunt feruntque 10 
cuncta atque ab ipso principe cum quadam reverentia dili- 
guntur, quia Vespasianus, venerabilis senex et patientissi- 
mus yeri, bene intellegit ceteros quidem amicos suos iis 
niti quae ab ipso acceperint quaeque et ipsis accumulare 
et in alios congerere promptum sit, Marcellum autem etis 
Crispura adtulisse ad amicitiam suam quod non a princij)e 
acceperint nee accipi possit. Minimum inter tot ac tanta 
locum optinent imagines ac tituli et statuae quae neque 
ipsa tamen negleguntur, tarn hercule quam divitiae et opes, 
quas facilius invenies qui vituperet quam qui fastidiat. 20 
His igitur et honoribus et ornamentis et facultatibus re- 
fertas domos eorum videmus qui se ab ineunte aetate causis 
forensibus et oratorio studio dederuut. 

*Nam carmina et versus, quibus totam vitam Maternus 
insumere optat (inde enim omnis fluxit oratio), neque dig- 25 
nitatem ullam auctoribus suis conciliant neque utilitates 
alunt ; voluptatem autem brevem, laudem inanem et in- 
fructuosam consecuntur. Licet haec ipsa et quae dein- 
ceps dicturus sum auris tuae, Materne, respnant, cui bono 
est, si apud te Agamemnon aut lason diserte loquitur? 30 
quis ideo domum defensus et tibi obligatus redit ? quis 
Saleium nostrum, egregium poetam vel, si hoc honorifi- 
centins est, praeclarissimum vatem, deducit aut salutat 
ant prosequitur ? nempe si amicus eius, si propinquus, si 



denique ipse in aliquod negotium inciderit, ad lunic Se- 
ciiudum recurret aut ad te, Materne, non quia poeta es, 
neque lit pro eo versus facias, hi enim Basso domi iia- 
scuntur, pulchri quidem et iuciindi, quorum tameu hie 
eexitus est, ut cum toto anno, per omnes dies, magna noc- 
tium parte unum librum excudit et elucuhravit, rogare 
ultro et ambire cogatur, ut sint qui dignentur audire, et 
ne id quidem gratis ; nam et domum mutuatur et audito- 
rium exstruit et subsellia conducit et libellos disjDergit. 

10 Et ut beatissimus recitationem eius eventus prosequatur, 
omnis ilia laus intra unum aut alterum diem, velut in 
herba vel flore praecerpta, ad nullam certam et solidam 
pervenit frugem, nee aut amicitiam inde refert aut clien- 
telam aut mansurum in animo cuiusquam beneficium, sed 

isclamorem vagum et A'oces inanis et gaudium volucre. 
Laudavimus nuper, ut miram et eximiam, Vespasiani libe- 
ralitatem, quod quingenta sestertia Basso donasset. Pul- 
chrum id quidem, indulgentiam principis ingenio mereri : 
quanto tamen pulchrius, si ita res familiaris exigat, se 

2oipsum colere, suum genium propitiare, suam experiri libe- 
ralitatem ! adice quod poetis, si modo dignum aliquid ela- 
borare et efficere velint, relinquenda conversatio amicorum 
et iucunditas urbis, deserenda cetera officia, utque ipsi 
dicunt, in nemora et lucos, id est in solitudinem seceden- 

25dum est. 

'Ne opinio quidem et fama cui soli serviunt et quod 10 
unum esse pretium omnis laboris sui fatentur, aequo 
poetas quam oratores sequitur, quoniam mediocris poetas 
nemo novit, bonos pauci. Quando enim vel rarissimarum 

sorecitationum fama in totam urbem penetrat ? nedum ut 
per tot i^rovincias iunotescat. Quotus quisque, cum ex 
liispania vel Asia, ne quid de Gallis nostris loquar, in 
urbem venit, Saleium Bassum requirit ? atque adeo si 
quis requirit, ut semel vidit, transit et coutentus est, ut 


si picturani aliquam vel statuain vidisset. Neque himc 
meum sermonem sic accipi volo, tamqnam eos qnibns 
natiira sua oratorium ingenium denegavit, deterreain a 
carminibus, si modo in hac studiorum parte oblectare 
otium et nomen inserere possunt famae. Ego vero om-s 
nem eloquentiam omnisqne eius partis sacras et venera- 
bilis puto, nee solum cothurnura vestrum aut heroici 
carminis sonum, sed lyricorum quoque iucuuditatem et 
elegorum lascivias et iamborum amaritudiuem et epigram- 
matum lusus et quamcumque aliam speciem eloquentiaio 
habet, antepoiiendam ceteris aliarum artium studiis credo. 
Sed tecum mihi, Materne, res est, quod, cum natura tua 
in ipsam arcem eloquentiae te ferat, errare mavis et summa 
adepturus in levioribus subsistis. Vt si in Graecia natus 
esses, ubi ludicras quoque artis exercere honestum est, 15 
ac tibi Nicostrati robur ac viris di dedissent, non paterer 
inmanes illos et ad pugnam natos lacertos levitate iaculi 
aut iactu disci vanescere, sic nunc te ab auditoriis et 
theatris in forum et vera proelia voco, cum praesertim ne 
ad illud quidem confugere possis, quod plerisque patro-20 
cinatur, tamquam minus obnoxium sit offensae poetarum 
quam oratorum studium. Effervescit enim vis pulcherri- 
mae naturae tuae, nee pro amico aliquo, sed, quod peri- 
culosius est, pro Catone offendis. Nee excusatur offensa 
necessitudine officii aut fide advocationis aut fortuitae et25 
subitae dictionis impetu : meditatus videris elegisse perso- 
nam notabilem et cum auctoritate dicturam. Sentio quid 
responderi j^ossit : hinc ingentis adsensus, haec in ipsis 
auditoriis praecipue laudari et mox omnium sermonibus 
ferri. Telle igitur quietis et securitatis excusationem, 30 
cum tibi sumas adversarium superiorem. Nobis satis sit 
privatas et nostri saeculi controversias tueri in quibus si 
quando necesse sit j^ro periclitante amico potentiorum 
auris offendere, ct probata sit fides et libertas excusata.' 


Mafernus's Defense of Poetry. 

Quae cum dixisset Aper acrius, ut solebat, et iutento 11 

ore, remissus et subrideiis Maternus 'parautem me/ iuquit, 

'nou minus diu accusare oratores quam Aper laudaverat 

5 (fore enim arbitrabar ut a laudatione eorum digressus 

detrectaret poetas atque carrainum studium prosterneret) 

arte quadam mitigavit, concedendo iis qui causas agere 

uon possent, ut versus facerent. Ego autem, sicut in 

causis agendis efficere aliquid et eniti fortasse possum, ita 

10 recitatione tragoediarum et ingredi famam auspicatus 

sum, cum quidem in Neronem improbam et studiorum 

quoque sacra profanantem Vatinii potentiam fregi et 

hodie, si quid in nobis notitiae ac nominis est, magis 

arbitror carminum quam orationum gloria partum. Ac 

15 iam me deiungere a forensi labore constitui, nee comitatus 

istos et egressus aut frequentiam salutantium eoncupisco, 

non magis quam aera et imagines quae etiam me nolente 

in domum meam inruperunt. Nam statum cuiusque ac 

securitatem melius innocentia tuctnr quam eloquentia, 

20 nee vereor ne mihi uniquam verba in senatu nisi pro 

alterius discrimine facienda sint. 

Nemora vcro et luci et secretum ipsum, quod Aper 12 
increpabat, tantam mihi adferunt voluptatem, ut inter 
praecipuos carminum fructus numerem, quod non in stre- 
ss pitu nee sedente ante ostium litigatore nee inter sordes 
ac lacrimas reorum componuntur, sed secedit animus in 
loca pura atqua innocentia fruiturque sedibus sacris. 
Haec eloquentiae primordia, haec penetralia; hoc primum 
habitu cultuque conmendata mortalibus in ilia casta et 
30 nuUis contacta vitiis pectora influxit : sic oracula loque- 
bantur. Nam lucrosae huius et sanguinantis eloquentiae 
usus recens et malis moribus natus, atque, ut tu dicebas. 


Aper, in locum teli repertus. Ceterum felix illud et, ut 
more nostro loquar, aureum saeculum, et oratorum et 
criminum inops, poetis et vatibus abundabat qui bene 
facta canerent, non qui male admissa defenderent. Nee 
ullis aut gloria maior erat aut augustior honor, primums 
apud deos, quorum proferre responsa et interesse epulis 
ferebantur, delude apud illos dis genitos sacrosque reges, 
inter quos ueminem causidicum, sed Orpliea et Linum ac, 
si iutrospicere altius velis, ipsum Apollinem accepimus. 
Vel si liaec fabulosa nimis et composita videntur, illud lo 
certe mihi concedes, Aper, non minorem honorem Homero 
quam Demostheni apud posteros, uec angustioribus ter- 
minis famam Euripidis aut Sophoclis quam Lysiae aut 
Hyperidis includi. Pluris liodie reperies qui Ciceronis 
gloriam quam qui Vergilii detrectent : nee ullus Asinii aut is 
Messalae liber tam inlustris est quam Medea Ovidii aut 
Varii Thyestes. 
13 Ac ne fortunam quidem vatum et illud felix contu- 
bernium comparare timuerim cum inquieta et anxia ora- 
torum vita. Licet illos certamina et pericula sua vel ad 20 
consulatus evexerint, malo seen rum et quietum Vergilii 
secessum, in quo tamen neque apud divum Augustum 
gratia caruit neque apud populum Romanum notitia. 
Testes Augusti epistulae, testis ipse populus, qui auditis 
in theatro Vergilii versibus surrexit universus et forte 25 
praeseutem spectantemque Vergilium veueratus est sic 
quasi Augustum. Ne nostris quidem temporibus Secun- 
dus Pomponius Afro Domitio vel dignitate vitae vel per- 
petuitate famae cesserit. Nam Ci'ispus iste et Marcellus, 
ad quorum exempla me vocas, quid habent in hac sua for- 30 
tuna concupiscendum ? quod timent, an quod timentur ? 
quod cum cotidie aliquid rogentur, ii quibus non praestant 
indignautur ? quod adligati omnis adulatione nee impe- 
rantibus umquam satis servi videntur nee nobis satis li- 


beri ? quae haec suniiiui eoruin potontia est ? tantnm posse 
liberti solent. Me vero, 'diilces,' ut Vergilius ait, 'Musae/ 
remotnm a sollicitiidinibiis et curis et necessitate cotidie 
aliquid contra animuni faciendi, in ilia sacra illosqiie fon- 

5 tis f erant ; nee insanum ultra et lubricum forum f amam- 
que pallentem trepidus experiar. Non me fremitus salu- 
tantium nee anhelans libertus excitet, nee incertus futuri 
testamentum pro pignore scribam, nee plus habeam quam 
quod possim cui velim relinquere, quandoque fatalis et 

10 mens dies veuiet, statuar tumulo non maestus et atrox, sed 
hilaris et coronatus, et pro memoria mei nee consulat quis- 
quam nee roget. 

Speech of Messala on the Causes of the Decline of Oratory. 

' Parce/ inquit Maternus, ' et potius exsolve jDromis- 27 

15 sum. Neque enim hoc conligi desideramus, disertiores 
esse antiques, quod apud me qiiidem in confesso est, sed 
causas exquirimus quas te solitum tractare dixisti, paulo 
ante plane mitior et eloquentiae temporum nostrorum 
minus iratus, antequam te Aper offenderet maiores tuos 


*Non 3um,Mnquit, ' offensus Apri mei disputatione, 
nee vos offendi decebit, si quid forte auris vestras per- 
stringat, cum sciatis banc esse eius modi sermonum legem, 
iudicium animi citra damnum adfectus proferre.' 

•25 ' Perge,' inquit Maternus, ' et cum de antiquis loquaris, 
utere antiqua libertate, a qua vel magis degeneravimus 
quam ab eloquentia.' 

Cui Messala, 'non reconditas, Materue, causas re- 28 
quiris, nee aut tibi ipsi aut liuic Secundo vel liuic Apro 

yoignotas, etiamsi mihi partis adsignatis proferendi in me- 
dium quae omnes sentimus. Quis euini iguorat et elo- 


quentiam et ceteras artis descivisse ab ilia vetere gloria 
non inopia hominum, sed desidia iuventutis et neglegentia 
parentum et inscientia praecipientium et oblivione moris 
antiqui ? quae mala primiim in nrbe nata, mox per Italiam 
f usa, iam in provincias manant. Quamquam vestra vobis 5 
notiora sunt : ego de urbe et liuius propriis ac vernaculis 
vitiis loquar quae natos statim excipiunt et per singulos 
aetatis gradus cumulantur, si prius de severitate ac disci- 
plina maioruni circa educandos formandosque liberos pau- 
ca praedixero. Nam pridem suus cuique filius, ex casta 10 
parente natus, non in cellula emptae nutricis, sed in 
gremio ac sinu matris educabatur, cuius praecipua laus 
erat tueri domum et inservire liberis. Aut eligebatur 
maior aliqua natu propinqua, cuius probatis spectatisque 
moribus omnis eiusdem familiae suboles conmitteretur ; is 
coram qua neque dicere fas erat quod turpe dictu, neque 
facere quod inbonestura factu videretur. Ac non studia 
modo curasque, sed remissiones etiam lususque puerorum 
sanctitate quadam ac verecundia temperabat. Sic Cor- 
nelian! Graccliorum, sic Aureliam Caesaris, sic Atiam2o 
Augnsti praefuisse educationibus ac produxisse principes 
liberos accepimus. Quae disciplina ac severitas eo perti- 
nebat, ut sincera et Integra et nullis pravitatibus detorta 
unius cuiusque natura toto statim pectore adriperet artis 
lionestas et sive ad militarem rem sive ad iuris scientiam25 
sive ad eloquentiae studium inclinasset, id solum ageret, 
id universum liauriret. 
29 *At nunc natus infans delegatur Graeculae alicui an- 
cillae, cui adiungitur unus aut alter ex omnibus servis, ple- 
rumque vilissimus nee cuiquam serio ministerio accommo-30 
datus. Horum fabulis et erroribus virides statim et rudes 
animi imbuuntur ; nee quisquam in tota domo peusi 
habet, quid coram infante domino aut dicat aut faciat. 
Quin etiam ipsi parentes non j^robitati neque modestiae 

TAClTVtS 271 

parvulos adsuefaciunt, sed lasciviae et dicacitati, per quae 
paulatini impudentia inrepit. lam vero propria et pecu- 
liaria huius urbis vitia paene in utero matris coucipi mihi 
videntur, histrioualis favor et gladiatorum equorumque 

5 studia : quibus occupatus et obsessus animus quantulum 
loci bonis artibns relinquit ? quotum quemque invenies qui 
domi quidquam aliud loquatur ? quos alios adulescentulo- 
rum sermones excipimus, si quando auditoria intravimus ? 
ne praeceptores quidem ullas crebriores cum auditoribus 

losuis fabulas habent ; conligunt enim discipulos non seve- 
ritate disciplinae nee ingenii experimento, sed ambitione 
salutationum et inlecebris adulation! s. 

'Transeo prima discentium elementa in quibus et ipsisSO 
parum laboratur : nee in auctoribus cognoscendis nee in 

isevolvenda antiquitate nee in notitia vel rerum vel homi- 
num vel temporum satis operae insumitur. Sed expetun- 
tur quos rhetoras vocant ; quorum professio quando pri- 
mum in banc urbem introducta sit quamque nullam apud 
maiores nostros auctoritatem babuerit . . . statim referam 

2onecesse est animum ad earn disciplinam qua usos esse eos 
oratores accepimus quorum infinitus labor et cotidiana 
meditatio et in omni genere studiorum adsiduae exercita- 
tiones ipsorum etiam continentur libris. Xotus est vobis 
utique Ciceronis liber qui Brutus inscribitur, in cuius 

25 extrema parte (nam prior conmemorationem veterum ora- 
torum babet) sua initia, sues gradus, suae eloquentiae 
velut quandam edueationem refert : se apud Q. Mucium 
ius civile didicisse, apud Philonem Academicum, apud 
Diodotum Stoicum omnis philosophiae partis penitus 

3ohausisse; neque iis doctoribus contentum quorum ei 
copia in urbe contigerat, Achaiam quoquc et Asiam pera- 
grasse, ut omnem omnium artium varietatem complectere- 
tur. Itaque bercle in libris Ciceronis dcprebendere licet, 
non geometriae. non musicae, non grammaticae, non de- 


nique ulliiis ingenuae artis scientiam ei defuisse. Ille 
diaiecticae subtilitatem, ille moralis partis utilitatem, ille 
rerum motus causasqiie cognoverat. Ita est enim, optimi 
viri, ita est : ex multa eruditione et plurimis artibus et 
omnium rerum scientia exundat et exuberat ilia admira- 5 
bills eloquentia ; neque orationis vis et facultas, sicut 
ceterarum rerum, angustis et brevibus terminis cluditur, 
sed is est orator qui de omni quaestione pulchre et ornate 
et ad persuadendum apte dicere pro dignitate rerum, ad 
utilitatem temporum, cum voluptate audientium possiL^ lo 

Agricola : SpeecJi of Calgacus. 

lamque super triginta milia armatorum adspicieban- 39 
tur et adhuc adfliiebat omnis inventus et quibus cruda ac 
viridis senectus, clari bello et sua quisque decora gestautes, 

scum inter pluris duces virtute et genere praestans nomine 
Calgacus apud contractam multitudinem proelium poscen- 
tem in hunc modum locutus fertur : 

' Quotiens causas belli et necessitatem nostram in- 30 
tueor, magnus mihi animus est liodiernum diem consen- 

losumque vestrum initium libertatis toti Britauniae fore; 
nam et universi servitutis expertes et nullae ultra terrae 
ac no mare quidem securum inminente nobis classe Ro- 
mana. Ita proelium atque arma quae fortibus honesta, 
eadem etiam ignavis tutissima sunt. Priores pugnae 

15 quibus adversus Romanes varia fortuna certatum est, 
spem ac subsidium in nostris manibus habebant, quia no- 
bilissimi totius Britanniae eoque in ipsis penetralibus siti 
nee servientium litora adspicientes, oculos quoque a con- 
tactu dominationis inviolatos liabebamus. Xos terrarum 

20 ac libertatis extremos recessus ipse ac sinus famae in hunc 
diem defendit ; atque omne ignotum pro magnifico est. 
Sed nunc terminus Britauniae patct, nulla iam ultihi gens, 
nihil nisi fluctus et saxa et infestiores Romani, quorum 
superbiam frustra per obscquium ac modestiam cffuge- 

25 ris. Raptores orbis, postquam cuncta vastantibus def uere 

terrae, iam et mare scrutantur : si locuples hostis est, 

avari ; si pauper, ambitiosi ; quos non Oriens, non Occidens 

satiaverit. Soli omnium opes atque inopiam pari adfectu 



conciipiscunt. Auferre trucidare rapere falsis nominibus 
imperium atqiie, ubi solitudinem facinnt, pacem adpel- 

31 'Liberos cuique ac propiuquos suos natura carissimos 
esse voluit, hi per dilectns alibi servituri auferimtur; con-r, 
iuges sororesque etiam si hostilem libidinem efPngiant, 
nomine amicornm atque hospitum polluuntnr. Bona for- 
tunaeque in tribntum, ager atque annus in frumentum, 
corpora ipsa ac manus silvis ac paludibus emuniendis in- 
ter verbera ac contumelias conteruntur. Nata servituti lo 
mancipia semel veneunt atque ultro a dominis aluntur : 
Britannia servitutem suam cotidie emit, cotidie pascit. 
Ac sicnt in familia recentissimus qnisque servoriim etiam 
conservis ludibrio est, sic in hoc orbis terrarum vetere 
famulatu novi nos et viles in excidium petimur; nequei5 
enini arva nobis aut metalla ant portus sunt quibus exer- 
cendis reservemur. Virtus porro ac ferocia subiectorum 
ingrata imperantibus ; et longinquitas ac secretum ipsum 
quo tutius, eo suspectius. Ita sublata spe veniae tandem 
sumite animum, tarn quibus salus quam quibus gloria ca- 20 
rissima est. Brigantes femina duce exurere coloniam, ex- 
pugnare castra, ac nisi felicitas in socordiam vertisset, 
exuere iugum potuere : nos integri et indomiti et in Ijber- 
tatem, non in paenitentiam arma laturi, primo statim con- 
gressu ostendamus quos sibi Caledonia viros seposuerit. 25 

32 ' An eandem Romanis in bello virtutem quam in pace 
lasciviam adesse creditis ? nostris illi dissensionibus ac 
discordiis clari vitia hostium in gloriam exercitus sui 
vertunt ; quem contractum ex diversissimis gentibus ut 
secundae res tenent, ita adversae dissolvent, nisi si Gallos 30 
et Germanos et (pudet dictu) Britanuorum plerosque, licet 
dominationi alienae sanguinem coumodent, diutius tameu 
liostis quam servos, fide et adfectu teneri pntatis. Metus 
ac terror sunt infirma vincla caritatis, quae ubi removeris 


qui timere desieriut, odisse iucijiieut. Omnia victoriae 
iiicitamenta pro nobis sunt : nullae Romanos coniuges ac- 
cendunt, nulli parentes fugam exprobraturi sunt, aut 
nulla plerisque patria aut alia est. Paucos nuniero, tre- 
spidos ignorantia, caelum ipsum ac mare et silvas, ignota 
omnia circum spectantes, clausos quodam modo ac vinctos 
di nobis tradiderunt. Ne terreat vanus adspectus et auri 
fulgor atque argenti, quod neqne tegit neque vulnerat. In 
ipsahostium acie inveniemus nostras manus. Adgnoscent 

10 Britanni suam causam, recordabuntur Galli jiriorem liber- 
tatem, deserent illos ceteri Germani, tam quam nuper 
Vsipi reliquerunt. Nee quidquam ultra f ormidinis : vacua 
castella, senum coloniae, inter male parentis et iniuste 
imperantis aegra municipia et discordantia. Hie dux, hie 

isexercitus, ibi tributa et metalla et ceterae servientium 
poenae quas in aeternum perferre aut statim ulcisci in hoc 
campo est. Proinde ituri in aciem et maiores vestros et 
posteros cogitate.' 

Speech of A(jricola. 

20 Excepere orationem alacres et, ut barbaris moris, cantu 33 
fremituque et clamoribus dissonis. lamque agmina et ar- 
morum falgores audentissimi cuiusque procursu : simul 
instruebatur acies, cum Agricola quamquam laetum et vix 
munimentis coercitum militeniaccendendum adhuc ratus, 

25ita disseruit : ' Septimus annus est, conmilitones, ex quo 
virtute vestra, auspiciis imperii Ifomani, fide atque oj^era 
nostra Britanniam vicistis. Tot expeditionibus, tot proe- 
liis, sen fortitudine adversus hostis sen patientia ac la- 
bore paene adversus ipsam rcrum naturam opus fuit, neque 

30 me militum neque vos ducis paenituit. Ergo egressi, ego 
veterum legatorum, vos priorum exercituum terminos, 
finem Britanniae non fama uec rumore, sed castris et 


armis tenemus : inventa Britannia et subacta. Eqnidem 
saepe in agmine, cum vos paludes niontesqne et fliimina 
fatigarent, fortissimi cuiusque voces audiebam : '^qiiando 
dabitur hostis, quando cominus veuiet ?" veniunt, e late- 
bris suis extrusi et vota virtusque in aperto, omniaqnes 
prona victoribus atque eadem victis adversa. Nam ut 
superasse tautum itineris, silvas evasisse, transisse aestu- 
aria pulchrum ac decorum in frontem, ita fugientibus 
periculosissima quae hodie prosperrima sunt ; neque enim 
nobis aut locorum eadem notitia aut conmeatuum eadem lo 
abundantia, sed manus et arma et in his omnia. Quod ad 
me adtinet, iam pridem mihi decretum est neque exercitus 
neque ducis terga tuta esse. Proinde et honesta mors 
turpi vita potior, et incolumitas ac decus eodem loco sita 
sunt ; nee inglorium f uerit in ipso terrarum ac naturae fine is 
34 ' Si novae gentes atque ignota acies constitisset, alio- 
rum exercituum exemplis vos hortarer : nunc vestra de- 
cora recensete, vestros oculos interrogate. Hi sunt quos 
proximo anno unam legiouem furto noctis adgressos cla-20 
more debellastis ; hi ceterorum Britannorum fugacissimi 
ideoque tam din superstites. Quo modo silvas saltusque 
penetrantibus fortissimum quodque animal contra ruere, 
pavida et inertia ipso agminis sono pellebantur, sic acer- 
rimi Britannorum iam pridem ceciderunt, reliquus est nu-25 
merus ignavorum et metuentium. Quos quod tandem in- 
venistis, non restiterunt, sed deprehensi sunt ; novissimae 
res et extremus metus corpora defixere in his vestigiis in 
quibus pulchram et spectabilem victoriam ederetis. Tran- 
sigite cum expeditionibus, imponite quinquaginta annisso 
magnum diem, adprobate rei publicae numquam exercitui 
imputari potuisse aut moras belli aut causas rebellandi.' 


Af/ricola's Return and Life in Rome. 

Tradiderat interim Agricola successori suo provinciam 40 
quietam tutamque. Ac ne notabilis celebritate et fre- 
quentia occurrentium introitus esset, vitato amicorum 
5 officio noctu in urbem, noctu in Palatinm, ita ut prae- 
ceptiim erat, veuit; exceptusque brevi osculo et nnllo 
sermone tnrbae servientium inmixtus est. Ceterura iiti 
militare nomen, grave inter otiosos, aliis virtutibus tempe- 
raret, tranquillitatem atque otiiim penitus hausit, cultu 

lomodicus, sermone facilis, uno ant altero amicorum comi- 
tatus, adeo uti plerique quibus niagnos viros per am- 
bitionem aestimare mos est, viso adspectoqiie Agricola 
quaererent famam, pauci interjoretarentur. 

Crebro per eos dies apnd Domitianum absens accu-41 

issatns, absens absoliitus est. Causa periculi non crimen 
ullum aut querella laesi cuiusquam, sed iufensus virtutibus 
princeps et gloria viri ac pessimum inimicorum genus, 
laudantes. Et ea insecuta sunt rei publicae tempora quae 
sileri Agricolam non sinerent : tot exercitus in Moesia 

2oDaciaquo et Germania ct Pannonia temeritate aut per 
ignaviam ducum amissi, tot militares viri cum tot cohor- 
tibus expugnati et capti ; nee iam do limite imperii et 
ripa, sed de liibernis Icgionum et possessione dubitatum. 
Ita cum damna damnis conlinuarentur atque omnis annus 

25funeribus et cladibus insigniretur, poscebatur ore vulgi 
dux Agricola, comparantibus cunctis vigorem ct constan- 
tiam et expertum bellis animum cum inertia et formidine 
ceterorum. Quibus sermonibus satis constat Domitiani 
quoque auris verberatas, dum optimus quisque libertorum 

3oanu)re et fide, pessimi malignitate et livore pronum de- 
terioribus principem exstimulabant. Sic Agricola simul 
suis virtutibus, simul vitiis alioruni in ipsam gloriam 
praeceps agebatur. 


43 Aderat iani annus quo proconsulatum Africae et Asiae 
sortiretur, et occiso Civica nuper nee Agricolae consili- 
um deerat nee Domitiano exemplum. Accessere quidam 
cogitationum principis periti qui, iturusne esset in pro- 
vinciam, ultro Agricolam interrogarent. Ac primo oc-5 
cultius quietem et otium laudare, mox operam suam in 
adprobanda excusatione offerre, postremo non iam obscuri 
suadentes siniul terrentesque pertraxere ad Domitianum. 
Qui paratus simulatione, in adrogantiam compositus et 
audiit preces excusantis et, cum adnnisset, agi sibi gratias lo 
passus est, nee erubuit beneficii invidia. Salarium tamen 
proconsulare solitum offerri et qnibusdam a se ipso con- 
cessum Agricolae non dedit, sive offensus non petitum, 
sive ex conscieiitia, ne quod vetuerat videretur emisse. 
Proprium humani ingenii est odisse quern laeseris : Domi- is 
tiani vero natura praeceps in iram et, quo obscurior, eo 
inrevocabilior, moderatione tamen prudentiaque Agricolae 
leniebatur, quia non contumacia neque inani iactatione 
libertatis famam fatumque provocabat. Sciant quibus 
moris est inlicita mirari, posse etiam sub malis principibus2o 
magnos viros esse, obsequiumque ac modestiam, si in- 
dustria ac vigor adsint, eo laudis escendere quo plerique 
per abrupta, sed in nullum rei publicae usum, ambitiosa 
morte inclaruerunt. 

His Death. 25 

-13 Finis vitae eius nobis luctuosus, amicis tristis, extra- 
neis etiam ignotisque non sine cura fuit. Vulgus quo- 
que et hie aliud agens populus et ventitavere ad domum 
et per fora et circulos locuti sunt; nee quisquam audita 
morte Agricolae aut laetatus est aut statim oblitus. Au-30 
gebat miserationem constans rumor veneno interceptum : 
nobis nihil comperti, quod firmare ansim. Ceterum per 


omnem valetudiiieni eius crebrius quam ex more princi- 
patus, per uimtios visentis et libertorum intimi et medi- 
corum primi venere, sive cura illnd sive inquisitio erat. 
Supremo quidem die momenta ipsa deficieutis per dis- 

spositos cursores nuntiata constabat, nullo credente sic 
accelerari quae tristis audiret. Speciem tamen doloris 
animi vultu prae se tulit, securus iam odii et qui facilius 
dissimularet gaudium quam metum. 8atis constabat lecto 
testamento Agricolae, quo coheredem optimae uxori et 

lopiissimae filiae Domitianum scripsit, laetatum eum velut 
honore iudicioque. Tam caeca et conrupta mens adsiduis 
adulationibus erat, ut nesciret a bono patre non scribi 
heredem nisi malum principem. 

Natus erat Agricola Gaio Caesare iterum consule Idibus44 

isluniis; excessit quinto et quinquagesimo anno, decu- 
mo Kalendas Septembris Conlega Priscoque consulibus. 
Quod si habitum quoque eius posteri noscere velint, de- 
ccntior quam sublimior fuit ; nihil metus in vultu, gratia 
oris supererat. Bonum virum facile crederes, magnum 

2olibenter. Et ipse quidem, quamquam medio in spatio in- 
tegrae aetatis ereptus. quantum ad gloriam, longissimum 
aevum peregit. Opibus nimiis non gaudebat, speciosae 
non contigerant. Quippe et vera bona quae in virtutibus 
sita sunt, impleverat, et consulari ac triumplialibus orna- 

25 mentis praedito quid aliud adstruere fortuna poterat, filia 
atque uxorc snperstitibus ? Potest videri etiam beatus 
incolumi dignitate, florente fama, salvis adfinitatibus et 
amicitiis futura effugisse. Nam sicut ei non licuit durare 
in banc beatissimi saeculi luccm ac principem Traianum 

sovidere, quod augurio votisque apud nostras auris omina- 
batur, ita festinatae mortis grande solacium tulit evasisse 
postremiim illud tempus quo Domitianus non iam per 
intervalla ac spiramenta tcmporum, sed continuo et velut 
uno ictu rem publicam cxhausit. 


45 Non viclit Agricola obsessam curiam et clansnm ar- 
mis senatum et eaclem strage tot consularinm caedis, tot 
nobilissiniarnm feminarum exilia et fngas. Vna adhuc 
victoria Cams Metiiis censebatur, et intra Albaiiam arcem 
seutentia Messaliui strepebat, et Massa Baebius nondnms 
reus erat : mox nostrae duxere Helvidium in carcerem 
manus ; nos Maurici Rusticique visus, nos innocenti san- 
guine Senecio perfudit. Nero tamen subtraxit oculos 
suos iussitque scelera, non spectavit : praecipna sub Domi- 
tiano miseriarum pars erat videre et adspici, cum suspiria lo 
nostra subscriberentur, cum denotandis tot liominum pal- 
loribus sufficeret saevus ille vultus et rubor quo se contra 
pudorem muniebat. 

Tu vero felix, Agricola, non vitae tantum claritate, sed 
etiam opportunitate mortis. Vt perhibent qui interfue-is 
runt novissimis sermonibus tuis, constans et libens fatum 
excepisti, tamquam pro virili portione innocentiam prin- 
cipi donares. Sed mihi filiaeque eius praeter acerbitatem 
parentis erepti auget maestitiam quod adsidere valetudini, 
fovere deficientem, satiari vultu complexuquenon contigit. 20 
Excepissemus certe mandata vocesque quas penitus animo 
figeremus. Noster hie dolor, nostrum vulnus, nobis tarn 
longae absentiae condicioue ante quadriennium amissus 
est. Omnia sine dubio, optime parentum, adsidente aman- 
tissima uxore superfuere lionori tuo : paucioribus tamen 25 
lacrimis comploratus es, et novissima in luce desideravere 
aliquid oculi tui. 

46 Si quis piorum manibus locus, si, ut sapientibus placet, 
non cum corpore extinguuntur magnae animae, placide 
quiescas, nosque domum tnam ab infirmo desiderio etao 
muliebribus lamentis ad contemplationem virtutum tua- 
rum voces quas neque lugeri neque plangi fas est. Ad- 
miratione potius et inmortalibus laudibus et, si natura 
sudpeditet, similitudine te colamus : is verus honos, ea 


coniunctissimi cuiusque pietas. Id filiae quoque uxoriqiie 
praeceperim, sic patris, sic mariti memoriam venerari, ut 
omnia facta dictaque eius secum revolvant, formamque ac 
figurain animi magis quam corporis complectantur, non 

5 quia intercedendum putem imaginibns quae marmore aut 
acre finguntur, sed, ut vultus hominum, ita simulacra 
vultus imbecilla ac mortalia sunt, forma mentis aeterna 
quam tenere et exprimere non per alienam materiam et 
artem, sed tuis ipse moribus possis. Quidquid ex Agricola 

loamavimus, quidquid mirati sumus, manet mansurumque 
est in animis hominum, in aeternitate temporum, in fama 
rerum ; nam multos veterum velut inglorios et ignobilis 
oblivio obruit : Agricola posteritati narratus et traditus 
superstes erit. 

Historiae, Book I., 1-3 : Introduction. 

1 Initinm milii operis Servius Galba, iteram Titus Vi- 
niiis cousiiles erunt. Nam post conditam urbeni octin- 
geutos et viginti prioris aevi auuos inulti auctores ret- 
tuleruiit, dum res populi Eomaui memorabaiitur pari s 
eloquentia ac libertate : postquam bellatum apud Actium 
atque omnetn potentiam ad unum conferri pacis interfuit, 
magna ilia ingeiiia cessere ; simul Veritas pluribus modis 
infracta, primum iuscitia rei publicae iit alienae, mox libi- 
dine adseiitandi aut rursus odio adversus dominantis : itaio 
nentris cura posteritatis inter infensos vel obnoxios. Sed 
ambitionem scriptoris facile averseris, obtrectatio et livor 
pronis auribus accipiuntur ; quippe adulationi foedum 
crimen servitutis, malignitati falsa species libertatis inest. 
Mibi Galba Otho Vitellius nee beneficio nee iniuria cogniti. is 
Dignitatem nostram a Vespasiano incohatam, a Tito auc- 
tam, a Domitiano longius provectam non abnuerim, sed 
inconruptam fidem professis neque amore quisquam et sine 
odio dicendus est. Quod si vita subpeditet, principatum 
divi ISTervae et imperium Traiani, uberiorem securioremque 20 
materiam, senectuti seposui, rara temporum felicitate, ubi 
sentire quae veils et quae sentias dicere licet. 

2 Opus adgredior opimum casibus, atrox proeliis, di- 
scors seditionibus, ipsa etiam pace saevum. Quattuor 
principes ferro interempti ;*trina bella civilia. plura ex- 25 
terna ac plerumque permixta ; prosperae in Oriente, ad- 
versae in Oecidente res ; turbatum Illyricum, Galliae nu- 
tantes. perdomita Britannia et statim missa ; coortae in 
nos Sarinatarum ac Sueborum gentes. nobilitatus cladibus 


mutuis Dacus, mota prope etiam Parthorum anna falsi 
Neronis ludibrio. lam vero Italia novis cladibus vel post 
iougam saeculorum seriem repetitis adflicta. Haustae aut 
obrutae urbes, fecundissima Campauiae ora, et urbs iucen- 
5 diis vastata, consumptis antiquissimis delubris, ipso Capito- 
lio civinm manibus incense. Pollutae caerimoniae, magna 
adulteria; plenum exiliis mare, infocti caedibns scopnli. 
Atroeius in urbe saevitum ; nobilitas, opes, omissi gestique 
honores pro crimine et ob virtutes certissimnm exitium. 

lojSTecminns praemia delatorum invisa qnam scelera, cum 
alii sacerdotia et consulatus ut spolia adejDti, procurationes 
alii et interiorem potentiam, ugerent verterent cuncta odio 
et terrore. ConrnjDti in dominos servi, in patron os liberti ; 
et quibus deerat inimicus, per amicos oppressi. 

15 Non tamen adeo virtntum sterile saeculum, nt nou 3 
et bona exempla prodiderit. Comitatae profugos liberos 
matres, secutae maritos in exilia coniuges ; propinqui 
andentes, constantes generi, contnmax etiam ad versus 
tormenta servorum fides; supremae claroruui virorum 

20 necessitates, ipsa necis fortiter tolerata etlaudatis antiquo- 
rum mortibus pares exitus. Praeter multiplices rerum 
humanarum casus caelo terraque prodigia et I'ulminum 
monitus et futurorum praesagia, laeta tristia, ambigua 
manifesta ; nee eniin umquam atrocioribus populi Romani 

25 cladibus magisve iustis indiciis adprobatum est non esse 
curae deis securitatem nostram, esse ultionem. 

Boole I., Jfi) : Characli'v of (hilba. 

Hunc exitum liabuit Servius Galba, tribus et septua-49 
ginta annis quinque principes prospera fortuua emensus 
30 et alieno imperio felicior quam suo. ^\'tus in familia 
nobilitas, magnae opes : ipsi medium ingenium, magis 


extra vitia quum cum virtutibus. Famae nee iucnriosus 
uec venditator ; pecuniae alienae non adpetens, suae 
parous, publicae avarus ; amicorum libertorumque, ubi 
in bouos incidisset. sine reprehensione patiens, si mali 
forent, usque ad culpam ignarus. Sed claritas natalium s 
et metus temporum obtentui, ut, quod segnitia erat, sa- 
pientia vocaretur. Dum vigebat aetas, militari laude apud 
Germanias floruit. Pro cousule Africam moderate, iam 
senior citeriorem Hispaniam pari iustitia continuit, maior 
privato visus, dum privatus fuit, et omnium consensu lo 
capax im^aerii, nisi imjaerasset. 

Book lI.,Jf6-49: The Death of Otho. 

46 Opperiebatur Otho nuntium pugnae nequaquam tre- 
pidus et consilii certus. Maesta primum fama, dein pro- 
fugi e proelio perditas res patefaciunt. Non expectavit is 
militum ardor vocem imperatoris ; bonum baberet animum 
iubebant : superesse adhuc novas viris, et ipsos extrema 
passuros ausurosque. Neque erat adulatio : ire in aciem, 
excitare partium fortunam furore quodam et instinctu 
flagrabant. Qui procul adstiteraut tendere manus, etso 
proximi prensare genua, promptissimo Plotio Firmo. Is 
praetorii praefectus identideni orabat, ue fidissimum exer- 
citum, ne optime meritos milites desereret ; maiore animo 
tolerari adversa quam relinqui. fortis et strenuos etiam 
contra fortunam insistere spei, timidos et ignavos ad de-25 
sperationem formidine properare. Quas inter voces ut 
flexerat vultum aut induraverat Otho, clamor et gemitus. 
Nee praetoriani tantum. proprius Othonis miles, sed prae- 
missi e Moesia eandem obstinationem adventantis exer- 
citus, legiones Aquileiam ingressas nuntiabant, ut nemo 30 
dubitet potuisse renovari bellum atrox, lugubre, incertum 
victis et victoribus. 


Ipse aversus a consiliis belli 'hnnc/ inqnit, 'auimum, 47 
banc virtutem vestram ultra periciilis obicere nimis grande 
vitia meae pretium puto. Quanto plus spei ostenditis, si 
vivere placeret, tan to pulchrior mors erit. Exjjerti in 

5 vicem sumus ego ac fortuna. Nee tempus conputaveritis ; 
difficilius est temperare felicitati qua te non putes diu 
usurum. Civile bellum a Vitellio coepit et, ut de princi- 
patu certaremus arinis, initium illic fuit ; lie plus quum 
semel certenius, penes me exemplum erit, liinc Otbonem 

loposteritas aestimet. Fruetur \'itellius fratre, coniuge. 
liberis, milii non ultione neque solaciis opus est. Alii 
diutius imperium tenuerint, nemo tam fortiter reliquerit. 
An ego tantum Romauae pubis, tot egregios exercitus 
sterni rursus et rei publicae eripi patiar ? Eat hie mecum 

15 animus, tamquam perituri pro me fueritis, sed este super- 
stites. Xec diu moremur, ego incolumitatem vestram, 
vos constantiam meam. Plura de extremis loqui pars ig- 
naviae est. Praecipuuni destinationis meae documentum 
habete, quod de iiemine queror ; nam incusare deos vel 

20 homines eius est qui vivere vclit.' 

Talia locutus, ut cuique aetas aut dignitas, eomiter ad- 48 
pellatos, irent propere neu remanendo iram victorisas pe- 
rarent, iuvenes auctoritate, senes precibus movebat, placi- 
dus ore, intrepidus verbis, intempestivas suorum lacrimas 

25Coercens. Dari navis ac vehicula abeuntibus iubet ; libel- 
los epistulasque studio erga se aut in Vitellium contume- 
liis insignis abolet ; peeunias distribuit parce nee ut peri- 
turus. Mox Salvium Cocceianuni, fratris filium prima 
iuventa, trepidum et maerentem ultro solatus est lau- 

sodandopietatemeius, castigando forniidincm : an Vitellium 
tam iumitis auimi fore, ut pro incolumi tota domo ne 
hanc quidem sibi gratiam redderet ? mereri se festinato 
exitu clementiam victoris ; non enim ultima desperatione, 
sed poscente proelium exercitu remisisse rei publicae 


novissinmm casum. Satis sibi nomiuis, satis posteris 
suis nobilitatis quaesitiim. Post lulios Claudios Servios 
se primum in familiam novam imperium iutulisse. Pro- 
inde erecto animo capesseret vitam, neu patrnum sibi 
Othonem fuisse aut oblivisceretur umquarn aut nimium 5 
49 Post quae dimotis omnibus paulum requievit. Atqne 
ilium supremas iam curas animo volutantem repens tu- 
multus avertit, nnntiata consternatione ac licentia mili- 
tum ; namque abeuntibus exitium minitabantur, atro-10 
cissima in Verginium vi qucm clausa domo obsidebant. 
Increpitis seditionis auctoribus regressus vacavit abenn- 
tium adloqniis, donee omnes inviolati digrederentur. Ves- 
perascente die sitini haustu gelidae aquae sedavit. Turn 
adlatis pugionibus duobns, cum utrnmque pertemptasset, 15 
alterum capiti subdidit. Et explorato iam profectos ami- 
cos, nocteni quietam. utque adfirmatur, non iusomnem 
egit : Ince prima in ferrum pectore incubuit. 

Book II., 7J1-77 : Vff(pasi((i) and Mucianus. 

74 In tanta mole belli plerumqne cunctatio ; et Vespasianus 20 
mode in spam erectns, aliqnando adversa repntabat : quis 
ills dies foret quo sexaginta aetatis annos et duos filios 
iuvenes bello permitteret ? esse privatis cogitationibus pro- 
gressum, et prout velint, plus minusve sumi ex fortuna ; 
imperium cupientibus nihil medium inter summa aut 25 

75 Versabatur ante oculos Germanici exercitus robur, no- 
tum viro militari, suas legiones civili bello inexpertas, Vi- 
tellii victrices, et apud victos plus querimoniarum quam 
virium. Fluxam per discordias militu m lidem et periculum 30 
ex siugulis; quid enim profuturas cohnrtes alasque, si unus 


alterque praesenti facinore paratum ex diverse praemium 
petat? sic Scriboniaimm sub Olaudio interfectum, sic per- 
cussorem eius Volaginium e gregario ad siimma militiae 
provectum : facilius universos impelli quam singulos vitari. 

5 His pavoribus nntantem et alii legati amicique firma-76 
bant et Mucianns post multos secretosque sermones iam et 
coram ita locutns : ' omnes qui magnarum rerum consilia 
suscipiunt aestimare debent, an quod incohatur rei pub- 
licae utile, ipsis gloriosum, an promptum effectu aut certe 

lonon ardnum sit ; simul ipse qui suadet considerandus est, 
adiciatne consilio periculum sunm et, si fortuna coeptis 
adfuerit, cui sunimum decus adquiratur. Ego te, Vespa- 
siane, ad imperiuni voco, quam salutare rei publicae, quam 
tibi magnificum, iuxta deos in tua manu positum est. Nee 

lospeciem adulantis expaveris : a contumelia quam a laude 
propius fuerit post Vitellium eligi. Non ad versus divi 
Augusti acerrimam mentem nee adversus cautissimam Ti- 
berii senectutetn, ne contra Gai quidem aut Claudii vel 
Neronis fundatam longo impcrio domum exsurgimus; ces- 

aosisti etiam Gralbae imaginibus; torpere ultra et polluendam 
perdendamquo rem publicam relinqnere sopor et ignavia 
videretur, etiam si tibi quam inhonesta, tam tuta servitus 
esset. Abiit iam et transvectum est tempus quo posses 
videri concupisse. confugiendum est ad imperium. An 

asexcidit trucidatus Corbulo ? splendidior orgino quam nos 
sumus, fateor, sed et Nero nobilitate natal inm \'itellium 
auteibat. Satis clarus est apud timentem quisquis timetur. 
Et posse ab exercitu prineipem fieri sibi ipse Vitellius do- 
cumento, nullis stipendiis, nulla militari fama, Galbae odio 

soprovectus. Ne Othonem quidem ducis arte aut exercitns 
vi, sed praepropera ipsius desperatione victum, iam desi- 
derabilem et magnum prineipem fecit, cum interim spargit 
legiones. exarmat cohortes. nova cotidie bello semina mini- 
strat. Si quid ardoris ac ferociae miles habuit. popinis et 


comissatiouibus et principis imitatione deteritnr ; tibi e 
ludaea et Suria et Aegypto iiovem legioues integrae, nulla 
acie exhaustae, non discordia conruptae, sed firmatus usu 
miles et belli domitor externi ; classiuni alarum cohortium 
robora et fidissimi reges et tna ante omnis experientia. 5 
77 Nobis nihil ultra adrogabo quam ne post Valentem 
et Caecinam numeremur. Ne tamen Mucianum socium 
spreveris, quia aemulum non experiris. Me Vitellio an- 
tepono, te niilii. Tuae domui triumphale nomen, duo 
iuvenes, capax iam imperii alter et primis militiae annis 10 
apud Germauicos quoque exercitus clarus. Absurdum 
fuerit non cedere imperio ei cuius filium adoptaturus es- 
sem, si ipse imperarem. Ceterum inter nos non idem 
prosperarum adversarumque rerum ordo erit ; nam si vin- 
cimus, honorem quem dederis liabebo, discrimen ac peri- 15 
cula ex aequo patiemur. Immo, ut melius est, tu tuos 
exercitus rege, milii bellum et proeliorum incerta trade. 
Acriore liodie disciplina victi quam victores agunt. Hos 
ira, odium, ultionis cupiditas ad virtutem accendit ; illi 
per fastidium et contumacia liebescunt, Aperiet et re- 20 
cludet contecta et tumescentia victricium partium vulnera 
bellum ipsum ; nee mihi maior in tua vigilantia parsimonia 
sapientia fiducia est quam in Vitellii torpore inscitia sae- 
vitia. Sed meliorem in bello causam quam in pace habe- 
mus ; nam qui deliberant, desciverunt.' 25 

Booh IV., 5-8 : Helvidius Priscus and Marcellus. 

5 Helvidius Priscus e Caracinae municipio Cluviis, patre, 
qui ordinem primi pili duxisset, ingenium inlustre altiori- 
bus studiis iuvenis admodum dedit, non, ut plerique, ut no- 
mine magnifico segne otium velaret, sed quo firmior adver- 30 
sus fortuita rem publicam cape?seret. Doctores sapieutiae 


secutus est qui sola bona quae hoiiesta, mala tantum quae 
turpia putant, potentiam nobilitatem ceteraque extra ani- 
mum neque bonis neque malis adnumerant. Quaestorius 
adhuc a Paeto Thrasea gener delectus e moribus soceri 
6 nihil aeque ac libertatem hausit, civis, senator, maritus, 
gener, amicus, cunctis vitae officiis aequabilis, opum con- 
temptor, recti pervicax, coustans adversus metus. 

Erant quibus adpetentior famae videretur, quando 6 
etiam sapientibus cupido gloriae novissima exuitur. Ru- 

loina soceri in exilium pulsus, ut Galbae jirincipatu rediit, 
Marcellum Eprium, delatorem Thraseae, accusare adgre- 
ditur. Ea ultio, incertum maior an iustior, senatum in 
studia diduxerat ; nam si caderet Marcellus, agmen reorum 
sternebatur. Primo niinax certaraen et egregiis utri usque 

15 orationibus testatum; mox dubia voluntate Galbae, mul- 
tis senatorum deprecantibus, omisit Prisons, variis, ut sunt 
hominuni ingenia, sermonibus moderationem laudantium 
aut constantiam requirentium. 

Ceterum eo senatus die quo dc imperio Vespasiani cen- 

20 sebant, placuerat mitti ad principem legatos. Hinc inter 
Helvidium et Eprium acre iurgium. Priscus eligi nomi- 
natim a niagistratibus iuratis, Marcellus urnam postulabat 
quae consulis designati sententia fuerat. 

Sed Marcelli studium proprius rubor excitabat, ne7 

25 aliis olectis posthabitus crederetur. Paulatimque per al- 
tercationem ad continuas ct infestas orationes provecti 
sunt, quaerente Ilelvidio, quid ita Marcellus indicium 
magistratuum pavcscerct : esse illi pccuniam et eloquenti- 
am quis multos anteiret, ni memoria flagitiorum urguere- 

:»o tur. Sorte et urna mores non discerni, sufPragia et 
existiniationem senatus reperta, ut in cuiusque vitam fa- 
mamquc penetrarent. Pertinere ad utilitatem rei publi- 
cae, pertinere ad Vespasiani honoreni occurrere illi quos 
inuocentissimos senatus habeat^ qui honestis sermonibus 


auris imperatoris imbuant. Fuisse Vespasiano amicitiani 
cum Thrasea, Sorano, Sentio, quorum accusatores etiam 
si puniri iiou oporteat, osteutari non clebere. Hoc sena- 
tus iudicio velut admoneri principem, quos probet, quos 
reformidet. Nullum maius boni imperii instrumentum 5 
quam bonos amicos esse. Satis Marcello, quod Neronem 
in exitium tot innocentium impulerit ; frueretur praemiis 
et impunitate, Vespasianum melioribus relinqueret. 

Marcellus non suam sententiam impugnari, sed consu- 
lem desiguatum censuisse dicebat, secundum Vetera exem- 10 
pla quae sortem legationibus posuissent, ne ambitioni aut 
inimicitiis locus foret. Isilul evenisse, cur antiquitus in- 
stituta exolescerent aut principis honor in cuiusquam cou- 
tumeliam verteretur ; sufficere omnis obsequio. Id magis 
vitandum, nc pervicacia quorundam inritaretur animus is 
novo principatu suspensus et vultus quoque ac sermones 
omnium circumspectans. Se meminisse temporum qui- 
bus natus sit, quam civitatis formam patres avique insti- 
tuerint; ulteriora mirari, praesentia sequi ; bonos impe- 
ratores voto expetere, qualiscumque tolerare. Non magis 20 
sua oratione Thraseam quam iudicio senatus adflictum ; 
saevitiam Neronis per eius modi imagines inlusisse, nee 
minus sibi anxiam talem amicitiam quam aliis exilium. 
Denique constantia fortitudine Catonibus et Brutis aequa- 
retur Helvidius : se unum esse ex illo senatu qui simul 25 
servierit. Suadere etiam Frisco, ne supra principem scan- 
deret, ne Vespasianum senem triumphalem, iuvenum li- 
berorum patrem, praeceptis coerceret. Quo modo pessi- 
mis imperatoribus sine fine dominationem, ita quamvis 
egregiis modum libertatis placere. Haec magnis utrim-3o 
que contentiouibus iactata diversis studiis accipiebantur. 
Vicit pars quae sortiri legatos malebat, etiam mediis pa- 
truni adnitentibus retinere morem ; et splendidissimus quis- 
que eodem inclinabat metu invidiae, si ipsi eligerentur. 

An7iales, Book IV., 32 f. : Tacitus on his Worh. 

Pleraque eorum quae rettuli quaeque referam, parva32 
forsitan et leyia memoratu vicleri non nescius sum : sed 
nemo anualis nostros cum scriptura eorum contenderit qui 

5 veteres populi Romani res composuere. lugentia ilia bella, 
expugnationes urbium, fusos captosque reges, aut si quando 
ad interna praeverterent, discordias consulum adversum 
tribunos, agrarias frumentariasque leges, plebis et optima- 
tium certamina libero egressu memorabant : nobis in arto 

10 et inglorius labor; inmota quippe aut modice lacessita 
pax, maestae urbis res et princeps proferendi imperii in- 
curiosus crat. Non tamen sine usu fuerit introspicere ilia 
primo adspcctu levia ex quis magnarum saepe reruni mo- 
tus oriuntur. 

15 Nam cunctas nationes et urbis populus aut primo- 33 
res aut singuli regunt ; delecta ex iis et cousociata rei pu- 
blicae forma laudari facilius quam evenirc, vel si evenit, 
baud diuturna esse potest. Igitur ut olim plebc valida, 
vel cum patres pollerent, noscenda vulgi natura et quibus 

2omodis temperanter baberetur, senatusque et optimatium 
iugenia qui maxime perdidicerant, callidi temporum et 
sapientes credebantur, sic converse statu neque alia re 
Romana, quam si unus imperitet, liaec conquiri tradique 
in rem fuerit, quia pauci prudentia bonesta ab deterioribus, 

25 utiliaabnoxiis discernunt, plures aliorum eventis docentur. 
Ceterum ut profutura, iia minimum oblectationis adferunt. 
Nam situs gentium, varietates proeliorum, clari ducum 


exitus retinent ac redintegraut legentium animum ; uos 
saeva iussa, continuas accusationes, fallacis amicitias, per- 
niciem innocentium et easdem exitu causas coniungimus, 
obvia rei'um similitudine et satietate. Turn quod aiitiquis 
scriptoribus rarus obtrectator, neque refert cniiisquanio 
Punicas Romanasve acies laetius extuleris ; at multoriim 
qui Tiberio regente poeiiam vel infamias subiere, poster! 
manent. Vtque familiae ipsae iara extinctae sint, repe- 
ries qui ob similitudinem morum aliena malefacta sibi 
obiectari puteut. Etiam gloria ac virtus infensos habet, lo 
ut nimis ex propinquo diversa arguens. Sed ad inceptum 

Book IV., 3Jf. f. : On Freedom of Speech. 

34 Coriielio Cosso Asiuio Agrippa consulibus Cremutius 
Cordus postulatur, novo ac tunc primum audito crimineis 
quod editis annalibus laudatoque M. Bruto C. Cassium 
Romanorum ultimum dixisset. Accusabant Satrius Se- 
cundus et Pinarius Natta, Seiani clieutes. Id perniciabile 
reo et Caesar truci vultu defensionem accipiens quam 
Cremutius, relinquendae vitae certus, in hunc modum ex- 20 
orsus est : * verba niea, patres conscripti, arguuntur, adeo 
factorum innocens sum. Sed neque haec in principem 
aut principis parentem quos lex maiestatis amplectitur. 
Brutum et Cassium laudavisse dicor, quorum res gestas 
cum plurimi composueriut, nemo sine honore memoravit. 25 
Titus Livius, eloquentiae ac fidei praeclarus in primis, 
Cn. Pompeium tantis laudibus tulit, ut Pompeianum eum 
Augustus adpellaret; neque id amicitiae eorum offeoit. 
Scipionem, Afranium, hunc ipsum Cassium, hunc Brutum 
nusquam latrones et parricidas, quae nunc vocabula im-3o 
ponuntur, sacpe ut insignis viros nominat. Asinii Pollio- j| 
nis scripta egregiam eorundem menioriam tradunt ; Mes- ■ 


salla Corvinus imperatoreni suum Cussium praedicabat, 
et uterque opibue atqiie honoribus iDerviguere. Marci 
Ciceronis libro quo Catonem caelo aeqnavit, quid aliud 
dictator Caesar quam rescripta oratione, velut apud iu- 
5 dices, respoudit ? Antonii epistulae, Bruti contiones falsa 
quidem in Augustum probra, sed. multa cum acerbitate 
habeiit ; carmina Bibaculi et Catulli referta contumeliis 
Caesarum leguntur, sed ipse divus lulius, ipse divus 
Augustus et tulere ista et reliquere, liaud facile dixerim, 

10 moderatione magis an sapientia. Namque spreta exole- 
scunt ; si irascare, adgnita videutur. 

' Non adtingo Graecos quorum non modo libertas, 35 
etiam libido impunita ; aut si quis advertit, dictis dicta 
ultus est. Sed maxime solutum et sine obtrectatore fuit 

isprodere de iis quos mors odio aut gratiae exemisset. Num 
enim armatis Cassio et Bruto ac Philippenses campos opti- 
nentibus belli civilis causa populum per contiones incendo ? 
an illi quidem septuagensimum ante annum peremti, quo 
tnodo imaginibus suis noscuntur quas ne victor quidem 

2oabolevit, sic partem memoriae apud scriptores retinent ? 
suum cuique decus posteritas rcpendit ; nee deerunt, si 
damnatio ingruit qui non modo Cassii et Bruti, sed etiam 
mei meminerint.' Egressus dein senatu vitam abstiuentia 
finivit. Libros per aedilis crenumdos censuere patres, 

25 sed manserunt, occultati et editi. Quo magis socordiam 
eorum inridere libet qui praesenti potentia credunt ex- 
tingui posse etiam sequeutis aevi memoriam. Nam contra 
punitis ingeniis gliscit auctoritas, ncque aliud externi 
reges aut qui eadem saevitia usi sunt, nisi dedecus sibi 

3oatquc illis gloriam peperere. 


Book VI., 22 {2S): Reflections, on Fate. 

22 (28.) Sed mihi haec ac talia aiidienti in incerto indicium 
est, fatone res mortalium et necessitate inmntabili an forte 
volvantur, Quippe sapientissimos veternm qnique sectas 
eornm aemnlantnr diversos reperies, ac multis insitams 
opinionem non initia nostri, non finem, non denique ho- 
mines dis curae; ideo creberrime tristia in bonos, laeta 
apnd deteriores esse. Contra alii fatum quidem ingruere 
rebus putant, sed non e vagis stellis, verum apud princijiia 
et nexus naturalium causarum ; ac tamen electionem vitae lo 
nobis relinquunt quam iibi elegeris, certum inminentium 
ordinem. Neque mala vel bona quae vulgus putet : multos 
qui conflictari adversis videantur, beatos, at plerosque 
quamquam magnas per opes miserrimos, si illi gravem 
fortunam constanter tolerent, hi prospera inconsulte utan- is 
tur. Ceteruni plurimis mortalium non eximitur, quin 
primo cuiusque ortu ventura destinentur, sed quaedam 
secus quam dicta sint cadere, fallaciis ignara dicentium : 
ita conrumpi fidem artis, cuius clara documenta et antiqua 
aetas et nostra tulerit. 20 

Booh I. , I-J4. : Introduction. 

1 Urbem Romam a principio reges habuere ; libertatem 
et consulatum L. Brutus instituit. Dictaturae ad tempus 
sumebantur ; neque decemviralis potestas ultra biennium, 
neque tribunorum militum consulare ius diu valuit. Non 25 
Cinnae, non Sullae longa dominatio ; et Pompei Crassique 
potentia cito in Caesarem, Lepidi atque Antonii arma in 
Augustum cessere, qui cuncta discordiis civilibus fessa 
nomine principis sub imperium accepit. Sed veteris populi 


Eomani pvospera vel adversa claris scriptoribus memo- 
rata sunt; temporibusque Angusti dicendis noii defuere 
decora ingenia, donee gliscente adnlatione deterrerentur. 
Tiberii Gaique et Claudii ac Neronis res florentibus ipsis 
5ob metum falsae, postquam occiderant, recentibus odiis 
compositae sunt. Inde consilium mihi pauca de Augusto 
et extrema tradere, mox Tiberii principatum et cetera, 
sine ira et studio, quorum causas procul habeo. 

Postquam Bruto et Cassio caesis nulla iam publica2 

loarma, Pompeius apud Siciliam oppressus exutoque Lei3ido, 
interfecto Antonio ne lulianis quidem partibus nisi Caesar 
dux reliquus, posito triumviri nomine consulem se ferens 
et ad tuendam plebem tribunicio iure contentum, ubi 
militem donis, populum annona, cunctos dulcedine otii 

ispellexit, insurgere paulatim, munia senatus magistratuum 
legum in se trahere, nullo adversante, cum ferocissimi per 
acies aut proscriptione cecidissent, ceteri nobilium, quanto 
quis servitio promptior, opibus et bonoribus extollerentur 
ac novis ex rebus aucti tuta et praesentla quam Vetera et 

aopericulosa mallcnt. Neque provinciae ilium rerum statum 
abnuebant, suspecto senatus populique imperio ob certami- 
na poteutium et avaritiam magistratuum, invalido legum 
auxilio, quae vi, ambitu, postremo pecunia turbabantur. 
Ceterum Augnstus subsidia dominationi Claudium Mar- 3 

25cellum, sororis filium, admodum adulescentem ponti- 
ficatu et curuli aedilitate, M. Agrippam, ignobilem loco, 
bonum militia et victoriae socium, geminatis consulatibus 
extulit, mox defuncto jMarcello generum sumpsit ; Tibo- 
rium Neronem et Claudium Drusum privignos imperato- 

3oriis nominibus auxit, Integra etiam turn domo sua. Nam 
genitos Agrippa (laiuui ac Lucium in familiam Caesarum 
induxerat, necdum posita puerili praetexta principes 
iuventutis adpellari, destinari consules specie rccusantis 
flagrantissime cupiverat. Vt Agrippa vita concessit, Lu- 


cium Caesarem euntem ad Hispaniensis exercitus, Gaium 
remeantem Armenia et vulnere iuvalidum mors fato pro- 
pera vel iiovercae Liviae dolus abstulit, Drusoqiie pridem 
extincto Nero solus e privignis erat, illuc cuucta yergere : 
filius, conlega imperii, cousors tribuniciae potestatis ad- 5 
sumitur omnisque per exercitus ostentatur, non obscuris, 
ut antea, matris artibus, sed palam hortatu. Nam senem 
Augustum devinxerat adeo, uti nepotem unicum, Agrip- 
pam Postumum, in insulam Planasiam proiecerit, rudem 
sane bonarum artium et robore corporis stolide ferocem, 10 
nullius tamen flagitii compertum. At hercule Germani- 
cum Druso ortum octo apud Rhenum legionibus imposuit 
adscirique per adoptionem a Tiberio iussit, quamquam 
asset in domo Tiberii filius iuvenis, sed quo pluribus mu- 
nimentis insisteret. 15 

Bellum ea tempestate nullum nisi adversus Germanos 
supererat, abolendae magis infamiae ob amissum cum 
Quintilio Yaro exercitum qiiam cupidine proferendi im- 
perii aut dignum ob praemium. Domi res tranquillae, 
eadem magistratuum vocabula ; iuniores post Actiacam 20 
victoriam, etiam senes pleriqvje inter bella civium nati : 
quotus quisque reliquus qui rem publicam vidisset ? 
4 Igitur verso civitatis statu nihil usquam prisci et 
integri moris : omnes exuta aequalitate inssa principis 
aspectare, nulla in praesens formidine, dum Augustus 25 
aetate validus seque et domum et pacem sustentavit. 
Postquam provecta iam senectus aegro et corpore fatiga- 
batur aderatque finis et spes novae, pauci bona libertatis 
in cassum disserere, plures bellum pavescere, alii cupere. 
Pars multo maxima inminentis dominos variis rumoribusao 
differebant : trucem Agrippam et ignominia accensum non 
aetate neque rerum experientia tantae moli parem, Tibe- 
rium Neronem maturum annis, spectatum bello, sed vetere 
atque insita Claudiae familiae superbia, multaque indicia 


saevitiae, quamqnam premantur, erumpere. Hnnc et prima 
ab infaiitia eductum in domo regnatrice ; congestos iuveni 
consulatus, triumphos ; ne iis quidem annis quibus Rhodi 
specie secessus exul egerit, aliud quaui iram et simula- 
5 tionem et secretas lubidiues meditatum. Accedere matrem 
muliebri impotentia; serviendum feminae duobusqiie in- 
super adulescentibus qui rem publicam interim premant, 
quandoque distrahant. 

Book L, 5-15 : Death of Augustus ami Succession of 
10 Tiberius. 

Haec atque talia agitantibus gravescere valetudo Au-5 
gusti, et quidam scelus uxoris suspectabant. Quippe rumor 
incesserat, paucos ante mensis Augustum, electis consciis 
et comite uno Fabio Maximo, Planasiam vectum ad visen- 

isdum Agrippam, multas illic utrimque lacrimas et sigua 
caritatis sj^emque ex eo fore ut iuvenis penatibus avi red- 
deretur : qiiod Maximum uxori Marciae aperuisse, illam 
Liviae. Gnarum id Caesari ; neque multo post extincto 
Maximo, dubium an quaesita mortc, auditos in funere 

20 eius Marciae gemitus semet incusantis, quod causa exitii 
marito fuisset. Vtcumque se ea res luibuit, vixdum in- 
gressus Illyricum Tiberius properis matris litteris accitur, 
neque satis compertum est, spirantem adhuc Augustum 
apud urbem Nolam an exanimem reppererit. Acribus 

25namque custodiis domum et vias saepserat Livia, laetique 
interdum nuntii vulgabantur, donee provisis quae tempus 
monebat simul excessisse Augustum et rerum potiri Xero- 
nem fama eadem tulit. 

Primuni facinus novi priucipatus fuit Postumi Agrip-6 

3opae caedes, quem ignarum inermumque quamvis firmatus 
animo centurio aegre confecit. Niiiil de ea re Tiberius 
apud seuatum disseruit ; patris iussa simulabat quibus 


praescripsisset tribune custodiae adposito, ne cunctaretnr 
AgrijDpam morte adficere, quandoque ipse siipremum diem 
explevisset. Multa sine dnbio saevaqiie Augustus de 
moribus adulescentis questus, ut exilium eius senatus 
consulto sanciretur, perfecerat ; ceterum in nulliiis um-5 
quam suorum necem duravit neque mortem nepoti pro 
securitate privigni inlatam credibile erat, Propius vero 
Tiberium ac Liviam, ilium metu, banc novercalibus odiis, 
suspecti et invisi iuvenis caedem festinavisse, Nuntianti 
centurioni, ut mos militiae, factum esse quod imj)erasset, lo 
neque imperasse sese et rationem facti reddendam ajjud 
senatum respondit. Quod postquam Sallustius Crispus, 
particeps secretorum (is ad tribunum miserat codicillos) 
comperit, metuens ne reus subderetur, iuxta pericnloso 
ficta seu vera promeret, monuit Liviam, ne arcana domus, 15 
ne consilia amicorum, ministeria militum vulgarentur, 
neve Tiberius vim principatus resolveret cuncta ad sena- 
tum vocando : cam condicionem esse imperandi, ut non 
aliter ratio constet quam si uni reddatur. 
7 At Eomae ruere in servitium consules, patres, eques. 20 
Quanto quis inlustrior, tanto magis falsi ac festinantes, 
vultuque composito, ne laeti excessu principis neu tri- 
stiores primordio, lacrimas gaudium, questus adulationem 
miscebant. Sex. Pompeius et Sex. Appuleius consules 
primi in verba Tiberii Caesaris iuravere, ajjudque eos25 
Seius Strabo et C. Turranius, ille praetoriarum cohor- 
tium praefectus, bic annonae ; mox senatus milesque et 
populus. Nam Tiberius cuncta per consules incipiebat, 
tamquam vetere re publica et ambiguus imperandi ; ne 
edictum quidem quo patres in curiam vocabat, nisi tri-30 
buniciae potestatis praescriptione posuit sub Augusto ac- 
ceptae. Verba edicti fuere pauca et sensu permodesto : 
de bonoribus parentis consulturum neque abscedere a 
corpore idque unum ex publicis muneribus usurpare. Sed 


defnncto Aiigiisto signum praetoriis cohortibus ut imjie- 
rator dedenit ; excubiae, arma, cetera aiilae ; miles in 
forum, miles in curiam comitabatur, Litteras ad exer- 
citus tamquam adepto principatu misit, nusquam cuncta- 
sbundus, nisi cum in senatu loqueretur. Causa praecipua 
ex formidine, no Germanicus, in cuius manu tot legiones, 
inmensa sociorum auxilia, mirus apud populum favor, 
habere imperium quam expectare mallet. Dabat ct 
famae, ut vocatus electusque potius a re publica videre- 

lotur quam per uxorium ambitum et senili adoptioue in- 
repsisse. Postea cognitum est ad iutrospiciendas etiam 
procerum voluntates inductam dubitatiouem, nam verba 
vultus in crimen detorquens recondebat. 

Nihil primo senatus die agi passus est nisi de supre- 1 

15 mis Augusti, cuius testameutum inlatum per virgines Ve- 
stae Tiberium et Liviam lieredes habuit. Li via in familiam 
luliam nomenque Augustum adsumebatur; in spem secun- 
dam nepotes pronepotesque, tertio gradu primores civitatis 
scripserat, plerosque iuvisos sibi, sed iactantia gloriaque 

20 ad posteros. Legata non ultra civilem modum, nisi quod 
populo et 2)lcbi (luadringcntiens triciens quinquiens, prae- 
toriarum cohortium militibus singula nummum milia, ur- 
banis quingenos, legionariis aut cohortibus civium Romano- 
rum trecenos nummos viritim dedit. Tum consultatum de 

25honoribus; ex quis, ut maxime iusignes visi, ut porta trium- 
phali duceretur funus, Gallus Asinius, ut legum latarum 
tituli, victarum ab eo gentium vocabula anteferentur, L. Ar- 
runtius ccnsuere. Addeljat Mcssala Valerius renovandum 
per annos sacramentum in nomcn Tiberii; interrogatusque 

30 a Tiberio, num se mandante earn sententiam prom})sisset, 
sponte dixisse respondit, neque in iis quae ad rem publicam 
pertinerent consilio nisi suo usurum, vel cum periculo of- 
fensionis. Ea sola species adulandi supererat. Conclamant 
patres corpus ad rogum umeris senatorum ferendum. Re- 


misit Caesar adroganti moderatioiie, populnmque edicto 
monuit ne, ut quondam niiniis studiis fiinus divi lulii tnr- 
bassent, ita Augustiim in foro potius qnam in campo Mar- 
tis, sede destinata, cremari vellent. Die funeris milites 
velut praesidio stetere, multiim inridentibus qui ipsi vide-s 
rant quique a parentibus acceperant diem ilium crudi 
adhuc servitii et libertatis iuprospere repetitae, cum oc- 
cisus dictator Caesar aliis pessimum, aliis pulcherrimum 
faciuus videretur: nunc senem principem, longa potentia, 
provisis etiam lieredum in rem publicam opibus, auxilioio 
scilicet militari tuendum, ut sepultura eius quieta foret. 
9 Multus hinc ipso de Augusto sermo, plerisque vana 
mirantibus, quod idem dies acccpti quondam imperii prin- 
ceps et vitae supremus, quod Nolae in domo et cubiculo in 
quo pater eins Octavius vitam finivisset. Numerus etiam 15 
consulatuum celebrabatur quo Valerium Corvum et C. Ma- 
rium simul aequaverat^, continuata per septem et triginta 
annos tribunicia potestas, nomen imperatoris semel atque 
viciens partum aliaque honorum multiplicata aut nova. 
At apud prudentes vita eius varie extollebatur argueba- 20 
turve. Hi pietate erga parentem et necessitudine rei pub- 
licae in qua nullus tunc legibus locus, ad arma civilia 
actum quae neque parari possent neque haberi per bonas 
artis. Multa Antonio, dum interfectores patris ulciscere- 
tur, multa Lepido concessisse. Postquam bic socordiuis 
senuerit, ille per libidines pessum datus sit, non aliud di- 
scordantis patriae remedium f uisse quam ut ab tino regere- 
tur. Non regno tamen neque dictatura, sed principis 
nomine constitutam rem publicam ; mari Oceano aut am- 
nibus longinquis saeptum imperium ; legiones, provincias, 30 
classis, cuncta inter se conexa ; ius apud civis, modestiam 
apud socios ; urbem ipsam magnifico ornatu ; pauca ad- 
modum vi tractata quo ceteris quies esset. 
10 Dicebatur contra : pietatem erga parentem et tern- 


pora rei publicae obteiitui sumpta ; ceterum cupidine 
dominaudi concitos per largitionem veteranos, paratvim ab 
adulescento private exercitum, conrnjDtas cousulis legiones, 
simulutam Pompeianariim gratiam partium ; mox iibi de- 
5creto patriim fascis et ius praetoris invaserit, caesis Hirtio 
et Pansa, sive hostis illos, sen Pansam veiienum vulneri 
adfusum, siii milites Hirtium et machinator doli Caesar 
abstulerat, utrinsque copias occupavisse ; extortum invito 
senatu consulatnm, armaque quae in Antonium acceperit 
10 contra rem publicam versa ; proscriptionem civium, divi- 
siones agrorum ne ipsis quidem qui fecere laudatas. Sane 
Cassii et Brutorum exitus paternis ininiicitiis dates, quani- 
quam fas sit jjrivata odia publicis utilitatibus remittere, 
sed Pompeium imagine pacis, sed Lepidum specie ami- 
is citiae deceptos; post Antonium, Tarentino Brundisinoque 
foedere et nuptiis sororis inlectum, subdolae adfinitatis poe- 
nas morte exsolvisse. Pacem sine dubio post haec, verum 
cruentam : Lollianas Varianasque cladis, interfectos Eo- 
mae Varrones, Egnatios, lulos. Nee domesticis abstine- 
2obatur: abducta Neroni uxor et consulti per ludibriuni 
jiontifices, an concepto necdum edito partu rite nuberet ; 
Q. f Tedii et Vedii Pollionis liixus ; postremo Livia gravis 
in rem publicam mater, gravis domui Caesarum noverca. 
Nihil deorum honoribus relictum, cum se templis et effigie 
sonuminum per flamines et sacerdotes coli vellet. Xe Tibe- 
rium quidem caritate aut rei publicae cura successorem 
adscitum, sed quoniam adrogantiam saevitiamque eius in- 
trospexerit, comparatione deterrima sibi gloriam quaesi- 
visse. Etenim Augustus panels ante annis, cum Tiberio 
30 tribuniciam potestatem a patribus rursum postularet, 
quamquam lionora oratione, quaedam de habitu cnltuque 
et institutis eius iecerat quae velut excusando exprobraret. 
Ceterum se})ultura more perfeeta teniplum et caelestes 
religiones decernuntur. 

302 • TACITVS 

11 Vevsiie iude ad Tiberiuni preces. Et ille varie dis- 
serebat de maguitudiue imperii, sua modestia. Solam divi 
Aiigiisti mentem tautae molis capacem ; se in partem cu- 
rarum ab illo vocatum experieudo didicisse quam arduum, 
quam subiectum fortimae regendi cuncta onus. Proindes 
ill civitate tot inlustribus viris subnixa noii ad uunm 
omnia deferrent, pluris facilius munia rei pnblicae soci- 
atis laboribns exsecuturos. Plus in oratione tali digni- 
tatis quam fidei erat ; Tiberioque etiam in rebus quas non 
occuleret, sen natura sive adsuetudine, suspensa semper lo 
et obscura verba : tunc vero nitenti, ut sensus suos penitus 
abderet, in incertum et ambiguum magis implicabantur. 
At patres quibus unus metus, si intellegere viderentur. 
in questus lacrimas vota effundi ; ad deos, ad effigiem 
Augusti, ad genua ipsius manus tendere, cum proferri is 
libellum recitarique iussit. Opes publicae continebantur, 
quantum civium sociorumque in armis, quot classes, regna, 
provinciae, tributa aut vectigalia, et necessitates ac largi- 
tiones. Quae cuncta sua raanu perscripserat Augustus 
addideratque consilium coercendi intra terminos imperii, 20 
incertum metu an per invidiam. 

12 Inter quae senatu ad infimas obtestationes procum- 
bente, dixit forte Tiberius se ut non toti rei publicae 
parem, ita quaecumque pars sibi mandaretur, eius tutelam 
suscepturum. Tum Asinius Gallus 'interrogo,' inquit, 25 
' Caesar, quam partem rei publicae mandari tibi velis.' 
Perculsus improvisa interrogatione paulum reticuit, dein 
conlecto auimo respondit nequaquam decorum pudori suo 
legere aliquid aut evitare ex eo cui in universum excusari 
mallet. Rursuni Gallus (etenim vultu offensionem con- 30 
iectaverat) non idcirco interrogatum ait, ut divideret 
quae separari nequirent, sed ut sua confessione argueretur, 
unum esse rei publicae corpus atque unius aiiimo regen- 
dum. Addidit laudem de Augusto Tiberiumque ipsuni 


victoriiii'iim suaruni quaeque in toga per tot annos egregie 
fecisset admonuit. Nee icleo iram eius lenivit, pridem 
invisns, tamqiiam ducta in matrimonium Vipsania, M. 
Agrippae filia, quae quondam Tiberii uxor fuerat, plus 

5quam civilia agitaret Pollionisque Asinii patris ferociam 

Post quae L. Arruutius baud multuni discrepans a 13 
Galli oratione perinde offendit, quamquani Tiberio nulla 
vetus in Arruntium ira, sed divitem, promptum, artibus 

loegi'egiis et pari fama publice, suspectabat. Quippe Au- 
gustus supremis sermonibus cum tractaret, quinam adi- 
pisci principem locum suffecturi abnuerent aut imparls 
vellent vel idem possent cuperentque, M. Lepidum dixe- 
rat capacem sed adspernantem, Galium Asinium avidum 

15 et minorem, L. Arruntium non indignum et, si casus 
daretur, ausurum. De prioribus consentitur, pro Arrun- 
tio quidam On. Pisonem tradidere ; omnesque praeter 
Lepidum variis mox criminibus struente Tiberio circum- 
venti sunt. Etiam Q. Haterius et Mamercus Scaurus su- 

2ospicacem animum perstrinxere, Haterius cum dixisset 
' quousque patieris, Caesar, non adesse caput rei publi- 
cae ?' Scaurus quia dixerat, spem esse ex eo non iuritas 
fore senatus preces, quod relationi consulum iure tribu- 
niciae potestatis non intercessisset. In Ilaterium statim 

asinvectus est; Scaurum, cui implacabilius irascebatur, si- 
leutio tramisit. Fessusque clamore omnium, expostula- 
tione singulorum flexit paulatim, non ut fateretur suscipi 
a se imperium, sed ut negare et rogari desineret. Constat 
Ilaterium, cum deprecandi causa Palatium introisset am- 

3obulantisque Tiberii genua advolveretur, prope a militibus 
interfectum, quia Tiberius casu an manibus eius impcditus 
prociderat. Neque tamen periculo talis viri mitigatus est, 
donee Haterius Augustam oraret eiusque curatissimis pre- 
cibus i3rotegeretur. 


14 Mnlt;i patrnm et in Augustam atlulatio. Alii pa- 
reutem, alii rnatrem jjatriae adpellandam, plerique lit 
nomini Caesaris adscriberetiir 'Iiiliae filins' censebant. 
Ille moderandos feminarnm honores dictitans eademqne 
se temperantia usiiruin in iis qnae sibi tribnereiitur, cete-5 
rnm anxius invidia et muliebre fastigium in deminutioneni 
sui accipiens ne lictorcm quidem ei decerni passus est 
aramque adoptionis et alia huiusce modi prohibuit. At 
Germanico Caesari proconsulare imperium petivit, missi- 
qiie legati qui deferrent, simul maestitiam eius ob exces- lo 
sum Augusti solarentur. Quo minus idem pro Druso 
postularetur, ea causa quod desiguatus consul Drusus 
praesensque erat. Candidates praeturae duodecim nomi- 
navit, numerum ab Augusto traditum; et hortante senatu 
ut augeret, iure iurando obstrinxit se non excessurum. is 

15 Turn primum e campo comitia ad patres translata 
sunt, nam ad cam diem, etsi potissima arbitrio principis, 
quaedam tanien studiis tribuum fiebant. Neque populus 
ademptum ius questus est nisi inani rumore, et senatus 
largitionibus ac precibus sordidis exsolutus libens tenuit, 20 
moderante Tiberio, ne pluris quam quattuor candidates 
commendaret, sine repulsa et ambitu designandos. Inter 
quae tribuni plebei petivere, ut proprio sumptu ederent 
ludos qui de nomine Augusti fastis additi Augustales 
vocarentur. Sed decreta pecunia ex aerario, utque per 25 
circum triumpbali vesti uterentur, curru velii baud per- 
missum. Mox celebratio ad praetorem translata cui inter 
civis et peregrines iurisdictio evenisset. 

Booh I., 16-30 : Revolt of the Pannonian Legions. 

16 Hie reruni urbaiiarum status erat, cum Pannonicasso 
legioues seditio incessit, nullis novis causis, nisi quod mu- 

TACIT V8 305 

tatiiri princeps licentiaiu tnrbariim ot ex civili bello spem 
praemiorum osteiidebat, Castris aestivis tres siniul le- 
giones habebantur, praesidente lunio Blaeso qui fine 
Aiigusti et iuitiis Tiberii auditis ob iustitium ant gau- 

edium intermiserat solita munia. Eo 2:>rincipio lascivire 
miles, discordare, pessimi cuiiisque sermonibus praebere 
auris, denique luxum et otium ciiiiere, disciplinam et 
laborem aspernari. Erat in castris Perceunius quidam, 
dux olini tiieatraliiim operarum, dein gregarius miles, 

loprocax liugua et miscere coetus liistrionali studio doctus. 
Is imperitos animos et quaenam post Augustum militiae 
condicio ambigentis impellere paulatim nocturnis conlo- 
quiis aut flexo in vesjDeram die ct dilapsis melioribus de- 
terrimum quemque congregare. 

15 Postremo prom^^tis iam et aliis seditionis ministrislT 
velut contionabundus interrogabat, cur panels centurioni- 
bus, paucioribus tribunis in modum servorum oboedirent. 
Quando ausuros cxposcere remedia, nisi novum et nutan- 
tem adliuc principeni precibus vel armis adirent ? satis 

20 per tot annos ignavia peccatum quod tricena aut quadra- 
gena stipendia senes et plerique truncato ex vulneribus 
corpore tolerent. Ne dimissisquidem finem esse militiae, 
sed apud vexillnm tendentis alio vocabulo eosdem labores 
perferre. Ac si quis tot casus vita superaverit, tralii 

25adbuc diversas in terras, ubi per nomeu agrorum uligines 
paludum vel inculta montium accipiant. Enimvero mili- 
tiam ipsam gravem, infructuosam ; denis in diem assibus 
animam et corpus aestimari ; liinc vestem arma tentoria, 
hinc saevitiam centurionum et vacationes munerum redi- 

30 mi. At hercule verbcra ct vuluera, duram hiemem, exer- 
citas aestates, bellum atrox aut sterilem pacem sempiterna. 
Nee aliud levamentum quam si certis sub legibus militia 
iniretur, ut singulos denarios mererent, sextus decumus 
stipendii annus finem adferret, ne ultra sub vexillis tene- 


rentiir, sed isdem in castris praemium pecunia solveretur. 
An praetorias cobortis quae binos denarios acceperint, 
quae post sedecim annos penatibus suis reddantur, plus 
periculorum suscipere ? nou obtrectari a se urbanas excu- 
bias, sibi tameu apud borridas gentis e contuberniis ho- 5 
Stem adspici. 

18 Adstrej^ebat vulgus, diversis incitamentis, hi verbe- 
ruin notas, illi canitiem, plurimi detrita tegmina et nudum 
corpus exprobrantes. Postremo co furoris venere, ut tris 
legiones miscere in unam agitaverint. Depulsi aemula- lo 
tiono, quia suae quisquo legion! eum honoreni quaerebant, 
alio vei'tunt atque una tris aquilas et signa cohortium lo- 
cant ; simul congerunt caespites, exstruunt tribunal quo 
raagis conspicua scdes foret. Properantibus Blaesus ad- 
venit, increpabatque ac retinebat siugulos, clamitans 'meais 
potius caede imbuite manus, leviore flagitio legatum in- 
terficietis quam ab imperatore desciscitis. Aut incolumis 
fidem legionum retinebo, aut iugulatus paenitentiam ad- 

19 Aggerabatur niiiilo minus caespes iamque pcctori usque 'io 
adcreverat, cum tandem pervicacia victi inceptum omi- 
sere. Blaesus multa dicendi arte non per seditionem et 
turbas desideria militum ad Caesarem ferenda ait, neque 
veteres ab imperatoribus priscis neque ipsos a divo Au- 
gusto tam nova petivisse ; et parum in tempore incipientisas 
principis curas onerari. Si tamen tenderent in pace 
temptare quae ne civilium quidem bellorur.i victores ex- 
postulaverint, cur contra morem obsequii, contra fas disci- 
l)linae vim meditentur ? decernerent legates seque coram 
mandata darent. Adclamavere ut filius Blaesi tribunusso 
legatione ea fungeretur peteretquo militibus missionem 
ab sedecim annis, cetera mandaturos, ubi prima provenis- 
sent. Profecto iuvene modicum otium, sed superbire 
miles, quod filius legati orator publicac causae satis osten- 

TACIT V8 307 

cleret necessitate expressa quae per modestiam iion obti- 

Interea inanipuli ante eoeptam seditionem Nanportum 20 
missi ob itinera et pontis et alios usus, postqiuun turba- 

5 turn in castris accepere, vexilla convellunt direptisque 
proximis vicis ipsoqne Nauporto, quod municipii instar 
erat, retinentis centuriones inrisu et contumeliis, postremo 
verberibus insectantur, praecipua in Aufidienum Kufum 
praefectum castrorum ira, quern dereptum vehiculo sarci- 

lonis gravant aguntque primo in agmine, per ludibriuni ro- 
gitantes an tam inmensa onera, tarn longa itinera libenter 
ferret. Quippe Rufus diii manipularis, dein centurio, 
niox castris praefectus, antiquam duramque militiam re- 
vocabat, vctus operis ac laboris et eo inmitior, quia tole- 

15 raverat. 

Horum adventu retlintegratur seditio et vagi circum-21 
iecta populabantur. Blaesus paucos, inaxime praeda 
onustos, ad terrorem ceterortim adfici verberibus, claudi 
carcere inbet, nam etiam turn legato a ceuturionibus et 

2ooptimo quoque manipularium parebatur. Illi obniti tra- 
hentibus, prensare circumstantium genua, ciere modo no- 
mina singulorum, niodo centuriani quisque cuius manipu- 
laris erat, cohortem, legionem, eadem omnibus inminere 
claniitautes. Sitnul probra in legatum cumulant, caelum 

25 ac deos obtestantur, nihil reliqui faciunt quo minus invi- 

-diam misericordiam metuni et iras permoverent. Ad<?ur- 

ritur ab universis, et carcere ejffracto solvunt vincula 

desertoresque ac rerum capitalium damnatos sibi iaui 


30 Flagrantior inde vis, plures seditioni duces. Et Vibii- 22 
lenus quidam grcgarius miles, ante tribunal Blaesi adle- 
vatus circumstantium umeris, apud turbatos et quid pa- 
raret Intentos ^vos quidem,' inquit, 'his innocentibus et 
miserrimis lucem et spiritum reddidistis : sed quis fratri 

308 TAC1TV8 

meo vitam, qnis i'ratrem niihi reddit ? quern missiim jid 
vos a Gevmauieo exercitn de conmunibiis conmodis noote 
proxima iugulavit per gladiatores suos, quos in exitium 
militum habet atque armat. Responde, Blaese, ubi cada- 
ver abieceris, ne hostes quidem sepultura iiivident. Cuius 
osculis, cum lacrimis dolorem meum implevero, me quo- 
que trucidari iube, dum iuterfectos nuUani ob scelus, sed 
quia utilitati legionum cotisulebanius, hi sepeliant.' 

23 Incendebat haec fletu et pectus atque os mauibus ver- 
berans. Mox disiectis quorum per umeros sustinebatur, lo 
praeceps et singuloruni pedibus advolutus tan turn conster- 
nationis invidiaeque concivit. ut pars militum gladiatores 
qui e servitio Blaesi erant, pars ceteram eiusdem familiam 
vincirent, alii ad quaerendum corpus effunderentur, Ac 
ni propere neque corpus ullum reperiri et servos adhibitisis 
cruciatibus abnuere caedem, neque illi fuisse umquam 
fratrem pernotuisset, baud multum ab exitio legati abe- 
rant. Tribunes tamen ac praefectum castrorum extru- 
sere, sarcinae fugieutium direj^tae, et centurio Lucilius 
interficitur, cui militaribus facetiis vocabulum 'cedo alte-20 
ram' indid erant, quia fracta vite in tergo militis alteram 
clara voce ac rursus aliam poscebat. Ceteros latebrae 
texere, uno retento Clemente lulio, qui perferendis mili- 
tum mandatis habebatur idoneus ob promptum ingenium. 
Quin ipsae inter se legiones octava et quinta decuma fer- 25 
rum parabaut, dum centurionem cognomento Siri^icum 
ilia morti deposcit, quintadecumani tuentur, ni miles no- 
nanus preces et adversum aspernantis minas interiecisset. 

•24 llaec audita quamquam abstrusum et tristissima quae- 
que maxime occultantem Tiberium perpulere, ut Dru-yo 
sum filium cum primoribus civitatis duabusque praeto- 
riis cohortibus mitteret. nullis satis certis mandatis, ex 
re cousulturum. Et cobortes dolecto milite supra solitum 
firmatae. Additur magna pars praetoriani equitis et ro- 


bora Germanorum, qui turn custodes imperatori aderaiit ; 
simul praetorii praefectus Aelius Seianns, conlega Strabo- 
ni patri suo datus, magna apud Tiberium auctoritate, rec- 
tor iuveni et ceteris periculorum praemiorumque ostenta- 

5 tor. Driiso propinquanti quasi per officiiim obviae f nere 
legiones, nonlaetae, ut adsolefc, neque insignibus fulgentes, 
sed inluvie deformi et vultu, quamquam maestitiam imi- 
tarentur, contumaciae propiores. 

Postquam vallum introiit, portas statiouibus firmant, 25 

loglobos armatornm certis castrorum locis opperiri iubent : 
ceteri tribunal ingenti agmine circumveniunt. Stabat 
Drusus silentium manu poscens. Illi qnotiens oculos ad 
multitudinem rettulerant, vocibus truculentis strepere^ 
rursum viso Caesare trepidare ; murmur incertum, atrox 

15 clamor et rej^ente quies ; diversis animoriim motibns pave- 
bant terrebantque. Tandem interrupto tumultu litteras 
patris recitat in quis perscriptum erat, praecipuam ipsi 
fortissimarum legioniim curam, quibuscum plurima bella 
toleravisset ; ubi prinium a luctu requiesset animus, actu- 

20 rum apud patres de postulatis eorum ; misisse interim 
filium, ut sine cunctatione couccdoret quae statim tribui 
possent ; cetera senatui servanda quem neque gratiae 
neque severitatis expertem liaberi par esset. 

Responsum est a contione, mandata Clementi centu-26 

25rioni quae perferret. Is orditiir de missione a sedecim 
annis, de praemiis finitae militiae, ut denarius diurnum 
stipendium foret, ue veteran! sub vexillo haberentur. Ad 
ea Drusus cum arbitrium senatus et patris obtenderet, 
clamore turbatur. Cur venisset, neque augendis militum 

sostipendiis neque adlevarulis laboribus, denique nulla bene 
faciendi licentia ? at bercule verbera et necem cunctis 
permitti. Tiberium olim nomine August! desideria legi- 
onum frustrari solitum. easdem artis Drusum rettulisse. 
Numquamne ad se nisi filios familiarum ventures ? novum 


id plane qnod imperator sola militis conmoda ad senatum 
reiciat. Eundem ergo seuatnm consiileudum, qiiotiens 
snpplicia ant proelia indicantnr ; an praemia snb dominis, 
poenas sine arbitro esse ? 

27 Postremo desernnt tribunal, nt qnis praetorianornm 5 
militum amicornmve Caesaris occnrreret, nianns inten- 
tantes, causani discordiae et initinm armornm, maxime in- 
fensi Cn. Lentulo, quod is ante alios aetate et gloria belli 
firmare Dm sum credebatur et ilia militiae flagitia primus 
aspernari. Nee multo post digredientem cum Caesare acio 
provisu perieuli biberna castra repetentem circumsistunt, 
rogitantes quo pergeret, ad imperatorem an ad patres, nt 
illic quoque conmodis legionum adversaretur ; simul in- 
gruunt, saxa iaciunt. lamque lapidis ictu crnentus et 
exitii certus adcursu multitudiuis quae cum Druso adve-15 
nerat protectus est. 

28 Noctem minacem et in scelus erupturam fors lenivit, 
nam luna claro repente caelo visa languescere. Id miles 
rationis ignarus omen praesentium accepit, suis Ltboribus 
defectionem sideris adsimulans, prospereque cessura qua 20 
pergerent, si fulgor et claritudo deae redderetur. Igitur 
aeris sono, tubarnm cornunmque concentu strepere; prout 
splendidior obscuriorve, laetari aut maerere ; et postquam 
ortae nubes offecero visui creditumque conditam tenebris, 
nt sunt mobiles ad superstitionem perculsae semel mentes, 25 
sibi aeteruum laborem portendi, sua facinora aversari deos 
lamentantur. Vtendum inclinatione ea Caesar et quae 
casus obtulerat in sapientiam vertenda ratus circumiri ten- 
toria iubet ; accitur centurio Clemens et si alii bonis arti- 
bus grati in vulgus. Hi vigiliis, stationibus, custodiisso 
portarum se inserunt, spem offerunt, metnm intendunt. 
'Quousque tilium imperatoris obsidebimus ? qnis certa- 
minum tinis ? Percennione et V'ibuleno sacramentum dic- 
turi sumus ? Percennius et Vibulenus stipendia militibus, 


figros emeritis largientur ? denique pro Neronibus et 
Drusis imperium populi Romani ciipessent ? quin jDotius, 
lit iiovissimi in cnlpam, ita primi ad paenitentiam sumus ? 
tarda sunt quae in conmune expostulantnr; privatam gra- 
stiam statim mereare, statim recipias/ Conmotis per haec 
mentibus et inter se suspectis, tironem a veterano, legionem 
a legione dissociant. Turn rcdire paulatim amor obseqnii: 
omittunt portas, signa unum in locum principio seditionis 
congregata suas in sedes rcferunt. 

10 Drusus orto die et vocata contione, quamquam rudist29 
dicendi, nobilitate ingenita incusat priora, probat prac- 
sentia ; negat so terrore et minis vinci, flexos ad mode- 
stiam si videat, si supplices audiat, scripturum patri ut • 
placatus legionum preces exciperet. Orantibus rursinn 

15 idem Blaesus et L. Apronius, eques Eomanus e cohorte 
Drusi, lustusque Catonius, primi ordinis centurio, ad Ti- 
bcrium mittuntur. Certatum inde sententiis, cum alii 

. oppcriendos legates atque interim comitate pcrmulcendum 
militem censorent, alii fortioribus remcdiis agendum. Nihil 

20 in vulgo modicum ; terrerC;, ni paveant, ubi pertimuerint, 
impune contemni, dum supcrstitio urgeat, adiciendos ex 
duce metus sublatis seditionis auctoribus. Promptum ad 
asperiora ingenium Druso erat, vocatos Vibulenum et Per- 
cennium interfici iubct. Tradunt plerique intra taber- 

2r)naculum ducis obrutos, alii cor])ora extra vallum abiecta 

Tum ut quisque praecipuus turbator conquisiti et pars, 30 
extra castra palantes, a centurionibus aut praetoriarum 
cohortium militibus caesi ; quosdam ipsi manipuli docu- 

somentum fidei tradiderc. Auxerat militum curas praema- 
tura hiems imbribus continuis adeoque saevis, ut non 
egredi tentoria, congregari inter se, vix tutari signa pos- 
sent quae turbine atque unda raptabantur. Durabat et 
formido caelestis irae, nee frustra adversus impios bebe- 


scere sidera, mere tempestates : non alind malorum leva- 
mentum quam si linquerent castra infausta temerataque et 
soluti piaculo suis quisque liibernis redderentur. Primiim 
octava, dein quinta decuma legio rediere ; nonauus oppe- 
rieudas Tiberii epistulas clamitaverat, mox desolatns alio-. 
rum discessione inmineutem necessitatem sponte prae- 
venit. Et Drusus non expectato legatorum regressu, quia 
praesentia satis consederant, in urbem rediit. 

Booh II., 69-73, 75 : Death of Germanicus. 

69 Germanicus Aegypto rcmeaus cuncta quae apud le- lo 
giones aut urbes iusserat, abolita vel in contrarium versa 
cognoscit. Hinc graves in Pisonem contumeliae, nee mi- 
nus acerba quae ab illo iix Caesarem intentabantur. Dein 
Piso abire Suria statuit. Mox adversa Germanici valetu- 
dine detentus, ubi recreatnm accepit votaque pro incolu-is 
mitate solvebantur, admotas liostias, sacrificalem adpara- 
tum, festani Antiochensium plebem per lictores proturbat. 
Turn Seleuciam degreditur, opperiens aegritudinem quae 
rursum Germanico acciderat. Saevam vim morbi augebat 
persuasio veneni a Pisone accepti ; et reperiebantur solo ac 20 
parietibus erutae liumanorum corporum reliquiae, carmina 
et devotiones et nomen Germanici plumbeis tabulis in- 
sculptum, semusti cineres ac tabo obliti aliaque malefica, 
quis creditur animas numinibus infernis sacrari. Simul 
missi a Pisone incusabantur, nt valetudinis adversa ri-25 

70 Ea Germanico baud minus ira quam per metum ac- 
ceijta. Si limen obsideretur, si effundendus spiritus sub 
oculis inimicorum foret, quid deinde miserrimae coniugi, 
quid iufantibus liberis eventurum ? lenta videri veneficia, 30 , 
festinare et urguere, ut provinciam, ut legiones solus ha- 


beat. Sed non usque eo defectum Germanicum neque 
praeniia caedis apud interfectorem mansura. Componit 
epistulas quis amicitiam ei renuntiabat, addunt plerique 
iussum provincia decedere. Nee Piso moratus ultra navis 

5 solvit^ moderabaturque cursui, quo propius regrederetur, 
si mors Germanici Suriam aperuisset. 

Caesar paulisper ad spem erectus, dein fesso corporo, 71 
ubi finis aderat, adsistentes amicos in liunc moduni ad- 
loquitur : 'si fato concederem, iustus mihi dolor etiam 

loadversus deos asset, quod me parentibus liberis patriae 
intra iuventam praematuro exitu raperent, nunc scelere 
Pisonis et Plancinae interceptus ultimas preces pectoribus 
vestris rclinquo ; referatis patri ac fratri, quibus acerbi- 
tatibus dilaceratus, quibus insidiis circumventus miserri- 

15 mam vitam pessima morte fiuierim. Si quos spes meae, 
si quos propinquus sanguis, etiam quos invidia erga viven- 
tem movebat, inlacrimabunt quondam florentem et tot bel- 
lorum superstitem muliebri fraude cecidisse. Erit vobis 
locus querendi apud senatum, invocandi leges, Non hoc 

2opraccipuum amicorum muTius est, prosequi defunctum 
ignavo questu, sed quae voluerit meminisse, quae manda- 
verit exsequi. Flebunt Germanicum etiam ignoti ; vindi- 
cabitis vos, si me potius quam fortunam meam fovebatis. 
Ostendite populo Romano divi Augusti neptem eandemque 

25coniugem meam, numerate sex liberos. Miscricordia cum 
accusautibus erit, fingentibusque scelesta maudata aut noii 
credent homines aut non ignoscent.' luravcre amici, dex- 
tram morientiscontingentes, spiritum ante quamultionem 

30 Tum ad uxorem versus per memoriam sui, per com- 73 
munis liberos oravit, exuoret ferociam, saevienti fortunae 
submitteret aninium, neu regressa in urbem aemulatione 
potentiae validiores inritaret. Haec palam et alia secrete 
per quae ostendere credebatur metum ex Tiberio. Neque 


multo post extinguitur, ingenti Inctu provinciae et cir- 
cnmiaceutium populorum. Indoluere exterae natioues 
regesque : tauta illi comitas in socios, mansnetudo in ho- 
stis ; visuqne et auditn inxta venerabilis, cum magnitudi- 
nem et gravitatem summae fortunae retineret, inA'idiani s 
et adrogantiam effugerat. 

73 Funus sine imaginibus et pompa per landes ac memo- 
riam virtutum eius celebre fuit, Et erant qui formam, 
aetatem, genus mortis ob propinquitatem etiam locorum 
in quibus interiit, Magni Alexandri fatis adaequarent. lo 
Nam utrumque corpore decoro, baud multum triginta 
annos egressum, suorum insidiis externas inter gentis 
occidisse ; sed hunc mitem erga amicos, modicum vo- 
luptatum, uno matrimonio, certis liberis egisse, neque 
minus proeliatorem, etiam si temeritas afuerit prae- is 
peditusque sit perculsas tot victoriis Germanias servi- 
tio premere. Quod si solus arbiter rerum, si iure et no- 
mine regio fuisset, tanto promptius adsecuturum gloriam 
militiae, quantum dementia, temperantia, ceteris bonis 
artibus praestitisset. Corpus antequam cremaretur nuda- 20 
tiim in foro Antiochensium, qui locus sepulturae destina- 
batur, praetuleritne veneficii signa, parum constitit ; nam 
ut quis misericordia in Germanicum et praesumpta su- 
spicione aut favore in Pisonem pronior, diversi intei'pre- 
tabantnr, [. . .] 25 

75 Agripjiina, quamquam defessa luctu et corpore aegro, 
omnium tamen quae ultionem morarentur intolerans, 
ascendit classem cum cineribus Germanici et liberis, 
miserantibus cunctis, quod femina nobilitate princeps, 
pulcherrimo modo matrimonio inter venerantis gratan-3o 
tisque adspici solita, tunc feralis reliquias sinu ferret, in- 
certa ultionis, anxia sui et infelici fecunditate fortunae 
totiens obnoxia. Pisonem interim apud Coum insulam 
nuntius adsequitur excessisse Germanicum, Quo intern- 


peranter accepto caeclit victimas, adit templa, neqne ipse 
gaudium moderans et magis insolesceiite Plancina, quae 
luctum amissae sororis turn primum laeto ciiltu mutavit. 

Booh III., 1-6: Funeral of Germaniciis. 

5 Nihil intermissa navigatione hiberni maris Agrippinal 
Corcyram insulam advehitnr, litora Calabriae contra sitam. 
lUic paucos dies comjionendo animo iusumit, violenta luctu 
et nescia tolerandi. Interim adventu eius andito intimus 
quisque amicorum et plerique militares, ut qnique sub 

10 Germauico stipeudia fecerant, multique etiam ignoti vici- 
nis e municipiis, pars officium in principem rati, plures 
illos secuti, ruere ad oppidum Brundisium, quod naviganti 
celerrimum fidissimumque adpulsu erat. Atque ubi j^ri- 
mum ex alto visa classis, complentur non mode portus et 

i5proxima maris, sed moenia ac tecta, quaque longissime 
prospectari poterat, maerentium turba et rogitantiuni in- 
ter se, silentione an voce aliqua egredientem exciperent. 
Neque satis constabat quid pro tempore foret, cum classis 
paulatim successit, non alacri, ut adsolet, remigio, sed 

20 cunctis ad tristitiam compositis. Postquam duobus cum 
liberis, feralem nruam tenens, egressa navi defixit oculos, 
idem omnium gemitus ; neque discerneres proximos alie- 
nos, virorum feminarumve planctus, nisi quod comitatum 
Agrippinae longo maerore fessum obvii et recentes in do- 

25 lore anteibant. 

Miserat duas praetorias cohortis Caesar, addito ut magi- 3 
stratus Calabriae Apulique et Campani suprema erga me- 
moriam filii sui munia fungerentur. Igitur tribunorum 
centurionumque umeris cineres portabantur ; praecede- 

30 bant incompta signa, vcrsi fasces ; atque ubi colonias trans- 
grederentur, atrata plebes, trabeati equites pro opibus 


loci vestem odores aliaque fnnerum sollemnia cremabant. 
Etiam quorum diversa oppida, tamen obvii et victimas 
atque aras dis Manibus statuentes lacrimis et conclama- 
tionibus dolorem testabantur. Drusus Tarracinam pi'o- 
gressus est cum Claudio fratre liberisque Germanici qui 5 
in urbe fuerant. Consules M. Valerius et M. Aurelius 
(iam euim magistratum occeperant) et senatus ac magna 
pars populi viam complevere, disiecti et ut cuique libitum 
flentes ; aberat quippe adulatio, gnaris omnibus lactam 
Tiberio Germanici mortem male dissimulari. 10 

3 Tiberius atque Augusta publico abstinuere, inferius 
maiestate sua rati, si palam lamentarcntur, an ne omnium 
oculis vultum corum scrutantibus falsi intellegerentur. 
Matrem Antoniam non upud auctores rerum, non diurna 
actorum scriptura roperio ullo insigni officio functam, cum 15 
super Agrippinam et Drusum et Claudium ceteri quoque 
consanguinei nominatim perscripti sint, sen valetudine 
praepediebatur, sen victus luctu animus magnitudinem 
mali perferre visu non toleravit. Facilius crediderim Ti- 
berio et Augusta, qui domo non excedebant, cohibitam, ut2o 
par maeror et matris exemplo avia quoque et patruus adti- 
neri viderentur. 

4 Dies quo reliquiae tumulo xVugusti inferebantur, modo 
per silentium vastus, modo ploratibus inquies ; plena ur- 
bis itinera, conlucentes per campum Martis faces. Illic25 
miles cum armis, sine insignibus magistratus, populus 
per tribus concidisse rem publicam, nihil spei reliquum 
clamitabant, promptius apertiusque quam ut meminisse 
imperitantium crederes. Nihil tamen Tiberium magis 
penetravit quam studia hominum accensa in Agrij^pinam, 30 
cum decus patriae, solum August! sanguinem, unicum an- 
tiquitatis specimen adpellarent versique ad caelum ac 
deos integram illi subolem ac superstitem iniquorum pre- 


Fuere qui publici funeris pompain requirerent compa- 5 
rareutque quae in Drusum putrem Germanici honora et 
magnifica Augustus fecisset. Ipsnm quippe asperrimo 
hiemis Ticiuum usque progressum neque abscedentem a 
scorpore simul urbem intravisse, circumfusas lecto Clau- 
diorum luliorumque imagines, defletum in foro, lauda- 
tum ])Y0 rostris, cuncta a niaioribus reperta aut quae po- 
steri invenerint cumulata, at Germanico ne solitos quidem 
et cuicumque nobili debitos bonores contigisse. Sane 

10 corpus ob longinquitateni itinerum externis terris quoquo 
modo crematum, sed tanto plura decora mox tribui par 
fuisse, quanto j^rima fors negavisset. Non fratrem, nisi 
unius diei via, non patruum saltern porta tenus obvium. 
Vbi ilia veterum instituta, jiropositam toro effigieiii, niedi- 

15 tata ad memoriam virtutis carmina et laudationes, et lacri- 
mas vel doloris imitamenta ? 

Gnarum id Tiberio f uit ; utque premeret vulgi sermo- 6 
nes, monuit edicto multos inlustrium Romanorum ob rem 
publicam obisse, neminem tam flagranti desiderio cele- 

aobratum. Idque et sibi et cunctis egregiura, si modus 
adiceretur. Non enim eadem decora principibus viris et 
imperatori populo quae modicis domibus aut civitatibus. 
Convenisse recenti dolori luctum et ex maerore solacia ; 
sed referendum iam animum ad firmitudinem, ut quondam 

asdivus lulius amissa unica filia, ut divus Augustus ereptis 
nepotibus abstruserint tristitiam. Nil opus vetustioribus 
exemplis, quotiens populus Romanus cladis exercituum, 
interitum ducum, funditus amissas iiobilis familias con- 
stanter tulerit. Principes mortalis, rem publicam aeter- 

30 nam esse. Proin repeterent sollemnia et, quia ludorum 
Megalesium spectaculum suberat, etiam voluptates resu- 


Booh XIII., 1-5 : The Bcxjinning of Nero's Reign. 

1 Prima novo principatn mors Innii Silani proconsulis 
Asiae iguaro Nerone per doliim Agrippinae paratur, non 
quia ingenii violentia exitium inritaverat, segnis et do- 
minationibus aliis fastiditus, adeo nt Gains Caesar pecu-5 
dem auream eum adjiellare solitus sit ; verum Agrippina 
fratri eius L. Silano necem molita ultorem metuebat^ 
crebra vulgi fama anteponendum esse vixdum pueritiam 
egresso Neroni et imperium per scelns adepto virnm aetate 
composita, insontem, nobilem et, quod tunc spectaretur, lo 
e Caesarum posteris : quippe et Silanus divi Augusti ab- 
nepos erat. Haec causa necis. Ministri fuere P. Celer 
eques Romauus et Helius libertus, rei familiari principis 
in Asia impositi. Ab his proconsuli venennm inter epulas 
datum est apertius, quam ut fallerent. Nee minus pro- 15 
perato Narcissus, Claudii libertus, de cuius iurgiis adver- 
sus Agrippinam rettuli, aspera custodia et necessitate 
extrema ad mortem agitur, invito principe, cuius abditis 
adhuc vitiis per avaritiam ac prodigentiam mire con- 
gruebat. 20 

2 Ibaturque in caedis, nisi Afranins Burrus et Annaeus 
Seneca obviam issent. Hi rectores imperatoriae iuventae 
et, rarum in societate jDotentiae, Concordes, diversa arte 
ex aequo j)ollebant, Burrus militaribus curis et severitate 
morum, Seneca praeceptis eloquentiae et comitate honesta, 25 
iuvantes in vicem, quo facilius lubricam principis aetatem, 
si virtutem aspernaretur, voluptatibus concessis retine- 
rent. Certamen utrique unum erat contra f erociam Agrip- 
pinae, quae cunctis malae dominationis cupidinibus flagrans 

? habebat in partibus Pallantem, quo auctore Claudius nup-30 
tiis incestis et adoptione exitiosa semet pei^verterat. Sed 
neque Neroni infra servos ingenium, et Pallas tristi adro- 


gantia modum liberti egressus taedium sui moverat. 
Propalam tamen omnes in earn honores ciimulabantur, 
signumqiie more militiae petenti tribuno dedit optimae 
matris. Decreti et a senatu duo lictores, flamonium 
sClaudiale, simul Claudio censorium fnnus et mox con- 

Die funeris laudationeni eiiis princeps exorsus est, dimi3 
antiquitatem generis, consulatus ac trinmphos maiorum 
enumerabat, intentus ipse et ceteri ; liberalium quoque 

loartium conmemoratio et nibil regente eo triste rei publi- 
cae ab externis accidisse pronis animis audita, postquam 
ad providentiam sapientiamque flexit, nemo risui tempe- 
rare, quamquam oratio a Seneca composita multum cultus 
praeferret, ut fuit illi viro ingenium amoenum et temporis 

iseius auribus accommodatum. Adnotabant seniores qui- 
bus otiosum est Vetera et praesentia contendere, primuni 
ex iis qui rerum potiti essent, Neronem alienae facundiae 
eguisse. Nam dictator Caesar summis oratoribus aemulus 
et Augusto prompta ac profluens quaeque decere.t princi- 

2opem eloquentia fuit. Tiberius artem quoque callebat qua 
verba expcnderet, tuni validus sensibus aut consulto am- 
biguus. Etiam Gai Caesaris turbata mens vim dicendi 
non conrupit. Nee in Claudio,/iuoticns moditata dissere- 
ret, elegantiam requireres. Nero puerilibus statim annis 

25vividum animum in alia detorsit : caelare, pingere, cantus 
aut regimen cquorum exercere et aliquando carminibus 
pangendis incsse sibi clementa doctrinao ostendcbat. 

Ceterum peractis tristitiae imitamentis curiam ingressu3 4 
et de auctoritate patrum et consensu militum praofatus, 

3oconsilia sibi et exempla capessendi cgregie imperii memo- 
ravit, neque iuventam armis civilibus aut domesticis dis- 
cordiisimbutam ; nulla odia, nullas iniurias nee cupidincm 
ultionis adferre. Tum formam futuri principatus prae- 
scripsit, ea maxime declinans (piorum recens flagrabat in- 


vidia. Non euim se negotiorum omnium iudicem fore, ut 
clausis unam intra domum accusatoribus et reis paucorum 
j)otentia grassaretur ; nihil in penatibus suis venale aut 
ambitioni pervium ; discretam domum et rem publicam. 
Teneret antiqua munia senatus, consulum tribunalibuss 
Italia et publicae provinciae adsisterent : illi patrum adi- 
tum praeberent, se mandatis exercitibus consulturum. 
5 Nee defuit fides, multaque arbitrio senatus constituta 
sunt : no quis ad causam oraudam mercede aut donis 
emeretur, ne designatis quaestoribus edendi gladiatores lo 
necessitas esset. Quod quidem adversante Agrippina, 
tamquam acta Claudii subverterentur, obtinuere patres 
qui in Palatium ob id vocabantur, ut adstarct additis a 
tergo foribus velo discreta, quod visum arceret, auditus 
non adimeret. Quin et legatis Armeniorum causam gentis is 
apud Neroneni orantibus escendere suggestum imperatoris 
et praesidere simul parabat, nisi ceteris pavore defixis 
Seneca admonuisset, veuienti matri occurreret. Ita specie 
pietatis obviam itum dedecori. '^ 


Booh XIV., S-11 : Nero the Matricide. 20 

3 Nero vitare secretos eius congressus, abscedentem in 
liortos aut Tusculanum vel Antiatem in agrum laudare, 
quod otium capesseret. Postremo, ubicumque habere- 
tur, praegravem ratus interficere constituit, hacteuus 
cousultans, veneno an ferro vel qua alia vi. Placuitque25 
prime venenum. Sed inter epulas principis si daretur, 
referri ad casum non poterat tali iam Britannici exitio ; et 
ministros temptare arduum videbatur mulieris usu scele- 
rum adrersus insidias inteiitae, atque ipsa praesumendo 
remedia munierat corpus. Ferrum et caedes quonamso 
modo occultaretur, nemo reperiebat ; et ne quis illi tanto 


faeinori delectus iussa sperneret metuebaiit. Obtiilit in- 
genium Anicetus libertus, classi apud Misenum praefectus 
et pueritiae Neronis educator ac mutuis odiis Agrippinae 
invisus. Ergo navem posse componi docet cuius pars ipso 
6 in mari per arteni soluta effunderet ignaram ; nihil tarn 
capax fortuitorum quani mare et, si naufragio intercepta 
sit, quern adeo iniquum, ut sceleri adsignet quod venti et 
fluctus deliqnerint ? additurum priucipem defunctae teni- 
plum et aras et cetera ostentandae pietati. 

10 Placuit sollertia, tempore etiam iuta, qnando Quinqua- 4 
truum festos dies apud Baias frequcntabat. Illuc matrem 
elicit, ferendas parentiuni iracundias et placandum animum 
dictitanvS, quo rumorem reconciliationis efficeret acciperet- 
que Agrippina, facili feminarum credulitate ad gaudia. 

15 Venientem deliinc obvius in litora (nam Antio adventabat) 
excepit manu et complexu ducitque Baulos. Id villae 
nomen est quae promunturium Misenum inter et Baianum 
lacum flexo mari adluitur, Stabat inter alias navis orna- 
tior, tamquam id quoque honori matris daretur ; quippe 

2osueverat triremi et classiariorum remigio vehi. Ac turn 
invitata ad epulas erat, ut occultando faeinori nox adhibe- 
retur. Satis constitit extitisse j)roditorem et Agrippinani 
auditis insidiis, an crederet ambiguam, gestamine sellae 
Baias pervectam. Ibi blandimentum sublevavit metum, 

25comiter excepta superque ipsum conlocata. lam pluribus 
sermonibus, modo familiaritate iuvenili Nero et rursus ad- 
ductus, quasi seria consociaret, tracto in longum convictu, 
prosequitur abeuntem, artius oculis et pectori haerens, 
sive explenda simulatione, sen periturae matris supremus 

aoadspectus quamvis ferum animum retinebat. 

Noctem sideribus inlustrcm et placido mari quictam5 
quasi convincendum ad scelus dii praebuere. Nee multuni 
erat progressa navis, duobus e numero familiarium Agrip- 
pinani comitantibus ex quis Cropercius Gallus baud procul 

322 TAG I TVS 

gubernacnlis adstabat, Acerronia sviper pedes cubitantis 
recliuis paenitentiam filii et reciperatam matris gratiam 
per gaudiuni memorabat, cum dato signo ruere tectum 
loci multo plumbo grave, pressusque Crepereius et statim 
exanimatus est. Agrippina et Acerronia eminentibus lecti 5 
parietibus ac forte validioribus quam ut oneri cederent, 
protectae sunt. Nee dissolutio uavigii sequebatnr, turba- 
tis omnibus et quod plerique ignari etiam conscios impe- 
diebant. Visum dehinc remigibus unum in latus in- 
clinare atque ita navem submergere, sed neque ipsisio 
promptus in rem subitam consensus et alii contra nitentes 
dedere facultatem lenioris in mare iactus. Verum Acer- 
ronia, imprudentia dum se Agrippinam esse utque sub- 
A^eniretur matri principis clamitat, contis et remis et quae 
fors obtulerat navalibus telis conficitur : Agrippina silensis 
eoque minus adgnita (unum tamen vulnus umero excepit) 
nando, deinde occursu lenunculorum Lucrinum in lacum 
vecta villae suae infertur. 

6 lUic reputans ideo se fallacibus litteris accitam et bo- 
nore praecipuo liabitam, quodque litus iuxta, non ven-20 
tis acta, non saxis impulsa navis summa sui parte veluti 
terrestre machinamentum concidisset, observans etiam 
Acerroniae necem, simul suum vulnus adspiciens, solum 
insidiarum remedium esse, si non intellegerentur ; misit- 
que libertum Agerinum, qui nuntiaret filio benignitate 25 
deum et fortuna eius evasisse gravem casum; orare nt 
quamvis periculo matris exterritus visendi curam differret ; 
sibi ad praesens quiete opus. Atque interim securitate 
simulata medicamina vulneri et fomeuta corpori adbibet, 
testamentum Acerroniae requiri bonaque obsignari iubet, 30 
id tantum non per simulationem. 

7 At Neroni nuntios patrati facinoris ojiperienti adfertur 
evasisse ictu levi sauciam et bacteuus adito discrimine, ue 
auctor dubitaretur. Tum pavore exanimis et iam iamque 


adfore obtestans vindictae properam, sive servitia armaret 
vel militem accenderet, sive ad senatum et populum per- 
vaderet, naufragiiim et vulnus et interfectos amicos obi- 
ciendo. Quod contra subsidium sibi ? nisi quid Buri'us et 
6 Seneca, quos statim acciverat, incertum, an aperiens et 
ante ignaros. Igitur longum utriusque silentium, ne inriti 
dissuaderent, an eo descensum credebant, ut, nisi praeve- 
niretur Agrippina, pereundum ]S"eroni esset. Post Seneca 
hacteuus promptius, ut resjiiceret Burrum ac sciscitare- 

10 tur, an niiliti imperanda caedes esset. Ille praetorianos 
toti Caesaruni domui obstrictos memorcsque Germanici 
nibil adversus progeniem eius atrox ausuros respondit, 
perpetraret Anicetus promissa. Qui nihil cunctatus poscit 
sumraam sceleris. Ad earn voccm Nero illo sibi die dari 

isimperium auctoremque tanti miineris libertum profitctur, 
iret propere duceretque j)romptissimos ad iussa. Ipse 
audito venisse missu Agrippinae nuntium Agerinum, scae- 
nani ultro crimiuis parat, gladiumque, dum mandata per- 
fert, abicit inter pedes eius, turn quasi deprebenso vincla 

2oinici iubet, ut exitium principis molitani matrem et pu- 
dore deprehensi sceleris sponte mortem sumpsisse contin- 

Interim vulgato Agripjiinae pcriculo, quasi casu evenis-^ 
set, ut quisque acceperat, decurrore ad litus. Hi molium 

26obiectus, hiproximas scaplias scandere ; alii, quantum cor- 
pus sinebat, vadere in mare ; quidam manus protendere ; 
questibus, votis, clamore diversa rogitantium aut incerta 
respondentium omnis ora compleri ; adfluere ingens multi- 
tudo cum luminibus, atque ubi incolumem esse pernotuit, 

30 ut ad gratandum scse expedire, donee adspectu armati et 
minitantis agminis disiecti sunt. Anicetus villam statione 
circumdat refractaque ianua obvios servorum abripit, do- 
nee ad foris cubiculi veniret, cui panel adstabant, ceteris 
terrore inrumpentium exterritis. Cubiculo modicum lu- 


men inerat et aiicillarum una, magis ac magis nnxia Agrip- 
pina, quod nemo a filio ac ne Agerinus qiiidem ; aliam fore 
laetae rei faciem, nunc solitudinem ac repentinos strepi- 
tus et extremi mali indicia. Abeunte dehinc ancilla Hu 
quoque me deseris' prolocuta respicit Anicetum, trierai--5 
cho Herculeio et Obarito centurione classiario comitatum 
ac, si ad visendum venisset, refotam nuntiaret, sin f acinus 
patraturus, nihil se de filio credere ; non imperatum parri- 
cidium. Circumsistunt lectum percussores et prior trie- 
rarchus fusti caput eius adflixit. lam in mortem centu-io 
rioni ferrum destringenti protendens uterum M^entrem 
fori ' exclamavit multisque vulueribus confecta est. 
9 Haec consensu produntur. Adspexeritne matreni exa- 
nimem Xero et formam corporis eius laudaverit, sunt qui 
tradiderint, sunt qui abnuant. Cremata est nocte eadem is 
convivali lecto et exsequiis vilibus neque, dum Nero re- 
rum potiebatur, congesta aut clausa humus. Mox domesti- 
corum cura levem tumulum accepit, viam Miseni propter 
et villam Caesaris dictatoris quae subiectos sinus editissima 
prospectat. Accenso rogo libertus eius cognomento Mne-20^ 
ster se ipse ferro transegit, incertum caritate in patronam 
an metu exitii. Hunc sui finem multos ante annos cre- 
diderat Agrippina contempseratque. Nam consulenti su- 
per Nerone responderunt Chaldaei fore ut imperaret 
matremque occideret atque ilia 'occidat/ inquit, 'dum 25] 
10 Sed a Caesare perfecto demum scelere magnitude eius 
intellecta est. Eeliquo noctis modo per silentium defixus, 
saepius pavore exsurgens et mentis inops lucem opperie- 
batur tamquam exitium adlaturam, Atque eum auctore 3ol 
Burro prima centurionum tribunorumque adulatio ad sjiem 
firmavit prensantium manum gratantiumque, quod discri- 
men improvisum et matris facinus evasisset. Amici de- 
hinc adhire templa et coepto exemplo proxima Campaniae 


miinicipia victimis et legationibus laetiticam testari : ipse 
diversa simulatiouc maestus et quasi iiicolumitati suae in- 
fensiis ac morti j)areiitis inlacrimans. Quiatamen non, ut 
homiiinm vultus, ita locorum facies mutantur, obversaba- 

6 turque maris illius et litorum gravis adspectiis (et erant qui 
crederent sonitum tubae collibus circum editis planctus- 
que tumulo matris audiri), Neapoliin concessit litterasque 
ad senatum misit quaruiu summa erat repertiim cum ferro 
percussorem Agerinum, ex iiitimis Agrippiuae libertis, et 

loluisse earn poenam conscientia, quasi scelus paravisset. 

Adiciebat crimina longius repetita, quod consortium im- 11 
perii iuraturasque in femi^iae verba praetorias cohortis 
idemque dedecus senatus et popnli speravisset ac post- 
quam frustra liabita sit, infensa militi patribusque et plebi 

isdissuasisset donativum et congiarium periculaque viris in- 
lustribus struxisset. Quanto suo labore perpetratum, ne 
inrumperet curiam, ne gentibus externis responsa daret. 
Temporum quoque Claudianornm obliqua insectatione 
cuncta eius dominationis flagitia in matrem transtulit, 

aopublica fortuna extinctam referens. Namque et naufra- 
gium narrabat, quod fortuitum fuisse, quis adeo liebes 
inveniretur, ut crederet ? aut a muliere naufraga missuni 
cum telo unum qui cohortis et classis imperatoris pcr- 
fringeret ? ergo non iam Nero cuius inmanitas omnium 

asquestus anteibat, sed Seneca adverso rumore erat quod 
oratione tali confessionem scripsisset. 

Boole XT., 38-U: The Burning of Rome. 

Sequitur clades, forte an dolo principis incertum (nam 38 

utrumque auctores prodidere), sed omnibus quae huic 

30urbi per violentiam ignium acciderunt, gravioratquc atro- 

cior. Initium in ea parte circi ortum quae Palatino Cae- 

lioque montibus contigua est, ubi per tabernas quibus id 


mercimonium inerat, quo flanima alitur, simul coeptus 
ignis et statim valiclns ac vento citus longitiidinem circi 
coni'ipnit. Neque enim domus munimentis saeptae vel 
templa muris ciiicta ant quid aliud morae interiacebat. 
Iinpetu pervagatum incendium plana primum, deinde ins 
edita adsurgens et rursns inferiora populando, anfceiit re- 
media velocitate mali et obnoxia urbe avtis itineribus huc- 
que et illnc flexisatqne enormibus vicis, quails vetus Eoma 
fuit. Ad hoc lameuta paventium feminarum, fessa aetate 
aut rudis pueritiae quique sibi, quique aliis consulebant, lo 
duni trahunt invalidos aut opperiuntur, pars mora, pars 
festinans, cuncta impediebant.. Et saepe, dum in tergum 
respectant, lateribus aut fronte circumveniebantur vel, si 
in proxima evaserant, illis quoque igni conreptis, etiam 
quae longinqua crediderant in eodem casu reperiebant. is 
Postremo, quid vitarent, quid peterent ambigui, complere 
vias, sterni jser agros ; quidam amissis omnibus fortunis, 
diurni quoque victus alii caritate suorum quos eripere 
nequiverant, quamvis patente effugio interiere. Nee 
quisquam defendere audebat, crebris multorum minis re- 20 
stinguere prohibentium et quia alii jjalam facis iaciebant 
atque esse sibi auctorem vociferabantur, sive ut raptus 
licentius exercerent sen iussu. 
39 Eo in temiaore Nero Antii agens non ante in urbem 
regressus est, quam domui eius, qua Palatium et Maece-25 
natis hortos continuaverat, ignis propinquaret. Neque 
tamen sisti potuit, quin et Palatium et domus et cuncta 
circum haurirentur. Sed solacium populo exturbato ac 
profugo campum Martis ac monumenta Agrippae, hortos 
quin etiam sues patefecit et subitaria aedificia exstruxitso 
quae multitudinem inopem acciperent ; subvectaque uten- 
silia ab Ostia et propinquis municipiis, pretiumque fru- 
mcnti minutum usque ad ternos nummos. Quae, quam- 
quam popularia, in inritum cadebant, quia pervaserat 


rumor ipso tempore flagnintis urbis iiiisse enm domesti- 
cam scaenam et cecinisse Troianum excidium, praeseiitia 
mala vetustis cladibns adsimulantem. 

Sexto demum die apnd imas Esqnilias finis incendio40 

efactus, proriitis per inmensum aedificiis, ut coutiiiuae 
violentiae campus et velut vacuum caelum occurreret. 
Necdum positus metus aut redierat plel)i spes, rursum 
grassatus ignis patulis magis urbis locis, eoque strages 
hominum minor : delubra deum et portions amoenitati 

lodicatae latins procidere. Plusque infamiae id incendinm 
habnit^ quia praediis Tigellini Aemilianis proruperat ; vi- 
debaturque Nero condendae urbis novae et cognomento 
suo adpellandae gloriam quaerere. Quippe in regiones 
quattuordecim Roma dividitur quarum quattuor integrae 

15 manebaut, tres solo tenus deiectae, septem reliquis pauca 
tectorum vestigia supereraut, lacera et semusta. 

Domuum et insularum et templorum quae amissa sunt, 41 
numerum inire hand promptnm fuerit, sed vetustissima 
• religione quod Servius Tullius Lunae et magna ara fa- 

aonumque quae praescnti Herculi Areas Euander sacraverat, 
aedesque Statoris lovis vota Romulo Numaeque regia et 
delubrum Vestae cum Penatibus populi Romani exusta ; 
iam opes tot victoriis qnaesitae ct Graecarnm artinm de- 
cora, exim monnmenta ingeniorum antiqua et incorrnpta, 

25 ut quamvis in tanta resurgentis urbis pulchritudine multa 
seniores mcminerint quae reparari nequibant. Fuere qui 
adnotarent xiii Kal. Sextilis principium incendii liuius 
ortum, quo et Senones captam urbem inflammaverint. 
Alii eo usque cura progressi sunt, ut totidem annos men- 

3osisque et dies inter utraque incendia numerent. 

Ceterum Nero usus est patriae minis exstruxitque do- 42 
mum in qua baud proinde gemmae ct auruni miraculo 
essent, solita pridcm et luxu vulgata quam arva ct stagna 
et in modum solitudinum hinc silvae, inde aperta spatia 


et prospectus, nicagistris et machinatoribiis Severe et Ce- 
lere, quibus ingenium et audacia erat etiam quae iiatura 
clenegavisset, per artem temptare et viribns principis in- 
ludere. Namque ab lacn Averno iiavigabilem fossam us- 
que ad ostia Tiberiiia depressuros promiserant, squalentis 
litore aut per moutis adversos. Neque enim aliud umi- 
dum gignendis aquis occurrit quam Pomptinae paludes, 
cetera abrupta aut arentia ac, si perrumpi possent, intole- 
randus labor nee satis causae. Nero tamen, ut erat in- 
credibilium cupitor, effodere proxima Averno iuga conisusio 
est manentque vestigia inritae spei. 
43 Ceterum urbis quae domus perierant non, ut post Gallica 
incendia, nulla distinctione noc passim erecta, sed dimensis 
vicorum ordinibus et latis viarum spatiis coliibitaque ao- 
difieiorum altitudine ac patel'actis areis additisque portici- 15 
bus quae frontem insularum protegerent. Eas porticus 
Nero sua pecunia exstructurum purgatasque areas domiiiis 
traditurum i^ollicitus est. Addidit praeniia pro cuiusque 
ordine et rei familiaris copiis, finivitque tempus, intra 
quod effectis domibus aut insulis apiscerentur. Ruderi2o 
accipiendo Ostiensis paludes destinabat, iitique naves 
quae frumentum Tiberi subvectasseut, onustae rudere 
decurrerent, aedificiaque ipsa certa sui parte sine trabibus 
saxo Gabino Albanove solidarentur, quod is lapis ignibus 
impervius est nee conmunione parietum, sed propriis25 
quaeque muris ambirentur ; iam aqua privatorum licentia 
intercepta quo largior ct pluribus locis in publicum flue- 
ret, custodes et subsidia reprimendis ignibus in propatulo 
quisque haberet. Ea ex utilitate accepta decorem quoque 
novae urbi adtulere. Erant tamen qui crederent, veteremao 
illam formam salubritati magis conduxisse, quoniam an- 
gustiae itinerum et altitude tectorum non perinde solis 
vapore perrumpereutur ; at nunc patulam latitudinem et 
nulla umbra defensam gravioi'c aestu ardescerc. 


Et haec quidem humauis consiliis providebantur. Mox44 
petita dis piacnla aditique Sibyllae libri ex quibus siippli- 
catuni Vnlcano et Cereri Proserpinaeque ac propitiata 
Inno per matronas, primum in Capitolio, deinde apud 
sproximum mare, unde hausta aqua templum et simula- 
crnm deae perspersum est ; et sellisternia ac pervigilia cele- 
bravere feminae quibus mariti erant. Sed non ope hu- 
mana, non largitionibus principis aut deum placamentis 
decedebat infamia, quin iussum incendium crederetur. 

10 Ergo abolendo rumori Nero subdidit reos et quaesitissi- 
mis poenis adfecit quos per flagitia invisos vulgus Chri- 
stianos adpellabat. Auctor nominis eius Christus Tiberio 
impcritante per procuratorem Pentium Pilatum supplicio 
adfectus erat ; repressaque in praesens exitiabilis super- 

15 stitio rursum erumpebat, non modo per ludaeam, originem 
eius mali, sed per urbem etiam, quo cuncta undique atrocia 
aut pudenda confluunt celebranturque. Igitur primum 
conrepti qui fatebantur, deinde indicio eorum multitude 
ingens baud proinde in crimino incendii quam odio bu- 

aomani generis convicti sunt. Et percuntibus addita ludi- 
bria, ut ferarum tergis contecti laniatu canum interirent, 
multi crucibus adfixi aut flamma usti, aliique, ubi defecis- 
set dies, in usura nocturni iuminis urerentur. Ilortos 
sues el spectaculo Nero obtulerat et circense ludicrum 

asedebat, liabitu aurigae permixtus plebi vel curriculo in- 
sistens. Vndo quamquam adversus sontis et novissima 
oxempla meritos miseratio oriebatur, tamquam non utili- 
tate publica, sed in sacvitiam uuius aljsumereutur. 


Booh II., SS : Arminius. 

\ Reperio apnd scriptores senatoresque eorundem tempo- 
rum Adgaudestrii principis Chattorum lectas in senatu 
litteras quibus mortem Arminii promittebat, si patrandae 
neci venenum mitteretur ; responsumque esse non f raude 5 
iieqiie occultis, sed palam et armatum poj)nlnm Romanum 
hostis suos ulcisci. Qua gloria aequabat se Tiberius 
priscis imperatoribus qui venenum in Pyrrum regem 
vetuerant prodiderantque. Ceterum Arminius absceden- 
tibus Romanis et pulso Maroboduo regnum adfectans liber- lo 
tatem popularium adversam habuit, petitusque armis cum 
varia fortuna certaret, dolo propinquorum cecidit : libe- 
rator hand dubie Germaniae et qui non primordia populi 
Romani, sicut alii reges ducesque, sed florentissimum im- 
perium lacessierit, proeliis ambiguus, bello non victus. 15 
Septem et triginta annos vitae, duodecim potentiae ex- 
plevit, caniturque adhuc barbaras apud gentis^ Graecorum 
annalibus ignotus qui sua tantum mirantur, Romanis 
hand perinde Celebris, dum vetera extollimus, recentium 
incuriosi. 20 

Book III, 55 : Social Conditions in Rome. 

55 Dites olim familiae nobilium aut claritudine insignes 
studio magnifioentiae j)rolabebantur. Nam etiam turn 
plcbem socios regna colore et coli licitum ; ut quisque 
opibus domo paratu speciosus, per nomen et clientelas in- 25 
lustrior habebatur. Postquam caedibus saevitum et mag- 
nitudo famae exitio erat, ceteri ad sapientiora convertere. 
Sinuil novi homines e municipiis et coloniis atque etiam 


pvovinciis in senatum crebro adsumjiti domesticam parsi- 
moniam intulerunt et, quamquam fortuna vel industria 
plerique pecnniosam ad senectam pervenirent, mansit 
tamen prior animus. Sed praecipuus adstricti moris anc- 

5 tor Vespasianus fuit, antiquo ipse cultn victiique. Obse- 
quium inde in principem et aemulandi amor validior quam 
poena ex legibus et metus. Nisi forte rebus cunctis inest 
quidam velut orbis, ut quern ad modum temporum vices, 
ita morum vertantur , nee omnia apud priores meliora, sed 

10 nostra quoque aetas multa laudis et artium imitanda pos- 
teris tulit. Verum haec nobis in maiores certamina ex 
honesto maneant. 

Booh XVI., 16: On the Character oj His Own Work. 

Etiam si bella externa et obitas pro re publica mortis 16 

istanta casuum similitudine memorarem, meqne ijisum sa- 

tias cepisset aliorumque taedium exspectarem, quamvis 

honestos civium exitus, tristis tamen et continuos asper- 

nantium : at nunc patientia servilis tantumque sanguinis 

domi perditum fatigant animum et maestitia restringunt. 

aoNcque aliam defensionem ab iis quibus ista noscentur, 

exegerim quam ne oderim tam scgniter pereuntis. Ira 

ilia numinum in res Eomanas fuit quam non, ut in cladi- 

bus excrcituum aut captivitate urbium, semel edito tran- 

sire licet. Detur hoc inlustrium virorum posteritati, ut 

25 quo modo exsequiis a promisca sepultura scparantur, ita 

in traditione supremorum accipiant habeantque propriam 



C. Plixius Caecilius Secuxdits, nephew and adopted son of the 
anthor of the Xatitral History, Avas born at Comnni in 62 a.d. His 
teachers were Quintilian and Nicetes Sacerdos. He occnpied the 
various curule ofBces, reaching the consulship in 100. He was ap- 
pointed imperial legate for the province of Bithynia about 112, and 
seems to have died shortly after. 

Though a man of great wealth, he was an active advocate and ac- 
counted one of the leaders of the Roman bar. 

His speeches were carefully elaborated for publication, and he also 
wrote poetry; but of his writings only the rauegj/ricitSjii declamatory 
enlogj^ of the Emperor Trajan, and his Correspondence, have survived. 
It is upon the latter that his fame rests. Tlie letters, furnishing an 
accurate reflex of the intellectual and social conditions of his time, 
were all written with a view to i)nblication. They are full of autobi- 
ographical detail, and were evidently designed to set off the author 
in the best possible light. But Pliny's vanity and intense yearning 
for immortality are too ingenuous and naive to be offensive, and the 
reader carries away the impression that the writer must have been 
a very lovable man, endowed with a fair amount of talent and im- 
bued with high ideals of culture and virtue. The picture which he 
draws of contemporary society presents a welcome contrast to the 
fulminations of Juvenal and the pessimistic views of his intimate 
aiul admired friend, Tacitus. The letters to Trajan, together with 
the Emperor's answers, eighty in number, form an independent group, 
which were evidently not intended for publication. The letters con- 
cerning the Christians, with Trajan's reply, and the two addressed to 
Tacitus, containing the vivid description of au eye-witness of the 
eruption of Vesuvius, at which Pliny's uncle perished, have acquired 
a special celebrity. 


Booh I., G : To Tacitus. — Hunting and Literatnre. 

Kidebis et licet rideas. Ego illo quern nosti apros trisl 
et quidem piilcherrimos cepi. 'Ipse ?' inqnis. Ipse ; non 
tamen ut omnino ab inertia mea et qniete discederem. Ad, 
retia sedebam : crat in proximo non venabulum aut lancea, 

5sed stilus et pugillares. Meditabar aliquid enotabamque, 
ut, si manus vacuas, plenas tamen ceras reportarem. Non 3 
est quod contemnas hoc studendi genus. Mirum est ut 
animus agitatione motuque corporis excitetur. lam undi- 
que silvae et solitudo ipsumque illud silentium quod ve- 

lonationi datur magna cogitationis incitamenta sunt. Pro- 3 
iiide cum venabere, licebit auctore me ut panarium et 
lagunculam sic etiam pugillaris feras. Expcrieris non 
Dianam magis montibus quam Minervam inerrare. Vale. 

Book IX., 10: To Tacitus.— The same. 

15 Cupio praeceptis tuis parere, sed aprorum tanta penu- 1 
ria est, ut Minervae et Dianae, quas ais pariter colendas, 
convenire non possit. Itaque Minervae tantuni servien- 2 
dum est. delicate tamen, ut in seccssu et aestate. In via 
plane non nulla leviora statimque delenda ea garrulitatc 

20 qua sermones in vehiculo seruntur extendi. His quaedam 


addidi in villa, cam aliud non liberet. Itaqne poemata 
quoque crescnnt quae tii inter nemora et lucos conmo- 
3 dissime perfici putas. Oratiuuculam unani alteramve re- 
tractavi ; quamquam id genus operis inamabile, inamoe- 
num magisque laboribus ruris quam voluptatibus simile. 5 

Booh I., 9 : To Fundanus. — Citij and Coinitry Life. 

1 Mirum est qnam singulis diebus in uvbe ratio aut con- 
stet aut constare videatur, pluribus iunctisque non constet. 

2 Nam si quem interroges ' liodie quid egisti ?' respondeat lo 
'officio togae virilis interfui, sponsalia aut nuptias fre- 
quentavi, ille me ad signandum testamentum, ille in ad- 

3 vocatiouem, ille in consilium rogavit.' Haec quo die fe- 
ceris necessaria, eadem, si cotidie fecisse te reputes, inania 
videntur, multo magis cum secesseris. Tunc enim subitis 
recordatio 'quot dies quam frigidis rebus absumpsi !' 

4 Quod evenit mihi, postquam in Laurentino meo aut lego 
aliquid aut scribo aut etiam corpori vaco, cuius fulturis 

5 animus sustinetur. Nihil audio quod audisse, nihil dico 
quod dixisse paeniteat : nemo apud me quemquam sini- 20 
stris sermonibus carjjit, neminem ij)se reprehendo, nisi 
tamen me, cum parum conmode scribo ; nulla spe, nuUo 
timore sollicitor, nullis rumoribus inquietor, mecum tan- 

6 tum et cum libellis loquor. rectam sinceramque vitam, 

o dulce otium honestumque ac paene omni negotio pul-25 
chrius ! O mare, o litus, verum secretumque yLovatlov, 

7 quam multa invenitis, quam multa dictatis ! Proinde ta 
quoque strepitum istum inanemque discursum et multum 
ineptos labores, ut primum fuerit occasio, relinque teque 

Sstudiis vel otio trade. Satius est enim, ut Atilius nosterso 
eruditissime simul et facetissime dixit, otiosum esse quam 
niliil ao-ere. Vale. 


Booh I., 10: To xittius Clemens. — Euphrates the 
Ph ilosojjher. 

Si quaudo urbs nostra liberalibus stndiis floruit, nunc 1 
maximc floret. Multa claraque exempla sunt ; sufiiceret 3 

5unum, Euphrates philosophus. Ilunc ego in Syria, cum 
adulescentulus militarem, penitus et domi inspexi aniari- 
que ab eo laboravi, etsi non erat laborandum. Est enim 
obvius et expositus pleuusque humanitate quam praecipit. 
Atque utinam sic ipse quam spem tunc ille de me concepitS 

10 impleverim, ut ille multum virtutibus suis addidit ! aut 
ego nunc illas magis miror, quia magis intellego. Quani- 
quam ne nunc quidem satis intellego. Vt enim de pic- 4 
tore scalptore fictore nisi artifex iudicare, ita nisi sapiens 
uou potest perspicere sapientem. Quantum tamen milii 5 

i5cernere datur, multa in Euplirate sic eminent et elucent, 
ut mediocriter quoque doctos advertant et adficiant. Di- 
sputat subtilitergravitcr ornate, frequenter etiam Platoni- 
cam illam sublimitatcm et latitudinem effingit. Scrmo 
est copiosus et varius, dulcis in primis, et qui repugnautis 

20 quoque ducat impellat. Ad lioc proceritas corporis, deco- 6 
ra facies, demissus capillus, ingens et cana barba ; quae 
licet fortuita et inania putentur, illi tamen plurimum vene- 
rationis adquirunt. NuUus horror in cultu, nulla tristitia, 7 
multum severitatis ; reverearis occursum, non reformides. 

25 Vitae sanctitas summa, comitas par ; insectatur vitia, non 
homines, nee castigat errantes sed emendat. Sequaris 
monentem adtentus et pendens et persuader! tibi, etiam 
cum persuaserit, cupias. lam vero liberi tres, duo marcs 8 
quos diligentissime instituit. Socer Pompcius lulianus, 

30 cum cetera vita tum vcl hoc uno magnus et elarus, quod 
ipse provinciae princeps, inter altissimas conditiones, gene- 
rum non honoribus principem sed sapientia elegit. Quam- 9 


qnam quid ego plura de viro quo mihi frui non licet ? an 
ut magis angar quod iion licet ? Nam distringor officio 
ut maximo, sic molestissimo. Sedeo pro tribunali, subnoto 
libellos, couficio tabulas, scribo plurimas sed iulitteratissi- 

10 mas litteras. Soleo iiou nnmquam (nam id ipsum qnandos 
contingit !) de his occupationibus apud Eupliraten qneri. 
Ille me consolatur, adfirmat etiam esse banc philosopbiac 
et quidem pulcberrimam partem, agere negotinm publi- 
cum, cognoscere, iudicare, promere et exercere iustitiam, 

11 quaeque ipsi doceant in nsu habere. Mihi tamen hoc unum lo 
non persuadet, satius esse ista facere quani cum illo dies 
totos audiendo discendoque consumere. Quo magis te, 
cui vacat, hortor, cum in urbem proxime veneris (venias 
autem obhoc maturius), illi te expoliendumlimandumque 

ispermittas. Neque enim ego, ut multi, invideo aliis bono 15 
quo ipse careo, sed contra sensum quendam voluptatemque 
percipio, si ea quae mihi denegantur amicis video supe- 
resse. Yale. 

Booh III., 5 : To Baehms Macer. — The Writings of 

Pliny the Elder. 20 

1 Pergratum est mihi quod tam diligenter libros avunculi 
mei lectitas, ut habere omnis velis quaerasque qui sint 

2omnes. Eungar indicis partibus atque etiam quo sint 
ordine scripti notum tibi faciam : est enim haec quoque 

3studiosis non iniucunda cognitio. ' De iaculatione eque-25 
stri unus,' hunc, cum praefectus alae militaret, pari in- 
geuio curaque composuit. ' De vita Pomponi Secundi duo,' 
a quo singulariter amatus hoc memoriae amici quasi de- 

4bitum munus exsolvit. 'Bellorum Germaniae viginti,' 
quibus omnia quae cum Germanis gessimus bella conlegit. 30 
Incohavit, cum in Germania militaret, somnio monitus ; 


adstitit ei quiesccnti Drusi Ncronis effigies, qui Gcrmaniae 
latissime victor ibi periit, conmendabat memoriam siiam 
orabatque ut se ab iniuria oblivionis adsereret. ' Studiosi 5 
tres/ in sex voliiinina propter amplitudinem divisi quibus 

5oratorem ab incuuabulis institnit et perficit. 'Dubii ser- 
monis octo/ scripsit sub Nerone novissimis annis, cum 
omne studiornm genus paulo liberius et erectius periculo- 
sum servitus fecisset. ' A fine Aufidi Bassi triginta unus.' 6 
'Naturae historiarum triginta septem,' opus diffusum, 

loeruditum, nee minus varium quani ipsa iiatura. Miraris7 
quod tot volumina multaque in his tarn scrupulosa homo 
occupatus absolverit. Magis miraberis, si scieris ilium 
aliquamdiu causas actitasse, decessisse anno sexto et quin- 
quageusimo, medium tempus distentum impeditumque 

15 qua officiis maximis, qua amicitia principum egisse. Sed8 
eratacre ingenium, incredibile studium, summa vigilantia. 
Lucubrare Vulcanalibus incipiebat, non auspicandi causa 
sed studendi, statim a uocte multa, hieme vero ab hora 
septima, vel cum tardissime, octava, saepe sexta. Erat 

20 sane somni paratissimi, non numquam etiam inter ipsa 
studia instantis et deserentis. Ante luceni ibat ad Vespa-9 
sianum imperatorem (nam ille quoque noctibus utebatur), 
inde ad delegatum sibi officium. Reversus donium, quod 
relicum temporis, studiis reddebat. Post cibum saepe 10 

25quem interdiu levem et facilem veterum more sumebat, 
aestate, si quid otii, iacebat in sole, liber legebatur, adno- 
tabat excerpebatque. Nihil enim legit quod non excerpe- 
rct ; dicere etiam solebat nullum esse librum tam malum 
ut non aliqua parte prodesset. Post solem plerumquell 

3ofrigida lavabatur, deinde gustabat dorniiebatque mini- 
mum, mox quasi alio die studebat in cenae tempus. 
Super banc liber legebatur, adnotabatur et quidem cur- 
sim. Memiui qucmdam ex amicis, cum lector quaedam 13 
perperam pronuntiasset, revocasse et repeti coegisse, huic 


avunculum menm dixisse ' intellexeras nempe ?' cnm 
ille adnuisset, 'cur ergo revocabas ? decern amplius ver- 

13SUS hac tua iuterpellatione perdidimus.' Tanta erat par- 
siniouia temiDoris. Surgebat aestate a cena luce, hieme 
intra priniam iioctis et tamquam aliqua lege cogeute. 5 

14 Haec inter medios labores urbisqne f remitum. In secessu 
solum balinei tempus studiis eximebatur; cum dico ba- 
linei, de interioribus loquor, nam dum destringitur ter- 

ISgiturque, audiebat aliquid aut dictabat. In itinere quasi 
solutus ceteris curis huic uni vacabat, ad latus notariusio 
cum libro et pugillaribus cuius manus hieme manicis 
muniebantur, ut ne caeli quidem asperitas ullum studiis 
tempus eriperet, qua ex causa Romae quoque sella vehe- 

16 batur. Repeto me conreptum ab eo cur ambularem : ' po- 
teras/ inquit, "^has horas non perdere,' nam perire omnei5 

17 tempus arbitrabatur quod studiis non impenderetur. Hac 
intentione tot ista volumina peregit electorumque com- 
mentarios centum sexaginta raihi reliquit, opisthographos 
quidem et minutissime scriptos, qua ratione multiplicatur 
liic numerus. Referebat ipse potuisse se, cum procuraretao 
in Hispania, vendere hos commentarios Largio Licino 
quadringentis milibus nummum et tunc aliquauto pau- 

ISciores erant. Nonne videtur tibi recordanti quantum 
legerit, quantum scripserit, nee in officiis ullis nee in 
amicitia princij^is fuisse, rursus, cum audis quid studiis 25 
laboris impenderit, nee scripsisse satis nee legisse ? quid 
est enim quod non aut illae occupationes impedire aut 

19 haec instantia non possit efficere ? itaque soleo ridere, 
cum me quidam studiosum vocant, qui, si comparer illi, 
sum desidiosissimus. Ego autem tantum quem partimso 
publica, partim amicorum officia distringunt ? quis ex 
istis qui tota vita litteris adsident conlatus illi non quasi 

20 somno et inertiae deditus erubescat ? extendi epistulam, 
cum hoc solum quod requirebas scribere destinassem quos 


libros reliquisset ; confido tameii haec quoqiie tibi iion 
minus grata quam ipsos libros futura quae te non tantuni 
ad legendos eos, verum etiam ad simile aliqiiid elaboran- 
dum possunt aemulationis stimiilis excitare. Yale. 

5 Book III., 7: To Caninius Rufus. — Death of Silius 
Italiais, the Poet {abovt 101 A.D.). 

Modo nuntiatus est Silius Italicus in Neapolitano suoi 
inedia finisse vitam. Causa mortis valetudo. Erat illi3 
natus insanabilis claviis cuius taedio ad mortem inrevoca- 

10 bill constantia decucurrit, usque ad supremum diem bea- 
tus et felix, nisi quod minorem ex liberis duobus amisit, 
sed maiorem melioremque florentem atque etiam consnla- 
rem reliquit. Laeserat famam suam sub Neroue, crede- 3 
batur sjjonte accusasse, sed in Yitelli amicitia sapienter 

15 se et comiter gesserat, ex proconsulatu Asiae gloriam re- 
portaverat, maculam veteris industriae laudabili otio ab- 
luerat. Fuit inter principes civitatis sine potentia, sine 4 
invidia ; salutabatur, colebatur, multumque in lectulo 
iacens cubiculo semper non ex fortuna frequenti doctis- 

2osimis sermonibus dies transigebat, cum a scribendo vaca- 
ret. Scribebat carmina maiore cura quam ingenio, non 5 
numquam indicia homiuum recitationibus experiebatur. 
Novissime ita suadentibus annis ab urbe secessit, seque in o 
Campania tenuit ac ne adventu quidem iiovi principis 

25 inde conmotus est. Magna Caesaris laus sub quo hoc 7 
liberum fuit, magna illius qui hac libertate ausus est uti. 
Erat (piXvKoXoQ usque ad emacitatis reprehensionem. Pluris 8 
isdem in locis villas possidebat adamatisque novis priores 
neglegebat. Multum ubique librorum, multum statua- 

30 rum, multum imaginum quas non habebat, modo verum 
etiam venerabatur, Yergilii ante omnis cuius natalem re- 


ligiosius qnam smnn celebrabat, Neaj)oli maxirno, iibi mo- 
gnimeutum eiiis adire iit templum solebat. In hac tran- 
quillitate annum quintum et septuagensimum excessit, 
delicato magis corpore quam iufirmo ; ntque novissimus a 
Nerone factus est consul, ita postremus ex omnibus quoss 

10 Nero consules fecerat decessit. Illud etiam notabile, ulti- 
mus ex Neronianis consularibus obiit quo consule Nero 
periit. Quod me recordantem fragilitatis humanae mise- 

11 ratio subit. Quid enim tam circumcisum, tarn breve quam 
liomiuis vita lougissima ? an non videtur tibi Nero modo lo 
modo f uisse ? cum interim ex iis qui sub illo gesserant con- 

12 sulatum nemo iam superest. Quamquam quid hoc miror ? 
nuper L. Piso, pater Pisonis illius qui a Valeric Festo per 
summum facinus in Africa occisus est, dicere solebat ne- 
minem se videre in senatu quern consul ipse sententiam is 

13 rogavisset. Tam angustis terminis tantae multitudinis 
vivacitas ipsa concluditur, ut mihi non venia solum dignae, 
verum etiam laude videantur illae regiae lacrimae. Nam 
ferunt Xerxen, cum inmensum exercitum oculis obisset, 
inlacrimasse, quod tot milibus tam brevis inmineret oc-20 

14 casus. Sed tanto magis hoc, quidquid est temporis futilis 
et caduci, si non datur factis (nam horum materia in aliena 
manu), certe studiis proferamus et, quatenus nobis dene- 
gatur diu vivere, relinquamus aliquid quo nos vixisse te- 
la stemur. Scio te stimulis non egere, me tamen tui caritas 25 

evocat ut curreutem quoque instigem, sicut tn soles me. 
'AyaBi) iptc, cum invicem se mutuis exhortationibus 
amici ad aniorem iumortalitatis exacuunt. Vale. 

Book 111., 10 : To Metilius Nepos. — Arria's Herois7n. 

1 Adnotasse videor facta dictaque virorum feminarumqueso 

2 alia clariora esse, alia maiora. Confirmata est opiuio mea 


hesterno Fanniae sermone. Neptis haec Arriae illius quae 
inarito et solacium mortis et exemplum fuit. Multa refe- 
rebat aviae suae non minora hoc sed obscuriora, quae tibi 
existimo tarn mirabilia legenti fore quani mihi audienti 
5fuerunt. Aegrotabat Caeciua Paetus, maritus eius, aegro-3 
tabat et filius, uterque mortifere, ut videbatur ; filius de- 
cessit eximia pulcliritudine, pari verecnndia et parentibus 
non minus ob alia earns quam quod filius erat. Huic ilia 4 
ita funus paravit, ita duxit exequias ut ignoraret maritus. 

10 Quin immo, quotiens cul^iculum eius intraret^, vivere filiura 
atque etiam conmodiorcm esse simulabat ac persaepe in- 
terroganti quid agcret puer respondebat ' bene quievit, 
libenter cibum sumpsit.' Deinde, cum din cobibitae la- 5 
crimae vincerent prorumperentque, egrediebatur. Tunc 

15 se dolori dabat. 8atiata siccis oculis composito vultu re- 
dibat, tamquam orbitatem foris reliquisset. PraeclarumG 
quidem illud eiusdem, ferrum stringere, perfodere pectus, 
extrahere pugionem, porrigere marito, addere vocem in- 
mortalem ac paene divinam ' Paete, non dolet/ Sed 

20 tamen ista facienti, ista dicenti gloria et aeternitas ante 
oculos erant, quo mains est sine praemio acteruitatis, sine 
praemio gloriae abdere lacrimas, operire luctum, amis- 
soque filio matrem adhuc agere. Scribonianus arma in? 
Illyrico contra Clandium moverat ; fuerat Paetiis in par- 

25 tibus et occiso Scriboniano Romam tralicbatur. EnitS 
asceusurus navem, Arria milites orabat ut siniid inijione- 
retur. ' Nempe enim/inquit, ' daturi estis consulari viro 
scrvulos aliquos quorum c manu cibum capiat, a quibus 
vestiatur, a quibus calcietur ; omnia sola praestabo.' Non 

3oimpetravit. Conduxit piscatoriam nauculam ingcnsqueO 
navigium minimo secuta est. Eadem apud Clandium uxori 
Scribouiani, cum ilia profiteretur indicium, 'ego,' inquit, 
' te audiam, cuius in greniio Scribonianus occisus est, et 
vivis ?' ex quo manifestuni est ei consilium pulcherrimae 


10 mortis non subitum f uisse. Quin etiam, cum Thrasea, ge- 
ner eius, deprecaretur ne mori pergeret interque alia dixis- 
set, *vis ergo liliam tuam, si milii pereundum fuerit, mori 
mecum T respondit, 'si tarn diu tantaque concordia vixerit 

11 tecum quam ego cum Paeto, volo/ Auxerat hoc response 5 
curam suorum, adteutius custodiebatur ; sensit et ' nihil 
agitis/ inquit, ' potestis enim efficere ut male moriar, ut 

ISnou moriar non potestis.' Dum haec dicit, exiluit cathe- 
dra adversoque parieti caput ingenti impetu impegit et 
conruit. Focilata ' dixeram/ inquit, ' vobis inventuram me 10 
quamlibet durara ad mortem viam, si vos facilem negas- 

ISsetis/ Videnturne haec tibi maiora illo, 'Paete, non do- 
let/ ad quod per haec perventum est ? cum interim illud 
quidem ingens fama^ haec nulla circumfert. Vnde con- 
ligitur quod initio dixi^ alia esse clariora, alia maiora. 15 

Booh III., 21: To Cornelius Priscus. — Death of ihc Poet 
Ilartial (about 102 a. B.). 

1 Audio Valerium Martialem decessisse et moleste fero. 
Erat homo ingeniosus acutus acer et qui plurimum in 20 
scribendo et salis haberet et fellis nee candoris minus. 

2 Prosecutus eram viatico secedentem; dederam hoc amici- 
tiae, dederam etiam versiculis quos de me composuit. 

3 Fuit moris antiqui eos qui vel singulorum laudes vel 
urbium scripserant aut honoribus aut pecunia ornare;25 
nostris vero temporibus ut alia speciosa et egregia, ita hoc 
in primis exolevit. Nam postquam desiimus facere lau- 

4danda, laudari quoque ineptum putamus. Quaeris qui 
sint versiculi quibus gratiam rettuli ? remitterem te ad 
ipsum volumen, nisi quosdam tenerem : tu, si. placuerintso 

5 hi, ceteros in libro requires. Adloquitnr Musam, mandat 
ut domum meam Esquilis quaerat. adeat reverenter : 


Setl lie temjDore non tuo disertam 
Pulses ebria ianuam videto : 
Totos dat tetricae dies Minervae, 
Dum centum studet auribus virorum 
6 Hoc quod saecula posterique possint 

Arpinis quoque comparare chartis. 
Seras tutior ibis ad lucernas : 
Haec hora est tua, cum furit Lyaeus, 
Cum regnat rosa, cum madent capilli : 
10 Tunc me vel rigidi legant Catones. 

Meritone eum qui haec de me scripsit et tunc dimisi ami- 6 
cissime et nunc ut amicissimum defunctum esse doleo ? 
dedit enim miiii quantum maximum potuit.. daturus am- 
plius, si potuisset. Tametsi quid homini potest dari mains 
15 quam gloria et laus et aeternitas ? ' at non erunt aeterna 
quae scripsit.' Non erunt fortasse, ille tamen scri^isit tam- 
quam essent futnra. Vale. 

Book v., 10 {11): To Suetonius Traiiqui/lus. 

Libera tandem licndecasyllaborum meorum fidem quil 
2oscripta tua conmunibus amicis spoponderunt. Adpel- 
lantur cotidie et flagitantur ac iam periculum est, ne 
cogantur ad exhibendum formulam accipere. Sum ct 3 
ipse in edendo haesitator, tu tamen meam quoque cuncta- 
tionem tarditatcmque vicisti. Proinde ant rumpe iam 
25 moras aut cave no eosdem istos libellos quos tibi hendeca- 
syllabi nostri blanditiis elicere non possunt, convicio sca- 
zontes extorqueant. Perfectum opus absolutumque est 3 
nee iam splendescit lima sed adteritur. Patere me videre 
titulum tuum, patere audire describi legi venire volumina 
3oTranquilli mci. Aecjuum est nos in amore tarn mutuo 
eandem percipere ex te voluptatem, qua tu perfrueris ex 
nobis. Vale. 


Book VI. y 15 : To Romanus. — An Anecdote. 

1 Mirificae rei non interf uisti ; ne ego qnidem, sed me re- 
cens fabula excepit. Passennus Paullus, splendidus eqnes 
Romanus et iu primis eruditus, scribit elegos. Gentili- 
cinm hoc illi, est enim municeps Properti atqne etinms 

2 inter maiores suos Propertinni numerat. Is cnm recitaret, 
ita coepit dicere ' Prisce, iubes.' Ad hoc lavolenus Pri- 
sons (aderat enim, nt Panllo amicissirans), 'ego vero non 

3iubeo.' Cogita qni risns hominnm, qui ioci. Est omnino 
Prisons dnbiae sanitatis, interest tamen ofticiis, adhibctnrio 
consiliis atqne etiam ins civile pnblice respondet, quo 
magis qnod tnnc fecit et ridicnlnm et notabile fnit. In- 
terim Panllo aliena deliratio aliqnantnm frigoris adtnlit. 
Tarn sollicite recitatnris jirovidendnm est non solum ut 
sint ipsi sani, verum etiam nt sanos adhibeant. A^ale. is 

Book VI., 16: To Tacitus.— Death of Pliny tlie Elder at 
the Eruption of Vesuviics {79 A.D.). 

1 Petis ut tibi avnncnli mei exitum scribam, quo verins 
tradere posteris possis. Gratias ago, nam video morti 
eius, si celebretur a te, inmortalem gloriam esse proposi-20 

2 tarn. Quamvis enim puleherrimarnm clade terrarum, ut 
populi,. ut nrbes, memorabili casn quasi semjoer victurns 
occiderit, quamvis ipse plurima opera et mansura condi- 
derit; multnm tamen pcrpetnitati eius scrij^torum tuornm 

Saeternitas addet. Eqnidem beatos pnto quibus deorum25 
munere datum est ant facere scribenda ant scribere le- 
genda, beatissimos vero quibus utrumque. Horum iu 
numero avunculus mens et snis libris et tnis erit. Quo 

41ibeutius suscipio, deposco etiam quod iniungis. Erat 


Miseni classemque imperio 2')racscns regebat. Nonum 
Kal. Septembris, bora fere septima, mater mea indicat ei 
adparere niibein innsitata et magiiitudine ct specie. Vsuss 
ille sole, mox frigida, gustaverat iacens studebatque ; po- 

5 scit soleas, ascendit locum ex quo maxime miraculum ilhul 
conspici poterat. Nubes, incertum procul intuentibus ex 
quo monte (Vesuvium fnisse postea cognitum est), orie- 
batur, cuius similitudiuem et formam non alia magis arbor 
quam pinus exprcsscrit. Nam longissimo velut trunco6 

loelata in altum quibusdam ramis diffundebatur, credo, quia 
recenti spiritu evecta, dein senescente eo destituta aut 
etiam pondere suo victa in latitudinem vanescebat; Candida 
interdum, interdum sordida et maculosa, prout tcrram 
cineremve sustulerat. Magnum propiusque noscendum, 7 

15 ut cruditissimo viro, visum. lubct Liburnicam aptari ; 
milii, si venire una vellem. facit copiam. Respondi stndere 
me malle et forte ipse quod scriberem dederat. Egredie-8 
batur domo, accipit codicillos Rectinae Tasci inminenti 
periculo exterritae (nam villa eius subiacebat, nee ulla 

20 nisi navibus fuga) ; ut se tanto discrimini eriperet orabat. 
Vertit ille consilium et quod studioso animo incobaveratg 
obit maximo. Deducit quadriremes, ascendit ipse, non 
Rectinae modo sed multis (erat enim frequens amoenitas 
orae) laturus auxilium. Properat illuc unde alii fugiunt, 10 

25rectumque cursum, recta gubernacula in periculum tenet, 
adco solutus metu ut omnis illius mali motus, omnis figu- 
ras, ut deprenderat oculis, dictaret enotaretque. lam 11 
navibus cinis incidebat, quo propius accederent, calidior 
et densior, iam pumices etiam nigrique et ambusti et fracti 

soigne lapides, iam vadum subitum ruinaque mentis litora 
obstantia. Cunctatus paulum an retro flecteret, mox gu- 
bernatori ut ita faceret monenti 'fortes,' inquit, ' fortuna 
iuvat : Pomponianum pete.' Stabiis erat, diremptus sinu 12 
medio, nam sensim circumactis curvatisque litoribus marc 


infuuditur. Ibi, qnamquam nondum periculo adpropin- 
quante, conspicuo tamen, et cum cresceret, proximo, sar- 
cinas contulerat in navis, certus fugae, si oontrarius ventus 
resedisset, quo tunc avunculus mens secundissimo in- 
vectus complectitur trepidantem, consolatur, hortatur, 5 
utque timorem eius sua securitate leniret, deferri in bali- 
neum iubet. Lotus accubat, cenat aut hilaris aut, quod est 

ISaeque magnum, similis hilari. Interim e Vesuvio monte 
pluribus in locis latissiraae flammae altaque incendia re- 
lucebant quorum f ulgor et claritas tenebris noctis excita- 10 
batur. Hie agrestium trepidatione ignis relictos desertas- 
que villas per solitudinem ardere in remedium formidinis 
dictitabat. Tum se quieti dedit et quievit verissimo qui- 
dem somno. Nam meatus animae qui illi propter ampli- 
tudinem corporis gravior et souantior erat, ab iis qui limini 15 

14 obversabantur audiebatur. Sed area ex qua diaeta adibatur 
ita iam cinere mixtisque pumicibus oppleta surrexerat ut, 
si lougior in cubiculo mora, exitus negaretur. Excitatus 
procedit seque Pomponiano ceterisque qui pervigilaverant 

ISreddit. In conmune consultant, intra tecta subsistantao 
an in aperto vagentur. Nam crebris vastisque tremoribus 
tecta nutabant et quasi emota sedibus suis nunc hue, nunc 

iCilluc abire aut referri videbantur. Sub dio rursus quam- 
quam levium exesorumque pumicum casus metuebatur, 
quod tamen periculorum coulatio elegit. Et apud ilium 25 
quidem ratio rationem, apud alios timorem timor vicit. 
Cervicalia capitibus imposita linteis constringunt, id mu- 

ITnimentum adversus incidentia fuit. Iam dies alibi, illic 
nox omnibus noctibus nigrior densiorque, quam tamen 
faces multae variaque lumina solabantur. Placuit egrediao 
in litus et ex proximo adspicere ecquid iam mare admitte- 

18 ret, quod adhuc vastum et adversum permanebat. Ibi 
super abioctum linteum recubans semel adque iterum frigi- 
dam aquam poposcit lia:nsitque. Deiudc llammae flam- 


marumque praenuntins odor sulpuris alios in fngam ver- 
tuut, excitant ilium. Innitens servulis dnobus adsurrexit 19 
et statirn concidit. ut ego conligo, crassiore caligine spiritu 
obstructo clansoque stomacho qui illi natura invalidus et 

sangustus et frequenter aestuans erat. Vbi dies redditus20 
(is ab eo qneni uovissime viderat tertius), corpus inventum 
integrum, inlaesum opertumque ut fuerat indutus ; habitus 
corporis quiescenti quam defuncto similior. Interim Mi- 2i 
seni ego et mater. Sed nihil ad historian! nee tu aliud 

10 quam de exitu eius scire voluisti. Finem ergo faciam. 22 
Vnuni adiciam omnia me quibus interfueram quaeque 
statim, cum maxime vera memorantur, audieram perse- 
cutum. Tu potissima excerpes. Aliud est enim epistu- 
1am, aliud historiam, aliud amico, aliud omnibus scribere. 

15 Yale. 

Bool: VI., 20: To Tacitus. — Description of the Eruption. 

Ais te adductum litteris (juas exigenti tibi de morte 1 
avunculi mei scrips! cupere cognoscere quos ego Miseni 
relictus (id enim ingressus abruperam) non solum metus, 

2overum etiam casus pertulerim. Quamquam animus me- 
minisse horret, incipiam. Profecto avunculo ipse reli-3 
cum tempus studiis (ideo enim remanseram) impendi, 
mox balineum, cena, somnus inquietus et brevis. Prae- 3 
cesserat per multos dies tremor terrae minus formidolosus, 

25 quia Campaniae solitus. Ilia vero noctc ita invaluit, ut 
non moveri omnia, sed verti crederentur. Inrumpit cu-4 
biculum meum mater ; surgebam, invicem, si quiesceret, 
excitaturus. Residimus in aroadomus quae nuire a tectis 
modico spatio dividebat. Dubito constantiam vocarc an 5 

3oimprudentiam debeam ; agebam enim duodevicensimum 
annum : posco librum Titi Livi et quasi per otium logo 


atqne ctiani;, ut coeperam, excerpo. Ecce, amicus avuii- 
culi, qui nui:)er ad eiim ex Hispania venerat, ut me ct ma- 
trem sedentis, me vero etiam legentem videt, illius pa- 
tientiam, securitatem meam conripit ; iiihilo seguius ego 
eintentus in librum. lam hora diei prima et adiuic dubiuss 
et quasi languidus dies. lam quassatis circumiacentibus 
tectis, quamquam in aperto loco, augusto tamen, magnus 

.7et certus rninae metus. Turn demum excedere oppido 
visum ; sequitur vulgus adtonitum, quodque in pavore 
simile prudentiae, alienum consilium suo praefert ingen- lo 
tique agmine abeuntis jiremit et impellit. Egressi tecta 
Sconsistimus. Multa ibi miranda, multas formidines pati- 
mur. Nam vebicula quae produci iusseramus, quamquam 
in pianissimo campo, in contrarias partis agebantur ac ne 
lapidibus quidcm fulta in eodem vestigio quiescebant. 15 
9 Praotorea mare in se resorberi et tremore terrae quasi re- 
pelli videbamus. Certe processerat litus multaque ani- 
malia maris siccis arenis detinebat. Ab altero latere 
nubes atra et liorrenda ignei spiritus tortis vibratisque 
discursibus rupta in longas flammarum figuras dehiscebat, 20 

lOfulguribus illae et similes et maiores erant. Tum vero 
idem ille ex Ilispania amicus acrius et instantius 'si 
frater,' inquit, 'tuus, tuus avunculus vivit, vult esse vos 
salvos ; si periit, superstites voluit. Proinde quid cessatis 
evadere ?' Respondimus non conmissuros nos ut de sa-25 

11 lute illius incerti nostrae consuleremus. Non moratus 
ultra proriji'it se effusoque cursu pericnlo aufertur. Nee 
multo post ilia nubes descendere in terras, operire maria : 
cinxerat Capreas et absconderat, Miseni quod procurrit 

ISabstulerat. Tum mater orare, bortari, iubere quoquoso 
modo fugerem ; posse enim iuvenem, se et annis et cor- 
pore gravem bene morituram, si mihi causa mortis non 
fuisset. Ego contra, salvum me nisi una non futurum, 
dein manum eius amplexus, addere gradum cogo. Paret 


aegre incusatque se quod mo moretur. lam ciuis, adbuc 13 
tamen rarus : respicio; densa caligo tergis inmiuebat 
quae nos torrentis modo iiifusa terrae sequebatur. ' De- 
flectamus/ inquam, 'duni videmus lie in via strati comi- 
5 tantiiim turba in tenebris opteraniur.' Vix consideramus, 14 
et nox, non qualis inlunis ant iiiibila, sed qualis in locis 
clausis luniine extincto. Audires ululatus feminaruni, 
infantum quiritatus, clamores virorum; alii parentes, alii 
liberos, alii coniuges vocibus requirebant, vocibus noscita- 

10 bant; hi suum casum, illi suorum miserabantur. Erant 
qui metu mortis mortem precarentur, multi ad deos 15 

" manus tollere, plures nusquam iam deos ullos, aeter- 
namque illam et novissimam noctem mundo interpreta- 
baiitur. Nee defuerunt qui fictis mentitisque terroribus 

15 vera pericula augerent. Aderant qui Miseni illud ruissc, 
illud ardcre falso, sed credentibus nuntiabant. Pauluin 16 
reluxit, quod non dies nobis sed adventantis ignis indi- 
cium vidobatur. Et ignis quidem longius substitit, tene- 
brae rursus, cinis rursus multus et gravis. Hunc identi- 

20 dem adsurgentes excutiebamus, operti alioqui atque etiam 
oblisi pondere essemus. Possem gloriari non gemitum 17 
mihi, non voccm parum fortem in tantis pcriculis exci- 
disse, nisi me cum omnibus, omnia mecum perire misero, 
magno tamen mortalitatis solacio credidissem. Tandem 18 

25 ilia caligo tenuata quasi in fumum nebulamvc discessit, 
mox dies verus, sol etiam effulsit, luridus tamen, qualis 
esse, cum deficit, solet. Occursabant trepidantibus adliuc 
oculis mutata omnia altoque cincre, tamquam nive, ob- 
ducta. Regressi Misenum, curatis utcumque corporibus 19 

sosuspensam dubiamque noctem spe ac metu excgimus. 
Metus pracvalcbat, nam et tremor terrae perseverabat et 
plerique lymphati terrificis vaticinationibus et sua et 
aliena mala ludificabantur. Nobis tamen ne tunc qui- 20 
dem, quamquam et expcrtis periculum et exspcctantibus, 


abeundi consilium, donee de avnnculo nuntius. Haec 
nequaquam historia digna non scripturus leges et tibi, 
scilicet qui requisisti, imputabis, si digna ne cpistula 
quidem videbuntur. Vale. 

Booh VII., SO: To Tacitus.— Their Intimacy. 5 

1 Librum tuum legi et quam diligentissime potui adnotavi 
quae conrautauda, quae eximenda arbitrarer. Nam et ego 
verum dicere adsuevi et tu libenter audire. Neque enim 
ulli patientius reprehenduntur quam qui maxime laudari 
merentur. Nunc a te librum meum cum adnotationibusio 

2tuis expecto. iucundas, o pulchras vices ! Quam me 
delectat quod, si qua posteris cura nostri, usquequaque 

3 narrabitur qua concordia simpliciti'te fide vixerimus ! Erit 
rarum et insigne duos homines aetate dignitate propemo- 
dum aequalis, non nullius in litteris nominis (cogor enim 15 
de te quoque parcius dicere, quia de me simul dico), al- 

4terum alterius studia fovisse. Equidem adulescentulus, 
cum iam tu fama gloriaque floreres, te sequi, tibi longo sad 
proximus intervallo et esse et haberi concupiscebam. Et 
erant multa clarissima ingenia, sed tu mihi (ita similitudo2o 
naturae ferebat) maxime imitabilis, maxime imitandus 

5videbaris. Quo magis gaudeo quod, si quis de studiis ser- 
mo, una nominamur, quod de te loquentibus statim occur- 

6ro. Nee desunt qui utrique nostrum jiraeferantur. Sed 
nos, nihil interest mea quo loco, iuugimur, nam mihi 25 
primus qui a te proximus. Quiu etiam in testamentis 
debes adnotasse, nisi quis forte alterutri nostrum amieis- 

Tsimus, eadem legata et quidem pariter aecipimus. Quae 
omnia hue spectaut ut invieem ardentius diligamus, cum 
tot vinculis nos studia, mores, fama, suprema deniqueso 
honiinum indicia constringant. Vale. 


Booh VIL,33: To Tacitus.— A Notable Act of Pliny. 

Auguror, nee me fallit augurium, historias tuas im- 1 
mortales fntiiras, quo magis illis, ingenue fatebor, inseri 
cupio. Nam si esse nobis curae solet nt facies nostra ab2 

5 Optimo quoque artifice exj)rimatur,. nonne dcbemus optare 
ut operibus nostris similis tni scriptor praedicatorqne con- 
tingat ? demonstro ergo, quamquam diligentiam tuam 3 
fiigere non possit, cum sit in publicis actis, demonstro 
tamen, quo magis credas iucundum mihi futurum, si fac- 

lotum meum cuius gratia periculo crevit, tuo ingenio, tuo 
testimonio ornaveris. Dederat me senatus cum Herennio 4 
Senecione advocatum provinciae Beaticae contra Baebium 
Massam, damnatoque Massa censuerat nt bona eius pu- 
blice custodirentur. Senecio, cum explorasset consules 

ispostulationibus vacaturos, convenit me et 'qua concordia/ 
inquit, ' iniunctam nobis accusationem exsecuti sumus, hac 
adeamus consules petamusque ne bona dissipare sinant 
quorum esse in custodia debent.' Respondi, 'cum simusS 
advocati a senatu dati, dispice num peractas putes partis 

2onostras senatus cognitione finita.' Et ille, 'tu quem voles 
tibi terminum statues, cui nulla cum provincia necessitudo 
nisi ex beneficio tuo et hoc recenti ; ipse et natus ibi et 
quaestor in ea im.' Tum ego, *si fixum tibi istud ac de-6 
libcratum, scquar te, ut, si qua ex hoc invidia, non tantum 

25 tua.' Venimus ad consules, dicit Senecio quae res ferebat, 7 
aliqua subiungo. Vixdum conticueramus et Massa questus 
Senecionem non advocati fidem, sed inimici amaritudinem 
implesse, impietatis reum postulat. Horror omnium: ego 8 
autem, 'vereor,'inquam, ' clarissimi consules, nemihi Mas- 

30 sa silentio suo praevaricationem obiecerit, quod non et me 
reum postulavit.' Quae vox et statim excepta et postea 
multo sermone celebrata est. Divus quidem Nerva (nam 9 


privatus quoque adtendebat liis quae recte in publico fie- 
rent) missis ad me gravissimis litteris non mihi solum ve- 
rum etiam saeculo est gratulatus, cui exemplum (sic enim 
lOscripsit) simile antiquis contigisset. Haec, utcumque se 
luibent, notiora clariora maiora tu facies, quamqiiam non 5 
exigo ut excedas actae rei modum. Nam nee historia 
debet egredi veritatem et lioneste factis Veritas sufiicit. 

Booh VIII., 23: To 3Iaxiin us.— Pliny's Fame. 

1 Frequenter agenti mihi evenit ut centumviri, cum diuio 
se intra iudicum auctoritatem gravitatemquc tenuissent, 
omnes repente quasi victi coactique consurgerent lauda- 

Srentque; frequenter e senatu famam, qualem maxime opta- 
veram, rettuli : numquam tamen maiorem cepi volupta- 
teni quam nuper ex sermone Corneli Taciti, Narrabatis 
sedisse se cum quodam Circensibus proximis : hunc post 
varies eruditosque sermones requisisse, ' Italicus es an [iro- 
vincialis ?' se respondisse, 'nosti me et quidem ex studiis.' 

3 Ad hoc ilium, ^Tacitus es an Plinius ?' Exprimere non 
possum quam sit iucundum mihi quod nomina nostra^ 20 
quasi litterarum propria, non hominum, litteris redduntur, 
quod uterque nostrum his etiam ex studiis notus quibus 

4 alitor ignotus est. Accidit aliud ante pauculos dies simile. 
Recumbebat mecum vir egregius, Fadius Rufinus, super 
eum muuiceps ipsius, qui illo die jirimum venerat in ur-25 
bem, cui Rufinus, demonstrans me, 'vides hunc ?' Multa 

5deinde de studiis nostris, Et ille, 'Plinius est,' inquit. 
Yerum fatebor, capio magnum laboris mei fructum. An, 
si Demosthenes iure laetatus est quod ilium anus Attica 
ita noscitavit, ov-oq ia-i ArjiioeT^erriQ, ego cclcbritate nomi-3o 
nis mei saudere non debeo ? ego vero et gaudeo et gau- 


dere me dico. Neque enini vereor ne iactantior videar, 6 
cum de me aliorum indicium, non meum profero, praeser- 
tim apud te qui uec ullins invides laudibus et faves no- 
stris. Vale. 

5 XCVI.: To IVajan. — Coucerninfj the Treatment of the 


Sollemne est milii, domiue, omnia de quibus dubito ad l 
te referre. Quis enim potest melius vel cunctationem 
meam regere vel ignorantiam extruere ? cognitionibus 

10 de Christianis interfui numquam, ideo ues^sio quid et qua- 
tenus aut jiuniri soleat aut quaeri. Nee mediocriter hae- 2 
sitavi sitne aliquod discrimen aetatum an quamlibet teneri 
nihil a robustioribus differant, detur paeuitentiae venia an 
ei rjui omnino Christianus fuit desisse non prosit, nomen 

isipsum, si flagitiis careat, an flagitia cohaerentia nomini 
puiiiantur. Interim in iis qui ad me tamquam Cliristiani 
deferebantur liunc sum secutus niodum. Interrogavi ip-3 
SOS an essent Christiani. Confitentes iterum ac tertio in- 
terrogavi, supplicium miuatus ; perseverantes duci iussi. 

20 Neque enim dubitabam, qualecumque esset quod fateren- 
tur, pertinaciam certe et infloxibilem obstinationem de- 
bere puniri. Fuerunt alii similis amcntiae quos, quia4 
cives Romani crant, adnotavi in urbem remittendos. Mox 
ipso tractatu, ut fieri solet, diffundente so crimine plures 

25 species inciderunt. Propositus est libellus sine auctorcT) 
multorum nomina continens. Qui negabant esse se Chri- 
stianos aut f uisse, cum praeeunte me deos adpellarent et 
imagini tuae, quam propter hoc iusseram curh simulacris 
numinum adferri, ture ac vino supplicarent, praeterea male 

3odicerent Christo, quorum nihil posse cogi dicuntur qui 
sunt re vera Christiani, diniittendos esse putavi. Alii abo 



indice nominati esse se Christiauos dixerunt et mox nega- 
veriint ; fuisse quidem, sed desisse, quidam ante pliiris 
annos, iion nemo etiam ante viginti qnoqu-e. Omnes et 
imaginem tuam deorumque simulacra venerati sunt et 

7 Christo male dixerunt. Adfirmabant autem banc fuisse 5 
summam vel culpae suae vel erroris, quod essent soliti 
stato die ante lucem convenire carmenque Christo quasi 
deo dicere secum invicem, seque sacramento non in scelus 
aliquod obstringere, sed ne furta, ne latrocinia, ne adulte- 
ria conmitterent, ne fidem fallerent, ne depositum adpel- lo 
lati abnegarent. Quibus peractis morem sibi discedendi 
fuisse, rursusque ad capiendum cibum, promiscuum tameu 
et innoxinm, quod ipsum facere desisse post edictum 
meum, quo secundum mandata tua betaerias esse vetue- 

8 ram. Quo magis necessarium credidi ex duabus ancillis i5 
quae ministrae dicebantur, quid essct veri et per tormenta 
quaerere. Nihil aliud inveni quam superstitionem pra- 
vam inmodioam. Ideo dilata coguitione ad consulendum 

9 to decucurri. Visa est enim mibi res digna consultatione, 
maxime propter periclitantium numerum. Multi enim 20 
omnis aetatis, omnis ordinis, utriusque sexus etiam, vocan- 
tur in periculum et vocabuntur. Neque civitates tantum 
sed vicos etiam atque agros superstitionis isiius contagio 

lOpervagata est, quae videtur sisti et conrigi posse. Certe 
satis constat projie iam desolata templa coepisse celebrari 25 
et sacra soUemnia diu intermissa repeti pastumque venire 
victimarum cuius adhuc rarissimus emj^tor inveniebatur. 
Ex quo facile est opinari quae turba hominum emendari 
possit, si sit paenitentiae locus. 


XCVII. : Trajan's Ansiver. 

Actum quern debuisti, mi 8ecuude, in cxcutiendis can- 1 
sis eorum qui Christiani ad te delati fueraut secutus es. 
Neque enim in univcrsum aliquid quod quasi certam for- 

5 mam habeat constitui potest. Conquirendi uoii sunt ; si 3 
deferantur et arguantur, puniendi sunt, ita tamen ut qui 
negaverit se Christiauum esse id que re ipsa manifestum 
fecerit, id est supplicando deis nostris, quamvis suspectus 
in praeteritum, veniam ex paenitentia impetret. Sine 

loauctore vero propositi libelli in nullo crimine locum ha- 
bere debent. Nam et pessimi exempli nee uostri saeculi 


C. Suetonius Tranquillus soeras to have been born in the reigu 
of Vespasian (69-79). The place of his birth, as well as the date of 
his death, is unknown. About the year 108, Pliny urges him to pub- 
lish his writings; about 112, the same friend secured for him the ins 
iriiim Vihcroruin. He was an imperial secretary under Hadrian, 
about 120, and after his dismissal appears to have devoted himself 
wholly to historical composition aud literary research. 

Suetonius was not only a very prolific author, but a very pains- 
taking and trustworthy scholar, and his works served for ages as a 
welcome repository of varied information not elsewhere accessible in 
so convenient a form. He is a kind of Varro in miniature, and the 
compendious nature of his writings may to some extent have ac- 
celerated the loss of the encyclopedic works of his great predecessor. 

Of hLs numerous writings only two call for mention here : 

First, Dc viris iUiistribus—\iz. (1) de pootis, (2) de oratoribus, (3) 
do historicis, (4) de philosophis, aud (5) de grammaticis et rhetoribns. 
The lives of the poets Terence, Horace, Lucan, of the orator Passienus 
Crispns, of Pliny the Elder, and very extensive portions of (5) have 
been preserved. Much of the information imbedded in this work 
passed into the Chronicle of St. Jerome, and the extant lives of Vergil 
probably also contain considerable Suetonian material. 

Secondly, the Lives of ike Caesars, twelve in number, from lulius 
Caesar down to Domitian. These biographies, written in a pure, 
unostentatious style, are of incstim.ablo value, chieiJy because of the 
historical material, culled from the best sources, therein accumu- 
lated. The schematic form in which the career of each emperor is 
narrated hecamo the model for biographical composition for many 


Life of Terence. 

Publins Tercntius Afer, Kartliaginc natns, scrviit Romae 
Terentio Lucauo senatori a quo ob ingenium ct formam 
non institutus modo liberaliter sed et mature manumissus 
est. Quidam captum esse existimant, quod fieri nullo 

5 modo potuisse Fenestella docet, cum inter finem secundi 
Punici belli et initium tertii natus sit et mortuus ; iiec si 
a Numidis et Gaetulis captus sit, ad ducem llomanum 
pervenire potuisse, nullo conmercio inter Italicos et Afros 
nisi post deletam Karthaginem coepto. Hie cum mulfis 

lonobilibus familiariter vixit, sed maxime cum Scipione 
Africano et C. Laelio quibus etiam corporis gratia conci- 
liatus existimatur. Quod et ipsum Fenestella arguit, 
contendens utroque maiorem natu fuisse, quamvis et Ne- 
pos aequalis omnis fuisse tradat ct Porcius suspicionem 

15 de consuetudine per haec faciat : 
Dum lasciviam noMlium et laudis fucosas 2^6iU, 
Bum Africani vocem divinam inhiat avidis anribus, 
Dum ad Philum se cenitare et Laelium j^^dchrum 2iutat, 
Dum in Albanum crebro rapitur ob florem aetatis suae. 

20 Post sublatis rebus ad summam inojjiam redactus est. 
Itaque e cofisjjcctu omiiium abit Graeciam in terram ulti- 

Mortuust SfipnpliaJo, Arcadiae in oppido. Nil PuUio 


Scipio 2)rofuit, nil iUi Laelins, nil Fnriiis, 
Tres j^er id tevtjms qui agitahant noliles faciUitne. 
Eorum ille opera ne domum quidem hahiiit conducticiam, 
Saltern ut esset quo referrct ohitum doynini servulus. 

Scripsit comoedias sex, ex quibus primam Andriam cnms 
aedilibus daret, inssus ante Caecilio recitare, ad cenantem 
cum venisset, dicitns initium quidem fabulae, quod erat 
contemptiore vestitu, in snbsellio iuxta lectulum residens 
legisse, post paueos vero versus invitatus ut accumberet 
cenasse una, dein cetera percucurrisse non sine magna lo 
Caecilii admiratione. Et banc autem et quinque reliquas 
aequaliter populo probavit, quamvis Volcatius dinumera- 
tione omnium ita scribat : 

Simitur Hecyra sexta exclusast fabnla. 
Eunuchus quidem bis die acta est meruitqiie pretiumis 
quantum nulla antea cuiusquam comoedia, id est octo 
milia nummorum ; propterea summa quoque titulo adscri- 
bitur. . . Nam Adelphorum principium Varro etiam prae- 
fert principio Menandri. 

"Non obscura fama est adiutum Terentium in scriptis a 20 
Laelio et Scijiione, eamque ipse auxit numquam nisi leviter 
refutare conatus, ut in prologo Adelphorum : 

Nam quod isti dictinf malevoli, homines nohiles 
Hunc adiutare adsidueque una scribere, 
Quod illi 7naledictum veliemens esse exisiumant : 25 
Earn laudem liic ducit maxumam, cum illis lAacet 
Qui vobis univorsis et 'populo placent, 
Quorum opera in hello, i7i otio, in negotio 
tSiW quisque tempore usus est sine superbia. 
Videtur autem levins se defendisse, quia sciebat et Laelio 30 
et Scipioni non ingratam esse lianc opinionem, quae turn 
magis et usque ad posteriora tempora valuit. C. Meni- 
mius in oratione pro se, 'P. Africanus,'inquit, 'a Terentio 
personam mutnatus, quae domui luserat ipse, nomine illius 


in scaenam detulit.' Nepos auctore certo comperisse se ait, 
C. LacliuniquoiKluni in Puteohuio Kal. Martiis adinoiiitum 
ab nxore temperius lit di scum be ret, petisse ab ea ne in- 
terpellaret, seroque tandem ingressum triclinium dixisse, 

5non saepe in scribendo magis sibi successisse ; deinde ro- 
gatum ut scripta ilia proferret pronuntiasse versus qui 
sunt in Heauton timorumeiio : 

Satis pol proferve me Syri promissa hue induxerunt. 
Santra Terentiam existimat, si modo in scribendo adintori- 

10 bus indiguerit, non tam Scipione et Laelio uti potuisse qui 
tunc adulescentuli fuerunt, quam C. Sulpicio (rallo, homine 
docto et cuius consularibus ludis initium fabularum dan- 
darum fecerit, vel Q. Fabio Labeono et M. Popillio, con- 
sulari utroque ac poeta; ideo ipsum non iiiveues designare 

15 qui se adiuvare dicantur, sed viros 'quorum operam et in 
bello et in otio et in negotio ' populus sit cxpertus. 

Post editas comoedias nondum quintnm atque vicesi- 
mum ingressus annum, causa vitandae opinionis qua vi- 
debatur aliena pro suis edere sen percipiendi Graecorum 

aoinstituta moresque quos non porinde exprimeret in scrip- 
tis, egressus est ncque amplius rediit. De niorte eius 
Volcatius sic tradit : 

Sed ut Afer populo sex dedit comoedias, 
Iter Jiinc i/i Asiam fecit et, navem ut semel 

25 Conscendit, visus mimquam est ; sic vita vacat. 
Quintus Cosconius redeuntem c Graecia pcrisse in mari 
dicit cum centum et octo fabulis conversis a Menandro, 
ceteri mortuum esse in Arcadia Styniphali sive Leucadiae 
tradunt, On. Cornelio Dolabella M. Fulvio Nobilioro 

3i)Consulibus, morbo implicitum ex dolore ac taedio amissa- 
rum sarcinarum quas in nave praemiscrat, ac simul fabu- 
larum quas novas feccrat, 

Fuisse dicitur mediocri statura, gracili corpore, colore 
fusco. Reliquit filiam quae post equiti Romano nupsit, 


item hortulos xx, iugerum via Apj)ia ad Martis. Quo 

magis miror Porcium scribere : Nil Publio 

Sciino profuit, nil illi Laelius, nil Furius, 

Tres per id tempus qui agitabant nobiles facillime. 

Eorum ille opera ne domum quidem liabuit conducticiam, 5 

Saltern ut esset quo referret ohiUim dojnini servulus. 
Hunc Afranius quidem omnibus comicis praefert, scri- 

bens in Compitalibus : 

Terentio non similem dicas quempiam. 

Volcatius autem non solum Naevio et Plauto et Caecilio, 10 

sed Licinio quoque et Atilio postponit. Cicero in Limone 

hactenus laudat : 

Tu quoque qui solus lecto sermone, Terenti, 
Conversum exptressumque Latina voce Menandrwn 
hi medium nobis sedatis vocibus effers, 15 

Qiiiddam come loquens atque omnia dulcia dicens. 

Item C. Caesar: 

Tu quoque, tu in summis, o dimidiate Menander, 

Poneris, et merito, puri sermonis amator. 

Lenibus atque ntitiam scriptis adiuncta foret vis, 20 

Comica ut aequato virtus polleret lionore 

Cum Graecis neve liac despectus parte iaceres ! 

Vnum hoc maceror ac doleo tibi deesse, Terenti. 

Life of Caesar: CJiaracter and AccompUsliments — His 

Death. 25 

45 Fuisse traditur excelsa statura, colore candido, teretibus 
membris, ore paulo pleniore, nigris vegetisque oculis, vali- 
tudine prospera ; nisi quod tempore extremo repente ani- 
mo linqui atque etiam per somnum exterreri solebat. 
Comitiali quoque morbo bis inter res agendas conreptusso 
est. Circa corporis curam morosior, ut non solum ton- 


deretur diligenter ac raderetnr, sed velleretur etiam, ut 
quidam exprobraverunt ; calvitii vero deformitatem ini- 
quissime ferret, saepe obtrectatorum iocis obnoxiam ex- 
pertus. Ideoque et deficientem capillum revocare a ver- 

5tice adsueverat et ex omnibus decretis sibi a senatu 
populoque honoribus non aliud ant recepit aut nsiirpavit 
libentius quam ius laureae coronae perpetuo gestandae. 

Etiam cultu notabilem ferunt ; iisum enim lato clavo ad 
manus fimbriate, nee ut umquam aliter quam super eum 

10 cingeretur et quidem fluxiore cinctura ; unde emanasse 
Sullae dictum optimates saepius admonentis, ut male 
praecinctum puerum caverent. Habitavit primo in Su-46 
bura modicis aedibus, post autem pontificatum maximum 
in Sacra Via domo publica. Munditiarum lautitiarumque 

isstndiosissimum multi prodiderunt : villam in Nemorensi 
a fundamentis incohatam magnoque sumptu absolutam, 
quia non tota ad auimum ei responderat, totam diruisse, 
quamquam tenuem adhuc et obaeratum ; in expeditioni- 
bus tessellata et sectilia pavimenta circumtulisse ; Britan-47 

aoniam petisse spe margaritarum quarum amplitudiuem 
conforentem interdum sua manu exegisse pondus ; gem- 
mas, toreumata, signa, tabulas operis antiqui semper ani- 
raosissime comparasse ; servitia rectiora politioraque in- 
menso pretio et cuius ipsum etiam puderet, sic ut 

25rationibus vetaret inferri ; convivatum adsidue per pro- 48 
vincias duobus tricliniis, uno quo sagati palliative, altero 
quo togati cum inlustrioribus provinciarum discumberent. 
Domesticam discij)linam in parvis ac maioribus rebus dili- 
genter adeo severeque rexit, ut pistorem, alium quam sibi 

sopanem couvivis subicientem, compedibus vinxerit [ . . . ] 

Vini parcissimum iie inimici quidem negaverunt. Marci 58 

Catonis est, 'unum ex omnibus Caesarem ad evertendara 

rem publicam sobrium accessisse.' Nam circa vietnm Gains 

Oppius adeo indillereutem docet, ut quondam ab hospite 


conditnm oleum pro viridi adpositum, aspernantibus cete- 
ris, solum etiam largius adpetisse scribat, iie hospitem aut 

")4 neglegentiae aut rusticitatis videretur arguere. Abstinen- 
tiam neque in imperils neque in magistratibus praestitit. 
Vt enim quidam monumentis suis testati sunt, in Hispa-5 
nia proconsule et a sociis pecunias accepit emendicatas in 
auxilium aeris alieni et Lusitanorum quaedam oppida, 
quamquam nee imperata detrectarent et advenienti portas 
patefacerent, diripuit hostiliter. In Gallia fana templa- 
que deura donis referta expilavit, urbis diruit saepius ob lo 
praedam quam ob delictum, unde factum, ut auro abun- 
daret ternisque milibus numnium in libras promercale per 
Italian! provinciasque divenderet. In primo consulatu 
tria milia pondo auri furatus e Capitolio, tantundem inau- 
rati aeris reposuit. Societates ac regna pretio dedit, utis 
qui uni Ptolemaeo prope sex milia talentorum suo Pompei- 
que nomine abstulerit. Postea vero evidentissimis rapinis 
ac sacrilegis et onera bellorum civilium et triumpliorum 
ac munerum sustinuit impendia. 

55 Eloquentia militarique re aut aequavit praestantissimo- 20 
rum gloriam aut excessit. Post accusationem Dolabellae 
baud dubie principibus patronis adnumeratus est. Certe 
Cicero ad Brutum, oratores enumerans, negat se videre cui 
debeat Caesar cedere, aitque cum elegantem, splendidam 
quoque atque etiam magnificam et generosam quodamss 
modo rationem diceudi tenere, et ad Cornelium Nepotem 
de eodem ita scripsit : 'Quid ? oratorum quem buic ante- 
pones eorum qui nihil aliud egerunt ? quis seutentiis aut 
acutior aut crebrior ? quis verbis aut ornatior aut elegan- 
tior ?' Genus eloquentiae dumtaxat adulescens adhucso 
Strabonis Caesaris secutus videtur cuius etiam ex ora- 
tione quae inscribitur pro Sardis, ad verbum non nulla 
transtulit in divinationem suam. Pronuntiasse autem di- 
citur voce acuta, ardenti motu gestuque, non sine ve- 



nustate. Orationes aliquas reliqnit inter quas temere 
quaedam feruntnr. Pro Quinto Metello non inmerito 
Augustus existimat magis ab actuaris exceptam male sub- 
sequentibus verba diceutis, quam ab ipso editam ; nam in 

5quibusdam exemplaribus invenio ne iuscriptam quidem 
pro Metello, sed quam scripsit Sletello, cum ex persona 
Caesaris sermo sit Metellum seque adversus conmunium 
obtrectatorum criminationes purgantis. Apud milites 
quoque in Hispania idem Augustus vix ipsius putat, quae 

lotamen duplex fertur : una quasi priore habita proelio, 
altera posteriore quo Asinius Pollio ne tempus quidem 
contionandi liabuisse eum dicit subita liostium incursione. 
Keliquit et reruni suarum conmentarios Gallici civilisque oa 
belli Pompeiani. Nam Alexandrini Africique et Hispa- 

i.-.niensis incertus auctor est: alii Oppium putaut, alii Hir- 
tium qui etiani Gallici belli novissimum imperfectumque 
librum suppleverit. De conmentariis Caesaris Cicero in 
eodem Bruto sic refert : ' Conmentarios scripsit valde qui- 
dem probaudos : nudi sunt, recti et venusti, oniui ornatu 

aoorationis tamquam vcste detracta, sed dum voluit alios 
habere parata, unde sumerent qui vellent scribere histo- 
riam, ineptis gratum fortasse fecit qui ilia volent cala- 
mistris iuurere, sanos quidem homines a scribendo de- 
terruit.' De isdem conmentariis Ilirtius ita praedicat : 

25 ' Adeo probantur omnium iudicio, ut praerepta, non prae- 
bita facnltas scriptoribus videatur. Cuius tameu rei 
maior nostra quam reliquorum est admiratio ; ceterienim, 
quam bene atque emendate, nos etiam, quam facile atque 
celeriter eos perscripserit, scimus.' Pollio Asinius parum 

30 diligcnter parumqne Integra veritate compositos putat, 
cum Caesar pleraque et quae per alios eraut gesta te- 
mere crediderit et quae per se, vel consulto vel etiam me- 
moria lapsus perpcraiu edidcrit; existimatqucrcscripturum 
et conrecturum fuisse. Kcliquit et de Aaalor/ia duos li- 


bros et Aiiticatones totidem ac praeterea poema quod 
inscribitur Iter. Quonim librorum primes in transitu 
Alpium, cum ex citeriore Gallia conventibus peractis ad 
exercitum rediret, sequentis sub tempus Mundensis proelii 
fecit ; novissimum, dum ab urbe in Hispaniam ulteriorems 
quarto et vicensimo die pervenit. Epistulae quoque eius 
ad senatum extant quas primus videtur ad paginas et for- 
mam memorialis libcUi convertisse, cum antea consules et 
duces nonnisi transversa charta scriptas mitterent. Ex- 
tant et ad Ciceronem, item ad familiaris domesticis deio 
rebus in quibus, si qua occultius perferenda erant, per 
notas scripsit, id est sic structo litterarum ordiue, ut nul- 
lum verbum effici posset : quae si quis investigare et per- 
sequi volet, quartam elementorum litteram, id est D pro 
A et perinde reliquas conmutet. Feruntnr et a puero etis 
ab adulcscentulo quaedam scripta, ut Laudes HercuUs, 
tragoedia Oedipus, item Dicta conledanea: quos omnis 
libellos vetuit Augustus publicari in opistnla, quam bre- 
vem admodum ac simplicem ad Pompeium Macrum, cui 
ordinaudas bibliothecas delegaverat, misit. 20 

57 Armorum et equitandi peritissimus, laboris ultra fidem 
patiens erat. In agmine nonnumquam equo, saepius pe- 
dibus anteibat, capite detecto, sen sol sen imber esset ; 
longissimas vias incredibili celeritate confecit, expeditus, 
meritoria reda, centena passuum milia in singulos dies ; si 25 
flumina morareutur, nando traiciens vel innixus inflatis 

58 utribus, ut persaepe nuntios de se praevenerit. In obeun- 
dis expeditionibus dubium cautior an audentior, exercitum 
neque per insidiosa itinera duxit umquam nisi perspecu- 
latus locorum situs neque in Britanniam transvexit, nisi 30 
ante per se portus et navigationem et accessum ad iusulam 
explorasset. At idem, obsessione castrorum in Germania 
nuntiata^ per stationes liostium Gallico babitu penetravit 
ad suos. A Brundisio Dyrrachium inter oppositas classis 



liiomc transmisit ccssantibusqne cojiiis qnas snbsequi iiis- 
senit, cum ad accersendas frustra saepe misisset, novissime 
ipse clam noctii parviilum naviginm solns obvoluto capite 
conscendit, neque aut qiiis essct ante detcxit aiit giil)enia- 
fi torem cedere advcrsae tempestati passus est, qiiam paeiie 
obrutns fluctibus. IsTe religione quidem ulla a quoquamoO 
incepto absterritus umquam vel retardatiis est. Cum in- 
molanti aufugisset hostia, profectionem adversus Scipio- 
nem et lubam non distulit. Prolapsus etiam in egressu 

10 navis, verso ad melius omine, ' Teneo te/inquit, ^Africa.' 
Ad eludendas autem vaticiuationes quibus felix et invictum 
in ea provincia fataliter Scipionum nomen ferebatur, de- 
spectissimum quendam ex Corneliorum genere, cui ad op- 
probrium vitae Salvitoni cognomen erat, in castris secum 

15 liabuit. 

Proelia non tantum destinato, sed ex occasione sumebat 60 
ac saepe ab itinere statim, interdnm spurcissimis tempesta- 
tibus, cum minimc quis moturum putaret ; nee nisi tem- 
pore extremo ad dimicandum cunctatior factus est, quo 

2osaepius vicisset, hoc minus experiendos casus opinans, 
nihilque se tantum adquisiturum victoria, quantum . . . 
hostem fudit, quin castris quoque exueret : ita nullum 
spatium perterritis dabat. Ancipiti proelio equos dimit- 
tebat et in primis suum, quo maior permanendi necessi- 

25 tas imponerctur auxilio fugae erepto. Vtebatur autem 
cquo insigni, pedibus prope humanis et in moduin digi-61 
torum ungulis fissis quem natum apud se, cum haruspi- 
ces imperium orbis terrae significare domino pronuntias- 
sent, magna cura aluit ]iec patientem sessoris alterius 

30 primus ascendit, cuius etiam instar pro aede Veneris Ge- 
netricis postea dedicavit. Inclinatam aciem solus saepe 
restituit obsistens fugientibus retiuensque singulos et 
contortis faucibus convertens in hostem et quidem adeo 
plerumque trepidos, ut aquilifer moranti se cuspidc sit 


conmiuatus, alius in manii detiiientis reliqnerit signiim. 
Non minora ilia constantiae eius, immo maiora etiam in- 
dicia fuerint. Post acieni Pharsalicam cum praeniissis in 
Asiani copiis per angustias Hellesponti vectoria navicula 
traiceret, L. Cassinm partis adversae cum decem rostratiss 
navibus obvinm sibi neqne refugit et conminus tendens, 
ultro ad deditioneni hortatus, supplicem ad se recepit. 

64 Alexandriae circa oppugnationem pontis eruptione hosti- 
nm subita compulsus in scapliam, plnribns eodem praeci- 
pitantibus, cum desilisset in mare, nando per diicentosio 
passus evasit ad proximam navem, elata laeva, no. libelli 
quos tenebat madefierent, paludamcntum mordicus tra- 
hens, ne spolio potcretur hostis. 

65 Militem neque a moribus neque a forma probabat, sed 
tantum a viribus, tractabatque pari severitate atque indul-is 
gentia. Non enim ubique ac semper, sed cum hostis in 
proximo esset, coercebat : tum maxime exactor gravissi- 
mus disciplinae, ut neque itineris neque proelii tempus 
denuntiaret, sed paratum et intentum momentis omnibus 
quo vellet subito educeret. Quod etiam sine causa pie- 20 
rumque faciebat, praecipue pluviis et festis diebus. Ac 
subinde, observandum se admonens, repente interdiu vel 
nocte se subtrahebat augebatque iter, ut serius subse- 

66 quentis defetigaret. Fama vero hostilium copiarum per- 
territos non negando minuendove, sed insuper amplifican- 25 
do emeutiendoque confirmabat. Itaque cum expeetatio 
adventus lubae terribilis esset, convocatis ad contionem 
militibus, 'Scitote,' inquit, 'paucissimis his diebus regem 
adfuturum cum decem legionibus, equitum triginta, levis 
armaturae centum milibus, elephantis trecentis. Proinde 30 
desinant quidam quaerere ultra aut opinari, mihique, qui 
compertum habeo, credant ; aut quidem vetustissima nave 
impositos quocunique vento in quascumque terras iubebo 


Delicta iieque observabat omnia neqne pro modo exse-67 
quebatur, sed desertorum ac seditiosorum et inquisitor et 
punitor acerrinius, conivebat in ceteris. Ac nonnumqnam 
post magnani pugnani atque victoriam, remisso officiorum 

5 munere, licentiam omnem passim lasciviendi permittebat, 
iactare solitus, milites snos etiam unguentatos bene pu- 
gnare posse. Nee milites eos pro contione, sed blandiore 
nomine conmilitones adpellabat, habebatque tam cnltos 
ut argento et auro jiolitis armis ornaret, simul et ad spe- 

lociem et quo tenaciores eorum in proelio essent metu 
damni. Diligebat quoque usque adeo, ut audita clade 
Tituriana barbara capillumque submiserit nee ante demp- 
serit quam vindicasset. Quibus rebus et devotissimos sibi 68 
et fortissimos reddidit. Ingresso civile bellum centuriones 

■5 cuiusque legionis singulos equites e viatico suo optulerunt, 
universi milites gratuitam et sine frumento stipendioque 
operam ; cum tenuiorum tutclam locupletiores in se con- 
tulissent. Neqne in tam diuturno spatio quisquam omni- 
no descivit, plerique capti concessam sibi sub conditione 

2ovitam, si militare adversus eum vellent, recusarunt ; fa- 
mem et ceteras necessitates, non cum obsiderentur modo 
sed et, si ipsi alios obsiderent, tantopere tolerabant, ut 
Dyrrachina munitione Pompeius viso genere panis ex her- 
ba quo sustinebantur, cum feris sibi rem esse dixerit, amo- 

25verique ocius nee cuiquam ostendi iusserit, ne patientiaet 
pertinacia liostis animi suorum frangerentur. 

Quanta fortitudine dimicarint, testimonio est quod ad- 
verso semel apud Dyrrhachium proelio poenam in se ultro 
depoposcerunt, ut consolandos eos magis imperator quam 

3opuniendos habuerit. Ceteris proeliis innumeras adversa- 
riorum copias, multis partibus ipsi pauciores, facile supe- 
rarunt. Denique una sextae legionis cohors praejoosita ca- 
stello quattuor Pompei legiones peraliquo horassustinuit, 
paene omnis confixa multitudine hostilium sagittarum 


quuriini centum ac triginta milia intra vallum rcperta 
sunt. Nee mirum, si quis singulorum facta respiciat, 
vel Cassi Scaevae centurionis vel Gai Acili militis, ne cle 
pluribus referam. Scaeva, excusso oeulo, transfixus fe- 
more et humero, centum et viginti ictibus scuto perforate, 5 
custodiam portae conmissi castelli retinuit. Acilius na- 
vali ad Massiliam proelio, iniecta in puppem hostium dex- 
tera et abscisa, memorabile illud apud Graecos Cynaegiri 
exemplum imitatns, transiluit in navem, umbone obvios 
agens. 10 

69 Seditionem per decern anuos Gallicis bellis nullam om- 
nino moverunt, civilibus aliqnas, sed lit celeriter ad offi- 
cium redierint, nee tam indulgentia ducis qnam auctori- 
tate. Non enim cessit umquam tumultuantibus atque 
etiam obviam semper iit ; et nonam quidem legionem is 
apud Placentiam, quamqnam in armis adhuc Pompeius 
esset, totam cum ignomiuia missam fecit aegreque post 
multas et supplicis preces, nee nisi exacta de sontibus 

70 poena, restitnit ; decimanos autem Eomae cum ingentibus 
minis snmmoque etiam nrbis periculo missionem et prae-20 
mia flagitantes, ardente tunc in Africa belle, neque adire 
cnnctatns est, quamquam deterrentibus amicis, neque 
dimittere ; sed una voce, qua Quiritis eos pro militibus 
adpellarat, tam facile circumegit et flexit, ut ei milites 
esse confestim responderint et quamvis recusantem ultro 25 
in Africam sint secuti ; ac sic quoque seditiosissimum 
quemque et praedae et agri destinati tertia parte mnl- 

71 Studium et fides erga clientis ne iuveni quidem defue- 
runt. Masintham nobilem iuvenera, cum ad versus Hiemp- 30 
salem regem tam enixe defendisset ut lubae regis filio in 
altercatione barbam invaserit, stipendiarium quoque pro- 
nuntiatum, et abstrahentibus statim eripuit occultavitque 
apud se diu et mox, ex praetura proficiscens in Hispaniam, 

SVET0NIV8 369 

inter ofUcia prosoquentinm fascisqne lictorum lectica, sua 

Aniicos tanta semper facilitate indnlgentiaqne tractavit, 72 
ut Gaio Oppio coniitanti so per silvestre iter conreptoqne 

5subita valitudiue deversoriolo co, quod uniun erat, cesse- 
rit et ipse humi ac snb divo cubuerit. lam antem rernm 
potens quosdam etiam iiifimi generis ad amplissimos hon- 
ores provexit, cum ob id culparetur, professns j^alam, si 
grassatorura et sicariorum ope in tuenda sua dignitatc 

lousus esset, talibus quoque se parem gratiam relaturum. 

Simultates contra nullas tam gravis excepit umquam, 73 
ut non occasionc oblata libens deponeret. Gai Memmi, 
cuius asperrimis orationibus non minore accrbitate rc- 
scripserat, etiam suffragator mox in petitione consula- 

istus fuit. Gaio Calvo post famosa epigrammata de re- 
conciliatione per amicos agenti ultro ac prior scripsit. 
Valerium CatuUum, a quo sibi versiculis de Mamurra per- 
petua stigmata imposita non dissimulaverat, satis facien- 
tem eadem die adliibuit cenae hospitioque patris eius, 

2osicut consnerat, uti perseveravit. Sed et in ulciscendo74 
natura lenissimus, piratas a quibus captus est, cum in 
dicionem redegisset, quoniam suffixurum se cruci ante 
iuraverat, iugulari prius iussit, deinde sutRgi ; Cornelio 
Phagitae, cuius quondam nocturnas insidias aegerac latens, 

25 ne perduceretur ad Sullam, vix praemio dato evascrat, 
numquam nocere sustinuit ; Pliilemonem a manu ser- 
viim, qui neceni suam per venenum inimicis promiserat, 
non gravius quam simplici morte puniit ; in Publium Clo- 
dium, Pompeiae uxoris suae adulterum atque eadem de 

30 causa poUutarum cacrimoniarum reum, testis citatus, ne- 
gavit se quidquam compcrisse, quamvis et mater Aurelia 
et soror lulia apud eosdem indices omnia ex fide rettulis- 
sent; interrogatusque, cur igitur repudiasset uxorem, 'Quo- 
niam/ inquit, ''meos tam suspicione quam crimine iudico 



75carere oportere.' Moderationem vero clementiamqiic cum 
in administratione turn in victoria belli civilis admi- 
rabilem exliibuit. Denuntiante Pompeio, pro bostibiis se 
babiturum qui rei pnblicae defuissent, ipse medios et iien- 
trius partis snorum sibi iiumero futuros pronimtiavit. 5 
Quibus autem ex conmendatione Pompei ordines dederat, 
potestatem transenndi ad eum omnibus fecit. Motis apud 
Ilerdam deditionis conditiouibus, cum, adsiduo inter utras- 
que partis usu atque conmercio, Afranius et Petreius de- 
prehensos intra castra lulianos subita paenitentia interfe- 10 
cissent, admissam in se perfidiam non sustinuit imitari. 
Acie Pbarsalica proclamavit ut civibus parccretur, dein- 
cepsque nemini non suorum queni vellet unum partis 
adversae servare concessit. Nee ulli perisse nisi in proe- 
lio reperientur, exceptis dumtaxat Afranio et Fausto et 15 
Lucio Caesare iuvene ; ac ne bos quidem voluntate ipsius 
interemptos j^utant quorum tamen et priores post impe- 
tratam veniam rebellaverant et Caesar, libertis servisque 
eius ferro et igni crudelem in modum enectis, bestias quo- 
que ad muuus populi comparatas contrucidaverat. De-20 
nique tempore extremo etiam quibus nondum igiioverat 
cunctis in Italiam redire permisit magistratusque et impe- 
ria capere ; sed et statuas Luci Sullae atque Pompei a 
plebe disiectas reposuit ; ac si qua postbac aut cogitaren- 
tur gravius adversus se aut dicerentur, inbibere maluit25 
quam vindicare. Itaque et detectas coniurationes con- 
ventusque nocturnos non ultra arguit, quam ut edicto 
ostenderet esse sibi notas et acerbe loquentibus. satis ba- 
buit pro contione denuntiare ne perseverarent, Aulique 
Caecinae criminosissimo libro et Pitholaicarminibus male- 30 
dicentissimis laceratam existimationem suam civili animo 

76 Praegravant tamen cetera facta dietaque eius, ut et abu- 
sus dominatione et iure caesus existimetur, Non enim 


honores niodo nimios recepit : continuum cousuhitiun. 
perpetuam dictaturam, i^raefecturamque morum, insuper 
praenomeu Imperatoris, cognomen Patris Patriae, statuam 
inter reges, suggestum in orcliestra ; sed et ampliora etiam 
5 humano fastigio decerni sibi passus est ; sedem auream 
in curia et pro tribunali, tensam et ferculum circensi 
pompa, templa, aras, simulacra iuxta deos, pulvinar, flami- 
nem, lupercos, adpellationem mensis e suo nomine ac 
nullos non honores ad libidinem cepit et dedit. Tertium 

10 et quartum consulatum titulo tenus gessit, contentus dic- 
taturae potestate decretae cum consulatibus simul atque 
utroque anno binos consules substituit sibi in ternos no- 
vissimos mensis, ita ut medio tempore comitia nulla ha- 
buerit praeter tribunorum et aedilium plebis, praefectos- 

15 que pro praetoribus constituerit qiTi apsente se res urbanas 
administrarent. Pridie autem Kalendas lanuarias repen- 
tina consul is morte cessantem honorem in paucas horas 
petenti dedit. Eadem licentia spreto patrio more, magi- 
stratus in pluris annos ordinavit, deccm praetoris viris con- 

20 sularia ornamenta tribuit, civitate donates et quosdam e 
semibarbaris Gallorum recepit in curiam. Praeterea mo- 
netae publicisque vectigalibus peculiaris servos praepo- 
suit. Trium legionum quas Alexandreae relinqucljat 
curani ct imperium liufini libcrti sui filio, exsoleto suo, 

25demandavit. Nee minoris impotentiae voces projialam 77 
edebat, ut Titus Ampins scribit, Nihil esse rem publicum, 
adpellationem modo sine corpore ac specie. Sullam ne- 
scisse litteras qui dictaturam dcj^osuerit. Debere homines 
consideratius iam loqui secum ac pro legibus habere quae 

sodicat. Eoque adrogantiae progressns est, ut, haruspice 
tristia et sine corde exta quondam nuntiante, futura dice- 
ret laetiora, cum vellct ; nee pro ostento dueendum, si 
pecudi cor defuissct. 

Verum praecipuam et exitiabilem sibi invidiam hinc78 

372 8VET0NIVS 

maxime rnovit. Adenntis se cum plurimis honorificentis- 
simisque decretis iiniversos patres conscriptos sedens pro 
aede Veneris Gcnetricis cxccjiit. Quidam jDutant rcten- 
tum a Cornelio Balbo, cum conaretur adsnrgcre : alii, no 
conatiim quidem omnino, sed etiam admonentem Gaiums 
Trebatium nt adsurgeret minus familiari vultu respexisse. 
Idque factum eius tanto intolerabilius est visum, quod 
ipse triumphanti et subsellia tribunicia praetervehenti 
sibi unum e conlegio Pontium Aquilam non adsurrexisse 
adeo indignatus sit, ut proclamaverit : ' Eepete ergo a me lo 
Aquila rem publicam tribunus !' et uec destiterit per con- 
tinues dies quidquam ciiiqu{},m nisi sub exceptione polli- 

79ceri, si tamen per Pontium Aquilam licuerit. Adiecit ad 
tarn insignem despecti senatus contumeliam multo adro- 
Sfantius factum. Nam cum in sacrificio Latiuarum re- is 
vertente eo inter inmodicas ac novas populi acclamationes 
quidam e turba statuae eius coronam lauream Candida 
fascia praeligata imposuisset et tribuni plebis Epidius 
Marullus Caesetiusque Flavus coronae fasciam detrahi 
liominemque duci in viucula iussissent ; dolens seu parum2o 
prospere motam regni mentionem, sive ut ferebat, ereptam 
sibi gloriam recusandi, tribunes graviter increpitos i:)ote- 
state privavit. ISTequc ex eo infamiam adfectati etiam regii 
nominis discutere valuit, quamquam et plebei regem se 
salutanti, Caesarem se, non regem esse responderit et25 
Luj)ercalibus pro rostris a consule Antonio admotum sae- 
pius capiti suo diadema reppulerit atque in Capitolium 
lovi Optimo Maximo miserit. Quin etiam varia fama 
percrebruit, migraturum Alexandream vel Ilium, transla- 
tis simul opibus imperii exhaustaque Italia dilectibus ct3o 
procuratione urbis amicis permissa, proximo autem senatu 
Lucium Cottam quindecimvirum sententiam dicturam, ut, 
quoniam libris fatalibus contineretur, Parthos nisi a rege 

80 non posse vinci, Caesar rex adpellaretur. Quae causa con- 


inratis matarandi fuit destinata negotia, ne adsentiri ne- 
cesse esset. 

Consilia igitur, dispersim antea habita et quae saepe 
biui ternive ceperant, in uuum omnes contulernnt, ne 
spopulo quidem iam praesenti statu laeto, sed clam pa- 
lamque detrectante dominationem atque adsertores flagi- 
tante. Peregrinis in senatum adlectis, libellus propositus 
est: 'Bonum factum ; ne quis senatori novo curiam mon- 
strare velit !' et ilia vnlgo canebantur : 

10 Gdllos Caesar in triiimphum diicif, idem in curiam. 

Gdlli hracas dq^osuej-nnf, latum clavum sumpserunt. 

Quinto Maximo suffecto trimenstrique consule theatrum 

introeunte, cum lictor animadverti ex more iussisset, ab 

universis conclamatum est, non esse eum consulem. Post 

luremotos Caesetium et Marullum tribunos reperta sunt 
proximis comitiis complura suffragia consules eos decla- 
rantium. Subscripsere quidam Luci Bruti statuae : Vti- 
nam viveres ! item ipsius Caesaris : 

Bn'itus, quia regcs eiecit, consul primus fdctus est: 

20 Hlc, quia consuUs eiecit, rex postrcmo fdctiis est. 
Conspiratum est in eum a sexaginta amplius, Gaio Cassio 
Marcoque et Decimo Bruto pvincipibus conspirationis. 
Qui primum cunctati, utrumnc in Campo per comitia tri- 
bus ad suffragia vocautem partibus divisis e ponte deice- 

25 rent atque exceptum trucidarent, an in Sacra Via vel in 
aditu tlieatri adorlrentur : postquam senatus Idibus Martiis 
in Pompei curiam edictus est, facile tempus et locum prae- 

Sed Caesari futura caedcs evidentibus prodigiis denun-8l 

30 tiata est. Paucos ante mensis, cum in colonia Capua 
deduct! lege lulia coloni ad extruendas villas vetustissima 
sepulchra dissicerent, idque eo studiosius facerent, quod 
aliquantum vasculorum opcris antiqui scrutantes reperie- 
bant, tabula aenea in monimento, in quo dicebatur Capys 


conditor Capuae sepnltus, inventa est, conscripta litteris 
vei'bisqne Graecis liac senteutia : Quandoque ossa Capyis 
detecta essent, fore nt lulo prognatus mann consangui- 
neorum necaretur magnisqne mox; Italiae cladibus vindi- 
caretur. Cuius rei, ne quis fabulosam aut conmenticiam 5 
putet, auctor est Cornelius Balbus, familiarissimiis Cae- 
saris. Proximis diebns equorum greges, quos in traiciendo 
Rubicone flumine consecrarat ac vagos et sine custode 
dimiserat, comperit pertinacissime pabulo abstinere uber- 
timque flere. Et inmolantem haruspex Spurinna monuit, lo 
caveret pcrioulum, quod non ultra Martias Idus profer- 
retur. Pridie autem easdem Idus avem regaliolum, cum 
laureo ramulo Pompeianae curiae se inferentem, volucres 
varii generis ex proximo nemore persecutae ibidem di- 
scerpserunt. Ea vero nocte, cui inluxit dies caedis, et ipse is 
sibi visus est per quietem interdum supra uubis volitare, 
alias cum love dextram iungere ; et Calpurnia uxor imagi- 
nata est, conlabi fastigium domus maritumque in gremio 
suo confodi ; ac subito cubicnli fores sponte patueruut. 

Ob haec simul et ob infirmam valitudinem diu cuncta-20 
tus, an se contineret et quae apud senatum proj)osuerat 
agere differret, tandem Decimo Bruto adhortante, ne fre- 
quentis ac iam dudum ojoperientis destitueret, quinta 
fere hora progressus est libellumque insidiarum indicem, 
ab obvio quodam porrectum, libellus ceteris, quos sinistra 25 
manu tenebat quasi mox lecturus, conmiscuit. Dein plu- 
ribus hostiis caesis cum litare non posset, introiit curiam 
spreta religione Spurinnamque inrideus et nt falsum ar- 
guens, quod sine ulla sua noxa Idus Martiae adessent : 
quamquam is venisse quidem eas diceret, sed non prae- 30 
82 terisse. Adsidentem conspirati specie officii circumstete- 
runt; ilicoque Cimber Tillius qui primis partis susceperat, 
quasi aliquid rogaturus propius accessit renuentique et 
gestu in aliud tempus dilferenti ab utroque umero togam 


adprehendit, deinde clamantem : 'Ista quidem vis est,' 
alter e Cascis aversuni vulnerat, paulum infra iugnhmi. 
Caesar Cascae bracliiuni adreptum graphic traiecit, cona- 
tiisque prosilire alio vulnere tardatus est ; utqne ani- 
5 niadvertit imdiqiie se strictis pugionibus peti, toga caput 
obvolvit, simnl sinistra mann sinuni ad inia crura deduxit, 
quo honestius caderet etiam inferiore corporis parte velata. 
Atque ita tribus et viginti plagis confossus est, uno modo 
ad primum ictum gemitu sine voce edito; etsi tradiderunt 

loquidani Marco Bruto inruenti dixisse : Ka) (tv ritcroy ; Exa- 
iiimis, diffugientibus cunctis, aliquamdiu iacuit, donee 
lecticae impositum, dependente brachiO;, tres servoli do- 
mum rettulerunt. Nee fn tot vulneribus, ut Antistius 
medicus existimabat, letale ullum repertuni est, nisi quod 

15 secundo loco in pectore acceperat. 

Fuerat animus coniuratis corpus occisi in Tiberim tra- 
here, bona publicare, acta resciudere, sed metu Marci 
Autoni consulis et magistri equitum Lepidi destiterunt. 
Postulante ergo Lucio Pisone socero testameutum eius 83 

2oaperitur recitaturque in Antoni domo, quod Idibus Sep- 
tembribus proximis in Lavicano suo fecerat dcmandave- 
ratque virgin! Vestali maximae. Quintus Tubero tradit, 
heredem ab eo scribi solitum ex consulatu ipsius primo 
usque ad initium civilis l)cl]i Cn. Pompeium, idque iniliti- 

25 bus pro contione recitatum. Sed novissimo testamento 
tris instituit heredes sororum nepotes, Gaium Octavium 
ox dodrante, et Lucium Pinarium et Quintum Pedium ex 
quadrante reliquo ; in ima cera Gaium Octavium etiam in 
familiam nomenque adoptavit ; plerosque percussorum in 

3otutoribus tili, si qui sibi nasceretur, nominavit, Decimum 
Brutum etiam in secundis heredibus. Populo hortos circa 
Tiberim publico, et viritim trecenos sestertios legavit. 

Fuuere indicto rogus exstructus est in Martio cam- 84 
po iuxta luliae tiimulum et pro rostris aurata aedes ad 


simulacrum templi Veneris Genetricis conlocata ; intraque 
lectus eburueus auro ac purpura stratus et ad caput tro- 
paeum cum veste in qua fuerat occisus. Praeferentibus 
munera, quia suffecturus dies non videbatur, praeceptum, 
ut omisso ordine, quibus quisque vellet itineribus urbis, 5 
portaret in Campum. Inter ludos cantata sunt quaedam 
ad miserationem et invidiam caedis eius accommodata ex 
Pacuvi Armorum iudicio : 

. . . men servasse, ut esse?it qui me perdererit! 
et ex Electra Atili ad similem sententiam. Laudationis 10 
loco consul Antonius per praeconem pronuntiavit senatus 
consultum, quo omnia simul ei divina atque humaua 
decreverat, item ius iurandum, quo se cuncti pro salute 
unius adstrinxerant ; quibus perpauca a se verba addidit. 
Lectum pro rostris in forum magistratus et lionoribusi5 
functi detulerunt. Quem cum pars in Capitolini lovis 
cella cremare, pars in curia Pompei destinaret, repente duo 
quidam, gladiis succincti ac bina iacula gestantes, ardenti- 
bus cereis succenderunt, confestimque circumstantium 
turba virgulta arida et cum subselliis tribunalia, quidquid 20 
praeterea idoneum aderat, congessit. Deinde tibicines 
et sceuici artifices vestem quam ex triumphorum iustru- 
mento ad praesentem usum induerant, detractam sibi 
atque discissam iniecere flammae, et veteranorum militum 
legionarii arma sua quibus exculti funus celebrabant ; 2.5 
matronae etiam pleraeque ornamenta sua quae gerebant 
et liberorum bullas atque praetextas. 

In summo publico luctu exterarum gentium multitude 
circulatim suo quaeque more lamentata est, i^raecipueque 
ludaei qui etiam noctibus continuis bustum frequentarunt. 30 
85 Plebs statim a funere ad domum Bruti et Cassii cum faci- 
bus tetendit atque aegre repulsa, obvium sibi Helvium 
Cinnam per errorem nominis, quasi Cornelius is esset, 
quem graviter pridie coutionatum de Caesare requircbat, 


occidit capntque eius praefixum hastae circnmtnlit ; postea 
solidam colurnnani prope vigiiiti pedum lapidis Numidici in 
foro statuit scripsitque : Parent! Patriae. Apnd earn longo 
tempore sacrificare, vota suscipere, controversias quasdam 

5 interposito per Caesarem iure iurando distraliere perseve- 

Snspicionem Caesar quibnsdam suorum reliquit, nequc86 
voluisse SB diutius vivere, neque curasse quod valitudine 
minus prospera iiteretur, ideoque et quae religiones mo- 

lonerent ot quae renuntiarent amici neglexisse. Sunt qui 
pntent, confisum eum novissimo illo senatus consulto ac 
iure iurando etiam custodias Ilispanorum cum gladiis ad- 
inspectantium se removisse. Alii e diverso opinantur, in- 
sidias undique inminentis subire semel quam cavere . . . 

15 solitnm ferunt : Non tarn sua quam rei publicae interesse, uti 
salvus esset : se iam pridem potentiae gloriaeque abunde 
adeptum ; rem publicam, si quid sibi eveniret, neque quie- 
tam fore et aliquanto deteriore conditione civilia bella subi- 
turam. Illud plane inter omnis fere constitit, talem ei 87 

20 mortem paene ex sententia obtigisse. Nam et quondam, 
cum apud Xenophontem legisset Cyrum ultima valitudine 
mandasse quaedam de funere suo, aspornatus tam lentum 
mortis genus subitam sibi celeremque optaverat ; et pridie 
quam occideretur, in sermone nato super cenam apud 

ssMarcum Lepidum, quisnam esset finis vitae conmodis- 
sinius, rcpentinum iuopinatumque praetulorat. 

Periit sexto et quinquagensimo aetatis anno atque in 88 
deorum numerum relatus est, non ore modo decernentium 
sed et persuasioue vulgi. Siquidem ludis, quos j)rimos 

3oconsecrato ei lieres Augustus edebat, stella crinita per sep- 
tem continues dies fulsit, exoriens circa undecimam 
horam, creditumque est animam esse Caesaris in caelum 
recepti ; et liac de causa simulacro eius in vertice additur 


Curiam, in qua occisus est, obstrui placuit Idusque 
Martias parricidium nomiuari, ac ue iimquam eo die se- 
natiis ageretnr. Percussorum aiitem fere neque triennio 
quisquam. amplius supervixit, neque sua morte defunctus 
est. Damnati omnes alius alio casu peri it, pars naufragio, 5 
pars proelio ; non nulli semet eodem illo pugione quo Cae- 
sarem violaverant interemernnt. 

Life of Nero. 

20 Inter ceteras disciplinas pueritiae tempore imbutus et 
musica, statim ut imperium adeptus est, Terpnum citha-io 
roedum, vigentem tunc praeter alios, arcessiit diebusque 
continuis post cenam canenti in multam noctem adsidens, 
paulatim et ipse meditari exercerique coej)it, neque eorum 
quidquam omittere quae generis eius artifices vel con- 
servandae vocis causa vel augendae factitarent ; sed et i5 
plumbeam chartam supinus pectore sustiuere et clystere 
vomituque purgari et abstinere pomis cibisque officienti- 
bus; donee blandiente profectu (quamquam exiguae vocis 
et fuscae) prodire in scenam concupiit, subinde inter fa- 
miliaris Graecum proverbium iactans, occultae musicae2o 
nullum esse respectum. Et prodit Neapoli primum ac ne 
concusso quidem repente motu terrae theatre ante cantare 
destitit quam incohatum absolveret nomon. Ibidem sae- 
pius et jaer compluris cantavit dies ; sumpto etiam ad re- 
ficiendam vocem brevi tempore, impatiens secreti a balineis25 
in theatrum trausiit, mediaque in orchestra frequente po- 
pulo epulatus, si paulum subbibisset, aliquid se sufferti 
tinniturum Graeco sermone promisit. Captus autem mo- 
dulatis Alexandrinorum laudationibus qui de novo con- 
meatu Neapolim confluxerant, pluris Alexandria evocavit. so 
Neque eo segnius adulescentulos equestris ordinis et quin- 


que amplius militi e plebe robustissimae iuventutis iindique 
elegit qui divisi in factiones, plausuum genera condisee- 
rent (bombos et imbrices et testas vocabant) operamque 
navarent cantauti sibi, insignes piuguissimaconia et excel- 

slentissinio cultu f pueris ac sine anulo laeviis quorum 
duces quadringena milia sestertia merebant. 

Cum magni aestimaret cantare etiam Romae, Neroneum 21 
agona ante praestitutam diem revocavit, flagitantibusque 
cunctis caelestem vocem respondit quidem iti hortis se 

locopiam volcntibus facturum, sed adiuvante vulgi preces 
etiam statioue militum, quae tunc excubabat, repraesenta- 
turum se pollicitus est libens ; ac sine mora nomen suum 
in albo profitentium citharoedorum iussit adscribi, sorticu- 
laque in urnam cum ceteris demissa, intravit ordine suo, 

i5simul praefecti praetorii citharam sustinentes, post tribuni 
militum, iuxtaque amicornm intimi. Vtque constitit, 
peracto principio, Niobam se cantatnrum per Cluvium 
Kufum consularem pronuntiavit et in horam fere decimam 
perseveravit, coronamque earn et reliquam certaminis 

•20 partem in annum sequentem distulit, ut saepius canendi 
occasio esset. Quod cum tardum videretur, non cessavit 
identidem se publicare. Dubitavit etiam an privatis spec- 
taculis operam inter scaenicos daret, quodam })raetoruni 
scstcrtium docies offercnte. Tragoedias quoque cantavit 

25 personatus, heroum deorumque item heroidum ac dearum 
personis effectis ad similitudinem oris sui et feminae, prout 
quamque diligeret. Inter cetera cantavit Canacen par- 
turientem, Oresten matricidam, Oedipodem excaccatum, 
Herculem insanum. In qua fabula fama est, tirunculum 

3omilitem positum ad custodiam aditus, cum eum oriuiri ac 
vinciri catenis, sicut argumentum postulabat, videret, 
accurrisse ferendae opis gratia, 

Equorum studio vel praecipue ab ineunte aetate fla- 22 
gravit, plurimusque illi sermo, quamquam vetaretnr, de 


circensibus erat ; et quondam tractum prasinum agitato- 
reni inter condiscipnlos querens, obiurgante ^^aedagogo, de 
Hectore se loqui ementitus est. Sed cum inter initia 
imperii eburneis quadrigis cotidie in abaco luderet, ad 
omnis etiam minimos circensis e secessu conmeabat, pri-s 
mo clam, deinde propalam, nt nemini dubinm esset, eo 
die utique adfuturum. Neque dissimulabat velle se pal- 
marnm nnmerum ampliare ; quare spectacnlum mnltipli- 
catis missibus in serum protrahebatur, ne dominis quidcm 
iam factionnm dignantibus nisi ad totius diei cursumio 
greges ducere. Mox et ipse aurigare atque etiam spectari 
saepius voluit, positoque in hortis inter servitia et sordi- 
dam plebem rudimento, universorum se oculis in circo 
maximo praebuit, aliquo liberto mittente mappam unde 
magistratus solent. Nee contentus harum artium experi- is 
menta Romae dedisse, Achaiam, ut diximus, petit, hinc 
maxime motus : instituerant civitates apud quas musici 
agones edi solent, omnis citharoedorum coronas ad ijisuin 
mittere. Eas adeo grate recipiebat, ut legates qui pertu- 
lissent non mode primos admitteret, sed etiam familiari-20 
bus epulis interponeret. A quibusdam ex his rogatus ut 
cantaret super cenam, exceptusque effusius, 'solos scire 
audire Graecos, solosque se et studiis suis dignos' ait. Nee 
profectione dilata, ut primum Cassiopen traiecit, statim 
ad aram lovis Casii cantare auspicatus, certamina dein-25 
23 ceps obiit omnia. Nam et quae diversissimorum temporum 
sunt, cogi in unum annum, quibusdam etiam itei'atis, 
iussit et Olympiae quoque praeter consuetudinem musi- 
cum agona conmisit. Ac ne quid circa haec occupatum 
avocaret detineretve, cum praesentia eius urbicas res 30 
egere a liberto Helio admoneretur, rescripsit his verbis : 
' Quamvis nunc tunm consilium sit et votum celeriter 
reverti me, tamen suadere et optare potius debes, ut Ne- 
rone dignus revertar.' 


Cantante eo, ne uecessaria quideni causa exceclere tliea- 
tro licitum est. Itaque et enixac quaedam iu spectaculis 
dicuntur et multi taedio andiendi laudandique, clausis 
oppidorum portis, aut furtim desiluisse de muro aut 
5 morte siniulata funere elati. Quam autein trcpide aiixie- 
que certaverit, quanta adversariorum aemulatione, quo 
metu iudicum, vix credi potest. Adversarios, quasi plane 
conditionis eiusdem, observare, captare, infamare secreto, 
non numquam ex occursu maledictis incessere ac, si qui 

10 arte praecellereut, conrumpere etiam solebat. ludices 
autem prius quam inciperet reverentissime adloquebatur, 
'omnia se facienda fecisse, sed eventum in nianu esse For- 
tunae ; illos ut sapientis et doctos viros fortuita debere 
excludere'; atque, ut auderet hortantibus, aequiore animo 

isrecedebat, ac ne sic quidem sine sollicitudine, taciturnita- 
tom pudoremque quoruudam pro tristitia et malignitate 
arguens suspectosque sibi dicens. In certando vero ita24 
legi oboediebat, ut numciuam excreare ausus, sudorem 
quoque frontis brachio detergeret ; atque etiam in tragico 

2oquodam actu, cum elapsum baculum cito rcsumpsisset, 
pavidus et metuens ne ob delictum certamine submovere- 
tur, non aliter confirmatus est quam adiurante liyj)ocrita, 
non animadversuni id inter exultationes succlamationesque 
])opuli. Victorem autem se ipse pronuntiabat^, qua de 

•i5 causa et praeconio ubique contendit. Ac ne cuius alterius 
liierouicarum memoria aut vestigium extaretusquam, sub- 
verti et unco train abicique in latrinas omnium statuas et 
imagines imperavit. Aurigavit quoque plurifariam, Ol3'm- 
piis vero etiam decemiugem, quamvis id ipsum in regc 

soMithradate carmine quodam suo repreliendissct ; sed ex- 
cussus curru ac rursus rcpositus, cum perdurarc non pos- 
set, destitit ante decursum ; neque eo secius coronatus est. 
Decedcns deinde provinciam universam libcrtate domivit, 
simulque iudices civitate Konuma et pecunia grand!. Quae 


beneficia e medio stadio Isthmiorum die sua ipse voce pro- 

^~) Reversus e Graecia Neapolim, quod in ea primum artem 
protulerat, albis equis introiit, disiecta parte mnri, ut mos 
hieronicarum est; simili modo Antium, inde Albanum, s 
inde Romam. Sed et Romam eo curru quo Augustus olim 
triumphaverat et in veste purpurea distinctaque stellis 
aureis clamide, coronainque capite gerens Olympiacam, 
dextra manu Pythiam, praeeunte pompa ceterarum cum 
titulis, ubi et quos quo cantionum quove fabularum lo 
argumento vicisset ; sequentibus currum ovantium ritu 
plausoribus, Augustiaiios militesque se triumphi eius 
clamitantibus. Dehiuc, diruto circi maximi arcu, per Ve- 
labium forumque Palatium et Apollinem petit. Incedenti 
jDassim victimae caesae sparso per vias identidem croco, 15 
ingestaeque aves ac lemnisci et bellaria. Sacras coronas 
in cubiculis circum lectos posuit, item statuas suas citha- 
roedico liabitu, qua nota etiam nummum percussit. Ac 
post haec tantum afuit a remittendo laxandoque studio, 
ut conservandae vocis gratia neque milites umquam, nisi 20 
absens aut alio verba pronuntiante, adpellaret neque quid- 
quam serio iocove egerit, nisi adstante plionasco qui mo- 
neret, 'parceret arteriis ac sudarium ad os adplicaret^; 
multisque vel amicitiam suam optulerit vel simultatem 
indixerit, prout quisque se magis parciusve laudasset. 25 

26 Petulantiam, libidinem, luxuriam, avaritiam, crudelita- 
tem sensim quidem primo ct occulte et velut iuveuili er- 
rore exercuit, sed ut tunc quoque dubium nemini foret, 
naturae ilia vitia, non aetatis esse. [. . .] 

33 Ante omnia instituit, ut e libertorum defunctorum bonis 30 
pro semisse dextans ei cogeretur qui sine probabili causa 
CO nomine essent, quo fuissent ullae familiae quas ipse 
contingeret ; deinde, ut ingratorum in principem testa- 
mcnta ad fiscum pertinerent, ac ne impune esset studiosis 


iuris qui scripsissent vel clictassent ea ; tunc ut lege ma- 
iestatis facta dictaque omnia quibus moclo delator non 
deesset, tenerentur. Eevocavit et praemia coronarum quae 
umquani sibi civitates in certaminibus detulissent. Et 
5 cum interdixisset usum amethystini ac Tyrii coloris, sub- 
misissetque qui nundinarum die pauculas uncias venderet, 
praeclusit cunctos negotiatores. Quin etiam inter canen- 
dum animadversam matronam in spectaculis vetita j)ur- 
pura cultam demonstrasse procurator ibus suis dicitur, de- 

10 tractamque ilico non veste modo sed et bonis exuit. Nulli 
delegavit officium ut non adiceret : '' Scis quid milii opus 
sit !' et *Hoc agamus, ne quis quidquam habeat !' Vltimo 
templis compluribus dona detraxit simulacraque ex auro 
vel argento fabricata conflavit in iis Penatium deorum 

15 quae mox Galba restituit. 

Parricidia et caedes a Claudio exorsus est cuius iiecis 33 
etsi non auctor, at conscius fuit, neque dissimulanter, ut 
qui boletos in quo cibi genere venenum is acceperat, quasi 
deorum eibum posthac proverbio Gracco conlaudare sit 

aosolitus. Certe omnibus rcrum vcrborumque contumeliis 
mortuum insectatus est, modo stultitiae modo sacvitiae 
arguens ; nam et morari eum desisse inter homines pro- 
ducta prima syllaba iocabatur, multaque decreta et con- 
stituta, nt insipicntis atque deliri, pro inritis habuit ; de- 

25niquc bustum eius consepiri, nisi humili levique maceria, 

Britannicum non minus acmulatione vocis quae illi 
iucuudior subpetebat quam metu ne quandoque apud lio- 
minum gratiam paterna memoria praevaleret, veneno ad- 

3ogressus est. Quod acceptum a quadam Lucusta, venena- 
riorum indice, cum opinione tardius cederct, ventre modo 
Britannici moto, accersitam mulierem sua manu verbcra- 
vit arguens, pro veneno remedium dedisse; excusantique, 
minus datum ad occultandani faeinoris invidiam, 'Sane,' 


inquit, ^cgern luliam timeo !' coegitque se coram iu cubicu- 
lo quam posset velocissimum ac praesentaneum coquere, 
deincle in aedo expertus, postquam is quiuque horas pro- 
traxit, iterum ac saepius recoctum porcello obiecit, quo 
statim exanimato, inferri in triclinium darique cenantis 
secum Britannico imperavit. Et cum ille ad primum 
gustum concidisset, comitiali morbo ex consuetudine con- 
reptum apud convivas ementitus, postero die raptim inter 
maximos imbris tralaticio extulit funere. Lucustae pro 
uavata opera impunitatem praecliaque ampla, sed et di-io 
scipulos dedit. 
34 Matrem, facta dictaque sua exquirentem acerbius et 
conrigentem, hactenus primo gravabatur ut invidia identi- 
dem oneraret, quasi cessurus imperio Rhodumque abitu- 
rus, niox et lionore omni et potcstate privavit, abductaqueis 
militum et Germanorum statione, contubernio quoque ac 
Palatio expulit; neque in divexauda quidquam pensi ba- 
buitj submissis qui et Romae morantem litibus et in se- 
cessu quiescenteni per convicia et iocos terra marique 
praetervebeutes inquietarent. Verum minis eius ac vio-20 
lentia territus perdere statuit; et cum ter veneno temp- 
tasset sentiretque antidotis praemunitam, lacunaria, quae 
noctu super dormientem laxata machina deciderent, para- 
vit. Hoc consilio per conscios parum celato, solutilem 
navem cuius vel nanfragio vel camarae ruiua periret, con- 25 
mentus est atque ita reconciliatione simulata, iucundissi- 
mis litteris Baias evocavit ad sollemnia Quinquatruum 
simul celebranda ; datoque negotio trierarchis qui liburni- 
cam qua advecta erat velut fortuito concursu confringe- 
rent, protraxit convivium, repetentique Baulos in locum 30 
conrupti navigii macbinosum illud optulit, hilare prose- 
cutus atque in digressu papillas quoque exosculatus. 
Relicum temporis cum magna trepidatione vigilavit, op- 
])eriens cooplnruni exitum. Sed ut divcrsa (jmnia nando- 


que evasisse earn comperit, imjoos consilii L. Agcrinum 
libertum eius, salvam et incolumem cum gaudio nunti- 
autem, abiecto clam iuxta pugione ut percussorem sibi 
subornatum adripi coustringique inssit, matrem occidi, 

6 quasi deprehensum crimen voluntaria morte vitasset. 
Adduntur his atrociora, nee incertis anctoribus : ad vi- 
sendum interfectae cadaver accurrisse, contrectasse mem- 
bra, alia vituperusse, alia laudasse, sitique interim oborta 
bibisse. Neque tameu conscientiam sceleris, quamquam 

10 et militum et senatus populique gratulationibus confirma- 
retur, aut statim aut umquam postea ferre potuit, saepe 
confessus exagitari se materna specie verberibusque Fu- 
riarum ab taedis ardentibus. Quin et facto per Magos 
sacro evocare Manis et exorare temptavit. Peregrinatione 

isquidem Graeciae et Eleusinis sacris quorum initiatione 
impii et scelerati voce praeconis submoventur, interesse 
non ausus est. [. . .] 

Nee minore saevitia foris et in extej'os grassatus est. 36 
Stella crinita, quae summis potestatibusexitium portendere 

20 vulgo putatur, per continuas noctis oriri coeperat. Anxius 
ea re, ut ex Balbillo astrologo didicit, solere reges talia 
ostenta caede aliqua inlustri expiare atque a semet in capita 
procerum depellere, nobilissimo cuiqne exitium destinavit; 
enimvero multo magis et quasi per iustam causam duabus 

25coniurationibus provulgatis quarum prior maiorque Piso- 
niana Komae, posterior Viniciaua Beneventi conflata atque 
detecta est. Coniurati e vinculis triplicium catenarum 
dixere causam, cum quidam ultro crimen faterentur, non 
nuUi etiam imputarent, tamquam alitor illi non possent 

30 nisi morte succurrere dcdecorato flagitiis omnibus. Dam- 

natorum libcri urbe piilsi enectique vencno aut fame ; 

constat, quosdam cum paedagogis et capsaris uno prandio 

pariter necatos, alios diurnum victum prohibitos quaerere. 

Nullus postliac adliibitus dilectus aut modus interi- 37 



mcndi qnoscumque libuisset qutacumqne de causa. iSecl 
lie de pluribus referam, Salvidieno Orfito obiectiim est, 
quod tabernas tris de domo sua circa forum civitatibus ad 
statioiiem locasset, Cassio Longino iuris coiisulto ac lumi- 
nibus orbato, quod in vetere gentili stemmate C. Cassi 5 
percnssoris Caesaris imagines retinuisset, Paeto Thraseae 
tristior et paedagogi vultus. Mori iussis non amplius quam 
duarum horarum spatium dabat ; ac ne quid morae inter- 
veniret, medicos admovebat qui cunctantis continuo cura- 
rent, ita enim vocabatur venas mortis gratia incidere. 10 
Creditur etiam polyphago cuidam Aegypti generis, crudam 
carnem et quidquid daretur mandere adsueto, concupisse 
vivos homines laniandos absumendosque obicere. Elatus 
inflatusque tantis velut successibus, negavit quemquam 
principum scisse quid sibi liceret, multasque nee dubias is 
significationes saepe iecit, ne reliquis quideni se i3arsurum 
senatoribus, eumque ordinem sublaturum quandoque e re 
publica ac provincias et exercitus equiti Romano ac libertis 
permissurum. Certe iieque adveniens neque proficiscens 
quemquam osculo impertiit, ac ne resalutatione quidem ; 20 
et in auspicando opere Isthmi magna frequentia clare ut 
sibi ac populo Romano bene res verteret optavit, dissimu- 
lata senatus mentione. 
38 Sed nee populo aut moenibus patriae pepercit. Dicente 
quodam in sermone conmuni : 25 

'Ejuoi; ^ai'ot'TOQ yala /.u^Bijrtjj nvpi! 
'Immo,' inquit, ' ifxov I^Qitoq !' planeque ita fecit. Nam 
quasi offensus deformitate veterum aedificiorum et an- 
gustiis fiexurisque vicorum, incendit urbem tam palam, 
ut plerique consulares cubicularios eius, cum stuppa tae-30 
daque in praediis suis deprehensos, non adtigerint ; et 
quacdam liorrea circa domuui Auream quorum spatium 
maxime desiderabat, ut bellicis macliinis labefacta atque 
inflammata sint, quod saxeo muro constructa erant. Per 


sex dies septemque iioctis ea clade saevituin est, ad monu- 
mentoriim bustorumque diversoria plebe compulsa. Tunc 
praeter inmensnm inimeruni insularum donius priscorum 
ducum arserunt hostilibus adhi;c spoliis adornatae, deo- 

5rumque aedes ab regibiis ac deinde Panicis et Gallicis 
bellis votae dedicataeque et quidqnid viseiidum atque 
raemorabile ex antiquitate duraverat. Hoc incendium e 
tiirre Maecenatiana prospectans laetusque ' flammae/ ut 
aiebat, 'pulchritudine' Halosin Ilii in illo suo scaenico 

10 habitu decantavit. Ac ne non liinc quoque quantum posset 
l^raedae et manubiarum invaderet, pollicitus cadaverum 
et ruderum gratuitam egestionem, nemini ad reliquias 
rerum suarum adire permisit ; conlationibusque non re- 
ceptis modo verum et efflagitatis provincias privatorumque 

15 census prope exhausit. Accesserunt tantis ex principe 
malis probrisque quaedam et fortuita : pestilentia unius 
autumni quo triginta funerum milia in rationem Libiti- 
nae venerunt ; clades Britannica qua duo praecipua opi^ida 
magna civium sociorumque caede direpta sunt ; ignominia 

20 ad Orientem, legionibus in Armenia sub iugum missis 
aegreque Syria retenta. Mirum et vel praecij^ue notabile 
inter haec fuerit, nihil cum patientius quam maledicta et 
convitia liominum tulisse, neque in ullos leniorem quam 
qui se dictis aut carminibus lacessissent extitisse. Multa 

25 Graece Latineque proscripta aut vulgata sunt, sicut ilia : 

Nepwf Opi(Trr}Q 'AAivyztwi' f.Lj]TpoK-6yoL. 
fi£<')rvf.i(l>()y ^ipwt' Iciav yLjjripa uTriKreit'E. 

Quis nerjat Acneae magnac dc stirjm Neronem? 
Sustulit hie matron, sia^tuUt iUe patrem. 

30 Bum tendit citharam noster, dum cornua Parthus, 
Noster erit Paean, ille Hecatebeletes. 


Roma domus fid : Veios micjrate, Qniritcs, 
Si non ct Veios occupat isfa dumus. 

Sed neque aiictores reqiiisiit et quosdam per indicem de- 
lates ad senatuni adfici graviore poena prohibuit. Tran- 
seuntem enm Isidorus Cynicus in publico clara voce conri-s 
puerat, 'quod Naupli mala bene cantitaret, sua bona male 
disponeret'; et Datus Atellananim histrio in cantico quo- 
dam 'Yy/aM'£ TTorfp, vyiaiii i-ii}Ttfj ! ita demonstravei'at, ut 
bibentem natantemque faceret, exitum scilicet Claudi 
Agrippinaeque significans et in novissima clausula 'Orcusio 
vobis ducit pedes' senatum gestu notarat. Histrionem et 
philosoplium Nero nihil amplius quam urbe Italiaque 
submovit, vel contemptu omnis iufamiae vel ne fatendo 
dolorem inritaret ingenia. 
40 Talem principem paulo minus quattuordecim annos per- is 
pessus terrarum orbis tandem destituit, initium facientibus 
Gallis duce lulio Vindice qui tum eam provinciam pro 
praetore optinebat. 

Praedictum a mathematicis Neroni olim erat, fore, ut 
quandoque destitueretur ; unde ilia vox eius celeberrima : 20 
To Tt^vior })^ac ^ia^pE\p[i, quo maiore scilicet venia medi- 
taretur citharoedicam artem, principi sibi gratam, private 
necessarian!. Spoponderant tamen quidam destitute Ori- 
entis dominationeni, nonnuUi nominatim regnum Hiero- 
solymorum, plures omnis pristinae fortuuae restitutionem. 25 
Cui spei pronior, Britannia Armeniaque amissa ac rursus 
utraque recepta, defunctum se fatalibus malis existimabat. 
Vt vero, consulto Deliiliis Apolline, sei)tuagensimum ac ter- 
tium annum cavendum sibi audivit, quasi eo demum obitu- 
rus, ac nihil coniectans de aetate Galbae, tanta fiducia non 30 
modo senectam sed etiam perpetiiam singularemque conce- 
pit felicitatem, ut amissis naufragio pretiosissimis rebus 
non dubitaverit inter suos dicere, ' piscis eas sibi relaturos.' 


Neapoli de motu Galliarnm cognovit die ipso quo ma- 
trem occiderat, adeoqiie lente ac secure tulit ut gauden- 
tis etiam suspicioueiu praeberet, tain qu am occasione nata 
spoliandarum iure belli opuleutissiniarum proviuciarum ; 
Bstatimque in gymnasium progressus, certantis athletas 
efEusissimo studio spectavit. Cenae quoque tempore in- 
terpellatus tumultuosioribus litteris, hactenus excanduit, 
ut malum iis qui descissent minaretur. Denique per octo 
continuos dies non rescribere cuiquam, non mandare quid 

loaut praecipere conatus, rem silentio oblitteravit. Edictis41 
tandem Vindicis contumeliosis et frequentibus permotus, 
senatum epistula in ultionem sui reique publicae adhorta- 
tus est, excusato languore faucium, propter quem non 
adesset. Nihil autem aeque doluit, quam ut malum se 

iscitharoedum incrcpitum ac pro Nerone Aenobarbum ad- 
pellatum. Et nomen quidem gentile, quod sibi per con- 
tumeliam exprobraretur, resunipturum se professus est, 
deposito adoptive, cetera couvicia, ut falsa, non alio argu- 
mento refellebat quam quod etiam inscitia sibi tanto opere 

aoelaboratae perfectaeque a se artis obiceretur, singulos 
subinde rogitans, nossentnc quemquam praestantiorem. 
Sed urgentibus aliis super alios nuntiis, llomam praetre- 
pidus rediit ; leviterque modo in itinerc frivolo auspicio 
mente recreata, cum adnotasset insculptum monumcnto 

25 militem Galium ab eqiiitc Romano obpressum tralii crinibus, 
ad eam speciem exiluit gaudio caclumquo aduravit. Ac 
ne tunc quidem aut senatu aut populo coram adpcllato, 
quosdam e primoril)us viris domum cvocavit, transactaque 
raptim consultatione, rcliquam diei partem per organa 

sohydraulica novi et ignoti generis circumduxit, osten- 
densque singula, de ratione ac diflicultate cuiusque dis- 
serens, iam se etiam prolaturum omnia in theatrum adtir- 
mavit, si per Vindicem liceat. 

Postquam deindc etiam Galbam et Hispanias descivissc42 


cognovit, conlapsus animoqne male fracto din sine voce et 
prope intermortuus iacuit, utque resipiit, veste discissa, 
capite converberato, actum de se pronuntiavit, consol- 
antique nutriculae et aliis quoque iam principibus similia 
accidisse memoranti, se vero praeter ceteros inaudita ets 
incognita pati respondit qui snmmum imperium vivus 
amitteret. Nee eo secius quidquam et consuetudine Inxns 
atque desidiae omisit vel inminnit ; quin immo, cum 
prosperi quiddam ex provinciis nuntiatum esset, super 
abundantissimam cenam iocularia in defectionis duces lo 
carniina lasciveque modulata quae vulgo notuerunt, etiam 
gesticulatus est; ac spectaculis tlieatvi clam inlatus, .cui- 
dam scaenico placenti nuntium misit, abuti eum occupa- 
tionibus suis. 
43 Initio statim tumultus, multa et inmania, verum non is 
abliorrentia a natura sua creditur destinasse : successores 
percussoresque submittere exercitus et provincias re- 
gejitibus, quasi conspiratis idemque et unum scntienti- 
bus ; quidquid ubique exulum, quidquid in urbe hominum 
Gallicanorum esset contrucidare, illos ue desciscentibus 20 
adgregarentur, lios ut conscios popularium suorum atque 
fautores ; Gallias exercitibus diripiendas permittere ; se- 
natum universum veneno per convivia necare ; urbem in- 
cendere, feris in populum inmissis, quo ditficilius defen- 
derentur. Sed absterritus non tam paeuitentia quam-js 
perficiendi desperatione, credensque expeditionem neces- 
sarian!, consules ante tempus privavit bonore atque in 
utriusque locum solus iniit consulatum, quasi fatale esset, 
non posse Gallias debellari nisi a se consule. Ac susceptis 
fascibus, cum post epulas triclinio digrederetur, innixus;io 
umeris familiarium, adfirmavit, simul ac primum provin- 
ciam adtigisset, inermem se in conspectum exercituum 
proditurum nee quidquam aliud quam fleturum, revoca- 
tisque ad paenitentiam defoctoribus insequenti die laetum 


inter laetos cantaturum epinicia quae iam nunc sibi com- 
poni oporteret. [• • •] 

Nniitiata interim etiani ceteroriim exercituum clefec-47 
tione, litteras prandenti sibi redditas concerpsit, mensam 

Bsubvertifc, duos scyplios gratissimi usus, quos Homer- 
ios a caelatura carminum Homeri vocabat, solo inlisit ac 
sumpto a Lucusta veneno et in auream pyxidem condito, 
transiit in hortos Servilianos, ubi, praemissis libertorum 
fidissimis Ostium ad classem praeparandam, tribunes cen- 

10 turionesque praetorii de fugae societate temptavit. Sed 
partim tergiversantibus, partim ajierto detrectantibus, 
uno vero etiam proclamante : 'usque adeoue mori miserum 
est?' varie agitavit, Partliosne an Galbam supplex pete- 
ret, an atratus prodiret in publicum proque rostris quanta 

If) maxima posset miseratione veniam praeteritorum precare- 
tur ac, ni flexisset animos, vel Aegypti praefecturam con- 
cedi sibi oraret. Inventus est postea in scrinio eius liac 
de re sermo formatus ; sed deterritum putant, ne prius 
quam in forum perveniret discerperetur. 

20 Sic cogitatione in posterum diem dilata, ad mediam fere 
noctem excitatus, ut comperit stationem militum reces- 
sisse, prosiluit e lecto misitque circum amicos, et quia nihil 
a quoquam renuntiabatur, ipse cum paucis hospitia singu- 
lorum adiit. Verum clausis omnium foribus, respondente 

25nullo, in cubiculnm rediit, unde iam et custodes diffuge- 
rant, direptis etiam stragulis, amota et pyxide veneni ; ac 
statim Spiculum myrmillonem vel quemlibet alium per- 
cussorem, cuius manu periret, requisiit, et nemine reperto, 
'Ergo ego/inquit, 'ncc amicum habeo nee inimicum ?' pro- 

30curritque, quasi praecipitaturus se in Tiberim. Sed revo- 48 
cato rursus impetu, aliquid secretioris latebrac ad conli- 
gendum animum desideravit, et offerente Phaonte liberto 
suburbanum suum inter Salariam et Nomentanam viam 
circa quartum miliarium, ut erat undo pede atque tunica- 


tns^ paenulam obsoleti coloris snperinduit, adopertoque 
capite et ante faciem optento sudario eqnnm inscendit, 
qnattuor solis comitaiitibus inter quos et Sporus erat. 
Statimque tremore terrae et fulgure adverse pavefactus, 
audiit 8 proximis castris clamorem militum et sibi adversas 
et Galbae prospera oniinantium, etiam ex obviis viatoribiis 
qnendani dicentem : 'Hi Neronem persecuntur/ aliimi 
sciscitantem : ' Ecquid in urbe novi de Nerone ?' Equo 
antem ex odore abiecti in via cadaveris consternato, de- 
tecta facie agnitns est a quodam missicio praetoriano etio 
salutatus. Vt ad deverticulum ventum est, dimissis equis, 
inter fruticeta ac vepris per arundineti semitam aegre 
nee nisi strata sub pedibus veste ad aversum villae parie- 
tem evasit. Ibi hortante eodem Phaonte. ut interim in 
specum egestae arenae concederet, negavit se vivnm sub is 
terram ituruni, ac parumper conmoratus, dum clandesti- 
nus ad villam iutroitus pararetur, aquam ex subiecta 
lacuna poturus manu hausit et 'Haec est,' inquit, ' Neronis 
decocta !' dein, divolsa sentibns paenula, traiectos surculos 
rasit. Atque itaquadripes per angustias effossae cavernae2o 
receptus in proximam cellam, decubuit super lectum mo- 
dica culcita, vetere pallio strato, instructum ; fameque et 
iteruni siti interpellante, panem quidem sordidum oblatum 
aspernatns est, aquae autem tepidae aliquantum bibit. 
49 Tunc uno quoqne hinc inde instante ut quam primum so 25 
impendentibus contumeliis eriperet, scrobem coram fieri 
imperavit, dimensus ad corporis sui modulum, componique 
simul, si qua invenirentur, frusta raarmoris et aquam 
simul ac ligna conferri curando mox cadaveri, flens ad 
singula atque identidem dictitans ; 'qualis artifex pereo I'so 

Inter moras perlatos a cursore Phaonti codicillos prae- 
ripuit legitque, se hostem a senatu iudicatum et quaeri, 
ut puniatur more maiorum, interrogavitquc quale id genus 
esset poenae ; et cum comperisset, nudi hominis cerviccm 


inseri furcae, corpus virgis ad ueceni caedi, conterritns 
duos pugiones quos secum extulerat, adripuit, temptata- 
que utriusque acie rursus condidit, causatus nondum 
ad esse fatalem lioram ; ac modo Sporum hortabatnr ut 

slamentari ac plangere iiiciperet, modo orabat ut se aliquis 
ad mortem capessendam exemplo iuvaret ; interdum seg- 
nitiem suam his verbis increpabat : 'Vivo deformiter, tur- 
piter pereo — oh Trpinu Ne'pwrt, uv TrpiwEi — I'l'ifeii' ce'i iv toIq toiov- 
roiQ — ctyE 'iyeipe creavrui'V lamquc cquites adpropinquabaut 

loquibuspraeceptumerat ut vivum eum adtraliereut. Quod 
ut sensit, trepidanter effatus : 

"Ittttw)' fi u)i:vTr6Su}y uficjn kti/ttoc ovara ftaWei — 

ferrum iugulo adegit, iuvante Epaplirodito a libellis. 
Semianimisque adhuc inrumpenti centurioni at paenula 

15 ad vulnus adposita in auxilium se venisse simulanti non 
aliud respondit quam 'Sero !' et 'Ilaec est fides !' Atqne in 
ea voce defecit, extantibus rigentibusque oculis usque 
ad horrorem formidinemque visentium. Nihil prius aut 
magis a comitibus exegerat quam ne potestas cuiquam 

20 capitis sui fieret, sed ut quoquo modo totus cremaretur. 
Permisit hoc Icelus, Galbae libertus^, non multo ante vin- 
culis exolutus in quae primo tumultu coniectus fuerat. 

Funeratus est impensa ducentorum milium, stragulisSO 
albis auro intcxtisquibus usus Kal. Ian. fuerat. lieliquias 

25 Ecloge et Alexandria nutrices cum Actc concubina gcntili 
Domitiorum monimento condiderunt, quod prospicitur e 
campo Martio impositum colli Tlortulorum. In eo moni- 
mento solium porphyretici marmoris, supcrstante Lunensi 
ara, circumseptum est lapide Thasio. 

30 Statura fuit proi)e iusta, corpore maculoso et faetido, 51 
subflavo capillo, vultu pulcliro magis quam vcnusto, oculis 
caesis et hebetioribus, cervice obesa, ventre proiecto, gra- 
cillimis cruribus, valitudine prospera, nam qui luxuriac 
inmoderatissimae essct, ter omnino jier quattuordccim 

394 sveto:nivs 

annos languit atquc ita ut neqiie vino neque consuetudine 
reliqua abstineret ; circa cultum habitumqne adeo pu- 
dendns, ut comam semper in gradus formatam peregrina- 
tione Achaica etiani pone verticem submiserit ac ple- 
rumque syuthesinam indutiis ligato circum coUum sudarios 
prodierit in publicum sine cinctu et discalciatus. 

53 Liberalis disciplinas omnis fere puer adtigit. Sed a 
philosophia eum mater avertit, monens imperaturo con- 
trariam esse ; a cognitione veterum oratorum Seneca prae- 
ceptor, quo diutius in admiratione sui detineret. Itaqueio 
ad poeticam pronus, carmina libenter ac sine labore com- 
posuit nee, ut quidam putant, aliena pro suis edidit. 
Venere in manus meas pugillares libellique cumquibusdam 
notissimis versibus, ipsius chirographo scriptis, ut facile 
adpareret non tralatos uut dictante aliquo exceptos, sed 15 
plane quasi a cogitante atque generante exaratos; ita 

53 multa et deleta et inducta et superscripta inerant. Ha- 
buit et pingendi fingendique non mediocre studium. 

Maxime autem popularitate efferebatur, omnium aemu- 
lus qui quoquo modo animum vulgi moverent. Exiit20 
opinio, post scaenicas coronas proximo lustro descensurum 
eum ad Olympia inter athletas ; nam et luctabatur adsidiie, 
nee aliter certamina gymnica tota Graecia spectaverat 
qnam brabeutarum more in stadio humi adsidens ac, si 
qua paria longius recessissent, in medium manibus suis 25 
protrahens. Destinaverat etiam, quia Aijollinem cantu, 
Soleni aurigando aequiperare existimaretur, imitari et 
Ilerculis facta ; praeparatumque Iconem aiiint, quem vel 
clava vel bracbiorum nexibus in amphitbeatri arena spec- 

54tante populo nudus elideret. Sub exitu quidem vitaeao 
palam voverat, si sibi incolumis status permansisset, pro- 
diturum se partae victoriae ludis etiam liydraulam et 
cboraulam et utricularium, ac novissimo die bistrionem 
saltaturumque Vergilii Turnum. Et sunt qui tradant. 


Paridem histrionem occisum ah eo qnasi gravem adversa- 
rium. Erat illi aeternitatis perpetuaeqne famae cnpido, 
sed iuconsulta. Ideoque multis rebus ac locis, vetere 
adpellatione detracta, novum indixit ex suo nomine, 

5 mensem quoque Aprilem Neroneum adpellavit ; desti- 
naverat et Romam Xerojiolim nuncuparo. [ . . . ] 

Religioniim nsque quaque contemptor, praeter nninsSS 
Deae Syriae. Hanc mox ita sprevit nt [. . .] contaminaret, 
alia superstitione captus in qua sola pertinacissime haesit. 

10 8iquidem icunculam puellarem, cum quasi remedium insi- 
diarum a plebeio quodam et ignoto muneri accepisset, 
detecta confestim coniuratione, pro summo numine tri- 
nisque in die sacrificiis colere perseveravit, volebatque 
credi monitione eius futura praenoscere. Ante paucos 

isquam periret mensis adtendit et extispicio noc umqnam 

Obiit tricensimo ct secundo aetatis anno, die quo quon- 57 
dam Octaviam interemerat, tantumque gaudium publice 
praebuit, ut plcbs pilleata tota urbe discurreret. Et tamen 

20 non def uerunt qui per longum tempus vernis aestivisque 
floribus tumulum eius ornarent, ac modo imagines prae- 
textatas in rostris proferrent, modo edicta quasi vivcntis 
et brevi magno inimicorum malo reversnri. Quin etiam 
Vologaesus Parthorum rex, missis ad senatum legatis de 

2r. instauranda societate, hoc etiam magno opere oravit ut 
Neronis memoria coleretur. Deniquc cum post viginti 
annos, aduloscentc me, extitisset couditionis incertae qui 
se Neronem esse iactaret, tam favorabile nomen eius apud 
Parthos fuit, ut vehementer adiutus et vix redditus sit. 


In the year 9 a.d. one Pompeius Trogns finished his Historiae 
Philipjjicae,in forty-fonr books, the first uuiversal history in Roman 
literature. Its title, though doubtless suggested by that of Theo- 
pompus's famous work, is iu a large measure justified by the para- 
mount attention given to Macedonian aflairs. The work opened with 
the history of Assyria and Persia ; with Book VII. began the story of 
Macedon, which takes up the greater part of the narrative down to 
Book XL. ; Books XLI. and XLII. deal with the Parthiaus; Books 
XLIII. and XLIV. treat briefly of early Rome, down to Tarquinius 
Priscus, closing with an account of Carthaginian and Spanish 

This bulky work has not como down to us, but we possess a Table 
of Contents to all the books, the so-called Prologi ; and about the end 
of the second century one M. lunianus lustinus made an epitome of 
Trogns, according to principles outlined in the Preface. 

An eccentric feature of the original work, and without precedent 
in classical historiography, was the protest of the author against the 
practice of inserting speeches in direct discourse, ou the ground, 
to use his own words, 'quod moduni historiae excesserint.' Trogus 
does not, however, as we should expect, discard fictitious speeches 
altogether, bnt gives them invariablj' in oratio obliqua. 

The original abounded in geographical and ethnological episodes; 
but of independent research thei'c is no trace, the great bulk of his 
material being apparently taken from the nf|0( jSairiXtior, a celebrated 
work by Timagenes, a Greek historian of the time of Augustus. 

The style of Trogus, for the epitome seems to have preserved his 
diction as far as possible, is of classic purity, often eloquent and 
characterized by satirical side-glances and ethical reflections. 



Oiim mnlti ex Romanis, ctiam coiisularis dignitatis viri, 1 
res Romanas Graeco peregrinoque sermone in historian! 
contulissent, sen aemulatione gloriae sive varietate et no- 
vitate operis delectatus vir priscae eloquentiae, Trogus 

6 Pompeius, Graecas et totius orbis historias Latino ser- 
mone composuit, ut, cum nostra Graece, Graeca qiioque 
nostra lingua Icgi possent, prorsus rem magni et animi et 
corporis adgressus. Nam cum plerisque auctoribus singu- 3 
lorum regum vel populorum res gestas scribentibus opus 

losuum ardui laboris videatur, nonne nobis Pompeius Iler- 
culea audacia orbem terrarum adgressus videri debet, 
cuius libris omnium saeculorum, regum, nationum po- 
pulorumque res gestae continentur ? et quae liistorici 3 
Graecorum prout conmodum cuique fuit inter se segregati 

15 occupaverunt, omissis quae sine fructu erant, ea omnia 
Pompeius divisa temporibus et serie rerum digcsta compo- 
suit. riorum igitur quattuor et quadraginta volumiuum4 
(nam tot idem edidit) per otium, quo in urbc versabamur, 
cognitione quaeque dignissima cxcerpsi et omissis iiis, 

20 quae nee cognoscendi voluptate iucunda nee exemplo 
erant necessaria, breve veluti florum corpusculum feci, ut 
haberent et qui Graece didicissent, quo admonerentur et 
qui non didicissent, quo iustruerentur. Quod ad te non 5 


turn cognoscendi qnam magis emendandi causa transmisi, 
simul lit otii niei, cuius et Cato reddendam ratiouem pu- 
6 tat, apud te ratio coustavet. Sufficit euim mihi iu tem- 
pore iudicium tuum, apud posteros, cum obtrectationis 
iuvidia decesserit, industriae testimonium habituro. 

Book XXIV., 6 : The Gauls uncle?- Brennus at Delphi. 

1 G. Interea Brennus, quo duce portio Gallorum in Grae- 
ciam se effuderat, audita victoria suorum qui Belgio duce 
Macedonas vicerant, indignatus parta victoria opimam 
praedam et Orientis spoliis onustam tarn facile relictam lo 
esse, ipse adunatis centum et quinquagiuta niilibus pedi- 
tum et quindecim milibus equitum in Macedoniam inrum- 

2 pit. Cum agros villasque popularetur, occurrit ei cum 
instructo exercitu Macedonum Sosthenes ; sed pauci a 

Spluribus, trepidi a valentibus facile vincuntur. Itaque i5 
cum victi se Macedones intra muros urbium condidissent, 
victor Brennus nemine prohibente totius Macedoniae agros 

4 depraedatur. Inde quasi terrena iam spolia sorderent, 
animum ad deorum inmortalium templa convertit, scur- 
riliter iocatus locupletes deos largiri hominibus oportere. 20 

5 Statim igitur Delphos iter vertit, praedam religioni, au- 
rum offensae deorum inmortalium praeferens quos nullis 
opibus egere, ut qui eas largiri hominibus soleant, adfirma- 

6 bat. Templum autem Apollinis Delphici positum est in 
monte Parnaso, rupe undiquc inpendente ; ibi civitatem 25 
frequentia hominum fecit qui admiratione maiestatis un- 

7 dique concurrentes in eo saxo consedere. Atque ita tem- 
plum et civitatem non muri, sed praecipitia, nee manu 
facta, sed naturalia praesidia defendunt, prorsus ut incer- 
tum sit, utrum munimentum loci an maiestas dei plus hie 30 

Sadmirationis habeat. Media saxi rupes in formam thea- 


tri recessit. Quamobrem ot hominum cliimor et si qnan- 
do acciclit tubarum sonus, personantibiis et respoiiclenti- 
bus inter se rupibiis multiplex aucliri ampliorqne quam 
editnr resoiiare solet. Quae res muiorcm maiestatis ter- 

srorem ignaris rei et admiratione stupentibus plerumque 
adfert. In hoc rupis amfractu media ferme mentis alti- 9 
tudine planities exigiia est atqiie in ea profundum terrae 
foramen, quod in oracula patet ex quo frigidus spiritus 
vi quadam velut amento in sublime expulsus mentis va- 

lotum in vecordiam vertit impletasque deo responsa consu- 
lentibus dare cogit. Multa igitur ibi et opulenta regum 10 
populorumque visuntur munera quae magnificentia sui 
reddentium vota gratam voluntatem ob deoriim responsa 

15 7. Igitur Brennus cum in conspectu haberet templum, 1 
diu deliberavit, an confestim rem adgrederetur an vero 
fessis via militibus noctis spatium ad resumendas viris 
daret. Aenianuni et Thessalorum duces qui se ad prae-2 
dae societatem innxerant amputari moras iubebant, dum 

2oimparati hostes et recens adventus sui terror esset ,• inter- 3 
iectanocte et animos hostibus, forsitan et auxilia accessura, 
et vias quae tunc pateant obstructum iri. 8ed (Jallorum4 
vulgus ex longa inopia, ubi primum vino ccterisque con- 
meatil)us referta rura invenit, non minus abundantia quam 

25 victoria laetum per agros se sparserat,, desertisque signis ad 5 
occupanda omnia pro victoribus vagabantur. Quae res 
dilationem Delphis dedit. Prima namque opinione ad- 6 
ventus Gallorum prohibit! agrestis oraculis fuerant messis 
vinaque villis efferrc. (hiius rei salutare praeceptum non 7 

3oprius intelloctum est quam vini ceterarumque copiarum 
abundantia velut mora Gallis obiecta auxilia flnitimorum 
convenirent. Prius itaquo urbem suam ])el})hi aucti viri-8 
bus sociorum permunivere quam Galli vino velut pracdae 
incubantes ad signa revocarentur. Ilabebat Brennus lecta9 


ex omni exercitu peditum sexaginta quinque milia ; Del- 
phorum sociorumqiie non nisi quattuor milia eraiit, quo- 

10 rum contemptu Brennus ad acuendos suorum animos 
praedae ubertatem omnibus ostendebat statuasque cum 
quadrigis, quarum ingens copia procul visebatur, solido5 
auro fusas esse plusque in pondere quam in specie habere 
praedae adfirmabat. 

1 8. Hac adseveratione incitati Galli, simul et hesterno 
mero saucii, sine respectu periculorum in belluni ruebant. 

2 Contra Delphi plus in deo quam in viribus reponentes cum lo 
contemptu hostium I'esistebant scandentisque Gallos e 
summo montis vertice partim saxis, partim armis obrue- 

3 bant. In hoc partium certamine repente universorum 
templorum antistites, simul et ipsae vates sparsis crinibus 
cum insignibus atque infulis pavidi vecordesque in primam is 

4pugnantium aciem procurrunt. Advenisse deum clamant, 
eumque se vidisse desilientem in templum per culminis 

5 aperta fastigia, dum omnes opem dei suppliciter implorant, 
iuvenem supra humanum modum insignis pulchritudinis ; 
comitesque ei duas armatas virgines ex propinquis duabus 20 

6 Dianae Minervaeque aedibus occurrisse ; nee oculis tan- 
tum haec se perspexisse, audisse etiam stridorem arcus ac 

7strepitum armorum. Proinde ne cunctarentur diis ante- 

signanis hostem caedere et victoriae deorum socios se ad- 

8 iungere summis obsecrationibus monebant. Quibus vocibus 25 

Oincensi omnes certatim in proelium prosiliunt. Praesen- 

tiam dei et ipsi statim senserc, nam et terrae motu portio 

montis abrupta Gallorum stravit exercitum et confertis- 

simi cunei non sine vulneribus hostium dissipati ruebant. 

lOlnsecuta delude tempestas est quae grandine et frigoreyo 

11 saucios ex vulneribus absumpsit. Dux ipse Brennus cum 
dolorem viilnerum ferre non posset, pugione se finivit. 

12 Alter ex ducibus punitis belli auctoribus cum decem mili- 

13 bus sauciorum citato agn\ine Graecia excedit. Sed nee 


fngientibus fortnna conmodior f uit, siquidem pavidis nulla 
sub tectis acta nox, nullus sine labore et periculo dies ; ad- 14 
sidui imbres et gelu nix concreta et fames et lassitude et 
super liaec maximum jiervigiliae malum miseras infelicis 
i belli reliquias obterebant. Gentes quoque nationesque, 15 
per quas iter habebant, palantes velut praedam sectaban- 
tur. Quo pacto evenit, ut nemo ex tanto exercitu qui 16 
paulo ante fiduciavirium etiam adversus deos contendebat, 
velut ad memoriam tantae cladis superesset. 

10 Book XXXI., 1-8 : Antiochus and Hannibal. 

1. Mortuo Ptolomeo Philopatore, rege Aegypti, contemp- 1 
taque parvuli filii eius aetate qui in spem regni relictus 
praedae etiam domesticis erat, Antiochus, rex Syriae, oc- 
cupare Aegyptum statuit. Itaque Phoenicen ceterasque2 

15 Syriae quidem, sed iuris Aegypti civitates cum invasisset, 
legates ad eum senatus mittit, qui denuntiarent ei, absti- 
neret regno pupilli postremis patris precibus fidei suae 
traditi. Quibus spretis interiecto tempore alia legatioS 
supervenit quae omissa pupilli persona civitates iure belli 

2ofactas populi Romani in integrum restitui iubebat. Ab-4 
nuenti bellum denuntiatum, quod ille facile susceptum 
infeliciter gessit. 

Eodem tempore et Nabis tyrannus multas Graeciae civi- 5 
tates occupaverat. Igitur senatus, ne uno tempore du-6 

25plici bello Romanae vires detinerentur, scripsit Flaminino, 
si ei videatur, sicuti a Philippo Graeciam, ita et a Nabide 
liberet. Ob quam causam imperium ei prorogatum. 7 
Terribile quippc Antiochi bellum liannibalis nomen 
faciebat, queni aemuli eius occultis mandatis eum Anti- 

3ooclio inisse societatem apud Romanes criminabantur, ne- 
gentes eum aequo animo sub legibus vivere adsuetum 8 


imperio ot inmoderata licentia militari ; semperque taedio 
9quietis nrbanae novas belli caiisas circnmspicere. Quae 
etsi falsa nuntiata fnissent, apud timentis tamen pro veris 

1 3. Denique senatus metu perculsus ad specnlandos actus 5 
Ilannibalis legatum in African! Cn. Serviliuni mittit eique 
tacitis mandatis praecij)it, ut, si posset, eum per aemulos 
eius interficeret metuque invisi nominis tandem populum 

2 Romannm liberaret. Sed res Hannibalem non diu latnit, 
virum ad prospicienda cavendaque pericula paratum nee lo 
minus in secundis adversa quam in adversis secunda cogi- 

Stantem. Igitur cum tota die in oculis principum lega- 
tique Eomani in foro Karthaginiensium observatus in 
supremum fuisset, adpropinquante vespere equum con- 
scendit et rus suburbanum quod propter litus maris habe- is 
bat, ignaris servis iussisque ad portam revertentem oppe- 

4 riri, contendit. Habebat ibi navem cum remigibus occulto 
sinu litoris absconditam ; erat et grandis in eo agro pecu- 
nia praeparata, ut, cum res exegisset, nee facultas fugam 

5 nee inopia moraretur. Lecta igitur servorum iuventute, 20 
quorum copiam Italicorum captivorum numerus augebat, 

6 navem conscendit cursumque ad Antiocbum dirigit. Po- 
stera die civitas principem suum ac tum temporis consulem 

7 in foro expectabat. Quem ut profectum nuntiatum est, 
non aliter quam si ^urbs capta esset, omnes trepidavere 25 

8 exitiosamque sibi fugam eius ominati sunt. Legatus vero 
Eomanus, quasi iam bellum inlatum Italiae ab Hannibale 
esset, tacitus Romam regreditur trepidumque nuntium 

1 3. Interim in Graecia Flamininus iuncta cum quibusdam 30 
civitatibns societate Nabidem tyrannum duobus continuis 
bellis subigit gravibusque pacis legibus fractum velut ex- 

2sanguem in regno relinquit. Sed libertate Graeciae resti- 
tuta deductisque ab urbibus praesidiis, cum Eomanus 



exei'citns in Italiam rcj^ortatus esset, velut vacua, rursns 
possessione sollicitatus multas civitates repentino bello 
oppressit. Quibus rebus exterriti Achaei, ne vicinaleS 
malum etiam ad se serperet, bellum adversus Nabidem 

sdecernunt ducemquo praetorem suum Philopoemenem, 
insignis industriae virum, constituunt cuius in eo bello 4 
tanta virtus enituit, ut opinione omnium Flamiuino, Ro- 
mano imperatori, compararetur. 

Eodem tempore Hannibal, cum ad Antiochum perve-5 

lonisset, velut deorum munus exci2)itur, tantusque eius ad- 6 
ventu ardor animis regis accessit, ut non tam de bello 
quam de praemiis victoriae cogitaret. Sed Hannibal, cui7 
nota Romana virtus erat, negabat opprimi Romanes nisi 
in Italia posse. Ad hoc sibi centum navis et decemS 

ismilia peditum et mille equitum poscebat, promittens 
hac manu non minus bellum quam gesserit Italiae re- 
stauraturum et in Asia regi sedenti aut victoriam de Ro-9 
manis aut aequas pacis condiciones relaturum ; quippelO 
et Ilisjianiis bello flagrantibus ducem tantum deesse et 

20 Italiam notiorem sibi nunc quam pridem f uisse ; sed nee 
Karthaginem quieturam sociamque se ei sine mora praebi- 

4. Cum regi consilia placuissent, mittitur Karthaginem 1 
unus ex comitibus Ilannibalis, qui belli cupidos hortetur 

25 Hannibalemque cum copiis adf uturum nuntiet ; niliil dicat 
partibus nisi animos Karthaginiensium deesse : Asiam et 
viris belli et sumptum praebituram. Ilaec cum perlata2 
Karthaginem essent, nuntius ipse ab inimicis Ilannibalis 
comprehenditur perductusquc in senatum cum interroga- 

aoretur ad quem missus esset, Punico ingenio respondit se 
ad uuiversum senatum missum ; nee enim hoc opus singu- 
lorum, sed universorum esse. Dum multis diebus deli- 3 
berant, an eum Romam ad purgandam publicam conscien- 
tiam mittant, tacitus conscensa nave ad Ilannibalem 


revertitnr. Quo cognito Karthaginienses ultro rem Ro- 

4 mam per legatum deferunt. Eomani quoqiie legates ad 
Antiochnm misere, qui sub specie legationis et regis adpa- 
ratum specularentur et Hannibalem ant Eomanis mitiga- 
reut aut adsiduo conloquio suspectuni invisumque regis 

5 redderent. Itaque legati cum Epliesi convenissent Antio- 

6 chum, maudata ei senatus traduut. Dum responsum ex- 
pectant, omuibus diebus adsidui circa Hannibalem fuere, 
dicentes timide eum a patria recessisse, cum pacem Ro- 
mani non tam cum re publica eius quam cum eo factam lo 

7summa fide cnstodiant ; nee bella eum Romanorum niagis 
odio quam patriae amore gessisse, cui ab optimo quoque 
etiam spiritus ipse debeatur. Has enim publicas inter 
populos, non privatas inter duces bellandi cansas esse. 

Sinde res gestas eius laudare. Quorum sermone laetusis 
saepius cupidiusque cum legatis conloquebatur, ignarus 
quod familiaritate Romana odium sibi apud regem crea- 

9 ret. Quippe Antiochus tam adsiduo conloquio reconcili- 
atam eius cum Romanis gratiam existimans nihil ad eum, 
sicut solebat, referre, expertemque totius consilii etvelutiao 
hostem proditoremque suum odisse coepit. Quae res tan- 
tum adparatum belli cessante imperatoria arte conrupit. 
10 Senatus mandata f uerant, contentus terminis Asiae esset, 
ne ipsis Asiam ingrediendi necessitatem imponeret. Qui- 
bus spretis non accipiendum bellum statuit, sed inferen-25 

1 5. Dicitur, cum frequenter de bello consilium remoto 
Hannibale habuisset, tandem eum vocari iussisse, non ut 
ex sententia eius aliquid ageret, sed ne per omnia sprevisse 
videretur, omnibusque praerogatis postremum interrogasse. 30 

2 Quo ille animadverso intellegere se professus est, non quia 
egeat consilio, sed ad supplenduni numerum sententiarum 
se vocatum ; tamen et odio Romanorum et amore regis, 
apud quern solum tutum exilium sibi relictum sit, se 


viam gerendi belli edissertatiirnm. Veniam deinde liber- 3 
tati praefatus nihil so aiit consiliornm aut coeptorum prae- 
sentinm probare ait, neqiie sedem belli Graeciam sibi pla- 
cere, cum Italia uberior materia sit ; qiiippe Romanos vinci4 

6 11011 nisi arniis siiis posse nee Italiam aliter qiiam Italicis 
viribus subigi ; siquidem diversum ceteris mortalibiis esse 
illud et hominiim et belli genus. Aliis bellis plurimumS 
momenti habere priorem aliquam cepisse occasionem loci 
temporisque, agros rapuisse, urbis aliquas expugnasse ; 

locum Romano, sen occupaveris prior aliqua seu viceris, 
tamen etiam cum victo et iacente luctandum esse. Quam 6 
ob rem siquis eos in Italia lacessat, suis eos opibus, suis 
viribus, suis armis posse vincere, sicut ipse fecerit. Sin 7 
vero quis illis Italia velut fonte virium cesserit, proinde 

isfalli ac si quis amnis non ab ipsis fontinm primordiis deri- 
vare, sed concretis iani aquarum molibus avertere vel ex- 
siccare velit. Haec et secreto se censuisse ultroque mini- 8 
sterium consilii sui obtulisse et nunc praesentibus amicis 
ideo repetisse, ut scirent omnes rationem gerendi cum 

2oRomanis belli, eosque foris invictos, domi fragilis esse. 
Nam prius illos urbe quam imperio, prius Italia quam 9 
provinciis exui posse ; quippe et a Gallis captos et a se 
prope deletos esse ; neqne umquam se victum prius quam 
terris eorum cesserit ; reverso Karthaginem statim cum 

25 loco fortunam belli mutatam. 

G. Huic sententiae obtrectatores amici regis erant, non 1 
utilitatem rei cogitantes, sed verentes, ne probato consilio 
eius primum apud regem locum gratiae occuparet. Et 2 
Antiocho non tantum consilium quam auctor displicebat, 

30 ne gloria victoriae Ilannibalis, non sua esset. Omnia igi-3 
tur variis adsontationum adulationibus conrumpebantur, 
nihil consilio vel ratione agebatur. Rex ipse per hiemera 
in luxuriam lapsus novis cotidie nuptiis deditus erat. 
Contra Acilius, Romanus consul qui ad hoc bellum mis- 4 


sus erat, copias, arma ceteraqne bello necessaria summa in- 
dustria parabat, civitates socias confirmabat, dubias inli- 
ciebat ; nee alius exitiis belli qnani adparatiis ntriusque 

5 partis fuit. Itaque prima belli congressioiie cum cedentis 
suos rex cerueret, iion laborantibus auxilium tulit, sed fu-s 
gientibus se ducem praebuit castraque ditia victoribus re- 

6 liquit. Deinde cum in Asiam praeda Eomanis occupatis 
fugiendo pervenisset, paenitere neglecti consilii coepit re- 
vocatoque in amicitiam Hannibale omnia ex sententia eius 

7agere. Interim nuntiatur C. Livium, Romanum ducem, lo 
cum octoginta rostratis navibus ad belhini navale a seuatu 
missum adventare quae res spem illi restituendae for- 

8 tunae dedit. Itaque priusquam sociae civitates ad hostis 
deficerent, decernere navali proelio statuit, sperans cladem 
in Graecia acceptam nova posse victoriae gloria aboleri. is 

OTradita igitur Hannibali classe proelium couniittitur. 
tSed neque Asiani milites Ilomanis neque naves eoruni 
pares rostratis navibus fuere ; minor tamen clades ducis 
sollertia fuit. 

1 7. Romam nondum opinio victoriae venerat et idcirco in 20 
consulibus creandis snspensa civitas erat. Sed adversus 
Ilannibalem ducem quis melius quam Africani frater crea- 

2 retur, cum vincere Poenos opus Scipionum esset ? crea- 
tur igitur consul Lucius Scipio, eique datur legatus frater 
Africanus, ut intellegeret Antioclius non maiorem fiduciam 25 
se in Hannibale victo quam Romanos in victore Scipione 

3 habere. Traicientibus in Asiam Scijiionibus exercitum 
iam utrubique profligatum bellum nuntiatum est, vic- 
tumque Antiochum terrestri, Ilannibalem navali bello in- 

4venerunt. Primo igitur adventu eorum legates pacemso 
petentis Antiocbus ad eos mittit peculiare donnm Afri- 
cano ferentis filiuni ipsius quem rex parvo navigio trai- 

5 cienteni ceperat. Sed Africanus privata beneficia a rebus 
publicis secreta esse dixit, aliaque esse patris officia, alia 


patriae inra quae non liberis tantum, verum etiam vitae 
ipsi praeponantur. Proiiide gratum se munus accipereO 
privatoque impendio munificentiae regis responsiirum. 
Quod ad bellnm pacemque pertineat, nihil neqiie gratiae 
sdari neque de iure patriae decedi posse respoudit. Nam 7 
de redimendo filio numquam tractavit nee senatum de eo 
agere permisit, sed, ut dignnm maiestate eius erat, armis 
se recepturum filium dixerat. Post haec leges pacis di-8 
cuntur : ut Asia Romanis cederet, contentus Syriae regno 

10 esset, navis nniversas, captivos et transf ugas traderet sump- 
tumque omnem belli Ronmnis restitueret. Quae cum nun- 9 
tiata Antioclio essent, nondum ita victuni se esse respondit, 
ut spoliari se regno pateretur, bellique ea inritamenta, non 
pacis blandimenta esse. 

15 8. Igitur cum ab utrisque bellnm pararetur ingressiquc 1 
Asiam Romani Ilium venissent, mutua gratulatio Ilicn- 
sium ac Romanorum fuit, Iliensibus Aeuean ceterosque 
cum eo duces a se profectos, Romanis se ab his procreates 
referentibus ; tantaque laetitia omnium f uit, quanta esse 2 

20 post lougum tempus inter parentes et liberos solebat, 
Invabat Iliensis nepotes sues Occidente et Africa domitaS 
Asiam ut avitum regnum vindicare, optabilem Troiae 
ruinam fuisse dicentes, ut tam feliciter renasceretur. 
Contra Romanes avitos laris et incunabula maiorum tern- 4 

25 plaque ac deorum simuhicra incxplebile desidcrium vi- 
sendi teneba.t. Profectis ab Ilio Romanis Eumenes rex 5 
cum auxiliis occurrit. Nee multo post proelio cum An- 
tioclio conmisso, cum inclusa dexteriorc cornu legio Ro-6 
mana maiore dedccore quam periculo ad castra fugeret, 

30 i\r. Aemilius, tribunus militum, ad tutelam castrorum 
rclictus armarc so militcs sues et extra vallum progredi 
iubet strictisque gladiis fugientibus minari, morituros di- 
cens, ni in proelium revertantur, infestioraque sua quam 
hostium castra inventuros. Adtonita tam ambiguo peri- 7 


culo legio comitantibns conmilitonibus qui fugere eos 
prohibuerant, in proelium revertitnr, magnaqne caede 
edita initinm victoriae fuit. Caesa hostium quinquaginta 

Smilia, capta undecim. Antiocho pacem petenti nihil ad 
superiorefi condiciones additum, Af ricano praedicante, 5 
Romanos neque, si vincantnr, animos minuere neque, si 

9 vincant, secnndis rebus insolescere. Captas civitates inter 
socios divisere, muneris Romani aptioreni Asiam qnam 
l^ossessiones volnptarias iudicantes ; qnippe victoriae glo- 
riam Romano nomini vindicandam, opum luxuriam sociis lo 

Booh XXXII., Jf: Death of Hannibal, Sciino, and 
Philopoemen, in 183 B.C. 

2 4. Inter Prusiam regem, ad quern Hannibal post pa- 
cem Antiocho a Romanis datam profugerat, et Eumenenis 
bellum ortum est, quod Prusias Hannibalis fiducia rupto 

Bfoedere prior intulit. Namque Hannibal, cum ab Anti- 
ocho Romani inter ceteras condiciones pacis deditionem 
eius deposcerent, admonitus a rege in fugam versus Cre- 

4tam defertur. Ibi cum din quietam vitam egisset invidio-20 
sumque se propter nimias opes videret, amphoras plumbo 
repletas in templo Dianae, quasi fortunae suae praesidia, 

Sdeponit atque ideo nihil de illo sollicita civitate, quoniam 
velut pignus opes eius tenebat, ad Prusiam contendit, 
auro suo in statuis quas secum portabat infuso, ne con- 25 

6 spectae opes vitae nocerent. Dein, cum Prusias terrestri 
bello ab Eumene victus esset proeliumque in mare transtu- 
lisset, Hannibal novo conmento auctor victoriae fuit ; 
quippe omne serpentium genus in fictilis lagoenas coici 

7iussit medioque proelio in navis hostium mittit. Id pri-30 
mum Ponticis ridiculum visum, fictilibus dimicare qui 
fcrro nequcant, Sed ubi serpeutibus coepere navis re- 


pleri, aiicipiti periciUo circumveiiti liosti victoriam con- 
cesserunt. Quae ubi Romam nuntiata sunt, missi a senatu 8 
legati sunt, qui utrumque regem in pacera cogerent Han- 
nibalemque deposcerent. Sed Hannibal re cognita sumpto 
5 veneno legationem morte praevenit. 

Insignis hie annus trium toto orbe maximovum impera-9 
torum mortibus fuit, Ilannibalis et Philopoemenis et Sci- 
pionis Africani. Ex quibus constat Hannibalem nee turn, 10 
cum Romano tonante bello Italia contremuit, nee cum 

loreversus Kartliao;inem summum imperium tenuit, aut cu- 
bantem cenasse aut plus quam sextario vini indulsissell 
pudicitiamque eum tantam in^er tot captivas liabuisse, ut 
in Africa natum quivis negaret. Moderationis certe eius 12 
fuit, ut, cum diversarum gentium exercitus rexerit, neque 

isinsidiis suorum militum sit petitus umquam neque fraude 
proditus, cum utrumque liostes saepe temptassent. 

BooTc XXX VI I. , 1-^: Mifhrklates. 

1. Capto Aristonico Massilienses pro Phocaeensibus, con- 1 
ditoribus suis qiiorum urbem senatus etomne nomen, quod 

20 et tunc et antea Antiochi bello infesta contra populum Ro- 
manum arma tulerant, deleri iusserat, legatos Romam de 
precatum misere veniamque his a senatu obtinucre. Post 2 
haec regibus qui adversus Aristonicum auxilia tulerant, 
praemia persoluta : Mitliridati Pontico Phrygia maior, 

25filiis Ariarathis, regis Cappadociac qui eodcm bello cecide- 
rat, Lycaonia et Cilicia datae. Fidiorque populus Ro-3 
manus in socii filios quam mater in lil)eros fuit ; quippe 
liinc jiarvulis auctum regnum, inde vita adempta. Nam- 4 
que Laodice ex numero sex illiorum quos virilis sexus ex 

soAriarathe rege susceperat, timens, ne non diutina admini- 
stratione regni adultis quibusdam potiretur, quinque parri- 
cidali veneno uecavit ; unum parvulum sceieri matrisS 


cognatorum custodia cripiiit qui post necem Laodices 
(nam earn propter crudelitatem popiilus extinxerat) solus 

6 regno potitus est. Mithridates quoque repentina morte 
interceptus filium, qui et ipse Mithridates dictus est, re- 

7liquit; cuius postea ea magnitudo fuit, ut nou sui tantunis 
temporis, verum etiam superioris aetatis omnis reges maie- 
state superaverit bellaque cum Romanis per sex et viginti 

Sannos varia victoria gesserit, cum eum summi imjjeratores, 
Sulla, Lucullus ceterique, in summa Cn. Pompeius ita vi- 
cerint, ut maior clariorque in restaurando bello resurgeret^io 

9 damnisque suis terribilior redderetur. Denique ad postre- 
mum non vi liostili victus, sed voluntaria morte in avito 
regno senex herede filio decessit. 

1 2. Huius futuram magnitudinem etiam caelestia ostenta 

2praedixerant. Nam et eo quo genitus est anno et eo quo is 
reguare primum coepit stolla cometes per utrumque tem- 
pus septuagenis dicbus ita luxit, ut caelum omne confla- 

Sgrarc videretur. Nam et magnitudine sui quartam par- 
tem caeli occupaverat et fulgore sui solis nitorem vicerat ; 
et cum oreretur occiderctquo, quattuor horarum spatium2o 

4consumebat. Puer tutorum insidias passus est qui eum 

Sfero equo impositum cquitare iacularique cogebant ; qui 
conatus cum eos fefellissent supra aetatem regente equum 

CMitbridate, veneno eum adpetivere. Quod metuens anti- 
dota saepius bibit et ita so adversus insidias exquisitiori- 25 
bus remediis stagnavit, ut ne volens quidem senex veneuo 

7mori potuerit. Tiniens deinde, ne inimici, quod veneno 
non jiotuerant, ferro peragerent, venandi studium finxit, 
quo per septem annos neque urbis neque ruris tecto usus 

8 est, sed per silvas vagatus diversis montium regionibusao 
pernoctabat ignaris omnibus quibus esset locis adsuetus 
feras cursu aut fugare aut persequi, cum quibusdam etiam 

Oviribus congredi. Quibus rebus et insidias vitavit et cor- 
pus ad omnem virtutis patientiam duravit. 


3. Ad regni deinde administrationem cum accessisset, 1 
statim noil de regendo, sed de augeiido regno cogitavit. 
Itaque Scythas invictos antea, qui Zop3'riona, Alexandri2 
Magni ducem, cum triginta milibus armatorum deleverant, 

cqui Cyrum, Persarum regem, cum ducentis milibus truci- 
daverant, qui Pliilippum, Macedonum regem, f ugacem fece- 
rant, ingenti felicitate perdomuit. Auctus igitur viribusS 
Pontum quoque ac deinceps Colchida occupavit. Cum de 4 
Asia tractaret, tacitus cum quibusdam amicis a regno pro- 

lofectus universam nemine sentiente pervagatus est omni- 
nmque urbium situm ac regiones cognovit. Inde in Bi- 5 
thyniam transcendit et quasi dominus Asiae opportuna 
quaeque victoriae suae metatns est. Post haec in regnum, 6 
cum iam perisse crederetur, reversus est invento parvulo 

isfiJio quem per absentiam eius soror uxorque Laodice 
enixa fuerat. Sed inter gratulationes post longam pere-7 
grinationem adventus sui et filii geniti veneno periclitatus 
est, siquidem Laodice cum perisse eum crederet, in con- 
cubitus amicorum mariti proiecta, quasi admissum facinus 

aomaiori scelere deleri posset, venenum advenienti paravit. 
Quod cum ex ancillis Mithridates cognovisset, facinus in 8 
auctores vindicavit. 

4. llieme deinde adpcteiite non in convivio sed in cam- 1 
po, nee in avocationibus sed in exercitationibus, nee inter 

25sodales sed inter coaequales aut equo aut cursu aut viri- 
bus contend.ebat. Exercitum quoque suum ad parem la- 3 
boris patientiam cotidiana exercitatio indurabat atque 
ita invictus ipse inexpugnabilem exercitum fecerat. Inita 3 
deinde cum Kicomcde societate Papblagoniam invadit 

30 victamque cum socio dividit. Quam cum teneri a regibus 4 
senatui nuntiatum essot, legates ad utrumque misit, qui 
gentemrestituiinpristinumstatum iuberent. Mithridates, 5 
cum se iam parcm magnitudini Romanorum crederet, su- 
perbo rcsponso hereditarium patri suo regnum obvenissc 


respondit, mirariqne se, quod cum ei relata controversia 
611011 fuerit, sibi referatur. Nee territus minis Galatiam 
7quoque oeeupat. Nicomedes, quoniam se tueri iure non 
Spoterat, iusto regi redditurum respondit. Atque ita fili- 

um suum mutato nomine Pylaemenen, Paphlagonum re- 5 

gum nomine, adpellat et quasi stirpi regiae reddidisset 
9regnum, falso nomine tenet. Sic ludibrio habiti legati 

Romam revertuntur. 

Booh XXXVIII., 3-7: The Speech of Mithri dates against 
the liotmms, 10 

1 3. Erat eo tempore Tigranes, rex Armeniae, obses Parthis 
ante multum temporis datus, nee olim ab eisdem in reg- 
nuni paternum remissus. Hunc Mitliridates mire ad socie- 
tatem Romani belli, quod olim meditabatur, perlicere cu- 

2piebat. Nihil igitur de offensa Romanorum sentientem 15 
per Gordium impellit, ut Ariobarzani, segni admodum, 
bellum inferat et, ne quis dolus subesse videatur, filiam 

3 suani ei Cleopatram in matrimonium tradit. Primo igitur 
adventu Tigranis Ariobarzanes sublatis rebus suis Romam 
contendit atque ita per Tigraneu rursus Cappadocia iuris 20 

4 esse Mithridatis coepit. Eodem tempore mortuo Nico- 
mede etiam filius eius et ipse Nicomedes, regno a Mitliri- 
date peliitur qui, cum supplex Romam venisset, decernitur 
in senatu, ut uterque in regnum restituantur, in quam 

5 rem missi M. Aquilius et Manlius Malthinus legati. His 25 
cognitis Mitbridates societatem cum Tigrane bellum ad- 
versus Romanes gesturus iungit, pactique inter se sunt, ut 
urbes agrique Mithridati, homines vero et quaecumque 

Gauferri possent, Tigrani cederent. Post haec Mitliridates 
intellecto quantum bellum suscitaret, legates ad Cimbros, 30 
alios ad Gallograecos et Sarmatas Bastarnasque auxilia 

7petitum niittit. Nam omnis has gentes Romanum medi- 


tabnndus bellum variis beneficiorum muneribns itim ante 
inlexerat. A Scytbia quoque exercitum venire iubet om- 
nemque Orientem adversns Romanes armat. Non magno 8 
igitur labore Aquilinm et Malthinum Asiano exercitu in- 
5stnictos vincit, qiiibus simul cum Nicomede pulsis ingenti 
favore civitatium excipitur. Multum ibi auri argenti- 9 
qne studio veterum regum cumulatum magnumque belli 
adparatum invenit, quibus instructus debita civitatibus 
publica privataque remittit et vacationem quiuqueuuii 
10 concedit. Tunc ad contionem milites vocat eosque variis 10 
exhortationibus ad Eomana bella incitat. Quam oratio- ll 
nem dignam duxi cuius exemplum brevitati buius operis 
insererem^ quam obliquam Pompeius Trogus exposuit, 
quoniam in Livio et in Sallustio reprehend it, quod con- 
is tiones directas pro sua ratione operi suo inserendo histo- 
riae modum excesserint, 

4. Optandum sibi fuisse ait, ut de eo liceret consulere, 1 
bellumne sit cum Romanis an pax babenda ; quin vero sit 2 
resistendum impugnantibus, ne eos quidem dubitare qui 
2ospe victoriae careant ; quippe adversus latronem, si ne- 
queant pro salute, pro ultione tamen sua omnis ferrum 
stringere. Ceterum quia non id agatur, an liceat quie-3 
scere non tan turn animo hostiliter, sed etiam proelio con- 
gressis, consulendum, qua ratione ac spe coepta bella su- 
25stineant. Esse autem sibi victoriae fiduciam, si sit illis4 
animus ; Romanosque vinci posse cognitum non sibi magis 
quam ipsis militibus qui et in Bitliynia Aquilium et ]\[al- 
tliinum in Cappadocia fuderint. Ac si quem aliena magis 5 
exempla quam sua experimenta moveant, audire se a Pyr- 
3oro, regc Epiri, non amplius quinque milibns Macedonum 
instructo fusos tribns proeliis Romanes. Audire Ilanni-G 
balem sedecim annis Italiae victorem inmoratum, et quin 
ipsam capcret urbcm, non Romanorum illi viris obstitisse, 
sed domesticae aemulationis atque invidiae studium. Au-7 


dire populos Transalpinae Galliae Italiam ingressos maxi- 
miseam plurimisquo nrbibus . . . et possidere latins aliquan- 
to solum fininm, quam in Asia, quae dicatur imbellis, idem 

8 Galli occujiavissent. Nee victam solum dici sibi Komam 
a Gallis, sed etiam captam, ita ut unius illis montis tantums 
cacumen relinquevetur ; nee bello hostem, sed pretio re- 

9motum. Gallorum autem nomen, quod semper Romanos 
terruerit, in parte virium suarum ipsi numerent. Nam 

10 hos qui Asiam incolant Gallos ab illis qui Italiam occu- 
paverint, sedibus tantum distare, originem quidem ac vir-io 
tutcm genusque pugnae idem habere ; tantoque his acriora 
esse quam illis ingenia, quo longiore acdifficiliore spatio per 
lilyricum Thraciamquo prodierint, paene operosius tran- 

11 sitis illorum finibus quam ubi consedere possessis. lam 
ipsam Italiam audire se numquam, ut Eoma condita sit, 15 
satis illis pacatam, sed adsidue per omnis annos pro liber- 
tate alios, quosdam etiam pro vice imperii bellis contiuuis 

13 perseverasse ; et a multis civitatibus Italiae deletes Eo- 
manorum exereitus ferri, a quibusdam novo contumeliae 

13 more sub iugum missos. Ac ne veteribus inmoretur ex- 20 
emplis, hoc ipso tempore universam Italiam bello Marsico 
consurrexisse, non iam libertatem, sed consortium imjDerii 

14 civitatisque poscentem ; nee gravius vicino Italiae bello 
quam domesticis principum factionibus urbem premi, mul- 

15 toque periculosius accessisse Italico civile bellum. Simul25 
et a Germania Cimbros, inmensam militiam ferorum atque 
inmitium ijopulorum, more procellae inundasse Italiam 

16 quorum etiamsi singula bella sustinere Romani possint, 
universis tamen obruantur, ut ne vacaturos quidem bello 
suo putet. 30 

1 5. Vtendum igitur occasione et rapienda incrementa 
virium, ne, si illis occupatis quieverint, mox adversus 

2 vacuos et quietos mains negotium habeant. Non enim 
quaeri, an capienda sint arma, sed utrum sua potius occa- 


sioiie iin illoriini. Nam belluin quidcm iam tunc secumS 
ab illis geri coeptnm, cum sibi pupillo maiorem Phrygiam 
ademeriiit, qnam patri suo praemium lati adversus Aristo- 
nicum auxilii concesserant, gentem quam et proavo suo 

sMithridati Seleucus Callinicus in dotem dedisset. Quid, 4 
cum Paplilagonia se cedere iusserint, non alterum illud 
genus belli f uisse ? quae non vi, non armis, sed adoptione 
testament! et reguni domesticorum interitu hereditaria 
patri suo obvenisset. Cum inter banc decretorum amari- 5 

lotudinem parendo non tamen eos mitigarit, quin acerbins 
se in dies gerant, non obtinuisse. Quod enini a se non 6 
praebitum illis obsequium ? non Phrygiam Paphlagoniam- 
que dimissas ? non Cappadocia filium eductum, quam iure 
gentium victor occupaverat ? ruptum tamen in se victo-7 

i5riae ius ab illis quorum nihil est nisi bello quaesitum. 
Non regem Bithyniae Chreston, in quern senatus armas 
decreverat, a se in gratiam illorum occisum ? tamen nihilo 
minus imputari sibi quae Gordius aut Tigranes faciat. 
Libertatem etiam in contumeliam sui a senatu ultro de-9 

2olatam Cappadociae quam reliquis gentibus abstulerunt; 
dein pojiulo Cappadocum pro libertato oblata Gordium 
regem orante ideo tantum, quoniam amicus suus esset, 
non obtinuisse. Nicomeden praecepto illorum bellum sibi 10 
intulisse, quia ultum icrit se, ab ipsis ventuni obviam ; 

25 et nunc eam secnm bellandi illis causam fore, quod non 
impune se Nicomedi lacerandum, saltatricis j&lio, i^rae- 

G. Quippe non delicta regum illos, sed viris ac maiestatem 1 
insequi neque in uno se, sed in aliis quoque omnibus hac 

30 semper arte grassatos. Sic et avum suum Pharnacen per 2 
cognitionum arbitria succidaneum regi Pcrgameuo Eu- 
meui datum ; sic rursus Eumenen, cuius classibus prinium 3 
in Asiam fucre transiecti, cuius exercitu magis quam suo 
et maffnum Antiochum et Gallos in Asia et mox in Mace- 


4clonia regem Persen domuerant, et ipsnm pro hoste hiibi- 
tum eique interclictum Italia, et quod cum ipso deforme 
sibi putaverant, cum filio eius Aristonico bellum gessisse. 
Nullius apud eos maiora quam Masinissae, regis Numida- 

5 rum, haberi merita ; huic imputari victum Hannibalem, 5 
huic captum Syphacem, huic Karthaginem deletam, hunc 
inter duos illos Africanos tertium servatorem urbis referri : 

6tamen cum huius nepote bellum modo in Africa gestum 
adeo inexpiabile, ut ne victum quidem patris memoriae 
donarent, quin carcerem ac triumpbi spectaculum experi- 10 

7 retur. Hanc illos omnibus regibus legem odiorum dixisse, 
scilicet quia ipsi talis reges habuerint quorum etiam no- 
minibus erubescant, aut pastores Aboriginum aut aruspi- 
ces Sabinorum aut exules Corinthiorum aut servos ver- 
nasque Tuscorum aut, quod honoratissimum nomen fuit 15 
inter haec, Superbos; atque ut ipsi ferant conditores suos 

Slupae uberibus alitos, sic omnem ilium populnm luporum 
animos inexplebiles, sanguinis atque imperii divitiarumque 
avidos ac ieiunos habere. 

1 7. Se autem, sen nobilitate illis comparetur, clariorem 20 
ilia conluvie convenarum esse qui paternos maiores suos 
a Cyro Dareoque, conditoribus Persici regni, maternos a 
Magno Alexandro ac Nicatore Seleuco, conditoribus im- 
perii Macedonici, referat, sen populis illorum conferat 
suos, earum se regem gentium esse quae non modo Ro- 25 
mano imperio sint pares, sed Macedonico quoque obstite- 

2rint. Nullam subiectarum sibi gentium expertam pere- 
grina imperia, nullis umquam nisi domesticis regibus 
paruisse, Cappadociam velint an Paphlagoniam recensere, 
rursus Pontum an Bith yniam, itemque Armenian! maiorem 30 
minoremque, quarum gentium nullam neque Alexander 
ille, qui totam pacavit Asiam, nee quisquam successo- 

3 rum eius aut posterorum adtigisset. Scythiam duos um- 
quam ante se reges non pacare, sed tantum intrare ausos. 


Dareum et Philippnm, aegre inde fugam sibi expedisse, 
unde ipse magnam adversus Eomanos partem virium lia- 
beret. Multoque se timidius ac diffideutius bella Pontica4 
ingressura, cum ipse rudis ac tiro esset, Scythae praeter 
sarma virtutemqne animi locorum qnoqne vel solitudini- 
bus vel frigoribus instructi per quae denuntiaretur ingeus 
militiae periculum ac labor. Inter quas dilRcultates ne 5 
praemii quidem spes foret ex hoste vago nee tantum 
pecuniae, sed etiam sedis inope. Nunc se diversani belli 6 

10 condicionem ingredi. Nam neque caelo Asiae esse tem- 
peratius aliud, nee solo fertilius nee urbium multitudine 
amoenius; magnamque temporis partem non ut militiam, 
sed ut festum diem acturos belle dubium facili magis an 
uberij si modo aut proximas regni Attalici opes aut vete- 7 - 

15 res Lydiae loniaeque audierint quas non expugnatuni eant, 
sed possessum; tantumque se avida expectet Asia, ut etiam 8 
vocibus vocet : adeo illis odium Romanorum incussit ra- 
pacitas procousulum, sectio publicanorum, calumniae li- 
tium. Sequantur se modo fortiter et conligaut, quid se9 

20 duce possit eJSicere tantus exercitus quern sine cuiusquam 
militum auxilio suamet unius opera viderint Cappadociam 
caeso rege cepisse, qui solus mortalium Pontum omnem 
Scythiamque pacaverit quam nemo ante transire tuto 
atque adire potuit. Nam iustitiae atque liberalitatis suae 10 

25 nee ipsos milites qui experiantur testes refugere et ilia in- 
dicia habere, quod solus regum omnium non paterua so- 
lum, verum etiam externa regna hereditatibus propter 
munificeutiam adquisita possideat, Colchos, Paphlago- 
niam, Bosphorum. 

30 8. Sic excitatis militibus post annos tris et viginti 1 
sumpti regni in Romana bella deseendit. 


Booh XLI., 1-6: The PartUans. ' 

1 1. Parthi, penes qnos A'elnt divisione orbis cum Komanis 
facta nunc Orientis imperium est, Scytharum exules fuere. 

3 Hoc etiam ipsorum vocabulo manifestatur, nam Scythico 
3sermone exules 'parthi' dicuntur. Hi et Assyriorum et5 

Medoi'um temporibus inter Orientis populos obscurissimi 

4 fuere. Postea quoque, cum imperium Orientis iP- Medis 
ad Persas translatum est, veluti vulgus sine nomine prae- 

5 da victorum fuere. Postremo Macedonibus triumphato 

6 Oriente servierunt, ut cuivis mirum videatur ad tantamio 
eos felicitatem per virtutem provectos, ut imperent gen- 
tibus sub quarum imperio veluti servile vulgus fuere. 

7 A Romanis quoque trinis bellis per maximos duces Horen- 
tissimis temporibus lacessiti soli ex omnibus gentibus non 

8 jiares solum, verum etiam victores fuere ; quamquam plus is 
gloriae sit inter Assyria et Medica Persicaque memorata 
olim regna et opulentissimum illud mille urbium Bactria- 
narum imperium emergere potuisse quam longinqua bella 

Ovicisse, cum praeterea gravibus Scythicis et vicinalibus 
bellis adsidue vexati variis periculorum casibus urgerentur. 20 

10 Hi domesticis seditionibus Scythia pulsi solitudines inter 
Hyrcaniam et Dahas et Apartanos et Margianos furtim 

11 occupavere. Fines deinde non intercedentibus primo 
finitimis, postea etiam prohibentibus in tantum protulere, 
ut non inmensa tantum ac profunda camporum, verum •a 
etiam praerupta collium montiumque ardua occupaverint. 

12 Ex quo fit, ut Parthiae pleraque finium aut aestus aut 
frigoris magnitndo possidcat, quippe cum mentis nix, 
campos aestus infestet. 

1 2. Administratiogentis post defectionem Macedonici im- 30 

2 peril semper sub regibus fuit. Proximus maiestati regum 
ipsorum probulorum ordo est ; ex hoc duces in bello, ex 


hoc ill pace rectores luibent. Sermo his inter ScythicumS 
Medicumqiie medius et utrimque mixtus. Vestis olim4 
siii moris ; posteaquam accessere opes, ut Medis perlucida 
ac fluida. Armormn patrius ac Scythicus mos. Exerci-5 

5 turn non, ut aliae gentes, liberorum, sed maiorcni partem 
servitiorum habent quorum vulgus iiulli manumittendi 
potestate permissa ac per hoc omnibus servis nascentibus 
in dies crescit. Hos pari ac liberos suos cura et equitare 
et sagittare magna industria docent. Locupletissimus ut6 

loquisque est, ita pluris in bcHa equites regi suo praebet. 
Deuique Antonio bellum Parthis inferenti cum quinqua- 
ginta milia equitum occurrissent, soli quadringenti liberi 
fuere. Cominus in acie proeliari aut obsessas expugnare? 
urbis nesciuut. Pugnant aut procurrentibus equis aut ter- 

15 ga dantibus ; saepe etiam fugam simulant, ut incautiores 
adversus vuluera insequentis habeant. Signum his in 8 
proelio non tuba, sed tynipano datur. Nee pugnare diu 
possunt ; ceterum intolerandi forent, si, quantus eis est 
impetus et vis, tanta et perseverantia esset. Plerumque9 

20 in ipso ardore certaminis proelia des'erunt ac paulo post 
pugnam ex fuga repetunt, ut, cum maxime vicisse te putes, 
tunc tibi discrimen subeundum sit. ]\runimentum ipsis 10 
equisque loricae plumatae sunt quae utrumque toto cor- 
porc tegunt. Auri argentique nullus nisi in armis usus. 

25 3. Vxores dulcedine variae libidinis singuli pluris ha- 1 
bent, nee uUa delicta adulteriis gravius viudicant. Quamo- 2 
brem feminis non convivia tantum virorum, verum etiam 
conspectum iuterdicunt. Carne non nisi venatibus quae- 3 
sita vescuntur, Equis omni tempore vectantur; illis4 

3obella, illis convivia, illis publica ac privata officia obeunt ; 
super illos ire, consistcre, mcrcari, conloqui. Hoc deuique 
discrimen inter servos liberosque est, quod servi jiedibus, 
liberi non nisi equis incedunt. Sepultura vulgo aut avium 5 
aut canum laniatus est ; nuda demum ossa terra obruunt. 


6 In snperstitionibiis ac cura deorum praecipua omnibus 
Tveneratio est. Ingenia genti tnmida, seditiosa, fraudu- 

lenta, procacia ; quippe violentiam viris, mansuetudinem 
8 miilieribus adsignant. Semper aut in externos aut in do- 

mesticos motiis inquieti, natura taciti, ad faciendum quams 

ad dicendum promptiores ; proinde secunda adversaque 

Osilentio tegunt. Principibus metu, non pudore parent. 

10 In libidinem proiecti, in cibum parci. Fides dicti joro- 

missique nulla, nisi quatenus expedit. 
1 4. Post mortem Alexandri Magni cum inter successores lo 

eius Orientis regna dividerentur, nullo Macedonum dig- 

nante Parthorum imperium, Staganori, externo socio, tra- 
2duntur. Postea diductis Macedonibus in bellum civile 

cum ceteris superioris Asiae populis Eumenen secuti sunt, 

3 quo victo ad Antigonum transiere. Post hunc a Nicatoreis 
Seleuco ac mox ab Antiocho et successoribus eius possessi, 

a cuius pronepote Seleuco primum defecere primo Punico 
bello, L. Manlio Vulsone, M. Atilio Regulo consulibus. 

4 liuius defectionis impunitatem illis duorum fratrum re- 
gum, Seleuci et Antiochi, discordia dedit qui dum in- 20 
vicem erij)ere sibi reguum volunt, persequi defectores 

5omiserunt. Eodem tempore etiam Diodotus, miile ur- 
bium Bactrianarum praefectus, defecit regemque se ad- 
pellari iussit, quod exemplum secuti totius Orientis po- 

6 puli a Macedonibus defecere. Erat co tempore Arsaces, 25 

7 vir, sicut incertae originis, ita virtutis expertae. Hie soli- 
tus latrociniis et rapto vivere accepta opinione Seleucum 
a Gallis in Asia victum, solutus regis metu, cum praedo- 
num manu Parthos ingressus praefectum eorum Andra- 
goran oppressit sublatoque eo imperium gentis invasit. 30 

8 Non magno deinde post tempore Hyrcanorum quoque 
regnum occupavit atque ita duarum civitatium imperio 
praeditus grandem exercitum parat, metu cum Seleuci 

9 turn et Diodoti, Bactrianorum regis. Sed cito morte 


Diodoti metu liberatus cum filio eius et ipso Diodoto, 
foedus ac paceni fecit, nee multo post cum Seleuco rege 
ad defectores persequendos veniente congressus victor fuit, 
quemdiem Parthi exinde sollcmncm velut iuitium liberta- 10 
5 tis observant. 

5. Eevocato deinde Seleuco novis motibus in Asiam dato l 
laxamento regnum Partbicum format, militem legit, ca- 
stella munit, civitates firmat ; urbem quoque nomine Da- 2 
ram in monte Apaortenon condit cuius loci ea condicio 

10 est, ut neque munitius quidquam esse neque amoenius 
possit. Ita enim et praeruptis rupibus undique cingitur, 3 
ut tutela loci nullis defensoribus egeat et soli circumia- 
centis tanta ubertas, ut propriis opibus expleatur et fon-4 
tium silvarumque ea copia est, ut et aquarum abundantia 

isinrigetur et venationum voluptatibus exornetur. Sic 5 
Arsaces quaesito simul constitutoque regno non minus 
memorabilis Partbis quam Pcrsis Cyrus, Macedonibus 
Alexander, Romanis liomulus matura senectute decedit, 
cuius memoriae liunc bonorcui Partbi tribuerunt, ut omnes 6 

20 exinde reges snos Arsacis nomine nuncupent. Iluius? 
filius et successor regni, Arsaces et ipse nomine, advcrsus 
Antioclium, Seleuci filium, centum mill bus peditum et 
viginti milibus equitum instructum mira virtute pugnavit, 
ad postremum in societatem eius adsumptus est. TertiusS 

25 Partiiis rex Priapatius fuit, sed et ipso Arsaces dictus. 
Ilic actis in regno quindecim annis decessit relictis duo- 9 
bus filiis, Mithridate et Pbrabate. Quorum maior Pbra- 
hates, more gentis beres regni, Mardos, validam gentem, 
bello domuit nee multo post decessit pluribus fdiis relic- 

30 tis, quibus praeteritis fratri potissimum Mitbridati, insig-io 
nis virtutis viro, rdliquit imperium, plus regio quuni patrio 
deberi nomini ratus potiusque patriae quam liberis consu- 

G. Eodem fermo tempore, sicut in Partbis Mitliridatos, 1 


ita in Bactris Eucratides. magni uterqne viri, regna ineiint. 

2Sed Partborum fortuna felicior ad summum hoc duce 

3 imperii fastigium eos perduxit. Bactriani autem per va- 

ria bella iactati non regnum tantnm, verum etiam liberta- 

tem amiserunt, siquidem Sogdianorum et Aracbotorum ets 

Drangarum et Areorum Indorumque bellis fatigati ad po- 

stremum ab invalidioribus Partbis velut exsangues oj)- 

4pressi sunt. Malta tamen Eucratides bella magna virtute 

gessit quibus adtritus cum obsidionem Demetrii, regis 

Indorum, pateretur, cum trecentis militibus sexagintaio 

milia bostium adsiduis eruptionibus vicit. Quinto itaque 

5 mensc liberatus Indiam in potestatem redegit. Vnde cum 
se reciperet, a filio, quem socium regni fecerat, in itinere 
interficitur qui non dissimulate parricidiO;, velut bostem, 
non patrem interfecisset et per sanguinem eius currumis 
egit et corpus abici insepultum iussit. 

6 Dum baec apud Bactros geruntur, interim inter Partbos 
et Medos bellum oritur. Cum varius utriusque populi 
casus fuisset, ad postremum victoria penes Partbos fuit. 

7 His viribus auctus Mitbridates Mediae Vagasin praeponit, 20 

8 ipse in Hyrcaniam proficiscitur. Vnde reversus bellum 
cum Elymaeorum rege gessit, quo victo banc quoque gen- 
tem regno adiecit imperiumque Partborum a monte Cau- 
caso multis populis in dicionem redactis usque flumen 

OEupbraten protulit. Atque ita adversa valetudine adrep-23 
tus, non minor Arsace proavo, gloriosa senectute decedit. 


Apuleius (tlie praenomoii is uncertain) was born of wealthy 
parents, in Madanra, Africa, about 124 A.D. Having received the 
best education whieli his time aft'orded, cliiefly at Athens and Car- 
thaj^e, he travelled extensively, and then lived for many years in 
Rome as an advocate. Snbscuinently he became an itinerant lectnrer 
on pliilosophy, and seems linally to have settled in Carthage, where 
he occn})ied the high position of saccrdos prov'Dtciae. The year of 
his death is nn known. 

Apnleins was one of the most learned and variously accomplished 
men of his age, a most prolific author in Greek and Latin, and in 
both prose and verse. 

His style, with its obtrusive striving for rhetorical effect, his 
fondness for archaisms, and lack of restraint generally, accurately 
reflects the restless spirit of the times. In mere richness of vocabn- 
lary he has few equals, and lie is often genuinely eloquent, brilliant, 
and invariably interesting. No other Latin writer, moreover, save 
Ovid, possessed the ran; gift of narrative in so consunnnate a de- 

Deeply versed in mystic Ion;, he has a touch of the <h(trla)ih'rle 
of Empedocles, but Avithout his originality as a philosophic (hinker. 
Like Vergil, he was in the Middle Ages regarded as a magician ; 
his works were ahvay.s eagerly read, and exerted a powerful influ- 
ence ujion later writers, many a))ocryi)hal treatises passing under 
his name. 

Of his numerous publications, the most noteworthy are the .Ijw- 
lof/ia, a successful defence against the charge of magic practices; the 
Florida, an anthology of his speeches; treatises on Plato and on the 
daemonium of Socrates (De f/eiiio Socratits). But the work upon 
which the famo of Apuleius chiefly rests is the Metamorphoses, in 
eleven books. It takes its name from the circumstance that one 
Lucins of Corinth, magically transformed into an ass by au error, 
relates his marvellous adventures. The orijiinal seems to have been 


a Greek work, entitled Lucius; or, The Jss, which has come down 
to us among the writings of Lucian. 

The gem of the entire narrative — though a mere episode in it — is 
the famous story of Capid and Psyche, related by an old woman to 
console an imprisoned maiden, and as told by Apuleins it is unques- 
tionably one of the most precious productions of ancient literatnre. 
Its nucleus is an Indo-European folk-tale, subsequently transformed 
and elaborated, probably under Hellenic influence, into a philosophi- 
cal allegory of the soul passing through various processes of purifi- 


Booh IV., 28 ff.: Amor et Psyche. 

Erant in qnadam civitate rex et regina. Hi tris nn- 28 
mero filias forma conspiciias habuere. sed maiores quideni 
natu quamvis gratissima specie, idonee tamen celebrari 
posse landibiis hnmanis credebautnr, ut vero pnellae iuni- 

5 oris tana praecipua, tarn praeclara jjulchritudo nee exprimi 
ac ne sufficienter quidem laudari sei'monis hiimani penu- 
ria poterat. Multi denique civium et advenae copiosi 
quos eximii spectaculi rumor studiosa celebritate congre- 
gabat, inaccessae formositatis admiratione stupidi et ad- 

lomoventes oribus suis dexteram primore digito in erectum 
pollicem residente, ut ipsam prorsus deani Venerem ve- 
nerabantur religiosis adorationibus. lamque proximas 
civitates et adtiguas regiones fania pcrvaserat deam qnam 
caeruluni profundum pelagi peperit et ros spumantium 

isflnctuum educavit, iam numiiiis sui passim tributa venia 
in mediis conversari populi coetibus, vol certe rursum 
novo caelestium stillarum germine non inaria sed terras 
Venerem aliani virginali flore praeditam pullulasse. Sic 29 
inmensum procedit in dies opinio, sic insulas iam proxu- 

20 mas et terrae plusculum provinciasque plurimas fama 
porrecta pervagatur. Lun multi mortalium longis itine- 
ribus atque altissimis maris meatibus ad saeculi specimen 
gloriosum confluebaut. Papbon nemo, Cnidon nemo ac 


ne ipsa qnidem Cytheva ad conspectum deae Veneris 
navigabant. Sacra diae praetereuntur, templa deforman- 
tur, pnlvinaria desermitur, caerimoniae neglegiiiitur, in- 
coronata simulacra et arae viduae frigido cinere foedatae. 
Puellae supplicatur et in humanis vnltibns deae tantae5 
numina placantur et in matutino progressn virginis vic- 
timis et epulis Veneris absentis nujiien propitiatur, iamque 
per plateas conmeantem populi frequenter jBoribus sertis 
et solutis adprecantur. 

Haec honorum caelestium ad puellae mortalis cultum lo 
inmodica translatio verae Veneris vehementer incendit 
animos et impatiens indignationis capite quassanti fremens 
altius sic secum disserit : '^en rerum naturae prisca pa- 

30 reus, en elementoruin origo initialis, en orbis totius alma 
Venus quae cum mortali puella partiario maiestatis ho- is 
nore tractor et nomen meum caelo conditum terrenis sor- 
dibus profanatur ! nimirum conmuiii numinis piamento 
vicariae venerationis incertum sustinebo et imagineni 
meam circumferet puella moritura. Frustra me pastor 
ille, cuius iustitiam fidemque magnus comprobavit lup- 20 
piter, ob eximiam speciem tantis praetulit deabus. Sed 
non adeo gaudens ista, quaecumque est, meos lionores, 
usurpaverit : iam faxo huius eam ipsius inlicitae formo- 
sitatis paeniteat.' 

Et vocat confestim puerimi suum pinnatum ilium et25 
satis temerarium qui malis suis moribus contempta disci- 
plina publica, flammis et sagittis armatus per alienas do- 
mos nocte discurrens et omnium matrimonia conrumpens 
impune conmittit tanta flagitia et nihil prorsus boni facit. 
Hiinc quamquam genuina licentia procacem verbis quo- 30 
que insuper stimulat et perducit ad illam civitatem et 

31 Psychen — hoc enim nomine puella nuncupabatur — coram 
ostendit et, tota ilia perlata de formositatis aemulatione 
fabula, gemens ac fremens indignatione 'per ego te,Mn- 


quit, ' maternae caritatis foedera dejirecor, per tuae sagit- 
tae dulcia vulnera, per flammae istius mellitas uredines, 
vindictam tuae parent! sed plenam tribue et in pulchri- 
tudinem contuniacem severiter vindica idque unum et 

5 pro omnibus unicuni volens effici : virgo ista amore fla- 
grantissimo tencatur hominis extremi quern et dignitatis 
et patrimonii simul et incolumitatis ipsius Fortuna dam- 
navit, tamque infirmi ut per totum orbem non inveniat 
miseriae suae comparem.' 

10 Sic effata et osculis hiantibus filium diu ac pressule sa- 
viata proximas oras reflui liquoris petit, plantisque roseis 
vibrantium fiuctuum summo rore calcato, ecce iam pro- 
fundum maris sudo resedit vertice et ij)sum quod incipit 
velle, ei statim, quasi prideni praeceperit, non moratur 

ismarinum obsequium. Adsunt Nerei filiae choruni ca- 
nentes et Portunus caerulis barbis liispidus et gravis 
piscoso sinu Salacia et auriga parvulus delphini Palae- 
mon. lam passim maria persultantes Tritonum catervae 
liic concha sonaci leniter bucinat, ille serico tegmine fla- 

aograntiae solis obsistit inimici, alius sub oculis dominae 
speculum progerit, currus biiuges alii subnatant. Talis 
ad Oceanum pergentem ^'enerem comitatur exercitus. 

Interea Psyche cum sua sibi perspicua pulehritudine33 
nullum decoris sui fructum percipit. Spcctatur ab om- 

25 nibus, laudatur ab omnibus, nee quisquam, non rex, 
non regius, nee de plebe saltem cupiens eius nuptiarum 
petitor accedit. ]\Iirantur quidem divinam speciem sed 
ut simulacrum labre politum mirantur omnes. Olim duac 
maiores sorores, quarum temperatam formositatem nulli 

30 diilamarant populi, precis regibus desponsae iam beatas 
uuptias adeptac sunt, sed Psyche virgo vidua domi resi- 
dens deflet desertam suam solitudinem aegra corporis, 
animi saucia et quamvis gentibus totis complacitam odit 
in se suam formositatem. Sic infortumitissiniae filiae 


miserrimus pater siispectatis caelestibus odiis et irae snpe- 
ruin metuens dei Milesii vetustissimum percontatnr oracu- 
lum et ex tanto numine precibus et victimis ingratae vir- 
gin! petit nuptias et maritum. Sed Apollo quamqnam 
Graecus et loniciis propter Milesiae conditorem sic Latinas 
sorte respoiidit; 
33 Montis in excehi scoimlo, rex, sisfe 2}i'6Uam 

Ornatam mtindo funerei tlialami. 
Nee speres generum mortali stirjje creatum 

Sed saevum atque ferum vipereumque malnm, lo 
Qui pinnis volitans super aethera cuncta fatigat 

Flammaque et ferro singula dehilitat : 
Quo tremit ipse lovis, quo mimina terrificantnr, 

Flumina quern horrescunt et Stygiae tenehrae. 
Eex olim beatns adfatu sanctae vaticinatiouis accepto is 
pigens tristisque retro domnm pergit saaeque coniiigi 
praecepta sortis enodat infaustae. Maeretnr, fietur, lamen- 
tatur diebus plusculis. Sed dirae sortis iam iirguet taeter 
efPectus. Iam feralinm nnptiarnm miserrimae virgin! cho- 
ragium struitnr, iam taedae lumen atrae fniiginis cinereso 
marcescit et sonus tibiae zygiae mutatur in querulum 
Lydium modnm cantusque laetns hymenaei Uigubri fini- 
tur iilulatu et puella nuptura deterget lacrimas ipso suo 
flammeo. Sic adfectae domus triste fatum cuncta etiam 
civitas congemebat Inctuque publico confestim congruens25 
edieitur iustitium. 
34 Sed monitis caelestibus parendi necessitas misellam 
Psycben ad destinatam poenam efflagitabat. Perfectis 
igitur feralis tlialami cum summo maerore sollemnibus 
toto prosequente populo vinum producitur-, f unus etlacri-30 
mosa Psyche comitatur non nuptias sed exequias suas. Ac 
dum maesti parentes et tanto malo perciti nefarium faci- 
nus perficere cunctantur, ipsa ilia filia talibus eos adlior- 
tatur vocibus : 

A P V L E 1 V S 4-29 

'Quid infelicem senectam fletu diiitino cruciatis ? quid 
spirit-um vestrum, qui magis meus est, crebrfs eiulatibus 
fatigatis? quid lacrimis inefficacibus ora mihi veneranda 
foedatis ? quid laceratis in vestris oculis mea lumina ? 

squid caiiitiem scinditis? quid pectora^ quid libera sancta 
tunditis ? Haece sunt vobis egregiae formositatis meae 
praeclara praemia. Invidiae nefariae letali plaga percussi 
sero sentitis. Cum gentes et populi celebrarcnt nos di- 
vinis honoribus, cum novam me Venere niore consono 

lonuncuparent, tunc dolere, tunc flere, tunc me iam quasi 
peremptam lugere debuistis. Iam sentio, iam video solo 
me nomine Veneris perisse. Ducite me et cui sors ad- 
dixit scopulo sistite. Festino felicis istas nuptias obire, 
festino generosum ilium maritum meum videre. Quid 

isdiffero ? quid detrecto venientem qui totius orbis exitio 
natus est ?' 

Sic profatavirgo conticuit ingressuque iam valido Pom- 35 
pae populi prosequentis sese miscuit, Itur ad constitu- 
tum scopnlum montis ardni, cuius in summo cacumine 

aostatutam puellam cuncti deserunt, taedasque nuptialis 
quibus praeluxerant ibidem lacrimis suis extinctas relin- 
quentes deiectis capitibus domuitionem parant. Et miseri 
quidom jjarcntcs eius tanta cladc defessi clausae domus 
abstrusi tenebris perpetuae nocti sese dedidere. Psychen 

25autem paventem ac trepidam et in ipso scopuli vertice 
dellentem mitis aura molliter spirantis Zephyri, vibratis 
hiuc inde laciniis et refiato sinu, seusim levatam suo 
tranquillo spiritu vehons paulatim per devcxa rupis excel- 
sae, vallis subditae florentis cespitis gremio leniter delap- 

3osam reclinat. 


Booh v., 1-31. 

1 Psyche teneris et herbosis locis in ipso toro roscidi 
graminis suave recnbans tanta mentis perturbatione sedata 
dulce conquievit. lamque snfficienti recreata somno pla- 
cido resurgit animo. Videt liicnrn proceris et vastis arbo-s 
ribus consitnm, videt fontem vitreo latice perlucidum 
medio luci meditullio. Prope fontis adlapsnm domns re- 
gia est, aedificata non humanis manibus sed divinis arti- 
bus. lam scires ab introitu primo dei cuiuspiam lucu- 
leiitum et amoennm videre te diversoria. Nam siimmaio 
laquearia citro et ebore curiose cavata siibeunt aureae co- 
lumnae, parietes omnes argenteo caelamine conteguntur, 
bestiis et indigenis peeudibus occnrrentibus ob os intro- 
euntium. Mivus prorsnm homo, immo semideus vel eerte 
deus qui magnae artis suptilitate tantum efferavit argen- 15 
tum. Enim vero pavimenta ipsa lapide pretioso caesira 
deminnto in varia picturae genera discriminantur. Vehe- 
nienter iternm ac saepius beatos illos qui super gemmas et 
monilia calcant ! iam ceterae partes longe lateque disposi- 
tae domus sine pretio pretiosae totique parietes solidati20 
massis aureis spleudore proprio coruscant, ut diem suum 
sibi domus faciat licet sole nolente : sic cubicula, sic por- 
ticus, sic ipsae valvae fulgurant. Nee secius opes ceterae 
maiestati domus respondent, ut equidem illud recte videa- 
tur ad conversationem humanam magno lovi fabricatum25 
caeleste palatinm. 

2 Invitata Ps3'che talinm locorum oblectatione propius 
accessit et paulo fidentior intra limen sese facit, mox pro- 
lectante studio pulcherrimae visionis rimatur singula et 
altrinsecus aedium horrea sublimi fabrica perfecta mag-3o 
nisque congesta gazis conspicit. Nee est quidquam quod 
ibi non erat. Sed praeter ceteram tantarum divitiarum 


admirationcm hoc erat praecipne mirificnm, quod nnllo 
vinculo, nullo claustro, nullo custode totius orbis thesau- 
rus ille muniebatur. Haec ei summa cum voluptate vi- 
senti offert sese vox quaedam corporis sui nuda et ' quid,' 
einquit, 'domina, tantis obstupescis opibus ? tua sunt haec 
omnia. Prohinc cubiculo te refer et lectulo lassitudinem 
refove et ex arbitrio hivacrum pete. Nos quarum voces 
accipis, tuae famulae sedulo tibi praeministrabimus nee 
corporis curatae tibi regales epulae morabuntur.' 

10 Sensit Psyche divinae providentiae beatitudinem mo- 3 
nitusque, voces informis audiens et prius somno et mox 
lavacro fatigationem sui diluit, visoque statim proximo 
semirotundo suggestu, propter instrumentum cenatorium 
rata refectui suo conmodum, libens accumbit. Et ilico 

i5vini nectarei eduliumque variorum fercula copiosa, nullo 
serviente sed tantum spiritu quodam impulsa, submini- 
strantur. Nee quemquam tamen ilia videre poterat, sed 
verba tantum audiebat excidentia et solas voces famulas 
liabebat. Post opiuias dapes quidam introcessit et canta- 

2ovit invisus et alius citharam pulsavit quae videbatur nee 
ipsa. I'unc modulatae multitudinis conferta vox aures 
eius adfertur ut, quamvis hominum nemo pareret, chorus 
tamen esse pateret. [• • .] Haec diutino tempore sic age- 4 
bantur. Atque, ut est natura redditum, novitas per ad- 

2Gsiduam consuetudincm delectationem ei conmendarat et 
sonus vocis incertae solitudinis erat solacium. 

Interea parentcs eius indefesso luctu atque maerore con- 
sencscebant,- latiusque porrccta fama sorores illae maiores 
cuncta cognorant propereque macstae atque lugubres de- 

3oserto lare certatiiu ad parentum suorum conspectum ad- 
fatumque perrexerant. Ea noete ad suam Psychen sic 5 
infit maritus — namque praetor oculos et manibus et auri- 
bus is nihilo sccius sentiebatur : 

'Psyche dulcissima et cara uxor, exitiabile tibi i)ericu- 


Inm minatur fortuua saevior, quod observandum pressiore 
cautela ceuseo. Sorores iam tuae mortis opinione turba- 
tae tuiimque vestigium requirentes scopulum istum pro- 
tiuus aderunt, quarum siquas forte lameutationes acce- 
peris, neque respondeas, immo nee prospicias omnino;5 
ceterum mihi quidem gravissimum dolorem, tibi vero 
summum creabis exitium.' 

Adnuit et ex arbitrio mariti se factnram spopondit. 
Sed eo simul cum nocte dilapso diem totum lacrimis ac 
plangoribus misella consumit, se nunc maxime prorsusio 
perisse iterans quae beati carceris custodia saepta et hu- 
manae conversationis conloquio viduata nee sororibus suis 
de se maerentibus opem salutarem ferre ac ne videre 
eas quidem omnino posset. Nee lavacro nee cibo nee ulla 
denique refectione recreata flens ubertim decessit ad som- is 
Gnum. Nee mora cum paulo maturius lectum maritus 
accubans eamque etiam nunc lacrimantem complexus sic 
expostulat : 

' Ilaecine mihi pollicebare, Psyclie mea? quid iam de 
te tuus maritus expecto, quid spero ? et perdia et pernox^o 
nee inter amplexus coniugalis desinis cruciatum. Age 
iam nunc ut voles et animo tuo damnosa poscenti pareto ! 
Tantum memineris meae seriae niouitionis cum coeperis 
sero paenitere.' 

Tunc ilia precibus et dum se morituram conminaturas 
extorquet a marito cui^itis adnuat, ut sorores videat, 
luctus mulceat, ora conferat. Sic ille novae nuptae jireci- 
bus veniam tribuit et insuper quibuscumque vellet eas auri 
vel monilium donare concessit, sed identidem monuit ac 
saepe terruit, ne quando sororum jDcrnicioso consilio suasaao 
de forma mariti quaerat neve se sacrilega curiositate de 
tanto fortunarum suggestu pessum deiciat nee suum po- 
stea contingat amplexum. Gratias egit marito iamque 
laetior animo, 'sed pi'ius,' inquit, 'centies moriar quam 



tuo isto dulcissimo coniibio caream. Amo enini te et 
efflictim te, quicumqne es, diligo aeque nt menm spiritum, 
nee ipsi Cupidini comparo. Sed istud etiam meis preci- 
bus, oro, largire et illi tuo famulo Zepbyro praecipe, simili 

5 vectiira sorores bic mibi sistat,' et imprimens oscula sua- 
soria et ingerens verba miilcentia et inserens membra cobi- 
bentia baec etiam blanditiis adstriiit, 'mi mellite, mi marite, 
tuae Psychae dulcis anima. ' Vi ac potestate veneris sngurrus 
invitus succubuit maritus et ciincta se factnrum spopondit 

loatque iam luce proximante de manibus uxoris evanuit. 

At illae sorores percontatae scopulura locumque ilium, 7 
quo fuerat Psyclie deserta, festinanter adveniunt ibique 
difflebant oculos et plangebant ubera, quoad crebris earum 
eiulatibus saxa cautesque parilem sonum resultarent. 

15 lamque nomine proprio sororem miseram eiebant, quoad 
sono penetrabili vocis ululabilis per prona delapso amens 
et trepida Psycbe procurrit e domo et 'quid,' inquit, 'vos 
miseris lamentationibus nequiquam adfligitis ? quam lu- 
getis, adsum. Lugubris voces desinite et diutinis lacrimis 

2omadentis genas siccate tandem, quippe cum iam possitis 
quam plangebatis amplecti.' 

Tunc vocatum Zepbyrum praecepti maritalis admonet. 
Nee mora, cum illc parens imperio statim clementissimis 
flatibus innoxia vectura deportat illas. Iam mutuis am- 

25plexibus et festinantibus saviis sese perfruuntur et illae 
sedatae lacrimae postliminio redeunt prolectante gandio 
'Sed et tectum,' inquit, 'et larem nostrum laetae sucoe- 
dite et adflictas auimas cum Psycbe vestra recreate.' Sic 8 
adlocuta summas opes domus aureae vocumque servi- 

3oentium populosam familiam demonstrat auribus earum 
lavacroque pulcberrimo et inbumanae mensae lautitiis eas 
opipare reficit, ut illarum prorsus caelestium divitiarum 
copiis adfluentibus satiatae iam praecordiis penitus nutri- 
rent invidiam. Denique altera earum satis scrupulose 



cnrioseqne percontari non desinit, quis illarum caelestium 
rerum dominus, quisve vel qualis ipsius sit maritus. Nee 
tamen Psyche coniugale ilhid praeceptum ullo pacto te- 
merat vel pectoris arcanis exigit, sed e re iiata confingit 
esse iuvenem qnendani et speciosum, couinodum lanoso5 
barbitio genas inumbrantem, plerumque rurestribus ac 
montanis venatibus occiipatum, et neqiia sermonis proce- 
dentis labe consilium taciturn proderetur, auro facto gem- 
inosisque monilibus onustas eas statim vocata Zejihyro 
tradit reportandas. lo 

9 Quo protenus j)erpetrato sorores egregiae domum re- 
deuutes iamque gliscentis invidiae felle flagrantes multa 
secum sermonibus mutuisperstrepebaut. Sic denique in- 
fit altera : 

'En orba et saeva et iniqua Fortuna ! liocine tibi com- is 
placuit, ut utroque pari parente prognatae diversam sor- 
tem sustineremus et nos quidem, quae natu maiores 
sumus, maritis advenis aucillae deditae, extorres et hire 
et ipsa patria degamus longe parentum velut exulantes, 
haec auteni novissima, quam fetu satiante postremus par- 20 
tus effudit, tantis opibus et deo marito potita sit quae 
nee uti recte tanta bonorum copia novit ? vidisti, soror, 
quanta in domo iacent et qualia monilia quae praenitent 
vestes, quae splendicant gemmae, quantum praeterea pas- 
sim calcatur aurum. Quod si maritum etiam tarn formo-25 
sum tenet ut adfirmat, nulla nunc in orbe toto felicior 
vivit. Fortassis tamen procedente consuetudine et ad- 
fectione roborata deam quoque illam deus maritus efficiet. 
Sic est hercules, sic se gerebat ferebatque. lam iam sur- 
sum respicit et deam spirat mulier quae voces ancillasao 
habet et ventis ipsis imperitat. At ego misera primum 
patre meo seniorem maritum sortita sum, dein cucurbita 
calviorem et quovis puero pusilliorem, cunctam domun? 
seris et catenis obditam custodientem.' 


Suscipit altera 'ego vero maritum artioulari etiam 10 
morbo eomplicatum curvatumque ac per hoc rarissimo 
venerem meam recolentem sustineo, plerumque fletortos 
et duratos in lapidem digitos eius perfricans, fomentis 
5 olidis et pannis paedidis et faetidis cataplasmatibus manns 
tarn delicatas istas adurens, nee iixoris officiosam faciem 
sed medicae laboriosam personam sustineus. Et tu qui- 
dem, soror, videris quani patienti vel potius servili — dicam 
enim libere quod sentio — haec perferas animo. Enim 
10 vero ego iieqiieo snstiaere ulterins tarn beatani fortunam 
conlapsam indignae. Recordare enim qnam snperbe, 
qiiam adroganter nobiscum egerit et ipsa iactatione inmo- 
dicae ostentationis tiimentem siium prodiderit animum 
deque tantis divitiis exigua nobis invita proiecerit con- 
is festimque praesentia nostra gravata propelli et efflari exsi- 
bilarique nos iusserit. Nee sum mulier iiecomniuo spiro, 
nisi earn pessum de tantis opibus deiecero. Ac si tibi 
etiam, \\t par est, inacuit nostra contumelia, consilium 
validum requiramus ambae. lamque ista quae ferimus, 
2onon parentibus uostris ac nee ulli monstremus alii, immo 
nee omuino quidquam de eius salute norimus. Sat est 
quod ipsae vidimus quae vidisse paeniteat, nedum ut geni- 
toribus et omnibus populis tam beatum eius differamus 
praeconium. Nee sunt enim beati quorum divitias nemo 
asnovit. Sciet se non ancillas sed sorores habere maiores. 
Et nunc quidem concedamus ad maritos et laris pauperes 
nostros sed plane sobrios revisamus donique cogitationi- 
bus pressioribus instructae ad superbiam puniendam fir- 
miores redeamus.' 
30 Placet pro bono duabus malis malum consilium totisque 11 
illis tam pretiosis muneribus absconditis comam trahentes 
et proinde ut maererent ora lacerantes simulates redinte- 
grant fletus. Ac sic parentes quoque redulcerato rursum 
dolore, raptim deterrentes vesania turgidae domus suas 


ctDutenduixt, dolum scelestum, immo vero parricidium 
struentes contra sororem insontem. 

Interea Psychen maritus ille quern nescit rursiim suis 
iilis nocturnis sermonibus sic conmonet : 'vidosne, quan- 
tum tibi periculum velitatur Fortuna eminus ? ac, nisi 5 
longe firrniterpraecaves, mox cominus congredietur. Per- 
lidae lupulae magnis conatibus nefarias insidias tibi com- 
parant quarum summa est, ut te suadeant meos explorare 
vultus quos, ut tibi saepe praedixi, non videbis, si vide- 
ris. Ergo igitur si posthac pessiniae illae lamiae noxiisio 
animis armatae venerint — venient autem, scio — neque oni- 
nino sermonem confei'as et, si id tolerare pro genuina sim- 
plicitate proque animi tui teraeritudiue non potueris, certe 
de marito nil quidquam vel andias vel respondeas. [ • • • ] 

12 Sed iam pestes illae taeterrimaeque furiae anhelantes is 
vipereum virus et festinantes impia celeritate navigabant. 
Tunc sic iterum momentarius maritus suam Psychen ad- 
monet : ' est dies ultima et casus extremus. Et sexus in- 
festus et sanguis inimicus iam sumpsit arma et castra 
conmovit et aciem direxit et classicum personavit. Iam 20 
mucrone destricto iugulum tuum nefariae tuae sorores 
petunt. Hen quantis urguemur cladibus, Psyche dulcissi- 
ma I Tui nostrique miserere religiosaque continentia do- 
mum, maritum teque et istum parvulum nostrum in- 
minentis ruinae infortunio libera. Nee illas scelestas25 
feminas quas tibi post internecivum odium et calcata san- 
guinis foedera sorores adpellare non licet, vel videas vel 
audias, cum in morem Sirenum scopulo prominentes 
funestis vocibus saxa personabunt/ 

13 Suscipit Psyche singulta lacrimoso sermonem incertansao 
' iam dudum, quod sciam, fidei atque parciloquio meo per- 
pendisti documenta, nee eo secius adprobabitur tibi nunc 
etiam firmitas animi mei. Tu modo Zephyro nostro rur- 
sum praecipe, fungatur obsequio et in vicem denegatae 


sacrosanctao imaginis tuae redde saltern conspectum soro- 
rum. Per istos cinnameos et imdiqiie pendnlos crinis 
tuos, per tencras et teretis et mei similes geuas [ • • • J 
supplicis anxiae piis precibus erogatus germaiii complexus 

5 indulge frnctnm et tibi devotae devinctaeque Psycbae 
animam gaudio recrea. Nee quidqnam amplins in tno 
vultu require, iam nil officiunt mibi vel ipsae uocturnae 
tenebrae : teneo te, meum lumen.' 

His verbis et amplexibus mollibus decantatus maritns 

lolacrimasque eius suis crinibus detergens se facturum 
spopondit et praevertit statim lumen nascentis diei, 

Ingum sororium consponsae factionis, ne parentibus 14 
quidem visis, recta de navibus scopulum petunt ilium prae- 
cipiti cum velocitate, nee venti ferentis oppertae praesen- 

istiam licentiosa cum temeritate prosiliunt in altura. Nee 
inmemor Zepbyrus regalis edicti, quamvis invitus, su- 
sceptas eas gromio spirantis aurae solo reddidit. At iliae 
incunctatae statim conferto vestigio domuni penetrant 
complexaeque praedam suam, sorores nomine mentientes 

2otbesaurumque penitus abditae fraudis vultu laeto tegen- 
tes sic adulant : 

' Psyclie non ita pridem parvula et ipsa 'v,xm. mater eris 
[. . .] quantis gaudiis totam domum nostram hilarabis ! 
o nos beatas quas infantis aurei nutrimenta lactabunt ! 

25 qui si parentum, ut oportot, pulcbritudini responderit, 
prorsus Cupido nascctur.^ 

Sic adfectioue simulata paulatim sororis invadunt ani- 15 
mum. Statimque eas lassitudine viae scdilibus refotas et 
balnearum vaporosis fontibus curatas pulcherrime triclinio 

somirisque illis et beatis edulibus atque tuccetis oblectat. 
lubet citharam loqui, psallitur ; tibias agere, sonatur ; 
cboros canere, cantatur. Quae cuncta nullo praesente dul- 
eissimis modulis animos audientium remulcebant. Nee 
tamen scelestarum feminarum nequitia vol ipsa mellita 


cantus dnlcedine mollita conqnievit sed ad destinatam 
fraudium pedicam sermonem conferentes dissimulanter 
occipiunt sciscitari, qiialis ei maritus et unde natalium, 
secta cuia proveniret. Tunc ilia simplicitate nimia pri- 
stini sermonis oblita novum conmentum instruit atques 
maritum suum de provincia proxima niagnis pecnniis ne- 
gotiantem iam medium cursum aetatis agere, interspersum 
rara canitie. Nee in sermone isto tantillum morata rnr- 
sum opiparis mnneribus eas onustas ventoso veliiculo 
reddidit. lo 

16 Sed dum Zephyri tranquillo spiritu sublimatae domum 
redeunt, sic secum altercantes : 'quid, soror, dicimus de 
tarn monstruoso fatuae illius mendacio ? tunc adulesceus 
modo florenti lanugiue barbam instrnens, nunc aetate me- 
dia candenti canitie lucidus. Quis ille quem temporisis 
modici spatium repentiua senecta reformavit ? nil aliud 
reperies, mi soror, quam vel mendacio istam pessimam 
feminam confingere vel formam mariti sui nescire. Quo- 
rum utrum verum est, opibus istis quam primum extermi- 
nanda est. Quod si viri sui faciem ignorat, deo profecto2o 
denupsit [. . .] ergo interim ad parentes nostrosredeamus 
et exordio sermonis liuius quam concoloris fallacias ad- 

17 Sic inflammatae parentibus fastidienter adpellatis et 
nocte turbatis vigiliis, perditae matutino scopulum pervo-25 
lant et inde solito venti praesidio clementer devolant lacri- 
misque pressura palpebrarum coactis boc astu puellam 
adpellant : 'tu quidem felix et ipsa tanti mali ignorantia 
beata sedes incuriosa periculi tui, nos autem quae pervi- 
gili cura rebus tuis excubamus, cladibus tuis misere cru-30 
ciamur. Pro vero namque comperimus nee te, sociae 
scilicet doloris casusque tui, celare possumus inmanein 
colubrum multinutlis voluminibus serpentem,' veneno 
noxio colla sanguinantem hiantemque iiigluvio profunda 


tecum noctibus latenter adquiescere. Nunc recordare 
sortis Pythicae quae te trucis bestiae nnptiis destinatam 
esse clamavit. Et miilti ooloni quique circumsecus ve- 
nantur et accolae plurimi videruut euni vespera rede- 

5untem e pastu proximique fluminis vadis innatantem. 
[. . .] Ad haec iam tua est existimatio, utrum sororibus 18 
pro tua cara salute sollicitis adsentiri velis et declinata 
morte nobiscum secura periculi vivere an saevissimae be- 
stiae sepeliri visceribus. [• • •] 

10 Tunc Psycbe misella, utpote simplex et animi tenella, 
rapitur verborum tarn tristium formidine : extra termi- 
num mentis suae posita prorsus omnium mariti monitio- 
num suarumque promissionum memoriam effudit et in 
profundum calamitatis sese praecipitavit tremensque et 

i5exsangui colore lurida, tertiata verba semihianti voce 
substrepens sic ad illas ait ■ 

' Vos quidem, carissimae sorores, nt par erat, in officio 19 
vestrae pietatis permanetis, verum et illi qui talia vobis 
adtirmant non videntur mihi mendacium tingere. Nee 

2oenim umquam viri mei vidi faciem vel omnino cuiatis sit 
novi, sed tantum nocturnis subaudiens vocibus maritum 
incerti status et prorsus lucifugam tolero bestiamque ali- 
quam recte dicentibus vobis merito consentio. ]\le quippe 
magnopere semper a suis terrct adspectibus malumque 

25grande de vultus curiositate praeminatur. Nunc siquam 
salutarem opem periclitanti sorori vestrae potestis adferre, 
iam nnnc subsistite; ceterum incuria sequens prioris pro- 
videntiac beneficia conrumpit.' 

Tunc nanctae iam portis patentibus nudatum sororis 

3oanimum facinerosae mulieres, omissis tectae machinae 
latibulis, destrictis gladiis fraudium simplicis puellae 
paventis cogitationes invadunt. Sic denique altera '^ quo- 20 
niam nos originis nexus pro tua incoluniitate periculum 
quidem nullum ante oculos habere compellit, viam qua 


sola deducit iter ad salutem diu diuque cogitatam mon- 
strabimus tibi. Novaculam praeacutam adpulsu etiarn 
pahnulae lenientis exasperatam tori qua parte cubare con- 
suesti latenter absconde lucernamque concinnem comple- 
tam oleo, claro lumine praemicaiitem subde aliqno clau-s 
dentis aulnlae tegmine omiiique isto adparatu tenacissime 
dissimulato, postqiiam sulcatos intrahens gressus cubile 
solitnm conscenderit iamqiie porrectns et exordio somni 
premeiitis implicitus altum soporem flare coeperit, toro 
delapsa iiiidoque vestigio pensilem gradum paululatim lo 
minuens, caecae tenebrae custodia liberata lucerna, prae- 
clari tui facinoris opportuuitatem de lumiuis consilio mu- 
tuare et ancipiti telo illo andaciter, prius dextera sursum 
elata, nisu quam valido noxii serpentis nodum cervicis et 
capitis abscide. Xec nostrum tibi deerit subsidium sed, 15 
cum primum illius morte saiutem tibi feceris, anxiae 
praestolabimur cuuctisque istis ocius tecum relatis votivis 
nuptiis bominem te iungemus bomini.' 

21 Tali verborum incendio flammata viscera sororis iam 
jjrorsus ardent; istae deserentes ipsam protinus, tantiso 
mali confinium sibi etiam eximie metuentes, flatus alitis 
impulsn solito provectae super scopulum, ilico pernici se 
fuga proripiunt statimque consceusis navibus abeunt. 

At Psycbe relicta sola, nisi quod infestis furiis agitata 
sola non est, aestu pelagi simile maerendo fluctuat et, 25 
quamvis statuto consilio et obstinato animo, iam tamen 
facinori manus admovens adhuc incerta consilii titubat 
multisque calamitatis suae distrahitur adfectibus. Festi- 
nat, differt ; audet, trepidat ; diflidit, irascitur et, quod 
est ultimum, in eodem corpore odit bestiam, diligit mari- 30 
turn. Vespera tamen iam noctem trabente praecipiti fe- 
stinatione nefarii sceleris instruit adparatum. Nox erat 
et maritus aderat protinusque [. . .] in altum soporem 

22descenderat. Tunc Psycbe et corporis et animi alioquin 


infirma, fati tamen saevitia subministrante viribus robo- 
ratur et prolata lucerna et adrepta novacula sexum 
audacia mutatur. Sed cum primuin luminis oblatione 
tori secreta clarueruut, videt omnium ferarum mitis- 

ssimam dulcissimamque bestiam, ipsum ilium Cupidinem 
formosum deum formose cubantem, cuius adspectu lu- 
cernae quoque lumen hilaratum increbruit et acuminis 
sacrilegi novacula praenitebat. At vero Psyche tanto ad- 
spectu deterrita et impos animi, marcido joallore defecta 

lotremeusque desedit in imos poplites et ferrum quaerit ab- 
scondere sed in suo pectore. Quod profecto fecisset, nisi 
ferrum timore tanti flagitii manibus temerariis delapsum 
evolasset. lamque lassa, salute defecta, dum saepius di- 
vini vultns intuetur pulchritudinem, recreatur animi. 

15 Videt capitis aurei genialem caesariem ambrosia temulen- 
tam, cervices lacteas genasque purjDureas pererrantis 
crinium globos decoriter impeditos, alios antependulos, 
alios reti'opendulos quorum splendore nimio fulgurante 
iam et ipsum lumen lucernae vaccillabat. Per umeros 

2ovolatilis dci pinnae roscidae micanti flore candicant et 
quamvis alis quiescentibus extimae plumulae tenellae ac 
delicatae tremule resultantes inquieta lasciviunt. Cete- 
rum corjius glabellum atque luculentum et quale peperisse 
Venerem non paeniteret. Ante lectuli pedes iacebat arcus 

25 et pliaretra et sagittae, magni dei propitia tela. Quae 23 
dum insatiabili animo Psyche satis curiosa rimatur atque 
pertrectat et mariti sui miratur arma, depromit unam de 
pharetra sagittam et puncto pollicis extremam aciem peri- 
clitabunda trementis etiam nunc articuli nisu fortiore 

aopupugit altius, ut per summam cutem roraverint parvulae 
sanguinis rosei guttae. Sic ignara Psyche sponte in Amo- 
ris incidit amorem. Tunc magis magisque cuj^idine 11a- 
grans Cupidinis, prona in eum efflictim inhians, patulis ac 
petulantibus saviis festinanter ingestis, de somni mensura 


metuebat. Sed dnm bono tan to percita saucia mente 
fluctuat, lucerna ilia, sive perfidia pessima sive invidia 
noxia sive quod tale corpus contingere et quasi basiare et 
ipsa gestiebat, evomuit de summa luminis sui stillam fer- 
ventis olei super umerum dei dexterum. Hem, audax ets 
temeraria lucerna et amoris vile ministerium, ipsum ignis 
totius deum aduris ? cum te scilicet amator aliquis, ut 
diutius cupitis etiam nocte potiretur, primus invenerit. 
Sic inustus exiluit deus visaque defectae fidei conluvie 
protinus ex osculis et manibus infelicissimae coniugis taci- lo 

24 tus avolavit. At Psyche statim resurgentis eius crure 
dextero manibus ambabus adrepto sublimis evectionis ad- 
pendix miseranda et per nubilas plagas penduli comitatus 
extrema consequia tandem fessa delabitur solo. 

Nee deus amator hnmi iacentem deserens involavit pro- 15 
ximam cupressum deque eius alto cacumine sic earn gravi- 
ter conmotus adfatur ■ 

' Ego quidem, simplicissima Psyche, parentis meae Ve- 
neris praeceptorum inmemor quae te miseri extremique 
hominis devinctam cupldine infimo matrimonio addiciso 
iusserat, ipse potius amator advoiavi tibi. Sed hoc feci 
leviter, scio, et praeclarus ille Sagittarius ipse me telo meo 
percussi teque coniugem meam feci, ut bestia scilicet tibi 
viderer et ferro caput excideres meum, quod istos ama- 
tores tuos oculos gerit I Haec tibi identideni semper 25 
cavenda censebam, haec benevole remonebam. Sed illae 
quidem consiliatrices egregiae tuae tarn perniciosi magi- 
sterii dabunt actutum milii poenas, te vero tantum fuga 
mea punivero' et cum termino sermonis pinnis in altum 
se proripuit. 30 

25 Psyche vero humi prostrata et quantum visi poterat 
volatus mariti prosequens extremis adfligebat lamenta- 
tionibus animum. Sed ubi remigio plumae raptum mari- 
tum proceritas spatii fecerat alicnum, per proximi fluminis 


marginem praeci2)item sese dedit. Sed mitis fluvius in 
lionorem dei scilicet qui et ipsas aquas urere consuevit, 
metuens sibi confestim earn innoxio volumine super ripam 
florentem herbis exposuit. Tunc forte Pan deus rusticus 

siuxta supercilium amnis sedebat, complexus Echo mon- 
tanam deam eamque voculas omnimodas edocens reccinere ; 
proxime ripam vago pastu lasciviunt comam fluvii ton- 
dentes capellae. Hircuosus deus sauciam Psychen atque 
defectam, utcumque casus eius non inscius, clementer ad 

lose vocatam sic permulcet verbis lenientibus : 

' Puella scitula, sum quidem nisticanus et upilio, sed 
senectutis prolixae beneficio multis experimentis instruc- 
tus. Verum si recte coniecto, quod profecto prudentes 
viri divinationem autumant, ab isto titubante et saepius 

15 vaccillante vestigio deque nimio pallore corporis et adsiduo 
suspiritu, immo et ipsis maerentibus oculis tuis, amore 
nimio laboras. Ergo mihi ausculta nee te rursus praeci- 
pitio vel ullo mortis accersitae genere perimas. Luctum 
desine et pone maerorem precibusque potius Cupidinem 

2odeorum maximum percole et utpote adulescentem deli- 
catum luxuriosumque blandis obsequiis promerere.' 

Sic locuto deo pastoro nulloque sermone reddito sed 26 
adorato tantum numine salutari Psyche pergit ire. Sed 
cum aliquam multum viae hiboranti vestigio pererrasset 

25inscio quodam tramite, iam die hibcnte accedit quandam 
civitatem in qua regnum maritus unius sororis eius op- 
tinebat. Qua re cognita Psyche nuntiari praesentiam siiam 
sorori desiderat ; mox inducta, miituis amph;xibus alternao 
salutationis explctis, percontauti causas adventus sui sic 

aoincipit . 

'Meministi consilium vestrum, scilicet quo mihi suasi- 
stis ut bestiam quae mariti mentito nomine mecum quie- 
scebat, priusquam ingluvie voraci mo misellam hauriret, 
ancipiti novacula peremerem. Sed cum primum, ut aeque 


placuerat, couscio lumine vultus eins adspexi, vitleo mi- 
rum divinumque prorsus spectaculum : ipsum ilium deae 
Veneris filium, ipsum, inquam, Cupidinem leni quiete sopi- 
tum. Ac dum tanti boni spectaculo percita et nimia vo- 
luptatis copia turbata fruendi laborarem iiiopia, casu sci- 5 
licet pessumo lueerna fervens oleum rebullivit in eius 
nmerum. Quo dolore statim somno recussns, itbi me 
ferro et igni conspexit armatam, ' tu quidem/ inquit, 'ob 
istud tam dirum faciuus confestim toro meo divorte tibi- 
que res tuas habeto, ego vero sororem tuam ' — et nomen lo 
quo tu censeris aiebat — ' iam milii confestim confarreatis 
nuptiis coniugabo,' et statim Zephyro praecipit ultra ter- 
minos me domus eius efflaret.' 

27 Necdum sermonem Psyche linierat, ilia vesanac libidinis 
et invidiae noxiae stimulis agitata vafre concinnato men- is 
dacio fallens maritum, quasi de morte parentum aliquid 
comperisset, statim navem ascendit et ad ilium scopulum 
protinus pergit et quamvis alio flante vento, caeca spe 
tamen inbians, 'accipe me,' dicens, 'Cupido, dignam te 
coniugem et tn, Zephyre, suscipe dominam !' saltu se ma- 20 
ximo praecipitem dedit. Nee tamen ad ilium locum vel 
saltern mortua pervenire potuit. Nam per saxa cautium 
membris iactatis atque dissipatis et proinde ut merebatur 
laceratis, visceribus suis alitibus bestiisque obvium ferens 
pabulum interiit. 25 

Nee vindictae sequentis poena tardavit. Nam Psyche 
rursus errabundo gradu pervenit ad civitatem aliam in 
qua pari modo soror morabatur altera nee secius et ipsa 
fallacie germanitatis inducta et in sororis sceleratas nup- 
tias aemula festinavit ad scopulum inque simile mortis 30 
exitium cecidit. 

28 Interim dum Psyche quaestioni Cupidinis intenta popu- 
los circumibat, ille vulnere lucernae dolens in ipso tha- 
lamo matris iaccns ingemebat. Tunc avis peralba ilia 


gavia quae super fluctus marines i^innis natat, demergit 
sese propere ad Oceani profundum gremium. Ibi com- 
modum Venerem lavantem natantemque propter adsistens 
indicat adustum filium eius, gravi vulneris dolore maeren- 

5 tern, dnbiumsalutis iacere, iamqne per cunctorumora popu- 
lornm rumoribus conviciisque variis omnem Veneris fami- 
liam male audire. Quod ille quidem montano scortatu, 
tu vero marino natatu secesseritis ac per hoc non voluptas 
ulla, non gratia, non lepos, sed incompta et agrestia et 

lohorrida euncta sint, non nuptiae coniugales, non amici- 
tiae sociales, non liberum caritates, sed enormis conluvies 
et squalentium foederum insuave fastidium. Haec ilia 
verbosa et satis curiosa avis in anribus Veneris fili lace- 
rans existimationem ganniebat. At Venus irata solidum 

isexclamat repente, 'ergo iam ille bonus filius meus liabet 
amicani aliquam I prome agedum quae sola mihi servis 
amanter, nomen eius quae puerum ingenuum et investem 
soUicitavit, sive ilia de Nympharum populo seu de Hora- 
rum numero sen de Musarum choro vel de mearuni Gra- 

20 tiarum ministerio.' 

Nee loquax ilia conticuit avis, sed 'nescio,^ inquit, 
'domina: puto puellam ilium — si probe memini, Psyches 
nomine dicitur — efflicte cupere.' 

Tunc indignata Venus exclamavit vel maxime, ' Psychen 

ssiliam meae formae succubam, mei nominis aemulam si 
vere diligit, nimirum illud iucrementum lenam me pu- 
tavit cuius monstratu jouellam illam cognosceret.'' 

Haec quiritans properiter emergit e mari suumqnc pro- 29 
tinus aureum thakunum petit et reperto, sicut audierat, 

soaegroto puero iam indo a foribus quam maxime boans, 
'honesta,'inquit, 'haec et natalibus nostris bonaequo tuae 
frugi congruentia ? ut prinium quidem tuae parentis, 
immo dominae praecepta calcarcs, nee sordidis amoribus 
inimicara meam cruciares, verum etiam hoc aetatis puer 


tuis licentiosis et iumaturis iungeres amplexibus, nt ego 
nurum scilicet tolerareni inimicam ! sed utique praesumis, 
nugo et conruptov et inamabilis, te solum generosum, nee 
me iam per aetatem posse concipere. Velim ergo scias 
multo te meliorem tilium alium genituram, immo, ut con- 5 
tumeliam magis seiitias, aliquem cle meis acloptaturam 
vernnlis eique donaturam istas pinnas et flammas et arcum 
et ipsas sagittas et omnem meam supellectilem qnam tibi 
non ad hos usus dederam. Nee enim de patris tui bonis 

30 ad instructionem istam quidquam concessum est. Sed 10 
male prima a pueritia inductus es et acutas manus babes 
et maiores tuos inreverenter pulsasti totiens et ipsam ma- 
trem tuam, me, inquam, ipsam parricida denudas cotidie 
et percussisti saepius et quasi viduam utique contemnis nee 
vitricum tuum, fortissimum ilium maximumque bella-15 
torem, metuis. [. . .] Sed iam faxo te lusus liuius pae- 
niteat et sentias acidas et amaras istas nuptias. Sed nunc 
inrisui habita quid agam ? quo me conferam ? quibus 
modis stelionem istum cobibeam ? petamne auxilium ab 
iuimica niea Sobrietate, quam propter liuius ipsius luxu-20 
riam offendi saepius ? at rusticae squalentisque feminae 
conloqnium liorresco. Nee tamen vindictae solacium 
undeunde spernendum est. Ilia mibi prorsus adbibenda 
est, nee ulla alia quae castiget asperrime nugonem istum, 
pbaretram explicet, sagittas dearmet, arcum enodet, tae-25 
dam deflammet, immo et ipsum corpus eius acrioribus 
remediis coerceat. Tunc iniuriae meae litatum credide- 
rim, cum eius comas quas istis manibus meis subinde 
aureo nitore perstrinxi, deraserit, pinnas quas meo gremio 
nectarei fontis infeci, praetotonderit.' 30 

31 Sic effata foras sese proripit infesta et stomachata bills 
Veuerias. Sed earn protinus Ceres et luno continuatur 
visamque vultu tumido quaesiere, cur truci supercilio 
tantam vcnustatem micantium oculorum coerceret. At 


ilia, 'opportune/ iiiquit, 'ardenti prorsus isto meo pectori 
violeiitiam scilicet perpetraturae venitis. 8ed totis, oro, 
vestris viribus Psychen, illam fugitivam volaticam, mihi 
requirite. Nee enim vos utiqne domus meae famosa fabiila 

set non dicendi filii mei facta latucrunt.' 

Tunc illae ignarae quae gesta sunt, palpare Veneris 
iram saevientem sic adortae : ' quid tale, domina, deliquit 
tuus Alius ut animo pervicaci voluptates illius impugnes 
et quani ille diligit tu quoque perdere gestias ? quod 

loautem, oramus, isti crimen si puellae lepidae libenter adri- 
sit ? an ignoras eum masculum et iuvenem esse vel certe 
iam quot sit annorum oblita es ? an quod aetatem portat 
bellule, puer tibi semper videtur ? mater autem tu et jirae- 
terea cordata mulier filii tui lusus semper explorabis cu- 

isriose et in eo luxuriem culpabis et amores revinces et tuas 
artis tuasque delicias in formoso filio reprehendes ? quis 
autem te deum, quis hominum patietur passim cupidines 
populis disseminantem, cum tuae domus amores amare 
coerceas et vitiorum muliebrium publicam praecludas offi- 

20 cinam ?' 

Sic illae metu sagittarum patrocinio gratioso Cupidini 
quamvis absenti blandiebantur. Sed Venus indignata 
ridicule tractari suas iniurias praeversis illis alte altro- 
vorsns concito gradu pelago viam capessit. 

23 Book VI., 1-23. 

Intcrea Psyche variis iactabatur discursibus, dies noctis- 1 
que mariti vestigationibus inquieta animo, tanto cuj^idior 
iratum licet si non uxoris blanditiis lenire, certe servilibus 
precibus propitiarc. Et prospecto templo quodam in 
:wardui montis vertice ' unde autem/ inquit, ' scio, an istic 
meus degat dominus ?' et ilico dirigit citatum gradum 


quern defectum prorsus adsidnis laboribus spes incitabat et 
votum. lamque naviter emensis celsioribus iugis pulvi- 
naribus sese proximans intulit. Videt spicas frumentarias 
in acervo et alias jflexilis in corona et spicas liordei videt. 
Erant et falces et operae messoriae mundus omnis, sed 5 
cuncta passim iacentia et iucuria eonfusa et, ut solet 
aestu, laborantium manibus proiecta. Haec singula 
Psyche curiose dividit et discretim semota rite compouit, 
rata scilicet nuUius dei fana ac caerimonias negiegere se 
debero sed omnium benevolam misericordiam conrogare. 10 

2 Haec earn soUicite seduloque curantem Ceres alma de- 
prehendit et longum exclaraat protinus, 'aiu, Psyche mi- 
seranda, totum per orbem Venus anxia disquisitione tuum 
vestigium furcns animi requirit teque ad extremum sup- 
plicium expetit et totis numinis sui viribus ultionem 15 
fiagitat. Tu vero rerum mearuni tutelam nunc geris et 
aliud quidquam cogitas nisi de tua salute ?' 

Tunc Psyche pedes eius advolnta et uberi fletu rigans 
deae vestigia humumque verrens crinibus suis, multiiugis 
precibus editis, veniam postulabat 'per ego te frugiferam20 
tuam dexteram istam deprecor, per laetificas messium 
caerimonias, per tacita secreta cistarum et per famulorum 
tuorum draconum pinnata curricula et glebae Siculae sul- 
camina et currum rapacem et terram tenacem et inlumi- 
narum Proserpinae nuptiarum demeacula et luminosarum25 
filiae inventionum remeacula et cetera quae silcntio tegit 
Eleusinis Atticae sacrarium, miserandae Psyches animae, 
supplicis tuae, subsiste. Inter istam sj^icarum congeriem 
patere vel panculos dies delitescam, quoad deae tantae 
saeviens ira spatio temporis mitigetur vel certe meae vires 30 
diutino labore fossae quictis intervallo leventur/ 

3 Suscipit Ceres, ' tuis quidem lacrimosis precibus et 
conmovcor et opitulari cupio sed cognatae meae, cum 
qua etiam foedus antiquum amicitiae colo, bonae praete- 


rea feminae raalam gratiam snbire nequeo, Decede itaqne 
de istis aedibus protinus et quod a ine retcuta custodi- 
taqne noii fueris optimi consule.' 
Contra speni suam repulsa Psyche et adflicta duplici 
5 maestitia iter retrorsum porrigens inter subsitae convallis 
sublncidum lucum prospicit faniim sollerti fabrica struc- 
tum nee ullam vel dubiani s]3ei melioris viam volens omit- 
tere sed. adire cniuscumque dei veniam, sacratis foribus 
proximat. Videt dona pretiosa et lacinias auro litteratas 

loramis arboruin postibusque sntiixas, quae cum gratia facti 
nomen deae cui fuerant dicata testabantur. Tunc genu 
nixa et manibus arain tcjientcm amplexa detersis ante 
lacrimis sic adprecatur : 

' Magni lovis gerniana et coniuga, sive tu Sami, quae 4 

15 sola partu vagitnque et alimouia tua gloriatur, tones vetu- 
sta delubra ; sive celsae Carthaginis, quae te virginem 
vectura leonis caelo conmeantern percolit, beatas sedes 
f requentas ; sive prope ripas Inacbi, qui te iam nuptam 
Tonantis et reginam deoruni memorat, iuclitis Argivorum 

2opraesides moenibus, quam cunctus oriens Zygiani vene- 
ratur et omnis occidens Lucinam adpellat : sis meis ex- 
tremis casibus luno Sospita meque in tantis exanclatis 
laboribus defessam inminentis periculi metu libera. Quod 
sciam soles praegnatibus periclitantibus ultro subvenire.' 

25 Ad istum modum su])plicanti statim sese luno cum to- 
tius sui numinis augusta dignitate praesentat et protinus, 
'quam vellem/inquit, 'per fidem, nutum meum precibus 
tuis accommodarc ! sed contra voluntatem Veneris, nnrus 
meae, quam filiae semper dilexi loco, praestare me pudor 

sonon sinit. Tunc etiam legibus, quae servos alicnos perfu- 
gas invitis dominis vetant suscipi, prohibeor.' 

Isto quoque fortunac naufragio Psyche perterrita uec5 
indipisci iam maritum volatilem quions, tota spe salutis 
<lcposita, sic ipsa suas cogitationes consuluit : 'iam ({uac 


possuut iiliii meis aerumnis temptari vel adhiberi subsidia 
cui nee deaiiun quidem qnamquam volentium potuerunt 
prodesse sufCragia ? qiiorsum itaque tantis laqueis iuclnsa 
vestigium porrigam ? quibusqiie tectis vel etiam tenebris 
abscondita magnae Veneris inevitabilis oculos effugiam?5 
quin igitur masciilam tandem sumis auimum et cassae 
speculae renuntias fortitei' et ultvoneam te dominae tuae 
reddis et vel sera modestia saevientis impetus eius miti- 
gas ? qui scias an etiam quem diu quaeritas illic in domo 
matris reperies ?' Sic ad indubium obsequinm, immo adio 
certuni exitium praeparata principium futurae secum me- 
ditabatur obsecrationis. 

6 At Venus terrenis remediis inquisitionis abnuens cae- 
lum petit. lubet construi currum quem ei Vulcanus 
aurifex subtili fabrica studiose poliverat et ante thalami is 
rudimentum nuptiale munus ootulerat, limae tenuantis 
detrimento conspicuum et ipsius auri damno pretiosum. 
De multis quae circa cubiculum dominae stabulant, pro- 
cedunt quattuor candidae columbae et hilaris incessibus 
picta colla torquentes iugum gemmeum subeunt suscep-20 
taque domina laetae subvolant. Currum deae prose- 
quentes gannitu constrepenti lasciviunt passeres et cete- 
rae quae dulce cantitant aves melleis modulis suave 
resonantes adventum deae praenuntiant. Cedunt nubes 
et caelum filiae panditur et summus aether cum gaudio^s 
suscipit deam. Nee obvias aquilas vel accipitres rapacis 
pcrtimescit magnae Veneris canora familia. 

7 Tunc se protinus ad lovis regias arces dirigit et petitn 
superbo Mercurii, dei vocalis, operae necessarian! usuram 
postulat. Nee renuit lovis caeimlum supercilium. Tunc 30 
ovans ilico comitante etiam j\Iercurio Venus caelo demeat 
eique sollicite scrit verba, 'frator Arcadi. scisnompo sorn- 
rem tuam Venerem sine Mercuri praesentia nil umquam 
fecisse, nee te praeterit utique quaiito iam tempore deli- 


tescentem ancillam nequiverim reperire. Nil ergo supe- 
rest quam tuo praeconio praeminm investigationis publi- 
citus edicere. Fac ergo mandatum matures meum et 
indicia qui possit agnosci, manifeste designes, ne siquis 

5 occultationis inlicitae crimen subierit, ignorantiae se possit 
excnsatione defendere.' Haec simul dicens libellum ei 
porrigit, ubi Psyclies nomen continebatur et cetera. Quo 
facto protinus domum secessit. 

Nee Mercurius omisit obsequium. Nam per omniums 

loora populorum passim discurrens sic mandatae praedica- 
tionis munus exequebatur : ' siquis a f uga retrahere vel 
occultam demonstrare poterit fugitivam regis filiam. Ve- 
neris ancillam, nomine Psyclien, conveniat retro metas 
Murtias Mercurium j)raedicatorem, accepturus indicivae 

15 nomine ab ipsa Venere septem savia suavia et unum 
blandientis adpulsu linguae longe mellitum/ 

Ad hunc modum pronuntiante Mercurio tanti praemii 
cupido certatim omnium mortalium studium adrexerat. 
Quae res nunc vel maxime sustulit Psyches omnem cuncta- 

aotionem. lamque fores ei dominae proximanti occurrit 
una de famulitione Veneris nomine Consuetude statimque 
quantum maxime potuit exclamat, 'tandem, ancilla ne- 
quissima, dominam habere te scire coepisti ? an pro cetera 
morum tuorum temeritate istud quoque nescire te tingis, 

25quantos labores circa tuas inquisitiones sustinuerimus ? 
sed bene quod meas potissimum manus incidisti et inter 
Orci cancros iam ipsos obhaesisti, datura scilicet actutum 
tantae contumaciac poenas/ Et audaciter in capillos eiuso 
inmissa manu trahebat eam nequaquam renitentem. 

:ioQuam ubi primum inductam oblatamque sibi conspcxit 
Venus, saevissimum cachinnum extollit et qualem fre- 
quentaiit irati, caputque quatiens et ascalpens aureni 
dexteram. 'Tandem,' inquit, ' dignata es socrum tuam 
salutare ? an potius maritum qui tuo vulnere periclitatur. 


intervisere venisti ? sed esto seciira, iam enim excipiam 
te ut bouam nurnm coiidecet.' Et *ubi sunt/ inquit, 
' SoUicitudo atque Tristities, ancillae meae ?' quibus intro 
vocatis torquendam tradidit earn. At illae sequentes erile 
praeceptum Psychen misellam flagellis adflictam et ceteris 5 
tormentis excruciatam iterum dominae couspectui red- 
dimt. [. . .] 

10 Involat earn vestemque plurifariam diloricat capilloque 
discisso et capite conqiiassato graviter adfligit et accepto 
fruniento et hordeo et milio et papavere et cicere et leiite 10 
et faba conmixtisque acervatim confusis in unnm grunui- 
lum sic ad illam : ' videris enim mihi tarn deformis ancilla 
nuUo alio sed tantum sedulo ministerio amatores tuos pro- 
mereri. lam ergo et ipsa fr^igem tuam periclitabor. Di- 
scerne seminum istorum jiassivam congeriem siugulisque is 
granis rite dispositis atque seiugatis ante istam vesperam 
opus expeditum adprobato mihi.' 

Sic adsignato tantorum seminum cumulo ipsa cenae 
nuptiali concessit. Nee Psyche manus admolitur incon- 
ditae illi et inextricabili moli sed inmanitate praecepti con- 20 
sternata silens obstupescit. Tunc formicula ilia parvula 
atque ruricula, certa tameu difficultatis tantae laborisque, 
miserta contubernalis magni dei socrusque saevitiam exe- 
crata discurrens naviter convocat conrogatque cunctam 
formicarum accolarum classem, ' miseremini terrae omni- 25 
parentis agiles alumnae, miseremini et Amoris uxori, 
puellae lepidae, periclitanti prompta velocitate succurritc' 
Ruunt aliae superque aliae sepedum populorum undae 
summoque studio singulae granatim totum digerunt 
acervum separatimque distributis dissitisque generibus eao 
conspectu pernicitcr abeunt. 

11 Sed initio noctis e convivio nuptiali vino nuidens et 
flagrans balsama Venus remeat totumque revincta corpus 
rosis micantibus visaque diligentia miri laboris. ' Non 


tunm/ inqnit^ 'nequissima, nee tnariim manuum istutl 
opus sed illius eui tuo, immo et ipsiiis malo plaeuisti ' et 
frusto cibarii panis ei proiecto cubitum faeessit. Interim 
Onpido solns interioris domus unici cubiculi custodia 

5clausus coercebatur acriter, partim ne petulant! luxurie 
vulnus gravaret, partim ne cum sua cupita conveniret. 
Sic ergo disteutis et sub uno tecto separatis amatoribus 
tetra nox exanclata. 

Sed Aurora conmodum caelum inequitante vocatae 

loPsychae Venus infit talia ; 'videsne illud nemus quod, 
fluvio praeterluenti ripisque longis adtenditur ? cuius imi " 
gurgites ubi vicinum fontem despiciunt, oves ibi nitentes 
aurique colore florentes incustodito pastu vagantur. Inde 
de coma pretiosi velleris floccum mihi confestim qnoquo 

ismodo quaesitum adferas censco.' 

Perrexit Psyche volenter, non obsequium quidcm ilia 12 
functura, sed requiem malorum praecipitio fluvialis rupis 
habitura, Sed inde de fluvio musicae suavis nutricula 
leni crepitu dulcis aurae divinitus inspirata sic vaticinatur 

2oarundo viridis : 'Psyche, tantis aerumnis exercita, neque 
tua miserrima morte meas sanctas aquas polluas nee vero 
istud horae contra formidabilis ovis feras aditum, quoad 
de solis flagrantia mutuatae calorem truci rabie solent 
efferri cornuque acuto et fronte saxea et non numquam 

25venenatis morsibus in exitium saevire mortalium. Sed 
dum meridies solis sedaverit vaporem et pecuda spiritus 
fluvialis serenitate conquieverint, poteris sub ilia proceris- 
sima platano quae mecum simul unum fluentum bibit la- 
tenter abscondere. Et cum primum mitigata furia laxa- 

aoverint oves animum, percussis frondibus adtigui nemoris 
lanosum aurum reperies quod passim stirpibus conexis 

Sic urundo simplex et humana Psychen aegerrimam sa- 13 
lutem suam docebat. Nee auscultatu impaenitendo dili- 


genter instructa ilia cessavit sed observatis omnibus fura- 
trina facili flaventis auri mollitio congestum gremium 
Veneri reportat. Nee tamen apud doniinam saltern se- 
cundi laboris perieulum secundum testimonium meruit 
sed contortis superciliis subridens amarum sic inquitrs 
'nee me pi'aeterit huius quoque facti auctor adulterinus. 
Sed iam nunc ego sedulo periclitabor, an oppido forti ani- 
mo singularique prudentia sis praedita. Videsne insis- 
tentem celsissimae illi rupi mentis ardui verticem de quo 
fontis atri fuscae defluunt undae proximaeque concepta-io 
culo vallis inclusae Stygias inrigant paludes et rauca Oo- 
cyti fluenta nutriunt ? Indidem mihi de summi fontis 
penita scaturrigine rorem rigentem hauritum ista con- 
festim defers urnula.' 

Sic aiens crustallo dedolatum vasculum in sup^rci gva- is 
viora conminata trad id it. 

14 At ilia studiose gradum cclerans mentis extremum petit 
cumulum certe vel illic inventura vitae pessimae finem. 
Sed cum primum praedicti iugi conterminos locos adpulit, 
videt rei vastae letalem difiicultatem. Namque saxum in- 20 
mani magnitudine procerum et inaccessa salebritate lubri- 
cum mediis e faucibus lapidis fontis horridos evomebat, 
qui statim proni foraminis lacunis editi perque proclive 
delapsiet angusti canalis exarto contecti tramite proximam 
convallem latenter iucidebant. Dextra laevaque cautibus 25 
cavatis proserpunt longa colla porrecti saevi dracones in- 
conivae vigiliae luminibus addictis et in perpetuam lucem 
pupulis excubantibus. lamque et ipsae semet muniebant 
vocales aquae. Nam et ' discede ' et ' quid facis ? vide ' 
et 'quid agis ? cave' et 'fuge' et 'peribis' subinde cla-30 
mant. Sic impossibilitate ipsa mutata in lapidem Psyche 
quamvis praesenti corpore sensibus tamen aberat et inex- 
tricabilis periculi mole prorsus obruta lacrimarum etiam 

15 extreme solacio carebat. Nee Providentiae bonae gravis 


oculos innocentis animae latuit aerumna. Nam supremi 
lovis regalis ales ilia repentc propansis utrimque pinnis 
aclfuit nipax aquila, memorque veteris obsequii, quo ductu 
Cupidinis lovi pocillatorem Plirygium sustulerat, opportii- 

5 nam ferens opem deique niimen in uxoris laboribus per- 
colens, alti culminis dialis vias deserit et ob os piiellae 
praevolaus incipit : 'at tu simplex alioquin et expers re- 
rum talium, speras quippe te saiictissimi nee minus trucu- 
lenti fontis vel unam stillam posse furari vel omnino con- 

10 tingere ! Diis etiam ipsique lovi formidabilis aquas istas 
Stygias vel fando comperisti ? quodque vos deieratis per 
numina deorum, deos per Stygis maiestatem solere ? sed 
cedo istam urnulam' et protinus adreptam completumque 
festinat, libratisque pinnarum nutantium molibus inter 

If) genas sacvientium dentiam et trisulca vibramina draconum 

■ remigium dextra l.icvaque porrigcns nolentes aquas et ut 
abiret innoxius praeminantis excipit, conmentusobiussum 
Veneris petere eique se praeministrare, qua re paulo facilior 
adeuiidi fuit copia. Sic acceptam cum gaudio plenam ur- 

2onulam Psyche Veneri citata rettulit. 

Nee tamen nutum deae saevientis vel tunc expiare po- 16 
tuit. Nam sic eam maiora atque peiora flagitia conminans 
adpellat renidens exitiabile : ' iam tu quidem maga videris- 
quaedam mihi et alta prorsus malefica quae talibus prae- 

25ceptis meis obtemperasti naviter. Sed adhuc istud, 
mea pupula, ministrare debebis. Sume istam pyxidcm, 
protinusque ad inferos et ipsius Orci feralis penates 
te derigc. Tunc conferens pyxidem Proserpinae "petit 
de te Venus" dicito, "modicum de tua mittas ei for- 

somositate vel ad unam saltem dieculam suiliciens. Nam 
quod liabuit, dum filium curat aegrotum, consumpsit 
atque contrivit omne." Sed baud inmaturius rcdito, quia 
me necesse est indidem delitam theatrum deorum frequen- 


17 Tunc Psyclie vel maxime sensit ultimas fortiinas suas et 
velamento reieoto ad promptum exitinm sese compelli 
manifeste comperit. Quidni ? quae suis pedibiis ultro ad 
Tartarum Manisque conraeare cogevetn.r. Nee cunctata 
diutius pergit ad quampiam tiirrim praealtam indidem sese 5 
datura praecipitem ; sic enim rebatur ad inferos recta at- 
que j)ulcherrime se posse descendere. Sed turris pro- 
rumpit in vocem subitam et 'quid te,' inqiiit, 'praecipi- 
tem, o misella, quaeris extinguere ? quidque iam novissimo 
periculo laborique isto temere succnmbis ? nam si sjoiritiisio 
corpore tuo semel fuerit seiugatus, ibis quidem profecto 
ad imum Tartar nm, sed inde nullo i^acto redire poteris. 

ISMihi ausculta. Lacedaeino Achaiae nobilis civitas non 
longe sita est : huius conterminam, devils abditam locis, 
quaere Taenarum. Inibi spiraculnm Ditis et per portasis 
hiantis monstratur iter invium cui te limite transmeato 
simul conmiseris, iam canale directo perges ad ipsam Orci 
regiam. Sed non liactenus vacua debebis per illas tene- 
bras incedere, sed oflfas polentae mulso concretas ambabus 
gestare manibus, at in ipso ore duas ferre stipis. Iamque20 
confecta bona parte mortiferae viae continaberis claudum 
asinum lignorum gerulum cum agasone simili qui te roga- 
bit decidentis sarcinae fusticulos aliquos porrigas ei ; sed 
tu nulla voce deprompta tacita praeterito. Nee mora cum 
ad fiumen mortuum venies cui praefectus Charon prote-25 
nus expetens portorium, sic ad ripam ulteriorem sutili 
cumba deducit conmeantis. Ergo et inter mortuos ava- 
ritiavivit nee Charon ille, Ditis portitor, tantus deus, quid- 
quam gratuito facit sed moriens pauper viaticum debet 
quaerere et aes si forte prae manu non fuerit, nemo 30 
eum expirare patietnr. Huic squalido seni dabis nauli 
nomine de stipibus quas feres alteram, sic tamen ut ipse 
sua manu de tuo sumat ore. Nee secius tibi pigrum 
fiuentum trausmeanti quidam supernatans senex mortuus 


putris adtollens manus orabit, ut enm intra navigium tra- 
has, nee tu tamen inlicita adflectare pietate. Transito 19 
fiuvio modicum te progressam textrices orabnnt anus telam 
struentes, manus paulisper aecommodes, nee id tamen 

5 tibi contingere fas est. Nam baec omnia tibi et multa 
alia de Veneris insidiis orientur, nt vel unam de manibus 
omittas offulam. Nee putes futile istud polentaeium 
damnum leve. Altera enim perdita, lux baec tibi prorsus 
denegabitur. Canis nanique praegrandis, teriugo et satis 

loamplo capite praeditus, inmanis et formidabilis, tonanti- 
bus oblatrans faucibus, mortuos quibus iam nil mali potest 
facere, frustra territando ante ipsum limen et atra atria 
Proserpinae semper excubans servat vacuam Ditis domum. 
Hunc offrenatum unius offulae praeda facile praeteribis, 

15 ad ipsamque protinus Proserpinam introibis quae te co- 
miter excipiet ac benigne, ut et moUiter adsidere et pran- 
diuni opipare siiadeat sumere. Sed tu et bumi reside et 
panem sordidum petitum esto, delude nuntiato quid ad- 
veneris susceptoque quod offeretur rursus remeans canis 

2osaevitiam offula reliqua redime ac delude avaro navitae 
dataquam reservaveras stipe transitoque eius fluvio, recal- 
cans priora vestigia ad istum caelestium siderura redies 
cliorum. Sed inter omnia boc observandum praecipue 
tibi censeo, ne veils aperire vel inspicere illam quam feres 

ssjjyxidem vel omnino divinae formositatis abditum curio- 
sius thesaurum/ 

Sic turris ilia prospicua vaticinationis munus explicuit. 20 
Nee morata Psycbe pergit Taenarum sumptisque rite sti- 
pibus illis et offulis infernum decurrit meatum transitoque 

30 per silentium asinario debili et ainnica stipe vector! data, 
neglecto supernatantis mortui desidcrio et spretis textri- 
cum subdolis precibus et offulae cibo sopita canis horrenda 
rabie domum Proserpinae penetrat. Nee olferentis hospi- 
tae scdile delicatum vel cibuni beatum amplexa sed ante 


pedes eius residens humilis, cibario pane contenta, Vene- 
riam pertulit legationem. Statimque secreto repletam 
conclusamqne pyxidem suscipit et offnlae seqiientis fraude 
caninis latratibus obseratis residnaquc navitae reddita 
stipe longe vegetior ab iuferis recurrit. Et repetita atqnes 
adorata Candida ista luce, quamqiiam festinans obsequium 
terminare, nientem capitur temeraria curiositate et ' ecce/ 
inquit, ' inejDta ego divinae formositatis gerula quae ne 
tantillum quidem indidem mihi delibo, vel sic illi amatovi 
meo formoso placitura ' et cum dicto reserat pyxidem. lo 

21 Nee quidquam ibi reruni nee formositas ulla sed infernus 
somuus ac vere Stygius qui statim coperculo revelatus 
invadit eam crassaque soporis nebula cunctis eius membris 
perfunditur et in ipso vestigio ipsaque semita conlapsam 
possidet. Et iacebat inmobilis et nihil aliud quam dor- 15 
miens cadaver. Sed Cupido iam cicatrice solidata revale- 
scens nee diutinam suae Psyches absentiam tolerans per 
altissimam cubiculi quo cohibebatur elapsus fenestram re- 
fectisque pinnis aliquanta quiete longe velocius provolans 
Psychen adcurrit suam detersoque somno curiose et rur- 20 
sum inpristinam pyxidis sedem recondito Psychen innoxio 
punctulo sagittae suae suscitat et ' ecce,' inquit, ' rursum 
perieras, misella, simili curiositate. Sed interim quidem 
tu provinciam quae tibi matris meae praecepto mandata 
est, exsequere naviter, cetera egomet videro.' His dictisss 
amator levis in pinnas se dedit. Psyche vero confestim 
Veneri munus reportat Proserpinae. 

22 Interea Cupido amore nimio peresus et aegra facie, 
matris suae repentinam sobrietatem pertimescens ad ar- 
millum redit alisque pernicibus caeli penetrate verticeso 
magno lovi supplicat suamque causam probat. Tunc 
luppiter prehensaCupidinis buccula manuque ad os suum 
relata consaviat atque sic ad ilium, 'licet tu,'inquit,' 'do- 
mine fili, numquam milii concessu deum decretum serva- 


ris honorem, seel istud pectus menm quo leges elemento- 
rum et vices siderum disponuntur convuliieraris adsiduis 
ictibus crebrisque terrenae libidinis foedaveris, casibus 
contraque leges et ipsam luliain disciplinamque publicain 

5 turpibus adulteriis existimationem famamque meam laese- 
ris, ill serpentis, in ignis, in feras, in avis et gregalia 
pecua serenos vultus meos sordide reformando, at tamen 
modestiae meae memor quodque inter istas meas manus 
creveris, cuncta perficiam, dum tamen scias aemulos tuos 

locavere ac, siqua nunc in terris puella praepollet pulchri- 
tudine, praesentis beneficii vicem per earn milii repensare 
te debere.' 

Sic fatus iubet Mercurium deos omnis ad contionem 23 
protinus convocare ac siqui coetu caelestium defuisset, in 

i5poenani decern milium nummum conventum iri pronun- 
tiare. Quo metu statim completo caelesti theatre pro 
sede sublimi sedens procerus luppiter sic enuntiat : 

' Dei conscripti Musarum albo, adulescentem istum quod 
manibus meis alumnatus sim, profecto scitis omnes, cuius 

aoprimae iuventutis caloratos impetus freno quodam coher- 
cendos existimavi. Sat est cotidianis eum fabulis ob adul- 
teria cunctasque conruptelas infamatum. [. . .] Puellam 
elegit [. • .] teneat, possideat, amplexus Psychen semiier 
suis amoribus perfruatur.' Et ad Venerem conlata facie, 

25 ' nee tu/ inquit, ' filia, quidquam contristere nee prosajiiae 
tantae tuae statuque de matrimonio mortali metuas. lam 
faxo nuptias non imparls sed legitimas et iure civili con- 
gruas.' Et ilico per Mercurium adripi Psychen et in cae- 
lum perduci iubet. Porrecto ambrosiae poculo 'sume/ 

30 inquit, ' Psyche et inmortalis esto nee umquam digredietur 
a tuo nexu Cupido, sed istae vobis erunt perpetuae nup- 

Nee mora cum cena nuptialis adfluens exhibetur. Ac- 24 
cumbebat summum torum maritus, Psychen gremio suo 


coniplexus. Sic et cum sua lunone luppiter ac deinde per 
ordinem toti dei. Tunc, poculum nectaris lovi quidem 
suns pocillator, ille rusticus puer, ceteris vero Liber min- 
istrabat. Vulcauiis cenam coquebat;, Horae rosis et ceteris 
floribiis purpurabant omnia, Gratiae spargebant balsama, n 
Mnsae voce canora personabant, Apollo cantabat ad 
citharam, Venus suavi musicae superingressa formosa 
saltabat, scaena sibi sic concinnata, ut Musae quidem 
chorum canerent, tibias inflaret Satyrus et Paniscus ad 
fistulam diceret. Sic rite Psyche convenit in manum Cu- lo 
pidinis et uascitur illis maturo partu filia quam Voluptatem 



M. MiNUCius Felix was a lawyer, who, with his intimate friend, 
Octaviiis Jannaris, became converted to Cliristiauity. The date of 
the writing of the dialogue is still a subject of bitter controversy, the 
question whether TertuUian, in his Apologeticas, is indebted to Minu- 
cius, or the reverse, being intimatelj^ connected with it. Very recent- 
ly, however, it has been convincingly shown (by Schanz) that the de- 
fence of paganism and the attack upon Christianity put into the month 
of Caecilius Natalis are in all probability based upon a similar work 
by Fronto, the teacher of Marcus Aurelins (lGl-180), and tliat the 
defence of Christianity, assigned to Octavius, is simply an answer 
to it, and, at the same time, a protest against the archaizing style of 
that strangely influential rhetorician. This hypothesis alone plau- 
sibly accounts for the otherwise inexplicable circumstance that the 
Octavius, so unlike the propagandist writings of TertuUian and liia 
followers, contains no quotations from the Scriptures, no mention 
of Christ by name, no allusion to the Trinity, the Revelation, or 
other fundamental tenets of Christianity. In striking contrast 
with the fanatical TertuUian and others, the author is mild and 
conciliatory in tone, and writes in a style which, in spito of 
certain rhetorical mannerisms, is singularly charming, pure, and 

Minncius has drunk deeply of classic lore; he is well acquainted 
with the poets, e.g., Lucretius, Vergil, and Horace, but is indebted 
chiefly to Cicero's De natui-a deorum, and to Seueca, for much of his 

As a defence of the new religion, tlie Octdvhts has the distinction 
of being ii\a earliest extant work in Latin Christian literature, and 
as a piece of literary art — the dramatic structure exhibits many 
points of resemblance to the Dialogus of Tacitus — it is justly entitled 
to the term aureus libellus, so often bestowed upon it. 

The worlc has, by a curious error, been handed down as the lihcr 
octavus of Arnobius's Adversus gentes, and altliough both Lactau- 


tins aiul St. Jerome repeatedly cited the Octavius of Miiniciiis Felix, 
it was not published under his name till 1560. There is a fairly 
good commentary (in English) by Holden (1853), but an exhaustive 
critical and exegetical edition, by E. Nordeu, is in course of publica- 



Odavms. — Introduction. 

1. Cogitanti mihi et cum animo meo Octavi boni efcl 
fidelissimi contubernalis memoriam recensenti tanta dul- 
cedo et adfectio hominis inhaesit, ut ipse qiiodam modo 
mihi viderer in praeterita redire, non ea quae iam transacta 

set decursa sunt, recordatione revocare: ita eins contem-2 
platio quantum subtracta est oculis, tantum pectori meo 
ac paene intimis sensibus implicata est. Nee inmeritos 
decedens vir eximius et sanctus inmensum sui desiderium 
nobis reliquit, utpote cum et ipse tanto nostri semper 

loamore flagraverit, ut et in ludicris et seriis pari mecum 
voluntate concineret eadem velle vel nolle: crederes unam 
mentem in duobus fuisse divisam. Sic solus in amoribus4 
conscius, ipse socius in erroribus et, cum discussa caligine 
de tenebrarum profundo in lucem sapientiae et veritatis 

i5emergerem, non respuit comitem, sed quod est gloriosins, 
praecucurrit. Itaque cum per universam convictus nostri 5 
et familiaritatis aetatem mea cogitatio volveretur, in illo 
praecipue sermone eius mentis meae resedit intentio, quo 
Caccilium superstitiosis vanitatibus etiamnunc inhaercn- 

20 tern disputatione gravissima ad veram religionem rc- 

2. Nam negotii et visendi mei gratia Komam contcndc-1 
rat, relicta domo, coniuge, liberis, et quod est in liberis ama- 


bilius, adhuc animis innocentibus et aclhuc dimidiata verl)a 
temptantibus, loqiiellam ijjso offensantis linguae fragmine 

2 dulciorem. Quo in adveutu eius non possum exprimere 
sermonibus, quanto quamque impatienti gaudio exultave- 
rim, cum augeret maxime laetitiam meam amicissimi homi- 5 

3nis iuopinata praesentia. Igitur post unum et alterum 
diem, cum iam et aviditatem desiderii frequens adsiduita- 
tis usus implesset et quae per absentiam mutuam de nobis 
nesciebamus, relatione alterna comperissemus, placuit 
Ostiam petere, amoenissimam civitatem, quod esset cor- 10 
pori meo siccandis umoribus de marinis lavacris blanda et 
adposita curatio : sane et ad vindemiam feriae iudiciariam 
curam relaxaverant. Nam id temporis post aestivam diem 

4 in temperiem semet autumnitas dirigebat. Itaque cum 
diluculo ad mare inambulando litore pergeremus, ut etis 
aura adspirans leniter membra vegetaret et cum eximia 
voluptate molli vestigio cedens arena subsideret, Caecilius 
simulacro Serapidis denotato, ut vulgus superstitiosum 
solet, manum ori admovens labiis osculum impressit. 

1 3. Tunc Octavius ait : 'non boni viri est, Marce frater, 20 
hominem domi forisque lateri tuo inhaereutem sic in liac 
imperitiae vulgaris caecitate deserere, ut tam luculento die 
in hq^ides eum patiaris impingere, effigiatos sane et unctos 
et corouatos, cum scias liuius erroris non minorem ad te 

2quam ad ipsum infamiam redundare/ Cum hoc sermone2o 
eius medium spatium civitatis emensi iam liberum litus 

Stenebamus. Ibi arenas extimas, velut sterneret ambula- 
cro, perfundens leuis unda tendebat et, ut semper mare 
etiam positis flatibus inquietum est, etsi non canis spu- 
mosisque fluctibus exibat ad terram, tamen crispis tortuo- so 
sisque identidem erroribus delectati perquam sumus, cum 
in ipso aequoris limine plantas tingueremus, quod vicissim 
nunc adpulsum nostris pedibus adluderet fluctus, nunc 

4relabens ae vestigia retrahens in sese resorberet. Sensim 


itaque traiiqnilleque progress! oram cnrvi molliter litoris 
iter fabulis fallentibus legebamus. llae fabulae erant 
Octavi disserentis de navigatione narratio. 8ed iibi eundi 5 
spatium satis iustnni cum sennoue consumpsimns, eandem 

semensi viam rursus versis vestigiis terebamus et, cum ad 
id loci ventum est, ubi subductae luiviculae substratis ro- 
boribus a terrena labe suspensae quiescebant, pueros vidi- 
mus certatim gestientis testarum in mare iaculationibus 
ludere. Is lusus est testam teretem iactatione fluctuum 6 

lolevigatam legere de litore, eam testam piano situ digitis 
comprehensam iuclinem ipsum atque liumilem quantum 
potest super undas inrotare, ut illud iaculum vel dorsum 
maris raderat enataret, dum leni impetu labitur, vel sum- 
mis fluctibu^ tousis emicaret, emergeret, dum adsiduo 

issaltu sublevatur. Is se in pneris victorem ferebat cuius 
testa et procnrreret longius et frequentius exsiliret. 

4. Igitur cum omnes hac spectaculi voluptate capere- 1 
mur, Caecilius nihil intendere neque de contentione ridere, 
sed tacens, anxius, segregatus dolere nescio quid vultu 

2ofatebatur. Cui ego : 'quid hoc est rei ? cur non agnosco, 2 
Caecili, alacritatem tuam illam et illam oculorum etiam 
in seriis hilaritatem requiro.' Tum ille : 'iam dudum me 3 
Octavi nostri acriter angit et remordet oratio qua in te 
invectus obiurgavit neglegentiae, ut me dissimulanter 

25gravius argueret inscientiae. Itaque progrediar ulterius ;4 
de toto, de integro mihi cum Octavio res est. Si jolacet, 
ut est istius sectae homo cum eo disputem, iam profecto 
intelleget facilius esse in contubernalibus disputare quam 
conserere sapientiam ; modo in istis ad tutelam balnearum 5 

3oiactis et in altum procurrentibus petrarum obicibus resi- 
damus, ut et requiescere de itinere possimus et intentius 
disputare.' Et cum dicto eius adsedimus, ita ut me ex 6 
tribus medium lateris ambitione protegerent, nee hoc 
obsequi fuit aut ordinis aut honoris, quippe cum amicitia 


paris semper aut accipiat ant faciat, sed nt arbiter et 
iitrisqne proximus anris darem et disceptantis duos me- 
dius segregarem. 

Speech of Caecilius. — {a) Defence of Paganism. 

1 5. Turn sic Caecilius exorsus est : Quamquam tibi, » 
Marce frater, de quo cum maximc quaerimus non sit am- 
biguum, utpote cum diligenter in utroque vivendi genere 
versatus repudiaris alterum, alterum comprobaris, in prae- 
sentiarum tamen ita tibi iuformandus est animus, ut libram 
teneas aequissimi iudicis nee in alteram partem propensus lo 
incumbas, ne non tarn ex nostris disputationibus nata sen- 

2 tentia quam ex tuis sensibus prolata videatur. Proinde si 
mihi quasi novus aliqui et quasi ignarus partis utriusque 
considas, nullum negotium est patefacere, omnia in rebus 
humanis dubia, incerta, suspensa magisque omnia verisi-is 

Smilia quam vera. Quo minus mirum est nonnuUos taedio 
investigandae penitus veritatis cuilibet opinioni temere 
succumbere quam in explorando pertinaci diligentia per- 
severare. Itaque indignandum omnibus, omnibus indo- 

4lescendum est audere quosdam, et hoc studiorum rudes, 20 
litterarum profanos, expertes artium etiam sordidarum, 
certum aliquid de summa rerum ac maiestate dei decernere 
de qua tot omnibus saeculis sectarum plurimarum iisque 

5adhuc ipsa philosophia deliberat. Nee inmerito, cum 
tantum absit ab exploratione divina humana mediocritas, 25 
ut neque quae supra nos caelo suspensa sublata sunt 
neque quae infra terram profunda dcmersa sunt, aut scire 
sit datum aut scrutari permissum aut suspicari religiosum 
et beati satis satisque prudentes iure videamur, si secun- 

6 dum illud vetus sapientis oraculum nosmet ipsos fami- 30 
liarius noverimus. Sed quatenus indulgentes insauo atque 


inepto labori ultra liumilitatis nostrae terminos evagamnr 
et in terrain proiecti caelum ipsum et ipsa sidera audaci 
cupiditate transcendimus, vel hunc errorem saltern non 
vanis et formidulosis opinionibus implicemus. Sint priii- 7 
5cipio omnium semina natura in se coeunte densata, quis 
hie auctor deus? sint fortuitis concursionibus totiiis mundi 
membra coalita, digesta, formata, quis deus machinator ? 
sidera licet ignis accenderit et caelum licet sua materia 
suspenderit, licet terram sua fundaverit pondere et mare 

10 licet confluxerit e liquore, unde haec religio, unde dei for- 
mido ? quae superstitio est ? homo et animal omne quod 8 
nascitur, inspiratur, adtollitur, elementorum ut volunta- 
ria concretio est in quae rursum homo et animal omne 
dividitur, solvitur, dissipatur : ita in fontem refluunt et 

loin semet omnia revolvuntur, nullo artifice nee iudice 
nee auctore. Sic congregatis ignium seminibus soles 9 
alios atque alios semper splendere, sic exalatis terrae va- 
poribus nebulas semper adolescere quibus densatis coactis- 
que nubis altius surgere, isdem labentibus pluvias fluere, 

20 flare ventos, grandines increpare, vel nimbis conlidentibus 
tonitrua mugire, rutilare fulgora, fuhnina praemicare : 
adeo passim cadunt, montes inruunt, arboribus incurrunt, 
sine dilectu tangunt loca sacra et profana, homines noxios 
feriunt et saepe religiosos. Quid tempestates loquar varias 10 

25 et incertas quibus nullo ordine vel examine rerum omnium 
impetus volutatur ? in naufragiis bonorum malorumque 
fata mixta, merita confusa ? in incendiis interitum coiive- 
nire insontium nocentiumque? et cum tabe pestifera caeli 
tractus inficitur, sine discrimine omnis deperire ? et cum 

30 belli ardore saevitur, meliores potius occumbere ? in pace 11 
etiam non tantum aequatur nequitia melioribus, sed et 
colitur, ut in pluribus nescias, utrum sit eorum detestanda 
pravitas an optanda felicitas. Quod si mundus divina 12 
providentia et alicuius uuminis auctoritate regeretur, num- 


qnam mereretur Phalaris et Dionysius regnnm, nuniqnam 
Kutilius et Camillus exilium, numquam Socrates venenum. 
13 Ecce arbusta f rugifera, ecce iam seges cana, iam temulenta 
vindemia imbri conrumpitiir, grandine caeditur. Adeo aut 
incerta nobis Veritas occiiltatur et premitur aut, quod ma- 5 
gis credeudum est, variis et lubricis casibus soluta legibus 
fortuna caeca dominatur. 

1 6. Cum igitur aut fortuna caeca aut incerta natura sit, 
quanto venerabilius ac melius antistitem veritatis maiorum 
excipere disciplinam, religiones traditis colere, deos quosio 
a parentibus ante imbutus es timere quam nosse familia- 
rius, adorare, nee de numinibus ferre sententiam, sed pri- 
oribus credere qui adhuc rudi saeculo in ipsis mundi 
natalibus meruerunt deos vel famulos habere vel reges ? 
inde adeo per universa imperia, provincias, oppida vide- is 
mus singulos sacrorum ritus gentilis habere et deos colere 
muuicipes, ut Eleusinios Cererem, Phrygas Matrem, Epi- 
daurios Aesculapium, Chaldaeos Belum, Astarten Syros, 
Dianam Taurios, Gallos Mercurium, numina universa Ro- 

2 manos. Sic eorum potestas et auctoritas totius orbis am- 20 
bitum occupavit, sic imperium suuni ultra solis vias et 
ipsius Oceani limites propagavit, dum exercent in armis 
virtutem religiosam, dum urbeni muniunt sacrorum reli- 
gionibus, castis virginibus, multis honoribus ac nominibus 
sacerdotum, dum obsessi et citra solum Capitolium capti 25 
colunt deos quos alius iam sprevisset iratus et per Gallo- 
rum acies mirantium superstitiouis audaciam pergunt telis 
inermes, sed cultu religionis armati, dum captis hostilibus 
moenibus adhuc ferociente victoria numina victa veneran- 
tur, dum undique hospites deos quaerunt et suos faciunt, 30 
dum aras extruunt, interdum etiam ignotis numinibus et 

3 manibus. Sic dum universarum gentium sacra suscipiunt, 
etiam regna meruerunt. Hinc perpetuus veneratiouis te- 
nor manavit quae longa aetate non infringitur, sed augetur : 


qnippe antiqnitas caerimoniis atque fanis tantum sanctita- 
tis tribnere consuevit quantum adstruxerit vetustatis. 

7. Nee tamen temere (ausim enim interim et ipse con- 1 
cedere et sic melius errare) maiores nostri aut observandis 
sauguriis aut extis consulendis aut instituendis sacris ant 
delubris dedicandis operam navaverunt. Specta de libris3 
memoriam : iam eos deprehendes initiasse ritus omnium 
religionum, vel ut remuneraretur divina indulgentia, vel 
ut averteretur inminens ira aut iam tumens et saeviens 

10 placaretur. Testis muter Idaea quae adventu suo et jDro-S 
bavit matronae castitatem et urbem metu liostili liberavit; 
testes equestrium fratrum in lacu, sicut se ostenderant, 
statuae consecratae, qui anheli spumantibus equis atque 
fumantibus de Perse victoriam eadem die qua fecerant 

isnuntiaverunt ; testis ludorum offensi lovis de somnio ple- 
bei hominis iteratio ; testes et Deciorum devotio rata ; 
et Ourtius qui equi et sui vel mole vel honore hia- 
tum prof undae voraginis coaequavit. Frequentius etiam 4 
quam volebamus deorum praesentiam contempta auspicia 

aocontestata sunt. Sic Allia nomen infaustum, sic Claudi 
et luni non proelium in Poenos, sed ferale naufragium est, 
et ut Trasymeuus Romanorum sanguine et maior esset et 
decolor, sprevit augnria Flaminius, et ut Parthos signa 
repeteremus, dirarum imprecationes Crassus et meruit et 

25 inrisit. Omitto cetera quae multa sunt et de deorum na- 5 
talibus, donis, muneribus neglego carmina poetarum, prae- 
dicta etiam de oraculis fatii transilio, ne vobis antiqnitas 
nimium fabulosa videatur. Intende fcemplis ac delubris 
deorum quibus Romana civitas et protegitur et ornatur : 

3omagis sunt augusta numinibus incolis praesentibus, in- 
quilinis quam cultu, insignibus et muneribus opulenta. 
Inde adeo pleni et mixti deo vates futura pruecerpunt, 6 
dant cautelam periculis, morbis medellam, spem adflictis, 
opem miseris, solacium calamitatibus, laboribus levamen- 


turn. Etiam per qnietem deos videmus, audimns^ agno- 
scimns, quos impie per diem negamus, nolumus, peie- 

1 8. Itaque cum omnium gentium de dis inmortalibus, 
quamvis incerta sit vel ratio vel origo, maneat tamen firmas 
consensio, neminem fero tanta audacia tamque inreligiosa 
nescio qua prudentia tumescentem qui hanc religionem 
tam vetustam, tam utilem, tam salubrem dissolvere aut in- 

2firmare nitatur. Sit licet ille Theodorus Cyrenaeus, vel 
qui prior Diagoras Melius cui atheon cognomen adposuitio 
antiquitas, qui uterque nullos deos adseverando timorem 
omnem quo humanitas regitur, veuerationemque penitus 
sustulerunt : numquam tamen in hac impietatis disciplina 
simulatae philosopbiae nomine atque auctoritate pollebunt. 

3 Cum Abderitcn Protagoram Atlieuienses viri inconsulteis 
potius quam profane de diviuitatc disputantem et exjiule- 
rint suis finibus et in contione eius scripta deusserint, quid 
homines (sustinebitis enim me im^^etuni susceptae actionis 
liberius exerentem) homines, inquam, deploratae, inlicitae 
ac desperatae factiouis grassari in deos non ingemescen- 20 
dum est ? 

(Z>) Attach upon Christianity. 

4 Qui de ultima faece conlectis imperitioribus et mulieri- 
bus credulis scxus sui facilitate labentibus plebem jii'o- 
fanae coniurationis instituunt, quae nocturnis congrega- 25 
tionibus et ieiuniis sollemnibus et inhumanis cibis non 
sacro quodam, sed piaculo foederatur, latebrosa et lucifuga 
natio, in publicum muta, in angulis garrula: templa ut 
vetusta despiciunt, deos despnunt, rident sacra, miserentur 

Smiseri ipsi, si fas est, sacerdotum, honores et purjiurasso 
despiciunt, ipsi seminudi, pro mira stultitia et incredibili 


audacia ! spernunt tormenta praesentia, dum inccrta nie- 
tuunt et futura, et dum mori post mortem timent, interim 
mori non timent : ita illis pavorem fallax spes solacio re- 
divivo blanditnr. 

5 9. Ac iam, nt fccundins nequiora proveninnt, serpenti- 1 
bus in dies perditis moribus per uiiiversum orbem sucraria 
ista taeterrima impiae coitionis adolescunt. Eruenda 
prorsus liaec et execranda consensio. Occultis se notis2 
et insignibus noscunt et amant mutuo paene antequam 

lonoverint. Passim etiam inter eos velut quaedam libidi- 
nnm religio miscetur, ac se promisee adpellant fratres et 
sorores, [. . .] Nee de ipsis, nisi subsisteret Veritas, ma- 3 
xime nefaria et honore praefanda sagax fama loqueretur. 
Audio eos turpissimae pecudis caput asini consecratum 

isinepta nescio qua persuasione vencrari : digna et nata re- 
ligio talibus moribus! [. . .] et qui hominem summo4 
sui)plicio pro facinore punitum et crucis ligna feralia 
eorum caerimonias fabulatur, congruentia perditis scele- 
ratisque tribuit altaria, ut id colant quod merentur. Iam 5 

20 de initiandis tirunculis fabula tam detestanda quam nota 
est. Infans farre contectus, ut decipiat incautos, adponi- 
tur ei qui sacris imbuatur. Is infans a tirunculo farris 
superficie quasi ad innoxios ictus provocato caecis oc- 
cultisque vulueribus occiditur, Iluius, pro nefas ! sitien- 

25 ter sanguinem lambunt, buius certatim membra disperti- 
unt, hac foederantur hostia, luic conscientia sceleris ad 
silentium mutuum pignerantur. Haec sacra sacrilegiisG 
omnibus taetriora. Et de convivio notum est : passim 
omnes locuntur, id otiam Cirtensis nostri testatur ora- 

30 tio. [. . .] 

10. Multa praeterea consulto omitto nam et baec nimis i 
multa sunt quae aut omnia aut pluraque vera declarat 
ipsius pravae religionis obscuritas. Cur etenim occultare2 
et abscoudere quidquid illud colunt maguopere nituntur. 


cum lionesta semper publico gaudeant, scelera secreta 
siut ? cur nuUas aras habent, templa nulla, nulla nota 
simulacra, numquam palam loqui, numquam libere con- 
gregari, nisi ilhul, quod colunt et interprimunt, aut pu- 

Sniendum est aut pudendum? unde autem vel quis illes 
aut ubi deus unicus, solitarius, destitutus quern non gens 
libera, non regna, non saltem Eomana superstitio nove- 

4 runt ? ludaeorum sola et misera gentilitas unum et ipsi 
deum, sed palam, sed templis, aris, victimis caerimoniisque 
coluerunt cuius adeo nulla vis nee potestas est, ut sit lo 

5Komanis numinibus cum sua sibi natione captivus. At 
iam Christiani quanta monstra, quae portenta confingunt ! 
Deum ilium suum quern nee ostendere possunt nee videre, 
in omnium mores, actus omnium, verba denique et oc- 
cultas cogitationes diligenter inquirere, discurrentem is 
scilicet atque ubique praesentem. Molestum ilium vo- 
lunt, inquietum, impudenter etiam curiosum, siquidem 
adstat factis omnibus, locis omnibus intererrat, cum nee 
singulis inservire possit per universa districtus nee uni- 
versis sufficere in singulis occupatus. 20 

1 11. Quid ? quod toto orbi et ipsi mundo cum sideribus 
suis miuantur incendium, ruinam moliuntur, quasi aut 
naturae divinis legibus constitutus aeternus ordo turbetur 
aut rupto elementorum omnium foedere et caelesti con- 
page divisa moles ista qua eontinetur et cingitur, subrua- 25 

2 tur. Nee hac f uriosa opinione contenti anilis fabulas 
adstruunt et adnectunt : renasei se ferunt post mortem 
et cineres et favillas et nescio qua fiducia mendaciis suis 

3invicem credunt : putes eos iam revixisse. Anceps malum 
et gemina dementia, caelo et astris quae si relinquimus, 30 
nt invenimus, interitum denuntiare, sibi mortuis extinctis 
qui sicut nascimur et interimus, aeternitatem repromit- 

4 tere ! Inde videlicet et execrantur rogos et damnant 
iguium sepulturas, quasi non omne corpus, etsi flammis 


subtrahatur, annis tamen et aetatibus iu terrain resolvatur, 
nee intersit, utrum ferae diripiant an maria consumant 
an humiis contegat an flamma subducat, cum cadave- 
ribus otnnis sepultura, si sentiunt, poena sit ; si non sen- 

5tiunt, ipsa couficiendi celeritate medicina. Hoc erroreS 
decepti beatam sibi ut bonis et perpetem vitam mortuis 
pollicentur, ceteris ut iniustis poenam senipiternam. 
Multa ad haec subpetunt, ni festinet oratio. Iniustos 
ipsos magis nee laboro, iam docui: quamquani, etsi iustos 

lodarem, oulpam tamen vel innocentiam fato tribui sen- 
tentia est j^lurimorum et haec vestra consensio est. Nam 6 
quidquid agimus, ut alii fato, ita vos deo addicitis : sic 
sectae vestrae non spontaneos cupere, sed elecfcos. Igi-7 
tur iniquum iudicem fingitis qui sortem in hominibus 

i5puniat, non voluntatem. Vellem tamen sciscitari, utrum- 
ne cum corporibus an sine corporibus, et corporibus 
quibus, ipsisne an innovatis resurgatur ? sine corpore ? 
hoc, quod sciam, neque mens neque anima nee vita 
est. Ipso corpore ? sed iam ante dilapsum est. Alio cor- 

20 pore ? ergo homo novus nascitur, non prior ille reparatur. 
Et tamen tauta aetas abiit, saecula inuumera fluxerunt : 8 
quis unus ullus ab inferis vel Protesilai sorte remeavit, 
horarum saltem permisso conmeatu, vel ut exemplo crede- 
remus ? omnia ista figmenta male sanae opinionis et in- 

25epta solacia a poetis fallacibus in dulcedinem carminis 
lusa a vobis nimium credulis in deum vestrum turpitcr 
reformata sunt. 

12. Nee saltem de praesentibus capitis experimcntum, 1 
quam vos inritae pollicitationis cassa vota deeipiant : quid 

30 post mortem impendeat, miseri, dum adhuc vivitis, aesti- 
matc. Ecce pars vestrum maior et melior, ut dicitis, 3 
egetis algetis, opere fame laboratis, et Deus patitur dis- 
simulat, non vult aut non potest opitulari suis: ita aut in- 
validus ant iniquus est. Tu, qui inmortalitatem post iimam 3 


somnias, cum pericnio qiiateris, cum febribus ureris, cum 
dolore laceraris, nondum condicionem tuam sentis ? non- 
dum adgnoscis fragilitatem ? invitus miser infirmitatis 

4arguens nee fateris. Sed omitto conmunia. Ecce vobis 
minae, supplicia, tormenta, et iam non adorandae sed sub- 5 
euiidae cruces, ignes etiam quos et praedicitis et timetis : 
ubi deus ille qui subveuire revivescentibus potest, viventi- 

5 bus non potest ? nonne Roman! sine vestro deo imperant 
regnant, fruuntur orbe toto vestrique dominantur ? vos 
vero suspensi interim atque solliciti honestis voluptatibusio 
abstinetis, non spectacula visitis, non pompis interestis, 
convivia publica absque vobis, sacra certamina, praecerptos 
cibos et delibatos altaribus potus abhorretis. Sic reformi- 

edatis deos quos negatis. Non floribus caput nectitis, non 
corpus odoribus lionestatis : reservatis unguenta funeri-15 
bus, coronas etiam sepulcris denegatis, pallidi trepidi, 
misericordia digni sunt, et nostrorum deorum. Ita nee re- 

7surgitis miseri uec interim vivitis. Proinde si quid sapi- 
entiae vobis aut verecundiae est, desinite caeli plagas et 
mundi fata et terrac secreta rinuiri : satis est pro pedibus2o 
adspicere maxime indoctis impolitis, rudibus agrestibus 
quibus non est datum intellegere civilia, multo magis 
denegatum est disserere diviua. 

1 13. Quamquam si philosophandi libido est, Socraten, 
sapientiae principem, quisque vestrum tantus est, si po-25 
tuerit, imitetur. Eius viri, quotiens de caelestibus roga- 
batur, nota responsio est : quod supra nos, nibil ad 

2nos. Merito ergo de oraculo testimonium meruit pru- 
dentiae siugularis. Qu®d oraculum, idem ipse persen- 
sit, idcirco universis se esse praepositum, non quod om- 30 
nia comperisset, sed quod nihil se scire didicisset : ita 

3 confessae imperitiae summa prudentia est. Hoc fonte de- 
flu xit Arcesilae nee multo post Carneadis et Pyrronis et 
Academicorum plurimorum in summis quaestionibus tuta 


dubitatio, quo genere philosophari et caute indocti possuiit 
et docti gloriose. Quid, Sinionidis melici nonne admi-4 
randa omnibus et sectanda cunctatio ? qui Simonides, cum 
de eo, quid et quales arbitraretur deos, ab Hieroue tyraiino 

5 quaereretur, primo deliberationi diem petiit, postridie bi- 
duum prorogavit, mox alteram tantum admonitus adiun- 
xit. Postremo cum causas tantae morae tyrauiius inqui- 
reret, respondit ille, quod sibi quanto iuquisitio tardior 
pergeret, taiito Veritas fieret obscurior. Mea quoque opini- 5 

10 one quae sunt dubia, ut sunt, relinquenda sunt, nee tot ac 
tantis viris deliberantibus temere et audaciter in alteram 
partem ferenda seutentia est, ne aut auilis inducatur su- 
perstitio aut omnis religio destruatur. 

Speech of Octaviufi. — {a) Ait ark upon Pagan isin. 

15 14. . Sic Caecilius et renidens (nam indignationis eiusl 
tumorem effusae orationis impetus relaxaverat) : ' Ecquid 
ad haec,^ ait, 'audet homo Plautinae prosapiae, ut pis- 
torum praecipuus, ita postremus philosophorum?' 'Parce,' 
inquam, 'in eum plaudere : neque enim prius exultare te2 

2odignum est concinnitate sermonis quam utrimque pleni- 
us fuerit peroratum, maxime cum non laude, sed veri- 
tate disceptatio vestra nitatur. Et quamquam magnum 3 
in modum me subtili varietate tua delectarit oratio, tamen 
altius moveor, non de praesenti actione, sed de toto genere 

25 disputandi, quod plerumque pro disserentium viribus et 
eloquentiae potestatc etiam penspicuae veritatis condicio 
mutetur. Id accidere pernotum est auditorum facilitate 4 
qui dum verborum lenocinio a rerum intentionibus avo- 
cantur, sine dilcctu adsentiuutur dictis omnibus nee a 

3orectis falsa secernunt, nescientes inesse et in incredibili 
verum et in verisimili mendacium. Itaque quo saepiuss 


adseverantioribus credunt, eo frequentius a peritioribus 
arguuntur : sic adsidue temeritate decepti culpam iudicis 
transferuut ad incerti querellam, ut damnatis opiuionibns 
omnibus malint iiniversa suspendere qiiam de fallacibns 

6 iudicare. Igitur nobis providendum est, ne odio indidems 
sermonum omnium laboremus ita, ut in execrationem et 
odium hominum plerique simpliciores efferantur. Nam 
incaute creduli circumveniunturab iis quos bonos putave- 
runt : mox errore consimili iam suspectis omnibus ut im- 
probos metuunt etiam quos optimos sentire jjotuerunt. lo 

7Nos pi'oinde solliciti, quod utrimque omni in negotio dis- 
seratur et ex altera parte plerumque obscura sit Veritas, 
ex altero latere mira subtilitas quae nonnumquam uber- 
tate dicendi fidem confessae probationis imitetur, dili- 
genter quantum potest singula ponderemus, ut argutiasis 
quidcm laudare, ea vero quae recta sunt, eligere, probare, 
suscipere possimus/ 

1 15. ' Decedis,' inquit Caecilius, ' officio iudicis religiosi : 
nam periniurium est viris te actionis meae intergressu 
gravissimae disputationis infringere, cum Octavius Integra 20 

2et inlibata habeat singula, si potest, refutare.' * Id quod 
criminaris,' inquam, 'in conmune, nisi fallor, compendium 
protuli, ut examine scrupuloso nostram sententiam nou 
eloquentiae tumore, sed rerum ipsarum soliditate libre- 
mus. Nee avocanda, quod quereris, diutius intentio, cum 25 
toto silentio liceat responsionem lanuari nostri iam gestien- 
tis audire/ 

1 IG. Et Octavius: ' Dicam equidem pro viribus et 
adnitendum tibi mecum est, ut conviciorum amarissi- 
mam labem verborum veracium flumine diluamus. Nee 30 
dissimulabo principio ita Natalis mei errantem, vagam, 
lubricam nutasse sententiam, ut sit nobis ambigendum, 
utrum versutia turbata sit, an vacillaverit per errorem, 

3 Nam interim deos credere, interim se deliberare variavit. 


ut propositionis incerto incertior responsionis nostrae in- 
tentio fundaretur. Sed in Natali meo versutiam nolo, 
non credo : procul est ab eius simplicitate siibtilis iivba- 
nitas. Quid igitur ? nt qui rectam viam nescit, ubi, ut3 

5 fit, in pliiris una diffinditur, haeret anxius nee singulas 
audet eligere nee universas probare : sic cui non est 
veri stabile indicium, prout infida suspicio spargitur, ita 
eius dubia opinio dissipatur. Nullum itaque miracu- 4 
lum est, si Caecilins identidem in contrariis ac repug- 

10 nantibus iactetur, aestuet, fluctuetur. Quod ne fiat 
ulterius, convincam et redarguam. Quamvis sint diversa 
quae dicta sunt, una veritate confirmata probataque nee 
dubitandum ei de cetero est nee vaganduni. Et quoniam 5 
mens frater erupit, aegre se ferre, stomachari, indignari, 

15 dolere, inliteratos, pauj)eres, imperitos de rebus caelestibus 
disputare, sciat omnis homines sine dilectu aetatis, sexus, 
dignitatis rationis et sensus capaces et liabilis procreates 
nee fortuna nanctos, sed natura insitos esse sapientiam : 
quin ipsos etiam pliilosophos, vel si qui alii artium reper- 

20 tores in memorias exierunt, priusquam sollertia mentis 
parerent nominis claritatem, habitos esse plebeios, in- 
doctos, seminudos : adeo divites facultatibus suis inli- 
gatos magis aurum suspicere consuesse quam caelum, 
nostrates pauperes et conmentos esse prudentiam et tra- 

25didisse ceteris disciplinam. Vnde apparet ingenium non 
dari facultatibus nee studio parari, sed cum ipsa mentis 
formatione generari. Nihil itaque indignandum vel do-0 
lendum, si quicumque de divinis quaerat, sententiam 
proferat, cum non disputantis auctoritas, sed disputa- 

3otionis ipsius Veritas requiratur. Atque etiam, quo imperi- 
tior sermo, hoc inlustrior ratio est, quoniam non fucatur 
pompa facundiae et gratiae, sed, ut est, recti rcgula susti- 

17. Nee recuso, quod Caecilius adserere inter praccipuul 


conisus est, hominem nosse so et circumspicere debere, 
quid sit, uiule sit, quaro sit : iitrum elementis concretus 
an concinnatus atomis, an potius a Deo factus, formatus^ 

2animatus. Quod ipsum explorare et eruere sine universi- 
tatis inquisitione non possumus, cum ita cohaerentia, 5 
conexa, concatenata sint, ut nisi divinitatis rationem dili- 
genter excusseris, nescias humanitatis, nee possis pulchre 
gerere rem civilem, nisi cognoveris banc conmunem om- 
nium mundi civitatem, praecipue cum a feris beluis boc 
differamus, quod ilia prona in terramque vergentia nibil lo 
nata sunt prospicere nisi i)abulum. Nos, quibus vultus 
erectus, quibus suspectus in caelum datus est, sermo et 
ratio per quae Deum adgnoscimus, sentimus, imitamur, 
ignorare nee fas nee licet ingereutem sese oculis et sensi- 

3 bus nostris caelestem claritatem : sacrilegii enim vel maxi- is 
mi instar est, humi quaerere quod in sublimi debeas inve- 
nire. Quo magis milii videntur qui bunc mundi totius 
ornatum non divina ratione perfectum volunt, sed frustis 
quibusdam temere cobaerentibus conglobatum, mentem, 

4sensum, oculos denique ipsos non babere. Quid enim 20 
potest esse tarn apertum, tam confessum tamque perspi- 
cuum, cum oculos in caelum sustuleris et quae sunt infra 
circaque lustraveris, quam esse aliquod numen praestan- 
tissimae mentis, quo omnis natura inspiretur, moveatur, 

Salatur, gubernetur ? Caelum ipsum vide, quam late tendi-25 
tur, quam rapide volvitur, vel quod in noctem astris di- 
stinguitur, vel quod in diem sole lustratur : iam scies, 
quam sit in eo summi moderatoris mira et divina libratio. 
Vide et annum, ut solis ambitus faciat, et mensem vide, 

Gut luna auctu, senio, labore circumagat. Quid tenebra-ao 
rum et luminis dicam recursantis vicis, ut sit nobis opcris 
et quietis alterna reparatio ? relinquenda vero astrologis 
prolixior de sideribus oratio, vel quod regant cursum na- 
vigandi, vel quod arandi metendique tempus indicant. 


Quae singula non modo ut crearentur, fierent, disponeren- 
tur, snmmi ojiificis et perfectae rationis egueruut, verum 
etiam sentiri, perspici, intellegi sine summa soUertia et 
ratione non possunt. Quid, cum ordo temporum ac fru-7 

5 gum stabili varietate distinguitur, nonne auctorem suum 
parentemque testatur ver aeque cum suis floribus et aestas 
cum suis messibus et autumni maturitas grata et hiberna 
olivitas necessaria ? qui ordo facile turbaretur, nisi maxi- 
ma ratione consisteret. lam provideutiae quantae, ne8 

lohiems sola glacie urgeret aut sola aestas ardore torreret, 
autumni et veris inserere medium temperamentum, ut per 
vestigia sua anni revertentis occulti et innoxii transitus 
laberentur. Mari intende, lege litoris stringitur; quic- 9 
quid arborum est vide, quam e terrae visceribns animatur ; 

15 adspice oceanum, refiuit recij^rocis aestibus ; vide fontis, 
manant venis perennibus ; fluvio^ intuere, eunt semper 
exercitis lapsibus. Quid loquar apte disposita recta mon- 10 
tium, collium flexa, porrecta camporum ? quidve animau- 
tium loquar adversus sese tutelam multiformem ? alias 

soarmatas cornibus, alias dentibus saeptas et fundatas un- 
gulis et spicatas aculeis aut pedum celeritate liberas aut 
elatione pinnarum ? i2)sa praecipue formae nostrae pal- 11 
chritudo Deum fatetur artificem : status rigidus, vultus 
erectus, oculi in summo velut in specula constituti et 

25 omnes ceteri sensus velut in arce composite 

18. Longum est ire per singula. Nihil in hominel 
membrorum est, quod non et necessitatis causa sit et de- 
coris, et quod magis miruni est, eadem figura omnibus, 
sed quaedam unicuique liniamenta deflexa : sic et similes 

souniversi videmur et inter se singuli dissimiles invenimur. 3 
Quid nascendi ratio ? cupido generandi nonne a Deo data 
est, et ut ubera partu maturescentc lactescant et ut toner 
fetus ubertate lactei roris adolescat ? Nee universitati 3 
solummodo Deus, sed et partibus consulit. Britannia 


sole deficitnr, sed circumfluentis maris tepore recreatur : 
Aegypti siccitatem temperat Nihis amnis, Euphrates Meso- 
potamiam pro imbribus pensat, Indus flumen at serere Ori- 

4 entem dicitur at rigara. Quod si ingressns aliquam domum 
omnia exculta, disposita, ornata vidisses, utique praeesse ei 5 
crederes dominum et illis bonis rebus multo esse melioram. 
Ita in hac mundi domo cum caelum terramque perlustrans 
perspicias j^rovidentiam, ordinem, legem, creda esse uni- 
versitatis dominum parentemque ipsis sideribus et totiiis 

5 mundi partibus pulchrioram. Ni forte, quoniam da provi- 10 
dentia nulla dubitatio est, inquireiulum putas, utrum unius 
imperio an arbitrio plurium caeleste regnum guberne- 
tur ; quod ipsum non est multi laboris aperire cogitanti 

6 imperia terrena a quibus exempla utique de caelo. Quando 
umquam regni socictas aut cum fide coepit aut sine cruore 15 
desiit ? omitto Persas de equorum hinnitu augurantis 
principatum et Thebanorum par, mortuam fabulam, tran- 
seo. Ob pastorum et casae regnum de geminis memoria 
notissima est. Generi at socari balla toto orba diffusa 

7 sunt et tam magni imperii duos fortuna non cepit. Vide 20 
cetera: rex unus apibus, dux unus in gregibus, in armentis 
rector unus. Tu in caelo summam maiestatem dividi cre- 
das et scindi veri illius ac divini imperii totam potestatem, 
cum palam sit parentem omnium Deum nee principium 
habere nee tarminum qui nativitatem omnibus praestet, 25 
sibi perpetuitatem qui ante mundum fuerit sibi ipsa pro 
mundo : qui universa, quaecumque sunt, verbo iubet, 

Sratione dispensat,^virtute consummat. Hie non videri 
potest, visu clarior est, nee comprendi, tactu purior est, 
nac aestimari, sensibus maior est, infinitus, inmensus at 30 
soli sibi tantus, quantus est, notus : nobis varo ad intal- 
lectura pectus angustum est, et ideo sic eum digue aesti- 

Omamus, dum inaestimabilam dicimus. Eloquar quaemad- 
modum sentio : magnitudinem Dei qui se putat uosse. 


minuit : qui non vult miuuere, nou novit. Nee nomen 
Deo quaeras, Dens nomen est. Illic vocabulis opus est, 10 
cum j)er singulos propriis adpellationum iusignibus mnlti- 
tudo dirimenda est : Deo, qui solus est, Dei vocabulum 

stotum est. Quem si patrem dixero, carnalem opineris; si 
regem, terrennm suspiceris; si dominum, intellegis utique 
mortalem. Aufer additamenta nominum et perspicies 
eius claritatem. Quid quod omnium de isto habeo con- 11 
sensum? audio vulgus : cum ad caelum manus tendunt, 

10 nihil aliiul quam ' Deum,^ dicunt, et ' Deus magnns est' et 
' Deus Terns est ' et ' si Deus dederit.' Vulgi iste naturalis 
sermo est an Cliristiani confitentis oratio ? et qui lovem 
principem volunt, falluntur in nomine, sed. de una pote- 
state consentiunt. 

15 19. Audio poetas quoque unum patrem divum atque 1 
hominum praedicantis ct talem esse mortalium meiitem 
qualem parens omnium diem indnxerit. Quid Mantuanus3 
Maro ? noune apertius, proximius, verius principio ait 
caelum ac terras et cetera mundi membra spiritus intus 

aoalit et infnsa mens agitat, inde hominum pecudumque 
genus et quidquid aliud animalium? idem alio loco men- 
tem istam et spirituni deum nominat. Ilaec enim A'erba 
sunt : 

Dewn namque ire per omnis 

25 Terrasque tractusque maris caehimqne profuiidum, 
Vnde homimim genus, pecudcs, nnde imhcr ct igiies. 
Quid aliud et a nobis Deus quam mens et ratio et spiritus 3 
praedicatur ? recenseamus, si placet, discipliuam philoso- 
phorum : deprehendes eos, etsi sermonibus varios, ipsis 

3otamen rebus in banc unam coire et conspirare sententiam. 
Omitto illos rudis et veteres qui do suis dictis sapientis4 
esse meruerunt. Sit Thalcs Milesius omnium primus qui 
de caelestibus disputavit. Is autem ]\Iilosius Thales re- 
rum iuitium aquani dixit, douni autoni earn tuenlem quae 



ex aqua cuucta formaverit. Esto altior et sublimior aquae 
et sj)intus ratio, quam ut ab homine potuerit inveniri, a 
deo traditum : vides jjliilosophi principalis nobiscum peui- 

5tus opinionem consonare. Anaximenes deiuceps et post 
Apolloiiiates Diogenes aera deum statuunt infinitum ets 
inmensum : horum quoqne similis de divinitate consensio 

6 est. Anaxagorae vero descriptio et motus infinitae mentis 
deus dicitur et Pytbagorae deus est animus per universam 
rerum naturam conmeans et intentus ex quo etiam ani- 

Tmalium omnium vita carpatur. Xenopbanen notum estiu 
omne infinitum cum mente denm tradere et Antisthenen 
popnlaris deos multos, sed naturalem nnnm praecipnum, 
Speusippum vim naturamve animalem qua omnia re- 

Sgantiir, Denm nosse. Quid ? Democritus, quamvis ato- 
morum primus inventor, nonne plerumque naturam quae is 
imagines fundatet intellegentiam deum loquitur? Straton 
quoqne et ipse naturam ? etiam Epicurus ille qui deos aut 

Ootiosos fiugit aut nullos, naturam tamen supcrponit. Ari- 
stoteles variat et designat tamen unam potestatem : nam 
interim mentem, mundum interim deum dicit, interim 20 
mundo deum praeficit. Heraclides Ponticus quoque deo 
lOdivinam mentem quamvis varie adscribit. Tbeoplirastus 
etiam variat, alias mundo, alias meuti divinae tribuens prin- 
cipatum. Zenon et Cbrysippus et Cleantbes sunt et ipsi 
multiformes, sed ad unitatem providentiae omnes revolvun- 25 
tur. Cleantbes enim modo mentem, modo animum, modo 
aetbera, plerumque rationcm deum disseruit. Zenon, eius- 
dem magister, naturalem legem atque divinam et aetbera 
interim interdumque rationem vult omnium esse principi- 
um ; idem interpretando lunonem acJra, lovem caelum, 30 
Neptunum mare, ignem esse Vulcanum et ceteros simili- 
ter vulgi deos elementa esse monstrando publicum arguit 
11 gravitcr et revincit errorem. Eadem fere Cbrysippus : 
vim divinam, ratioiKileui naturam et mundum interim et 


fatalem necessitatem deum credit Zenonemque intcrpreta- 
tione physiologica in Hesiodi, Homeri Orpheique carmin- 
ibus imitatur, Babyloiiio etiam Diogeni disciplina est 12 
expouendi et disse^'endi, lovis partum et ortnm Minervae 
oet hoc genus cetera rerum vocabuia esse, non deorum. 
Nam Socraticus Xenophon formam dei veri negat videri 13 
posse et ideo qnaeri non oportere, Ariston Stoicns com- 
prehendi omnino non posse : uterqne niaiestatem Dei in- 
tellegendi desperatione sensernnt. Platoni apertior de 

10 deo et rebus ipsis et nominibus oratio est et quae tota esset 
caelestis, nisi j^ersuasionis civilis non numquam admixtione 
sordesceret. Platoni itaqiie in Timaeo dens est ipso suol4 
nomine mundi parens, artifex animae, caelestium terreno- 
rumque fabricator quern et invenire difficile prae nimia 

15 et incredibili potestate et, cum inveneris, in publicum di- 
cere impossibile praefatur. Eadem fere et ista quae no- 15 
stra sunt : nam et Deum novimus et parentem omnium 
dicimuset numquam publice nisi intcrrogati praedicamus. 
20. Exposui opiniones omnium ferme philosophoruml 

2oquibus inlustrior gloria est; deprehendimus eos Deum 
unum multis licet designasse nominibus, ut quivis arbi- 
tretur, aut nunc Christianos philosoplios esse aut philoso- 
plios fuisse iam tunc Christianos. Quod si providentia2 
mundus regitur et unius Dei nutu gubernatur, non nos 

25 debet antiquitas imperitorum more fabellis suis delectata 
vel capta ad errorem mutui raperc consensus, cum pliiloso- 
phoruni suorum sententiis refellatur quibus et rationis et 
vetustatis adsistit auctoritas. Maioribus enim nostris 3 
tam facilis in mendaciis fides fuit, ut temere crediderint 

30 etiam alia monstruosa mera miracula : Scyllam multipli- 
cem, Chimaeram multiformem et Ilydram felicibus vul- 
neribus renascentem et Ccntauros equos suis hominibus 
implexos, et quidquid famae licet fingere, illis crat libenter 
audire. Quid illas anilis fabulas, de hominibus avis et4 


feras, et de hominibns arbores atque flores ? quae si es- 
sent facta^ fierent ; quia fieri non possunt, ideo nee ficnt 

5 nee facta sunt. Similiter erraverunt erga deos quoque 
maiores nostri : iniprovidi, crcduli rudi simplicitate crcdi- 
deruut : duni reges sues colunt religiose., dum defunc-5 
tos eos desiderant in imagiuibus videre, dum gestiunt 
eorum memorias in statuis detinere, sacra facta sunt quae 

6 fueraut adsumpta solacia. Denique et antequam con- 
merciis orbis pateret et antequam gentes ritus suos iiio- 
resque raiscerent, unaquaeque natio conditorem suum aut lo 
ducem inclytum aut reginam pudicam sexu suo fortiorem 
aut alicuius muneris vel artis repertorem venerabatur ut 
civem bonae memoriae : sic et defunctis praemium et 
futuris dabatur exemplum. 

1 21. Lege historieorum scripta vel scripta sapientium : 15 
eadem mecum recognosces. Ob merita virtutis aut mu- 
neris deos habitos Euhemerus exsequitur et eorum na- 
talis, patrias, sepulcra dinumerat et per provincias mon- 
strat, Dictaei lovis et Apollinis Delpliici et Pbariae Isidis 

2et Cereris Eleusiniae. Prodicus adsumptos in deos loqui-20 
tur qui arando inventis novis utilitati hominum profue- 
runt. In eandem sententiam et Persaeus philosophatur 
et adnectit inventas fruges et frugum ipsarum repertores 
isdem dicit nominibus, ut comic us sermo est, Venerem 

3 sine Libero et Cerere frigere. Alexander, ille magnusas 
Macedo, insigni volumine ad matrem suam scripsit, metu 
suae potestatis proditum sibi de diis bominibus a sacer- 
dote sccretum : illic Vulcanum facit omnium principem, 

4et postea lovis gentem. Saturnum enim principem huius 
generis et examinis omnes scriptores vetustatis Graeci 30 
Eomanique hominem prodiderunt. Scit hoc Nepos et 
Cassius in historia, et Thallus ac Diodorus hoc locuntur. 

5 Is itaque Saturnus Greta profugus Italiam mctn filii sae- 
vientis accesserat, ei lani susceptus hospitio nuVia illos 


homines et agrestis multa docuit ut Graeculus et politns, 
litterasimprimerc, nummos signaro, instrumenta conficere. 
Itaqiie latebram suam, quod tuto latuisset, vocari maluit 6 
Latium et urbem Saturniani coiididit de suo nomine et 
slaniculum lanns ad memoriamque uterque posteritatis 
reliquerunt. Homo igitur utique qui fugit, homo utiqne 7 
qui latuit^ et pater liominis et natus ex homine : Terrae 
enim et Caeli filius, quod apud Italos csset ignotis parenti- 
bus pvoditus, ut in hodiernum inopinato vises caelo mis- 

10 SOS, ignobilis et ignotos terrae filios nominamus. Eius8 
filius luppiter Cretae excluso parente regnavit, illic obiit, 
illic filios babuit : adhuc antrum lovis visitur et sepul- 
crum eius ostenditur et ipsis sacris suis humanitatis ar- 

15 Otiosum est ire per singulos et totam seriem generis 9 
istius explicare, cum in priniis parentibus probata morta- 
litas in ceteros ipso ordine successionis influxerit. Nisi 
forte post mortem deos fingitis et perierante Proculo dens 
Romulus et luba Mauris volentibus deus est et divi ce- 

2oteri reges, qui cousecrantur non ad fidem numinis, sed ad 
honorem emeritae potestatis. Invitis his denique hoc lo 
nomen adscribitur : optant in homine perseveraro, fieri se 
deos metuunt, etsi iam senes nolunt. Ergo nee de mor- 
tuis dii, quoniam Deus mori non potest, nee de natis, 

25 quoniam moritur omne quod nascitur : divinum antem id 
est, quod nee ortum habet nee occasum. Cur eniui, si 11 
nati sunt, non hodieque nascuntur ? nisi forte iam luppi- 
ter sennit et partus in lunone defecit et Minerva canuit 
antequam peperit an ideo cessavit ista generatio, quoniam 

30 nulla huiusmodi fabulis j)raebetur adsensio ? ceterum si 13 
dii creare possent, interire non possent, pluris totis homi- 
nibus deos haberemus, ut iam eos nee caelum contineret 
nee acir caperet nee terra gestaret. Vnde manifestum est 
homines illos fuisse quos et natos legimus et mortuos 


scimus. f Et (lespicis Isidis ad hirundinem, sistriim et 
ad sparsis menibris iiianem tui Serapidis sive Osiris tu- 

1 22. Considera denique sacra ipsa et ipsa mysteria : inve- 
nies exitus tristis, fata et funera et luctus atque planctiiss 
miserorum deorum. Isis perditum filinm cnm Cyuoce- 
phalo suo et calvis sacerdotibus higet, plangit, inquirit 
et Isiaci miseri caedunt pectora et dolorem infelicissimae 
matris imitaiitiir: mox invento parvulo gaudet Isis, ex- 
ultant sacerdotes, Cyiiocephalus inventor gloriatur, necio 
desinunt annis omnibus vel perdere quod inveniunt vel 

2 invenire quod perdunt. Nonne ridiculum est vel lugerc 
qnod colas vel colere quod lugeas ? haec tamen Aegyptia 
quondam nunc et sacra Romana sunt. Ceres facibus 
accensis et serpente circumdata errore subreptam et con- 15 
ruptam Liberam anxia et sollicita vestigat : haec sunt 

SEleusinia.v Et quae lovis sacra sunt ? nutrix capella. est 
et avido patri subtrahitur infans, ne voretur, et Coryban- 
tum cymbalis, ne pater audiat vagitus, tinnitus eliditur. 

5 [. . .] Quid? formae ipsae et habitus nonne arguuntso 
ludibria et dedecora deorum vestrorum ? Vulcanus clau- 
dus deus et debilis, Apollo tot aetatibus levis, Aesculapius 
bene barbatus, etsi semper adulescentis Apollinis filius, 
Neptunus glaucis oculis, Minerva caesiis, bubulis luno, 
pedibus Mercurius alatis. Pan ungulatis, Saturnus compe-25 
ditis. lanus vero frontis duas gestat, quasi et aversus 
incedat : Diana interim est alte succincta venatrix et 
Ephesia mammis multis et uberibus exstructa et Trivia 

6 trinis capitibus et multis manibus horrifica. Quid ipso 
luppiter vester ? modo imberbis statuitur, modo barbatus 30 
locatur ; et cum Hammon dicitur, habet cornua et cum 
Capitolinus, tunc gerit fulmina et cum Latiaris, cruore 
perfunditur et cum Feretrius manu iacitur, non auditur. 
Et ne longius multos lovis obeam, tot sunt lovis monstra 


quot nomina. Erigone snspensa de laqneo est, ut virgo7 
inter astra ignita sit, C^astures alteniis moriiuitur ut 
vivant, Aesculapius ut in deuni surgat fuiminatur, Her- 
cules ut hominem exuat, Oetaeis ignibus concrematur. 

5 23. Has fabulas et errores et ab imperitis parentibus 1 
discinius et, quod est gravius, ipsi studiis et disciplinis 
elaboramus, carminibus praecipue poetarum qui plurimum 
quantum veritati ipsi sua auctoritate nocuerunt. Et Plato 2 
ideo praeclare Horaerum ilium inclytum laudatum et coro- 

10 uatum de civitate quam in sermone instituebat, eiecit. 
Hie enim praecipuus bello Troico deos vestros, etsi ludosS 
facit, tamen in hominum rebus et actibus miscuit, hie 
eorum paria composuit, sauciavit Venerem, Martem vinxit, 
vulueravit, fugavit. lovem narrat Briareo liberatum, ne4 

15 a diis ceteris ligaretur et Sarpedonem filium, quoniam 
morti non poterat eripere, cruentis imbribus flevisse . . . 
Alibi Hercules stercora egerit et Apollo Admeto pecusS 
pascit. Laomedouti vero muros Neptunus instituit, nee 
mercedem operis infelix structor accipit. Illic Iovis6 

2ofulmen cum Aeneae armis in incude fabricatur, cum 
caelum et fulmina et fulgura longe ante fuerint quam 
luppiter in Creta nasceretur et flammas veri fulminis nee 
Cyclops potuerit imitari nee ipse luppiter non vereri. 
[. . .] Quae omnia in hoc prodita, ut vitiis hominum? 

2r. quaedam auctoritas pararetur. His atque huiusmodi 8 
figmentis et mendaciis dulcioribus conrumpuntur ingenia 
puerorum et isdem fabulis inhaerentibus adusque summae 
aetatis robur adolescunt et in isdem opinionibus miseri 
consencscunt, cum sit Veritas obvia, sed requirentibus. 

30 Quis ergo dubitat hominum imagines consecratas vulgusQ 
orare et publice colere, duni opinio et mens imperitorum 
artis concinnitatc dccipitur, auri fulgore praestringitur, 
argenti nitore et candore eboris hebetatur ? quodsi in ani- 10 
mum quis iiulucat, tormentis (juibus ct quibus machinis 


simulacrum omne formetur, erubescet timeve se materiem 
11 ab artifice, ut deum faceret, inlusam, Deus euim ligneus, 
rogi fortasse vel infelicis stijDitis portio, suspenditur, cae- 
13ditur, dolatur, runcinatur. Et deus aerens vel argenteus 
de inmundo vasculo, ut accepimus factum Aegyptio regi, 5 
conflatiir, tunditnr malleis et in incudibns figiiratnr : et 
lapideus deus caeditur, scalpitur et ab impurato homine 
levigatur, uec sentit suae nativitatis iniuriam, ita ut nee 
postea de vestra veneratione culturam. Nisi forte nondum 
13 deus saxum est vel lignum vel argentum. Quando igiturio 
hie nascitur ? ecce funditur, fabricatur, sculpitur : non- 
dum deus est : ecce jilumbatur, construitur, erigitur : nee 
adhuc deus est: ecce ornatur, consecratur, oratur: tunc 
postremo deus est, cum homo ilium voluit et dedicavit. 

1 24. Quanto verius de diis vestris animalia muta natu-15 
raliter indicant ! mures, hirundines, milvi non sentire eos 
sciuut : rodunt, inculcant, insident, ac nisi abigatis, in 
ipso dei vestri ore nidificant : araneae vero faciem eius 

2 intexunt et de ipso capite sua fila suspendunt. Vos ter- 
getis, mundatis, eraditis et illos quos facitis protegitis, 20 
et timetis, dum unusquisque vestrum non cogitat prius 
se debere deum nosse quam colere, dum inconsulte gesti- 
unt parentibus oboedire, dum fieri malunt alieni erroris 
accessio quam sibi credere, dum nihil ex his quae timent 
norunt. Sic in auro et argento avaritia consecrata est, 25 
sic statuarum inanium consignata forma, sic nata Romana 
superstitio. Quorum ritus si jjercenseas, ridenda quam 

3 multa, quam multa etiam miserauda sunt ! Nudi cruda 
hieme discurrunt, alii incedunt pilleati, scuta vetera cir- 
cumferunt, pellis caedunt, mendicantis vicatim decs 30 
ducunt : quaedum fana semel anno adire permittunt, 
quaedam in totum nefas visere : est quo viro non licet, 
nonnulla absque feminis sacra sunt, etiam servo quibusdam 
caerimoniis interesse piaculare flagitium est [ . . . ] 


25. At tamen ista ipsa superstitio Romanis dedit, auxit, 1 
fundavit imperium, cum nou tam virtute qiiara religione 
et pietate pollerent. Nimiruni iusignis et uobilis iiistitia 
Eomana ab ipsis imperii nascentis incunabulis anspicata 

5 est. Nonne in ortu suo et scelere conlecti et munitiS 
immanitatis suae terroro creveruut ? nam asylo pvima 
plebs congregata est : confluxeraut perditi, faciuerosi, 
incesti, sicarii, proditores, et ut ipse Romulus imperator 
et rector populum suum facinore praecelleret, joarricidium 

10 fecit. Haec prima sunt auspicia religiosae civitatis. Mox 3 
alienas virgines iam desponsatas, iam destinatas et iion- 
nullas de matrimonio mulierculas sine more rapuit, viola- 
vit, inlusit et, cum earum parentibus, id est cum soceris 
suis bellum miscuit, propinquum sanguinem fudit. Quid 

loinreligiosius, quid audacius, quid ipsa sceleris confidentia 
turpius ? iam finitimos agro pellere, civitates proximas4 
evertere cum templis ct altaribus, cuptos cogere, damuis 
alienis et suis sceleribus adolescere cum Romulo regibus 
ceteris et posteris ducibus disciplina conmunis est. ItaS 

2oquidquid Romani tenent, colunt, possident, audaciae 
praeda est : templa omnia de manubiis, id est de minis 
urbium, de spoliis deorum, de caedibus sacerdotum. Hoc 
insultare et inludere est, victis religionibus servire, cap- 
tivas eas post victorias adorare. Nam adorare quae manu 

25ceperis, sacrilegium est consecrare, nou numina. Totiens6 
ergo Romanis impiatum est quotiens triumpbatum, tot de 
diis spolia quot de gentibus et tropaea. Igitur Romani 
nou ideo tauti, quod religiosi, sed quod impune sacrilegi. 
Xeque enim potucrunt in ipsis bellis decs adiutores ba-7 

3obere, adversus quos arma rapuerunt et quos detriumplia- 
tos colere coeperunt. Quid autem isti dii pro Romanis 
possunt qui nihil pro suis adversus eorum arma value- 
runt ? Romanorum enim vernaculos ileosnovimus : Romu- 
lus, Picus, Tiberinus et Census et Pilumnus ac Volumnus 


8dii. Cloacinam Tatius et invenit et coliiit, Pavorem IIo- 
stilius atque Pallorem, mox a iiescio quo Febris dedicata : 
haec alumna urbis istius superstitio, morbi et malae vale- 
tudiiies. Sane et Acca Larentia et Flora, meretrices pro- 
pudiosae, inter morbos Komanornm et deos computandae. 5 

9 Isti scilicet adversus ceteros qui in gentibus colebantur, 
Eomanorum imperium protulernnt : neque enim eos ad- 
versum suos homines vol Mars Thracius vel luppiter Creti- 
cus vel luno nunc Argiva, nunc Samia, nunc Poena, vel 
Diana Taurica vel ]\[ater Idaea vel Aegyptia ilia non nu- 10 
mina, sed portenta uverunt. [ • . • ] 

1 2G. lam enim venio ad ilia auspicia et augiiria Romana 
quae summo labore conlecta testatus es et paenitenter 

aomissa et observata feliciter. Clodius scilicet et Flami- 
uius et lunius ideo exercitus perdiderunt, quod pullo-is 
rum solistimum tripudium exspectandum^ion putaverunt. 

3 Quid Regulus ? nonne augnria servavit et captus est ? 
Mancinus religioncm tenuit et sub iugum missus est et 
deditus. Pullos edacis habuit et Paulus, apud Cannas 
taraen cum maiore populi Romani parte prostratus est. 20 

4 Gains Caesar, ne ante brumam in Africam navigia trans- 
mitteret, auguriis et auspiciis retinentibus, sprevit : eo 

5facilius et navigavit et vicit. Quae vero et quanta de ora- 
culis prosequar ? post mortem Amphiaraus ventura re- 
spondit qui proditum iri se ob monile ab uxore nescivit. 25 

6 Tiresias caecus futura videbat qui praesentia non videbat. 
De Pyrro Ennius Apollinis Pythi responsa confinxit, cum 
iam Apollo versus facere desisset : cuius tunc cautum illud 
et ambiguum defecit oraculum, cum et politiores homines 
et minus creduli esse coeperunt. Et Demosthenes, quod 30 
sciret responsa simulata, (piXnnriCeii' Pythiam querebatur. 

7 At non numquam tamcn voritatem vel auspicia vel ora- 
cula tetigerunt. Quamquam inter multa mendacia videri 
possit industriam casus imitatus, adgrediar tamen fontem 


ipsum erroris et pravitatis, nnde omnis caligo ista manavit, 
et altius eruere et aperire raanifestius. Spiritus sunt in- 
siuceri, vagi, a caelesti vigore terrenis labibus et cupidita- 
tibus degravati. Isti igitur sj)iritus, posteaquam simplici- 8 

5 tatem substantiae suae onusti et inmersi vitiis perdiderunt, 
ad solaciuni calamitatis suae uon desinunt perditi iam per- 
dere et depravati errorem pravitatis infundere et alienati 
a Deo inductis pravis religiouibus a Deo segregare. Eos 9 
spiritus daemonas esse poctae sciunt, philosophi disserunt, 

10 Socrates novit qui ad nutum et arbitriuin adsidentis sibi 
daemonis vel declinabat uegotia vel petebat. Magi quoqne 10 
non tantum sciunt daemonas, sed etiam quidquid miraculi 
ludunt, per daemonas faciunt : illis adspirantibus et in- 
fundentibus praestigias edunt, vel quae non sunt videri, 

15 vel quae sunt non videri. Eorum magorum et eloquio etli 
negotio primus Ilostanes et verum Deum merita maiestate 
prosequitur et angelos, id est ministros et nuntios, Dei 
sedem tueri veri, eiusque venerationi novit adsistere, ut et 
nutu ipso et vultu domini territi contremescant. Idem 

20 etiam daemonas prodidit terrenos, vagos, humanitatis ini- 
micos. Quid Plato qui invenire Deum negotium credidit, 12 
nonne et angelos sine negotio narrat et daemonas ? et in 
Symposio etiam suo naturam daemonum exprimere coniti- 
tur ? vult enim esse substantiam inter mortalem inmorta- 

25lemque, id est inter corpus et spirituni mediam, terreni 
ponderis et caelestis levitatis admixtione concretam, ex 
qua monet etiam f nos procupidinem ainoris et dicit in- 
formari et inlabi pectoribus liumanis et sensum movere et 
adfectus fingere et ardorem cupiditatis infundere. 

30 27. Isti igitur impuri spiritus, daemones, ut ostensum 1 
a magis, a pbilosophis sub statuis et imaginibus cou- 
secratis delitcscnnt et adflatu suo auctoritatem quasi 
praesentis numinis consecuutur, dum inspirant inte- 
rim vatcs, cum faiiis inmoruutur, dum non numquam 


extorum fibras animant, avium volatus gubernant, sortis 

aregunt, oracula efficiunt, falsis pluribus involuta. Nam 

et falluntur ct fallunt, ut et nescientes sinceram veritatem 

et quam sciunt, in perditionem sui non confitentes. Sic a 

caelo deorsnm gravaiit et a Deo vero ad materias avocant, 5 

vitam tiirbant, somnos inqiiietant, inrepentis etiam cor- 

poribus occulte ut spiritus tenuis morbos fingunt, terrent 

mentis, membra distorquent, ut ad cultum sui cogant, ut 

nidore altarium vel liostiis pecudum saginati, remissis quae 

3 constrinxerant, curasse videantur. Hinc sunt et furentes 10 

quos in publicum videtis excurrere, vates et ipsi absque 

templo, sic insaniunt, sic bacchantur, sic rotautur : par ct 

in illis instigatio daemonis sed argumentum dispar furoris. 

4De ipsis etiam ilia quae paulo ante tibi dicta sunt, ut lup- 

h|/ 1 M piter ludos repeteret ex somnio, ut cum equis Castores ir. 

'' viderentur, ut cingulum matronae navicula sequeretur, 

5 llaec omnia sciunt pleraque pars vestrum ipsos daemonas 
de semetipsis confiteri, quotiens a nobis tormentis verbo- 

6 rum et orationis incendiis de corporibus exiguntur. Ipse 
Saturnus et Serapis et luppiter et quidquid daemonum co-'io 
litis, victi dolore quod sunt elocuntur, nee utique in tur- 
pitudijiem sui, non nuUis praesertim vestrum adsistentibus, 

7mentiuntur. Ipsis testibus, esse eos daemonas, credite 
fassis : adiurati enim per Deum verum et solum inviti 
miseri corporibus inhorrcscunt et vel exiliunt statimvel25 
evanescunt gradatim, prout fides patientis adiuvat aut 
gratia curantis adspirat. Sic Christianos de proximo fugi- 

8 tant quos longe a coetibus per vos lacessant. Ideo inserti 
mentibus imperitorum odium nostri serunt occulte per 
timorem : naturale est enim et odisse quem timeas, et3o 
qucm mctueris infestare, si possis. Sic occupant animos 
et obstruunt pectora, ut ante nos incipiant homines odisse 
quam nosse, ne cognitos aut imilari possint aut damnare 
non possint. 


{b) J)eJ'ence of Christianity. 

28. Quam autem iniciim sit, de incognitis ct inexplora-1 
tis iudicare, quotl fncitis, nobis ijisis paeniteiitibus credite. 
Et nos enim idem fecimus ct eadeiii vobiscum quondam 3 

sadliuc caeci et heljetcs sentiebamus, quasi Christiani mon- 
stra colerent, infantes vorarent, conviviaincesta miscerent, 
nee intellegcbamus ab his fabulas istas semper ventilari 
ct numquam vel investigari vel probari, nee tanto tempoi'e 
aliquem cxistere qui prodcret, non tantum faeti veniam, 

10 verunictiam indicii gratiam consecuturum : malum autem 
adeo non esse, ut Cliristianus reus nee erubesceret ncc 
timeret et unum solummodo, quod non ante fuerit, paeni- 
teret. Nos tamen cum sacrilegos aliquos et incestos, par- 3 
ricidas etiam defendcndos et tuendos suscipiebamus, hos 

15 nee audiendos in totum putabamus, non numquam etiam 
miserantis eorum crudelius saeviebamus, ut torqueremus 
confitentis ad ncgandum, videlicet ne perirent, exercentis 
in his pcrversam quaestionem, non quae verum erucret, 
sed quae mendacium cogeret. Et si (pii infirinior maIo4 

2opressus et vietus Christianum se negasset, favcbamus ei, 
quasi eierato nomine iam omnia facta sua ilia negatioue 
purgaret. Adgnoscitisne eadem nos sensisse et egisse5 
quae sentitis et geritis ? cum si ratio, non instigatio dae- 
monis iudicaret, urguendi magis, non ut difKtcrentur se 

25 Christiauos, sed ut de incestis stupris, de impiatis sacris, 
de infantibus inmolatis faterentur. Ilis cnim ct liuius-6 
modi fabulis idem daemones atl execrationis liorrorem im- 
peritorum auris adversus nos referserant. Nee tamen 
mirum, quoniam fama, quae semper iusparsis mendaciis 

30 alitur, ostensa veritate consumitur, sic est negotium daemo- 7 
nuni ; ab ipsis enim rumor falsus et seritur et fovetur. 


Indo est quod andire te dicis, caput asini rem nobis esse 
divinam. Quis tarn stultus, ut hoc colat ? quis stnltior, 
ut hoc coli credat ? nisi qnod vos et totos asinos in stabu- 
liscum vestra vel sua Epoiia consecratis et eosdem asinos 
cum Iside religiose decoratis, item bourn capita et ca23ita.'> 
vervecum et inmolatis et colitis, de capro etiam et homine 
mixtos deos et leonum et canum vultibus deos dedicatis. 
8 Nonne et Apim bovem cum Aegyptiis adoratis et pascitis ? 
nee eorum sacra damnatis instituta serpentibus, crocodillis, 
beluis ceteris et avibus et piscibus, quorum aliquem deumio 
si quis occiderit, etiam capita punitur. [. . .] 

3 29. Quod religioni nostrae hominem noxium et crucem 
eius adscribitis, longe de vicinia veritatis erratis qui pu- 
tatis Deum credi aut meruisse noxium aut potuisse terre- 

8 num. Xe ille miserabilis cuius in homine mortali spesis 
omnis innititur ; totum enim eius auxilium cum extincto 

4 homine finitur. Aegyptii sane hominem sibi quem cohint 
eligunt : ilium unum propitiant, ilium de omnibus consu- 
lunt, illi victin*ias caedunt. At ille qui ceteris deus, sibi 
certe homo est, velit nolit : nee enim conscientiam suam2o 

Sdecipit, si fallit alienam. Etiam principibus et regibus, 
non ut magnis et electis viris, sicut fas est, sed ut dels 
turpiter adulatio falsa blanditur, cum et praeclaro viro 
honor verius et optimo amor dulcius praebeatur. Sic 
eorum numen vocaut, ad imagines supplicant, genium, id 25 
est daemonem eorum implorant, et est eis tutius per lovis 
genium peierare quam regis. Cruces etiam nee colimus 

6 nee optamus. Vos plane qui ligneos deos consecratis, 
cruces ligneas ut deorum vestrorum partis forsitan adora- 

7 tis. Nam et signa ipsa et cantabra et vexilla castrorum 30 
quid aliud quam inauratae cruces sunt et ornatae ? tro- 
paea vestra victricia non tantum -eimplicis crucis faciem, 

Sverumet adtixi liominis imitantur. Signum sane crucis 
naturaliter visimus in navi, cum velis tumentibus vehitur, 


cam expansis palmiilis labitnr, ct cnm erigitiir iugum, 
ci'ucis signum est et cum homo porrectis manibus Deum 
piira mente veneratur. Ita siguo criicis aut ratio natu- 
ralis innititui" aut vestra religio formatur. 

5 30. Ilium iam velim convenirc qui initiari nos elicit aut 1 
credit de caede infantis et sanguine. Putas posse fieri, 
ut tarn molle, tam parvulum corpus fata vulnerum capiat? 
ut quisquam ilium rudem sanguiuem novelli et vixdum 
hominis caedat, fundat, exbauriat ? nemo hoc potest cre- 

lodere nisi qui possit audere. Vos enim video procreatos2 
filios nunc feris et avibus exponere, nunc adstrangulatos 
misero mortis genere elidere [. . . ]Et haec utiquc de3 
deorum vestrorum disciplina descendunt : nam Satur- 
nus filios suos non exposiiit, sed voravit. Merito ei in 

!,uon nullis Africae partibus a parentibus infantes inmo- 
labantur, blanditiis et osculo comprimente vagitum, ne 
flebilis hostia inmolaretur. Tauris etiam Ponticis et4 
Aegyptio Busiridi ritus fuit hospites inmolare, et Mercu- 
rio Gallis humanas vel inliumanas victimas caedere, Ro- 

Mmani Graecum et Graecam, Galium et Gallam sacrificii 
viventis obruere, hodieque ab ipsis Latiaris luppiter ho- 
micidio colitnr et, quod Saturni filio dignum est, mali et 
noxii hominis sanguine saginatur. Ipsnm credo docuisseS 
sanguinis foedere coniurare Catilinam et Bellonam sacrum 

25 suum haustu humani cruoris imbuere et comitialem mor- 
bum hominis sanguine, id est morbo graviore sanare. 
Non dissimiles qui de arena f eras devorant inlitas et in- 6 
fectas cruore vel membris hominis et viscere saginatas. 
Nobis homicidium nee videre fas uec audire, tantumque 

30 ab humano sanguine cavemus, ut nee edulium pecorum in 
cibis sanguinem noverimus. [. . .] .'v^-' 

Nee de ultima statim plebe consistimus, si honores 6 
vestros et purpuras recusamus nee factiosi sumus, si 
omnes unum bonum sapimus eadem cougregati quiete qua 


siiicjnli nee in angulis cfarrnli, si nndire nos pnblice tint 
Ternbescitis aut tiinetis. Et quod in dies noster numerus 
iiugotur, non est crimen erroris, sed testimonium laudis ; 
nam in jDulcro genere vivendi et perstat et perseverat suns 
8 et adcrescit alienus. Sic nos deuique non notaculo corpo- 5 
ris, ut putatis, sed innocentiae ac modestiae signo facile 
dinoscimus ; sic nos mutuo, quod doletis, amove diligimus, 
quoniam odisse non novimus ; sic nos, quod invidetis, 
fratres vocamus, ut unius parentis omnes, nt consortes 
fidei, ut spei coheredes. Vos enim nee invicem adgnos- 10 
citis et in mutua odia saevitis, nee fratres vos nisi sane 
ad parricidium recognoscitis, 

1 32. Putatis autem nos occultare quod colimus, si delu- 
bra et aras non habemus ? quod enim simulacrum Deo 
fingam, cum, si recte existimes, sit Dei homo ipse Simula- is 
crum ? templum quod ei extruam, cum totus hie mundus 
eius opere fabricatus eum capere non possit ? et cum homo 
latins maneam, intra nnam aediculam vim tantae maie- 

2 statis includam ? nonne melius in nostra dedicandus est 
mente ? in nostro immo consecrandus est pectore? hostias2o 
et victimas Deo offeram quas in usum mei protulit, ut 
reiciam ei suum munus ? ingratum est, cum sit litabilis 
hostia bonus animus et pura mens et sincera conscientia. 

3 Igitur qui innocentiam colit, Deo supplicat, qui iustitiam, 
Deo libat, qui fraudibus abstinet, propitiat Deum, qui ho- 25 
minem periculo subripit, opimam victimam caedit. Ilaec 
nostra sacrificia, haec Dei sacra sunt : sic apud nos re- 

4 ligiosior est ille qui instior. At enim quem colimus Deum, 
nee ostendimus nee videmus. Immo ex hoc Deum credi- 
mns, quod eum sentire possumus, videre non possumus. so 
In operibus enim eius et in mundi omnibus motibus 
virtutem eius semper praesentem adspicimus, cum tonat, 

5 fulgurat, fulminat, cum serenat. Nee mireris, si Deum 
non vides : vento et flatibus omnia impelluntur, vibrantur. 


aoitantnv et snb ocnlis tnmen iion veiiit veiitus et flatus, 
lu solein ndco qui videndi omnibus causa est, videre noii 
possumus, radiis acies submovetur, obtutus intuentis he- 
botatur et, si diutius iuspicias, oinnis visus extinguitur. 

5 Quid ? ipsum solis artificem, ilium luminis fontem, possis6 
snstiuere, cum te ab eius fulgoribus avertas, a fulmiiiibus 
abscoudas ? Deum oculis carnalibus vis videre, cum ipsam 
animam tuam qua Yiyificaris et loqueris nee asjiicere possis 
nee tenere ? sed enim Dens actum hominis ignorat et in 7 

locaelo constitutus non potest aut omnis obire aut singulos 
nosse. Evras, o homo, et falleris : unde enim Deus longe 
est, cum omnia caelestia terrenaque et quae extra istam 
orbis provinciam sunt Deo cognita plena sint ? ubique 
non tantum nobis proximus, sed infusus est. In solemS 

isadeo rursus intende : caelo adfixus, sed terris omnibus 
sparsus est, pariter praesens ubique interest et miscetur 
omnibus, nusquam eius claritudo violatur. Quanto magis 9 
Deus auctor omnium ac speculator omnium, a quo nullum 
potest esse secretum, tenebris interest, interest cogita- 

20tionibus nostris, quasi alteris tenebris I non tantura sub 
illo agimus, sed et cum illo, ut prope dixerim, vivimus. 

33. Nee nobis de nostra f requentia blandiamur : multi 1 
nobis videmur, sed Deo admodum pauci sumus. Nos 
gentis nationesque distinguimus, Deo una domus est 

25mundus hie totus. lieges tamen regni sui per officia 
ministrorum universam noverunt, Deo indiciis opus non 
est ; non enim solum in oculis eius, sed in sinu vivimus. 
Sed ludaeis nihil prof uit, quod unum et ipsi Deum aris 2 
atque templis maxima superstitione coluerunt. Ignorantia 

3olabcris, si priorum aut oblitus aut inscius posteriorum 
recordaris. Nam et ipsi Deum nostrum, idem enim om-3 
nium Deus est, experti sunt. Quamdiu enim eum caste, 
innoxie religioseque coluerunt, quamdiu praeceptis salu- 
bribus obtemperaverunt, de panels innumeri facti, de 


X. V>-<i/ 



egentibus divites, de servicntibus regcs ; niodici miiltos, 
inermi armatos, dum fugiunt inseqiientes, Dei iussu et 

4 dementis adnitentibus obrueniut. Scripta eorum relege 
^ yel, si Romauis magis gaiides, ut transeamus veteres, 

^Antonii luliani de ludaeis require : iam scies, nequitia sua 5 
banc eos meruissc fortunam, iiec quidquam accidisse qiiod 
non sit iis, si in contumacia perseverarent, ante praedictum, 

5 Ita prius eos deseruisse comprebendes quam esse desertos 
nee, ut impie loqueris, cum Deo suo captos, sed a Deo ut 
disciplinae transfugas deditos. 10 

1 34. Ccterum do incendio mundi, improvisum igncm ca- 

2 derc aut difficile aut non credere vulgaris erroris est. Quis 
enim sapientium dubitat, quis ignorat, omnia quae orta sunt 
occidcre, quae facta sunt, iutcrire ? caelum quoquc cum 
omnibus quae caelo continentur, ita ut coepisse desinereis 
. . . fontium dulcis aqua maria nutrire, in vim ignis abi- 
turum, Stoicis constans opinio est, quod consumpto umore 

Smundus bic omnis ignescat. Et Epicureis de elemento- 
rum conflagratione et mundi ruina eadem ista sententia 

4 est. Similiter loquitur Plato : partis orbis nunc inundarc2o 
dicit, nunc alternis vicibus ardescere, et cum ipsum mun- 
dum perpetuum et insolubilem diceret esse fabricatum, 
addidit tamen, ipsi artifici Deo soli et solubilem et esse 

5mortalem. Ita niliil mirum est, si ista moles ab eo quo 
exstructa est, destruatur. Animadvertis pbilosopbos eadem 25 
disputare quae dicimus, non quod nos sinius eorum vesti- 
gia sub^ecuti, sed quod illi de divinis praedictionibus pro- 

efetarum umbram interpolatae veritatis imitati sint. Sic 
etiam condicioneni reuascendi sapientium clariores, Pytba- 
goras primus et praecipuus Plato, conrupta et dimidiataso 
fide tradiderunt : nam corporibus dissolutis solas animas 
volunt et perpetuo mancrc et in alia nova corpora saepius 

7conmeare. Addunt istis et ilia ad retorquendam verita- 
tem, in pccudes, avis, beluas hominum animas rcdire. 


Non philosoplii sane studio, sed niimi eonvieio digna ista 
sententia est ; sed ad propositum satis est, etiam in hoc 9 
sapientis vestros in aliquem modntn nohiscnm consonare. 
Ceternm quis tarn stultns aut brutns est, nt andeat re- 10 
spugnare, honiinem a Deo, nt primnni potnisse fingi, ita 
posse denuo reformari ? nihil esse post obitum et ante 
ortnm nihil fuisse ? sicnt do nihilo nasci licnit, ita de 
nihilo licere reparari ? Porro difficilius esse, id quod non 
sit incipere, quani id quod faerit iterare. Tu perire et 
10 Deo credis, si quid oculis nostris hebetibus subtrahitur ? 
corpus omne sive arescit in piilverem sive in umorem sol- 
vitur vel in cinerem comprimitur vel in nidorem tenuatur, 
subducitur nobis, sed Deo elementorum custodi reserva- 
tur. Nee, ut creditis, ullum damnum sepulturae time- 
is mus, sed veterem et meliorem consuetudinem humandi 
frequentamus. Vide adeo quam in solacium nostri resur- 11 
rectionem futuram omnis natura meditetur. Sol de- 
mergit et renascitur, astra labuntur et redeunt, flores occi- 
duiit et revivescunt, post senium arbusta frondescunt, 
20 semina nonnisi conrupta revirescunt : ita corpus in sepul- 
cro, ut arbores in hiberno, occultant virorem ariditate 13 
mentita. Quid festinas, ut cruda adhuc hieme revivescat 
et redeat ? expectandum nobis etiam corporis ver est. 
Nee ignore plerosque conscientia meritorum nihil se esse 
25 post mortem magis optare quam credere, malunt enim 
extingui penitus quam ad supplicia reparari. Quorum 
error augeturet in saeculo libertate remissa et Dei patien- 
tia maxima, cuius quanto indicium tardum, tanto magis 
iustum est. 
30 35. Et tamen admonentur homines doctissimorum libris 1 
ct carminibus poetarum illius ignei flu minis et de Stygia 
palude saepius ambientis ardoris quae cruciatibus aeternis 
praeparata et daemonum indiciis et do oraculis profetarum 
cognita tradiderunt. Et ideo apud eos etiam ipse rex 3 


Iiil")piter per torrentis ripas et atram voragincni inrafc re- 
ligiose ; destinatam onim sibi oum suis cnltoribua poenam 

3praescius porhorrescit. Nee tormentis aut modus iillus 
aut terminus. Illic sapiens ignis membra urit et refieit, 
carpit et nutrit. Sieut ignes fulminum corpora tangunts 
ncc absumunt, sicut ignes Aetnaei montis et A^esuvi 
montis et ardentium ubique terrarum flagrant nee ero- 
gantur : ita poenale illud incendium non daninis arden- 
tium pascitur, sed ijiexesa corporum laceratioue nutritur. 

4 Eos autem merito torqueri qui Deum nesciunt, ut impios, m 
ut iniustos, nisi profanus nemo deliberat, cum parentcm 
omnium et omnium dominum non minoris sceleris sit ig- 

5norare quam laederc. Et quaniquam imperitia Dei suffi- 
ciat ad poenam, ita ut notitia prosit ad veniam, tamen si 
vobiscum Christiani comparemur, quamvis in non nullisi5 
disciplina nostra minor est, multo tamen voljis meliores 

6 deprehcndemur. Vos enim adulteria prohibetiset facitis, 
nos uxoribus nostris solummodo viri nascimur ; vos scelera 
admissa punitis, apud nos et cogitare peccare est ; vos 
conscios timetis, nos etiam conscientiam solam, sine qua 20 
esse non possumus ; denique do vestro numero career ex- 
aestuat, Christianus ibi nullus nisi aut reus suae religi- 
onis aut profugus^i 

1 3G. Nee de fate quisquam aut solaciuin captet aut cx- 
cuset eventum : sit sors fortunae, mens tamen libera est 25 

2 ot ideo actus hominis, non dignitas iudicatur. Quid enim 
aliud est fatum quam (piod de uuoqnoque nostrum Deus 
fatus est? qui cum })ossit pracscire materiam, pro meritis 
et qualitatibus singulorum etiam fata determinat. Ita in 
nobis non genitura plectitur, sed ingenii natura punitur. 30 
Ac de fato satis, vel si pauca pro temjiore, disputaturi 

3 alias et uberius et plenius. Ceterum quod plerique pau- 
peres dieimur, non est infamia nostra, sed gloria ; animus 

4 enim ut luxu solvitur, ita frugalitatc firmatur. Et tamen 


qui potest pauper esse qui non eget, qui non inhiat alieno, 
qui Deo dives est ? magis pauper ille est qui cum multa 
liabeat, plura desiderat. Dicam tamen quemadmodumS 
sentio : nemo tarn j^auper jiotest esse quam nutus est. 

5 Aves sine patrimonio vivunt ct in diem pascuntur et haec 
nobis tamen nata sunt quae omnia, si non concupiscimus, 
possidemus. Igitur ut qui viam terit, eo felicior quo levior 6 
incedit, ita beatior in hoc itinere viveudi qui paupertato 
se sublevat, non sub divitiarum onere suspirat. Et tamen 7 

10 facultates, si utilis putaremus, a Deo posceremus, utique 
indnlgere posset aliquantum cuius est totum. Sed nos 
contemnere malumus opes quam contingere, innocentiam 
magis cupimus, magis patientiam fiagitamus, malumus nos 
bonos esse quam prodigos. Et quod corporis humana vitia 

15 sentimus et patimur, non est poena, militia est. Fortitudo 8 
enim in infirmitatibus roboratur et calamitas saepius di- 
sciplina virtutis est ; vires denique et mentis et corporis 
sine laboris exercitatione torpescunt. Omnes adeo vestri 
viri fortes quos in exemplum praedicatis, aerumnis suis in- 

20 clyti floruerunt. Itaque et nobis Deus nee non jiotest sub- 9 
venire nee despicit, cum sit et omnium rector et amator 
suorum, sed in adversis unumquemque explorat et exami- 
nat, ingenium singulorum periculis pensitat, usque ad ex- 
tremam mortem voluntatem hominis sciscitatnr, nihil sibi 

25 posse perire securus. Itaque ut aurum ignibus, sic nos 
discriminibus arguimur. 

37. Quam pulchrum spectaculum Deo, cum Christianusl 
cum dolore congreditur, cum adversum minas et supplicia 
et tormenta componitur, cum strepitum mortis et horrorem 

30 carnificis inridens inculcat, cum libertatem suam adversus 
reges et principes erigit et soli Deo, cuius est, cedit, cum 
triumphator et victor ipsi qui adversum se sententiam 
dixit insultat ! Vicit enim qui quod conteudit obtinuit. 
Quis uou miles sub oculis impcratoris audacius periculum 3 



provocet ? nemo enim praemium percipit ante experi- 
mentum. Et imperator tamen quod non habet, non dat ; 
non potest propagare vitam, potest honestare militiam. 

3 At enim Dei miles nee in dolore descritur nee morte fini- 
tur. 8ic Christianus miser videri potest, non potest in- 5 
veniri. Vos ipsi calamitosos viros fertis ad caelum, ut 
Mucium Scaevolam qui, cum errasset in regem, perisset in 

4hostibu.s, nisi dexteram perdidisset. Et quot ex nostris, 
non dextram solum, sed totum corpus uri, cremari sine 
uUis eiulatibus pertulerunt, cum dimitti praesertim habe-10 

."jrent in sua potestate I viros cum Mucio vel cum Aquilio 
aut Regulo comparo ? pueri et mulierculae nostrae cruces 
et tormeuta, feras et omnis suppliciorum terriculas inspi- 

G rata paticntia doloris inludunt. Nee intellegitis, o miseri, 
neminem esse qui aut sine ratione velit poenam subire aut is 

7 tormenta sine Deo possit sustinere. Nisi forte vos decipit, 
quod Deum nescientes divitiis afluant, honoribus floreant, 
polleant potcstatibns. Miseri in hoc altius tolluntur, ut 
decidant altius. Hi enim ut victimae ad supplicium sagi- 
nantur, ut bostiae ad poenam coronantur : in hoc adeo20 
quidam imperils ac dominationibus eriguntur, ut ingenium 
corum perditae mcntes licentia potestatis libere nundinen- 

8 tur. Absque enim notitia Dei quae potest esse solida feli- 
citas, cum mors sit ? somnio similis antequam tenetur, 

9 elabitur* ', Rex es ? sed tam times quam timeris et, quam-25 

libet sis multo comitatu stipatus, ad periculum tamen solus 

es. Dives es ? sed fortunae male creditur et magno via- 

10 tico breve vitae iter non instruitur, sed oneratur. Fasci- 
bus et purpuris gloriaris ? vanus error hominis et inanis 
cultus dignitatis, fulgere purpura, mente sordescere. No- 30 
bilitate generosus es ? parentis tuos laudas ? omnes 
tamen pari sorte nascimur, sola virtute distinguimur. 

11 Nos igitur, qui moribus et pudore censemur, merito malis 
voluptatibus et pompis vcstris et spectaculis abstinemus. 


quorum et de sacris originem novimus et noxia blandi- 
menta damnamus. Nam in ludis currulibus quis non lior- 
reat populi in se rixautis insaniam ? in gladiatoriis homi- 13 
cidii disciplinam ? in scenicis etiam non minor furor et 
5 turpitude prolixior ; nunc enim mimus vel exponit adul- 
teria vel monstrat, nunc enervis histrio amorem dnm fingit, 
infligit : idem deos vestros induendo stupra, suspiria, odia 
dedecorat, idem simnlatis doloribus lacrimas vestras vanis 
gestibns et nutibus provocat : sic homicidium in vero fla- 

logitatis, in mendacio fletis. 

38. Quod vero sacrificiorum reliquias et pocula delibatal 
contemnimns, non confessio timoris est, sed verae libertatis 
adsertio. Nam etsi omne quod nascitur nt inviolabile Dei 
mnnus nullo opere conrumpitur, abstinemus tamen, ne 

15 quis nos existimet aut daemoniis, quibus libatum est, 
cedere aut nostrae religionis pudere. Quis autem ille qui 2 
dubitat, A^ernis iudulgere nos floribus, cum carpamus et 
rosam veris et lilium et quidquid aliud in floribus blandi 
coloris et odoris est ? bis enim et sparsis utimnr mobilibus 

20 ac solutis et sertis colla complectimur. Sane quod caput 
non coronamus, ignoscite : auram bonam floris naribus 
ducere, non occipitio capillisve solemus baurire. Nee 3 
mortuos coronamus. Ego vos in hoc magis miror, qnem- 
admodum tribuatis exanimi aut sentienti facem aut non 

25sentienti coronam, cum et bcatus non cgcat et miser non 
gaudeat floribus. At enim nos exsequias adornamus eadem 4 
tranquillitate qua vivimus, ncc adnectimus arescentem 
coronam, sed a Deo aeternis floribus vividam sustinemns : 
quieti, modesti, Dei nostri liberalitate securi spem futurae 

3ofelicitatis fide praesentis eius maiestatis animamus. Sic 
et beati resurgimus et futuri contemjilatione iam vivimus. 
Proinde Socrates scurra Atticus viderit, nihil se scire con- 5 
fessus, testimonio licet fallacissimi daemonis gloriosus, Ar- 
cesilas quoque et Carneades et Pyrro et omnis Acadcmico- 


ram multitudo deliberet, Simonides etiam in perpetuum 
compereiidinet : pliilosophoruiu supercilia contemnimus 
quos conrnptoreset adnlteros novimus et tyrannos et sem- 
6 per adversus sua vitia facundos. Nos, qui iion habitu sa- 
pientiam sed mente praeferimus, iioii eloquimur magna s 
sed vivimus, gloriamur nos consocutos quod illi summa in- 
tentione quaesiverunt nee invenire potuerunt. Quid in- 
grati sumus, quid nobis invidemus, si Veritas divinitatis 
nostri temporis aetate maturuit ? fruamur bono nostro ct 
recti sententiam temperenius : cohibeatur superstitio, im- lo 
pietas expietur, vera religio reservetur.' 


1 ;5l). Cum Octavius perorasset, aliquamdiu nos ad silen- 
tium stupefacti iutentos vultus tenebamus et, quod ad me 
est, magnitudiue admirationis evanui, quod ea quae facilius is 
est sentire quam dicere et, argu mentis et exemplis et lec- 
tionum auctoritatibus adornasset et, quod malevolos isdem 
illis quibus armantur, philosopborum telis retudisset, osten- 
disset etiam veritatem non tantummodo facilem sed et fa- 

1 vorabilem. 40. Dum istaec igitur apud me tacitus evolvo, 20 
Oaecilius erupit : 'Ego Octavio meo plurimum quantum, 
sed et mihi gratulor uec expecto sententiam. Vicimus et 
ita, vel improbe usurpo victoriam. Nam ut ille mei vic- 

3 tor est, ita ego triumpbator erroris. Itaque, quod perti- 
neat ad summam quaestionis et de providentia fateor et25 
de Deo cedo et de sectae iam nostrae sinceritate consentio. 
Etiam nunc tamen aliqua consubsidunt non obstrepentia 
veritati sed perfectae institutioni necessaria de quibus 
crastino, quod iam sol occasui declivis est, ut de toto con- 

3 gruentes promptius requiremus.' ' At ego,' inquam, ' pro- 30 
lixius omnium nostrum vice gaudeo, quod etiam mihi 


Octavius vicerit, cum maximti iudicandi mihi invidia de- 
tracta sit. Nee tameii possum iiierituin eius verboruni 
laudibus repensare, testimonium et hominis et unius in- 
firmum est. Habet Dei munus eximium a quo et inspira- 
tus oravit et obtinuit adiutus.' 

Post haec laeti liilaresque discessimns, Caecilius quod 4 
crediderit, Octavius gaudere quod vicerit, ego et quod hie 
crediderit et hie vicerit. 


The last, and ouc of the greatest, of Roman lustoiiaiis was a Greek, 
born at Antiocliia abont 330 a.d. Like Velleins, bo folkiwed tbe 
career of a soklier, serving Avitb distinction in the Orient under Ur- 
sicinus, whom be hiter accompanied to Italy and Gaul, and fighting 
under Julian against the Alemanni. 

Tiie remaining twenty years of his life — he died about 400 — seem 
to have been devoted to bis history, which began at tbe ijoiut where 
Tacitus left olF and concluded with the death of Valens. Of this 
long period, from 96 to :i78, only the nariative of his own time, from 
353 down, comprising books XIV.-XXXL, has been preserved. 

Ammianns boars many resemblances to Tacitus, whose work ho 
continued, and who also served as Lis model. His is a strong and 
independent individuality, with decided likes and dislikes, but 
withal of an honest intent to give the truth as lie saw it. He is a 
shrewd observer and a keen analyst of character. His education 
seems to have been largely autodidactic, and he is naively fond of 
displaying his bj' no means despicable erudition, 

His diction has all the faults of the decline, in an accentuated 
degree. It is inartistic in spite of its rhetorical coloring, and often 
involved to the point of obscurity ; but when it is remembered that 
Greek, not Latin, was his mother-tongue, avc shall think less harshly 
of his stylistic shortcomings, and rather honor this sturdy old sol- 
dier who, in a period intellectually and morally so sadly out of 
joint as his could still rise superior to bis corrupting environment 
and give to posterity so painstaking and impartial, so trustworthy 
and invaluable a history of the momentous struggles of his age. 


Booh XXXI., 16, 9: The Author on his Worh. 

Ilaoc ut miles quondiimotGraecns, a principatu CaesarisO 
Nevvae cxorsus ad nsqnc Valentis intcritum pro viriuiu 
explicavi meiisura : opus veritatem professum niimqiui'm, 
lit arbitror, scions silentio aiisus conrumpero vel menda- 
5cio. Scribaut reliqua potiores, actate doctvinisque flo- 
rentes. Qiios id, si libuerit, aggressuros, procudere liiigiias 
ad maiores moiieo stilos. 

BooTc XIV., 6: The Degeneracy of Roman Society. 

Et quoniam mirari posse quosdam peregrinos cxistimoS 
lohaec lecturos forsitan, si coiitigerit, qiiamobrem cum ora- 
tio ad ea monstrauda deflcxerit quae Romae gercrentur, 
nihil praeter seditiones narratur et tabernas et vilitates 
harum similis alias, summatim causas perstringam nus- 
quam a veritate sponte propria digressuros. 
15 Tempore quo primis auspiciis in mundannm fulgorem8 
surgeret victura dum erunt homines Roma, ut augeretur 
sublimibus incrementis, foedere pacis aeternae Virtus con- 
venit atque Fortuna plerumquc dissidentes, quarum si 
altera defuisset, ad perfectam non venerat summitatem. 
2oEius populus ab incunabulis primis ad usque pueritiae4 
tempus extremum, quod annis circumcluditur fere tre- 


centis, circummurana pertnlit bella, cleinde aetatem in- 
gressus adultam post imiUiplices bellovum aerumnas Alpis 
transcendit et fretum, in iiivenem erectus et virum ex 
omni plaga quam orbis ambit inmensus, reportavit laurcas 
et triumphos, iamque vergens in senium et nomine solos 
5aliquotiens vincens ad tranquilliora vitae discessit. Ideo 
urbs venerabilis post superbas efferatarum gentium cervi- 
ces oppressas latasque leges fundamenta libertatis^et reti- 
nacula sempiterna velut frugi parens et prudens et dives 
Caesaribus tamquam liberis suis regenda patrimonii iuraio 

6 2iermisit. Et olim licet otiosae sint tribus pacataeque 
centuriae et nulla suffragiorum certamiua sed Pompiliani 
redierit securitas temporis, per omnis tamen qnotquot 
sunt partis terrarum, ut domina suscipitur et regina et 
ubique patrum reverenda cum auctoritate canities populi- is 
que Romani nomen circumspectum et verecundum. 

7 Sed laeditur hie coetuum magnificus splendor levitate 
paucorum incondita, ubi nati sunt non reputantium, sed 
tamquam indulta licentia vitiis ad errores lapsorum ac 
lasciviam, Yt enim Simonides lyricus docet, beate per- 20 
fecta ratioue victuro ante alia patriam esse convenit glo- 

Sriosam. Ex his quidam acternitati se conmendari posse 
per statuas aestimantes eas ardenter adfectant quasi plus 
praemii de figmentis aereis sensibus carentibus adepturi 
quam ex conscientia honeste recteque factornm, casque 25 
auro curant iubracteari, quod Acilio Glabrioni delatum 
est prime, cum consiliis armisque regem superasset Antio- 
chum. Quam autem sit pulchrum exigua haec spernentem 
et minima ad adscensus verae gloriae tendere longos et 
arduos, ut memorat vates Ascraeus, Censorius Cato mon- 3o 
stravit. Qui interrogatus quam ob rem inter multos iam 
statuam non haberet 'malo.' inquit, 'ambigere bouos 
quam ob rem id non meruerim quam, quod est gravius, cur 
impetraverim mussitare.' 


Alii summum decus in carruchis solito ultioribiis ct9 
ambitioso vestium cultu ponentes sudant sub ponderiburf 
lacei'uarum, quas in collis insertas cingulis ipsis adiiectunt 
nimia subtegminuni tenuitate i^erfiabilis, expandentes eas 

5 crebris agitationibus maximeqiie sinistra, nt longiores fim- 
briae tunicaeque perspicue luceant varietate liciorum 
effigiatae in species animalium multiformis. Alii nullolO 
quaerente vultus severitate adsiniulata patrimonia sua in 
inmcnsum extollunt, cultorum ut puta feracium multi- 

loplicantis annuos fructus quae a primo ad ultimum solem 
se abunde iactitant possidere^ ignorantes profecto maiores 
suos, per quos ita magnitude Romana porrigitur, non 
divitiis eluxisse sed per bella saevissima, nee opibus nee 
victu nee indumentorum vilitate gregariis militibus dis- 

15 crepantis opposita cuncta superasse virtute. Hac ex causa 11 
conlaticia stipe Valerius humatur illu Publicola et subsi- 
diis amicorum mariti inops cum liberis uxor alitur IJcguli 
et dotatur ex aerario filia Scipionis, cum nobilitas ilorem 
adultae virginis diuturnum absentia pauperis eruboeceret 

20 patris. 

At nunc si ad aliquem bene nummatum tumentemque 13 
ideo houestus advena salutatum introieris, primitus tam- 
quam exoptatus suscipieris et intcrrogatus multa coactus- 
que mentiri, miraberis numquam antea visus summatem 

25virum tenuem te sic enixius observantem, ut paenitcat ob 
liaec bona tamquam praecipua non vidisse ante decennium 
Romam. Hacquc adfabilitate confisus cum cadem postri- 13 
die feceris, ut incognitus haerebis et repentinus, hortatore 
illo hesterno . . . ruminando, qui sis vel unde veuias diu- 

30 tins ambigente. Agnitus vero tandem et adscitus in 
amicitiam si te salutandi adsiduitati dederis triennio in- 
discretus et per tot dierum defueris tempus, reverteris ad 
paria perferenda, nee ubi esses intcrrogatus et quo tandem 
miser disccsseris, aetatem omnem frustra in stipite con- 


14 teres submittendo. Cum antem conmodis iutervallata 
temjioribus convivia longa et iioxia coeperint adparari vel 
distributio sollemnium sportiilarum, aiixia deliberatione 
tractatur an exceptis liis quibus vicissitiulo debetur, perc- 
griniim invitari conveniet et, si digesto plene consilio id s 
placuerit fieri, is adhibetur qui pro domibiis excubat auri- 
garnm ant artem tesserariam profitetnr ant secretiora 

ISqnaedam se nosse confingit. Homines enim ernditos et 
sobrios nt infanstos et inntilis vitant, eo qnoqne accedente 
quod et nomenclatores adsueti haec et talia venditare, mer- lo 
cede accepta Incris qnosdam et prandiis insernnt subdi- 
ticios ignobilis et obscuros. 

16 Mcnsarnm enim voragiues et varias voluptatum illece- 
bras, ne longius progrediar, praetermitto illuc transiturus 
qnod quid am j)er ampla spatia nrbis snbversasqne silices 15 
sine periculi metn properantes equos velnt pnblicos sigua- 
tis quod dicitur calceis agitant, familiarium agmina tam- 
qnam praedatorios globospost tergatrahentesne Sannione 
quidem, nt ait comicus, domi relicto. Quos imitatae ma- 
tronae complnres opertis capitibus et basternis j)er lateraoo 

17 civitatis cuncta discnrrunt. Vtque proeliorum periti rec- 
tores primo catervas densas opponunt et fortis, deinde 
levis armatnras, post iaculatores nltimasqne snbsidialis 
acies, si fors adegerit, invatnras, ita praepositis nrbanae 
familiae sua pensa digerentibus sollicite quos insignis25 
faciunt virgae dexteris aptatae velnt tessera data castrensi 
inxta veliiculi frontem omne textrinum incedit : hnic 
atratnm coqninae iungitur ministerinm, dein totnm pro- 
miscue servitium cnm otiosis plebeiis de vicinitate con- 
iunctis [...]. 30 

18 Qnod cum ita sit, pancae domns studiorum seriis cnl- 
tibus antea celebratae nunc ludibriis ignaviae torpentis 
exnndant, vocali sonn, pcrflahili tinnitu fidium resultantes. 
Deniqno pro pliilosoplio cantor vi in locum oratoris doctor 


artium ludicrurum accitur et bibliothecis sepulcrorum ritu 
in pei'petuurn clausis organa fabricantur hydraulica et 
lyrae ad specicm carpentorum ingentes tibiaeque et liistri- 
onici gestiis instrumeiita non levia. 

5 Postremo ad id indignitatis est veiitum, ut cum pere- 19 
grini ob formidatam hand ita dudum aliiiientorum inopiam 
pellerentnr ab urbe praecipites, sectatoribus disciplinarmn 
liberalium impendio paucis sine respiratione ulla extrusis, 
tenoreutnr niinimarum adseclae veri, quique id simularunt 

10 ad tompus et tria milia saltatricum ue interpellata quidem 
cum choris todidemque remanerent magistris. Et licet 20 
quocumque oculos flexeris feminas adfatim multas spectare 
cirratas, quibus, si nupsissent, per aetatem ter iam nixus 
poterat subpetere liberorum, ad usque taedium pedibus 

ispavimenta tergentes iactari volucriter gyris, dum expri- 
munt innumera simulacra quae finxere fabulae theatrales. 

Illud autem non dubitatur quod cum esset aliquandoSl 
virtutum omnium domicilium Roma, ingenuos advenas 
plerique nobilium, ut Homerici bacarum suavitate Lo- 

2otophagi, humanitatis multiformibus officiis retentabant. 
Nunc vero inanes flatus quorundam vile esse quidquid ex- 22 
tra urbis pomerium nascitur aestimant praeter orbos et 
caelibes, nee credi potest qua obsequiorum diversitate co- 
luntur homines sine liberis Romae. [. . •] 

25 Ex turba vero imae sortis et paupertinae in tabcrnis25 
aliqui pernoctant viuariis, non nulli velariis umbraculorum 
theatralium latent quae Campanam imitatus lasciviam 
Catulus in aedilitate sua suspendit omnium primus ; aut 
pugnaciter aleis certant turpi sono fragosis naribus intror- 

30 sum reducto spiritu concrejiantes; aut quod est studiorum 
omnium maximum ab orto lucis ad vesperam sole fatiscunt 
vel pluviis, per minutias aurigarum equorumque praecipua 
vel delicta scrutantcs. Et est admodum mirum videreSG 
plebcm innumeram mentibus ardore quodam infuse cum 


dimicationum curuliuin evcutu pendentem. Haec si- 
miliaque memorabilc nihil vcl seriiun agi Romae per- 

Booh XVI., 10, 5 : The Beaut;i of Rome. 

5 Cumque urbi propinquaret, senatus officia reverendasque 5 
patriciae stirpis effigies ore sereno contemplans non nt 
Ciiieas ille Pyrri legatus in unnm coactam multitndinem 

Cregnm sed asylum mundi totius adesse existimabat. Vnde 
cum so vertisset ad plebem, stupebat, qua celeritate omne 
quod ubique est hominum genus confluxerit Eomam. Etio 
tamquam Eupliratem armorum specie territurus aut Rlie- 
num altrinsecus praceuntibus signis insidebat aureo solus 
ipse carpento fulgenti claritudino lapidum variorum quo 

7 micante lux quaedam misceri \idebatur alterna. Eumque 
post antegressos multiplicis alios purpureis subtegminibiisis 
texti circumdedere dracones hastarum aureis gemmatisque 
summitatibus inligati, hiatu vasto perflabiles et ideo velut 
ira perciti sibilantes caudarumque volumina relinquentes 

Sin ventum. Et incedebat liinc inde ordo geminus arma- 
torum clipeatus atque cristatus corusco lumine radians, 20 
nitidis loricis indutus, sparsique cataphracti equites, quos 
clibanarios dictitant, personas tlioracum muniti tegminibus 
et limbis ferreis cincti, ut Praxitelis manu polita crederes 
simulacra, non viros : quos lamminarum circuli tenues 
apti corporis flexibus ambiebant per omnia membra di-25 
ducti ut, quocumque artus necessitas conmovisset, vesti- 

9tus congrueret iunctura coliaerenter aptata. Augustus 
itaque faustis vocibus adpellatus minime vocum lituo- 
rumque intonante fragore coliorruit, talem se tamque 
inmobilem, qualis in provinciis suis viscbatur, ostendens. 30 

10 Nam et corpus ]ierliiimilo curvabat portas ingredieus eel- 


sas et velut collo munito rectam aciem himinum tendens 
nee dextra vultum nee laeva fiectebat tamquam figmentum 
hominis : non cum rota eoneuteret nutans, nee spuens aut 
OS aut nasum tergens vel fricans, manumve agitans visus 

5 est umquam. Quae lieet adfectabat, erant tamen Imee et 1 
alia quaedam in eiteriore vita patientiae non medioeris 
indicia, ut existimari dabatur, uni illi coneessae. Quod 12 
auteni per omne tempus imperii nee in eonsessum vehiculi 
quemquam suscepit, nee in trabea socium privatum adsci- 

10 vit, ut feeere principes eonsecrati. et similia multa quae 
elatus in arduum supercilium tamquam leges aequissimas 
observavit, praetereo memor ea me rettulisse cum incidis- 

Proinde Koraam ingressus imperii virtutumque omnium 13 

islarem, cum venisset ad rostra, persiDectissimum priseae 
potentiae forum, obstupuit perque omne latus quo se oculi 
contulissent miraeulorum densitate praestrictus, adloeutus 
nobilitatem in curia populumque e tribunali, in palatium 
receptus favore multipliei, laetitia fruebatur optata, et 

aosaepe, cum equestris ederet ludos, dicaeitate plebis oblec- 
tabatur nee superbae nee a libertate eoalita desciscentis, 
reverenter modum ipse quoque debitum servans. Non 14 
enim, ut per civitates alias, ad arbitrium suum eertamina 
finiri patiebatur, sed ut mos est variis easibus permittebat. 

25Deinde intra septem montium eulmina per adclivitatis 
planitiemque posita urbis membra eonlustrans et sub- 
urbana, quidquid viderat primum, id eminere inter alia 
cuneta sperabat : lovis Tarpei delubra, quantum terrenis 
divina praecellunt ; lavacra in modum provineiarum ex- 

30 strueta ; amphitlieatri molem solidatam lapidis Tiburtini 
compage ad cuius summitatem aegro visio humana con- 
scendit ; Pantheum velut regionem teretem speeiosa celsi- 
tudine fornieatam ; elatosque vertices scansili suggestu 
consulum et priorum principum imitamenta portantes et 



Vrbis tenipliim forumque Pacis et Pompei theatrum et 
Odeum et Stadium aliaque inter haec decora urbis aeter- 
15nae. Verum cum ad Traiani forum venisset, singularem 
sub omni caelo structuram, ut opinamur, etiam numinum 
adsensione mirabilem, haerebat adtonitus per giganteos5 
contextus circumferens mentem uec relatu effabiles nee 
rursus mortalibus adpetendos. Omni itaque spe liuius 
modi quidquam conandi depulsa Traiani equum solum 
locatum in atrii medio, qui ipsum principem vehit, imitari 

16 se velle dicebat et posse. Cui prope adstans regalis Or- lo 
mizda, cuius e Perside discessum su]3ra monstravimus, 
respondit astu gentili 'ante,' inquit, 'imperator stabulum 
talc condi iubeto, si vales: equus quem fabricare disponis, 
ita late succedat, ut iste quem videmus.' Is ipse inter- 
rogatus quid de Roma sentiret, id tantum sibi placuisse 15 

17 aiebat, quod didicisset ibi quoque homines mori. Multis 
igitur cum stupore visis liorrendo impcrator in fama que- 
rebatur ut invalida vel maligna, quod augens omnia semper 
in mains erga haec explicanda quae Romae sunt obsolescit : 
deliberansque din quid ageret, urbis addere statuit orna-20 
mentis, ut in niaximo circo erigeret obeliscum cuius ori- 
ginem formamquo loco competenti monstrabo. 

Booh XVI., 12, 1: Battle of Strasbunj, 357 A.B. 

1 12. Quo dispalato foedo terrore Alamanorum reges 
Chonodomarius et Vestralpus, Vrius quin etiam et Yrsi-25 
cinus cum Serapione et Suomario et Hortario in unum 
robore virium suarum omni conlecto consedere prope 
urbem Argentoratum, extrema metuentem Caesarem ar- 
bitrati retrocessisse cum ille turn etiam perficiendi muni- 

2menti studio stringeretur. Erexit auteni confidentiamso 
caput altius adtollentem Scutarius perfuga qui conmissi 


criminis metuens poenam transgressus ad eos post ducis 
fugati discessum armatorum tredecim milia tantuin re- 
mansisse cum Iiiliano docebat — is enim Humerus eum se- 
quebatur — barbara feritate certamiuum rabiem undique 

5 coucitante. Cuius adseveratione eadem subiude repli- 3 
cantis ad maiora stimulati fiducia missis legatis satis pro 
imperio Caesari mandaverunt ut terris abscederet virtu te 
sibi quaesitis et ferro : qui ignarus pavendi nee ira nee 
dolore perculsus sed fastus barbaricos rideus tentis legatis 

load usque perfectum opus castrorum in eodem gradu con- 
stantiae stetit inmobilis. 

Agitabat autem miscebatque omnia sine modo ubique4 
sese diffunditans et princeps audendi periculosa rex Cho- 
nodomarius ardua subrigens supercilia ut saepe secundis 

15 rebus elatus. Nam et Decentium Caesarem superavits 
aequo Marte congressus et civitates erutas multas vastavit 
et opulentas licentiusque din nullo refragante Gallias jier- 
sultavit. Ad cuius roborandam fiduciam recens quoque 
fuga ducis accessit numero praestantis et viribus. Ala- 6 

20 mani enim scutorum insignia contuentes norant eos milites 
permisisse paucis suorum latronibus terram quorum metu 
aliquotiens, cum gradum conferrent, amissis pluribus abi- 
ere dispersi. Quae anxie ferebat soUicitus Caesar quod 
trudente ipsa necessitate digresso periculis cum paucis 

25 licet fortibus, populosis gentibus occurrere cogebatur. 

lamque solis radiis rutilantilius tubarumque concincntc? 
clangore pedestres copiae lentis incessibus educuntur 
earumque lateri equcstres coniunctae sunt turmae inter 
quas catapliractarii eraut et sagittarii, formidabile genus 

soarmorum. Et quoniam a loco, unde Eomana promotaS 
sunt signa, ad usque vallum barbaricum quarta leuga sig- 
nabatnr et decima, id est unum et viginti milia passuum, 
utilitati securitatique recte consulens Caesar revocatis 
praccursatoribus iain antegressis indictaque solitis voeibus 


quietc cuneatim circumsistentis adloqnitur genuina placi- 
clitate sermonis : 
9 'Vrget ratio salntis tuendae coumnnis, nt parcissime 
dicani, noii iacentis animi Caesarem hortari vos et orare, 
conmilitones mei, ut adulta robnstaque virtute confisis 
cautiorem viam potins eligamns ad toleranda vel ad de- 
pellenda quae sjierantur, non praeproperam et ancipitem. 

10 Vt enim in periculis iuventntem impigram esse convenit 
et aiidacem, ita cum res postulat, regibilem et consultam. 
Quid igitur censeo, si arbitrium adfuerit vestrum, iustaque lo 

11 sustinet indignatio, paucis absolvam. lani dies in meri- 
diem vergit, lassitudine nos itineris fatigatos scrupulosi 
tramites excipient et obscuri, nox seuesceute luna uuilis 
sideribus adiuvauda, terrae protinus aestu flagrantes nullis 
aquarum subsidiis f ultae : quae si dederit quisquam con- 15 
mode posse transiri, ruentibus hostium examiuibus post 
otium cibique refectionem et potns, quid nos agimus ? 
quo vigore inedia siti laboreque membris marceutibus 

12 occurramus ? Ergo quoniam negotiis difficillimis saepe 
dispositio temiDcstiva prospexit et statum nutantium re- 20 
rum recto consilio in bonam partem accepto aliquotiens 
divina remedia repararunt, hie quaeso vallo fossaque cir- 
cumdati divisis vigiliis quiescamus somnoque et victn 

,■ congruis potiti pro tempore, pace dei sit dictum, triumpha- 
turas aquilas et vexilla victricia prime lucis moveamus25 

13 Nee finiri perpessi quae dicebantur, stridore dentium 
infrendentes ardoremque pugnandi hastis inlidendo scuta 
monstrantes, in hostem se duci iam conspicuum exorabant, 
caelestis dei favore fiduciaque sui et fortunati rectoris ex- 30 
pertis virtutibus freti atque, ut exitus docuit, salutaris 
quidam genius praesens ad dimicandum eos, dum adesse 

14potuit, incitabat. Accessit huic alacritati plenus celsa- 
rum potestatum adsensus maximeque Florentii praefecti 


praetorio, periculose qnidem sed ratione secunda piignan- 
dnm esse censentis dum instarent barbari conglobati, qni 
si diffluxisseiit, motum militis in seditiones iiativo calore 
propensioris ferri non posse aiebat, extortam sibi victo- 

5 riam, ut putavit, non sine ultimorum conatu graviter tole- 
ratui'i. Addiderat autem fiduciam nostris consideratio 15 
gemina recordantibns quod anno nuper emenso Ilomanis 
per transrhenana spatia fusius volitantibus nee visus est 
quisqiiam laris sni defensor nee obvius stetit sed concaede 

loarborum densa undique semitis clausis sidere nrente bru- 
mali aegre vixere barbari longins amendati, qnodqne im- 
peratore terras eornm ingresso nee resistere ansi nee ap- 
parere pacem impetraverunt supj^Hciter obseerantes. Sed 16 
nullns mutatam rationem temporis advertebat quod tunc 

istripertito exitio premebantur imperatore urgente per Rae- 
tias, Caesare proximo nusquam elabi permittente. finitimis, 
quos hostis fecere discordiae, niodo non occipitia concul- 
cantibus bine indeque einctoruni. Postea vero pace data 
discesserat imperator et sedata iurgiorum materia vicinae 

2ogentes iam concordabant et turpissimus ducis Romani di- 
gressus ferociam natura conceptam auxit in maius. Alio 17 
itideni modo res est adgravata Romana ex negotio tali. 
Regit duo fratres vinculo pacis adstricti quam anno prae- 
terito impetraverant a Constantio, nee tumultuare nee 

25eonraoveri sunt ausi. Sed paulo postea uno ex his Gun- 
domado, qui potior erat fideique firmioris, per insidias in- 
terempto omnis eius populus cum nostris hostibus con- 
spiravit et confestim Vadomariiplebs — ipse enim religione 
prohibebatur, ut adserebat — agminibusbella cientiumbar- 

3obarorum sese eoniunxit. 

Cunctis igitur summis infimisque adprobantibus tunc 18 
opportune congredienduni nee de rigore animbrum quid- 
quam remittentibus exelamavit subito signifer 'perge, feli- 
cissime omnium Caesar, quo te fortuna prosperior ducit : 


tandem per te virtutem et consilia militare sentimus. I 
praevius ut faustus antesiguanus et fortis, experieris, quid 
miles sub conspectu bellicosi ductoris testisque individui 
gerendorum, modo adsit superum numen, viribus efficiet 

19 excitatis.' His auditis cum nullae laxarentur indutiae, pro- 5 
motus exercitus prope collem advenit molliter editum, 
opertum segetibus iam maturis, a superciliis Rheni baud 
longo intervallo distautem ; e cuius summitate specula- 
tores hostium tres cquites exciti subito nuntiaturi lioma- 
num exercitum adventare festinarunt ad suos, unus vero 10 
pedes qui sequi non potuit, captus agilitate nostrorum in- 
dicavit per triduum et trinoctium flumen transisse Germa- 

20nos. Quos cum iam prope densantes semet in cuneos 
nostrorum conspexere ductores, steterunt vestigiis fixis, 
antepilanis hastatisque et ordinum primis velut insolubili 15 

21 muro fundatis et pari cautela hostes stetere cuneati. Cum- 
que ita, ut ante dictus, docuerat perfuga, equitatum omnem 
a dextro latere sibi vidissent oppositum, quidquid apud eos 
per equestris copias praepollebat, in laevo cornu locavere 
coufertum, Isdemque sparsim pedites miscuere discursa-20 

23 tores et leves profecto ratione tuta poscente. Norant enim 
licet prudentem ex equo bellatorem cum clibanario nostro 
congressum frena retinentem et scutum, basta una manu 
vibrata, tegminibus ferreis abscondito bellatori nocere non 
posse, peditem vero inter ipsos discriminum vertices, cum 25 
nibil caveri solet praeter id quod occurrit, bumi occulte 
reptantem latere forato iumenti incautum rectorem prae- 

23 cipitem agere levi negotio trucidandum. Hoc itaque dis- 
posito dextrum sui latus struxere clandestinis insidiis et 
obscuris. Ductabant autem populos omnis pugnacis etao 
saevos Cbonodomarius et Serapio potestate excelsiores ante 

24 alios reges. Et Cbonodomarius quidem, nefarius belli 
totius iucentor, cuius vertici flammeus torulus aptabatur, 
antcibat cornu siiiistrum audax et fidcns ingenti robore 


lacertorum, nbi ardor proelii spcrabutnr inmauis ; eqiio 
spumaute sublimior, crectus in iaciiluin formidandae vasti- 
tatis armorumque nitore conspicuus, antea strenuus et 
miles et utilis praeter ceteros ductor, Latns vero dextriim 2o 
5 Serapio agebat, etiam turn adultae lanuginis iuvenis, effi- 
cacia praecnrrens aetatem ; Mederichi fratris. Chono- 
domarii filius, hominis quoad vixerat perfidissimi ; ideo 
sic adpellatus, quod pater eius diu obsidatus pignore ten- 
tus in Galliis doctusque Graeca quaedam arcana hunc 

lofilinm suum Agenariclium genitali vocabulo dictitatum ad 
Serapionis transtulit nomen. Hos sequebantur potestate 26 
proximi reges numero quinque regalesque decern et opti- 
matum series magna armatorumque milia triginta et quin- 
que, ex variis nationibus parti m mercede, partim pacto 

15 vicissitudinis reddendae quaesita. 

lamque torvum concrepantibus tubis Severus dux Ro-27 
manorum aeiem dirigens laevam cum prope fossas arma- 
torum refertas venisset, unde dispositum erat ut abditi 
repente exorti cuncta turbarent, stetit impavidus suspecti- 

2oorque de obscuris nee referre gradum nee ulterius ire 
temptavit. Quo viso animosus contra labores maximos 28 
Caesar ducentis equitibus saeptus, ut ardor negotii flagi- 
tabat, agmina peditum impetu veloci discurrens verbis lior- 
tabatur. Et quoniam adloqui pariter omnis nee longitudo 29 

25 spatiorum extenta nee in unum coactae multitudinis per- 
mitteret crebritas — et alioqui vitabat gravioris invidiae 
pondus, ne viderctur id adfectasse quod soli sibi deberi 
Augustus existimabat — cautior sui hostium tela praeter- 
volans bis et similibus notes pariter et ignotos ad facien- 

30 dumfortiter accendebat 'advenit, o socii, iustum pugnandi 30 
iam tempus olini exoptatum mibi vobiscum, quod antehac 
arcessentes, arma inquietis motibus poscebatis/ Item cum 31 
ad alios postsignanos in acie locates extrema venisset 'en/ 
inqnit, 'conmilitones, diu speratus praesto est dies com- 



pellens nos omnis elntis pristinis maculis Romanae maie- 
stati reddere propriumdecus. Hi sunt barbari quos rabies 
et iiimodicus furor ad perniciem rerum suarum coegit 
33occurrere nostris viribus opprimendos.' Alios itidem bel- 
landi usu diutino callentes aptius ordinans his exhorta-5 
tionibus adiuvabat 'exsurgaraus viri fortes, propellamus 
fortitudine congrua inlisa nostris partibus probra, quae 

33 contemplans Caesaris nomen cunctaiido suscepi.' Quos- 
cumque autem pugnae signum inconsulte poscentis ruptu- 
rosque imperium inrequietis motibus praevideret 'quaeso, 
inquit, 'ne hostis vertendos in fugam sequentis avidius 
futurae victoriae gloriam violctis, nen quis ante necessita- 
tem ultimam eedat. Nam fugituros procul dnbio dese- 
ram, hostium terga caesuris adero indiscretus, si hoc pen- 
satione moderata fiat et cauta.' is 

34 Haec aliaque in cundern modum saepius replicando 
maiorcm exercitus partem primae i)arl)arorum opposuit 
fronti et subito Alamanorum peditum fremitus indigna- 
tioni mixtus auditus est nnanimi conspiratione vociferan- 
tium relictis equis secum oportere versari regalis, ne, siquid 20 
contigisset adversum, deserta miserabili plebe facilem dis- 

35cedendi copiam reperirent. Ilocque comperto Chonodo- 
marius iumento ipse statim desiluit et secuti eum residui 
idem facere nihil morati, nee enim eorum quisquam am- 
bigebat partem suam fore victricem. -•'' 

36 Dato igitur aenatorum accentu sollemniter signo atl 
pugnandum utrimque magnis concursum est viribus. Pro- 
pilabantur missilia et properantcs cito quam considerato 
cursu Germani telaque dextris explicantes involavere nos- 
trorum equitnm turmas frendentes inmania eorumqueso 
ultra solitum saevientium comae fluentes horrebant et 
clucebat quidam ex oculis furor, quos contra pertinax 
miles scntorum obicibus vertices tegens eiectansque gla- 
dios vel tela coucrispans mortem minitantia perterrebat. 


Cumque in ipso proeliorum firticiilo eques se fortiter con- 37 
tunnaret et muniret latera sua firmius pedes, frontem 
artissimis conserens parmis, erigebantur crassi pulveris 
nubes variique fuere cliscursns nunc resistentibus, nunc 

5 cedentibus nostris et obnixi genibus quidam barbari peri- 
tissimi bellatores hosteni proj)ellere laborabant, sed desti- 
nations nimia dexterae dexteris miscebantur et umbo 
trudebat umbonem caelumqne exultantium cadentiumque 
resonabat a vocibus magnis et cum cornu sinistrum altius 

logradiens urgentium tot agmina Germanorum vi nimia 
pepulisset, iretque in barbaros fremens, equites nostri 
cornu tenentes dextrum, praeter spem incondite disces- 
serunt, dumque primi fugientium postremos impediunt, 
gremio legionum protecti fixerunt integrate proelio gra- 

isdum. Hoc autem exinde acciderat, quod, dum ordinum 38 
restituitur series, catapbracti equites viso rectore suo levi- 
ter vulnerato et consorte quodam per cervicem equi la- 
bentis pondere armorum oppresso dilapsi qua quisque po- 
terat peditesque calcando cuncta turbassent, ni conferti 

aoilli sibique vicissim innixi stetissent inmobiles. Igitur 
cum equites nihil praeter fugae circumspectantis praesidia 
vidisset longius Caesar, concito equo eos velut repagulum 
quoddam cohibuit. Quo agnito per purpureum signum 39 
draconis, submitati hastae longioris aptatum velut senec- 

25 tutis pendentis exuvias, stetit unius turmae tribunus et j)al- 
lore timoreque perculsus ad aciem integrandam recurrit. 
Vtque in rebus amat fieri dubiis, eosdem lenius incrcpans 40 
Caesar 'quo,' inquit, 'cedimus, viri fortissimi ? An igno- 
ratis fugam quae salutem numquam repperit, inriti cona- 

3otus stultitiam indicare ? redeamus ad nostros, saltim glo- 
riae futuri participes, si eos pro re publica dimicantis non 
relinquimus iuconsulte.' Haec reverenter dicendo reduxit 41 
omnis ad munia subeunda bellandi imitatus salva differen- 
tia veterem Syllam qui, cum contra Archelaum Mithridatis 


ducem edncta acie proelio fatigabatur ardenti, relictus a 
militibus cunctis cucurrit in ordinem primnm raptoque et 
coniecto vexillo in partem liostilcm ' ite,' dixerat, ' socii 
periculorum electi et scitautibns ubi relictns sini impera- 
tor, respondete nihil fallentes : solus in Boeotia pro omni- 5 
bus nobis cum dispendio sanguinis sui decernens.' 

42 Proinde iVlamani pulsis disiectisque equitibus nostris 
primam aciem peditum incesserunt, earn abiecta resis- 

4a tendi animositate pulsuri, Scd postquam cominus ven- 
tum est, pugnabatur paribus diu momentis. Cornuti 10 
cnim et Braccliiati usu proeliorum diuturno firmati eos 
iam gestu terrentis barritum cicre vel maximum, qui 
clamor ipso fervore certaminum a tcnui susurro exoriens 
paulatimque adulescens ritu extollitur fluctuum cautibus 
inlisorum. laculorum deinde stridentium crebritate hinc 15 
indeque convolante pulvis aequali motu adsurgens et 
prospectum eripiens arma armis corporaque corporibus 

44obtrudebat. Sed violentia iraque inconpositi barbari in 
modum exarsere fiammarum nexamque scutorum compa- 
gem quae nostros in modum testudiuis tuebatur, scinde-20 

45 bant ictibus gladiorum adsiduis. Quo cognito opitulatum 
conturmalibus suis celeri cursu Batavi venere cum regi- 
bus — formidabilis manus, extremae necessitatis articulo 
circumventos, si iuvisset fors, ereptura — torvumque ca- 

46nentibus classicis adultis viribus certabatur. Verum Ala- 25 
mani bella alacriter ineuntes altius anhelabant velut quo- 
dam furoris adfectu opposita omnia deleturi. Spicula 
tamen verrutaque missilia non cessabant ferrataeque 
arundines fundebantur, quamquam etiam conminus mu- 
cro feriebat contra niucronem et loricae gladiis findeban-30 
tur et vulnerati nondum effuso cruore ad audendum exer- 

47 tins consurgebant. Pares enim quodam niodo coivere cum 
paribus, Alamani robusti et celsiores, milites usu nimio 
dociles : illi feri et turbidi, hi quieti et cauti ; aniniis isti 


fidentes, grandissimis illi corporibus freti. Eesurgebat48 
tamen aliqnotiens armorum pondere pulsus loco Eomanus 
lassatisque impressiis genibus laevum reflectens poplitem 
barbarus subsidebat hostemultro lacessens, quod indicium 

sest obstinationis extremae. Exilnit itaque subito ardens49 
optimatium globus, inter quos decernebant et reges, et 
sequente vulgo ante alios agmina nostrornm inrupit et 
iter sibi aperiendo ad usque Primanorum legionem perve- 
nit locatam in medio — quae confirmatio castra praetoria 

10 dictitatur — ubi densior et ordinibus f requens miles instar 
turrium fixa firmitate consistens proelium maiore spiritu 
repetivit et vulneribns declinandis intentus seqne in mo- 
dum mirmillonis operiens hostium latcra quae nudabat ira 
flagrantior, districtis gladiis perforabat. At illi prodigerc50 

isvitam pro victoria contendentes temptabant agminis nostri 
laxare compagem. Sed continnata serie peremptornm 
quos Eomanus iam fidentior stravit, succedebant barbari 
superstites interfectis auditoque occumbentium gemitu 
crebro, pavore perfusi torpebant. Fessi deniquo tot acrum- 51 

2onis et ad solam deinceps strenui fugam per diversos tra- 
mites tota celeritate egredi festinabant ut e mediis saevien- 
tis pelagi fluctibus quocumque avexerit ventus eici nautici 
properant et vectores, quod voti magis quam spei fuisse 
fatebitur quilibet tunc praescns. Aderatque propitiati nu- 52 

25 minis arbitrinm clemens et secans terga cedentium miles 
cum interdum flexis ensibus feriendi non subpeterent in- 
strumental ipsis barbaris tela eorum vitalibus inmerge- 
bat, nee quisquam vulnerantium sanguine iram explevit 
nee satiavit caede multiplici dexteram vel miseratus sub- 

3oplicantem abscessit. lacebant itaque plurimi transfixi 53 
letaliter remedia mortis compendio postulantes, alii semi- 
neces labente iam spiritu lucis usuram ocnlis morientibns 
inquirebant, quorundam capita discissa trabalibus telis 
et pendentia iugulis cobaerebant, pars per lutosum et 


lubricnm solum in sauciornm crnore lapsi intactis ferro 
54corporibus acervis superruentiuni obruti necabantur. 
Quae ubi satis evenere prosperrime, validius instante vic- 
tore acnmina densis ictibns hebescebant splendentesqne 
galeae sub pedibns volvebantur et scuta, ultimo denique 5 
trudente discrimine barbari, cum elati cadaverum aggeres 
exitus impedirent, ad subsidia fiuminis petivere quae sola 
(■35 restabaut eorum terga iam perstriugentis. Et quia cursu 
sub armis concito fugientis miles indefessus urgebat, qui- 
dam nandi peritia eximi se posse discriminibus arbitrati 10 
auimas fluctibus conmiserunt. Qua causa celeri corde 
futura praevidens Caesar cum tribunis et ducibus clamore 
obiugatorio prohibc])at, ue liostcm avidius sequens uostro- 

56 rum quisquam se gurgitibus coumitteret verticosis. Vnde 
id observatum est ut marginibus insistentis conf oderent 15 
telorum varictate Germauos, quorum siquem morti velo- 
citas subtraxisset, iacti corporis poudere ad ima flumiuis 

57 subsidebat. Et velut in quodam theatrali spectaculo 
aulaeis miranda monstrantibus multa licebat iam sine 
mctu videre, nandi strenuis quosdain nescios adhaerentis, 20 
fluitantis alios cum expeditioribus linquerentur ut sti- 
pites ct, velut luctante amnis violentia vorari quosdam 
fluctibus involutos, non nullos clipeis vectos praeruptas 
undarura occursantium moles obliquatis mcatibus decli- 
nantes ad ripas ulteriores post multa discrimina pervenire. 25 
Spumans denique cruore barbarico decolor alveus insueta 
stupebat augraenta. 

58 Dum haec aguntur, rex Chonodomarius repcrta copia 
discedendi lapsus per funerum strues cum satellitibus 
paucis celeritate rapida properabat ad castra, qiuae propeso 
Tribuncos et Concord iam munimenta Eomana fixit iutre- 
pidus, ut escensis navigiis dudum paratis ad casus anci- 

59 pites in secretis se secessibus amfindaret. Et quia non nisi 
Eheno transito ad territoria sua poterat pervenire, vultum 


ne agnosceretnr operiens, sensim rettulit pedem. Cumqiie 
propinquaret iam ripis, lacmiam palnstribus aquis inter- 
fusam circumgrediens ut transiret, calcata mollitie 
glutinosa, equo est evoliitns et coiifestira licet obeso 

5Corpore gravior ad subsidium vicini collis evasit, qiiem 
agnitum — nee enim potnit celare qui fuerit, fortunae 
prioris magnitudine proditiis — statini anhelo enrsii cohors 
cum tribune secuta, armis circumdatnm aggerem nemo- 
rosum cautius obsidebat,perrnmpere verita,ne fraudelatenti 

winter ramorum tenebras exciperetur occultas. Qnibus60 
visis compulsus ad ultimos metus ultro se dedit solus 
egressus comitesque eius ducenti numero et tres amici 
iunctissimi, flagitium arbitrati post regem vivere, vel pro 
rege non mori, si ita tulcrit casus, tradidere se vinciendos. 61 

isVtqne nativo more sunt barbari humiles in adversis, 
disparesque in secundis, servus alienae voluntatis trabe- 
batur pallore confusus claudente noxarum conscientia 
linguam, inmensum quantum ab eo differens qui post 
feros lugubrisque terrores cineribus Galliarnm insultans 

2omalta minabatur et saeva. 

Quibus ita favore superni numinis terminatis post ex- 62 
actum iam diem occinente liticine revocatus invitissimus 
miles prope supercilia Rheni tendebat scntorumque or- 
dine multiplicato vallatus victu fruebatur et sommo. Ce-63 

25ciderunt autem in bac pugna Romani quidem ducenti et 
quadraginta et tres rectores vero quattuor; Baiiiobaudes 
Cornutorum tribunus adaeque Laipso et Innocentins cata- 
pbractarios ducens et vacans quidam tribunus cuius non 
subpetit nomen : ex Alaraanis vero sex milia corporum nuni- 

3oeratasunt in canipoconstrata et inaestimabiles mortuorum 
acervi per undas fluminis ferebantur. Tunc lulianus, ut 
erat fortuna sui spectatior meritisque magis quam imperio 
potens, Augustus acclamatione concordi totius exercitns ad- 64 
pellatus ut agentis petulantius milites increpabat, id se 


65 nee sperare nee adipisci velle inrando confirmans. Et iit 
augeret eventus seeundi laetitiam, concilio eonvocato pro- 
positisque praemiis, propitio ore Chonodomarinm sibi iussit 
ofEerri. Qui primo curvatus, delude humi subpliciterfusiis 

66 gentilique prece veniam poscens bono animo esse est iussus. s 
Et diebns postea panels ductus ad comltatum Imperatorls 
mlssusque exlnde Romain In castris peregrlnls quae In 
monte sunt Caello, morbo veternl consumptus est. 

Booh XXII., 15: The Nile. 

3 Pauca itaque super Nllo, quern Aegyptum Homerusio 
adpellat, praestrlngi convenlet, mox ostendendis allis quae 

4 sunt In his reglonlbus admlranda. Orlglnes fontinm Nill, 
ut mihl quldem vlderl solet, slcut adhuc factum est, poste- 
rae quoque Ignorabunt aetates. Verum quonlam fabu- 
lantes poetae varlantesque geograplil in diversa latentemis 
notltiam sclndunt, opiniones eorum veritatl confinis, ut 

5arbitror, expedlam panels. Adfirmant allqui physicorum 
in subiectls septentrionl spatlis, cum hiemes frigldae 
cuncta constrlngunt, magnltudines nivium congelascere, 
easque postea vi flagrantis slderls resolutas, fluxis umori-20 
bus nnbis efficere gravidas quae in merldianam plagam 
etesiis flantlbns pulsae, expressaeque tepore nimlo incre- 

6 menta nbertlm snggerere Nilo creduntur. Ex Aethioplcis 
inibrlbus qui abnndantes in tractibus illis per aestus tor- 
ridos cadere memorantur, exundationes elus erigi anniss 
temporibus adserunt alii praestltutls, quod utrumque 
dissonare videtur a veritate, Imbres enlm apud Aethlo- 
pas aut numquam aut per intervalla temporum longa 

7 cadere memorantur. Opinio est celebrlor alia, quod spi- 
rantlbus prodromis, perque dies quadraginta et quinqueso 
etesiarum continiiis flatlbus repellentibus elus meatum, 


velocitate cohibita, snperfusis fluctibus intumescit. Et 
reluctante spiritu coiitroverso adulescens in mains, hinc 
vi reverberante ventorum, inde urgente cursu venarurn 
perennium, progrcdicns in sublime tegit omnia et Tinmo 

5subj)ressa per snpina campornm speciem exhibet maris. 
Rex autem luba Punicornm confisus textn librorum a 8 
moute quodam oriri eum exponit qui situs in Mauritania 
despectat oceanum, liisque indiciis hoc proditum ait, quod 
pisces et herbae et beluae similes per eas paludes gignun- 

lotur. Aethiopiae autem partis praetermeans Nilus nomi-9 
num diversitate decursa quae ei orbem peragranti nationes 
indidere compluris, aestuans inundatione ditissima ad cata- 
ractas id est praeruptos scopulos venit, e quibus praecipi- 
tans ruit potius quam fluit : unde Atos olim accolas usu 

isaurium fragore adsiduo deminuto necessitas vertere solum 
ad quietiora coegit. Exinde lenius means per ostia septem 10 
quorum singula perpetuorum amnium usum et faciem 
praebent, nullis per Aegyptum aquis externis adiutus 
eiectatur. Et praeter amnis plurimos ex alveo derivatos 

2oauctore, cadentisque in subpares eius, septem navigabiles 
sunt et undosi quibus subiecta vocabula veteres indide- 
runt : Heracleoticus, Sebennyticus, Bolbiticus, Pathmiti- 
cus, Mendesius, Taniticus et Pelusiacus. Oriens autem 11 
inde, ut dictum est, propellitur e paludibus ad usque 

25cataractas iusulasque efficit jiluris quarum aliquae ita 
porrectis aquis dicuntur extentae ut singulas aegre tortio 
die relinquat. Inter quas duae sunt clarae Meroe et Delta, 12 
a triquetrae litterae forma hoc vocabulo signatius adpel- 
lata. Cum autem sol per Cancri sidus coeperit vein, au- 

3ogescens ad usque transitum eius in Libram, diebusque 
centum sublatius lluens niinuitur postea et mitigatis 
ponderibus aquarum navibus antca pervios equitabiles 
canipos ostendit. Abandc itaque luxurians ita est noxius, 13 
ut infructuosus, si venerit parcior : gurgituin enim nimie- 


t.ate iimcctans diutius terras culturas moratur agronim, 
parvitate autem minatur sterilis segetes. Eiimque nemo 
aliquando extolli cubitis altins sedccim possessor optavit. 
Et si inciderit moderatius, aliquotiens iactae sementes in 
liquore pinguis cespitis cum augmento fere septuagesimo 5 
renascuntur : solusque fluminum auras nullas inspirat. 

Book XXII. , 16, 7 : Alexandria. 

7 Alexandria enim vertex omnium est civitatum, qnam 
multa nobilitant et magnifica conditoris altissimi et arclii- 
tecti sollertia Dinocratis qui, cum ampla raoenia fundaretio 
et pulchra paenuria calcis ad momentum parum repertae 
omnis ambitus linealis farina respersit, quod civitatem 
post haec alimontorum uberi copia circumfluere fortuito 

8 monstravit. Inibi aurae salubriter spirantes, aer tranquil- 
lus et Clemens atque, ut periculum docuit per varias con- 15 
lectum aetates, nullo paene die incolentes banc civitatem 

gsolem serenum non vident. Hoc litus cum fallacibus et 
insidiosis accessibus adfligeret antehac navigantis dis- 
criminibus plurimis, excogitavit in portu Cleopatra turrim 
excelsam, quae Pbaros a loco ipso cognominatur, praelu-20 
cendi navibus nocturna suggerens ministeria, cum quondam 
ex Partbenio pelago venientes vel Libyco, per pandas oras 
et patulas, montium nullas speculas vel coUium signa cer- 
nentes, arenarum inlisae glutinosae mollitiae frangeren- 

10 tur. Ilaec eadem regina beptastadium, sicut vix credenda 25 
celeritate, ita magnitudine mira construxit ob causam no- 
tam et necessariam. Insula Pbaros, ubi Protea cum pbo- 
carum gregibus diversatum Ilomerus fabulatur inflatius, a 
civitatis litore mille passibus disparata Rbodiorum erat 

11 obnoxia vectigali. Quod cum in die quodam nimium 30 
quantum petituri venissent, femina callida semper in 


frandes, sollcmnium sjiecie feriarum isdcm iiublicanis 
secum ad suburbaiia perductis, opus iusserat inrequietis 
laboribus consummari et septem diebus totidem stadia 
molibus iactis in mare, solo propinqiianti terrae sunt vin- 

5 dicata. Quo cum vebiculo ingressa errare ait Rhodios in- 
sularum non continentis portorium flagitantis. 

His accedunt altis sufflata fastigiis templa. Inter quae 12 
eminet 8erapeum, quod licet minuatur exilitate verborum, 
atriis tamen columnariis amplissimis et spirantibus signo- 

10 rum figmentis et reliqua operum multitudine ita est exor- 
natum, ut post Capitolium, quo se venerabilis Roma in 
aeternum adtollit, nihil orbis terrarum ambitiosius cernat. 
In quo bibliothecae fuerunt inaestimabiles : et loquitur 13 
monumentorum veterum concinens fides septingenta volu- 

i5minum milia, Ptolomaeis regibus vigiliis intentis compo- 
sita bello Alexandrine, dum diripitur civitas sub dictatore 
Caesare, conflagrasse. 

Canopus inde duodecimo disiungitur lapide quem, ut 14 
priscae memoriae tradunt, Menelai gubernator sepultus ibi 

socognominavit. Ilactenus impendio locus fanis et diverso- 
riis laetis extructus, auris et salutari temperamento perfla- 
bilis, ita ut extra mundum nostrum morari se quisquam 
arbitretur in illis tractibus agens, cum saepeaprico spiritu 
inmurmurantis audierit mentos. 

25 Sed Alexandria ipsa non sensim, ut aliae urbes, sed inter 15 
initia prima aucta per spatiosos ambitus, internisque sedi- 
tionibus din aspere fatigata, ad ultimum multis post aunis 
Aureliano imperium agente, civilibus iurgiis ad certamina 
interneciva prolapsis dirutisque moenibus amisit regionis 

aomaximam partem quae Bruchion adpellabatur, diuturnum 
praestantium liominum domicilium. Vnde Aristarcbus, 16 
grammaticae rci doctrinis excellens et Herodianus artium 
minutissimus sciscitator et Saccas Ammonius, Plotini 
magister, aliique plurimi scriptores multorum in litteris 



nobilium studioruni inter quos Chalcenterus eminuit 
Didymus, multijilicis scientiae copia memorabilis, qui in 
illis sex libris, ubi non iiumqiiani imperfecte Tnllium re- 
prehendit sillograpbos imitatus scrijDtores maledicos, indi- 
cio doctariim aurium iucusatur, nt inmania frementem 5 
leonem piitredulis vocibus cauis catuliis longins circum- 

17 latrans. Et quamqnam veteres cum his quorum memini 
floruere compliires, tamen ne nunc quidem in eadem urbe 
doctrinae variae silent ; nam et disciplinarum magistri 
quodam modo spirant et nudatur ibi geometrico radio 10 
quidquid reconditum latet, nondumque apud eos penitus 
exaruit musica, nee harmonica conticuit et recalet apud 
quosdam adhuc licet raros consideratio mundani motus 
et siderum, doctique sunt numeros liaud pauci, suj^er his 

ISscientiam callent quae fatorum vias ostendit. Medicinae 15 
autem, cuius in hac vita nostra nee parca nee sobria desi- 
derantur adminicula crebra, ita studia augentur in dies 
nt, licet opus ipsum redoleat, pro omni tamen experimento 
sufficiat medico ad conmendandam artis auctoritatem, si 

19 Alexandriae se dixerit eruditum. Et haec quidem hacte-20 
nus. Sed si intellegendi divini aditionem multiplicem et 
praesensionum originem mente vegeta quisquam voluerit 
replicare, per mundum omnem inveniet mathemata huius 

20 modi ab Aegypto circumlata. Hie primum homines longe 
ante alios ad varia religionum incunabula, ut dicitur, per- 25 
venerunt et initia prima sacrorum caute tuentur condita 

21 scriptis arcanis. Hac institutus prudentia Pythagoras 
colens secretins deos, quidquid dixit aut voluit auctori- 
tatem esse instituit ratam et femur suum aureum apud 
Olympian! saepe monstrabat et cum aquila conloquensao 

22 subiude visebatur. Hinc Anaxagoras lapides e caelo lap- 
suros et putealem limum contrectans tremores futuros 
praedixerat terrae. Et Solon sententiis adiutus Aegypti 
sacerdotnm, latis iusto moderamine legibus, Romano 


quoqiie iuri maximum addidit firmamentnm. Ex his 
fontibus per sublimia gradieus sermoniun amplitudiue 
lovis aemiilus Phiton visa Aegypto militavit sai)ientia 
5 Homines antem Aegyptii plerique subfusciili sunt et 23 
atrati magis quam maesti oris, gracileuti et aridi, ad sin- 
gulos motus excandescentes, controversi et reposcones 
acerrimi. Erubescit apud eos siqui non infitiando tributa 
plurimas in corpore vibices ostendat. Et nulla tormen- 

lotorum vis inveniri adhuc potuit quae obdurato illius 
tractus latroni invito elicere potuit, ut uomen 2:)roprium 

Id autem notum est, ut aunales veteres monstrant, 24 
quod Aegypfcus omnis sub amicis erat antea regibus, sed . 

issuperatis apud Actium bello navali Antonio et Cleopatra, 
provinciae nomen accepit ab Octaviano Augusto possessa. 
Aridiorem Libyam supremo Apionos regis consecuti sumus 
arbitrio, Cyrenas cum residuis oivitatibus Libyae Pentapo- 
leos Ptolomaei liberalitate suscepimus. Evectus longius 

20 ad ordiuem remeabo coeptorum. 

Book XXV., 3, 15-4, 1: Death of Julian, 363 a.d. 

Quae dum ita aguntur, lulianus in tabernaculo iacens 15 
circumstantis adlocutus est demissos et tristis : 'advenit, 
o socii, nunc abeundi tempus e vita impendio tempes- 

25tivum quam reposcenti naturae ut debitor bonae fidei 
redditurus exulto, non ut quidam ojiinantur adflictus et 
maerens, philosophorum sententia generali perdoctus, 
quantum corpore sit beatior animus, et contemplans, quo- 
tiens condicio melior a deteriore secernitur, laetandum 

30 esse potius quam dolendum. Illud quoque advertens 
quod etiam dii caelestes quibusdam piissimis mortem tam- 


IGquam summum praemium persolverunt. Munus autem 
id mihi delatum optime scio, ne difficultatibus succumbe- 
reni arduis, neve me proiciam iimquam aut prosternam, 
expertns quod dolores omnes ut insultant ignavis, ita per- 

17 sistentibus cedunt. Nee me gestorum paeuitet aut gravis 5 
flagitii recordatio stringit vel cum in umbra et angustiis 
amendarer, vel post principatum susceptum : quern tam- 
quam a cognatione caelitum defluentem inmaculatum, ut 
existimo, conservavi, et eivilia moderatius regens et ex- 
aminatis rationibus bella iuferens et repellens, tametsi lo 
prosperitas simul utilitasque consultorum non ubique con- 
cordent, quoniam coeptorum eventus superae sibi vindi- 

18 cant potestates. Eeputans autem iusti esse finem imperii, 
oboedientium conmodum et salutem, ad tranquilliora 
semper ut nostis propensior f ui, licentiam omnem actibus is 
meis exterminans, rerum conruptricem et morum, gau- 
densque abeo gestiensque ubicumque me velut imperiosa 
parens consideratis periculis obiecit res publica, steti 

lOfundatus, turbines calcare fortuitorum adsuefactus. Nee 
fateri pudebit, interiturum me ferro dudum didici fide 20 
fatidica praecinente. Ideoque sempiternum veneror uu- 
men, quod non clandestinis insidiis nee longa morborum 
asperitate vel damnatorum fine decedo, sed in medio cursu 
florentium gloriarum liunc merui clarum e mundo digres- 
sum. Aequo enim iudicio iuxta tiniidus est et ignavus25 
qui cum non oportet, mori desiderat, et qui refugiat, cum 

20 sit opportunum, Hactenus loqui vigore virium labeute 
sufficiet. Super imperatore vero creando caute reticeo, 
ne per imprudentiam diguum praeteream, aut nominatum 
quern habilem reor, anteposito forsitan alio, in discrimenao 
ultimum trudam. Vt alumnus autem rei publicae frugi, 
opto bonum post me reperiri rectorem.' 

21 Post liaec placide dicta familiaris opes iunctioribus velut 
supremo distribuens stilo, Anatolium quaesivit officiorum 


magistrum quern, cum beatum fuisse Sallustius respontlis- 
set praefectus, intellexit occisum acriterque amici casiim 
ingemuit, qui elate ante contempserat suum. Etflentis32 
inter haec omnis qui aclerant auctoritate integra etiam 
5 turn increpabat, luimile esse caelo sideribusque conciliatura 
lugeri principem dicens. Quibus ideo iam silentibus ipse 23 
cum Maximo et Frisco pliilosophis super animorum sub- 
limitate perplexius disputans, hiante latius sufEossi lateris 
vulnere et spiritum tumore coliibente venarum, epota geli- 

10 da aqua quam petiit medio noctis horrore, vita facilius est 
absolutus anno aetatis altero et tricensimo, natus apud 
Coustantinopolim, a pueritia usque parentis obitu desti- 
tutus Constanti, quern post fratris Constantini excessum 
inter compluris alios turba consumpsit imperii successo- 

16 rum, et Basilina matre, iam inde a maioi'ibus nobili. 

Book XXV., 4' Character of Julian. 

Vir profecto heroicis connumerandus ingeniis, claritu- 1 
dine rerum et coalita maiestate conspicuus. Cum enim 
sint, ut sapientes definiunt, virtutes quattuor praecipuae, 

20 temperantia prudentia iustitia fortitude, eisque accedentes 
extrinsecus aliae scientia rei militaris, auctoritas felicitas 
atque liberalitas, intento studio coluit omnis ut singulas. 

Et primum ita inviolata castitate enituit ut post amis- 2 
sam coniugem nihil umquam venereum agitaret : illud ad- 

25 vertens, quod apud Platonem legitur, Soplioclem tragoe- 
diarum scriptorem aetate grandaevum interrogatum ecquid 
adhuc feminis misceretur, negantem id adiecissc, quod 
gauderet liarum rerum amorem ut rabiosum quendam ef- 
fugisse dominum et crudelcm. Item ut lioc propositum3 

3ovalidius confirmaret, recolebat saepe dictum lyrici Bac- 
chylidis, quem legcbat iucunde id adserentem quod ut 


egregius pictoi' vultum speciosuni effingit, ita pudicitia 
Celsius consurgentem vituni exornat. Qiiam labem in 
adulto robore iuventutis ita caute vitavit, ut ne suspicione 
quidein tenns libidinis ullins vel citerioris vitae ministris 
incnsaretur, ut saepe contingit. 5 

4 Hoc autem temperantiae genus crescebat in mains iu- 
vante parsimonia ciborum et somni quibus domi forisque 
tenacius utebatur. Namque in pace victus eius mensura 
atqne tenuitas erat recte noscentibus admiranda, velut ad 
pallium mox reversuri, per varies autem procinctus stans 10 
interdum more militiae cibum brevem vilemque sumere 

5visebatur. Vbi vero exigua dormiendi quiete recreasset 
corpus laboribus induratum, expergefactus explorabat per 
semet ipsum vigiliarum vicis et stationum, post haec seria 

6 ad artis confugiens doctrinarum. Et si nocturna lumina, is 
inter quae Incubrabat, potuissent voces ullae testari, pro- 
fecto ostenderant inter hunc et quosdam principes multum 
interesse quem norant voluptatibus ne ad necessitatem 
quidem indulsisse naturae. 

7 Dein prudentiae eius indicia fuere vel plurima e quibus 20 
explicari sufficiet pauca. Armatae rei scientissimus et 
togatae, civilitati admodum studens, tantuni sibi adrogans 
quantum a contemptu et insolentia distare existimabat ; 
virtute senior quam aetate ; studiosus cognitionum omnium 
et indeclinabilis aliquotiens iudex ; censor moribus regen-25 
dis acerrimus, placidus, opum contemptor, mortalia cuncta 
despiciens, postremo id praedicabat, turpe esse sapienti, 
cum habeat animum, captare laudes ex corpore. 

8 Quibus autem iustitiae inclaruit bonis, multa significant, 
primo quod erat pro rerum omnium distinctione sine cru-30 
delitate terribilis, deinde quod paucorum discrimine vitia 
cohibebat, tum autem quod minabatur ferro potius quam 

9 utebatur. Postremo ut multa praeteream, constat eum in 
apertos aliquos inimicos insidiatores suos ita consurrexisse 


mitissime, ut j^oenarum asperitatem genuina lenitudine 

Fortitudinem certaminiim crebritas iisnsqne bellornm 10 
ostendit et patientia frigorum inmauium et feruoris. 

5 Cumque corporis mnnus a milite, ab imperatore vero 
animi poscitur. Ipse trucem hostcni ictu confecit audac- 
ter congressus ac nostros cedentis obiecto pectore sue 
aliqnotiens cohibuit solus ; regnaque furentium Germano- 
rum excindens et in pulvere vaporato Persidis aiigebat 

10 tiduciam militis dimicans inter primes. Castrensium 11 
negotiorum scientiani plura declarant et nota : civitatum 
oppugnationes et castellorum inter ipsos discriminum 
vertices, acies figiira multiformi compositae, salubriter et 
caute castra metata, praetenturae stationesqne agrariae 

i5tutis rationibus ordinatae. Auctoritas adeo valnit, nt di- 13 
lectiis artissime, dum timetur, ac si periculorum sociiis et 
laborum et inter concertationes acerrimas animadverti 
iuberet in desides, et Caesar adhuc sine stipendio regeret 
militem feris oppositum gentibus, ut dudum est dictum ; 

2oadlocutusque tumentis armatos, discessurum ad vitam 
minaretur privatam, ni tumultuare desisterent. Deniqut- 13 
id pro multis nossc sufficiet : cxbortatum eum siniplici 
contione militem Gallicanum pruinis'adsuetum et liheuo, 
peragratis spatiis regionum extentis per tepentem Assy- 

asriam ad usque confinia traxisse Medorum. 

Felicitas ita cminuit ut ipsis quodam modo cervicibus 14 
Fortunae aliquam din bonae gubernatricis evectus victo- 
riosis cursibus diffioultates superaret iumensas. Et post- 
quam ex occidua plaga digressus est, et quoad fuit in 

30 terris, quievere nationes omnes inmobiles ac si quodam 
caduceo leniente mundane. 

Liberalitatis eius testimonia plurima sunt et verissima, 15 
inter quae indicta sunt tributorum admodum levia, coro- 
narium indultum, remissa debita multa diuturnitate con- 


gesta, aequata fisci iurgia cum privatis, vectigalia civita- 
tibiis restituta cum fundis absque his quos velut iure 
vendidere praeteritao potestates, quodquenumquamaugen- 
dae pecuniae cupidus fuit quam cautius apud dominos 
servari existimabat, id aliquotiens praedicans Alexaiidrums 
Magnum, ubi liaberet tbesauros interrogatum, 'apud ami- 
cos' benevole respondisse. 

16 Digestis bonis quae scire potuimus, nunc ad explicanda 
eius vitia veniamus, licet dicta sint carptim. Levioris 
iugenii, verum hoc institute rectissimo temperabat, emen-io 

17dari se cum deviaret a fruge bona permittens. Linguae 
fusioris et admodum raro silentis, praesagiorum sciscita- 
tioni nimiae deditus, ut aequiperare videretur in hac parte 
principem Hadrianum, superstitiosus magis quam sacro- 
rum legitimus observator, innumeras sine parsimonia pe- is 
cudes mactans, ut aestimaretur, si revertisset de Partliis, 
boves iam defuturos, Marci illius similis Caesaris, in quem 
id accipimus dictum : 

ol fioEC ol Xevkoi Mnpkw rw Kataapi -^aiptiv. 

av TTuXi rif:)i(Tr}Q, afif.UQ inruiXofieBa. 20 

18 Vulgi plausibus hietus, laudum etiam ex minimis rebus 
intemperans adpetitor, popuhiritatis cupiditate cum indig- 
nis loqui saepe adfectans. 

19 Verum tanien cum haec essent, aestimari poterat, ut 
ipse aiebat, vetus ilia lustitia, quam offensam vitiis homi-25 
num Aratus extollit in caelum, eo imperante redisse rur- 
sus ad terras, ni quaedam ad arbitrium agens interdum 

20ostenderet se dissimilem sui. Namque et iura condidit 
uon molesta, absolute quaedam iubentia fieri vel arcentia, 
praeter pauca. Inter quae erat illud inclemens quod 30 
docere vetuit magistros rhetoricos et grammaticos Chris- 

21 tianos, ni transissont ad numinum cultum. Illud quoque 
itidem parum ferendum quod municipalium ordinum 
coetibus patiebatur iniuste quosdam adnecti vel peregri- 


nos vel ab his consortiis privilegiis ant origine longe di- 

Figuva talis ntique membrorum. Mediocris erat statu- 32 
rae, capillis tamquam pexisset mollibus, hirsuta barba iu 

sacutiim desinente vestitiis, veunstate oculoruni micantiuni 
flagrans, qui mentis eins argutias indicabant, superciliis 
decoris et naso rectissimo ore panlo maiore, labro inferiore 
demisso, opima et incnrva cervice, nmeris vastis et latis, 
ab ipso capite usque ungninm sninmitates liniamentornm 

10 recta compage, unde viribns valebat et cursu. 

Booh XXX., Jf, 5-5, 1 : Degenerate Rome. 

Florebant elegantiae priscae patrociniis tribunalia, cum 5 
oratorcs concitae facundiae, adtenti studiis doctrinarum, 
ingenio fide copiis ornamentisque diceiidi pluribus emine- 

15 bant, ut Demosthenes, qno dictnro concursus andiendi 
cansa ex tota Graecia fieri solitos monnmentis Atticis con- 
tinetnr, et Callistratus, qnem nobilem illam super Oropo 
cansam perorantem idem Demosthenes Academia cum 
Platone relicta sectatuc est : nt Ilyperides et Aeschines et 

2oAndocides et Dinarchus et Antiphon iile Khamnusius, 
quern ob dcfensum negotium omnium primnm antiquitas 
prodidit accepisse mercedem. Nee minus apud Romanose 
liutilii et Galbae et Scauri vita moribus frugalitateqne 
spectati et postea per varias aevi sequentis aetates censorii 

25 et consulares multi et triumphales, Crassi et Antonii et 
cum Philippis Scaevola aliique numerosi post exercitus 
prosperrime ductos, post victorias et tropaea civilibus 
stipendiornm officiis fioruerunt, hiureasque fori speciosis 
certamiuibus occnpantes summis gloriae honoribus fruc- 

3t>bantur, Post quos excellentissimus omnium Cicero, ora-7 
tionis imperiosac fiuminibus saepe depresses aliquos iu- 


diciorum eripiens flammis 'non defendi homines sine vitn- 
peratione fortasse posse, ueglegeiiter defendi sine scelere 
non posse' firmabat. 

8 At nunc videre est per eos omnis tractus violenta et 
rapacissima genera liominum per fora omnia volitantium s 
et subsidentium divites domus, nt Sj)artanos canes aut 
Gretas, vestigia sagacius conligendo ad ipsa