(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "The life of James Ussher, D.D., Archbishop of Armagh"

' 




\r) 


L^M^^^ 


~ 1 


o== 


— U J 

=00 


O 

>- = 

u. ^^ = 


1=00 


>-=. _ 


so 


> 




^^^^^ 


= co 



%r 



V 



(§7) <*A; 






THE 



WHOLE WORKS 



OF THE 



MOST REV. JAMES USSHER, D. D. 

LORD ARCHBISHOP OF ARMAGH, 

AND 

PRIMATE OF ALL IRELAND. 



VOLUME IV. 



CONTENTS 



OF 



THE FOURTH VOLUME. 



PAG. 
I. 

Gotteschalci et Praedestinatianae Controversial ab eo mota? Historia 
una cum duplice ejusdem confessione nunc primum in lucem 
edita 1 

II. 

A Discourse of the Religion anciently professed by the Irish and 
British 2:3.5 

III. 
Veterum Epistolarum Hibernicarum Sylloge 383 

IV. 

Immanuel, or the Mystery of the Incarnation of the Son of God 573 



GOTTESCHALCI, 

ET 

PRiEDESTINATIAN^E CONTROVERSY 
AB EO MOTiE, 

HISTORIA: 

UNA CUM DUPLICE EJUSDEM CONFESSIONE, NUNC PRIMUM 

IN LUCEM EDITA. 



DUBLINII 

1631. 



VOL. IV. B 



JACOBUS ARM AC H ANUS, 

GERARDO JOHANNI VOSSIO, 
V. CL. 

SALUTEM. 



Pervenerunt in manus meas, abhinc amplius annis 
treclecim, Joliannis Latii de Pelagianis et Semi-pelagi- 
anis commentarii : quibus eorum originem et progressum 
usque ad teinpora Joliannis papa?, qui Severino succes- 
sit, studiose diligenterque est persecutus. Delectatus 
scriptionis genere, ab anno in quo ille desiit ducto princi- 
pio, proximorum temporum historiam adjeci : ex Lugdu- 
nensis Ecclesiae scriptis et Flodoardo, majore ex parte, 
earn contexens ; de meo vero (illius, quern suscepi conti- 
nuandum, exemplo) nihil adferens nisi ordinem. Vix dum 
autem ista absolveram, cum historia tua Pelagiana prodiit, 
etcuraetvigiliis elaborata : in cujus parte extrema, ea fere 
omnia occupata a te comperi, qua? ego tvmiultuaria opera 
in adversaria mea conjeceram. Itaque turn quidem paKog 
illud ajva(j)ov abjeci penitus : verum ubi obtulissent sese 
mihi postea alia ad Gotteschalci eausam pertinentia, 
quae in nostri utriusque collectaneis desiderari videbam . 
anteexorsa retexere placuit, et ad priorem ilium centonem 
etiam ista attexere eiri^M/xaTa. Qua?, cujusmodicunque 
sint, ad te allegare visum fiiit: si cui forte usui, in nova 

b2 



IV 

historiae tuas editione adornanda, esse poterint. Ea tu, 
ut ab homine existimationis tuse cupidissimo profecta, 
£equo ac libenti animo accipies. Vale. 

DUBLINIIj 

V. Kalend. Julias : anno aerae nostras Christiana 

MDCXXXI. 



HISTORIC PELAGIANS 
CONTINUATION 



CAPUT I. 



De Pelagianismo in Britannicis nostris insulis et Hispaniarum partibus revM- 
scente : una cum Pelagianae historiae ab anno Christi C39. usque ad finem 
octavi seculi deductione. 

Postquam inter quie vis sent jam diu quae cum Pelagianis 

habuit Ecclesia certamina : in Hibernia pestis ilia demum 
erupit. Ad quam reprimendam, anno salutis sexcentesimo 
tricesimo nono, a Clero Romano, paulo post mortem Seve- 
rini pontificis, ad Tomianum 3 antistitem Armachanum caete- 
rosque Scotiae nostras doctores sequens missa est epistola. 
" Doctissimis et sanctissimis, Tomiano b , Columbano, 
Cromano, Dimao, et Baithano episcopis; Comano, Erniano- 
que, Laistrano, Scelano, et Segeno presbyteris; Sarano, 
casterisque doctoribus seu abbatibus Scottis : Hilarus 
archipresbyter et servans locum sanctae sedis apostolicae, 
Johannes diaconus et in Dei nomine electus , item Jo- 
hannes primicerius et servans locum sanctae sedis aposto- 
licae, et Johannes servus Dei consiliarius ejusdem sedis 
apostolicae." 

a ab anno C24. ad 662. ut ex nostris annalibus intelligimus. 

b Nomina propria ex duobus Bedse MSS. codicibus restituimus : quorum al- 
tcrum D. Robertas Cottonus, alterum D. Samuel Wardus possidet ; omnium 
qui uspiam extant antiquissimos. 

e Severini in pontificatu successor. 



2 GOTTESCHALd, ET TR^DESTINATIAN^ CAP. I. 

" Scripta quae perlatores ad sanctae memoriae Severinum 
papam adduxerunt, hac de luce eo migrante, reciproca 
responsa ad ea quae postulata fuerant siluerunt. Quibus 
reseratis, ne diu tantae quaestionis caligo indiscussa rema- 
neret, reperimus quosdam provinciae vestrae, contra or- 
thodoxam fidem, novam ex veteri haeresim renovare co- 
nantes; Pascha nostrum, in quo immolatus est Christus, 
nebulosa caligine refutantes, et quartadecima luna cum 
Hebraeis celebrare nitentes, &c." 

" Et hoc quoque cognovimus, quod virus Pelagianae 
haereseos apud vos denuo reviviscit ; quod omnino horta- 
mur, ut a vestris mentibus hujusmodi venenatum super- 
stitionis facinus auferatur. Nam qualiter ipsa quoque 
execranda haeresis damnata est, latere vos non debet: 
quia non solum per istos ducentos annos abolita est, sed 
et quotidie a nobis perpetuo anathemate sepulta damna- 
tur ; et hortamur, ne, quorum anna combusta sunt, apud 
vos eorum cineres suscitentur." 

Nam quis non execretur superbum eorum conamen et 
impium, dicentium, posse sine peccato hominem existere 
ex propria voluntate, et non ex gratia Dei ? Et primum 
quidem blasphemiae stultiloquium est dicere esse homi- 
nem sine peccato ; quod omnino non potest, nisi unus me- 
diator Dei et hominum homo Christus Jesus, qui sine pec- 
cato est conceptus et partus, Nam caeteri homines cum 
peccato originali nascentes, testimonium praevaricationis 
Ada?, etiam sine actuali peccato existentes, portare nos- 
cuntur, secundum prophetam dicentem : Ecce^ enim 
in iniquitatibus conceirtas sum, et in peccato peperit me 
mater mea." 

Quern effectum sortitae sint istae literae, Beda, qui eas 
historiae 6 suae inseruit, non aperit : successu tamen caruis- 
se, vetus author vitae Kiliani subindicat ; causam hanc 
reddens, quare post annos quadraginta septem f Romam 
profectus fuerit Kilianus noster, ut a Conone papa ordi- 

d Psal. 51.ver. 7. 

* Bed. hist. cccl. lib. 2. cap. 19. 

f Ann. dclxxxvi. 



CAP. I. CONTROVERSY AB EO M0T7E, HISTORIA. O 

naretur episcopus : " Hibernia siquidem olim Pelagiana 
foedata fuerat haeresi, apostolicaque censura damnata; 
quae nisi Romano judicio solvi non poterat." Qtiz&narratio 
ejusdem apud me est fidei, cujus ilia Matthaei Parisiensis 
alter: " Doctrinam 8 et scholas Anglorum, a temporibus S. 
Augustini, per Romanos pontifices fuisse interdictas, prop- 
ter assiduas haereses qua? in adventu Anglorum in Britan- 
niam emerserant ; dum pagani Christianis permixti, sanc- 
tse conversations gratiam et Christianam iidem corrupe- 
rant." Earn fabellam assumentis quibusdam auxit Johan- 
nes Rossus Warwicensis, indeque enatum est recentiorum 
illud' 1 commentum ; Pelagianismi abigendi praetextu, inter- 
dixisse Gregorium I. ne Britanni extra monacliorum cce- 
nobia gymnasia autscholas aperirent. 

Quascunque vero radices vel in Hibernia vel in Britan- 
nia haeresis ilia egerit : in ea stirpitus evellenda egregiam 
apud Britannos operam navasse ipsum Bedam 1 , scripta 
illius fidem faciunt. Scripsisse vero refert Bostonus Bu- 
riensis, Contra Julianum episcopum Eclanensem de Cam- 
pania librum. Quern et hodie, prasfationis loco interpre- 
tation! libri Canticorum praafixum, legimus, ac praeterea, 
In defensione gratia? Dei, libros septem, quos in Gissebor- 
nensis ccenobii bibliotheca suo tempore asservatos fuisse 
Bostonus annotat : ego vero eosdem cum Fulgentii de 
gratia Dei et libero arbitrio libris responsionum septem 
fuisse suspicor, quos nunc tantopere desiderant eruditi. 
In libro qui extat de gratia Cliristi adversus Julianum, 
censura sua perstringit Beda, primo Juliani in Salo- 
monis Cantica commentarium, deinde ejusdem librum 
De bono constantias, ac demum quidem ejusdem, ut ille 
putavit, vel ipsius potius Pelagii, ut ex Augustino docuit 
Gregorius k Ariminensis, epistolam ad Demetriadem virgi- 
nem. "Quern videlicet librum," inquit Beda, "nonnulli nos- 
trum studiose legentes, sancti et Catholici doctoris Hie- 

« Matth. Paris, et ejus exseriptores, Matth. Westmonast. et RoiRnsis historic 
author : ad ann. 727. 

'' Jo. Bal. scriptor. Britan, cent. 13. cap. 5. 

1 C'ir. ann. dccxx. 

k Greg, in 2 sent. dist. 26. qurest. 1. artic. 3. 



4 GOTTESCHALCI, ET PR.EDESTlNATIAN.iE CAP. 1. 

ronymi esse temere arbitrantur : minime pervidentes, quod 
et suavitas eloquentiae demulcentis, et haereseos perver- 
sitas seducentis, manifeste probat hoc illius opusculum 
non esse." Quandoquidem vero adhuc inter opera Hiero- 
nymiana habetur, ejusque authoritas a pontificiorum 
nonnullis in quaestione de libero arbitrio adversus nos ur- 
getur: ne quis deinceps specioso damnati libelli titulo 
decipiatur, loca inde excerpta visum est hie subjungere, 
quae obelo suo venerabilis Beda jugulanda esse censuit. 

Bedae, in Pelagii epistolavti de virginitate ad Demetriadem, 

Stricturae. 

PELAGIUS. 

Quam multos philosophorum et audivimus et legimus, 
et ipsi vidimus, castos, patientes, modestos, liberales, ab- 
stinentes, benignos, honores mundi simul ac delicias res- 
puentes, et amatores justitiae non minus quam sapientiae? 
Unde, quaeso, hominibus alienis a Deo, ista quae Deo 
placent ? Unde luec illis bona, nisi de naturae bono X 

BEDA. 

Quicunque philosophorum Christum Dei virtu tern et 
Dei sapientiam nescierunt, hi nullam veram virtutem nee 
idlam veram sapientiam habere potuerunt. In quantum 
vero vel gustum aliquem sapientia? cuju^libet, vel virtutis 
imaginem habebant, totum hoc desuper acceperunt : non 
solum munere primoe condifionis, verum etiam quotidiana 
Ejus gratia, qui, creaturam suamnec se deserentem dese- 
rens, dona sua, prout ipse judicaverit, hominibus, et mag- 
na magnis, et parva largitur parvulis. 

PELAGIUS. 

Et cum ista quae dixi, vel omnia in uno, vel singula in 
singulis haberi videamus, cumque omnium natura una sit; 
exemplo suo invicem sibi ostendunt, omnia in omnibus esse 
posse, quae vel singula inveniuntur in singulis. 



CAP. I. CONTROVERSY AB EO MOT.E, HISTORIA. 



BEDA. 

Contradicit Scriptura, quae ait : " Nec m enim omnia pos- 
sunt esse in omnibus, quoniam non est filius hominis im- 
mortalis." Ubi manifeste insinuatur, quia cum mortale hoc 
induerit immortalitatem, tunc demum possunt esse omnia 
in omnibus bona virtutum : . et ne tunc quidem de naturae 
bono, sed per gratiam ejus, de quo scriptum est ; " Ut sit 
Deus omnia in omnibus." Sed et quotidiana nostrae fragi- 
litatis documenta probant, non omnia in omnibus esse 
posse : ubi tarn multi inveniuntur, qui summa nitentes in- 
stantia, nequaquam ad eas, quas alios vident habere, 
possunt pervenire virtutes. 

PELAGIUS. 

Quod si etiam sine Deo homines ostendunt, quales a 
Deo facti sunt : vide quid Christiani possint, quorum in 
melius per Christum instaurata natura est, et qui Divinae 
quoque gratiae juvantur auxilio. 

BEDA. 

Quod homines sine Deo dicit ostendere, quales a Deo 
facti sunt ; adeo longe a veritate abest, ut nee homines 
Deo proximi valeant ostendere in hac duntaxat vita, quales 
a Deo protoplasto facti sunt. Quis enim sapientia vel vita 
major esse poterit eo qui, priusquam carnis debitum sol- 
veret, usque in paradisum vel tertii cocli ad adyta raptus, 
civium supernorum et conversationem contemplatus est et 
audivit colloquia? quitamen dicit: " Condelector" enim lege 
Dei secundum interiorem hominem ; video autem aliam 
legem in membris meis repugnantem legi mentis meae." 
Quod parent es generis humani, quamdiu naturae bonum 
intemeratum custodiere, constat dicere non potuisse. 

Quod Christianorum naturam in melius dicit instaura- 
tam esse per Christum, et eos Divinae gratiae juvari auxilio: 

m Eccles. cap. 17. ver. 29. n Rom. cap. 7. ver. 21, 23. 



G GOTTESCHALCI, ET PKJEDESTINATIANiE CAP. I. 

si de his solummodo, quae in remissione peccatorum per 
baptisma nobis donata sunt, vult intelligi, hasreticum est ; 
si autem et de quotidiana ejus gratia, qua nos in mente 
et corpore instaurare et juvare non cessat, catholicum 
est, 

PELAGIUS. 

B. JOB aperiens occultas naturae divitias, et in medium 
proferens, ex se quid omnes possemus ostendit. 

BEDA. 

Quanto melius diceret, quod aperuit ineffabiles Divinae 
gratiae divitias ; et in se, quia haec omnibus quibuscunque 
vellet dare posset, ostenderet. 

PELAGIUS. 

Neque vero nos ita defendimus naturae bonum, ut earn 
dicamus malum facere non posse, quam utique boni ac 
mali capacem etiam profitemur : sed ab hac earn tantum- 
modo injuria vindicamus, ne ejus v-itio ad malum videamur 
impelli, qui nee bonum sine voluntate faciamus nee malum; 
et quibus liberum est unura semper agere, cum semper 
utrunque possimus. 

BEDA. 

Quod dicit, nos vitio naturae ad malum non impelli, qui 
nee bonum sine voluntate, nee malum faciamus ; repugnat 
apostolo dicenti : " Scio° quia non habitat in me, hoc est 
in carne mea, bonum. Nam velle adjacet mihi ; perficere 
autem bonum non invenio. Non enim quod volo bonum, 
hoc facio ; sed quod nolo malum, hoc ago." 

Quod dicit, liberum nobis esse unum semper agere, cum 
semper utrumque possimus; contradicit prophetae, qui 
Deo supplex loquitur, dicens : " Scio p , Domine, quia non sit 
hominis via ejus, nee viri est ut ambulet et dirigat gressus 

Rom. cap. 7. ver. 18, 19. p Jer. cap. 10. ver. 23. 



CAP. I. C0NTR0VERSLE AB EO MOT.E, HISTORIA. 7 

suos." Seel et apostolo majorem se facit, qui dixit : " Ego* 1 
igitur ipse mente servio legi Dei ; carne autem, legi pec- 
cati." 

PELAGIUS. 

Unde enim alii judicaturi sunt, alii judicandi, nisi quia 
in eadem natura dispar voluntas est, et quia, cum omnes 
idem possimus, diversa faciamus ? 

BEDA. 

Contradicit Catholica? fidei, qua? etiam parvulos esse 
judicandos confitetur; eos qui in eadem natura positi, pri- 
usquam aliquid boni malive facere aut velle aut saltern 
nosse poterant, sine baptismo rapti sunt. 

PELAGIUS. 

Adam de paradise- ejicitur; Enoch de mundo rapitur. 
In utroque Dominus libertatem arbitrii ostendit. Non 
enim a justo Deo aut ille puniri meruisset, aut hie eligi ; 
nisi uterque utrunque potuisset. Hoc de Cain et Abel 
fratribus ; hoc etiam de Esau et Jacob geminis intelligen- 
dum est : ac sciendum, solam voluntatis esse causam, cum 
in eadem natura merita diversa sunt. 

BEDA. 

Contradicit apostolo ; qui de eisdem loquens ait: "Cum r 
enim necdum nati fuissent, aut aliquid egissent bonum aut 
malum ; ut secundum electionem propositum Dei maneret, 
non ex operibus sed ex vocante, dictum est ei : Quia major 
serviet minori, sicut scriptum est ; Jacob dilexi, Esau au- 
tem odio habui." 

PELAGIUS. 

Neque vero alia nobis causa difficultatem bene vivendi 
facit, quam longa vitiorum consuetude 

'i Rom. cap. 7. ver. 25. ' Id. cap. 9. vet. 11, 15, 13. 



8 GOTTESCHALCI, ET PR^DESTINATIAN^ CAP. 



BEDA. 

Contradicit Scripturas, quae dicit : " Grave 5 jugum super 
filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum." 

PELAGIUS. 

Nee impossibile aliquid potuit imperare, qui Justus est : 
nee damnaturus est hominem pro eo quod vitare non po- 
tuit, qui pius est. 

BEDA. 

Quod dicit, Dominum non impossibile aliquid praece- 
pisse, qui Justus est: verum profecto dicit, si ad ejus res- 
picit auxilium, cui Catholica vox supplicat ; " Deduc* me in 
semita mandatorum tuorum." Si vero viribus animi sui 
fid it ; refellit eum veridica ejusdem justi conditoris sen- 
tentia, qua dicit: " Sine" me nihil potestis facere." 

Quod dicit, eum, qui pius est, non damnaturum esse ho- 
minem, pro eo quod vitare non potuit ; contradicit ejus- 
dem pii Redemptoris et justi judicis sentential, qua etiam 
de parvulis ait, " Nisi w quis renatus fuerit ex aqua et spiri- 
tu, non potest videre regnum Dei, &c." 

Haec, de causa Dei contra Pelagium, venerabilis Beda : 
qui solus (quod sciam) hisce temporibus ex professo ad- 
versus inimicos gratia? certamen suscepit. Alii enim non ni- 
si obiter ista attigerunt : in quibus Ambrosius Ansbertus*, 
ad locum ilium Apocalypseos,capite vicesimo secundo, versu 
decimo septimo : " Qui sitit, veniat ; et qui vult, accipiat 
aquam vitae gratis ;" quaastionem de Concordia gratiaset li- 
beri arbitrii ita explicat. " Quomodo y qui vult beataepota- 
tionis aquam accipit ; si cuilibet gratis tantummodo datur ? 
Et certe apostolus dicit : Non z volentis neque currentis sed 
miserentis est Dei. Quomodo qui vult accipiat ; nisi quia 

« Eccles. cap. 40. ver. 1. ' Psal. 119. ver. 35. 

" Joh. cap. 15. ver. 5. " Id. cap. 3. ver. 5. 

x Cir. ami. dcclx. 

y Ambr. Ansbert. in Apocalyps. lib. 10. '- Rom. cap. 9. ver. 10. 



CAP. I. CONTROVERSY AB EO MOTjE, HISTORIA. 9 

in utrisque Dei gratia commendatur ? quae et ex nolente 
quolibet volentem efficit; et tamen jam volentem ad hoc 
quod desiderat, gratuite perducit. Ac si ejusdem gratia? 
largitor dicat : Qui gratuite inspiratus aeterna deside- 
rare ccepit, gratuite etiam ad ea se pertingere posse 
confidat. Non enim alius, nisi qui vult, aquam vita? gra- 
tis accipit : quia nemo ad aeternam vitam gratis etiam 
perducitur, nisi qui prius velle cceperit gratia praeven- 
tus. Hinc alibi per egregium praedicatorem dicitur : Deus* 
est enim qui operatur in vobis et velle et perjicere, pro 
bona voluntate. Huic autem suae sententiae quasi contra- 
rius esse videtur idem apostolus, cum alio in loco dicit: 
Velle h adjacet mihi, perjicere autem bonum nom invenio. 
Sed sciendum est nobis, quia in eo sibi velle adjacere 
dicit, quo se hoc ipsum velle divinitus accepisse cognovit. 
Quod ipse quoque comprobans, ait : Quid /tabes quod 
non accepisti ? subaudis, per omnia nihil. Dicatur ita- 
que : Qui sitit, veniat ; ac si diceretur : Quiaeternas deli- 
cias prseveniente se gratia desiderare ccepit, passibus 
amoris ad eas tendat. Et qui vult, accipiat aquam vitce 
gratis, subaudis, Qui ex nolente volens effectus est nullis 
praecedentibus bonorum actuum meritis, sed gratuita Dei 
voluntate, ex invisibili fonte ubertim hauriat aquam a?ter- 
nse deleetationis." 

Non multo post in IIispania d , veteres ilia? a B. Augustino" 
commemorata?, de divina praedestinatione et humani arbi- 
trii libertate, quaestiones sunt suscitata? : dicentibus aliis, 
Quod praedestinatio ad vitam, sive ad mortem, in Dei sit 
potestate, et non nostra ; aliis quserentibus, Ut quid co- 
namur vivere, quod in Dei est potestate? aliis ex diversa 
parte sciscitantibus : Ut quid rogamus Deum, ne vincamur 
tentatione, quod in nostra est potestate, quasi libertate 
arbitrii ? Ad istas controversias componendas, ab Hadri- 
ano I. Romano pontince ad Egilam et omnes Hispania? 
episcopos missa? sunt literae : in quibus consideranda illis 



*■ Philipp. cap. 2. ver. 13. b Rom. cap. 7. vcr. 18. 

' 1 Cor. cap. 4. vcr. 7. ri Cir. arm. dccxc. 

• Augustin, in Evang. Johannis, tract. 53. Op. torn. 3. par. 2. p«fr. 6 16, 



10 GOTTESCITALCT, ET PR/EDESTINATIAN^ CAP. I. 

proponit, quae simili occasione data, contra Pelagiani cu- 
jusdam sermonem scripserat olim ad Eugyppium presby- 
terum B. Fulgentius Ruspensis episcopus. Qua?, quia in 
operibus ejus hodie non extant; et ostendunt, mutatis 
tantum personis, eandem nunc a Pelagianorum reliquiis 
actam esse fabulam: non abs re visum fuit hue adscri- 
bere. 

Oppositio Pelagiani cujusdam veteris, contra veritatem prsedestinationis ; ab 
Hispanis quibusdam postea renovata. 

"Illi,dumpro segratiam solum reprehensibiliter intromit- 
tunt, in se damnabiliter calcaverunt, qui alios ad vitam, alios 
ad mortem asserunt destinatos. Adverte quibus impietatis 
se nexibus ligant. Si ad bonum praedestinatus sum, contra 
malum resistere necesse milii non erit : si vero ad malum 
natus, bonum mihi exercere nihil proderit. Ac sic in 
utraque parte, intercluso appetitu laudis et glorias, unus 
securitate, alius desperatione torpebit : ac per hoc otiabi- 
tur omnis justitiae exercitatio, oratio cessabit, languebit 
operatio. Sed non ita est : quin potius incessanter ore- 
mus, quia ipse Dominus dicit ; Sine 1 intermisssione orate, 
ne intretis in tentationem. Nihilominus contra omne pec- 
caturn, non solum oratione, sed etiam labore luctemur : 
quia ipse Dominus praesenti lectione testatus est; Quia s 
unusquisque propriam mercedem accipiet secundum suum 
labor em." 



Responsio 15. Fulgentii : ab Hadriano I. confirmata. 

" Opera misericordiae acjustitiae [suae] praeparavit Deus 
in aeternitate incommutabilitatis suae : et, sicut futurorum 
operum suorum nunquam fuit ignarus, sic in eorundem ope- 
rum praeparatione nunquam improvidus. Praeparavit ergo 
justificandis hominibus merita, praeparavit iisdem glorifi- 
candis et prsemia : malis vero non praeparavit voluntates 

r Luc. cap. 22. ver. 40, 46. ? ] Qor. cap. 1. ver. 8. 



CAP. I. CONTROVERSIES AB EO MOTM, HISTORIA. 1 1 

malas, aut opera mala; sed praeparavit eis justa et aeterna 
supplicia. Haec est aeterna praedestinatio futurorum ope- 
rum Dei ; quam, sicut nobis apostolica doctrina semper 
insinuari cognoscimus, sic etiam fiducialiter praedicamus. 
Beatus enim Paulus praedestinationem eorum, quos Do- 
minus gratis salvat, et evidenter et frequenter insinuat. 
Ipse enim dicit de Deo : Nam h quos prtescivit, et prce- 
destinavit conformes fieri imagini filii sui, ut sit ipse pri- 
mogenitus in multis fratribus. Et post: Quos 1 autem prce- 
destinavit, hos et vocavit ; et quos vocavit, hos et justifi- 
cavit; quos autem justificavit, illos etglorificavit. Non uti- 
que alios, sed quos praedestinavit, hos vocavit, hos justifi- 
cavit. Nihil incertum in Dei operibus nutat, quia nihil 
suae praedestinationis evacuat : praedestinationis igitur suae 
opera vocatione Deus inchoat, glorificatione consummat. 
Non tamen in omnibus quos vocat, sed quos secundum 
propositum vocat : DUigentibus k enim Deum omnia coo- 
perantur in bonum, his qui secundum propositum vocati 
sunt." 

" Teneatur ergo praedestinationis Veritas a fidelibus 
cunctis : quia quisquis divinum non credit in hac praedes- 
tinatione consilium, non perveniet ad gloriosum ejusdem 
praedestinationis effectum : quisquis autem non est prae- 
destinatus ad gloriam, invenitur sine dubio praescitus ad 
poenam ; quae ideo in Dei praeparatione praedestinata cog- 
noscitur, ut per earn infidelitas atque iniquitas puniatur. 
Propter quod beatus Judas apostolus, qviosdam praedesti- 
natos dicit in judicium his verbis : Subintroierunt 1 enim 
quidam homines impii, qui olim prascripti et prccdestinati 
erant in hoc judicium Dei nostri. Vigilanter autem in 
doctrina Spiritus Sancti praedestinatos impios non dicit ad 
peccatum, sed ad judicium ; id est, non ad impietatem sed 
ad punitionem. Non enimpraedestinati sunt ad hoc, quod 
vitiosas impietates admittunt ; sed ad illud, quod judicio 
aequitatis divinae recipiunt. Ipsorum enim opus est, quod 
impie faciunt, Dei autem opus est, quod juste recipiunt." 

" Proinde quod auctor illius sermonis subsequenter ad~ 

h Rom. cap. 8. ver. 29. ' Ibid. ver. 30. 

k Rom. cap. 8. ver. 28. ' Jud. ver. 4. 



12 GOTTESCHALCI, ET PRJEDESTINATIANyE CAP. I. 

junxit, dicens: Quin potius incessanter oremus, quia ipse 
Dominus dicit ; Sine intermissione orate, ne intretis in ten- 
tationem. Et post: Nihilominus contra omne peccatum, 
non solum oratione, sed etiam labore luctemur. Et ite- 
rum : Sic laborantes vocat Dominus dicens ; Venite m ad me 
omnes, qui laboratis et onerati estts, et ego vos reficiam. 
Sed nos a Deo humiliter gratiam poscamus ; quam colla- 
borantem jugiter habeamus, per quam nos Deus et in la- 
bore custodiat, et ad mercedem peracto labore perducat." 
Ilaec ex Fulgentio, Hadrianus : cujus hac de re litera?, 
inter epistolas" pontificum, anno septingentesimo no- 
nasesimo primo a Carolo magno in unum volumen 



~»* 



primo a L^aroio mag 



collectas, leguntur. Unde etiam ab ipso Carolo doc- 
trinam hanc approbatam fuisse intelligimus. Etsi enim 
initio libri tertii Capitularis sui de imaginibus, qua- 
driennio ante habitam synodum Francofordiensem editi, 
libellum fidei Pelagii ad Innocentium, ut traditionem a 
Sanctis patribus acceptam, inseruerit, Hieronymi fuisse 
arbitratus ad Damasum (cujus titulo quoque inter \pev($£Tr(- 
ypa<pa Hieronymiana adhuc retinetur) ; tamen quae in 
illo ipso capitulari, ut alia omittam, libro primo, capite 
quindecimo, scripta habentur, sanam de Christi gratia sen- 
tentiam amplexatum fuisse, satis ostendunt. Quomodo et 
proximo seculo eandem fidei professionem ut Hieronymia- 
nam a Remigio Lugdunensi archiepiscopo laudatam inve- 
nimus : quern tamen et Pelagianorum et Semipelagiano- 
rum summum fuisse oppugnatorem constat. Atqui tan- 
tum abest, ut ilia fidei confessio sit Hieronymi : ut ipsius 
sententiam, velut blasphemam et execrabilem, in ea damna- 
tam videamus. Cum enim libro primo Dialogi adversus 
Pelagium scripsisset Hieronymus : " Possibilia praecepit 
Deus, et ego fateor, sed haec possibilia cuncta singuli ha- 
bere nonpossumus:" Pelagius suamhic opponit avTiOemv : 
" Execramur blasphemiam eorum, qui dicunt, impossibile 
aliquid homini a Deo esse praeceptum ; et mandata Dei non 
a singulis, sed ab omnibus in communi posse servari." 

m Matt. cap. 11. ver. 28. 

■ Epist. 90 et 97. Codicis Carolini, edit. Ingolstad. ann. 1(513. 



CAP. I. CONTROVERSLE AB EO MOT.E, HISTORIA., 13 

Pelagius, inquam : neutiquam vero Augustinus, uti puta- 
vit Vossius noster; minime advertens sermonem ilium 
centesimum nonage simum primum de tempore, qui Augus- 
tino tribuitur, eundem ipsum esse cum hoc de quo jam 
agimus libello Pelagii. 

* Voss. histor. Pelag. lib. 5. part. 1. aridities. 6. 



VOL. IV. 



II GOTTESCHALCI, ET PRjEDESTINATIANjE CAP. II. 



CAP. II. 



De Gottesehalco Orbacensi monacho ; ac Tritheitaram et Prredestinatianorum 
hsercsibus, quae ab eo dicuntur fuisse suscitatao. 

Ut sub finem superioris seculi in Hispania*, ita subse- 
quente nono hoc seculo multo vehementius in Germania et 
Gallia, graves illae de praedestinatione et libero arbitrio 
controversies agitata? sunt ; a Gotteschalco quodam Bene- 
dictino, Orbacencis ccenobii monacho, altercationum ista- 
rum ducta origine. Orbacum, hodie Orbez, ad Suessi- 
onensem quidem episcopatum spectat, ad archiepiscopa- 
tum vero Ecclesiae Remorum, quae provinciae Belgicae se- 
cundae fuit metropolis. Unde monaclms iste a Trithemio b 
natione Gallus, ab Aventino c Belga fuisse memoratur. 
Caesar d Baronius, cum asseclis suis Severino Binio et An- 
tonio Possevino, Scotum fuisse innuit ; cum ipsum nomen 
Francicaevel Germanicae fuisse originis plane prodat : Gott 
enim Germanis Deum, scbalck servum, denotat; ut Got- 
teschalcus OtodovXov sive Dei servum sonet. 

Fuit is Augustinianae doctrinae studiosissimus ; et earum 
praacipue quaestionum, qua3 a communi intellectu magis re- 
motas videbantur, curiosissimus indagator. Ejusmodi 
erant illae de modo videndi Deum post resurrectionem in- 
quisitiones, de quibus eruditissimos sui seculi viros sollici- 
taverat : num oculi carnis aliquid sint mentis simile habi- 
turi, an ita potius nobis futurus sit Deus notus atque con- 
spicuus ut videatur spiritu. Qua de re a Lupo abbate 

a Circ. ann. dcccxl. 
Jo. Trithem. vit. Ilabani lib. 3. ubi Botescalcus pro Gotescalcus perperam 
fxcusum est. 

l ' Jo. Avcntin. annal. Boior. lib. 4. 

d Baron, ann. 855. sec. 1. Bin. not. ad concilium Valentinum (eo anno cele- 
bratuni), et Possevin. apparat. sacr. in Valentin, concil. 



CAP. II. CONTROVERSLE AB EO MOT/E, HISTORIA. 15 

Ferrariensi, dioecesis Senonensis, scripta ad eum extat 
epistola ; hoc habens exordium. " Ni e veritus fuissem, ut 
me ab observatione charitatis aversum, nullius flecti posse 
precibus, putando, eandem charitatem offenderes, etiam 
nunc silentii latebram fovens, nihil ad ea qua? consuluisti 
respondissem ; duabus videlicet ex causis : altera, ne otio 
tuo materiam exercendi ingenii vel imminuerem vel detra- 
herem ; altera, ut, habita consideratione illorum quos su- 
per eadem quasstione te sollicitasse olim eognovi, mediocri- 
tatem me am non praejudicare quorundam excellentias aesti- 
matione propria comprobarem." Nee minus gravem at- 
que salubrem epilogum. " Proinde semper solvendo, et 
nunquam persolvendo, charitatis debito, te suspiciende 
frater exhortor, ut nequaquam ultra in talibus tuum inge- 
nium conteras ; ne, his ultra quam oportet occupatus, ad 
utiliora vestiganda sive docenda minus sufficias." 

Verumhac admonitione nihil ille a proposito deterritus, 
altissimum illud Divinse electionis et reprobationis pelagus 
est ingressus ; de praedestinatione et gratia capitulis non- 
nullis publicatis, qua? magnis postea turbis occasionem prae- 
buerunt. Unde factus commotior Hincmarus, qui anno oc- 
tingentesimo quadragesimo quinto Remensis factus est ar- 
chiepiscopus, in epistola f ad Nicolaum I. pontiflcem ita in 
euminvehitur. " Antequamad episcopatus ordinemperveni- 
rem,sicut abbas suus et monachi inter quos fuerat conversa- 
tus ei testimonium perhibent, in metropolis Ecclesia? Remo- 
rum monasterio, in Suessonica parochia, quod Orbacisdici- 
tur, habitumonachus, mente ferinus, quietis impatiens, et vo- 
cum novitate delectans, ac inter suos mobilitate noxia sin- 
gularis de omnibus, quae in his regionibus perverse tunc 
temporis sensa cognoverat, quaedam sibi elegit capitula ; ut 
novitate vocum innotesci valeret, utque simplicium et de- 
votorum sensus pervertere, et magistri sibi nomen usur- 
pando post se discipulos trahere, illisque qui ad sua vota, 
auribus prurientes, magistros sibi coacervare decertant, 
quierere indebite, quoniam legitime non poterat, simula- 
tione vitae religiosae et doctrina praeesse." 



' Lup. cpist. 30. 

' Apiul. Flodoard. histor. Remens. lib. 3. cap. 14. 



c 2 



16 GOTTESCHALCI, ET PRjEDESTINATIANjE CAP, II. 

EadeiH; et iisdem fere verbis, sed paulo contractiori- 
bus, habet idem in undecimo capite posterioris voluminis 
ad Carolum Calvum regem adversus Gotteschalcum et 
ejus defensores conscript! : tantum, ubi dixisse ilium 
audivimus, "quasdam sibi elegisse capitula" Gotteschalcum, 
hie "quatuor sibi elegisse capitula" affirmat ; " omnium pene 
perversitatum illarum fcetidas et caenulentas fseces in se 
continentia." Quaenam vero ilia fuerint, partirn ex anti- 
thesi quatuor capitulorum, quae in Carisiaca synodo Got- 
teschalco sunt opposita, intelligere possumus, de quibus in 
capite septimo plura videbimus : partirn etiam ex jam 
dicta Hincmari ad Nicolaum I. epistola; in qua sequentes 
propositiones contra Catholicam fidem, eum docuisse af- 
firmat. 

1 . " Sicut Deus quosdam ad vitam aeternam, ita quosdam 
praedestinavit ad mortem aeternam." 

2. "Non vult Deus omnes homines salvos fieri, sed tan- 
tum eos qui salvantur. Omnes autem salvantur, quoscun- 
que ipse salvare voluerit: ac per hoc, quicunque non sal- 
vantur, penitus non est voluntatis illius, ut salventur ; 
quoniam si non omnes salvantur, quos vult Deus 
salvos fieri, non omnia quaecunque voluit fecit: et si 
vult quod non potest, non omnipotens sed infirmus 
est. Est autem omnipotens, qui fecit quodcunque voluit, 
dicente Scriptura : Omnia' 1 qiuvcunque voluit Dominus fecit 
in cado et in terra, in mari et in omnibus abyssis. Item : 
In h voluntate tua, Domine, euncta sunt posita, et non est 
qui 2>°ssit resistere tuce voluntati : si decreveris salvare 
nos, continuo libera mur." 

3. " Non pro totius mundi redemptione, id est, non pro 
omnium hominum salute et redemptione, Dominus et 
Salvator noster Jesus Christus est crucifixus et mortuus, 
sed tantum pro his qui salvantur." 

4. " Deitas sanctae Trinitatis trina est." 

Ad postremam refellendam blasphemiam peculiarem li- 
brum ad Remenses suos scripsisse Hincmarum notat Flo- 
doardus, "collectum 1 ex orthodoxorum dictis patrum, quod 

ft Psal. 135. ver. 6. h Esth. cap. 13. ver. 9. 

1 Flodoard. lib. 3. hist. cap. 15. 



CAP. II. CONTROVERSLE AB EO MOT.E, 1USTORIA. 17 

Divinae Trinitatis Deitas trina non sit dicenda" : et ad Ca- 
rolum regem super hac eadem re librum alium. Verum a 
blasphema Tritheitarum haeresi satis hie Gotteschalcum 
(qui in confessione sua Deum, naturaliter quidem unura, 
sed personaliter trinum, clarissime praedicat) vindicat Flo- 
doardi scholiastes Georgius Colvenerius, theologian in 
academia Duacensi professor regius : in loquendi modo, 
potius quam in ipsa re, errorem commissum esse demon- 
strans. " Id k quidem (inquit) minus reete,et improprie di- 
citur ; cum trium personarum in Sancta Trinitate non sit, 
nisi una numero Deitas. Sed eo sensu dici potest trina 
Deitas, quia est in tribus personis. Unde in Ecclesia 
Komana, a trecentis et quinquaginta circiter annis, decan- 
tatus est ille S. Thomae hymnus de venerabili sacramento 
in quo dicitur. 

Te, trina Deitas unaque, poscimus. 

Cumque de eo mutando ageretur in postrema correctione 
Romani breviarii sub Clemente VIII. (ut a viris doctis 
accepi) propter auctoritatem tamen tanti doctoris, nihil est 
mutatum. Sic apud Chrj sostomum,tomo tertio, homilia de 
S. Joanne Baptista (quae quidem ipsius non est, sed incerti 
auctoris) legitur, quod in Patre, Filio et Spiritu Sancto, 
est triplex et una Divinitas. Ubi triplex pro trina poni- 
tur: sicut et in hvmno Prudentii de cereo Paschali, cum 
ait de Deo; 

Regnum continuat numine triplici. 

Nam Deus non recte triplex dicitur, sed trinus : ut do- 
cent scholastici doctores in primum librum sententiarum, 
distinctione decima nona." 

Priores vero illas propositiones ex veteri haeresi praedes- 
tinatiana profluxisse Hincmarus 1 asserit : cujus etiam in 
vita m antecessoris sui Remigii Remensis archiepiscopi, ita 

k Colvener. schol. in Flodoard. lib. 3. cap. 14. 

1 Hincmar. in epist. ad Xicol. I. apud Flodoard. lib. :i. cap. 11. 

m MS. in Sarisburiensi^ Ecclesise bibliotheca: nam in vita quam Surius ad 
diem 13. Januarii edidit, tota ilia Hincmari adversus preedestinatianos excursio 
est omissa. 



18 GOTTESCIIALCI, ET PRiEDESTINATIAN.ffi CAP. II. 

idem meminit. " Ad quern ignem perpetuum Deum quos- 
dam praedestinasse, quos non vult salvos fieri, et ideo salvi 
esse non possunt, et pro his Christum non fuisse passum ; 
veteres etiam moderni, haeretici Prsedestinatiani, menti- 
entes, sicut et Pelagiani de peccato Adae et libero hominis 
arbitrio, sine gratia Dei, male sentientes, dixerunt." Et de 
modernis quidem illic conqueritur, " Quoniam adhuc reli- 
quiae Praedestinatianorum in istis Gallicanis provinciis fauce 
susurra mussitant :" de veteribus, quinam illi fuerint, quan- 
doquidem ne ipse quidem Hincmarus satis perspectum ha- 
buit, ex antiquioribus authoribus res est perquirenda. 

Et eorum quidem originem Tiro Prosper, quisquis ille 
fuerit (nam a Prospero Aquitanico, Augustini propugna- 
tore, longe diversum fuisse jamdudum demonstravit Arnal- 
dus n Pontacus) in Hieronymiani chronici continuatione, sub 
annum Arcadii et Honorii vicesimum quartum, ita explicat. 
" Praedestinatorum haeresis, quae ab Augustino accepisse 
dicitur initium, his temporibus serpere exorsa :" Sic enim, 
turn apud Thomam Waldensem, turn in duobus optima? no- 
tae MSS. exemplaribus, altero bibliothecae regiae, alteroBe- 
nedictini apud Cantabrigienses collegii, locus est expressus : 
cum in libris editis, nonab ipso Augustino sed ab Augustini 
libris male intellectis, haeresis haec accepisse dicatur ini- 
tium. Nempe honori Augustini hoc modo consultum esse 
voluerunt interpolatores illi: npc animadverterunt Semi- 
pelagianorum fuisse istas technas ; qui, novella? cujusdam 
praedestinatianaa hasreseos excogitato odioso nomine, ipsius 
Augustini orthodoxam de prasdestinatione doctrinam pra?- 
gravare studuerunt. 

Earn enim prohasresi ab illis fuisse habitam, praeter eaqua? 
inFausti Semipelagiani libris passim occurrunt, etiam Arno- 
bii ilia in Psalmum centesimum octavum notatio satis os- 
tendit. " Nota ex arbitrio evenisse ut nollet: propter haere- 
gim, quae dicit Deum alios praedestinasse ad benedictionem, 
alios ad maledictionem :" Quod vero earn dixerint ab Au- 



n Pontac. apparat. ad notas in Euseb. Hieron, et Prospcri chronic, pag, 
22 23. 
Waldens. doctrin. fidci, torn. 1. lib. 1. cap. 22. 



CAP. II. CONTROVERSLE AB EO MOIVE, IIISTORIA. 19 

gustino accepisse initium, et contra patrum opinionem 
atque ecclesiasticum sensum ab eo fuisse introductam, ilia 
Prosperi, in epistola ad ipsum Augustinum scripta de reli- 
quiis Pelagianae hasreseos, fidem faciunt. " Multi servo-rum 
Christi qui in Massiliensi urbe consistent, in sanctitatis 
tuae scriptis quae adversus Pelagianos hsereticos condidisti, 
contrarium putant patrum opinioni et ecclesiastico sen- 
sui, quicquid in eis de vocatione electorum secundum Dei 
proposition disputasti." Et post: " Obstinationem suam ve- 
tustate defendunt ; ut ea, quaa de epistola apostoli Pauli 
Romanis scribentis, ad manifestationem Divinae gratia? 
praevenientis electorum merita, proferuntur, a nullo mi- 
quam Ecclesiasticorum ita esse intellecta, ut nunc senti- 
untur, affirment." Quibus et illud Hilarii addi potest, in 
alia ad eundem Augustinum data epistola. " Ha;c sunt quae 
Massilias, vel aliis etiam locis in Gallia, venlilantur : NO- 
VUM, et inutile esse prasdicationi, quod quidam secun- 
dum propositum eligi dicantur." Denique hujus doctrinae 
assertoribus Praedestinatorum nomen, quod Tiro (et eilm 
secutus Sigebertus) usurpat, fuisse impositum ex dicti Ar- 
nobii verbis illis liquet, in expositione Psalmi centesimi 
quadragesimi sexti. " Nota tibi, PREDESTINATE, 
quod loquor : omnium generaliter bonam voluntatem Christi 
gratia hoc ordine, quo diximus, antecedit : si tamen pro 
omnibus natus, si tamen pro omnibus passus." cui geminum 
est et alteram illud Praedestinatianorum cognomentum, quo 
lititur Hincmarus, Gennadium Massiliensem imitatus : qui, 
in appendice 1 ' ad Hieronymi indiculum dehaeresibus adjecta, 
eorum sententiam,invidiose satis, hunc in modum explicat. 
" Prasdestinatiani sunt, qui dicunt quod Deus non omncs 
homines ad hoc crearit, ut omnes salventur; sed ut multi- 
tudine hominum ornetur mundus. Quod etsi generali 
prasdicatione dicat : Venite ad me omnes, qui laboratis et 
onerati estis ; et ego reficiam ros : non tamen omnes ea 
voluntate vocet, ut omnes sequantur vocantem. Sed nee 
omnes qui ipso inspirante obediunt vocationi, dicuntur ac- 
cipere exequendi in bono opere perseverantiam ; sed post 

p Edit. Paris, ann. 1017- pag. 2'>. 



20 GOTTESCHALCI, ET PRJEDESTINATIANiE CAP. If. 

multos labores et justitiae fructus, si non sunt de salvan- 
dorum numero, subtrahendas eis vires agendi, ne perdu- 
rent in bono : et e contrario, illos qui prsedestinati sunt 
ad vitam aeternam, etiamsi in perfidia, vel in omni genere 
peccati longo tempore volutentur ; accepturos occasionem, 
qua et credant in Deum, et secundum Dei praeeeptum vi- 
vant, ut possideant societatem justorum. Tali definitione 
id docere student, quod Deus personas hominum acci- 
piat : quod alios etiam invitos post multa mala opera attra- 
hat ad salutem ; alios post bona rejieiat, et compellat in 
malum, quo pereant in aeternum." 

Hujusmodi nimirum porismata ex Augustini de absoluta 
prasdestinatione sententia deduxisse Massilienses ex Pros- 
peri ad Gallorum capitula responsione intelligimus : ut 
" tali q commento etdetestationemejus, quern impeterent, ob- 
tinerent ; et ab bis, quae infamassent, curam exterriti lec- 
toris averterent." Qua a Massiliensibus suis imbutus per- 
suasione Gennadius, quo animo in Augustinum affectus 
fuerit satis aperuit ; quum in scriptorum ecclesiasticorum 
catalogo ilium 1 ' "ex multiloquio non effugisse peccatum," at- 
que " errorem illius sermone multo contractum, lucta hos- 
tium exaggeratum, necdum liaeresis quaestionem dedisse," 
pronuntiat. Itaque Isidorus 9 Hispalensis, relicto hie Gen- 
nadio, quern alias in suo Haereticorum catalogo sequi solet, 
Praedestinatianorum horum mentione prorsus praetermissa, 
Pelagianorum hseresim eorum loco, judicio longe rectiore, 
substituit. ■ 

Quin et Vossius ipse noster, qui omnium primus ad mo- 
nacbos Adrumetinos (quibus duos libros, alterum de gra- 
tia ac libero arbitrio, de correptione ac gratia al- 
terum, transmisit Augustinus) Praedestinatianorum ori- 
ginem retulit, in illorum tamen descriptione, perstric- 
tam* a Gennadio fuisse Augustini de praedestinatione ab- 
soluta sententiam, non diffitetur. Nam monachi quidem 
illi, " sic u gratiam praedicabant, ut negarent hominis esse 

i Prosp. pvsefat. in vespons. ad capit. Gallor. 

r Gennad. catal.cap. 38. 8 Isidor, orig. lib. 8. cap. 5. 

' Voss. histor. Pelag. lib. 1. cap. 10. 

" Augustin. epist. 214. Op. torn. 2. pag. 791. 



CAP. II. CONTROVERSY AB EO MOT,E, HISTORIA. 21 

liberum arbitrium, aut in die judicii redditurum esse Deum 
unicuique secundum opera ejus" ; neque " esse w corripien- 
dum qui exorbitat de via justa, sed ei reditum et perseve- 
rantiam a Domino tantum esse poscendam :" de aliis vero 
quae Praedestinatianis adscribi solent, adeoque de ipsa 
praedestinatione (unde id cognomenti illis inditum) fuisse 
ab eis aliquid peculiariter promulgatum, non legimus. 
Atqui nihil est eorum, quae Praedestinatianis ab Arnobio, 
Gennadio, Hincmaro, aut ipso etiam Sigeberto tribuuntur ; 
quod non a Pelagianis et Semipelagianis, ipsi Augustino 
et ejus sectatoribus, quo jure quave injuria, attributum 
fuisse comperimus. 

Quod " quidam x homines scilicet non ad hoc a Deo creati 
sint, ut vitam adipiscerentur asternam ; sed ut habitum 
tantummodo seculi praesentis ornarent, et ad utilitatem 
nascerentur aliorum." Quod " non y omnes homines velit 
Deus salvos fieri, sed certum numerum praedestinatorum." 
Quod " majorem 2 partem generis humani ad hoc creet, ut 
ilium perdat inaeternum." Quod " haec a sit voluntas Dei,ut 
magna pars Christianorum salva esse nee velit, nee possit." 
Quod " Dominus b noster Jesus Christus non pro omnium 
hominum salute et redemptione sit passus." Quod " non c 
omnes homines vocentur ad gratiam." Quod " qui d vocati 
sunt, non aequaliter sint vocati ; sed alii ut crederent, alii 
ut non crederent." Quod " nolit e Deus, ut omnes catholici 
in fide catholica perseverent ; sed velit, ut magna exinde 
pars apostatet, et magna pars sanctorum a sanctitatis pro- 
posito mat." Quod " pars f magna ilia Christianorum catho- 
licorum fidelium, atque sanctorum, quae ad ruinam et per- 
ditionem prasdestinata est, etiamsi petat a Deo sanctitatis 
perseverantiam, non impetrabit : eo quod mutari non po- 
test divina praedestinatio, quae illos praeordinavit, praepa- 

w Id. de corrept. et grat. cap. 3, 4, et 10. Op. torn. 10. pag. 752, 754. 

x Gallor. object. 13. apud Prosperum. 

y Eorund. object. 8. 

7 Vincent, object. 3. apud eundem. 

a Ejusd. object. 7. b Ibid, object. 1. 

r Gallor. object. 4. rt Eorund. object. 5. 

e Vincent, object. 8, et 9. ' Ejusd. object. 14. 



22 GOTTESCHALCI, ET PfWEDESTINATIANiE CAP. II. 

ravit, praeaptavit, ut caderent." Quod "non B praedestinati ad 
vitam, etiamsi fuerint in Christo per baptismum generati, et 
pie justeque vixerint, nihil eis prosit : sed tandiu reserven- 
tur, donee ruant et pereant : nee ante eos ex hac vita, quam 
hoc eis contingat, auferri." Quod " quibusdam h vocatis, et 
pie justeque viventibus, obedientia subtrahatur, ut obe- 
dire desistant." Quod "omnes' illifideles etsancti, qui ad 
aeternam mortem praedestinati sunt, quando ad vomitum 
suum relabuntur, vitio quidem suo hoc facere videntur ; 
sed ipsius vitii causa est Divina praedestinatio, quae illis 
latenter subtrahit bonas voluntates." Quod "si k qui sunt 
nondum vocati, quos Deus gratia sua praedestinaverit eli- 
gendos, accipient eandem gratiam, qua velint, et sint 
electi : et si qui obediunt, si praedestinati sunt rejiciendi, 
subtrahentur obedientiae vires ut obedire cessent." Quod 
" omnes 1 illi fideles et sancti qui ad aeternam mortem prae- 
destinati sunt, posteaquam ceciderint, sic a Deo dispen- 
sentur, ne possint vel velint per pcenitentiam liberari." 

Ad id quod extremo loco de ypocrwTroXj^ia objicitur, 
et, "rerum m indigna confusione," vetus spectat ilia Pelagia- 
norum calunmia, initio libri sexti, sive Hypomnesticwn, 
siveHypognosticwn proposita. " Credere" nos vel praedicare 
suggillatis, quia cum lege Dei et prophetis, cum evan- 
gelio Christi ejusque apostolis, praedestinationem dicimus, 
quod Deus quosdam hominum sic praedestinet ad vitam 
regni coelorum, ut si nolint orare, aut jejunare, aut in 
omni opere divino vigiles esse, eos omnino perire non 
posse; nee prorsus sui debere esse solicitos, quos Deus, 
quia voluit, semel jam eligendo praedestinavit ad vitam : 
quosdam vero sic praedestinavit in gehennae pcenam, ut 
etiam si credere velint, si jejuniis et orationibus omnique 
se voluntati divinae subjecerint, in his Deum non delec- 
tari, et vitam illis aeternam in toto dari non posse ; sic 

e Gallor. object. 3. h Eorund. object. 12. 

Vincent, object. 13. 
k Genuensium dubium 10. npud eund. ex Augustin. de bono vel dono per- 
teverant. cap. 15. 

1 Vincent, object. 15. m Faust, delib. aibitr. lib. 2. cap. 6. 

" Author hypognostic. in Appen. tomi 10, oper. Augustini. 



CAP. II. CONTROVERSLE AB EO MOT.E, HISTORIA. 2o 

electione praedestinatos esse ut pereant. Deum nos taliter 
operantem personarum esse acceptorem dicere." Necnon 
et Semipelagianorum ilia altera a Prospero in epistola ad 
Augustinum commemorata : " Hoc propositum vocationis 
Dei, quo vel ante mundi initium, vel in ipsa conditione ge- 
neris humani, eligendorum et rejiciendorum dicitur facta 
discretio ; ut, secundum quod placuit Creatori, alii vasa 
honoris, alii vasa contumelise sint creati, et lapsis curam 
resurgendi adimere, et Sanctis occasionem teporis ad- 
ferre : eo quod in utramque partem superfluus labor sit, 
si neque rejectus ulla industria possit intrare, neque elec- 
tus ulla negligentia possit excidere. Quoquo enim modo 
se egerint, non posse aliud erga eos, quam Deus definivit, 
accidere, et sub incerta spe cursum non posse esse con- 
stantem ; cum, si aliud habeat praedestinantis electio, cassa 
sit annitentis intentio. Removeri itaque omnem indus- 
trial^ tollique virtutes, si Dei constitutio humanas praeve- 
niat voluntates : et sub hoc praedestinationis nomine, fa- 
talem quandam induci necessitatem. Quamobrem nee 
acquiescunt,"inquit Prosper, " praedestinatum electorum nu- 
merum, nee augeri posse, nee minui : ne locum apud 
infideles ac negligentes cohortantium incitamenta non 
habeant ; ac superflua sit industrial ac laboris indictio, cu- 
jus studium cessante" electione frustrandum sit." 

Unde manifestum existit, non ex libris Augustini male 
intellects, ut Sigeberto Gemblacensi visum, et qui ex eo 
corrigendum putarunt Tironis chronicon (quod in nullo, 
opinor, manuscripto exemplari a Sigeberti illo altero se- 
junctum cernitur) sed ex Augustini libris rite intellectis, 
sensisse Massilienses et alias Pelagianorum reliquias justa 
consequentia deducta fuisse nefanda ilia quae Praedestina- 
tianis adscribebant dogmata. Verba Sigeberti, ad annum 
Christ! quadringentesimum decimum quintum, ista sunt. 
"Praedestinatorum haeresis hoc tempore ccepit serpere : qui 
ideo praedestinati vocantur, quia, de praedestinatione et divina 
gratia disputantes,asserebant quod nee pie viventibus prosit 
bonorum operum labor, si a Deo ad mortem praedestinati 



" cas>>a?iic. 



24 GOTTESCHALCI, ET PRJEDESTINATIANiE CAP. II. 

fuerint ; nee impiis obsit, quod improbe vivant, si a Deo pras- 
destinati fuerint ad vitam. Quae assertio et bonos a bo- 
nis avocabat, et malos ad mala provocabat. Haec haeresis ex 
libris Augustini male intellects initium sumpsisse dicitur." 
Haec Sigebertus : ignorans, Semipelagianorum artibus, per 
Praedestinatorum istorum latus recta petitum fuisse ipsum 
Augustinum. 

Contra Julianum Pelagianum, Augustinus p ita dis- 
putaverat. " Quid est quod dicis ; cum desideriis 
suis traditi dicuntur, relicti per divinam patientiam in 
telligendi sunt, non per potentiam in peccata compulsi? 
quasi non simul posuerit haec duo idem apostolus et pati- 
entiam et potentiam, ubi ait : Sic q autem volens Deus osten- 
dere tram et demonstrare potentiam suam, attulit in mult a 
patentia vasa irce t quce perfecta sunt in perdiiionem. Ait, 
inquis, apostolus : Bonitas* Dei ad pcenitentiam te addu- 
cit. Verum est, constat : sed quern praedestinavit addu- 
cit ; quamvis secundum duritiam et cor impcenitens, quan- 
tum ad ipsum attinet, thesaurizet sibi iram in die ircc, et 
revelationis justi ijudicii Dei, qui reddet unicuique secun- 
dum opera ejus. Quantamlibet enim praebeat patientiam, 
nisi ipse dederit, quis agit pcenitentiam? Ex isto numero 
electorum et praedestinatorum, etiam qui pessimam dux- 
erunt vitam, per Dei benignitatem adducuntur ad pceni- 
tentiam ; per cujus patientiam non sunt huic vitas in ipsa 
scelerum perpetratione subtracti, ut ostendatur et ipsis 
et aliis cohaeredibus eorum, de quam profundo malo possit 
Dei gratia liberare. Ex his nemo perit, quacunque aetate 
moriatur. Caeteri autem mortales, qui ex isto numero 
non sunt, et ex eadem quidem massa ex qua et isti, sed 
vasa irae facti sunt, ad utilitatem nascuntur istorum. Non 
enim quenquam eorum Deus temere ac fortuito creat, 
aut quid de illis boni operetur ignorat ; cum et hoc ipsum 
bonum operetur, quod in eis humanam creat naturam, et 
ex eis ordinem seculi praesentis exornat. Istorum nemi- 
nem adducit ad pcenitentiam salubrem et spiritalem, qua 
homo in Christo reconciliatur Deo ; sive illis ampliorem 

i' lib. 5. cap. 5, 6. Op. torn. 10. pag. 634, 635, 636. 

t Rom. cap. 9. ver, 22. ' Ibid. cap. 2. ver. i. 



CAP. II. CONTROVERSY AB EO MOT\E, HISTORIA. 25 

patientiam, sive non imparem praebeat. Quamvis ergo 
omnes ex eadem massa perditionis et damnationis, secun- 
dum duritiam cordis sui et cor impcenitens, quantum ad 
ipsos pertinet, thesaurizent sibi iram in die irae, quo reddi- 
tur unicuique secundum opera sua : Deus tamen alios 
inde per misericordem bonitatem adducit ad pcenitentiam, 
alios secundum justum judicium non adducit. Habet enim 
potestatem adducendi et trahendi, ipso Domino dicente : 
Nemo 3 venlt ad me, nisi Pater qui me misit traxerit eumJ" 

Ex his et similibus Augustini disputationibus collegit 
Gennadius, cum Massiliensibus suis, hanc illius fuisse sen- 
tentiam ; " Quod Deus non omnes homines ad hoc crearit, 
ut omnes salventur, sed ut multitudine hominum ornetur 
mundus, &c quodque alios, etiam invitos, post multa 
mala opera attrahat ad salutem ; alios post bona rejiciat 
et compellat in malum, quo pereant in aeternum." Vel, ut 
alii adhuc odiosius rem expressere, " quod 1 per potentiam 
Deus homines ad peccata compellat," atque " ex u prasdesti- 
natione Dei, velut fatali necessitate, homines ad peccatacom- 
pulsi cogantur ad mortem," Deo homines " in w mortem im- 
pellente, et perituris salutis intercludente aditum." Deni- 
que "quod* Deus absque ullo inter malum et bonum mode- 
ratoris examine, non online regentis, sed jure dominantis, 
ilium afFectu dignum reddat, hunc odio ; ilium recipiat 
studio, hunc excludat imperio : et inter duos perditos, 
nulla consideratio laboris, nulla devotionis habeatur ; sed 
unus sine ratione cessantibus officiis assumatur, alter sine 
discretione damnetur." Sic enim Faustus, ille Semipelagia- 
norum antesignanus, cujus profundam calliditatem B. Ful- 
gentium destruxisse notavit Isidorus y , suppresso Augus- 
tini nomine, ejus opinionem insectatur : quemadmodum a 
Sixto z Senensi recte e§tanimadversum: quod tamen scrip- 
turn adversus Praedestinatianos ab ipso fuisse editum, Mal- 
donatus 3 significat : nee male illud quidem ; si per Prae- 

s Joh. cap. 6. ver. 44. l Gallor. object. 11. 

u Eorund. object. 1. " Faust, de lib. arbitr. lib. 1. cap. 19. 

* Id. lib. 2. cap. 6. >' Isidor. de vir. illustr. cap. 14. 

z Sixt. Senens. in biblioth. sanct. lib. C. annot. 252. 

» Maldonat. in Joh. cap. 17. ver. 9. et Matth. cap. 20. ver. 11. 



26 GOTTESCHALCT, ET PR/EDESTINATIAN^E CAP. U. 

destinatianos non alios intellexisset quam eos, qui Augus- 
tinianam de praedestinatione sententiam sunt amplexi. Nam 
et in ipso operis hujus initio Leontium episcopum com- 
mendat author ; " quod in condemnando PRiEDESTI- 
NATIONIS errore concilium summorum antistitum con- 
gregasset :" et hosce ipsos Fausti libros, Petrus diaconus 
cum collegis suis, in fine libri de incarnatione et gratia 
Domini, ut contra PR.EDESTINATIONIS sententiam 
scriptos, anathematizat. 

Summa vero venenati illius scripti duabus epistolis com- 
prehenditur, quarum altera ipsius Fausti est ad Lucidum 
presbyterum ; altera Lucidi, a Fausto seducti, preeteritas 
errores revocantis, seu verius ab orthodoxorum consortio 
ad Semipelagianorum castra transeuntis. Unde apparet, 
quid de Henrici Canisii nugamento judicandum sit ; qui b 
Lucidum, quod erroneae Fausti epistolae subscripsisset, 
pcenituisse fingit, erroremque publicata epistola damna- 
visse : quid de contrario Baronii c , Binii d et Becani 6 , pro- 
nuntiato sentiendum ; qui Lucidum, Fausti opera ad ca- 
tholicam fidem revocatum, Praedestinatianorum errores, 
quibus detentus fuerat, damnasse autumant. Quid item 
de Serarii f impudentia; qui "eandem hodie toties damna- 
tam, impiam, horrendamque delirationem, e graveolenti- 
bus priscorum haereticorum bustis, ab hodiernis refossam 
Calvinistis, calumniatur." Quid de Hincmari denique (ut 
ad ilium tandem redeamus) avtcrropriaia statuendum sit ; 
qui commentitiam hanc Praedestinatianorum haeresim " pri- 
mum 1 ' in Africa, postea in Galliis, per idem tempus quando 
et Nestoriana haeresis, esse exortam ; et tempore Cceles- 
tini papae, ipsius auctoritate, et instantia sancti Prosperi, 

b Canis. annot. in Faust, epist. 3. bibliothec. patr. torn. 5. part. 1. pag. 
526. edit. Colon. 

c Baron, aim. 490. sec. 16, 17, 24, 29, 30. 

d Bin. not. in concil. Arelat. III. tomo 2. concil. part. 1. pag. C33. edit. 
Colon, aim. 1618. 

e Becan. qusest. 3. Calvinistic. contra Paraum, tomo 1. opuscul. pag. 428. 
edit. Mogunt. ann. 1610. 

• Serar. Moguntiac. rer. lib. cap. 33. pag. 130. 

e Flodoard. hist. Remens. lib. 3. cap. 14. 

11 Baron, ann, 490. sec. 17. et 29. collat. cum ann. 848. sec. 7. 



CAP. II. CONTROVERSI/E AB EO UOTJE, HISTORIA. 27 

revictam" esse asserit. Cui hircum hie mulgenti cri- 
brum supponens Baronius, istorum errores " S. Prospe- 
rum confutavisse" addit; " cum adversus calumniatores 
doctrinae S. Augustini responsionum, quatuor libros con- 
scripsit." 

Et sane ex istis responsionum Prosperilibris constat, non 
quidem a Prsedestinatianis nescio quibus, sed a Pelagiano- 
rum reliquiis, Augustini doctrinam in pravum sensum ca- 
lumniose fuisse detortam : ej usque innocentiam, Prosperi 
et Hilarii instantia, adversus istorum calumnias a Cceles- 
tino assertam fuisse, ipsa pontificis evincit epistola ad Gal- 
liarum episcopos hac de re conscripta. Sed extitisse 
turn praedestinatianae alicujus haereseos defensores alios, a 
Ccelestino et Prospero refutatos, Hincmari commentum 
est, odium hinc adversario suo Gotteschalco conflare vo- 
lentis : quern Praedestinatianos alios nullos in praedestina- 
tionis doctrina tradenda secutum fuisse, scripta ipsius de- 
clarant, quam ipsum Augustinum 5 Prosperum, et Fulgen- 
tium ; quorum postremus, ut inquit ille, "catholicissime' nec- 
non et copiosissime disputavit in septem libris contra duos 
libros Fausti haeretici, Lirinensis quondam monachi, Re- 
gensis vero postmodum episcopi: quern convicit idem 
doctor mirabiliter, contrivitque commenta diaboli ; et cum 
aliis quatuordecim Sanctis coepiscopis suis ab Ecclesia 
Christi repulit et eliminavit lethiferum virus Antichristi." 

' Gotteschalci confess, in fine hujus libri.) 



28 GOTTESCHALCI, ET PR-EDESTINATIAN.3E CAP. III. 



CAP. III. 



De Gotteschalci ordinatione, peregrinatione et prsedicatione : atque contrariis 
Hincmari Remensis et Remigii Lugdunensis archiepiscopi de doctrina illius 
judiciis. 

Vacante post Ebbonis archiepiscopi depositionem se- 
de Remensi, a Rigboldo Remorum chorepiscopo presby- 
ter ordinatus est Gotteschalcus ; Rothado Suessonicae 
civitatis episcopo inconsulto, sub cujus prsefectura Orba- 
cense fuit ccenobium, in quo ille monachatum fuerat pro- 
fessus. Inde a monasterio irregulariter exeuntem, pera- 
gratis regionibus plurimis, dogmata sua passim eum dis- 
seminasse, narrat in epistola ad Nicolaum I. Hincmarus, 
Ebbonis in Remensi archiepiscopatu proximus successor. 
In alia quoque epistola, ad Lugdunensem Ecclesiam missa, 
postquam eum a dixisset, " ultro sibi prsedicatoris nomen as- 
sumpsisse, atque ad barbaras et paganas gentes (in ulti- 
mis, ut videtur, Germanise finibus positas) velut evangeli- 
zaturum perrexisse ;" his verbis seriem praedicationis ejus 
exequitur, dicens ; "Alio pracdicationem suam orsus initio 
quam Joannes, qui dixit, Poenitentiam agite ; appropin- 
quavit enim regmim ccclorum : et quam Paulus, qui docuit 
per visibilia visibilium et invisibilium cognoscere Creato- 
rem : coepit praedicare, quod 

I. "- Ante omnia secula et antequam quicquam faceret, a 
principio Deus quos voluit pragdestinavit ad regnum, et 
quos voluit praedestinavit ad interitum." 

II. " Qui praedestinati sunt ad interitum, salvari non 

* Eccles. Lugdunens. de trib. epistolis. tomo 9. biblioth. patr. part. 1. pag. 
1053. F. Edit. Colon. 
b Matth. cap. 3. ver. 2. c Rom. cap. 1. ver, 20. 



CAP. rn. controversy ab eo mot.e, historia. 29 

possunt, et qui praedestinati sunt ad regnum, perire non 
possunt." 

III. " Deus non vult omnes homines salvos fieri, sed eos 
tantum qui salvantur : et quod dieit apostolus, Qui vult 
omnes homines salvos fieri, illos dicit omnes qui tantum- 
modo salvantur." 

IV. " Christus non venit ut omnes salvaret; nee passus 
est pro omnibus, nisi solummodo pro his, qui passionis 
ejus salvantur mysterio." 

V. " Postquam primus homo libero arbitrio cecidit, ne- 
mo nostrum ad bene agendum, sed tantummodo ad male 
agendum, libero potest uti arbitrio." 

Hie vero opera? pretium fuerit attendere, quid pro 
Gotteschalco Ecclesias e sua? nomine, Remigius Lugdunen- 
sis archiepiscopus respondeat. "Hoc nobis licet ex parte 
incredibile videatur, quod videlicet gentibus ignorantibus 
Dominum pracdicans praetermittere potuerit, ut non eos 
primo omnium ad pcenitentiam provocaret, nee eis inter 
ereaturam et Creatorem rationabiliter discernere persua- 
deret; utjam non colerent, neque servirent creaturse per 
idololatriae errorem, sed potius Creatori qui est benedictus 
in secula : sed qurestiones eis, etiam fklelibus et doctis 
difficillimas, de divinis judiciis et pranlestinationis ac re- 
demptionis mysterio proposuerit. Tamen praetermitten- 
tes hujus rei tarn absurdam et incongruam objectionem, 
magis eum credimus inter fideles, vel etiam sacerdotes ilia- 
rum partium, talia movere et proponere potuiss.e, quibus 
magnarum et novarum rerum velut novus atque admiran- 
dus prsedicator existimaretur ; quam tantae eum fatuitatis 
et stultitiae extitisse, ut imputetur omnium rerum divina- 
rum penitus ignaris tarn importune et praepostere talia in- 
gessisse, quibus apud eos non audiendus sed penitus ri- 
dendus, et ab omnium auribus arcendus judicaretur." 

Ad quinque vero illas sententias quod attinet : 

I. II. 

Duas quidem priores certissima? veritatis esse, multis et 

J 1 Tim. cap. 2. vcr. 4. e ut supra, pag. 1053. G.H. 

VOL. IV. D 



30 GOTTESCHALCI, ET PRiEDESTINATIANiE CAP. III. 

scripturarum et patrum testimoniis confirmat Remigius, 
ita tandem concludens. "Ecce f beatissimi patres Ecclesiae 
uno sensu, uno ore, quia et uno spiritu, divinae praescien- 
tiae et praedestinationis immobilem veritatem in utraque 
parte, electorum scilicet et reproborum, praedicant et cora- 
mendant ; electorum utique ad gloriam, reproborum vero 
non ad culpam sed ad pcenam : et in his non temporalium, 
neque ex aliquo tempore inchoantium ; sed sempiterna- 
rum dispositionum Dei immutabilem ordinem nobis de- 
monstrari confirmant: nee aliquem electorum posse perire, 
nee ullum reproborum propter duritiam et impcenitentiam 
cordis sui posse salvari. Hoc et divinarum scripturarum 
Veritas, et sanctorum atque orthodoxorum patrum aucto- 
ritas, consonanter annunciant, indubitanter nobis creden- 
dum et tenendum inculcant. Quapropter, etsi illius mise- 
rabilis monachi improbatur levitas, improbatur temeritas, 
culpatur importuna loquacitas, non ideo divina neganda 
est Veritas ; quia, juxta prasmissam catholicae fidei ratio- 
nem, omnipotens Deus ante constitutionem mundi, ante- 
quam quicquam faceret, a principio certis et justis atque 
immutabilibus causis aeterni consilii sui quosdam ad reg- 
nura gratuita bonitate sua, ex quibus nemo sit periturus 
protegente misericordia sua: et quosdam praedestinaverit 
ad interitum justo judicio suo, propter meritum quod prae- 
scivit impietatis eorum, ex quibus nemo possit salvari ; 
non propter violentiam aliquam Divinas potestatis, sed 
propter indomabilem et perseverantem nequitiam propria? 
iniquitatis. Quid ergo restat, nisi, ut si aliquid aliter sa- 
puimus, hoc nobis Deo revelante humiliter abnuamus, et 
clarescentem veritatem fideliter amplectamur ? quia, ut 
apostolus docet, non debemus posse aliquid adversus veri- 
tatem, sed pro veritate. " 

III. 

De tertia sententia ita disputat. " Quid g causae est ut 
Deus, qui omnes homines vult salvos fieri, non omnes ho- 
mines salvet ? Voluntatem eorum non expectat, quia vo- 

f Pag. 1058. D. E. « Pag. 1059. F. G. 



CAP. III. CONTROVERSI/E AB EO MOTiE, HISTORIA. 31 

luntatem verae salutis suae nemo habere potest nisi per il- 
ium. An quod vult non potest omnipotens ? ut (quod 
absit) velit salvare omnes homines, non possit. Quid 
ergo restat, nisi ut ille, qui omnia quaecunque voluit fecit, 
ideo hoc non faciat quia nolit, non quia non possit ? 
Quia, sicut vere omnia quse voluit fecit, ita vere no- 
luit quae non fecit. Cur ergo noluit ? nisi quia in hac re 
sicut jus turn ita et occultum est judicium ejus cui psalmista 
dicit ; Judicia tua abyssus multa; et de quo apostolus 
dicit ; Quis enim eognovit sensum Domini, aut qu'is consi- 
Harius ejus fuit f et iterum ; Numquid iniquitas apud 
Deum f Absit. Quos ergo voluit salvare, salvavit ; quia 
omnia quaecunque voluit fecit : quos autem salvare noluit, 
ubi, nisi in ilia ex Adam veniente massa damnationis, reli- 
quit ? Ita lit, etiam si secundum pium quorundam patrum 
piorum sensum Deus omnes homines vult salvos fieri boni- 
tate Creatoris, qua creaturam suam bene a se conditam 
perire non vult ; id ipsum iterum non vult judicis aequitate, 
qua eandem creaturam suam, vel originali vel etiam actuali 
peccato nequiter inquinatam et vitiatam, impunitam esse 
non sinit. In tantum enim neminem vult perire, nee vo- 
luntas ejus alicui causa perditionis existit, ut per prophe- 
tam etiam juret et dicat ; Vivo b ego, dicit Dominus, quia 
nolo mortem impii, sed ut revertatur a via sua impia et 
vivat : et tamen ipse, qui non vult mortem impii, perseve- 
rantem in impietate sua impium proculdubio punit. Ita 
in uno atque eodem homine et bonitatem et severitatem 
suam ostendens : bonitatem, qua non vult eum perire ; se- 
veritatem, qua perseverantem in iniquitate non vult impu- 
nitum relinquere. Si ergo hoc, quod de uno homine dixi- 
mus, de universo genere hominum pereuntium similiter 
intelligatur : potest forsitan non absurde dici, quod Deus 
omnes homines velit salvos fieri bonitate Creatoris ; et ta- 
men eos, quos indignos salute judicaverit, justa judicis 
severitate, non salvet. Nam et in uno homine, ut jam dic- 
tum est, utrumque fieri posse ostendit apostolus, dicens : 
Vide ergo bonitatem, et severitatem Dei, in illis quidem 

11 Ezech. cap. :$;5. ver. 11. 

D 2 



32 GOTTESCHALCI, ET PR.T.DESTINATIANiE CAP. III. 

qui ceciderunt severitatem ; in te autem bonitatem, si per- 
manseris in bonitate, alioquin et tu excideris : quod est 
aperte severitatem clenunciare illi, qui non permanserit in 
bonitate." 

Locum vero ilium apostoli, " Qui vult omnes homines 
salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire" quatuor 1 
modis in scriptis catholicorum patrum explanatum esse 
dicit. 

I. " Ut omnes homines omnia hominum genera accipi- 
amus : id est, Judaeorum et gentium ; liberorum et servo- 
rum ; virorum et mulierum ; divitum et pauperum ; nobi- 
lium et ignobilium ; et quaecunque hujusmodi. Isto nam- 
que locutionis modo ipse Dominus in evangelio dicit : Et k 
ego, si exaltatus faero a terra, omnia traham ad me. Et 
apostolus : Co?iclusit ] enim Deus omnio in incredulitate, ut 
omn ium misereatur." 

II. " Ut m illos solos salvari intelligamus, quos ipse salvare 
voluerit : id est, non quod omnes salventur, sed quod ne- 
mo nisi miserationis ejus voluntate salvetur : de quo Psal- 
mista dicit ; Salvum™ me fecit, quoniam voluit me Et 
iterum : Et° vita in voluntate ejus, Iste enim locutionis 
modus in verbis apostoli etiam aliis locis invenitur ; ut in 
illo: Sicut v per unius hominis delictum in omnes homines 
in condemnationem ; ita et per unius hominis justitiam, in 
omnes homines in justificationem vita; : Non quia nullus 
hominum est qui per illius justitiam non justificetur ; 
sed quia praeter ejus justitiam nemo justificetur. Om- 
nes ergo per primum Adam in condemnationem, et 
omnes per novissimum Adam in justificationem : quia ne- 
mo in condemnatione, nisi per ilium ; nemo in justification 
nisi per istum. Tali sensu et illud accipiendum est : Sic- 
uf* in Adam omnes moriuntur ; ita et in Christo omues 
vivificabuntur. Vere nempe in Adam omnes moriuntur; 
quia nemo in mortem nisi per ilium : et vere in Christo om- 
nes vivificabuntur ; quia nemo in ilia resurrectione vita? nisi 

Pag. 1058. G. H. k Job. cap. 12. ver. 32. 

I Rom. cap. 1 1. ver. 32. "' Pag. 1058. H. 1059. A. B. 

II Psal. 18. ver. 20. ° Psal. 30. ver. 6. 

p Rom. cap. 5. ver. 18. <i 1 Cor. cap. 15. ver. 22. 



CAP. III. CONTROVERSY AB EO MOT.E, HISTORIA. o>) 

per ipsum. Quo etiam sensu manifestissime illud in 
Psalmo dictum est : Allevaf Dominus omnes qui corruunt, 
et erigit omnes elisos. Quia vel ex omni genere peccan- 
tium sive criminosorum quos voluerit salvat : vel quia nisi 
per ilium nemo prostratus erigitur aut allevatur, dum non 
suis viribus, sed Dei miseratione consurgit." 

III. " Ut 3 hoc sanctos suos per Spiritum suura velle faci- 
at, id est, velle eis inspiret, ut omnes homines, sicut seipsos, 
salvos fieri optent ; sicut et deSpirituSancto intelligendum 
est quod idem dicit apostolus : Sed 1 ipse Spiritus postulat 
pro nobis gemitibus inenarrabilibns. Postulat namque 
Spiritus, quia, ut beatus Gregorius exponit, ad postulan- 
dum eos, quos repleverit, inflammat : et gemit atque desi- 
derat Spiritus quia sanctos in orationibus gementes et desi- 
derantes facit. Juxta hunc itaque sensum Deus vult om- 
nes homines salvos fieri, quia ipse Sanctis suis inspirat ut 
hoc velint ; ipse eos ita volentes facit. Sicut irispiraverat 
beato apostolo, qui dicebat : Folo a autetn omnes homines 
esse sicut meipsum. Et alibi : Opto™ apud Deum, et in 
modico et in mag no, non solum te, sed et omnes qui me 
audiunt hodie, tales fieri quails ego sum." 

IV. " Ut x simpliciter accipiatur hoc de omnibus homini- 
bus, quantum in ipso est Deum velle eo quod omnes sal- 
vari velit bonitate Creatoris : sed, quia liberi arbitrii eos 
condidit, expectet, ut hoc etiam ipsi velint : et si vokie- 
rint, juste salventur ; si noluerint, juste puniantur." 

In y tribus prioribus modis, et veram omnino et salubrem 
intelligentiam esse dicit : in quarto autem modo illud sine 
dubio cavendum (quia et occasionem Pelagianae pravitati 
praebet), quod Deum, ut salvet homines, humanas expec- 
tare asserit voluntates. Contra quern errorem ita in anti- 
quis patrum conciliis legitur definitum 2 . " Si quis, ut a 
peccato purgemur, voluntatem nostram Deum expectare 
contendit, non autem ut etiam purgari velimus, per Sancti 
Spiritus infusionem et operationem in nobis fieri, confite- 
tur: resistit ipsi Spiritui Sancto, per Salomonem dicenti; 

' Psal. 145, ver. 1 1. » Pag. 1059. C. D. 

1 Rom. cap. 8. ver. 2(i. " 1 Cor. cap. 7. ver. 7. 

w Act. cap. 26. ver. 29. " Pag. 1059. D. 

y Pag. 1059. H. et 1060. A. B. z Concil. Arausican. 2. canon. 4. 



34 gotteschalci, et pr^edestinatiana: CAP. III. 

Prteparatur* voluntas a Domino: et apostolo salubriter 
praedicanti ; Deus est, qui operator in nobis et velle et 
perfi cere pro bona voluntote." " Quod autem" inquit " ibi 
simpliciter intelligitur, Deum omnes homines velle salvos 
fieri, bonitate scilicet Creatoris, ita, ut putamus, fideliter 
potest recipi, si hanc voluntatem bonitatis suae erga salu- 
tem hominum non credatur, humana obsistente voluntate, 
implere non posse ; sed, obsistente humana iniquitate, im- 
plere nolle. Quae omnia cum tarn obscura sint, et tarn 
profunda atque perplexa : nollemus inter fratres et caris- 
simos nostros aliquid de his contentiose ventilari vel te- 
mere definiri, sed potius quod in eis certum est sine du- 
bitatione defendi; quod autem etiam inter magnos, di- 
verso modo sed non diversa pietate sentientes, ambiguum 
atque incertum remansit, etiam apud nos et reverenter 
honorari, quia neutrum eorum videtur esse falsum vel fidei 
contrarium: et magis in talibus inquietos et contentiosos 
ad tranquillitatis et sobrietatis modestiam provocari, quam 
pro inusitatis et minus elucentibus rebus aliquem immode- 
rata austeritate ac severitate damnari." Hasc de tertia 
Gotteschalci sententia, Remigius. 

IV. 

Quartam vero sententiam omnino veram esse defendit ; 
et ad ejus confirmationem varia turn scripturarum turn 
patrum testimonia producit : sed magna tamen cum mode- 
ratione tandem in hvinc modum concludit. " Qviod b si inve- 
niuntur aliqui patrum, qui etiam pro impiis in sua impietate 
permansuris Dominum crucifixum dicant : si hoc divinae 
Scripturae certissimis et clarissimis documentis probant ; 
erunt ergo ilia, quae ex verbis Domini de hac re comme- 
moravimus, aliter intelligenda. Quod est omnino minim, 
vel potius incredibile, posse fieri. Si autem absque ullis 
Scripturae, ut dictum est, non ambiguis, quae et aliter in- 
telligi possint, sed certis omnino testimoniis hoc dixisse 

a Prov. cap. 8. ver. 35. (secundum LXX.) Philipp. cap. 2. ver. 13. 
h Pag. 1063. C. D. 



CAP. III. CONTROVERSY AB EO MOTJE, IIISTORIA. 35 

inveniuntur : quis non videat potiorem illam esse auctori- 
tatem, qua? et tam evidenti ratione, et tarn multiplici Scrip- 
turarum attestatione, firmatur? Si autem placet, sicut 
et nobis multum placet, ut etiam istorum sententia ex 
pietate veniens, propter pacem, et venerabilem pietatem 
beatissimorum patrum, non renuatur ; nulla ergo conten- 
tione pro aliis adversus alios litigetur; non una sententia 
pro altera damnetur. Et quia vere fieri potest, ut igno- 
rantiam et imperitiam nostram in hac re aliquid lateat, 
nihil temere definiatur ; ut, quolibet quis adquiescat modo, 
non sit haereticum, nisi contentione haereticum fiat." 



De quinta sententia ait. "Non r solum mirabile et inau- 
ditum, sed sibi etiam videri incredibile, ut homo inter 
fideles et a fidelibus nutritus et eruditus, et in ecclesiasti- 
corum patrum scriptis non parum exercitatus, hoc dicere 
vel sentire potuerit: quod, post primi hominis lapsum, 
nemo etiam fidelium ad bene agendum libero possit uti 
arbitrio, sed tantum ad male agendum ; tanquam in nobis 
non sit liberum arbitrium nisi ad malum, ad bonum autem 
sola in nobis Dei gratia absque libero arbitrio operetur. 
Si enim dixisset generaliter, Nemo hominum, sine Dei gra- 
tia, libero bene uti potest arbitrio : esset catholicus sensus, 
et catholica omnino assertio. Cum autem dixisse arguatur, 
quod nemo nostrum, id est, fidelium, nisi tantummodo ad 
male agendum libero uti possit arbitrio: quid aliud tali 
dicto, et tali novitatis praesumptione asseritur, nisi quod 
humana? mentis arbitrium, quod ante peccatum ad verum bo- 
num amandum et desiderandum et fruendum erat liberum, 
ita primo hominc peccante vitiatum sit et perierit, ut 
deinceps tantummodo ad malum remanserit in homine 
liberum arbitrium ; ad bonum vero agendum sive ha- 
bendum, nullum sit hominis liberum arbitrium, sed 
tantum divina? gratia? donum } . Quod genus erroris, 
nee apud haereticos, nee apud quenquam catholieorum, 
nos cognovisse vel audisse meminimus : ita ut etiam 
de isto hoc nobis, ut jam diximus, incredibile videa- 

• Tag. 1063, et 1064. 



86 G0TTESCHALCI, ET PR/EDESTINATIAN^ CAP. 111. 



tur. Sicut enim unus atque idem homo potest esse sanus, 
et ex sano qualibet intemperantia effici infirmus, et reme- 
dio salutari iterum fieri sanus : sic etliberum humanae men- 
tis arbitrium, quod prius erat sanum, factum est primo 
homine peccante infirmum, et quod erat salvum factum est 
perditum, et quod erat vivum factum est mortuum. Nee ali- 
quis insidiosus et calumniosus objicere nobis conetur, quod 
ita dicamus liberum arbitrium per peccatum primi hominis 
perditum et mortuum, quasi naturam suam, in qua natura- 
liter habet insitam liberi arbitrii voluntatem, perdidisse in- 
telligendus sit. Non enim perdidit naturam, sed bonum 
naturae : non perdidit velle, sed perdidit bonum velle. Nee 
perdit anima naturam suam, cum moritur, in qua semper 
existit, ita et secundum quendam modum suum semper 
vivit : et tamen vere moritur, non abolitione substantia?, 
sed amissione verae vitae suae ; quod illi Deus est. Et ideo 
prorsus ipsum liberum hominis arbitrium necesse habet 
requirente et inveniente, ut ex perdito fiat salvum; ne- 
cesse habet suscitante et vivificante, ut ex mortuo fiat vi- 
vum ; necesse habet etiam redimente, ut quod erat servi- 
tuti obnoxium, possit effici liberum. Erat namque servi- 
tuti obnoxium, quia peccato subjugatum, et Omnis A qui 
facit peccatum servus est peccati. A qua servitute fit 
liberum per eum qui dixit ; Si e cos Films liberaverit, 
tunc vere liberi eritis: et per donum Spiritus Sancti, de 
quo apostolus ait ; Ubi f Spiritus Domini, ibi libertas. Per- 
diderat itaque homo per prima? praevaricationis lapsum, et 
in eo omne genus humanum, veram arbitrii libertatem, 
qua antea liberum erat ad appetendum et habendum ve- 
rum et divinum et aeternum bonum. Nee hanc felicem et 
veram bona? voluntatis libertatem ullo modo valet rccipere; 
nisi per redemptionem Christi fiat liberum, et per gratiam 
Spiritus Sancti de servitute peccati in libertatem justitia? 
transferatur, Ideo in infidelibus id ipsum liberum arbi- 
trium, ita per Adam damnatum et perditum, in operibus 



d Joh. cap. 8. ver. 34. f Ibid. ver. 36. 

f 2 Cor. cap. 3. ver. 17. 



CAP. III. CONTROVERSY AB EO MOT.E, IIISTORIA. 37 

mortuis liberum esse potest; in vivis non potest. Unde 
ante omnia necessaria est homini omni sanguinis Chvisti 
reclemptio, per quam et emundetur ab operibus mortuis, 
et vivificetur ad serviendum Deo viventi. Quod commen- 
dans apostolus dicit : Quanto s ?nagis sanguis Christi, qui 
per Spiritum Sanctum semetipsum obtulit immaculatum 
Deo, emundabit conscientiam nostrum, ad serviendum Deo 
viventi, ab operibus mortuis? Vere enim mortua sunt 
omnia opera infidelium, non solum quando aperte vitiis et 
peccatis inserviunt, sed etiam quando in naturali bono (in 
quantum omnipotens Creator tribuit) instigati, vel naturali 
lege commoniti (qua? quotidie in cordibus eorum clamat; 
Quod tibi non vis, alii nefeccris : et, Omnia* qucccunque 
rultis id faciant vobis homines, et vos eademfacite illis) 
quaedam bona opera, et velut quasdam virtutes, liabere 
atque exercere videntur. Quia fidem Dei et Christi ejus 
vel ignorantes, vel odio habentes, aut etiam persequentes, 
quod ex ilia fide non operantur, omnino nee bonum opus, 
nee vera virtus esse potest, quae non procedit ex radice 
veritatis et bonitatis. Dura enim ilia ipsa, quae secundum 
homines videntur esse bona opera, nequaquam vera fide 
ad Dominum referuntur quern ignorant ; nee propter eum 
agunt ; sed aut propter quandam honestatem qua inter ho- 
mines magni videantur, vel propter cupiditatem alicujus 
commodi temporalis : ipsa impietate infidelitatis, ipsa in- 
flatione elationis, ipsa perversitate cupiditatis, ita immunda 
et inquinata sunt omnia ; ut apud Deum non virtutes sed 
vitia judieentur. Unde apostolus ait: Inquinatis* autem et 
infidelibus nihil est miindum ; sed inquinata sunt eorum et 
metis et conscientia. Et iterum : Omne v autem, quod non 
est ex fide, peccatum est. Et, Sine 1 fide impossibile est 
placere Deo. Fideles autem Christi sanguine redempti, 
et per lavacrum regenerationis et renovationis mundati ; 
instaurata in se et quotidie instauranda arbitrii libertate, 



e Heb. cap. 9. ver. 14. h Matth. cap. 7. ver. 12. 

■ Tit. cap. 1. ver. 15. k Rom. cap. 14. -Ver. 23. 

1 Hebr. cap 1 1. ver. 6. 



38 GOTTESCIIALCI, ET PRiEDESTINATIAN^ CAP. III. 

eaclem gratia per quam semel illuminati sunt cooperante et 
auxiliante, operantur bona : non ex seipsis neque exviribus 
propriis, seel exlllo cujus Spiritu aguntur. Quia, ut apos- 
tolus elicit, Quicunque™ spiritu Dei aguntur. hi Jilii sunt 
Dei." 

m Rom. cap. 8. ver. 14. 



CAP. IV. CONTROVERSY AB EO MOTM, HISTOKIA. 39 



CAP. IV. 



Walafridi Strabi et Rabani Mauri de Gotteschalco diversa judicia : cum rebus 
in synodo Moguntina adversus eum gestis. 

Finem tandem peregrinationi suae imponens Gottes- 
chalcus", ex Italia in patriam demum rediit : ubi gratula- 
torio carmine a Walafrido Strabo, Augiae divitis abbate, 
exceptus est. Quod ideo adscribendum duxi, quia longe 
aliis depingit bominem moribus, quam Hincmarus, acerri- 
mus ipsius adversarius, eum nobis exhibuerat b . Inscriptum 
est autem : 

Gotteschalco r monacho, qui et Fulgentius. 

(quod nomen a familiari Strabo ea ratione illi videtur datum, 
qua Davidis d Carolo Magno, Damcetae Riculpho Mogun- 
tino archiepiscopo, et Homeri Angelberto abbati, in Al- 
cuini epistolis passim tributum cernimus.) 

Velox Calliope, viam frequenta, 
Qua Fulgentius invenitur : ilium 
Post cunabula longius meantem 
Quacsisti, dubiam secuta famani. 
Interdum vaga perstrepebat ilium 
Romana positum ferens in urbe ; 
Devoto extera cogitare corde 
Gratis exiliis adire rura. 
Tandem quaere suo loco reductum, 
Et die Semper ave, valeque multum : 
Cui quondam dederas honore nomen 
Ductum, dirigit hie tibi salutem. 



a Ann. DCCCXLVn. b Sup v. cap. 2. 

c Poem. Strabi, tomo G. antiqu. lect. Henr. Canisii pag. 654. 
,x Sirmond. not. ad torn. 2. concil. Gallirr, pag. HS2. dc quo videndus quoque 
Browerus, antiquitat. Fuldens. lib. 1. in fine cap. 14. 



40 GOTTESCIIALCI, ET PR.EDESTINATIAN.3E CAP. IV. 

Dulcia cum nostros sancti natalis amoves 

Jam propius tractis complerent gaudia votis ; 

Addita sunt fasti fulgentia dona secundi, 

Quod tua suspensis ingessit epistola nobis. 

Ut requies lasso, sitienti ut dulcis aquae fons, 

Lac maternum agnis, pluvia ut squalentibus arvis, 

Carcere constrictis ut lucis vena diurnae : 

Sic optata Palatinas mihi metra, tuapte 

Scripta manu, nebulas vero pepulere nitore. 

Sed quia lucifluo succedunt saepe sereno 

Nubila, non aliter turbant mea gaudia Cauri, 

Dura tua scripta sonant, bene me te posse carere, 

Ad faciem quantum : cum sit mihi testis in imo 

Pectore spes ardens, a te me plurima velle 

Lucrari, lucisque tuae consortia ferre. 

Te quoque sit certum multis testantibus, et me 

Atque alios exemplorum verbique lucerna 

Instruere, et sapidis infundere posse salivis. 

Est aliud majore mihi mcerore gemendum ; 

Quod cum vita tibi potior sit lege Lycurgi, 

Solus in accepto recubes non prodigus auro, 

Commissumque premant sudaria nexa talentum. 

Atqui in pauperie passa est quam nostra juventus r 

Non talem te, care, habui, minus atque benignum 

Expertus non sum, fuerat quam cura petentum. 

Cur modo divitias mordax testetur in amplis 

Fama tuam miror eel are peculia dextram ; 

Quae pater usuris clemens augenda reliquit. 

Sol radios nee Luna suos cceco invidet orbi, 

Imber in arva cadit subjecta, fluuntque volentes 

More suo fluvii, partum e trahit aeia mundus, 

Gramina fert tellus, foliis et fructibus arbor 

Sponte revestitur, lac manat ab ubere matrum : 

Ipse Deus sine dat cunctis discrimine lucem, 

Et pluvias, operisque sui jubet ire sequaces. 

Quis mihi persuasit sacra munera corde tenaci, 

Obstruere, auctori nisi qui contraria sentit ? 

Quin potius monuit sancti quod pagina Pauli, 

Servemus : Bona, quae subsunt, operemurad oinnes, 

Sed magis in sanctos, quos vita domestica nutrit. 

Ergo pater fraterque, meae pars unica mentis, 

Noluerim mea dicta putes lacerare volentis^ 

Sed tua nolentis reticere pericula ; si quid 

Mens mea scit, poteritque fidem servare fideli ; 

Non tibi talis ero, qualem meminere Philippum 

Fraude in amicitise per prisca volumina fasti. 

Sis mihi quam merui longc, rogo, major amicus : 

e forte purum. 



CAP. IV. CONTROVERSY AB EO MOTjE, HISTORIA. 41 

Quantus sum tibi, tantus ero; rescribeper istum 
Paris amatorem nostra, fidumque sequestrum : 
Proque rogante ora, ne, turbine raptus iniquo, 
Non meminisse tui queat ; hinc in saecla valeto. 

Verum non eadem fronte a Rabano Mauro, qua a dis- 
cipulo ipsius Walafrido Strabo, exceptum se sensit Gotte- 
schalcus. Scripta enim ad Eberhardum comitem (e prin- 
cipibus, ut f videtur, Lotharii unum) epistola Gotteschal- 
cum, tacito licet nomine, ita perstrinxit ille. " Divulgatum g 
in his partibus constat, quendam sciolum apud vos manere, 
qui dogmatizet, quod praedestinatio Dei omnem hominem 
ita constringat, ut etiamsi quis velit salvus fieri, et pro hoc 
fide recta atque bonis operibus certet, ut ad vitam aeter- 
nam per Dei gratiam veniat, frustra et incassum laboret, 
si non est praedestinatus ad vitam : quasi Deus praedesti- 
natione sua cogat hominem interire, qui autor est salutis 
nostra?, non perditionis. Et jam hinc multos in despera- 
tionem suimet haec secta perduxit, ita ut dicant : Quid 
mihi necesse est pro salute mea et vita aeterna laborare ? 
quia, si bonum fecero, et praedestinatus ad vitam non sum, 
nihil mihi prodest : si autem malum egero, nihil mihi ob- 
est ; quia praedestinatio Dei me facit ad vitam aeternam 
pervenire. Haec traditio multis, in istis partibus, scan- 
dalum est ; et praedicatoribus evangelii homines inobedi- 
entes facit, quia jam desperantes de semetipsis eos reddi- 
dit. Dicitur enim ipse doctor vester multa testimonia 
excerpsisse de opusculis beatissimi et doctissimi patris 
Augustini, quibus nititur suam sententiam affirmare : cum 
memoratus pater et doctor catholicus, contra Pelagianos 
scribens, qui gratia? Dei contrarii praedicatores fuerant, 
defensor ejusdem gratiae, non destructor rectae fidei, 
fuerit." 

Gotteschalcus tamen, nihil ab incepto suo deterritus, in 
Moguntina civitate habita synodo, et ipsi Rabano archi- 
episcopo libellum professionis suae porrexit : ut refert 
Hincmarus in epistola ad Nicolaum I. papam, et capite 



f Flodoard. hist. Rem. lib. 3. cap. 26. init. 

s Apud Magdeburg, centur. 9. cap. 5. col. 225. 



42 GOTTESCHALCI, ET PR^EDESTINATIANjE CAP. IV. 

secundo posterioris operis ad Karolum regem adversus 
eundem Gotteschalcum scripti. Tres vero sub Rabano 
Moguntinas synodos habitas fuisse constat. Primam, cir- 
ca Kalendas Octobres anni octingentesimi quadragesimi 
septimi. Secundam, sequente anno, circa easdem Kalen- 
das. Tertiam, -anno octingentesimo quinquagesimo secun- 
do : indictione Romanorum quinta-decima ; ut notat in libro 
vitae Rabani tertio Johannes Trithemius. In prima, 
causam Gotteschalci fuisse agitatam, innuit ibi Trithe- 
mius : primam illam, ut videtur, cum secunda confundens. 
Nam in actis prima? nihil occurrit, quod ad causam Got- 
teschalci spectat ; nisi quis cum Severino Binio eo referenda 
putet, quae in fine synodiillius legimus. "Multa quidem 
alia per diversas quaestiones coram nobis allata sunt : sed 
pro brevitate temporis in praesenti concilio omnibus res- 
pondere, et ea absolvere non potuimus." Sed quae- 
nam istae quaestiones fuerint, non magis scimus, quam 
quae illae, de quibus in tertia synodo actum : ubi epis- 
copos de absolvendis quaestionibus tractatum habuisse, 
narrant veteres annales Fuldenses a Pithaeo et Frehero 
editi. 

Rcctius igitur in Hirsaugiensi chronico idem Trithe- 
mius, cum aliis, ad secundam synodum h damnationem Got- 
teschalci l-etulit: ita de ilia scribens. "Rabanus archiepis- 
copus Moguntinus, jussu Lotharii imperatoris (vel potius 
fratris ipsius, Ludovici regis Germanise) synodum apud 
Moguntiam episcoporum et abbatum convocavit, anno 
Domini octingentesimo quadragesimo octavo : indictione un- 
decima (Romanorum puta; ut in tertiae synodi tempore 
locutus est idem. Alias enim indictio imperatoria, ut ap- 
pellant, coepta turn est duodecima) : in qua haereticum 
quendam, nomine Godschalcum, presby terum condemnavit ; 
et multa ad decorem et utilitatem ecclesiasticam consti- 
tuit. Fuerunt inter alios ibi praesentes celeberrimi viri 
episcopi, Helti archiepiscopus Trevirensis, Hildeboldus 
archiepiscopus Coloniensis, Altfridus episcopus Hildes- 

h Ann. Dcccxr.vm. 



CAP. IV. CONTROVERSY AB EO MOT7E, IIISTORIA. 43 

heimensis, Haymo episcopus Halberstatensis, Ludericus 
episcopus Bremensis, Lintbertus primus abbas S. Aurelii 
Hirsaugiensis, Waldo abbas Fuldensis, Emhardus abbas 
Selgenstetensis (ille quiKaroli Magnivitam scripsit), Brun- 
wart abbas Hirsfeldensis, Bertolphus abbas' Mediola- 
censis, Adventitius abbas Metensis (postea ibidem epis- 
copus), Radulphus abbas S. Medardi Suessionensis (pos- 
tea Bituricensis archiepiscopus), et alii multi episcopi, ab- 
bates et monachi, inter quos complures erant vita et doc- 
trina famosissimi." 

Duos vero imprimis celebrat, qui in synodo cum Got- 
teschalco sunt congressi, Lupum Servatum presbyterum 
(quern cum Lupo Theanensi episcopo Magdeburgenses 
perperam confundunt), et ipsum Rabanum archiepiscopum. 
Depi*iore, in jam dicto chronico, ad annum octingentesimum 
quinquagesimumprimumita scribit. " Lupus Servatus pres- 
byter, vir doctissimus, ad quern Rabanus adhuc abbas 
scripsit olim octo libros in epistolam Pauli ad Romanos, 
migravit ad Dominum. Is ante biennium prassens in sy- 
nodo Moguntinensi presbyterum ilium Godschaicum de 
libero arbitrio, praedestinatione, et sanguine Christi, male 
sentientem ac multos conturbantem, fortissima disputa- 
tione, coram omnibus qui aderant, manifeste vicit et con- 
futavit. Qui etiam, ad evidentiorem declarationem veri- 
tatis, inter alia quae scripsit, de his quoque rebus tracta- 
tum pulcherrimum composuit." Cujus tractatus ita meminit 
et Sigebertus Gemblacensis, de viris illustrious capitenona- 
gesimo quarto. "Lupus Servatus librum composuit detribus 
quaestionibus, id est, de libero arbitrio, de praedestina- 
tione bonorum et malorum, de sanguinis Christi qua- 
dam superflua taxatione vel redemptione, usque ad salutem 
impiorum. Nam super hac re orta est quaedam fidei turab- 
tio anno Domini octingentesimo quadragesimo nono." Ad 
hunc enim annum synodum Moguntinam in chronico re- 
tulit Sigebertus : quam anno octingentesimo quadragesimo 
octavo, fuisse habitam, annales Fuldenses, Lambertus As- 

' Milhlach, in cpiscopatu Trevirensi. 



44 GOTTESCHALCI, ET PR/EDESTINATIAN.E CAP. IV. 

ehaffenburgensis, Hermannus Contractus, Lupoldus k Ba= 
benbergensis, et alii rectius tradiderunt. 

De tertia vero quasstione, quae obscurius a Sigeberto est 
proposita, quid senserit Gotteschalcus ; ex scriptis ipsius 
plenius exprimit Hincmarus 1 . Exponens enim locum ilium 
2. Petri capite secundo, versu primo, " Eum qui emit 
eos Dominum negantes ;" ita inquit, " Baptismi sacramento 
eos emit, non tamen pro eis crucem subiit, neque mortem 
pertulit, neque sanguinem fudit. Quod autem baptismi 
perceptio redemptio nuncupatur, doctor gentium mani- 
feste fatetur : Nolite m contristare, inquit, Spiritum Sanc- 
tum Dei, in quo signati estis in die redemptionis. At ilia, 
quae propria et specialis est solorum omnium electorum, 
quam eis tantummodo crucifixus impertivit pius redemp- 
tor ipsorum ; sicut a prasteritis, ita nimirum a prassentibus, 
natos et nascituros, vivos et mortuos, videlicet omnes pa- 
riter electos redemit, emit, abluitque peccatis. Ipsi 
prorsus, ipsi sunt mundus, pro quo passus est Dominus, 
ut ipse dixit: Panis n , quern ego dedero, caro mea est pro 
mundii'ita." Item alibi idem Gotteschalcus scribit: "Absit 
procul a me, ut vel illud solummodo velim somniare, nedum 
semel susurrare, ut ullum eorum perpetualiter secum pe- 
riturum antiquus rapere valeat anguis, pro quibus redi- 
mendis tarn pretiosus Deo Patri, Domini nostri Filii sui 
fusus est sanguis : Amen." Et loquens ad Deum : " Claret 
itaque satis aperte, quod nullus tibi perit, quisquis re- 
deinptus est per sanguinem crucis tuae." 

De Ilabani autem cum Gotteschalco conflictu, in tertio 
vitae ipsius libro, ita scribit Trithemius. " Gotteschalcus 
presbyter quidam, natione Gallus, ex Remorum dioecesi 
adveniens, de praedestinatione Dei novum et perniciosum 
seminabat errorem. Dicebat enim tarn bonos ad vitam 
aeternas felicitatis, quam malos ad mortem perpetuam ine- 
vitabiliter a Deo proedestinatos esse : et nee illis nocere si 
peccent, nee malis et praescitis prodesse, si ad melioris 
vitas propositum convertantur, eo quod providentia Dei 

k Lupoid, de zelo veterum principium Germanorum. cap. 10. 
1 Hincmar. epist. ad Nicolaum I. apud Flodoard. lib. 3. cap. 14. 
"' Ephes. cap. 4. ver. 30. " Joh. cap. 6. ver. 51. 



CAP. IV. CONTROVERSIES AB EO MOT.E, HISTORIA. . 45 

omnino sit infallibilis. Contra quern beatissimus archi- 
prassul Rabanus, campum disputationis latum ingressus, 
tarn scripturarum auctoritate, quam evidentia ratio- 
nis, eura coram omnibus, Deo auxiliante, superavit ; 
et vi argumentationis usque adeo reddidit mutum, quod 
nihil pro sua opinione amplius potuit inferre. Bene- 
dictus per omnia Deus, qui perniciosissimum dogma er- 
roris, per os famuli sui Rabani, confutavit. Rationabiliter 
itaque a sancto Rabano convictus, superatus, et confusus 
in conspectu episcoporum, abbatum, et caeterorum om- 
nium qui fuere praasentes, correctionem assumpsit, erro- 
remque suum publice revocavit. De sententia vero synodi 
sanctae ad episcopum proprium Hingmarum Remis trans- 
missus est; dato prius jurainento confirmationis, ne in 
regnum Lutlovici, hoc est, Germanicum amplius rediret." 

In qua narratione, illud primum observandum est; ad 
Gotteschalei existimationem minuendam attribui illi, non 
quae ipse diserte docuit, sed quae aliorum opinione vide- 
bantur ex ipsius doctrina esse consectaria. Quaenam enim 
illius genuina de prasdestinatione fuerit sententia, con- 
fessio ipsius duplex satis ostendit, quam nunc primum in 
lucem edimus. Deinde, a veritate illud esse maxime alie- 
num, quod ad rem a Rabano gestam amplificandam sub- 
jungit Trithemius; Gotteschalcum, ab eo convictum, er- 
rorem suum publice revocavisse. Nam in synodo incorri- 
gibilem eum esse repertum, in epistola synodali ad Hinc- 
marum scripta affirmat Rabanus ipse. Quin et librum 
contra Rabanum scripsisse ilium, Hincmarus narrat. " Al- 
terum autem librum" inquit ille, in libro de praedestinatione, 
adversus Gotteschalcum edito " scripsit contra Rabanum 
(venerabilem archiepiscopum, etiam zelosum in sancta 
religione patrem, et catholicum scriptorem ; ut videlicet 
ab orthodoxo et magno doctore domino Alcuino in sanctas 
Ecclesiaa utilitatibus, uberibus ipsius, catholico lacte nu- 
tritum) de doctrinae prato sanctorum auctorum floribus 
collectum, et confectum : quos flores, catholice a catholicis 
dictos, aut mutilavit, autcorrupit." Accedat et Sigeberti 
Gemblacensis testimonium, in chronico suo ad annum Domi- 
ni octingentesimum quadragesimum nonum ita scribentis. 

VOL. IV. E 



46 GOTTESCHALCT, ET PR^DESTINATIAN^ CAP. IV. 

" Godescalcus haereticus a Rabano archiepiscopo rationabi- 
liter, ut MULTIS visum est, convincitur : seel tamen in 
suo perseveravit errore." Ubi recte multorum boc fuisse 
judicium dixit, non omnium, neque etiam plurimorum : 
quo verbo usus est, quern ille quum ista scripsit prae oculis 
babebat, Fuldensium annalium author ; sive Ermenoldus 
is fuerit, sive quis alius. Quod ut in Germania, in qua 
author ille scripsit, vel Moguntinae synodi patribus, ad 
quorum sententiam is videtur respexisse, verum fuisse 
demus, in Gallia tamen sequens historia omnia exhibebit 
hie pene paria ; episcopos episcopis, synodos oppositas 
synodis, 

infestisque obvia signis 



Signa ; pares aquilas, et pila minantia pilis. 

Verba Fuldensium illorum annalium, a Pithaeo et Frehero 
editorum, in anni octingentesimi quadragesimi octavi histo- 
ria, ista sunt. "Gotescalcus quidam presbyter, de praedes- 
tinatione Dei prave sentiens, et tarn bonos ad vitam, quam 
malos ad mortem perpetuam inevitabiliter a Deo praedes- 
tinatos esse affirmans, in conventu episcoporum rationa- 
biliter, ut PLURIMIS visum est, convictus, et ad pro- 
prium episcopum Ingumarum Remis transmissus est : prius 
tamen juramento confirmans, ne in regnum Hludouvici 
ultra rediret." Est autem Ingumarus non alius quam Hinc- 
niarus : qui ipse in epistola ad Nicolaum I. hujus rei ita 
meminit "Damnatus ab omnibus Germaniae episcopis, cum 
Uteris synodalibus ad metropolim Remorum (cui jam, auc- 
tore Domino, praeeram) est remissus." Quarum literarum 
exemplar ita se habet. 

"Reverentissimofratriet consacerdoti Hincmaro archiepis- 
copo, Rabanus servus Christi, et servorum ejus in 
Domino, salutem. 

NOTUM sit dilectioni vestrae, quod quidam gyrovagus 
monachus, nomine Gothescalc, qui se asserit sacerdotem 
in vestra parochia ordinatum, de Italia venit ad nos Mo- 

Concil. Gall. torn. o. pag. fifi, f>7. 



CAP. IV. CONTROVERSLE AB EO MOTM, IIISTORIA. 47 

guntiam, novas superstitiones, et noxiam doctrinam de 
praedestinatione Dei introducens, et populos in errorem 
mittens, dicens, quod praedestinatioDei sicut in bono sit ita 
et in malo : et tales sunt in hoc mundo quidam, qui, prop- 
ter praedestinationem Dei quae eos cogat in mortem ire, 
non possint ab errore et peccato se corrigere ; quasi Deus 
eos fecisset ab initio incorrigibiles esse, et poena? obnoxios 
in interitum ire. Hanc ergo opinionem nuper in synodo 
apud Moguntiam habita ab eo audientes, et incorrigi- 
bilem eum reperientes, annuente atque jubente piissimo 
rege nostro Hludouvico, decrevimus eum cum perniciosa 
sua doctrina damnatum mittere ad vos : quatenus eum re- 
cludatis in vestra parochia, unde primum inordinate re- 
cessit ; et non sinatis eum amplius errorem docere, et 
seducere populum Christianum. Quia jam multos, ut 
audivi, seductos habet, et minus devotos erga suam sa- 
lutem, qui dicunt ; Quid mihi proderit laborare in servitio 
Dei? quia, si praedestinatus sum ad mortem, numquam 
illam evadam : si autem male egero, et praedestinatus sum 
ad vitam, sine ulla dubitatione ad aeternam requiem vado. 
Haec ergo paucis vobis scripsimus, intimantes qvialem ejus 
doctrinam reperimus. Vos etiam valebitis de ore ejus 
quod sentit plenius audire, et quid hide agendum sit, juste 
decernere. Dominus omnipotens sanctitatem vestram bene 
valentem, et pro nobis orantem, in aeternum conservare 
dignetur." 






48 GOTTESCHALCI, ET PR.EDESTINATIAN^ CAP. V. 



CAP. V. 



Rabani de praedestinatione et libero arbitrio scripta varia : cum Remigii Lug- 
dunensis episcopi in doctrinam hac de re ab eo traditam censura. 

Prater hanc brevem, alteram prolixiorem Rabani, ad 
Hincmarum eumdem epistolam in manuscripto codice 
Laudunensi ha'beri notat Sirmondus 3 : hoc initio. "Prox- 
imo vere, hoc est, Martio mense," &c. ubi, prolatis adversus 
Gotteschalci sententiam argumentis, Hincmarum de- 
mum admonet, ut ilium nee scribendo, nee loquendo, cui- 
quam ultra nocere permittat. Hilduinum b quoque, Ka- 
roli regis archicapellanum, cujus habemus Areopagitica, 
in quasstione sua cum Gotteschalco idem Rabanus consu- 
luit. Ad Humbertum episcopum etiam scripsit epistolam : 
in qua decreti divini firmitatem humani arbitrii libertati 
non satis circumspecte subjicit. " Omnium c (inquit) dies in 
praedestinatione Dei noscuntur esse definiti ; sed illis di- 
midiabuntur dies sui, quibus contra dispositum proprium 
provenire monstratur occasus. Ideo enim additum est, 
Suos ; ut voluntarios intelligeres, non a Deo constitutes. 
Et d , ut liberum significaret arbitrium, dicit se et mala an- 
nunciare genti, et regno illi vel illi, et rursum bona : nee 
tamen hoc venire, quod ipse praedixerit ; sed e contrario 
fieri, ut et bona malis veniant, si egerint pcenitentiam, 
et bonis mala, si post repromissiones fuerint ad peccata 
conversi." 

Refert etiam in Rabani vita discipulus ipsius Rudol- 
phus e Fuldensis presbyter, scripsisse eum ad " Notingum 



■ In torn. 2. concil. Gallise, pag. G80. 

b Magdeburg, cent. 9. col. 547. 

Ibid. cent. 9. col. 91. d Ibid. col. 207. 

e Tom. 1. oper. Raban. edit. Colon, ann. 1627. pag. 9. 



CAP. V. CONTROVERSY AB EO MOT.E, HISTORIA. 49 

episcopum Veronensem tie prasscientia ac praedestinatione 
Dei, de gratia et libero arbitrio, librum unum ; in quo, 
quid recte sentiendum esset, ostenderit." Qui videtur liber 
illius de praedestinatione esse, quam in Sarisburiensi bi- 
bliotheca suo tempore extitisse, in scriptorum catalogo 
notat Bostonus Buriensis : aut, quod ego mihi persuadeo, 
tertia f ilia epistola, quam a venerabili episcopo ad alium 
quendam episcopum scriptum esse affirmat Remigius Lug- 
dunensis archiepiscopus : in qua, " quid de hac re illi te- 
nendum sive docendum esset, sicut ei visum est,_ exposuit 
et definivit. Unde et quia ipse (inquit Remigius) ante 
omnes qui moderno tempore scripsisse referuntur, de hac 
re scripsit ; ejus sibi auctoritatem sequi videntur, qui simi- 
liter de eadem divina praedestinatione sentiunt et defen- 
dunt. Totum vero disputationis suae sermonem ad hoc 
dirigit, quod Deus bonus et Justus nunquam alicui esse 
potuerit causa vel origo vel auctor peccati et iniquitatis ; 
(quod omnes fideles fideliter et iudubitanter fatentur:) 
nullum tamen esse divinam praedestinationem erga justam 
damnationem eorundem impiorum et iniquorum, et tan- 
tummodo in parte electorum esse credendam, hisce verbis 
ex libello Hypomnesticwn (libro videlicet sexto Hypog- 
nosticdm, qui in fine decimi tomi operum Augustini 
extat) desumptis, docere nititur." 

" Prius g ergo ipsum nomen praedestinationis quid indicet, 
exponamus : deinde esse apud Deum, qui sine acceptione 
personarum est, praedestinationem, divinarum scriptura- 
rum auctoritate probemus. Praedestinatio quippe a prasvi- 
dendo, et praeveniendo vel praeordinando, futurum aliquid 
dicitur. Et ideo Deus, cui prasscientia non accidens est, sed 
essentia fiiit semper et est, omne quod antequam sit praescit, 
praedestinat ; et propterea praedestinat, quia quale futurum 
sit praescit. Et ideo apostolus : Nam h quos prcescivit, in- 
quit, et prcedestinavit , Sed non omne quod praescit, prae- 
destinat ; mala enim tantum praescit, et non praedestinat. 
Quod ergo bonum est praescientia praedestinat, id est, pri- 

f Eccles. Lugdunens. de trib. episto'.is pag. 1053. E. et 1073. B, C. 
B Ibid. pag. 1075. B, C. b Rom. cap. 8. ver. 29. 



50 GOTTESCHALCI, ET I'R.EDESTINATIANyE CAP. V. 

usquam sit in re praeordinat. Hoc cum ipso authore esse 
coeperit, vocat, ordinat, et disponit. Unde et sequitur : 
Quos' prcedestinavit, hos et vocavit ; et quos voeavit, 
illos etjustificavit ; quos autem justificavit, illos et glorifi- 
cavit." Jam igitur apertius disseramus quod loquimur, 
quomodo erga humanum genus praescientia sua et praedes- 
tinatione Deus, in quo non est iniquitas, utatur. Massa? 
itaque humani generis, quag in Adam et Evae praevarica- 
tione damnabilis mortalisque facta est, non conditione 
divina generaliter, sed ex debito poena cruciatusque ge- 
hennae debetur: venia vero non merito, sed Dei justi ju- 
dicis misericordiae largitate confertur. Quia vero Justus et 
misericors Deus praesciusque est futurorum, ex hac damna- 
bili massa, non personarum acceptione sed judicio aequi- 
tatis suae irrepreliensibili, quos praescit misericordia sua 
gratuita praeparat, id est, praedestinat ad vitam aeter- 
nam : casteros autem, ut praedixi, debite punit ; quos 
ideo punit, quia quid essent futuri prasscivit : non ta- 
men puniendos ipse fecit vel praedestinavit, sed tantum, 
ut dixi, in damnabili massa praescivit. Quod si a me 
quasris scire, cur duo ista difFerenter Deus faciat, si per- 
sonarum acceptor non est ; quia generaliter, aut punire 
debet justitia, aut misericordia liberare : contende cum 
Paulo, imo, si audes, argue Paulum, qui dixit, Christo in 
se loquente ; O k homo, tu quis es qui respondeat Deo ? 
Numquid died figmentum el qui se jinxit, Ut quid me sic 
feeisti? An non habet potestatem figulus luti, ex eadem 
massa facere, aliud quidem vas in honorem, aliud vero in 
contumeliam ? Ego autem hoc dico quod dixi, quia quic- 
quid Deus agit, misericorditer, juste sancteque facit : quia 
solus ipse prassciendo scit, quod homo nesciendo nescit. 
Quis 1 enim cognovit sen sum Domini? aut quis consilarius 
ejus fnit ? aut quis 2 irtor dedit Mi, et retribuetur ei ? 
aut quis dicit ei, Quid feeisti ? Non potest tantum Justus 
dici Deus, aut solum misericors ; sed Justus et misericors. 
Sic dicimus, sic credimus. Propterea quando 111 i cum 



' Rom. cap. 8. ver. 30. k Ibid. cap. 'J. ver. 20. 21. 

1 Ibid. cap. 1 ). ver. 31, 35. 



CAP. V. CONTROVERSY AB EO MOTJE HISTORIA. 51 

David misericordiam et judicium cantamus, [cantamus] 
metuentes: non interrogamus quae sit voluntas ejus de ju- 
dicio et misericordia conquirentes." Haec ille; alieni au- 
thoris verba, tanquam sua usurpans ; quod Rabano fami- 
liare fuisse Guilielmus Malmesburiensis animadvertit. 
" Fuit m enim vir ille, (inquit) buic vitio peculiariter assi- 
duus; quasi prorsus desperaret lectores suos memoriam 
non habere, qui possent ejus furta deprehendere." 

Post haec subjecit author epistolae prolixam et piam 
exhortationem : qua omnes fideles, omissis ejuscemodi ob- 
scuris et difficillimis quaestionibus, ad bene vivendum, et 
bene agendum fideliter et salubriter cohortatur; ex di- 
vinis scripturis ad banc rem pertinentes sententias mul- 
tas et multipliciter sumens. Quia vero in reliqua epis- 
tola de praesente quaestione multa incommode sunt ab 
eo dicta, ac primus, ut audivimus, hie fuit qui huic con- 
troversise componendae manum admovit, ejusque autho- 
ritatem errori suo praetendebant alii : placet ex principio 
et fine epistolae nonnulla transcribere, eisque Remigii 
Lugdunensis Ecclesiae archiepiscopi censuram subjun- 
gere. 

RABANUS. 

De haeresi 11 quam quidam de predestinatione Dei inique 
condunt, errantes et alios in errorem mittentes, convenit 
inter nos ut de divinis scripturis et de orthodoxorum pa- 
trum sententiis aliquod opusculum conficerem : 

REMIGIUS. 

Haeresim et hajreticos non nominat, qui de divina prae- 
destinatione ita sapiunt, ut juxta auctoritatem scriptura- 
rum et sanctorum patrum earn in utramque partem, et elec- 
torum scilicet et reproborum, fideliter credant : ut et illos 
omnipotens Deus magna bonitate sua aeternaliter priedes- 



1,1 Guil. Malmesbur. praefat. in abbreviationem Amalarii, MS. in bibliotheca 
collegii Benedict. Cantabrigiae, et Omnium Animarum Oxon. 

" Ex i>rinci|>iip epistolee. 



52 GOTTESCIIALCI, ET PRiEDESTINATIANiE CAP. V. 

tinaverit ad gloriam ; et istos magna aequitate judicii sui 
praedestinaverit Jad pcenam. Et ideo prorsus est admo- 
nendus, et ad pietatis revocandus considerationem ; ne 
sub istorum persona, quos tam facile haereticos vocat, 
sanctos potius et venerabiles patres, qui ita docuerunt et 
defmierunt, damnare inveniatur. 

RABANUS. 

Ad convincendum errorem eorum, qui de Deo bono et 
justo tam nequiter sentiunt, ut dicant ejus praedestinati- 
onem facere, quod nee homo ad vitam praedestinatus possit 
in mortem incidere ; nee ad mortem praedestinatus, ullo 
modo se possit ad vitam recuperare. Cum auctor omnium 
rerum et conditor Deus naturarum nullius ruinae atque 
interitus causa sit, sed multorum origo salutis. 

REMIGIUS, 

Manifestum est nullo modo esse mendacium, sed cer- 
tissimam veritatem quam omnes fideles credunt et confi- 
tentur : quod bonitas et gratia divinaa praedestinationis 
faciat, ut ex his, qui prasdestinati sunt ad vitam asternam, 
nemo possit incidere in mortem aeternam. Hanc enim 
perseverantiag stabilitatem, et firmitatem in bono, ab eo 
acceperunt, qui rogavit et rogat pro eis ne deficiat fides 
ipsorum: sicut ipse ad beatum Petrum dicit ; " Ego° 
autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua." Et alio 
loco evangelii de eisdem electis suis dicit ; " Et p ego vitam 
aeternam do eis ; et non peribunt in aeternum." Quod 
autem eadem divina prasdestinatio hoc in reprobos agat, 
ut, se ad Deum convertendo et in melius commutando, 
nemo eorum possit se ad vitam recuperare; quasi omni- 
potens Deus (quod absit) sua prsedestinatione eis imposu- 
erit necessitatem male agendi, et in suis malis perseverandi: 
hoc omnino nullus fidelium dicit ; quia auctorem operum 
et meritorum malorum Deum esse non credit. Quod enim 
impius et iniquus mala sua corrigendo, et divinam miseri- 

Luc. cap. 22. ver. 32, P Joh. cap. 10. ver. 2S. 



CAP. V. CONTROVERSIiE AB EO MOTiE, HISTORIA. 5$ 

cordiam implorando, recuperare se possit ad vitam, testa- 
tur ipse Dominus per prophetam dicens : " Quod q si 
averterit se impius ab impietate sua, et fecerit judicium et 
justitiam, ipse animam suam vivificabit." Similiter et in eo 
quod addidit, quia " Deus nullius ruinae atque interitus 
causa sit ;" nullus omnino fidelium contradicit : quia nemo 
Deum auctorem ruinae et perditionis impiorum, sed tan- 
tummodo justae eorum damnationis et punitionis auctorem 
credit. 

RABANUS. 

Ita ut quidam eorum perditionis suae Conditorem suum 
asserant auctorem : dicentes, quod sicut hi qui praescientia 
Dei ac praedestinatione convocati sunt ad percipiendam 
gloriam aeternae vitae ; ita et illi, qui ad aeternum interitum 
vadunt, praedestinatione Dei cogantur non posse eva- 
dere interitum. 

REMIGIUS. 

Quod utique nemo elicit. Quia omnes impii et iniqui, 
pro suis impietatibus et iniquitatibus juste pereuntes, non 
liabent Deum auctorem perditionis suae, quia ipsi suo 
merito perierunt, sed tantummodo auctorem pcenae et 
damnationis, quam juste exceperunt. Ita et quod ait, 
illos quosputathaereticos dicere, quia illi, qui ad aeternum 
interitum vadunt, praedestinatione Dei cogantur non posse 
evadere interitum : nemo omnium dicit. Quia quod impii 
ad interitum vadunt, proprium ipsorum est vitium, non 
divinae praedestinationis praejudicium : nee eadem Dei 
praedestinatione coguntur non posse evadere ; sed sua 
perseverantissima iniquitate, quam relinquere noluerunt, 
merito coguntur perire. 

RABANUS. 

Quia nullo modo Illc, qui cuncta bona creavit, et sana- 
biles fecit nationes orbis terrarum, atque vult omncs 

i Ezech. cap. 18. ver. 27. 



54 GOTTESCHALCI, ET PRJEDESTINATIANJE CAP. V, 

homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, ali- 
quem cogit interire. 

REMIGIUS. 

Et hoc omnino vermn est : quia nemini Deus imponit 
necessitatem pereundi, sicut nemini imponit necessitatem 
male agendi. Unusquisque enim sibi auctor est iniquitatis 
suae, auctor est perditionis sua;: et Deum, quern non 
habet auctorem culpae sua;, habet auctorem justissimae 
pcenae sua;. 

RABANUS. 

Si enim, secundum ipsos qui talia sentiunt, Dei praedes- 
tinatio invitum hominem facit peccare : quomodo justo 
judicio Deus damnat peccantem ; cum ille non voluntate, 
sed necessitate peccaverit ? 

REMIGIUS. 

Nemo ita sentit aut dicit, quod Dei prasdestinatio ali- 
quem invitum faciat peccare ; utjam non propriae volun- 
tatis perversitate, sed divinae praedestinationis necessitate 
peccare videatur. Sed hoc agit divina praedestinatio ; ut 
qui volens peccat, et volens in peccatis suis perseverat, 
nolens justo judicio puniatur. 

RABANUS. 

Praedestinationis autem fides, firmissima sanctarum 
auctoritate scripturarum munita est : cui nullo modo fas 
est ea, quae ab hominibus male aguntur, adscribi. 

REMIGIUS. 

Et hoc nemo fidelium facit. Nemo enim per praedesti- 
nationis divinae erga reprobos veritatem, adscribit et de- 
putat Deo male agentium iniquitatem ; sed tantummodo 
eorumdem reproborum et eorumdem male agentium justam 
damnationem. 



CAP. V. CONTROVERSY AB EO M0T7E, HISTOR1A, 55 



RABANUS. 

Multiplied ergo reatu iste constringitur, qui praedestina- 
tionis bonum in pravum sensum convertens, nefandis ser- 
monibus blasphemare praesumit. 

Primo, quod Creatorem suum, qui est summe bonus, 
malivolum ausus est dicere, eo quod opus suum frustra ct 
sine causa decernat interire. 

REMIGIUS. 

Nemo Creatorem suum summe bonum malivolum elicit, 
quod absit!, quasi malae voluntatis sit erga creaturam 
suam ; quia semper ejus voluntas bona est bonis : quae, 
etsi mala videtur malis, semper tamen justa est ; et ideo 
mala esse non potest. Uncle et Scriptura ad eum elicit : 
" Cum s sancto sanctus eris, et cum viro innocente innocens 
eris. Et cum electo electus eris, et cum perverso perver- 
teris." De quibus verbis B. Augustinus tractans: " Est," 
inquit, " occulta profunditas qua intelligeris cum sancto 
sanctus, quia tu sanctificas : et cum viro innocente inno- 
cens, quia nulli noces ; sed criniculis peccatorum suorum 
unusquisque constringitur : et ab eo quern eligis eligeris, 
et cum perverso videris perversus, quoniam dicunt, Non 
est recta via Domini, et ipsorum non est recta via." Nee 
frustra et sine causa ille opus suum decernit interire ; sed 
quos verissime praescivit impios et iniquos futuros, et in 
sua impietate et iniquitate permansuros, justis et rectissimis 
de causis decrevit et statuit et praedestinavit perituros ; 
sicut ipse ait ; " Qui 1 peccaverit mihi, delebo eum de libro 
meo." 

RABANUS. 

Secundo, quod ipsam veritatem fallacem nititur asse- 
rere : quae per Scripturas sacras recte credentibus et bene 
operantibus aeternae vitae spondet praemia ; et peccantibus 
atque non pcenitentibus mortis praedicit pcenas. 



' Ex fine epistolae. a Psul. 18. ver. 2C, 27. 

1 Exod. cap. 32. ver. .'5,'S. 



56 GOTTESCHALCI, ET PRiEDESTINATIANiE CAP. V 



REMIGIUS. 

Nee qui praedestinationem divinam in utramque partem, 
id est, et electorum et reproborum fideliter credit et con- 
fitetur, ipsam veritatem fallacem nititur ostendere ; sed 
omnino veracem et fidelem in omnibus verbis suis, et sanc- 
tam in omnibus operibus suis. Quia electis, sicut praedes- 
tinavit, aeternse vitae praemia spondet et reddit : et e con- 
trario reprobis peccantibus nee pcenitentibus, sicut prae- 
destinavit, justo suo judicio aeternas retribuit pcenas. 

RABANUS. 

Tertio, quod justum judicem, qui in aequitate judica- 
turus est vivos ac mortuos, praedicat in justum; quando 
bene agentibus praemia, et male agentibus tormenta, eum 
non reddere affirmat. 

REMIGIUS. 

Nee justum judicem ista divinae praedestinationis Veritas 
velut injustum praedicat : quia secundum earn et bene 
agentibus, atque in bono perseverantibus, praemia restitu- 
untur ; et male agentibus, atque in malo permanentibus, 
juste tormenta inferuntur. 

RABANUS. 

Quarto, quod Redemptorem mimdi frustra sanguinem 
suum fudisse non timet per errorem suum fingere ; quando 
in se credentibus et sperantibus propter praedestinationis 
necessitatem non possit subvenire. 

REMIGIUS. 

Nee Redemptorem mundi aliqua praedestinationis suae 
necessitas compellit, ut per gloriosum sanguinis sui pre- 
tium in se credentibus et sperantibus subvenire non possit. 
Quia et omnibus electis suis illo pretio in aeternum sub- 
venit ; et quod reprobis non subvenit, ipsi per impie- 
tatem et iniquitatem suam pretium ejus repellunt : 



CAP. V. CONTROVERSY AB EO MOTVE, HISTORIA. 57 

quos etsi potest ille servare, vult tamen aliquos ad ostenden- 
dum terrorem [et] severitatem sua justa ultione damnare. 

RABANUS. 

Quinto, quod invidet bonis angelis eorum numerum, 
quern diabolus per superbiam corruens minuit, Salvatorem 
nostrum per hominum conditionem adimplere. 

REMIGIUS. 

Nee invidet eadem divinag prasdestinationis severitas 
bonis angelis ; ne, propter multitudinem reproborum quo- 
tidie pereuntium, non possit adimpleri et instaurari eorum 
numerus, qui per ruinam diaboli et angelorum ejus est 
imminutus. Quia certissime novit fides fidelium, tantos 
illuc electos ex humano genere ascensuros, quantos illic 
constat electos angelos remansisse : testante Scriptura, 
quae dicit ; " Statuit" terminos gentium, juxta numerum 
angelorum Dei." 

RABANUS. 

Sexto, quod magis favet sua opinione diabolo quam Deo : 
cum ad ejus perditionis sortem tradit eos pertinere, quos 
divina gratia decrevit ad salutem asternam pertingere. 

REMIGIUS. 

Nee magis favet base praedestinatio diabolo quam Deo : 
quia et diabolum quotidie compellit amittere quos divina 
gratia eadem praedestinatione decrevit ad salutem aeternam 
pertingere ; et omnino nullum ex electis Dei ad ipsius dia- 
boli sortem posse pertinere confirmat. 

RABANUS. 

Septimo, quod totius liumani generis inimicus sit mani- 
festus; cum eum dicit per Christi fidem, et baptismi sacra- 
mentum, a primi parentis lapsu propriorumque scelerum 

u Deut. cap. 32. ver. 8. in lxx. 



58 GOTTESCHALCI, ET PR^EDESTINATIANjE CAP. V. 

reatu, nee non et ab hostium potestate non posse erui ; sed 
obligatum noxia opificis sui praedestinatione in tartarum 
demergi. 

REMIGIUS. 

Nee compellit aliquem hujus praedestinationis fides, 
quasi per fidem Christi et sacramentum baptismi, a primi 
parentis lapsu, et a suorum scelerum reatu sive hostium 
potestate non posse erui : sed verissime praestat om- 
nibus electis, ut sint " agentes w semper gratias Deo et 
Patri, qui dignos eos fecit in partem sortis sanctorum in 
lumine ; qui eripuit illos de potestate tenebrarum; et trans- 
tulit in regnum Filii dilectionis suae." Nee reprobis noxia 
est opificis sui, id est, Dei praedestinatio ; quae perseve- 
rantem et indomabilem iniquitatem ipsorum justissime 
punit ; cujus mole et gravissimo onere oppressi demer- 
guntur in tartarum, descendentes in profundum tanquam 
lapis, et summersi quasi plumbum in aquis vehemen- 
tibus. Quod etiam liber Apocalypsis de tota civitate 
hujus seculi, id est, universa multitudine damnatorum 
terribiliter, extremo judicio,futurum significat et denunciat, 
dicens: " Et x sustulit unus angelus fortis lapidem quasi 
molarem magnum, et misit in mare, dicens : Hoc impetu 
mittetur Babylon, magna ilia civitas, et ultra jam non in- 
venietur." 

Quae cum ita sint ; deposita omni contentionis animosi- 
tate, deposita novitatum praesumptione, agnoscamus fide- 
liter divinam veritatem, sequamur obedienter paternam 
auctoritatem. Caveamus vigilanter erroris et mendacii 
fallacissimam vanitatem : servantes, Deo auxiliante, semel 
depositum nobis verae fidei inviolatum thesaurum ; et fu- 
gientes profanas vocum novitates, atque oppositiones falsi 
nominis scientiae, quam quidam promittentes circa fidem 
exciderunt. 

w Coloss. cap. 1. ver. 12, 13. * Apoc. cap. 18. ver. 21. 



€AP. VL CONTROVERSY AB EO MOTJE, KISTORIA. 59 



CAP. VI. 



Synodi Carisiacae adversus Gotteschalcum acta : cum Remigii Lugdunensis in 

eadem censura. 

Accepta synodali epistola Rabani, Hincmarum ad eum 
rescripisse narrat Flodoardus*, " super Gothescalci (quern 
idem pontifex a parochia sua ob haeresum semina, qua? 
spargebat, repulsum, ad eundem cum quibusdam complici- 
bus ipsius direxerat) susceptione vel discussione ;" atque ite- 
rum, "de hac eadem re, et quid post susceptionem ipsius de 
eodem egerit, qualemve invenerit ipsius vesaniam, consilium 
ab eo rationabilius, quid sibi adversus eum agendum esset, 
expetentem." Scripsit etipsiGotteschalco, "de quibusdam 
sententiis auctorum, quas non bene," inquit b Flodoardus, 
" intelligebat vel exponebat, maxime PROSPERI : qua- 
rum sensum per sententias praecipue beati Augustini ex- 
ponit, et caeteros idoneos proponit testes apostolicae fidei 
doctores ; quorum sequendam in omnibus admonet esse 
doctrinam, ostenditque testimoniis manifestis, Deum et 
bona praescire et mala; sedmala tantum praescire, bonave- 
ro et praescire et praedestinare : (unde praescientia esse po- 
test sine praedestinatione : praedestinatio autem non potest 
esse sine praescientia :) et quia bonos praescivit et praedes- 
tinavit ; malos autem praescivit tantum, non praedestinavit ; 
nee ut perirent sua praescientia compulit. Cui definitioni 
subscribere idem Gotteschalcus pertinacissime recusavit." 

Literas quoque Hincmarus, " pro c recipiendo et addu- 
cendo ad judicium Gotteschalco," scripsit ad Rothadum 
Suessonicum episcopum ; sub cujus potestate Orbacense 
fuit monasterium, ex quo Gotteschalcus profectus fuerat. 

a Flodoard. lib. 3. hist. cap. 21. b Ibid. cap. 28. 

c Ibid. cap. 21. 



DO GOTTESCHALCI, ET PRiEDESTINATlAN^E CAP. VI. 

Unde adductus est d ille Carisiacum, ubi regium erat pala- 
tium, ad d Isaram fluvium positum: quo non Hincmarus 
modo cum Rothado et aliis qui ipsi suberant episcopis, 
sed Wenilo etiam Senonensis 8 archiepiscopus, et aliarum 
provinciarum aliquot episcopi, regiorum negotiorum occa- 
sione convenerant. Eorum qui conventui interfuerunt no- 
mina, et sententiam in Gotteschalcum ab eis latam, Hinc- 
marus in posteriore opere, quod adversus eum ad Karo- 
lum regem scrip sit, ita explicat. 

" Inde f ," inquit, " in synodali conventu inCarasiaco pala- 
tio iterum auditur Gotteschalcus ab episcopis, et caeteris 
quamplurimis viris ecclesiasticis, atque religiosis, qui eidem 
synodo interfuerunt, videlicet Wenilone Senonensium ar- 
chiepiscopo, Hincmaro Remorum episcopo, Fulcoino Mo- 
rinensium episcopo, Teuderico Cameracensium episcopo, 
Hrothado Suessonicee civitatis episcopo, Ragenario Am- 
bianensium episcopo, Immone Noviomagensium episcopo, 
Erpoino Silvanectensium episcopo, Lupo Catalaunensium 
episcopo, Yrminfrido Beluacensium episcopo, Pardulo 
Laudunensium episcopo, Teutboldo provincial Lugdu- 
nensis et Lingonicae civitatis episcopo, Gernobrio Tu- 
ronensium provinciae episcopo, Rigboldo Remorum 
chorepiscopo, Witao Camaracensium cborepiscopo, et 
aliis, qui nunc Dei gratia episcopi ordinati, tunc au- 
tem jam dicta synodo cum episcopis suis secundum 
ecclesiasticum morem adfuerunt. Wenilo scilicet, tunc 
cum Ragenario patre suo, nunc autem Rotomagensium 
arcliiepiscopus, .ZEneas notarins sacri palatii, et modo 
Parisiorum episcopus, Isaac diaconus Parduli, et nunc 
Lingonicae civitatis episcopus, Sed et venerabiles abbates 
synodo ipsi interfuere, Ratbertus Corbeias, Bavo Orbacis, 
et Halduinus Altivillaris monasterii, aliique domini sacer- 
dotes et diaconi. Vulfadus qvioque Remorum metropolis 
ceconomus, et Rodoaldus archidiaconus, cum aliis sequen- 
tibus cleri ordinibus. In quorum praBsentia idem Gotlies- 
calcus, sicut et in Moguntina civitate, inventus haBreticus, 

d Ann. dcxlix. 

e Unde et concilium hoc Senonense Andreas Duvalius appellat, in notis ad li- 
brum Ecclesise Lugdunens. de tribtis epistolis. 
f Concil. Galliae, torn. 3. pag. 05, 66. 



CAP. VI. CONTROVERSY AB EO MOTJE, IIISTORIA. 61 

atque incorrigibilis, honore presbyterali, quern per Rig- 
boldum chorepiscopum, cum esset Suessonicae parochiae 
monachus, inscio civitatis sua? episcopo, usurpaverat potius 
quam acceperat, abjectus, et pro sua irrevocabili contu- 
maciam secundum leges et Agathenses 8 canones, et regulam 
sancti Benedicti, ut improbus virgis caesus, sicut decreve- 
rant Germanise provinciarum episcopi, ne aliis noceret qui 
sibi prodesse nolebat, ergastulo est retrusus." 

Sententiae vero in eum prolatae formula fuit hujusmodi, 

Ecclesiastica' 1 sententia in pertinacissimum Gotescalcum, propter incorrigibilem 
obstinationem illius, in synodo apud Carisiacum habita a duodecim episcopis, 
ecclesiastico vigore prolata. 

" Frater Gotescalc, sacrosanctum sacerdotalis mysterii 
officium, quod irregulariter usurpasti, et in cunctis mo- 
ribus et pravis actibus, atque perversis doctrinis eo 
hactenus abuti non pertimuisti, judicio Spiritus Sancti 
cujus gratia? munus est sacerdotale officium, per virtutem 
sanguinis Domini nostri JESU Christi noveris tibi esse, 
si quo modo suscepisti, sublatum, et ne ulterius eo fungi 
praesumas penitus interdictum. Insuper, quia et ecclesi- 
astica et civilia negotia, contra propositum et nomen 
monachi conturbare, contemnens jura ecclesiastica, 
prassumpsisti ; durissimis verberibus te castigari, et 
secundum ecclesiasticas regulas ergastulo retrudi, auc- 
toritate episcopali decernimus : et, ut de caetero doctri- 
nale tibi officium usurpare non praesumas, perpetuum 
silentium ori tuo virtute aaterni verbi imponimus." 

Eorundem actorum meminit etiam Hincmarus in epis- 
tola ad Nicolaum I. " Postea," inquit, de Gotteschalci 
causa verba faciens, " a Belgicas Remorum," hoc est, 
Belgicae secundag, quae Remorum metropoli suberat, " ac 
Galliarum (fort, aliarum) provinciarum episcopis auditus, 
et inventus haereticus, quia resipiscere a sua pravitate non 
voluit, ne aliis noceret, qui sibi prodesse nolebat, judicio 
praefatarum provinciarum episcoporum, in nostra parochia 
(quoniam Rothadus, de cujus parochia erat, illi nesciebat 
resistere ; et novitates amans, timebatur a nobis, ne dis- 

B Concil. Agathens. can. 38. h Ibid. pag. 680. 

VOL. IV. P 



62 GOTTESCHALCI, ET PR/EDESTINATIANiE CAP. VI, 

ceret prava sentire, qui noluit discere recta docere) : neve 
idem Gothescalcus, cum aliis communem vitam ducens, 
errori suo faceret esse communes, monasteriali custodise 
mancipatus est; docente apostolo : Hccreticinit homi- 
nem post primam et secundum correptionem devita, sciens, 
subversum esse hujmmodi, et proprio judicio condemna- 
tum. Qui k , ut Leo papa de Eutyche dicit, cum videret 
insipientise suae sensum catholicis auribus displicere, 
revocare se a sua opinione debuerat, nee ita Ecclesiae 
praesules commovere, ut damnationis sententiam meretur 
excipere. Quam utique, si in suo sensu voluerit perma- 
nere, nullus poterit relaxare. A qua damnatione si vo- 
luisset ad sensum catholicum resipiscere, paratus semper 
fui, et sum, quoniam sic venerabiles judicaverunt episcopi, 
eura in Catholicas Ecclesiae communionem recipere, sicut 
ei jubeo quae sunt corpori necessaria ministrare." 

Et in Uteris hac de re ad Lugdunensem Ecclesiam scrip- 
tis : " Quapropter 1 ," inquit, " ad episcoporum eum prae- 
sentiam, qui tunc regio mandato pro negotiis regis apud 
Carisiacum accersiti erant, in praesentiam etiam domini 
Wenilonis, qui illuc convenerat, producere studui: ubi 
multis audientibus, nihil dignum ratione vel dixit, vel in- 
terrogates respondit ; sed ut arreptitius, cum quid ratio- 
nabiliter responderet non habuit, in contumelias singulo- 
rum prorupit, et propter impudentissimam insolentiam 
suam, per regulam S. Benedicti, a monachorum abbati- 
bus vel caeteris monachis dignus flagello adjudicatus : et, 
quia contra canonicam institutionem civilia et ecclesiastica 
negotia perturbare studuit indefessus, et se noluit recog- 
noscere vel aliquo modo humiliare profusus, ab episcopis, 
et secundum ecclesiastica jura, damnatus." 

Videamus jam quid ad haec ex altera parte respondent 
Remigius, Lugdunensis archiepiscopus. " In his verbis," 
inquit, " imprimis illud videtur absurdum, quod praefatum 
miserabilem monachum in judicio episcoporum productum, 
prius abbates monasteriorum, qui praesentes aderant, ad 
caedes et flagella judicasse referuntur ; et deinde episcopi, 

1 Tit. cap. 3. ver. 10, 11. k Leo, epist. 13. 

1 Eccles. Lugd. de trib. epistolis, pag. 1064. G. 



CAP. VI. CONTROVERSY AB EO MOT7E, HISTORIA, 63 

juxta ecclesiastica jura damnasse. Cum homo antequam 
reddebatur haereticus, juxta antiquam Ecclesiae observan- 
tiam atque auctoritatem, ad episcopale tantummodo judi- 
cium pertineret, sive damnandus sive absolvendus : nee 
prius ab inferioris loci hominibus" 1 (et quidem de re tanta) 
et postmodum ab episcopis debuerit condemnari. Sed et 
de ipsis flagellis et casdibus, quibus secundum regulam S„ 
Benedicti dicitur adjudicatus, quibus et omnino fertur 
atrocissime et absque ulla misericordia pene usque ad 
mortem dilaceratus ; qua? moderatio et mensura, juxta pie- 
tatem ecclesiasticam, et sacerdotalem sive monacbalem 
verecundiam, observari debuerit, ipsi potius apud se ju- 
dicent. Quod autem in episcoporum contumelias dicitur 
prorupisse ; vere hoc et impium est, et insanum, et om- 
nino justa ultione damnandum : licet melius ab aliis, quam 
ab ipsis, &c." 

" Quapropter illud prorsus omnes non Solum dolent, 
sed etiam horrent : quia inaudito inreligiositatis et crude- 
litatis exemplo, tarn diu ille miserabilis flagris et casdibus 
trucidatus est, donee (sicut narraverunt nobis, qui pra> 
sentes aderant) accenso coram se igni libellum, in quo 
sententias Scripturarum sive sanctorum Patrum sibi colle- 
gerat quas in concilio offerret, coactus est jam pene emo- 
riens suis manibus in flammam projicere, atque incendio 
concremare ; cum omnes retro haeretici verbis et disputa- 
tionibus victi atque convicti sint : et sic pravitas quae vi- 
debatur hominis fuerit coercenda, ut nulla divinis rebus 
inferretur injuria. Maxime cum illi sensus, qui ipso con- 
tinebantur libello (excepto uno, quod extremum ponitur) 
non essent sui, sed ecclesiastici ; nee ignibus damnandi, 
sed pia et pacifica fuerint inquisitione tractandi." 

Extremum vero illud capitulum, quod hie excipitur, ad 
liberum spectabat arbitrium : de quo id sensisse Gottes- 
chalcum, quod ei ab Hincmaro imponitur, sibi incredibile" 
fuisse visum affirmavit Remigius ; qui et hie suam de qua- 



m Trajectionem septem lmearum, ab editore nota tam, hie utcunque resti 
tuimus. 

" Pag. 1063. D, E. 

F2 



64 GOTTESCHALCI, ET PR^DESTINATIAN^ CAP. VI. 

tuor Gotteschalci propositionibus, in hoc Carisiaco con- 
ventu damnatis, sententiam breviter hunc in modum ex- 
plicate " De° aliis vero sententiis, quas et antea praedi- 
casse, et tunc in synodo proposuisse, nee ullatenus mu- 
tare voluisse firmatur : ignoscat nobis unusquisque lector, 
ignoscat etiam reverendus ille epistolas scriptor, quia vide- 
tur nobis sine dubio," 

I. " Quod ilia, quas de divina pracdestinatione dixit, 
juxta regulam Catholicae fidei vera sint, et a veridicis pa- 
tribus manifestissime confirmata ; nee ab ullo penitus 
nostrum, qui Catliolicus haberi vult, respuenda sive dam- 
nanda. Et ideo in hac re dolemus, non hunc miserabilem, 
sed ecclesiasticam veritatem esse damnatam." 

II. " In ilia apostoli sententia, qua de Deo ait ; Qui p vult 
omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis ve- 
nire : putamus eum sensum beatissimi patris Augustini, 
ab omni semper Ecclesia venerabiliter recepti, et usque 
in finera saeculi, recipiendi, secutum fuisse ; qui de tanta 
qusestione tractans, et collatis inter se duobus testimoniis, 
apostolico videlicet et prophetico, qualiter juxta sanam 
fidei intelligentiam utrumque verum esse accipiendum sit, 
et in plerisque aliis librorum suorum locis, et maxime in 
libello qui Enchiridion dicitur, evidentissime declarat. 
Cujus omnino veridicum sensum non oportuit, sub persona 
alicujus hominis, a catholicis Dei sacerdotibus condemnari: 
ne jam non iste, qui errare putatur, sed ille potius, cujus 
authoriiatem sequitur, haereticus esse judicetur. Et licet 
aliiquidem sancti etvenerabiles patres simpliciter ilia apos- 
toli verba accepisse inveniantur : utrorumque tamen sen- 
tentia fuerat honoranda, nee una pra? altera damnanda ; 
quia et ilia ex divina auctoritate vera esse monstratur, et 
ista quadam pia ratione non abhorrere a veritate fideliter 
creditur." 

III. " De Dominici sanguinis pretio, quod pro his tantum 
qui credere voluerint datum sit, manifesta est beatorum 
patrum sententia : quam iste, ut putamus, et legendo didi- 

o Pag. 1061. A. P 1 Tim. cap. 2. yer. 4, 



CAP. VI. CONTROVERSLE AB EO MOT.E, IIISTORIA. 65 

cerat, et damnare metuebat. Untie etsi inventi sunt alii 
aeque patres, qui illud gloriosum pretium, etiam pro nun- 
quam credituris et in sua impietate perituris, datura esse 
non abnuant : melius, ut credinius, utrique honorarentur, 
nee prae aliis alii tlamnarentur ; quia et illud manifeste tli- 
vina auctoritate firmatum est, et istutl, si pie sentitur, non 
est abnuendum." 

IV. " Quod dixisse firmatur, ad male tantummodo agen- 
dum liberum nos habere arbitrium, ad bene vero agen- 
dum non habere : si vere ita sensit et dixit, hoc vere 
non est ex divina auctoritate sumptum, neque ex sanc- 
torum patrum dogmatibus tractum ; sed aperte ex pro- 
prio errore prolatum. Quia liberum nobis arbitrium, quod 
peccato fuerat subjugatum, non ablatum est sed libera- 
tura ; et ipsum nobis per Dei gratiam excitatur ad bene 
agendum, ut et ipsi ejusdem gratiae cooperatores simus. 
De qua re si iste tam absurde et insipienter erravit ; ma- 
nifesta est apostoli sententia, dicentis : Fratres% etsi prce- 
occupalusfuerit homo in aliquo delicto, nos, qui spirituales 
estis, hujusmodi instruite in spirit it lenitatis ; considerans 
teipsum, tie et ienteris" 

11 Kt illi quidem, propter intemperantiam et importunita- 
tem atque infraenitatem linguae suae, et inquietam mobi- 
litatem instabilitatis suae, merito forsitan accidit quod in 
Salomone legitur : El r qui inconsideratus est ad loquen- 
dum, sentiet mala. Et iterum : Qui* imponit stulto si- 
lentium, iras mitigat. lilt alio loco : Ejice* derisorem ; 
et exibit cum eo jurgivm, cessabuntque causa et coutu- 
mel'uc. Tamen nullius hominis improbitate et infraeni- 
tate ita moveri debemus, ut contemnamus vel impugne- 
mus, aut etiam damnare audeamus divinam vcritatem, sive 
patrum nostrorum venerabilem auctoritatem : memores 
apostoli, dicentis ; Non" enim possumus aliquid adver- 
sus veritatem sed pro veritate* Atque ita potius agen- 



'i Galat. cap. (5. vet. 1. ' Prov. cap. 13. ver. 3. 

4 Prov. rap. '2(i. ver. 10. ' IMd. cap. 22. ver. 10. 

" 2 Cor. cap. 13. ver. 8. 



66 GOTTESCHALCI, ET PR^DESTINATIAN^ CAP. TI. 

dum, ut et patres in filiis, et filii in patribus honoren- 
tur." 

Quatuor vero istis Gotteschalci propositionibus totidem 
capitula, ab Hincmaro concinnata, opposuit synodus Ca- 
risiaca: de quibus prolixa Lugdvinensis Ecclesiae censura 
vulgata extat, titulo Libelli w de tenenda immobiliter Scrip- 
turae sanctae veritate, et sanctorum orthodoxorum patrum 
authoritate fideliter sectanda. Unde excerpta quaedam, 
unicuique synodi capitulo, velut antidoti loco, subjicienda 
hie curavimus. 

» Pag. 1082. E. 



CAP. VII. C0NTR0VEIISLE AB EO M0I7E, HISTORIA. 67 



CAP. VII. 



Capitula quatuor apud G'arisiacum in synodo contra Gotteschalcum constituta 
una cum Lugdunensis Ecclesiae in eadem censura. 



LUGDUNENSIS ECCLESI^ PROOEMIUM. 

Pervenit ad nos, id est, ad Ecclesiam nostram Lug- 
dunensem, quaedam schedula : studio fidelium et bonorum 
virorum, qui et suae et aliorum salutis devote ac laudabi- 
liter sollicitudinem gerunt, in nostram notitiam perlata ; 
atque ut ad earn sedulo respondere deberemus, attentius 
commendata. In qua insunt quatuor capitula maxime 
no varum definitionum, nuper, ut comperimus, in quodam 
fratrum nostrorum episcoporum conventu tractata, digesta 
atque conscripta; velut ad eomprimendam et retunden- 
dam cujusdam garruli et inquieti hominis loquacitalem, 
qui novarum, ut fertur, quaestionum avidus et indiscipli- 
natus ventilator, et aliis non parvam perturbationem, et 
sibi ipsi aerumnam miserrimae cladis induxit. 

Ea cum legissemus, et adjuncto nobis fratrum nostro- 
rum, Deo donante, bene studentium et recte intelligen- 
tium collegio, pia et fideli attentione singula pertractasse- 
mus : graviter perculsi et confusi animo, vidimus in eis, et 
Scripturae sanctae certissimam veritatem, et beatissimorum 
patrum, praecipueque sancti Augustini, reverendam et in 
omni Ecclesia Catholica receptissimam auctoritatem, novo 
conatu et ausu nimis temerario impugnari ; et, quantum in 
ipsis fait, improvide atque insolenter labcfactari. 

Primi itaque capituli textus sic dicit : 



68 GOTTESCIIALCI, ET PR.EDESTINATIAN.E CAP. VH. 

I. CARISIAC.E SYNODI CAPITULUM. 

Quod una sit tantum prsedestinatio Dei. 

1. " Deus omnipotenshominem sine peccato rectum cum 
libero arbitrio condidit, et in paradiso posuit, quern in 
sanctitate justitiae permanere voluit. 2. Homo libero ar- 
bitrio male utens, peeeavit et cecidit, et factus est massa 
perditionis totius humani generis. Deus autem bonus et 
Justus elegit ex eadem massa perditionis, secundum 
praescientiam suara, quos per gratiam praedestinavit 
ad vitam, et vitam illis praedestinavit aeternam. 3. 
Caeteros autem, quos justitiae judicio in massa perdi- 
tionis reliquit, perituros praescivit ; sed non ut perirent 
praedestinavit : poenam autem illis, quia Justus est, prae- 
destinavit aeternam. Ac per hoc imam Dei praedestina- 
tionem tantummodo dicimus, quae ant ad donum pertinet 
gratia?, aut ad retributionem justitiae." 

LUGDUNENSIS ECCLESLE CENSURA. 

1. Hoc nos primum movet, quod, absque ulla comme' 
moratione gratiae Dei (sine qua nulla rationalis creatura 
scilicet nee angelica nee humana, unquam potuit aut po- 
test vel poterit in justitia et sanctitate esse, manere atque 
persistere), ita primus homo definitur liberi arbitrii a Deo 
conditus, atque in paradiso constitutes ; tanquam per 
ipsum tantummodo arbitrium liberum in sanctitate et jus- 
titia potuisset permanere (quod in praedictis verbis Deus 
solummodo voluisse dicitur), non ut fieri posset, dono suae 
gratiae inspirasse vel adnuisse. Hoc namque non esse 
plene et Catholica pietate definitum, et Scripturae sanctae 
authoritas, et beati Augustini diligens disputatio, et alio- 
rum sanctorum atque orthodoxorum patrum lucidissima 
definitio ostendit. Quisquis itaque sincere, et pure et 
catholice, de ilia primi hominis sive angelica conditione, 
vel beatitudine, sentire cupit ; attendat fideliter divinam 
auctoritatem, attendat fidelissimos Ecclesiae patres fide- 
lissime disputantes, attendat etiam conciliis aggregatis 
idipsum firmissime definicntes : et non, juxta impium Pc- 



CAP. VII. CONTROVERSY AB EO MOIVE, IIISTORIA. 60 

lagianum errorem, creclat primum hominein solo suo arbi- 
trio in bono quod acceperat permanere potuisse, sed etiam 
ipsum quandiu stetit divina gratia adjutum fuisse ; nee 
omnipotentem Deum ut idem homo in sanctitate et justitia 
permaneret tantummodo voluisse, sed ut permanere posset, 
etiam adjutorium dedisse. 

2. Probamus quidem, quod electos suos omnipotens 
Deus per gratiam suam praedestinavit ad vitam, et vitam 
illis praedestinavit aeternam; ut et ipsi vitae aeternae, et 
vita aeterna ipsis sit praedestinata : utrumque enim est 
verum, et dilucide ab apostolo positum. Sed hoc nos 
movet, cur in hac definitione qua per gratiam Dei, et 
electi ad vitam aeternam, et vita aeterna iisdem electis cre- 
ditur praeparata ; ipsos tamen electos, absque ulla com- 
memoratione gratiae, secundum praeseientiam suam elegisse 
dicatur : quasi gratia sit quod electi perveniunt ad vitam, 
gratia quod vita aeterna illis est praeparata ; ut autem eli- 
gerentur, non fuisse gratiam, sed tantummodo praescien- 
tiam. Quod manifeste contrarium est Catholicae faciei, 
Quia omnipotens Deus in electione eorum quos praedesti- 
navit, et vocavit ad vitam aeternam, non eorum merita 
praescivit; tanquam ideo eos elegisset, quia ex semetipsis 
bonos futuros praesciret : sed ipsa elcctio, ut ex massa 
perditionis vasa misericordiae fierent absque ullo bono me- 
rito, sola gratia fuit, per quam discreti sunt a filiis perdi- 
tionis, et adoptati in filios vitae et resurrectionis. Hanc 
namque electionem non meritorum sed gratiae, in qua non 
alicujus bona praescita sunt opera, sed sola tantum divina 
misericordia praeparata, commendat nobis diligenter apos- 
tolus*. Non itaque secundum praescientiam meritorum 
elegit Deus ex massa perditionis, quos faceret filios adop- 
tionis : sed gratis elegit, quos ab ilia justa damnatione 
aequaliter omnibus debita misericorditer liberavit. 

3. Mirum est, quomodo asseritur omnipotens Deus cae- 
teros, id estrcprobos, justo judicio suo in massa perditionis 
reliquisse, nee tamen praedestinasse, sed tantum prae- 
scisse perituros. Si enim justum judicium Dei jam in 
illis praecessit, et eodem justo judicio in massa perditionis 

* Rom. cap. 9. ver, 11. ct 2 Tim. cap. 1. vcr. 9. 



70 GOTTESCHALCI, ET PRJIDESTINATIANJE CAP. VII. 

sunt deputati : quomodo non tali judicio jam perditionis 
destinati et praedestinati ? Ita dum in hac definitione 
divini judicii Veritas negatur, ipso etiam negantium testi- 
monio confirmatur. Quomodo enim praescivit tantummo- 
do, et non praedestinavit, quod ipsorum confessione justo 
judicio jam decrevit? Cur veram et perfectam praedesti- 
nationem justi judicii Dei, quo aeterno consilio suo vel 
justos ad vitam, vel iniquos praeordinavit ad poenam, in 
parte audet homo aceipere, et in parte negare ? Quasi 
omnipotens Deus, quid justo judicio de electis esset fac- 
turus, et praescierit et praedestinaverit ; quid autem eodem 
justo judicio de reprobis esset gesturus, praescierit tan- 
tum nee praedestinaverit : cum utraque parte unum sit 
judicium, unajustitia, quaveljustis praemia vel iniquis sup- 
plicia retribuuntur. Nam si base praedestinatio divini ju- 
dicii esset merito alicui violenta, vel injusta, vel praejudi- 
ciaria; meritum injustum Deum argueret, imo de illo 
apud quern non est iniquitas nullatenus credi deberet. 
Cum autem manifestissime non sit violenta (quia nullum 
compellit ut "malus sit, et aliud esse non possit) non sit 
injusta, (quia illos tantummodo, qui suo vitio in malis 
perseveraverint, punit) non sit praejudiciaria, (quia non 
praejudicat aliquem, ut quasi ejus sententia, et non suo 
merito, pereat) : quid in ea reprebenditur vel quasi blas- 
phemum putatur, in qua sola aequitas, sola justitia inve- 
nitur? Hoc namque erga homines divina praedestinatio, 
quod et divina praescientia agit. Praescivit enim Deus 
malos futuros : sed ipsa sua praescientia non eos compulit 
fieri malos. Praedestinavit justo judicio suo eos qui in 
malis perseveraverint puniendos : nee tamen eadem pras- 
destinatione sua, ut mali essent vel in malis persevera- 
rent, coegit. Et haec est apud ilium aequitas, ut qui vo- 
lentes perstiterunt in malis, nolentes puniantur in sup- 
pliers. Seipsum ergo homo mutet, seipsum, dum tempus 
est, corrigat et emendet ; quia omnipotentem atque aeter- 
nam praescientiam et praedestinationem mutare vel destru- 
ere non valet. Si quis enim neget, esse apud Deum prae- 
scientiam et praedestinationem: manifeste infidelis est. 
Si quis dicit, quod praescientia et praedestinatio ejus ali- 



CAP. VII. CONTROVERSY AB EO MOT.E, IIISTORIA. 71 

quern compellat, ut malus sit, et aliud esse non possit ; 
horribiliter blasphemat. Qui autem fideliter confitetur, et 
praescientiam et praedestinationem aeternam esse apud 
Deum, nee tamen aliquemper haec ad malum cogi ; sed tan- 
tummodo qualis quisque futurus sit praesciri, et prout 
gesserit judicari : iste prorsus Catholice sentit. 

Et ideo plenam et perfectam praedestinationem justi 
judicii Dei, tarn in parte electorum quam in parte repro- 
borum, sicut omnino vera est, veraciter confiteamur ; ne- 
mini misericordiam Dei negantes, nemini conversionis 
gratiam derogantes, nemini aditum indulgentiae clauden- 
tes ; sed omnibus in iniquitate permanere volentibus utilem 
et salubrem terrorem incutientes. Hanc enim utriusque 
partis certissimam et immobilem praedestinationem Dei 
declarat nobis apostolus. Quod omnipotens figulus, aeter- 
no et incommutabili consilio judicii sui, ex eadem massa 
alios faciat per justitiam vasa irse, alios per gratiam vasa 
misericordiae : et ita Dei consilium atque judicium ratum 
fit atque immobile, ut tamen nemo nisi juste damnetur, 
nemo nisi misericorditer liberetur. Hanc Scripturae Dei 
veritatem atque auctoritatem secutus beatissimus pater et 
egregius doctor Augustinus, et de praedestinatione sancto- 
rum librum luculentissimum scripsit ; et de praedestinatione 
etiam reproborum justo judicio Dei ad interitum, et ibi et 
in aliis opusculis suis saepius memoravit. Beatus quoque 
antistes et gloriosus confessor Fulgentius, de hac judicii 
in utramque partem praescientia et praedestinatione egre- 
gium librum scribit : qui (sicut et caetera ejus admiranda 
et veneranda scripta) semper ab Ecclesia fideliter recep- 
tus, et inter scriptores ecclesiasticos laudabiliter annu- 
meratus est. Et nunc nescimus qua ratione imo infide- 
litate et contentione, simul cum beato Augustino abjicitur : 
et ab eis qui Catholici videri volunt tales ac tanti viri Dei 
iniquissime injuriati et spreti, velut quisquilia? et purga- 
menta vilissimaconculcantur. Et est nimis mirabile, imo 
horribile, quomodo ut suis adinventionibus et ineptiis 
credatur exigant: cum ipsi beatissimos patres et illustris- 
simos doctores Ecclesiac adjecerint. Ac per hoc, nisi se 
citius corrigere studcant, vcrissime hacretici judicari pos- 



7.'2 GOTTESCHALCI, ET PR.EDESTINATlANifc CAP. VI?. 

sunt : qui ficlei et charitati et sincerissimae patrum doctrinae 
non communicant ; sed insuper cum ipsis Scripturae sanc- 
tae ccelestem authoritatem contemnunt. Nam si ilium 
fidelissimum, copiosissimum et florentissimum librum beati 
Fulgentii, cum pietate et obedientia, legere et intelligere 
studuissent ; profecto in hac obscurissima quaestione de 
praescientia et praedestinatione divina, Deo aspirante atque 
illuminante, nulla erroris caligo in eorum cordibus reman- 
sisset. 

Hasc de primo capitulo definitionum necessario dicta 
sint : ut etsi quid surgente obscura et perplexa quaestione 
de praescientia et praedestinatione divina inconsideratius 
atque inconvenientius dictum est, non contentiose defen- 
datur, nee synodali etiam auctoritate fulciendum putetur; 
sed potius agnita divina veritate, et recepta hmniliter pa- 
terna auctoritate, velocins et attentius corrigatur. 

II. CARISIACyE SYNODI CAPITULUM, 

Quod liberum hominis arbitrium per gratiam sanetur. 

" Libertatem arbitrii in primo liomine perdidimus, quam 
per Christum Dominum nostrum recepimus : et habemus 
liberum arbitrium ad bonum, praeventum et adjutum gra- 
tia; et habemus liberum arbitrium ad malum, desertum 
gratia. Liberum autem habemus arbitrium, quia gratia 
liberatum, et gratia de corrupto sanatum." 

LUGDUNENSIS ECCLESLE CENSURA. 

Mirum est, cur hoc tarn confuse et abstruse ac decur- 
tate de libero arbitrio defmitum sit ; cum domino largiente 
abundent in Ecclesia ejus sanctorum atque orthodoxorum 
patrum de hac re plenissimae et clarissimas definitiones : 
in quibus nee addendum aliquid fuerat, nee subtrahen- 
dum ; quia et quod fidei Catholicae necessarium est ple- 
nissime continent, et si quid inde subtrahatur veritatis 
integritas violatur. Ex quibus paternis et ecclesiasticis 
definitionibus, exempli gratia, ha?c pauca proponimus. 



CAP. VII. CONTROVERSY AB EO MOT.E, HISTORIA. 13 

1. In b praevaricatione Ada? omnes homines natiiralem 
possibilitatem et innocentiam perdidisse : et neminem de 
profundo illius ruinse per liberum arbitrium posse consur- 
gere, nisi eum gratia Dei miserentis erexerit. 

2. Quod c nemo nisi per Christum libero bene utatnr 
arbitrio. 

3. Quod d omnia studia, et omnia opera ac merita sanc- 
torum, ad Dei gloriam laudemque referenda sint ; quia 
nemo aliunde ei placeat, nisi ex eo quod ipse donaverit. 

4. Quod e ita Deus in cordibus hominum, atque in ipso 
libero operetur arbitrio; ut sancta cogitatio, pium con- 
silium, omnisque motus bona? voluntatis a Deo sit : quia 
per ilium aliquid boni possumus, sine quo nihil possumus. 

5. Omnium* studiorum omniumque virtutum, quibus ab 
initio fidei ad dominum tenditur, Deura profitemur autho- 
rem : et non dubitamus ab ipsius gratia omnia hominis 
merita praeveniri, per quern fit ut aliquid boni et velle inci- 
piamus et facere. Quo utique auxilio et misericordia Dei 
non aufertur liberum arbitrium, sed liberatur : ut de 
tenebroso lucidum, de pravo rectum, de languido sa- 
num, de imprudente sit providum. Tanta enim est erga 
omnes homines bonitas Dei, ut nostra velit esse merita 
qua? sunt ipsius dona ; et pro his qua? largitus est, a?terna 
praemia sit donaturus. 

6. Fatemur gratiam Dei et adjutorium etiam ad sin- 
gulos actus dari : eamque non dari secundum merita nos- 
tra; ut vera sit gratia, id est, gratias data, per ejus mise- 
ricordiam qui dixit : " Miserebor g cui misertus ero, et 
misericordiam praestabo cui misericors fuero." 

7. Fateamur esse liberum arbitrium, etiamsi divino indi- 
get adjutorio. 

8. Arbitrium' 1 voluntatis in primo homine infirinatum, 
nisi per gratiam baptismi, non potest reparari. 

9. Arbitrium voluntatis tunc est vere liberum, cum vi- 



b Ex sententiis subjectis epistola? Ccelestini P. ad episcopos Gallise. cap. I. 

c Cap. 4. d Cap. 5. 

e Cap. 6. f Cap. 9. 

s Rom. cap. 9. ver. 1,3. '' Concil. Arausican. II. cap. 13, 



74 GOTTESCHALCIj ET PR^EDESTINATIAN^E CAP. VII. 

tiis peccatisque non servit. Tale datum est a Deo, utique 
homini primo : quod amissum, nisi a quo potuit dari, 
non potuit reddi. Unde Veritas dicit : " Si' vos Alius libe- 
raverit, vere liberi eritis." 

Ecce, sanctissimi patres non negant liberum arbitrium 
esse in hominibus : sed docent in praevaricatione Ada? 
naturalem possibilitatem et innocentiam perdidisse, &c. 
Si ergo propterea dictum est in hac definitione, " Liber- 
tatem arbitrii in primo homine perdidimus," quasi post 
illius hominis transgressionem nullum in hominibus re- 
manserit liberum arbitrium ; apparet quod non sit conso- 
num veritati ; quia si nullum est liumani generis liberum 
arbitrium, quomodo judicabit Deus mundum? Si autem 
propterea dictum est, quia naturalem possibilitatem et 
virtutem liberi arbitrii qualis in illo primo homine condita 
est, merito illius praevaricationis amisimus : cavendum est 
omnino, ne hoc quod de amissa ejusdem arbitrii libertate 
subjungitur, " quam per Christum Dominum nostrum re- 
cepimus," ita sit dictum, quasi ex quo in Christo regenerati 
sumus, talem statum et virtutem liberi arbitrii receperimus, 
ut exinde in praesenti vita tales esse possimus, qualis ille 
homo erat ante peccatum ; ut sicut ipse vivebat in 
paradiso absque ullo peccato, ita et fideles regenerati in 
Christo absque peccato vivant in mundo : quod manifeste 
non pertinet ad statum praesentis vita?, sed ad felicitatem 
vita? aeterna?. Quod si simpliciter tantummodo dictum est, 
ut propter inchoationem gratia?, quam in regeneratione 
percipimus, jam libertatem arbitrii, quam in Adam per- 
didisse dicimur, recepisse videamur ; cum tamen ejus ple- 
nitudo atque perfectio in futura vita fideliter expectanda 
credatur: quid necesse fuit tanta ambiguitate et confu- 
sione verborum clarissimam obscurare veritatem ; cum 
possent ex praefatorum pat rum definitionibus, vel unum 
vel aiiqua capitula assumi et poni, quibus et arbitrii li- 
bertas et Dei gratia plenius ac manifestius commenda- 
rentur. 

Jam quanta absurditas est, in eo quod sequitur ? ut 
postquam dictum est, " Libertatem arbitrii in primo ho- 

1 Concil. Arausican. II. cap. 13. 



CAP. VII. CONTROVERSY AB EO MOT.E, HISTORTA. 75 

mine perdidimus, quam per Christum Dominum nostrum 
recepimus," statim subjungeretur: " Et habemus liberum 
arbitrium ad bonum, praeventum et adjutum gratia; et ha- 
bemus liberum arbitrium ad malum, desertum gratia." 
Quasi postquam per gratiam Christi Domini regenerati 
sumus, tunc cceperimus habere, sicut liberum arbitrium 
ad bonum, ita liberum arbitrium ad malum, desertum gra- 
tia : quasi ex ilia regeneratione, cum gratia praevenimur et 
adjuvamur, habeamus liberum arbitrium ad bonum ; et 
cum eadem deserimur gratia, habeamus liberum arbitrium 
ad malum. Quae hie ratio et consequentia sensus inve- 
niri potest? Numquid illius regenerationis gratia hoc 
egit in nobis, ut exinde acciperemus, sicut ad bonum, ita 
etiam ad malum liberum arbitrium ? 

Jam illud, quod in eadem definitione ponitur, " liberum 
arbitrium ad bonum praeventum et adjutum gratia, et libe- 
rum arbitrium ad malum desertum gratia;" quomodo in- 
telligi potest ? Si enim quando regenerati sumus in bap- 
tismo, tunc libertatem arbitrii in Adam perditam in Christo 
recepimus: numquid tunc tantum praevenit, et adjuvit nos 
Dei gratia ; aut eadem Dei gratia, sicut semel nos adjuvit, 
ut efficeremur liberi ad bonum, ita semel nos deserit, ut 
efficiamur liberi ad malum ? Quae est ista tarn obscura, et 
ambigua, ac pene nulla gratia? praedicatio ? Nonne melius 
erat, ut praefatorum patrum sententiae, quae de hac re ple- 
nissime et clarissime definiunt, assumerentur, vel eorum 
verbis ista eorum definitio contexeretur : et aperte ibi esset 
positum, qualiter nos praeveniat et adjuvet haec Dei gratia, 
id est, utrum semel nobis in baptismate tanta tribuatur, 
quae ad totum tempus vitae nostrae sufficiat, an quotidie im- 
ploranda et accipienda sit ; et utrum ea ad aliqua bona, 
an ad omnia indigeamus ? Certe nihil horum in hac defi- 
nitione apparet : et ideo melius fuerat tacere, quam de re 
tanta tarn inepte et inutiliter loqui. Indigemus namque 
gratia Dei, non solum ad opus bonum, sicut in hoc capi- 
tulo definitur; sed etiam ad ipsum initium fidei, sine qua 
non possumus accedere ad regenerationis sacramentum. 
Indigemus gratia Dei ad omnia et singula bona, per sin- 
gulos dies. Indigemus ea ad excitandam in nobis bonam 



76 GOTTESCHALCI, ET PRJEDESTINATIAN.i: CAP. VII. 

voluntatem. Indigemus gratia Dei ad bona et salubria 
loquenda. Indigemus Dei gratia ad omnes vias operum 
bonorum. 

III. CARISIACjE SYNODI CAPITULUM. 

Quod Deus omnes homines velit salvos fieri. 

" Deus k omnipotens omnes homines sine exceptione vult 
salvos fieri, licet non omnes salventur. Quod autem qui- 
dam salvantur, salvantis est donum : quod autem quidam 
pereunt, pereuntium est meritum." 

LUGDUNENSIS ECCLESLE CENSURA. 

Sit inter nos de hac re istiusmodi pia cautela et mode- 
ratio, quatenus et Sanctis patribus debitus servetur honor, 
et quolibet quis acquiescat modo ex illis sensibus, qui de 
hac sententia ab eis positi sunt, non judicemus esse hasre- 
ticum : sed potius vitemus contentionis malum, per quod 
etiam de pacificis et ecclesiasticis sensibus potest, qui 
contentiosus esse voluerit, haereticum efficere quod sentit. 
Itaque in rebus talibus cohibeamus nos ipsos salubri mo- 
deratione, ut nee contemnere audeamus, nee quasi neces- 
sario affirmare conemur : memores semper illius apostolica3 
sentential ; "Si 1 quis autem videtur contentiosus esse, nos 
talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei/' 
Legamus ergo pacifice, et quantum Dominus donat, in- 
telligamus dogmata ecclesiasticorum virorum, nee pro aliis 
doctoribusadversus alios litigemus : (quia et ipsi inter se pa- 
cifici unusquisque in suo sensu abundaverunt, alius quidem 
sic, alius vero sic) expectantes fideliter atque bumiliter quod 
apostolus promittit, dicens ; " Et m si quid aliter sapitis, 
hoc vobis Deus revelabit." Nam qui non tranquille et pa- 
cifice moderatur quod sentit, sed statim paratus est ad 
contentiones, dissensiones, et scandala; etiamsi non ha- 
beat hasreticum sensum, certissime habet haereticum ani- 



k 1 Tim. cap. 7. ver. 4. ' 1 Cor. cap. 11. ver. lfi. 

1,1 Philipp. cap. 3. ver. 15. 



CAP. VII. CONTROVERSIES AP, EO MOTiE, HISTORIA. 77 

mum. Quam pietatis moderationem si etiam isti boni viri, 
qui hanc definitionem statuerunt, servare voluissent, me- 
lius hanc rem silentio praeteriissent, et unicuique de ea se- 
cundum fidem suam, et auctoritatem cui magis acquie- 
scendum putaret, sentiendum permitterent ; finitoque in- 
ter eos tarn longae et perniciosas contentionis jurgio, pax 
et unitas Christi Ecclesiae reformaretur. 

Ecce enim aliquis sentiat et dicat, sicut etiam antiquitus 
et sensum est et dictum : Non dixit apostolus universaliter 
et generaliter et, ut isti addiderunt, sine exceptione ; 
" Qui" vult omnes homines salvos fieri :" sed specialiter ad 
eos retulit de quibus supra dixerat, " pro omnibus homi- 
nibus, pro regibus, et his qui in sublimitate sunt," ut quod 
dixit, " omnes," omnia genera hominum intelligi voluerit, 
omnium scilicet generum, sexuum, conditionum, ordinum, 
dignitatum. Quid habet haec intelligentia inconsequens, 
aut contrarium veritati ? Item alius dicit et sentiat, sicut 
etiam a quibusdam majoribus dictum et sensum reperitur: 
apostolus cum superius orari jussisset " pro omnibus ho- 
minibus, pro regibus, et his qui in sublimitate sunt ;" post 
ilia omnia generaliter de universo genere humano sub- 
junxit, " Qui vult omnes homines salvos fieri." Quid ha- 
bet mali aut periculi etiam ista intelligentia ? Neque enim 
qui ita sentit, putat voluntati Dei, qua vult omnes homi- 
nes salvos fieri, aliquem resistere et contraire, ut non possit 
implere quod velit. Et ambo sibi, et iste videlicet et ille, 
licet diversa sentientes, fideliter atque unanimiter concor- 
dant : quod quolibet modo dixerit apostolus de Deo, " Qui 
vult omnes homines salvos fieri ;" tamen nullus hominum 
nisi gratuita ejus misericordia salvetur, nullus nisi justo 
ejusjudicio perire permittatur. 

Certe illud in hac quaestione manifestum est, quod 
etiamsi generaliter et indifFerenter omnes homines Deus 
vult salvos fieri: in aliorum tamen cordibus benignitate 
misericordiae suas ipse operatur eandem voluntatem suam, 
ut et ipsi salvari velint, atque salventur (qualibus et apos- 
tolus dicit : " Cum" timore et tremore vestram ipsorum 

" 1 Tim. cap. 2. ver. 1. o Philipp. cap. 2. vei\ 12, 13. 

VOL. IV. G 



78 



GOTTESCIIALCI, ET PR.EDESTINATIANJE CAP. VII. 



salutem operatnini : Deus est enim qui operatur in vobis 
et velle et perficere, pro bona voluntate") : in aliorum autem 
cordibus severitate justi et occulti judicii sui non operatur 
banc salutarem voluntatem, sed dimittit eos suo arbitrio ; 
ut quia noluerunt credere, justa ultione damnentur. Et boc 
quidem de illis dici potest, qui verbum Evangelii audierunt, 
sed duritiaincredulitatis suae recipere noluerunt. Quid vero 
dicendum est de tanta multitudine impiorum, qui fuerunt ab 
exordio mundi, usque ad adventum Christi ? Et adbuc non 
negandi sunt esse in extremis partibus orbis terras, ad quos 
nullus unquam praedicator accessit; nullum unquam ver- 
bum Dei audierunt : qui utique nullatenus potuerunt 
credere ei quern non audierunt, neque audire sine prae- 
dicante, neque praedicatorem recipere qui nullus ad eos 
missus est. Numquid et tales propterea damnabuntur, 
quia non crediderunt, qui nunquam audire potuerunt ? 
Et tamen omnino damnabuntur pro aliis peccatis suis, et 
principaliter pro illo primo et originali peccato, in quo 
omnes peccaverunt. Quia non frustra scriptum est : " Ef- 
funde p iram tuara in gentes quae te non noverunt, et in 
regna quae nomen tvuun non invocaverunt." Et apostolus 
dicit ; " Dantis q vindictam in flammam ignis his qui non 
noverunt Dominum." Si quis et de talibus interroget, quid 
in eis egerit voluntas Dei, " qui r omnes homines vult sal- 
vos fieri, et ad agnitionem veritatis venire ;" Quid respon- 
debimus ? Nonne homo cautus et pius magis eliget tacere, 
aut certe cum propheta et apostolo exclamare, "Judicia* 
tua abyssus multa." Et, " O* profundum divitiarum sapientioe 
et scientiae Dei : quam incomprehensibilia sunt judicia 
ejus, et investigabiles viae ejus !" Dehoc ergo capitulo iste 
sit finis. 

IV. CARISIACiE SYNODI CAPITULUM. 

Quod Christus pro omnibus hominibus passus sit. 

" Christus Jesus Dominus noster, sicut nullus homo est, 



P Psal. 7i). ver. 6. 

>' 1 Timoth. rap. 2. ver. -1. 

1 Rom. cap. 11. ver. 33. 



1 2 Thess. cap. 1. ver. 8. 
s Psal. 3(5. ver. 7. 



CAP. VIL CONTROVERSY AB EO MOTiE, HISTORIA. 79 

fuit, vel erit, cujus natura in illo assumpta non fuerit, ita 
nullus est, fuit, vel erit homo, pro quo passus non fuerit ; 
licet non omnes passionis ejus mysterio redimantur. Quod 
vero omnes passionis ejus mysterio non redimuntur, non 
respicit ad magnitudinem et pretii copiositatem ; sed ad 
infidelium, et ad non credentium ea fide, quae per dilec- 
tionem operatur, respicit partem. Quia poculum" huma- 
nae salutis, quod confection est infirmitate nostra et virtute 
divina habet quidem in se id omnibus prosit ; sed si non 
bibitur, non medetur." 

LUGDUNENSIS ECCLESLE CENSURA. 

In hac nova et inusitata quaestione tres nobis quasstiones 
proponuntur. 

I. Quod dicitur, quia " nullus homo est, fuit, vel erit, 
cujus natura in Christo assumpta non fuerit." De qua 
qua?stione hoc nobis credendum et tenendum videtur : 
quia susceptio ilia naturae humanae in Christo non fuit ex 
necessitate originis, sed ex potestate et gratia et miseri- 
cordia et dignatione suscipientis. Quia ergo ista tarn di- 
vina et tarn singularis generatio hominis Christi non aliqua 
naturali necessitate, sed sola ejus potestate et gratia et 
misericordia facta est : sic per omnes generationes caro 
ejus descendit, sic ex eis veraciter natus verus homo 
factus est ; ut quod ei placuit miserando et sanando ac 
redimendo inde assume ret, quod autem non placuit re- 
probaret. Ita in illo ineffabili incarnationis suae mysterio 
electos suos, propter quos redimendos et justificandos ac 
salvandos advenerat, misericorditer suscepit ; quos autem 
indignos ilia misericordia et redemptione judicavit, alie- 
nos ab ilia mirabili susceptione dereliquit. Agnoscamus 
ergo veraciter, quod ilia humanae naturae in Christo sus- 
ceptio, infideles hujus misericordise reliquit exsortes ; et 
eis solis praestitit, ut habeant communem naturam cum 
Christo, qui assumentem recipiunt, et eo Spiritu sunt 
regenerati quo est ille progenitus. Cessetque ista super- 



" Prosper, respond, ad object. 1. Vincent. 



<■ c > 



80 GOTTESCHALCI, ET PRjEDESTINATIANJE CAP. VII. 

vacuitas qua dicitur et definitur, quod nullus hominum 
fuit, est, vel erit, cujus naturam ille non susceperit. 

II. Quod affirmatur, quod " nullus hominum fuit, est, 
vel erit, pro quo Christus passus non fuerit." De qua 
qusestione quid aliud respondere possumus, nisi ut primum 
ipsos qui hoc definierunt sedulo interrogemus, et admo- 
neamus, ut vigilanter et fideliter pensare studeant; ne 
forte minus considerando quod dicendum erat, contra 
fidem et conscientiam suam talia dixerint et scripserint? 
Nam ut taceamus de his qui nunc sunt, vel adhuc usque 
ad finem saeculi futuri sunt, in quibus utique et Antichris- 
tus erit : certe de ilia innumerabili multitudine impiorum 
qui fuerunt ab initio mundi usque ad adventum Christi, 
et in sua impietate mortui in seternis poenis sunt condem- 
nati ; nee ipsos qui haec dixerunt credere putamus, quod 
pro eis in sua impietate mortuis, et seterno jam judicio 
condemnatis, Dominus passus esse credendus sit. Si enim 
pro eis passus esse creditur : cur non etiam pro diabolo et 
angelis ejus similiter passus esse credatur? Sicut ergo 
pro illis hnpiis et damnatis angelis nullatenus Dominus 
Jesus Christus dicendus est passus : ita pro istis impiis et 
damnatis hominibus absit omnino ut passus esse credatur. 
De his vero qui adhuc in infidelitate atque impietate de- 
tinentur, manifestum est, quod quicumque ex ipsis per 
Dei gratiam fuerint ad fidem conversi, et in Christo rege- 
nerati ; etiam pro ipsis confitendum sit factum esse, quod 
pro omnibus fklelibus factum constat. De cseteris vero 
qui in ipsa infidelitate atque impietate sua perseverantes 
sunt perituri : si de Scriptura) sanctae auctoritate, quod 
etiam pro talibus Dominus passus sit, certissimis et cla- 
rissimis testimoniis nobis demonstrare potuerunt boni viri, 
qui talia definierunt ; dignum omnino est, ut credamus et 
nos. Si vero non potuerint, cessent contendere pro eo, 
quod non legunt. Pudeat eos definire quod nesciunt. 
Timeant statuere, quod nullum sanctorum patrum conci- 
lium, nullum ecclesiasticorum dogmatum decretum, hac- 
tenus inveniant statuisse. Quod etsi quid a Sanctis et 
venerabilibus Ecelesiae doctoribus vel scriptum vel dictum, 
untie hujuscemodi sensus occasio sum) posse vidcatur, 



CAP. VII. CONTROVERSIiE AB EO MOTjE, I1ISTORIA. 81 

inveniunt : salva eorum debita reverentia, cobibeant sc 
potius, et summittant se humiliter divinae auctoritati ; et 
rem tarn obscuram, tamque inusitatam, divinae reservent 
humiliter majestati. 

III. Qua definitum est ; quia sicut infideles non redi- 
muntur mysterio sanguinis Christi, ita nee fideles re- 
dempti sunt, qui non habuerint " earn" fidem quae per 
dilectionem operatur." De qua quaestione quid necesse 
est aliquid dicere ? cum ex his quae supra jam dicta sunt 
manifestissime ostendatur, omnibus infidelibus nullam esse 
redemptionem in Christo ; et omnes fideles, qui fideliter 
accedunt ad fidem et gratiam regenerationis, ibi accipiant 
veram redemptionem, velveram regenerationem : quia nee 
vere possunt regenerari, nisi eos et a potestate diaboli, et 
a servitute peccati, vere constat redimi : nee vere possunt 
redimi, nisi lavacro indulgentiae expiati, et a reatu delicti, 
et a dominatu principis mundi efliciantur absoluti. Nisi 
quod hoc in ista definitione absurdissimum est, quod Do- 
minus Jesus Christus etiam pro impiis in sua impietate 
pereuntibus dicatur passus ; et fidelis quisque, fideliter 
baptismo ejus regeneratus, mysterio passionis ejus affir- 
metur non esse redemptusV 

Atque hoc Lugdunensis Ecclesiae judicium fuit, de 
quatuor istis Carisiacae synodi capitulis ; quae a se scripta 
fuisse agnoscit Hincmarus in epistola ad Karolum regem 
apud Flodoardum libro tertio capite quindecimo. 

* Gal. cap. 5. ver. 6. » Vid. infra, fin. cap. 12. 



82 GOTTESCHALCI, ET PRJEDESTINATIANjE CAP. VIII. 



CAP. VIII. 



De epistolis variis post peractam synodum ab Hincmaro scriptis : et Remigii 
Lugdunensis responsione illi opposita. 

Per act a synodo, scripsit 3 Hincmarus (referente eodem 
Flodoardo) ad Rabanum Moguntinum archiepiscopum, de 
doctrina Gotteschalci, " et quid in eum fecerit, postquamin 
synodo haereticus comprobatus fuerat, nee corrigi potuit : 
et quid ipse contra doctrinam ejus sentiat, damnationem- 
que ipsius, quaeve contra euradem scripserit, huic discu- 
tienda direxit ; quaerens etiam, qualiter de Trinitatis fide 
ac praedestinatione (de utroque enim hoc capite Hincma- 
rum Gotteschalco litem intendisse ostendimus) diversorum 
patrum sint intelligendas sentential ; in qua epistola asserit 
beatum Rabanum solum tunc temporis de discipulatu beati 
Alcuini relictum." Scripsit et Prudentio Trecensi sive 
Tricassino episcopo alteram epistolam. In qua, conquestus 
quod ipsi"praesentiamsuam subtrahat," significat "seab eo 
consilium quaerere velle de statu et compressione Gottes- 
chalci : intimans quid de ipso actum vel judicatum fuerit 
in synodo, quo eum reclusum tenebat judicio, et quia 
multis modis eum converti tentaverit, et de moribus ac 
superbia ipsius; et si in ccena Domini, vel in Pascha, 
debeat ilium admittere ad audiendum sacrum officium, vel 
accipiendam communionem. Et quid sibi videatur de sen- 
tentia Ezechielis prophetae, qua dicitur: In b quacunque 
die ceciderit Justus, omnes justifies ejus in oblivione tra- 
dentur : et quacunque die peccator con versus fuerit, onmes 
iniquitates ejus tradentur oblivioni." 

Scripsit et Amolo Lugdunensi archiepiscopo, " de Got- 

a Ex Flodoard. lib. 3. cap. 21. b Ezech. cap. IS. ver. 24. 



CAP. VIII. CONTROVERSY AB EO MOT.E, HISTORIA. 83 

teschalci vita vel conversatione, praedicatione, deprehen- 
sione, atque condemnatione ; rei veritatem exponens." Vel, 
ut hujus epistolae argumentum plenius expressit Remigius 
Lugdunensis, " miserabilis illius monachi (qui inquieta et 
insolenti praesumpiione hujus quaestionis vel potius scan- 
dali excitator et exagitator fuisse dicitur) et actum de- 
scribit, et doctrinam redarguit, et damnationem exponit. 
Qualiter videlicet in duobus episcoporum conciliis et au- 
ditus fuerit et judicatus atque damnatus, diligenter et bre- 
viter in epistola sua exposuit atque digessit: et singulis 
ejus propositionibus quid, vel ab ipso vel a cseteris, sive 
tunc objectum fuerit, sive usque hodie apud eos objicia- 
tur, pariter exsecutus est." Est enim haec prima illarum 
trium epistolarum, de quibus Ecclesiae Lugdunensis cen- 
suraextat; et duarum prior, quae ipsis Lugdunensibus 
sunt inscriptae : quam ab Hincmaro exaratam fuisse, ilia 
de Gotteschalco verba, quae in superioribus inde pro- 
duximus, satis declarant. " Ad episcoporum eumpraesen- 
tiam, qui tunc regio mandato apud Carisiacum accersiti 
erant, in praesentiam etiam domini Wenilonis, qui illuc 
convenerat, producere studui." Carisiacae vero synodi 
tempore, Lugdunensi Ecclesiae praeerat Amolus sive Amu- 
lus, aliis Amulo et Amalo et Amalarius dictus : (ille vide- 
licet ipse cujus libros de divinis officiis falso Amalarii 
Trevirensis ai'chiepiscopi nomine vulgatos legimus ; quem- 
que Hincmarus, in epistola ad Eberardum, " sincerissi- 
mum c et carissimum vocat patrem suum") de quo Trithe- 
mius in scriptorum ecclesiasticorum catalogo. " Hamu- 
lus episcopus Lugdunensis in Gallia, vir in divinis Scrip- 
turis studiosus, et veterum lectione eruditus, atque in 
secularibus Uteris non mediocriter doctus, tarn Hebraica 
quam Latina lingua clarus, ingenio acer et vehemens, 
eloquio scholasticus atque compositus, scripsit non con- 
temnendae lectionis opuscula : de quibus ego tantum legi 
opus insigne ad Carolum, contra Judaeos." 

Nimirum, ut de Gotteschalci causa, ita etiam de Judae- 
orum statu in regno Galliae, ad Amulum hunc scripsisse 

c Flodoard. lib. 3. cap. 26. 



84 GOTTESCHALCI, ET PR^DESTINATIAN^C CAP. VIII. 

Hincmarum, confirmat Flodoardus d : eaque occasione, ut 
contra Judaeos, ita etiam contra Gotteschalcum, ilium 
scripsisse invenimus. Inter eos enim qui de quaestione 
divinae praescientiae et praedestinationis adversus Gottes- 
chalcum scripsere, ab episcopo qui secundam ad Eccle- 
siam Lugdunensem scripsit epistolam etiam Amalarius 
memoratur. Cui respondens Remigius, ipsius Amalarii in 
Lugdunensi archiepiscopatu proximus successor, " Mul- 
tum," inquit, " moleste et dolenter accepimus, ut eccle- 
siastici et prudentes viri tantam injuriam sibimetipsis fe- 
cerint, ut Amalarium de fidei ratione consulerent: qui et 
verbis etlibris suis, mendaciis et erroribus et phantasticis 
atque haereticis disputationibus plenis, omnes pene apud 
Franciam ecclesias, et nonnullas etiam aliarum regionum, 
quantum in se fuit, infecit atque corrupit. Ut non tarn 
ipse de fide interrogari, quam omnia scripta ejus, saltern 
post mortem ipsius, debuerint igne consumi ; ne simpli- 
ciores quique, qui eos multum diligere et legendo fre- 
quentare dicuntur, eorum lectione et inaniter occuparen- 
tur, et perniciose fallerentur ac deciperentur." Ad quern 
locum Andreas Duvalius, regius in academia Parisiensi 
Theologia? professor, sequentem apponit annotationem, a 
Nicolao Fabro V. C. acceptam. Florus Magister (quern 
Trecensem ilium episcopum arbitramur, qui contra Joan- 
nem Scotum et Gotteschalcum scripsit quamplurima, sed 
in iis quaedam animadversione dignissima) hie, inquam, Flo- 
rus in Psalmo octogesimo, adversus Amalarium scribens : 
" Vis," inquit, " corned ere ipsum Dominum Deum tuum ? 
Audi quid dicat : dilata os tuum, et implebo illud. Dila- 
tate ora vestra : ipse est Dominus et panis, ipse hortatur 
nos ut comedamus. At ipse noster est cibus : quantum 
dilataveris, tantum accipies." Haec ille. Cui conjecturam 
attexit Duvalius, Sorbona sua dignam : " Amalarium ilium 
una cum Joanne Scoto fuisse Berengarii praeeursores, et 
veluti antesignanos ; quorum errorem nostri (sic enim illi 
appellare libuit) Eucharistomastiges jamdudum sopitum et 
extinctum ab orco suscitaverint." 

* Flodoard. lib. 3. cap. 21. 



CAP. VIII. CONTROVERSLE AB EO MOTJE, HISTORIA. 85 

Habebat in bibliotheca sua Faber librum Prudentio illo, 
de quo diximus, Trecensi sive Tricassino episcopo contra 
Johannis Scoti dogmata conscriptum : cujus hoc erat ini- 
tium. 

In nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti : 
Prudentius, famulus Christi familiaeque ejus. 

" Blasphemias tuas, Joannes, atque impudentias, quibus 
in Dei gratuitam gratiam justitiamque inflexibilem procax 
inveheris ; percurso tuse perversitatis libro, quern sub no- 
mine cujusdam Gothescalci adversus omnes Catholicos 
effudisti, &c." Inde collegit vir doctissimus, Gotteschalci 
sectatorem fuisse Johannem, et contra utrumque a Pru- 
dentio Trecensi, quern ille eundem cum Floro arbitratus 
est, librum ilium fuisse editum. Atqui ab authore illo 
secundae ad Lugdunenses epistolae, inter eos qui contra 
Gotteschalcum scripsere, numeratur Johannes Scotus : 
idque liber ipse demonstrat, in quo disputatio extat ad- 
versus " Gottescalcanam (ut ille vocat) hasresim, prasdesti- 
nationibus necessitates inferentem." Doctrinam vero, quam 
in Gotteschalco oppugnabant adversarii, et a Prudentio et 
a Floro fuisse propugnatam, suo loco ostendemus. 

In aversa autem primi folii dicti libri manuscript! pagina, 
alia manu censura haec a nescio quo adscripts fuerat. 
" Hie liber, qui quasi ad defensionem fidei contra in- 
fidelitatem loquitur, et Catholicorum nomina profert, 
caute legendus est ; et in ejus lectione apostoli est se- 
quenda sententia, qua dicit : omnia probate, quod bo- 
num est tenete. Nam compositor ejus Prudentius de 
quibusdam ecclesiasticis dogmatibus non sen sit catholice ; 
sicut alia ejus scripta demonstrant." Unde factum videtur 
ut in hisce scriptis " quaedam animadversione dignissima" 
occurrere, Faber dixerit. "Sed hoc judicium", ait Nicolaus 6 
Camuzatius, cui codex ille manuscriptus a Fabro commu- 
nicatus est, " tanti viri sanctimoniam, limatamque et sanam 
doctrinam minuere non debet, ex alicujus fortasse ca- 

* Camuzat. in promptuario antiquitatum Tricassinae diocccsis. 



8'J GOTTESCHALCI, ET PPwEDESTINATIAN.E CAP. VIII. 

pite profectum cujus non erat ea doctrinae capacitas, ut 
operibus D. Prudentii perlegendis pervidendisque suffice- 
ret ; qua? mysteriis, e reconditissimis theosopliise adytis ac 
penetralibus petitis, refertissima sunt : quod perspicue 
palam erit, cum memoratus liber e tenebris in lucem pro- 
dierit." 

Porro ut Gotteschalco (quod ex Walafrido Strabo f ob- 
servavimus) Fulgentii, et Johanni Scoto (quod in Honorio 
de illustribus Ecclesiae scriptoribus notavimus) Chrysos- 
tomi: ita et animum meum ea aliquando subiit cogitatio, 
quam doctissimo Fabro placuisse video, Floro inditum 
fuisse 11 omen Prudentii : ob studii videlicet similitudinem, 
vel imitationem exempli. Habentur enim non Flori g solum 
sed etiam Prudentii 11 nomine versus editi : qui ostendunt in 
sacris poematis pangendis Trecensem nostrum episco- 
pum Aurelii Prudentii, popularis sui, (Hispanus enim fuit 
uterque) exemplum sequi voluisse. Verum re melius 
perpensa, in earn concessi sententiam, quam a viro eru- 
ditissimo Jacobo Sirmondo 1 postea confirmatam fuisse 
gaudebam, diversa eodem tempore adversus eundem 
Scotum prodiisse scripta : a Prudentio Trecensi unum 
adliuc ineditum ; a Floro Lugdunensi alterum, quod Ec- 
elesise Lugdunensis nomine in bibliotheca patrum excusum 
extat. 

Ab eodem quoque Floro scriptum commentarium in Psal- 
terium, in Haffligemiensi ccenobio (inter Bruxellam et Alos- 
tum posito) manuscriptum extitisse, in indice manuscripto- 
rum codicum Belgii, ostendit Johannes Bunderius : unde il- 
lud in Psalmo octogesimo adversus Amalarium a Fabro cita- 
tum est testimonium. Addit in indice authorum chronologi- 
co Margarinus Bignasus, legisse in manuscripto codice per- 



f Vide supra pag. 39. 

s Drepanii Flori poemat. torn. 8. biblioth. patr. edit. Paris, torn. 5. part. 3. 
edit. Colon. 

b Camuzat. promptuar. antiquit. Tricassin. et Caspar. Barthii adversar. lib. 8. 
cap. 11. 

■ Jacob. Sirmond. not. in torn. 1. Concilior. Galliae pag. 59G. et torn. 3. 
pag. 681. 



CAP. VIII. CONTROVERSY AB LO MOTiE, HISTORIA. 87 

antiquo, ilium " adfuisse concilio Carisiacensi temporibus 
CaroliCalvi,et scripsisse contra Amalarium Lugdunensem." 
Qui acta concilii vidit, sub k Ludovico Pio habitum illud 
fuisse refert : quorum utrumque verum esse potest. Nam 
anno octingentesimo trigesimo septimo,in generaliconventu 
apud Carisiacum, Carolumapatre Ludovico imperatore re- 
gem Neustriae coronatum fuisse docent historici 1 : quo tem- 
pore, vel saltern ante mortem Ludovici (quae anno quadrin- 
gentesimo quadragesimo secuta est) habitum est generale 
illud Galliarum concilium apud Carisiacum, in quo Amalarii 
liujus de corpore et sanguine Domini deliramenta ab 
episcopis sunt damnata. Quae si Duvalius habuisset per- 
specta ; intellexisset ille profecto, Metusiastarum suorum 
potius et Synusiastarum, quam Berengarii et antiquae de 
Sacro-sancta Eucharistia doctrinae assertorum, praecurso- 
rern habendum fuisse Amalarium. Verum ista loci non 
sunt hujus : et a nobis perstricta sunt alibi." 1 

Ad epistolam redeo, quam ad Amalarium hunc Hinc- 
marus scripsit : in qua, post expositam Gotteschalci in 
synodo tarn Moguntina, quam Carisiaca condemnati- 
onem " ad" singulas illius propositiones, suas et quorun- 
dam qui cum eo similiter sentiebant, responsiones" sub- 
junxit. Quae quoniam a Remigio, in responsione ad illam 
epistolam diligenter sunt expensae : horum duorum nobilium 
athletarum certamen, lectoribus hie spectandum exhibemus. 

De Preedestinatione et libero arbitrio, Hincmari Remensis, et Remigii Lugdu- 
nensii archiepiscopi, conflictus. 

HINCMARUS. 

Dicunt, et firmiter credunt, qui sanius apud nos saperc 
videntur, quia Dominus " omnes homines vult salvos 
fieri" (secundum apostolum) quineminem vult perire, licet 

k Phil. JMomseus de Missa, lib. 4. cap. 8. 

1 Annal. Francor. a Phitaeo edit. (pag. 41.) Vit. Ludovici Pii, ab eodem edit, 
(pag. 271.) Nithardus, histor. lib. 1. (ibid. pag. 309.) 

ln Respons. ad Provocationem quandam Jesuiticam : in historia controvei'sice 
Sactamentariae. Op. tom. 3. pag. 81. 

" Eccles. Lugdunensis dc trib. epistolis, pag. 10G5. G. 

1 Tim. cap. 2. ver. 4. 



88 GOTTESCHALCI, ET PRjEDESTINATIANjE CAP. VIII. 

non omnes salventur. Nam et "luxi 1 in tenebris lucet, licet 
earn tenebrae non comprehendant." Et Christus pro om- 
nibus passus est, (secundum eundem apostolum scriben- 
tem ad Timotheum ; " Qui q dedit semetipsum redempti- 
onem pro omnibus") licet non omnes passionis ejus mys- 
terio redimantur. Quia efFusio justi sanguinis Christi 
tarn dives fuit ad pretium mundi, ut si universitas capti- 
vorum in eundem crederet, nullus sub mortis imperio re- 
maneret. Et quia non omnes tarn ditissimo pretio redi- 
muntur, ad infidelium respicit partem, non ad pretium 
saeculi copiosum. 

REMIGIUS. 

Hunc sensum apostoli verborum, quibus ait, " Qui r 
vult omnes homines salvos fieri,'' fideliter posse accipi di- 
cimus. Si tamen et ille sensus beati Augustini, quern 
ille, juxta alterius divinae Scripturae auctoritatem, diligen- 
ter inquirit et multis ac veracibus modis exponit, pariter 
recipiatur: nee propter istum ille damnetui, sed potius 
utrique sensui, propter veracem et piam patrum auctori- 
tatem, fideliter obediatur. Quia omnino, et quos vere 
vult Deus salvos fieri, sine dubio salvos facit, qui, ut 
Scriptura testatur, " omnia s quaecunque voluit fecit;" et 
si caeteros ita vult salvos fieri, ut tamen non eos salvos 
faciat, sed omnino perire permittat : utrumque hie evi- 
denter apparet, et erga creaturam suam scilicet bonitas 
creatoris, et erga ejusdem creaturae iniquitatem severitas 
judicis. 

Quid autem Dominum nostrum etiam pro impiis, in sua 
impietate perituris, esse mortuum uno similiter apostoli 
testimonio confirmare videtur, quo ait, " Qui 1 dedit se- 
metipsum redemptionem pro omnibus :" profecto non reco- 
luit, nee diligenter consideravit, ita haec apostoli verba 
esse accipienda, ut consonent Domini verbis, quibus se in 
evangelio ad hoc venisse dicit, " ut u animam suam daret 
redemptionem pro multis ;" et de pretio sui sanguinis 

P Job. cap. 1. ver. 5. t 1 Tim. cap. 2. ver. 6'. 

r 1 Tim. cap. 2. ver. i. * Psal. 115. ver. 3. 

1 1 Tim. cap. 2. ver. 6. " Matt. cap. 20. ver. 28. 



CAP. VIII. CONTROVERSY AB EO MOTiE, IIISTORIA. 8!) 

similiter ait, " Qui v pro vobis, et pro multis, effunditur in 
remissionem peccatorum." Et w ideo ita vere accipienduni 
est, quod apostolus ait, " Qui" dedit semetipsum re- 
demptionem pro omnibus ;" ut isti omnes intelligantur 
multi : sicut et alibi idem apostolus elicit ; " Sic y et Chris- 
tus semel oblatus est ad multorum exhaurienda peecata." 
Qui etiam alio loco, quos dixit omnes, eosdem continuo 
exposuit intelligendos esse multos. Cum enim dixisset de 
Domino, quod " per 2 unius justitiam in omnes homines in 
justificationem vitae," subjunxit; " Quia et per obedien- 
tiam unius hominis, (ipsius videlicet Domini Jesu Christi,) 
justi constituentur multi." Quia, ut omnino manifestum 
est, ita per eum omnes homines efficiuntur justi, ut ipsi, 
qui in suo genere omnes sunt, ex comparatione alterius 
generis eorum, qui propter infidelitatem suam non justifi- 
cantur, potius multi sint. 

Quod et si aliqui patrum omnibus omnino hominibus 
Dominum passum intellexerunt : honoretur et iste velut 
pius sensus ; dummodo ille prior, qui est certissimus, et 
divina veritate firmatus, nulla praesumptione contemnatur, 
vel quod est gravius, damnetur. Nam et illucl testimo- 
nium, vel ut ad confirmationem hujus rei ex evangelio 
desumptum, id est, " Lux a lucet in tenebris, et tenebrae 
earn non comprehenderunt ;" non nobis videtur incongruum 
esse huic assertioni. Quia lux ilia praesentia majestatis 
suae in tenebris lucens, id est, in infidelium cordibus raa- 
jestate conditoris suam praesentiam exhibens, operatur 
aliquid in eis ; etsi ut non videant ipsam, tamen ut videant 
aliquid per ipsam, id est, ut intelligant inter justa et in- 
justa, inter bonum et malum, inter agendum et non agen- 
dum, ut sint inexcusabiles in die quo judicabit Deus 
occulta hominum. Quae tamen lux non a facie illis re- 
splendet, quia non ad earn attendunt ; sed velut a tergo 
eis relucet : quia, sicut propheta dicit; " verterunt ad earn 
tergum, et non faciem." 

Sed et illam B. Leonis sententiam, licet ex parte aliis 

v Matt. cap. 26. ver. 28. » Luc. cap. 22. ver. 20. 

* 1 Tim. cap. 2. ver. 6. y Heb. cap. 9. ver. 28. 

' Rom. cap. 5. ver. 18, 19. a Job. cap. 1. ver. 5. 
b Jerem. cap. 2. ver. 27. 



90 GOTTESCHALCI, ET PRjEDESTINATIANTE CAP. VIII. 

verbis et alio forsitan sensu positam, quasi hoc vir ille 
senserit, quod etiam pro impiis in sua impietate perituris 
Dominus Christus mortuus sit, manifesta Veritas non ita 
intelligendam ostendit. Ait namque ille : " EfFusio pro 
multis sanguinis justi tarn potens ad privilegium, tain dives 
fuit ad pretium : ut si omnes in eum crederent, nullum 
-yrannica vincula retinerent." Vere enim pretiosus sanguis 
Ille et potens extitit ad privilegium, ut omnes possit redi- 
mere ; et dives ad pretium, ut nullum tyrannica, id est, 
diabolica vincula retinerent, nisi qui ab ejus fide alienus 
existeret. Et ideoin tanta quaestione non sunt proponenda 
incongrua, non sunt asserenda superflua: ut in simplici- 
tate et sinceritate Dei instruantur, et non in vanitate sensus 
nostri, hi qui nos audiunt, illudantur. 

HINCMARUS. 

Dicunt, quia qui omnes homines vult salvos fieri, et 
neminem vult perire, et qui pro omnibus passus est, 
neminem praedestinavit ad interitum vel ignem aeternum : 
sed ex massa peccati quosdam sicut piaescivit, praedesti- 
navit, (id est, gratia praeparavit) ad vitam et regnum; et 
illis vitam ac regnum praedestinavit, (id est, gratia praepa- 
ravit) aeternum; evangelio teste, qui dicit: " Venite d be- 
nedicti," id est, de prima maledictione, gratia erepti, electi, 
et praedestinati ; " percipite regnum quod vobis paratum 
est," id est, quod vobis praedestinatum est, " ab origine 
mundi." 

REMIGIUS. 

Quod dicitur, " quia qui omnes vult salvos fieri et nemi- 
nem vult perire, et qui pro omnibus passus est, neminem 
praedestinaverit ad interitum vel ignem aeternum ;" aper- 
tissime contrarium est fidei : qua vere et fideliter creditur 
et definitur, quod omnipotens Deus omnia opera sua, quae 
erat ipse facturus, (qua? utique nunquam esse possunt, nisi 
justa et recta: sicut in Psalmo canitur; "Justus 6 Do- 

c Leo, de Passione Domini, serm. 12. cap. 3. 

d Matth. cap. 25. ver. 34. e Psal. 145. ver. 17. 



CAP. VIII. CONTROVERSY AB EO MOTiE, HISTORIA. 91 

minus in omnibus viis suis, et sanctus in omnibus ope- 
ribus suis,") ante omnia secula, et verissime praescierit 
futura, et immobiliter praedestinaverit, statuerit et praefini- 
erit futura. Justa quippe impiorum et iniquorum in aeterna 
morte atque in aeterno igne damnatio, opus estproculdubio 
justi judicii Dei qui reddet unicuique secundum opera 
ejus. Et idcirco semper apud eum extitit, et vere praesei- 
tum, et juste praedestinatum, qui (attestante propheta) 
" fecit f quae futura sunt." Nam si hoc in aeterna ejus 
praescientia et praedestinatione non fuisset: numquam ejus 
opus esset, nunquam temporaliter fieri potuisset. Quia 
omne ppus suum ille praesciendo et praedestinando praeve- 
nit; etideo nihil est in ejus operibus futurum, quod ipse 
non praescierit et praedestinaverit se esse facturum. 

Deinde contrarium est etiam doctrinae et defmitionibus 
sanctorum patrum : qui in utramque partem, tarn videlicet 
electorum quam reproborum (quia et illorum glorificatio, et 
istorum condemnatio justum Dei opus est) divinam praedes- 
tinationem ponere non dubitant. Et ideo multum necesse 
est, ut agnoscant, qui ita sentiunt, manifestam fidei veri- 
tatem, et fundatissimam beatorum patrum auctoritatem : 
et quod eis nullatenus expedit, non spernant neque abjici- 
ant illos, de quibus Dominus ait; " Qui g vos audit, me 
audit, et qui vos spernit me spernit." 

Quod si ideo eis videtur absurdum, quia omnipotens 
Deus reprobos praedestinaverit ad interitum et ignem 
aeternum, quoniam velut incredibile videtur, ut qui omnes 
vult salvari, et qui pro omnibus mortuus creditur, aliquem 
eorum praedestinaverit ad damnationem : recogitent atten- 
tius, quia etsi ilia verba apostoli simpliciter intelligantur, 
quibus de Deo dicit, " Qui vult homines salvos fieri ;" 
duobus modis hoc Deum agere certissimum est. Dum 
alios ita vult salvos fieri, ut ipse omnino faciat salvos sicut 
omnes electos : alios vero ita velit salvos fieri, ut eos om- 
nino non salvet, sed in aeternum perire permittat, sicut 
utique omnes reprobos ; quos juxta hunc sensum, et ut be- 
nignus creator salvari voluit, et ut Justus judex aeternae per- 

1 Esai. cap. 45, vcr. 11. secundum LXX. s Luc. cap. 10. ver. 10. 



92 GOTTESCHALCI, ET PRiEDESTINATIAN-fli CAP. VIII. 

ditioni tradidit. Sicut ergo et bonitatem suam eis osten- 
dit, quia eos salvari voluit; et tamen bonitas ejus non im- 
pedivit severitatein ejus, qua eos juste damnavit : ita ea- 
dem bonitas ejus nullatenus impedivit praedestinationem 
ejus justitiae ; dum quos ille salvos fieri voluit, et iniquos 
futuros semper praescivit, et in iniquitate sua permansuros, 
juste et ad interitum praedestinavit. 

Ita, etsi " pro omnibus" etiam in sua impietate perituris, 
" Christus mortuus est:" sic eis exhibuit bonitatem pas- 
sionis suae, ut tamen hujusmodi impios, in sua impietate 
permansuros, justo suo judicio condemnaverit ; sicut ipse 
ait. " Qui 1 ' non credit, jam judicatus est." Et ideo bo- 
nitas ejus, quia etiam pro talibus passus creditur, non eva- 
cuavit erga eos praedestinationem ejus : quia eos semper, 
et praescivit in sua impietate permansuros, et praedestinavit 
juste perituros. 

Quicquid ergo post ista, in his verbis, de aeterna prae- 
destinatione sanctorum dicitur, ad regnum et vitam aeter- 
nam ; catholice et fideliter dicitur : quia sine dubio tarn 
pium et tarn gloriosum opus suum, et aeternaliter Omnipo- 
tens praescivit futurum,et aeternaliter praedestinavit se esse 
facturum. 

HINCMARUS. 

Quosdam autem, sicut praescivit, non ad mortem neque 
ad ignem praedestinavit : sed in massa peccati et perditio- 
nis juste deseruit ; a qua eos praedestinatione sua (id est, 
gratiae praeparatione) occulto, sed non injusto, judicio ne- 
quaquam eripuit. 

REMIGIUS. 

Mirum valde est, quomodo negare contendunt, eum 
aeternam ipsorum damnationem praedestinasse, quos jam 
ab ipso mundi exordio cum primus homo peccavit, et 
omne humanum genus ex se propagandum unam massam 
damnationis et perditionis fecit, manifeste dicant in eadem 
damnationis et perditionis massa justo Dei judicio depu- 

h Job. cap. 3. ver. 18. 



CAP. VIII. CONTROVERSY AB EO MOTJE, HISTORIA. 93 

tatos et derelictos. Quid est enim massa damnationis et 
perditionis ab initio mundi divino judicio efFecta; nisi 
eodem divino judicio aeternae damnationi et perditioni 
destinata et tradita ? Si enim tantummodo praescita est ad 
aeternam damnationem et perditionem ; nullum ibi adhuc 
est divinumjudicium. Et quomodo tales in massa damna- 
tionis et perditionis divino judicio relicti esse dicuntur : 
si in hac parte nihil adhuc de illis divino judicio est defi- 
nitum? Sin autem, (sicut omnino, etiam eorum consensu 
et confessione, verum est) haec massa non solum praescita 
est, sed etiam judicata: quid aliud intelligi potest, nisi 
omnino ad eandem damnationem et perditionem praedesti- 
nata? Quod enim vere et divina praescientia praecognitum, 
et divino judicio est decretum, constat omnino esse prse- 
destinatum. 

HINCMARUS. 

Quia, sicut exponit Augustinus, " Praedestinatio est 
gratiae praeparatio ; gratia autem est vitae donatio," id est, 
" praedestinationis effectus." 

REMIGIUS. 

Hie ita dixit : " Praedestinatio est gratiae praeparatio ;" 
gratia vero " est jam ipsa donatio." Et post aliqua (ut 
distingueret inter istam praedestinationem gratiae quae pro- 
prie electorum est, et praedestinationem damnationis et 
vindictae, quae proprie est reproborum) subjunxit dicens : 
" Praedestinatio Dei, quae in bono est, gratiae est, ut dixi, 
praeparatio ; gratia vero est ipsius praedestinationis effec- 
tus." Atque ita luculente ostendit, aliter intelligendam 
esse praedestinationem Dei quae in bono est bonis, id est, 
electis ; ubi vera? divinae erga eos gratiae est praeparatio, 
et hujus praedestinationis effectus est ejusdem divinitus 
praeparatae gratise jam ipsa donatio ; et aliter intelligen- 
dam praedestinationem Dei quae in malo est malis, id est, 
reprobis, quae e contrario nihil est aliud, nisi aeternae prae- 

VOL. IV. II 



94 GOTTESCHALCI, ET PR^DESTINATIAN^ CAP. VIII. 

destinationis' eorum praeparatio. Cujus omnino effectus 
est, jam ipsa damnatio. Ita venerabilis doctor aeternam 
praedestinationem Dei in utrumque distribuit : ut et in 
bono sit bonis, et in malo malis ; dum et illis per earn 
seterna gratia, et istis per earn aeterno Dei consilio aeterna 
damnatio praeparatur. 

HINCMARUS. 

Et beatus Prosper, in hac re sancti Augustini expositor, 
cum ceteris orthodoxis concordans patribus dicit : " Non 
est praedestinatio, nisi quod ad donum pertinet gratia?, 
aut ad retributionem justitiae." 

REMIGIUS. 

Hoc ita omnino rectissime intelligendum est, ut divina 
praedestinatio non ita credatur alicui esse in malum, ut 
eum malum esse compellat, quod absit. Sed quod omni- 
bus et electis et reprobis vel ad donum pertineat gratia? 
vel ad retributionem justitia?. Ad donum gratia? electis, 
et ad retributionem justitiae reprobis: dum et electi gra- 
tia salvantur, et reprobi justitia puniuntur. Iste est enim 
plenissimus et verissimus divina? praedestinationis effectus ; 
non tantummodo electos praeordinans adagternam gloriam, 
sed etiam reprobos praeordinans ad aeternam pcenam. 
Sic itaque B. Prosper cum caeteris orthodoxis patribus 
sensit, et cum beato scilicet Augustino (cujus de praedes- 
tinatione divina non fallaciter sed fideliter verba ponit 
atquc exponit) et cum aliis qui de eadem fide atque eodem 
sensu ipsius divina? praedestinationis immobilem veritatem 
et aequitatem in utramque partem (et electorum videlicet, 
et reproborum) veraciter intellexerunt, et firmissime defi- 
nierunt. 

Quod si scriptor epistola? eos tantummodo putat ortho- 
doxos, qui in damnatione reproborum divinam solummodo 
praescientiam, et non etiam pra?destinationem credunt: ergo 
etbeatum Augustinum, et beatum Fulgentium, et ipsam 



i „ 



perditionis. 



CAP. VIII. CONTROVERSIES AB EO MOTVE, HISTCRIA. 95 

fidei ecclesiasticag solidissimam veritatem haeretici erroris 
denotatione infamat. Et ad tantum malum hoec pertina- 
cia contentionis perducta est, ut (quod nemo digne dolere 
potest) jam apud illos qui prave sentiunt orthodoxi, et qui 
orthodoxe sapiunt haeretici putentur. Quod malum vehe- 
menter nobis cavendum propheta denunciat, dicens : 
" Vae k qui dicitis malum bonum, et bonum malum ; ponen- 
tes tenebras lucem, et lucem tenebras ; ponentes amarum 
in dulce, etdulce in amarum. 

HINCMARUS. 

Qua de re refugiunt dicere qui (ut diximus) sanum vi- 
dentur sapere, quosdam praedestinatos a Deo esse ad in- 
teritum, sed tantummodo praescitos. Electos autem prae- 
scitos et praedestinatos esse ad regnum, et regnum illis, 
(ut diximus) praedestinatum aeternum ; de quibus nullus po- 
test perire. Et sicut sunt prsedestinati gratia Dei ad regnum, 
ita sunt prasdestinati, secundum apostolum, " in'operibus 
bonis, in quibus ambularent :" pro quibus eis non solum 
gratia detur, sed et gratia regnum reddatur aeternum. Poe- 
nam autem dicunt in infidelitate et iniquitate perseveran- 
tibus a Deo praedestinatam secundum divinam praescien- 
tiam : sicut scriptum est in propheta; " Praeparata m est 
ab heri Tophet," quia ad retributionem justitiae pertinet ; 
sicut pertinet ad gratiam, ut ex una eademque massa pec- 
cati, gratia electi prasdestinentur ad vitam. Concordante 
cum hoc evangelica veritate : " Ite 11 " inquit, " maledicti in 
ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus." 

REMIGIUS. 

Qusesumus, quae est ista res, quae causa et ratio pro qua 
isti refugiunt praedestinationem Dei dicere in damnatione 
reproborum ? Numquid haec erga illos divina praedestina- 
tio non est justa, quae, quos praescivit in iniquitatibus per- 
mansuros, praedestinavitaeternis suppliciis perituros ? Num- 

k Esai. cap. 5. ver. 20. ' Ephes. cap. 2. ver. 10. 

m Esai. cap. 30. ver. 33. n Matt. cap. 25. ver. 41. 

II 2 



-: 



i_: 









: i 



. 



: : 






zz 






: ' 


• -- 


— 






















— *-" 






~ — ~ ^ - 


— 












* 
















■ ' 












^~ 


■ 




- „ . . . 
















'=■ 


- 










- 




- 










• - — - — ■—. ■ • „ 





" . 



—- "-. 






~~ T — T,-^— TT. _£ ;_3. 2 






: - ■ - : : -_---■---- — - . . 






ur 



: :-'--;-" 


^r^ 


. ~ - ( 




— '-- 










"K Tnrmr;, __ 


L" : 


1ZL- 






: -_- -_- _ ; S 




z 




. 




m 



' 



98 GOTTESCHALCI, ET PR^DESTINATIAN^E CAP. VIII. 

dubio, et praedestinavit perpetuo cruciandos. Quae verba 
apostoli cum ita et verius et rectius intelligantur ; nihil 
necesse est velut ex eorum auctoritate tam multipliciter de 
ea re loqui, quae hujus sententiae attestatione non valet 
approbari, sed potius falsa et supervacua demonstrari. 

HINCMARUS. 

Aliqua etiam exempla quae illorum stultitia (ad muni- 
men sui, eadem male intelligendo, proferens) profert, sicut 
modo ad memoriam occurrunt, sapientiae vestrae scribo. 
Proferuntex apostolo, " vasa r irae aptata vel perfecta ad 
interitum ;" dicentes vasa esse praedestinata ad interitum, 
et mutari non posse. Sed aliter alii intelligunt : maxime 
cum idem dicat apostolus de eisdem vasis, " Si s quis emun- 
daverit se ab istis," videlicet pro quibus vas contumeliae 
fuerat, " erit vas in honorem." 

REMIGIUS. 

Haec testimonia scripturarum, quae ab illo miserabili 
monacho, et ab aliis nescimus quibus qui cum eo sentiunt, 
ad confirmationem divinae praescientise et praedestinationis 
dicuntur esse prolata, non negligenter et quasi transeuntur 
omittenda, sed potius diligenter et fideliter juxta regulam 
veritatis singillatim videntur esse tractanda : ne forte pa- 
rum attendentibus, et non intelligentibus, nihil ad rem de 
qua agitur pertinere videantur ; aut velut levia et nullius 
momenti absque periculo praeteriri posse existimentur. 
Est enim certissimum et manifestissimum hujus rei testi- 
monium ex apostolo sumptum : quiaut ipse dicit ; " Sus- 
tinuit* Deus in multa patientia vasa ira3 aptata vel perfecta 
in interitum ; ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa 
misericordiae, quae praeparavit in gloriam." Vere etenim 
"vasa irae," id est, justae vindictaeDei (quam meruit primae 
transgressionis culpa) omnes reprobi sunt ; qui in fine non 
ereptionem misericordiae, sed iram damnationis sensuri 
sunt. Et haec " vasa irae" non ad misericordiam sed ad 
judicium prseordinata, jam et suo, merito et divino judicio, 

1 Rom. cap. 9. ver. 22. * 2 Tim. cap. 2. ver. 21. 

1 Rom. cap. 9. vcr. 22, 23. 



CAP. VIII. CONTROVERSY AB EO MOT^i, HISTORIA. 99 

" et aptata et perfecta sunt in interitum :" ut suo proece- 
dente merito, etdivinae praedestinationis justo praecedente 
judicio, quia noluerunt converti ad bonum, aeternum pati- 
antur malum. Non ergo quia non potuerunt, sed quia 
noluerunt de malo converti ad bonum, justum patientur 
supplicium. Sicut e contrario vere vasa misericordiae sunt 
omnes electi, qui nullo suo praecedente merito, sed sola Dei 
misericordia, a massa perditionis discreti, divina praedesti- 
natione sunt vasa praeparata in gloriam. 

Unde et illud quod alibi idem dicit apostolus, " Si quis 
autem se emundaverit ab istis, erit vas in honorem ;" nullo 
modo huic tarn clarae et manifestae divinae praedestinationis 
in utramque partem, tarn electorum videlicet quam repro- 
borum (si diligenter ex superioribus verbis apostoli consi- 
deretur) contrarium, sed omnino concors et consonum in- 
venitur. Ait namque: " In u magna autem domo non solum 
sunt vasa aurea et argentea, sed et lignea et fictilia ; et 
quaedam quidem in honorem, quaedam autem in contume- 
liam." Et ita subjunxit : " Si quis autem emundaverit se 
ab istis, erit vas in honorem sanctificatum et utile Domino." 
Manifestissime itaque constat, quod quae in illis verbis dixe- 
rat " vasa irae aptata" sive " perfecta in interitum," et e 
contrario •' vasa misericordiae praeparata in gloriam ;" ea 
omnino dicit hie, " quaedam in honorem, et quaedam in 
contumeliam:" in honorem vasa misericordiae, in contume- 
liam vasa irae. Sed cum ibipraedestinationem tantummodo 
utriusque partis, id est, electorum et reproborum, simpli- 
citer commendaverit : hie adjungit etiam exhortationem, 
quam attente vasa misericordiae debeant se custodire et 
segregare ab immunditiis vasorum irae, cum dicit ; " Si 
quis autem emundaverit se ab istis, erit vas in honorem, 
&c." Id est, Si quis emundaverit se ab istis vasis irae, 
vasis in contumeliam, vel ab eorum immunditiis, si aliquan- 
do in eis fuit, sollicite se extrahendo, vel nunquam eis sc 
admiscendo, et immaculatum se ab hoc seculo custodiendo, 
erit vas in honorem sanctificatum, id est, ipso emundatio- 
nis et sanctificationis suae effectu atque profectu demon- 

" 2 Tim. cap. 2. ver. 20, 21. 



100 GOTTESCHALCI, ET PR^EDESTINATIAN^E CAP. VIII. 

strabit se ad vasa misericordiae et ad vasa honoris et glo- 
ria? pertinere. 

Unde non hoc significat in his verbis apostolus, quod 
" vasa irae et contumeliae" id est, divino judicio reprobi et 
reprobati, possint effici "vasa misericordiae, et honoris 
et gloriae," id est, in sortem electorum transire, sicut scrip- 
tor hujus epistolae intellexit : (cum omnino reprobi, qui di- 
vinitus praesciti sunt in suis iniquitatibus permansuri, nul- 
latenus possint merito perseverantissimas iniquitatis suae 
in societate electorum censeri ; sicut regula catholicae fidei 
indubitanter tenet et docet :) sed ut unusquisque fidelium, 
sicut jam dictum est, ipsa fidei et justitiae sanctificatione 
probet et declarer sese ad vasa misericordiae et electionis 
pertinere. Duo namque sunt quibus velut quodam signa- 
culo probantur et agnoscuntur electi Dei : scilicet aeterna 
divinae gratiae praeordinatio, ut ex manifesta luce justitiae 
et sanctitatis manifestetur in eis Veritas divinse electionis. 
Sicut ipse apostolus paulo superius ostendit, dicens : " Sed w 
firmum fundamentum Dei stetit, habens signaculum hoc ; 
Cognovit Dominus qui sunt ejus,et discedat ab omniiniqui- 
tate omnis qui nominatnomen Domini." Quod ergo cognovit 
Dominus qui sunt ejus, aeterna electio est: ut autem dis- 
cedat ab iniquitate omnis qui nominat nomen Domini, 
certa ipsius electionis probatio est. 

HINCMARUS. 

Proferunt; " Qui" non credit, jam judicatus est," id est 
praedestinatione Dei jam damnatus est. Et y Augustinus in 
libro de Agone Christiano dicit : " Qui non credit, jam 
judicatus est, id est, jam damnatus est. Praescientia uti- 
que Dei ; qui novit quid immineat non credentibus." 

REMIGIUS. 

Secundo loco testimonium divinae praedestinationis de 
cvangelio ponitur ; " Qui non credit, jam judicatus est." 

» 2 Tim. cap. 2. vcr. 19. x Joh. cap. 3. ver. 18. 

y at. 



CAP. VIII. CONTROVERSY AB EO MOT.E, HISTORIA. 103 

Quod videlicet omnes impii et increduli jam sunt divina 
praedestinatione damnati. Quia videlicet, si eorum dam- 
natio justum divini judicii opus est, sine dubio opus suum 
semper apud Deum et praescitum et praedestinatum est. 
Sed scriptor epistolae nolens damnationem incredulo- 
rum ad divinam praedestinationem, sed tantummodo ad 
praescientiam pertinere, subjungit verba beati Augus- 
tini, quibus quasi hoc probare videatur. Ait namque 
ille in libro de Agone Christiano, memorans verba evan- 
gelii: "Qui non credit jam judicatus est, id est, jam 
damnatus est, praescientia utique Dei, qui novit quid im- 
mineat non credentibus." Eo quod non dixerit sanctus 
doctor, jam damnatus est praedestinatione Dei, sed prae- 
scientia Dei : nee dixerit, qui statuit aut praefinivit sive 
praedestinavit, sed qui novit, inquit, quid immineat non 
credentibus ; quasi omnipotens Deus aliquid operum suo- 
rum praescierit futurum, quod non praedestinaverit se esse 
facturum: aut cum in operibus ponitur praescientia Dei, 
non statim certissime intelligi debeat et praedestinatio Dei. 
Quia sicut nihil operum suorum praedestinavit, quod non 
praescierit ; ita quicquid eorum praescivit, sine dubio etiam 
praedestinavit. Nihil omnino in operibus ejus est injustum 
aut iniquum, ut digne tantummodo praesciretur, et non 
praedestinaretur : sed quia totum est justum et rectum, 
totum est omnino praescitum, totum omnino praedestinatum. 
Unde idem beatus Augustinus, qui in hoc loco dicit incre- 
dulos jam divina praescientia damnatos ; alibi cum tracta- 
ret verba Domini dicentis ad quosdam, " Sed z vos non 
creditis, quia non estis ex ovibus meis :" eosdem testatur 
divino judicio ad aeternam mortem praedestinatos, ita di- 
cens. " Quomodo ergo istis dixit, Non estis ex ovibus 
meis ? quia videbat eos ad sempiternum interitum praedes- 
tinatos, non ad vitam aeternam sui sanguinis pretio compa- 
ratos." Ecce et in illis verbis Domini quibus ait, " Qui 
non credit jam judicatus est;" et in istis quibus dixit. 
" Sed vos non creditis quia non estis ex ovibus meis ;" 

1 Joh, cap. 10. vcr. 26. 



102 



GOTTESCHALCI, ET PR.EDIiSTINATIAN.E CAP. VIII. 



utrobique increduli et infideles designati sunt. Et quos 
in ilia sententia sanctus doctor dixit, divina praescientia 
jam damnatos, in ista eosdem dixit ad aeternum interitum 
praedestinatos : non quia alii ex eis divina praescientia et 
alii divina praedestinatione damnati sunt ; sed quia divini 
judicii virtute qua tales damnantur, sicut et in omni opere 
divino, utrumque simul intelligendum sit, etsi non ubique, 
quia nulla exigit necessitas, simul dicendum. 

HINCMARUS. 

Proferunt: " Induravit a 'cor Pharaonis. Tradidit b illos 
in reprobum sensum. Immittet c eis spiritum erroris. 
Tu d vero, Deus, deduces eos in puteum interitus. Qui 6 
transgreditur a justitia ad iniquitatem ; Deus paravit il- 
ium ad romphaeam." 

REMIGIUS. 

Tertio loco testimonium de Exodo ponitur, " Induravit' 
Dominus cor Pharaonis." Quod manifeste non ad prae- 
scientiam vel praedestinationem futurorum, sed ad praesens 
Dei judicium pertinet, qui eum, quern tali pcena judicavit, 
justo judicio induravit. 

Similiter et quartum testimonium intelligendum est. 
Scilicet non de praescientia aut praedestinatione, sed prae- 
senti justo judicio Dei quod apostolus dicit : " Tradidit g 
illos Deus in reprobum sensum." 

Et quintum, ubi ait: " Mittet h eis Deus operationem 
erroris." Quia (ut dictum est) quos dignos tali pcena judi- 
cavit, vel in reproborum sensum tradidit, vel eis suo justo 
judicio operationem erroris immisit. 

Similiter et sextum accipiendum est : " Tu' vero Deus 
deduces eos in puteum interitus." Puteus namque inte- 
ritus est, ut beatus Augustinus exponit, tenebrae erroris, 



a Exod. cap. 9. ver. 12. 
c 2 Thess. cap. 2. ver. 1 1. 
f Ecclus. cap. 26. ver. 27. 
t Rom. cap. 1. ver. 28. 
' Psalm. 55. ver. 23. 



b Rom. cap. 1. ver. 28. 
ri Psalm. 55. ver. 23. 
1 Exod. cap. 9. ver. 12. 
>' 2 Thess. cap. 2. ver. 11. 



CAP. VIII. CONTROVERSY AB EO MOTJ2, HISTORIA. 103 

tenebrae summer sionis. Deducit vero Deus reprobos in 
hunc puteum; non quod ipse sit auctor culpse ipsorum, 
sed quod ipse sit judex iniquitatis eorum. Quod etiam si 
quis de puteo infernalis damnationis et summersionis 
eodem sensu velit intelligi : et pertinere potest ad justam 
praedestinationem interitus reproborum, et non est contra- 
rium veritati. 

Quod autem septimo loco ponitur: " Et k qui transgre- 
ditur a justitia ad iniquitatem, Deus paravit ilium ad rom- 
pha?am," manifeste justam praedestinationem reproborum 
ad interitum sonat ; ut qui suo vitio et suo perverso 
arbitrio a justitia deciinans transgreditur ad iniquitatem, 
juste divini judicii praedestinatione praeparetur ad rom- 
phaeam, id est,- ad aeternse mortis vindictam. De qualibus 
etiam alibi scriptum est : quod " si averterit se Justus a 
justitia sua, et fecerit iniquitatem, morieturin ea." 

IIINCMARUS. 

Sed isti malevoli, non intelligentes quae loquuntur vel 
de quibus affirmant, confundunt praescientiam et praedes- 
tinationem. 

REMIGIUS. 

Propterea malevolos (id est, ilium miserabilem mona- 
chum, et qui cum eo forsitan sentiunt) confundere prae- 
scientiam et praedestinationem divinam arguit, quia (sicut 
in tota ista responsione laboravit) non vult intelligi prae- 
destinationem nisi in solis electis ; in reprobis vero solam 
praescientiam debere sentiri. In qua assertione non solos 
istos quos vocat malevolos, sed sanctos patres et doctores 
Ecclesiae, qui praedestinationem divinam in utramque 
partem et intellexerunt et docuerunt, se culpandos affir- 
mare nequaquam considerat. 

HINCMARUS. 

Et sicut male intelligunt authenticas scripturas, ita ct 

k Ecclus. cap. 20. vcr. 27. ' Ezech. cap. 18, ver. 26. 



10 1 GOTTESCHALCI, ET PRjEDESTINATIANjE CAP. VIH. 

pessirae verba sancti Augustini in quibusdam locis ; sicut 
in Enchiridion, et in libris de civitate Dei, et alibi etiam, 
" praedestinatos ad interitum, et populum natum ad iram" 
dicit. 

REMIGIUS. 

Quod pessime dicit intelligi verba sancti Augustini, si 
quis in libro Enchiridion, et in libris de civitate Dei, et in 
tractatibus evangelii secundum Joannem, ita intelligat prae- 
destinationem reproborum ad interitum ; sicut earn ille et 
scriptis suis per omnes Ecclesias et verbis etiam praesenti- 
bus populis simpliciter et veraciter praedicavit ; atque ita 
conatur beatissimi doctoris manifestum et veracem sensum 
nescimus in quid aliud pervertere et detorquere : quanta? 
absurditatis, immo quam impiae prsesumptionis sit, quis 
possit explicare ? Per hoc enim non solum sensum eccle- 
siasticorum patrum, sed etiam fidem Ecclesias et auctori- 
tatem scripturae divinae a parte evacuare invenitur. Ita 
namque patres docuerunt ; ita Ecclesia fideliter tenet ; ita 
scriptura veritatis veraciter tenendum demonstrat. 

HINCMARUS. 

Unde etiam postquam de libero arbitrio, et de correp- 
tione et gratia, et de perfectione justitiae hominis, et de 
praedestinatione sanctorum ad Prosperum et Hilarium 
(ubi nihil de praedestinatione reproborum, sed de praedes- 
tinatione sanctorum dixit) multis postulantibus scripserat ; 
librum Hypomnesticum adversus Ccelestium et Pelagium 
scripsit de quinque quaestionibus, et hanc sextam loco re- 
tractationis superaddidit de praedestinatione. Ubi se ex- 
cusat non eo sensu dixisse, nee intelligi velle, praedestina- 
tos ad interitum ; sed in iniquitate vel impietate perseve- 
rantibus pcenam esse praedestinatam. Quarum quaestio- 
num et absolutionum mentionem in libro quern scripsit 
contra Manichaeos ex Genesi facit. 

REMIGIUS. 

Adjungit rem novam et neque ex Iectione, ncquc ex ve- 



CAP. VIII. CONTROVERSI/E AB EO MOT^E, HISTORIA. 105 

raci aliqua traditione nobis hactenus comparatam. Quod, 
scilicet, beatus Augustinus post omnes libros suos scripse- 
rit quendam libellum quern Graeco vocabulo Hypomnesti- 
Cwn m nominant, quod latine Memoratorium interpretatur : 
in quo de quinque quaestionibus contra Pelagium et Cce- 
lestium disputaverit, et quicquid in prascedentibus libris 
de prasdestinatione divina erga damnationem reproborum 
dixerat, non ita se dixisse, ut ab omnibus dixisse cognosci- 
tur et intelligitur, sed alio absurdissimo et inconvenientis- 
simo sensu ; ut per hoc quod dixit impios ad interitum 
praedestinatos, noluerint intelligi ipsos impios ad interitum 
praedestinatos, sed (quod nemo credere aut suspicari pos- 
set) poenam eis intelligi voluerit esse praedestinatam. Quis 
unquam audivit tarn pertinacem audaciam, vel tarn auda- 
cem pertinaciam, ut Sanctis simum et veracissimum docto- 
rem ipsum de se fateri compellat, quia quod dixit impios 
in sua impietate permansuros praedestinasse ad interitum ; 
non dixit, quia veraciter ita sit, sed (quod in ejus verbis 
nullatenus sonat) pcenam eis intelligi voluerit praeparatam? 
Quis talem absurditatem, immo insaniam, ferre possit? 
Nos enim manifeste novimus, quia quando libros Retracta- 
tionum jam senex et morti vicinus scripsit, (in quibus 
omnes praecedentes libros suos diligenter et fideliter 
retractavit) nequaquam adhuc istum libellum scripse- 
rat. Quia si scripsisset, utique inter alios etiamejus men- 
tionem fecisset. Manifestum etiam videtur, quia post ejus 
obitum, quando vitam ipsius et catalogum non solum libro- 
rum ejus, sed etiam tractatuum ad t populum, et epistola- 
rum ad diversos, quidam sanctus" episcopus et alumnus 
ejus diligentissime recensuit et descripsit ; necdum istum 
libellum scripserat beatus Augustinus. Si enim scripsis- 
set, utique tanquam praecipue necessarius inter alios annu- 
merari, et memoriae commendari potuisset. Quod si ali- 
quis ex Ecclesiae rectoribus, qui post ejus obitum extite- 
runt, simpliciter eum ex titulo qui a sancti Augustini nomi- 
ne inscriptus est, (non considerata diligentius ratione, nee 
aliqua necessitate ut id faceret compellente) ipsius eum 

m Vulgo Hypognosticwn. " Possidius. 



1 J GOTTESCHALCI, ET PR.F.DESTIXATIAN.E CAP. VIII. 

esse credidit, cujus in fronte nomen invenit : quid hoc 
pra?judicat veritati I qme diligenter inquisita et inventa, 
nullum super hac re errare permittit. 

Xon ergo tantus doctor veram divini judicii praedestina- 
tionem de damnatione reproborum illo Hypomnesticdm li- 
bello negavit, quam ubique in suis scriptis asseruit : sed 
alius quidain, ut putamus, nova postmodum insurgente ea- 
lumnia, velut per illam prasdestinationem reproborum ad 
interitum hoc doceret Ecclesia, quasi Deus sua praedesti- 
natione necessitatem imponeret hominibus, et in suis im- 
pietatibus permanendi, et in aeternum pereundi, subtraxit 
verbum praedestinationis in parte reproborum : (quod po- 
tius, secundum veritatem divini judicii, et diligenter ex- 
poni et commendari oportuerat) et solam electorum prae- 
destinationem conatus est asserere, atque ita dum vult il- 
lam refutare et removere calumniam, magnam err oris oc- 
casionem dedit: ut eadem tarn vera et manifests in dam- 
natione reproborum divina pra?destinatio nulla esse crede- 
retur, et tanquam nulla sit negaretur. Quapropter dili- 
genter inquisita et evidenter agnita veritate, cesset conten- 
tio et animositas erroris, et suscipiatur libenter atque obe- 
dienter manifestatio veritatis. 

Ut autem quinque illas qua?stiones, sive oppositiones 
Pelagianorum in libris quos de expositione Genesis idem 
beatus Augustinus contra errores et blasphemias Mani- 
chaeorum scripsit, commemoraret ; nee in nostris codicibus 
invenitur, nee ulla ratio esse videtur. Quia manifestum 
omnino est, quando eosdem libros idem auctor conscripsit, 
primis fere adhuc temporibus conversionis sive presbyterii 
sui, nee dum time Pelagianorum nomen aut hasresin exti- 
tisse, sed longo post tempore et multis intercedentibus an- 
nis eorum insaniam atque impugnationem contra Ecclesiam 
surrexisse. Et ideo quod neque ad Maniehaeos haereticos 
pertinebat, neque a Pelagianis qui nee dum exorti fuerant 
ullatenus opponi potuerat, nulla prorsus ratio permittit, ut 
quod adhuc penitus futurum ignorabatur, in iDis libris 
velut transactum commemoraretur. Sunt quidem circa 
finem librorum eorundem breviter contra Manicha?os pro- 
posita? atque exposita? qua?dam quinque qua?stiones ; sed 



CAP. VIII. CONTROVERSY AB EO MOT/E, IIISTORI A. 107 

ad Pelagianos nihil pertinentes, et eorum nullam memo- 
riam facientes. 

Illud quoque quod dixit scriptor epistolae, quia in libris 
ad Prosperum et Hilarium scriptis de praedestinatione 
sanctorum et dono perseverantiae, nihil idem doctor dixe- 
rit de praedestinatione reproborum ad interitum ; nullate- 
nus verum esse cognoscimus. Frequenter enim in eisdem 
libris de utriusque partis, id est, electorum et reproborum 
praedestinatione, nunc simulnunc distinctedisputat. Et ideo 
liber ille De praedestinatione sanctorum titulatur : non 
quia et de paedestinatione reproborum nihil ibi dicitur, sed 
quia ex meliori parte nomen accepit. Sicut et in libris De 
civitate Dei,utique de utrisque civitatibus, et Dei scilicet 
et Diaboli pariter et multipliciter disputat : et tamen ex 
meliori parte libros De civitate Dei voluit appellai*e. 

HINCMARUS. 

Sed de gratia vel libero arbitrio qui melius sapiunt, ita 
credunt, et ita loquuntur. Arbitrium liberum in primo 
homine non fuit emortuum, sed vitiatum : in nobis autem 
ad malum agendum arbitrium male est liberum ; quia gra- 
tia non liberati, sed male libero arbitrio usi, efficimur servi 
peccati. Ad bene agendum autem, immo et ad bene vo- 
lendum, tunc vere est nostrum arbitrium liberum, cum 
fuerit gratia liberatum ; quod non est resuscitatum, quia 
non fuit emortuum : sed gratia est sanatum, quia vitio fuit 
corruptum. Et reprobi idcirco nequaquam ccelestis patriae 
praemia aeterna percipient, quia ea nunc, dum promereri 
poterant ex libero arbitrio, contempserunt : quod videli- 
cet liberum arbitrium in bono formatur electis, cum eorum 
mens a terrenis desideriis gratia aspirante suspenditur. 

REMIGIUS. 

In his verbis quod dictum est, " liberum arbitrium in 
primo homine non fuit emortuum, sed vitiatum;'' et quod 
paulo post de eodem libero arbitrio subjungitur, " quod 

° Ita rette citat Remigius, non bono, ut vulgaris habet tTTiypafij. 



108 GOTTESCHALCI, ET PR^EDESTINATIAN^E CAP. VIII. 

non est resuscitatum quia non fuit emortuum, sed vitiatum ; 
sed gratia est sanatum, quia vitio fuit corruptum :" mul- 
tum miramur, qua ratione ita sentiri et dici potuerit. Num- 
quid enim primus homo peccaudo in anima mortuus non 
est? sicut scriptura verissime dicit: " Anima p qua? pecca- 
verit, ipsa morietur." Et quid est vere liberum arbitrium 
anima?, nisi libera animae voluntas ? Quid est autem libera 
anima? voluntas, nisi libera charitas, qua sponte et voluntarie 
et perfecte ante peccatum Deo adha?rebat anima, et ex eo vi- 
vificabatur tanquam ex fonte vita?, et ex ipso inluminabatur 
sicut ex verolumine: cui fideliter dicere debemus, "quoniam q 
apud te est fons vita?, et in lumine tuo videbimus lumen." 

Mortua est itaque humana anima per peccatum, non 
amittendo naturam suam, sed amittendo veram vitam 
suam, qua? illi Deus est : unde ad Deum conversa vivifi- 
catur, et vivit Deo ; a Deo autem aversa moritur Deo, et 
vivit peccato. Et sine dubio voluntate avertitur a Deo, 
ut moriatur ; et voluntate convertitur ad Deum ut vivifice- 
tur. Voluntas ergo anima? ad Deum conversa fit bona ; a 
Deo aversa fit mala ; ad Deum conversa vivificatur, a Deo 
aversa moritur : sicut acies oculorum corporalium, a luce 
aversa tenebrescit ; ad lucem conversa clarescit. Quid est 
vitium anima? nisi aversio a Deo ? et quid est virtus anima?, 
nisi conversio ad Deum ? Vitium itaque aversionis a Deo 
mors anima? est ; et virtus conversionis ad Deum vita anima? 
est. Et quia, sicut jam dictum est, voluntate avertitur a Deo, 
et voluntate convertitur ad Deum ; ipsa aversione vel con- 
versione voluntatis anima?, qua? naturaliter cum ipsa etin ip- 
sa est, cum ipsa et in ipsa pariter aut moritur aut vivificatur. 

Et ideo nullatenus credendum est, quod in primo no- 
mine mortua anima per peccatum, non fuerit voluntas 
bona mortua eodem peccato. Tota namque anima cum 
voluntate sua, aut vivit, aut moritur. Et ideo nee sine 
voluntate sua potuit Deo vivere ; nee sine voluntate sua 
potuit Deo mori ; nee sine voluntate sua vitiata est pec- 
cato mortifero. Nam si in primo homine peccante, vo- 
luntas bona non est mortua; quomodo nunc per vivifican- 
tem gratiam et creatur, et innovatur, et Deus earn opera- 

P Ezech. cap. 18. ver. 20. i Psalm. 3G. ver. 9. 



CAP. VIII. CONTROVERSY AB EO MOT.E, HISTORIA. 109 

tur in homine ? Unde ait apostolus : " Ipsius r enim sumus 
figmentum, creati in Christo Jesu in operibus bonis." Sed 
ut simus creati in Christo Jesu in operibus bonis, illud ne- 
cesse est ut fiat in nobis quod Psalmista ait : " Cor s mun- 
dum crea in me Deus, et spiritum rectum innova in visce- 
ribus meis." Et, " Deus 1 est enim qui operatur in nobis 
et velle." Quid est enim " cor mundum," nisi munda 
conscientia, a peccatis corde mundata et bona voluntate 
praedita ? Et quid est " spiritus rectus," nisi nulla mala 
voluntate depravatus? Et quid est " Deum operari 
in nobis velle," nisi inspirare et largiri nobis bonum 
velle ? 

Mortua est itaque peccando humana anima et humana 
voluntas a vita Dei. Mortuum est illud, quod erat ante 
peccatum vere liberum arbitrium, quo libera hominis vo- 
luntas, id est, libera hominis charitas, voluntarie et libere 
diligendo adhaerebat Deo. Et vere mortuum est hujus- 
modi liberum arbitrium hominis, negligendo Deum, et re- 
cedendo a Deo. Et ab ea morte, qua amisit charitatem 
Dei, resuscitatur et vivificatur per eandem gratiam chari- 
tatis Dei : quod aperte beatus Joannes apostolus docet, 
dicens. " Nos u scimus quoniam translati sumus de morte 
ad vitam, quoniam diligimus fratres. Qui non diligit, 
manet in morte." Vita itaque humanae anima?, et humana? 
voluntatis, Dei et proximi dilectio est, qua homo ante 
peccatum fruebatur Deo, et fruebatur proximo in Deo : 
ab hac vita sua mortuus est, negligendo Deum, negligendo 
seipsum et proximum. " Quoniam qui non diligit, manet 
in morte." Anima itaque humana, et humana voluntas, 
sicut vere manet in morte non diligendo ; ita vere transfer- 
er de morte in vitam diligendo. Et sieut vera mors 
ejus est non diligere ; ita et vera vita ejus est diligere. 
Hac dilectione non fit vere liberum arbitrium, id est, vere 
libera voluntas, nisi illo liberante, id est, libertatem largi- 
ente, qui ait ; " Si w vos filius liberaverit, tunc vere libei i 

' Eph. cap. 2. ver. 10. * Psalm. 51. ver. 10. 

1 Philipp. cap. 2. ver. \'.i. " 1 Joh. cap. 3. ver. 14 

" Jolt. cap. 8. ver. 36. 

VOL. IV. I 



110 GOTTESCIIALCI, ET PR7EDESTINATIANJE CAP. VIII. 

eritis:" et nisi illo munere spiritus Dei, de quo elicit apos- 
tolus; "Ubi* autera spiritus Domini, ibi libertas." 

HINCMARUS. 

Bonum quippe quod agimus, ct Dei est et nostrum. 
Dei per praevenientem gratiam : nostrum, per subsequen- 
tem liberam voluntatem. Si enim Dei non est ; unde ei 
in aeternum gratias agimus? Rursum, si nostrum non est, 
unde nobis retribui praemia speramus ? Quia ergo non 
immerito gratias agimus; scimus quod ejus munere prae- 
venimur : et rursum, quia in y non merito retributionem 
quaerimus ; scimus quod subsequente libero arbitrio bona 
eligimus quae ageremus, Unde, sicut sancta scriptura do- 
cemur, gratia praevenimur ut bene velimus; per liberum 
arbitrium gratiam subsequimur,ut beneagamus. Gratia ad- 
juvamur ut bene agere possimus, quod arbitrio volumus. 
Et gratia corroboramur, ut in bono, quod per liberum arbi- 
trium subsequendo ccepimus, perseveremus. Et gratia sub- 
sequimur, ut et gratia beata? retributionis, pro gratia bona} 
operationis, gratuita gratia remuneremur. " Et z miseri- 
cordia ejus," inquit, id est gratia, " praeveniet me." Et ; 
" Qui a coronat te in misericordia et miserationibus." 

REMIGIUS. 

Nescimus quid divisionis, vel cujusdam distributionis, 
unius atque ejusdem boni inter Deum et hominem haec so- 
nant. Quasi ex parte sit Dei, et ex parte nostrum. Si- 
cut toto isto sermone asserere videtur scriptor epistola? ; 
ut quasi initium boni nostri sit Deus ; effectus vero liberi 
liumani arbitrii : licet hunc errorem velut gratiae adjunc- 
tione, non etiam plenitudine, temperare conetur ; cum 
vere totum sit Dei, sicut Veritas ipsadicit : " Sine b me nihil 
potestis facere." Et apostolus : " Quid c enim," inquit, " ha- 
bes,quod non accepisti ?" Unde beatus et gloriosus martyr 
Cyprianus ita definivit, dicens : " Innullo gloriandum, quan- 

x 2 Cor. cap. 3. ver. 17. * non immerito. 

' Psal. 59. ver. 10. = Psal. 103. ver. 4. 

Ij Job. cap. 15. ver. 5. c 1 Cor. cap. 4.- ver. 7. 



CAP. VIII. CONTROVERSIES AB EO MOT7E, HISTORIA. 1 1 1 

do nihil nostrum sit." Bonum itaque nostrum totumDei est 
quia totum ex Deo est : et nihil boni nostri nostrum est, quia 
nihil boni nostri ex nobis est. Et ideo manifeste (ut juxta 
formam paterna? doctrina? potius loquamur) omne bonum 
nostrum, et totumDei est donando, et totum nostrum fitac- 
cipiendo. Unde etin Dominica oratione quotidie postulamus 
dicentes: " Panem a nostrum quotidianum da nobis hodie." 
Cur enim panem nostrum nobis poscimus a Deo dari ; nisi 
quia (ut diximus) sicut vere est Dei largiendo,ita etiam nos- 
trum fit accipiendo. Unde et beatus papa Ccelestinus, ait : 
" Tanta enim est erga omnes homines bonitas Dei, ut nostra 
velit esse merita, quae sunt ipsius dona." Totum itaque 
bonum nostrum Deo dandum, Deo est tribuendum, quia 
totum ex illo est, non ex nobis ; dum totum et ab illo incho- 
atur, ac ab illo agitur ac peragitur in nobis : quia non qui 
suo, sed " Quicumque 6 spiritu Dei aguntur, hi filii sunt 
Dei." 

Atque hsec fuit Remigii Lugdunensis in sententiam, non 
Gotteschalci (quae mira fuit Duvalii, in annotationibus ad 
hunc locum, incogitantia) sed adversariorum ipsius, de 
gratia et libero arbitrio, tanto digna praesule censura. 

d Matt. cap. C, ver, 11. e Rom. cap. 8. ver. 14, 



i2 



112 GOTTESCHALCI, ET PR.EDESTINATIAN.E CAP. IX 



CAP. IX. 



Johannis Erigenoe Scoti, de prsedestinatione et libero avbitrio, novemdecin". 

capitula. 

Scripsit praeterea idem Hincmarus ad Karolum Calvuni 
regem, opus a quoddam metricum, " de gratia et prae- 
destinatione Dei : de sacramentis quoque corporis et san- 
guinis Christi ; et de videndo Deo, atque origine animae, 
simul ac de fide sanctae Trinitatis. Quod opus appellavit 
Ferculum Salomonis :" de b quo et ad Pardulum Laudu- 
nensem episcopum scripsit, " rogitans quid sibi videatur 
de Mo." 

Ad horum vero utrumque (Hincmarum nempe et Pardu- 
lum, qui synodo Carisiacce adversus Gotteschalcum habitat 
simul interfuerunt) a Jobanne Scoto scriptus est De 
unica praedestinatione liber capitum novemdecim quern 
in bibliotbeca Corbeiensi adliuc extare, notat Sirmondus c . 
Addit idem, in libris manuscriptis vocari ilium Friuge- 
nam, vel (quod in illis ego invenio) Eriugenam potius. 
Cum autem Hibernia nostra indigenis Eri et Erin appelle- 
tur ; ac doctis notum sit, eandem esse veterem Scotiam et 
Hiberniam : Johannem ab aliis Scotum sive (ut cum no- 
minat illius <rvy xpovog, Anastasius d bibliothecarius) Scoti- 
genam, a seipso Erigenam sive Erinigenam eodem prorsus 
sensu fuisse dictum, vero mihi semper visum fuit esse si- 
millimum. 

Occasionem editi a Johanne hujus scripti ostendit vel 
ipse Pardulus, vel quicunque ille fuit episcopus, qui secun- 



a Flodoaid. lib. 3. cap. 15. b Ibid. cap. 21. 

e Sirmond. in torn. 2. Concil. Gall. pag. G81. 

d Anastas. praefat. in Dionisii hierarch. ad Karolum icgem. Scotigenoe ei Eri- 
gonae, synonyma. 



CAP. IX. CONTROVERSIES AB EO MOT.E, HISTORIA. 113 

dam ad Lugdunensem Ecclesiam scripsit epistolam. Cum c 
enim plures apud ipsos de quaestione divinae praescientijE 
et praedestinationis scripsisse dixisset, et quinque ex eis, 
ac inter eos Amalarium, nominasset : subjunxit, dicens : 
" Sed quia haec inter se valde dissentiebant, Scotum ilium 
qui est in palatio regis, Johannem nomine, scribere coegi- 
mus." Hie enim, ut in Anglorum proditum est annalibus, 
"relicta 1 patria in Franciam ad Karolum Calvum transie- 
nt : a quo magna dignatione susceptus, familiarium par- 
tium habebatur, transigebatque cum eo tam seria quam 
joca, individuusque comes et mensae et cubili erat." Pa- 
tria vero, ut diximus, non alia hie intelligenda, quam Hi- 
bernia : de qua Ericus Antisiodorensis in epistola ad eun- 
dem Karolum : " Quid 8 Hiberniam memorem, contempto 
pelagi discrimine, pene totam cum grege philosophorum 
ad littora nostra migrantem ? quorum quisquis peritior est, 
ultro sibi indicit exilium, ut Salomoni sapientissimo famu- 
letur ad votum." 

Ex illo vero libro novemdecim capitulorum summulae 
sunt collectae : quas a Lothario imperatore ad fratrem suum 
Karolum (in cujus palatio degebat Scotus) suppresso au- 
thoris ex quo collectae sunt nomine, per Ebbonem Gratia- 
nopolitanum episcopum transmissas, et in Vermeriensi h 
palatio (ubi cum episcopis suis synodum habebat Karolus) 
traditas fuisse ; ex Hincmari' ad eundem Karolum epistola 
colligimus. Easdem (vel ejusdem generis alias, quibus 
Johannis nomen fuerat appositum) Prudentio Tricassino 
episcopo censendas misit Wenilo Senonensis archiepiscopus. 
Quibus et ille respondit, et Florus quoque : quern contra 
Johannem Scotum scripsisse Simeon Dunelmensis, Roge- 
gerus Hovedenus, et Matthaeus Florilegus confirmant: et 
authorem libelli fuisse diximus, qui Lugdunensis Ecclesiae 
nomine editus extat, " ad versus 14 cujusdam vanissimi ho- 



c Eccles. Lugduncns. de trib. epistolis pag. 1072. C. 

f Simeon Dunelmes. in chronic. Roger. Hovedon. annal. part. 1. ct Matthaeus 
Florilegus, ad annum 883. 

B Eric. Praefat. in Poem de Vida S. Gcrmani. 

h Ann. dcccliii. ' Flodoard. lib. 3. cap. 15. 

k Tom. 9. Biblioth. Patr. part. 1. pag. 1009. 



114 GOTTESCHALCI, ET PRiEDESTTNATlANJE CAP. IX. 

minis (sic cnim habet titulus) qui cognominatur Johan- 
nes, ineptias et errores de praedestinatione et praescientia 
divina, et de vera humani arbitrii libertate." Ex quo, 
priusquam qua? ad hanc causam spectant cxcerpantur; 
prasmittenda est ilia. 



Novemdecim capitulomm Johannis Scoti summaria Synopsis-, 



CAP. I. 

1. Quadruvio regularura totius philosophise quatuor, 
omnem quaestionem solvi. 

2, Duas praedestinationes non esse. 

II. 

1. Praescientiam et praedestinationem substantialiter in 
Deo esse : adeoque ipsum Deum esse. 

2. Praescientiam et praedestinationem unum idemque 
esse. 

3. Hominem ad Deum, quem libero arbitrio sine labore 
deseruerit, sine laboris studio et cooperantis gratiae dono 
pervenire non posse. 

4. Praedestinationem in Deo secundum substantiam 
esse ; relative autem (ad Deum) dici non posse. 

5. Sicut duas essentias, sapientias, scientias, virtutes, 
caeteraque omnia quae de Deo dicuntur, geminari vel tripli- 
cari vei multiplicari impium est : ita praedestinationes duas 
asserentem, reatu impietatis ligari. 

6. Unamque esse divinam praedestinationem ; sicut 
unam divinam operationem, sapientiam, substantiam, vo- 
luntatem. 

7. Ex necessitate praedestinationis nihil compelli, sicut 
nee voluntatem. 

8. Et quicquid dc divina voluntate intelligitur, de prae- 
destinatione Dei sentiri debere. 



CAP. IX, CONTROVEUSIiE AB EO MOT.E, IIISTORIA. 115 



III. 

1. Dei praedestinationem, sicut essentiam, nullum co- 
gere, nullam necessitatem inferre. Quia praedestinatio 
substantia Dei est. 

2. Duas praedestinationes non esse. 

.3. Mortem, peccatum, miseriam, a Deo non esse. 
4. Praeclestinationem, ut charitatem, non esse geminam 
vel duplam, vel multiplicem, et pluralitate carere. 

IV. 

1. Tres haereses vitandas: unam Pelagianorum, liberi 
arbitrii sine gratiae commendatione. Alteram gratioe so- 
lius. Tertiam Gottescalcanam, praedestinationibus neces- 
sitates etiam inferentem. 

2. Substantiam hominis esse tria, id est. Esse, Velle, 
Scire ; et hanc peccando non amisisse. 

8. Nullam naturam posse perire : nee liberam volunta- 
tem hominem perdidisse, id est, naturam suam. 

4. Libertatem homini post peccatum remansisse : vigo- 
rem et potestatem ejus perdidisse. 

5. Ea semper naturam inclioare posse, et perficere non 
nisi per gratiam. 

V. 

1. Per pracscientiam et praedestinationem Dei neminem 
compelli. 

2. Praescire ea etiam quae non esset facturus, projdesti- 
nare tantum quae esset facturus. 

3. Sicut in pracscientia et praedestinatione Deum cau- 
sam non esse peccati, ita nee pcenae ejus, nee mortis. 

4. Deum sicut neminem compellat peccare, ita nee 
bene vivere. 

5. Si qua causa praccedat voluntatem, id est, naturam 
ad bona vel mala cogitanda vel facienda, non esse natu- 
ram. 



116 GOTTESCHALCI, ET PR^DESTINATIAN.E CAP. IX. 

VI. 

1. Nullum peccatum nullamque ejus poenam aliunde 
nasci, nisi propria hominis voluntate libero male utentis 
arbitrio. 

2. Et stultissimum esse, dubitare humanam voluntatem 
esse secundum naturam. 

3. Nee dubitari posse, ipsam rationalem substantiam 
esse. 

VII. 

Liberum arbitrium (bonum scilicet illud et rectum, et 
bona voluntate ad superna et divina erectvim, quale in pri- 
rao homine conditum fuit ; ita ut esset sine ullo peccato, et 
posset non peccare si vellet) inter media dona Dei depu- 
tandum ; ideoque et peccari potuisse. 

VIII. 

1. Interioris hominis substantialem Trinitatem in essen- 
tia et voluntate et scientia contineri. 

2. Nee aliud [esse] ei esse et velle, nee aliud velle et 
scire : sed hacc tria imam naturam ; totamque aniniae na- 
turam voluntatem esse. 

3. Liberam voluntatem esse naturam hominis ; ejusque 
liberum motum ac potestatem movendi: quod sit liberum 
arbitrium hoc donum Creatoris. 

4. Sicut animale corpus potuit mori quia adhuc non 
erat perfectum, id est, spirituale : ita voluntas libera, ad- 
huc animalis merito quia mortalis, potuit peccare, quoniam 
adhuc non erat perfecta. Quae utique perfectio libertatis 
post mandati custodiam impleretur, dum ei peccandi vo- 
luntas penitus auferretur. 

5. Hunc motum liberi arbitrii nulli animalium, praeter 
hominem, concessum. 

6. Sitque talis differentia inter liberum hominis arbi- 
trium, et ejus substantiam: ut natura [ejus sit] in volun- 
tate rationali ; liberum vero [ejus] arbitrium in ejus liber- 
tate, sive in motu liberae naturaliter voluntatis, sive in 
munere intelligentise. 



CAP. IX. CONTROVERSY AB EO MOT^E, HFSTORIA. 117 

7. Quae tria, id est, liber motus, intelligentia, liberum 
arbitrium inter se componunt : ut sicut substantia in qua 
est, trina sit (est enim, et vult, et scit ;) ita et illud trinum 
fiat, id est, liber, motus, intelligens. 

IX. 

1 . Praescientiam et praedestinationem similitudine rerum 
temporalium ad Deum transferri. 

2. Omnem praedestinationem praescientiam esse. 

X. 

1. Deum praescire aut praedestinare peccata, vel mortem, 
vel pcenas hominum vel angelorum, a contrario intelligen- 
dum sit. 

2. Omne malum, peccatum et pcenam ejus [non] esse : 
et haec nihil esse. 

3. Peccatum, ejusque consequentias in morte atque 
miseria constitutas, non aliud esse quam integrae vitae bea- 
taeque corruptiones, ita ut singula singulis opponantur: 
integritati quidem peccatum, vitae mors, beatitudini mise- 
ria. Ilia sunt : haec penitus non sunt. 

4. Omnem perversae voluntatis defectum vel privatio- 
nem, vel peccatum, finemque ipsius mortem et miseriam 
suppliciorum aeternorum omnino nihil esse : ac per hoc 
nee praesciri [a Deo,] nee praedestinari. 

XI. 

1 . Non esse Dei praedestinationem nisi de his qui praepa- 
rati sunt ad aeternam felicitatem. 

2. Abusive translateqvie dici praescire Deum et praedes- 
tinare [a simili scilicet et a contrario]. A simili praescivit 
quae facturus esset : a contrario praescivit quae facturus 
non esset, pro, nescivit. Similiter, a simili praedesti- 
navit quos praeparavit ad gratiam : a contrario praedes- 
tinavit impios ad interitum vel supplicium acternum. 
Si enim praedestinati sunt, necessario peribunt, pcenasque 



118 G0TTESCHALCI, ET PR^DESTINATIAN^ CAP. IX. 

patientur inevitabiles. Quod si ita est, quomodo juste ju- 
dicabitur mundus ; quern necessitas praedestinationis co- 
git peri re ? 

3. Sanctas scripturas praescientiam simul et praedesti- 
nationem aut solam absolutam praedestinationem non nisi 
in his quos Deus elegit ad aeternam beatitudinem possi- 
dendam posuisse. 

4. Apostolum praescientiam et praedestinationem in solis 
Sanctis ; Augustinum aliquoties in reprobis a contrario 
posuisse. 

XII. 

1 . Omnem praescientiam Dei praedestinationem esse : et 
omnem praedestinationem praescientiam. 

2. Omnem praedestinationem Dei, omnino esse praepa- 
rationem gratiae: omnemque gratiam donum. Omnem igitur 
divinam praedestinationem donorum ejus praeparationem. 

3. Poenam impios juste torquere, quae donum non est. 
Alioqui si esset donum non torqueret, sed utique liberaret. 
Non esse igitur praedestinationem pcenae. Quod si esset, 
non esse poenam sed gratiam. Esse autem poenam : non 
esse igitur praedestinationem ejus. Proinde praedestina- 
tionem in donis divinae largitatis semper intelligendam esse. 

4. Praedestinatosad poenam a contrario semper intelligi : 
sicut electos, pro nonelectis; Alios Dei, pro non filiis. 

XIII. 

1. Electum Judam, pro non electo ; et filios Dei, pro 
non filiis, a contrario accipi. Sic idem Judas amicus, qui 
nunquam non fuerat inimicus. 

2. Frustra quaeri filios Dei, praeter ejus electos : frustra 
putari ejus electos praeter ab eo praedestinatos. 

3. Impie putari praedestinatos a Deo, praeter ejus elec- 
tos : supervacue aestimari electos Dei, praeter ejus filios ; 
nee esse praedestinatos, si non sint filii Dei. 

4. Praedestinatos ad pcenasf- vel interitum, vel suppli- 
cium, nihil aliud sentiendum, nisi non praedestinatos, sed a 
massa damnabili merito peccati originalis atque proprii 
non esse separatos, ideoque impie vivere permissos aeterno 
igne punicndos» 



CAP. IX. CONTROVERSY AB EO M0T7E, IIISTORIA, 119 

XIV. 

1. Ex verbis Augustini, probari praedestinatos, non nisi 
de justis dici, dicentis : " Nescientes enim quis pertineat ad 
praedestinatorum numerura, quis non pertineat." Et iterum : 
" Qui praedestinatos a non praedestinatis discernere non 
valemus." Item : " Qui cadunt et pereunt, in praedestina- 
torum numero non fuerunt." 

2. Pcenam praedestinatam peccatoribus : ipsos vero 
praescitos tantum, non praedestinatos. 

3. Hocetiamlegibus humanis conjici, quae hominem non 
definiunt ad peccandum : pcenas autem peccaturis defini- 
endo nihil aliud appetere, quam pronos ad peccandum sup- 
pliciorum atrocitate territos coliibere ; ac per hoc non mi- 
nus misericordiae quamvindictae transgressoribus suis effi- 
cere. 

XV. 

1. Peccata eteorum supplicia nihil esse. 

2. Praescissse et praedestinasse Deum peccata vel 
pcenas ; pro, non praescisse, non praedestinasse, non prae- 
parasse. Exemplo Judoe, qui electus pro non electo, ami- 
cus pro non amico, films pro non filio. 

3. Pcenas mala esse : ideoque non a Deo, a quo non sit 
malum. 

4. Deum non punire quae fecit, nee ab eis naturalia mu- 
nera tollere. 

5. Dolorem esse sanitatis absentiam, tenebras lucis, si- 
lentium clamoris, tristitiam gaudii, laborem quietis : sic 
praesciri vel praedestinari peccata vel poenas. 

6. Dolendo non ipsum dolorem, sed ipsam sanitatem 
nosci ; quam non nosset, si de ilia notionem quandam non 
haberet. 

7. Recordationem sanitatis in sensibus remanere : ipsam 
vero in ilia substantia quam Deus creavit residere. 

XVI. 

1. Nulla natura naturam puniri. 

2. Nihil aliud esse pcenas peccatorum, nisi peccala co- 
rum. 



120 GOTTESCHALCI, ET PR^DESTINATlANiE CAP. IX. 

3. In igne aeterno, nihil aliud esse pcenam, quam beatae 
felicitatis absentiam. 

4. In ea (beatae felicitatis absentia) nullum esse qui non 
habeat insitam sibi naturaliter absentis beatitudinis notio- 
nem, ejusque desiderium. Habituros miseros felicitatis et 
veritatis notionem atque scientiam : ac per hoc non esse 
miseros, nee puniri. 

5. In Diabolo et impiis hominibus non puniri nisi per- 
versitatem propriae voluntatis : nee peccasse naturam, sed 
voluntatem. 

6. Nee in primo homine peccasse naturae generalitatem, 
sed uniuscujusque individuam voluntatem. 

7. Si ea (i. e. tota primi hominis) natura delinqueret, cum 
una sit, tota profecto perire. 

8. Proinde in nullo naturam puniri, quia ex Deo sit et 
non peccet ; sed motus voluntarius libidinosus puniatur. 

9. Ideoque in impiis supplicia non perpeti quod Deus 
fecit ; sed quod superbia vitiose invenit. 

10. Libidinem perversa3 voluntatis cruciari ; dum ea 
quae male aut indigne appetit, habere non sinatur. 

11. Ex nullo bonum malum esse. 

12. Eum qui hie libero voluntatis arbitrio, quod est na- 
turalis intelligentiae munus, id est, mentis acies in usus 
turpitudinis mutet : illic ne omnino veritatis honestate fru- 
atur, justissime perdere, et tenebras aeternae ignorantiae 
non evitare. 

XVII. 

1. Deum non esse auctorem, factorem, praedestinatorem 
suppliciorum. 

2. Praedestinationem Dei ad ea tantum quae in bono 
sunt; praescientiam vero ad bona malaque. Quam differen- 
tiam non ex natura esse, sed ex usu locutionum. 

3. Sicut et id quod dicitur Deus ubique esse prDDsen- 
tia potestatis, sed non ubique gratia habitationis : ita dici 
posse de eo ubique praescientia, sed non ubique praedes- 
tinatione. Cum apertissime Veritas clamet de Deo, ubi- 
cumquc fucrit Deus prsesentia, ibi profecto erit habita- 



CAP. IX. CONTROVERSY AB EO MOT^E, HtSTORIA. 121 

tione: similiter ubicumque fuerit prsescientia, necessario 
erit praedestinatione. 

4. Et sicut prsescientiam, et praedestinationem, non nisi 
eorum qua? ipse factum s esset. Et sicut praesentia ejus 
et habitatio in his quae nee ab eo sunt, nee ea fecit, e con- 
trario esse dicantur, cum in eis non fit : ita prsescientiam 
ejus et praedestinationem e contrario pronuntiari in illis 
quae nee fecit nee donavit, quia nihil sunt. 

5. Ignem aeternum ad urendum Diabolum et angelos 
ejus, non homines, factum. Postquam ab aethere detrusus 
sit (Diabolus,) ubi in aethereo corpore non poterat poenas 
sentire, additum ei corpus aereum in quo ignem senti- 
ret. 

6. Non esse ilium ignem pcenam, neque ad earn prae- 
paratum vel praedestinatum : sed qui fuerat praedestina- 
tus ut esset in universitate omnium bonorum, sedes factus 
est impiorum ; in quo proculdubio non minus habitabunt 
beati quam miseri. 

7. Miseriam nullam esse, nisi mortem aeternam : aeter- 
nam mortem, veritatis ignorantiam : nullamque miseriam 
esse, nisi veritatis ignorantiam ; et ubi ignoretur Veritas, 
ibi nullam vitam. 

XVIII. 

1. Errorem pra3destinationis ex disciplinarum ignoran- 
tia (quas ipsa sapientia suas comites investigatricesque 
fieri voluit) et Graecarum litterarum inscitia ortum. 

2. Esse [Graecum] verbum 6pw, quod video et definio 
et destino interpretatur ; similiter [compositum] 7rpoopw, 
praevideo, praedefinio, praedestino : ac per hoc praedestina- 
tionem et praedefinitionem nihil aliud esse quam praevisio- 
nem. 

3. Deum nee praevidisse, nee praedestinasse, mortem et 
poenas, quia nihil sint. 

4. Peccatores in massa originalis peccati reliquit, relic- 
tos deseruit : desertos lumine tenebras torquere, desertos 
vita mortem interimere. 



122 GOTTESCHALCI, ET PR/EDESTINATIANiE CAP. IX. 

5. Nec quod in eis Deus fecit, relinquit vel cleserit : 
(alioquin eorum natura ad nihilum rediret, si summa es- 
sentia in eis non esset:) sed quod in eis non fecit, id est, 
superbiam sprevit. 

6. Deum in ea natura quam creavit semper habitare. 

7. Dei sapientiam praedestinasse in suis legibus modos, 
ultra quos impiorum malitia progredi non possit : nec sinit 
alicujus malitiam in infinitum, prout velit, extendi, divinis 
legibus progrediendi modum imponentibus. 

8. Nihil appetere impiorum omnium et Diaboli nequi- 
tiam, nisi ab eo qui summa est essentia recedere : in tan- 
tum ut eorum natura, si lex divina sineret, in nihilum re- 
diret. Sed quoniam ei difficultas ex aeternis legibus ob- 
sistit, ne in tantum cadat, quantum vellet ; ex ea difficul- 
tate laborare, laborando torqueri, puniri, cruciari, et inde 
fieri miseram inanium voluptatum egestate : eamque diffi- 
cultatem qua prohibentur pervenire ad ea quae libidinose 
appetunt, effici eis pcenalem interitum et suae miserrimae 
cupidinis justissimum cruciatum. 

9. Utriusque partis praedestinatum esse numerum. 

10. Invitos Deo servire impios : (non naturam quam in 
eis fecit, et in eis non punit ; sed malam voluntatem, quam 
in eis non fecit, et in eis punit.) In eoque quod ei inviti 
serviunt, puniri in seipsis sua poena. De qua quos juste 
non liberet, ad earn illos quodammodo praeparet ; dum eos 
ad earn seipsos praeparare permittat. 

XIX. 

1 . Ignem aeternum istum, ipsum quartum mundi elemen- 
tum [esse :] ubi corpora sanctorum in aetheream mutentur 
qualitatem; impiorum corpora in aeream qualitatem [sint] 
transitura. 

2. In eoque naturarum intra se mirabile perfici gaudium, 
malarum vero voluntatum inefFabile tormentum. 

3. Et ita impiorum omnium angelorum hominumque 
corpora, supplicia ignis aeterni perpessura : ut integritate 
eorum substantia? nullo modo peritura, eorum pulchritudine 
nullo modo defutura, eorum naturali incolumitate perman- 



CAP. IX. CONTROVERSIES AB EO MOTEE, IIISTORTA. 123 

sura ; omnibus deinde naturae; bonis ad universitatis orna- 
mentum, mirabili ordine refulsuris. (Excepta beatitudine 
qua privabuntur.) 

4. Superioris ignis corporei cum inferioris aeris corpori- 
bus qualitate conluctante, naturali vi servata, infelicium 
animarum intentio de corporibus suis aeternas patiatur 
aerumnas. 

5. Ita videlicet, ut idem ipse ignis, omnibus corporibus 
fiat gloria ; quo damnandis animabus intrinsecus iniquitate 
propria, extrinsecus cumulabitur poena. 

Quomodo ex istis concluserit Scotus, unam 1 duntaxat 
prasdestinationem esse, eamque non adferre necessitatem, 
neque humani arbitrii tollere libertatem ; et quomodo con- 
clusionibus hisce Ecclesia m Lugdunensis occurrerit ; in 
summaria utriusque scripti analysi ostendit Vossius : qui 
etiam monet, non n videri semper assecutum fuisse mentem 
Scoti disputatorem Lugdunensem: quod ante eumquoque 
in notis ad bunc libellum, Andreas Duvalius observaverat. 
Quo fortasse referri possent et Matthaei Florilegi ilia : 
" Scripsit contra eum quidam Florus, qui et ejus scripta 
DEPRAVANDO damnavit." Addit alius, " pro' J eo, 
(scire se) paratam esse apologiam plurimorum, ac maximo- 
rum, pontificum, cardinalium, doctorum calculis compro- 
batam." Quam tamen frustra et expectavimus hactenus, 
et expectaturi sumus. Interim, difFerentem adversus eum 
audiamus Florum ilium : de qvio jamdudum, in Carmine' 1 ad 
Agobardum episcopum Lugdunensem, Walafridus Stra- 
bus ita cecinit. 

At de flore novo, qui vos penes ortus, odorem 

Prodit ubique sui, haec loca rumor alit. 
Flora venit quondam, dum singula quaeque Deortim 

Sunt affata jugis prata thymumque gerens. 



1 Voss. histor. Pelag. lib. 7. part. 4. pag. 743, 744. 

m Ibid. pag. 745, 746. " Ibid. pag. 74C, 751. 

° Flor. historiar. ad ann. 883. 

i' Henr. Fitz-Simon in catalogo sanctorum Hiberniae. 

i Poem. Strabi, tomo 0. antiqu. lection, pag. C48, 649. 



124 GOTTESCHALCI, ET PRiEDESTINATIAN^ CAP. IX. 

Huic Floro melius sententia Christicolarum 

Attribuit, quidquid dogmate et ore viret. 
Nam hie Floras florem sequitur de germine Jesse, 

Et tradit quod amans attulit ille homini. 
Quae tarn segnis erit donis ingrata supernis, 

Quae se hoc non sponte nectare pascat apes ? 
Floreat haud flaccens hie flos, et florea fragrans 

Spiramenta ferat semper ubique Deo. 
Donee in astriferas porrecta cacumina sedes 

Erigat et fructum jam sine fine habeat. 



CAP. X. CONTROVERSY AB EO MOTJE, HISTORIA. 12.J 



CAP. X. 






Ex Flori Magistri Lugdunensis diaconi, censura in capitula Johannis Scoti, 

Eclogee. 

Venerunt ad nos, id est, ad Ecclesiam Lugdunensem, 
cujusdam vaniloqui et garruli hominis scripta : qui velut 
de praescientia et praedestinatione divina, humanis et, ut 
ipse gloriatur, philosophicis argumentationibus disputans, 
nulla ratione reddita, nulla Scripturarum sive sanctorum 
patrum auctoritate prolata, velut tenenda et sequenda sola 
sua praesumptione definire ausus est. Quae a fidelibus et 
in doctrina sacra exercitatis lectoribus, eo quod sunt vanis- 
sima, et contra ridem ac veritatem Dei plena mendacii et 
erroris, Deo opitulante, facillime judicantur et respuuntur, 
immo etiam contemptui et risui habentur. Sed quia a 
multis, ut audivimus, idem homo quasi scholasticus et 
eruditus admirationi habetur, et talia garriens sive scri- 
bens, alios ad hoesitationem deducit, alios, quasi magnum 
aliquid dicat, erroris sui sequaces efficit, omnes tamen 
auditores et admiratores suos inani verbositate et ventosa 
loquacitate perniciosissime occupet; ut non divinis scrip- 
turis, non authoritatibus paternis se humiliter summittant, 
sed ejus potius deliramenta sequantur: necessarium om- 
nino duximus, ut studio charitatis, et debito nostri loci 
atque ordinis, ejus insolentiaa, auctore Domino, responde- 
remus : ut quicumque haec cum Dei timore et cura salutis 
suae fideliter legere voluerint, agnoscant veraciter quantum 
necesse sit in his maxime periculosissimis temporibus et 
extremis inhaerere firmiter Scripturae sanctae immobili 
veritati, obedire humiliter sanctorum patrum fundatissimae 
auctoritati, claudere et obstruere auditum indisciplinata? 
et vanissimae verbositati. 

VOL. IV. k 



126 GOTTESCHALCI, ET PRiEDESTINATIAN^ CAP. X. 

Primo" namque capitulo istiusmodi proposuit definitio- 
nem. " Quadruvio regularum totius philosophise quatuor, 
omnem quaestionem solvi : duasque praedestinationes non 
esse." Cui fides Ecclesiae e contrario respondet, veritatem 
seterni judicii et ordinationis Dei, quae vocabulo praedes- 
tinationis exprimitur, non esse requirendam a philosophis, 
sed ab apostolis et prophetis Dei : nee in mundanae doc- 
trinae quadruviis, sed in una et vera via, quae dicit de se- 
metipsa; " Ego b sum via, et Veritas, et vita." Praedesti- 
nationem autem et aeterni consilii et judicii Dei, sive in 
remuneratione justorum, sive in damnatione iniquorum, et 
propter unam ac simplicem scientiam divinam in qua simul 
atque aeternaliter de omnibus praeordinatum atque praefi- 
nitum est, unam veraciter dicimus : et propter duplicem 
ejus efficientiam, qua alii misericorditer liberantur, alii juste 
damnantur, duas dicere non timemus ; fideliter cum Psal- 
mista ipsi Judici universorum dicentes, " Misericordiam c 
et judicium cantabo tibi Domine." Nullum autem certa- 
men, nulla contentio esse debet de numero ; sive pluraliter 
de praedestinatione Dei dici possit, sive aliqua veraci ra- 
tione non possit : dummodo certissime constet duplicem 
esse ejus effectum ; vel in electis scilicet misericorditer 
praeordinatis ad vitam, vel in reprobis juste praeordinatis 
ad pcenam. 

Post haec jam dictus disputator, more suo, velut defini- 
endo subjungit: " Et d praescientiam et praedestinationem 
unum idemque esse." Nos autem, repudiato hujus novi- 
tatis errore, teneamus certissimam et firmissimam fidei 
regulam : et, Deo adjuvante, fideliter discernamus, ali- 
quando dici pr33scientiam, quae omnino praedestinatio 
esse non possit. Quia omnipotens Deus sicut bona, sic 
etiam mala, id est, peccata hominum vel angelorum, fu- 
tura prasscivit : quae tamen ut fierent, Justus et sanctus 
praedestinare non potuit. Praedestinatio autem ejus, vel 
ad conditionem et gubernationem pertinet creaturarum, 
quae utique bona et justa est ; vel praecipue et maxime ad 

a Ad capituluin I. b Job. cap. 14. ver. 6. 

c Psal. 101. ver. 1. d Ad cap. II. sec. 2. 



CAP. X. CONTROVERSY AB EO MOT^E, HISTORIA. 127 

opera vel judicia ejus, quae agit sive acturus est, in crea- 
tura rationali, angelica videlicet et humana : dum ex eis 
alios per gratiam justificat et beatificat, alios per justitiam 
deserit et condemnat. Quia et eorum bona, id est, sanc- 
torum hominum et sanctorum angelorum, ejus sunt dona 
vel praemia: et istorum mala, id est, aeterna supplicia, 
ejus est juste omnia disponentis justa vindicta. Et idcirco 
praedestinatio ejus semper in bonis, semper in operibus 
suis, quae in creatura (ut dictum est) rationali vel miseri- 
corditer vel juste exercet, accipienda est quae ipse et 
praedestinando prasscivit, et praesciendo asternaliter prae- 
destinavit. Unde manifestum est praedestinationem Dei 
sine praescientia non esse : prasscientiam vero, et cum 
praedestinatione esse in bonis et justis operibus Dei ; et 
sine praedestinatione in malis operibus hominum et ange- 
lorum iniquorum. 

Subjungit idem disputator et dicit ; "hominem* adDeum, 
quern libero arbitrio sine labore deseruerit, sine laboris stu- 
dio et cooperantis gratiae dono pervenire non posse." In 
quibus verbis quod dicit, primum hominem libero arbitrio 
Deum deseruisse ; jam utique in deserente Deum, et de- 
serto a Deo, non erat liberum arbitrium ad bonum (ilia et 
naturae bene a Deo conditae, et gratiae a Deo donatae, 
beata libertate quam apostolus commendat dicens, " Ubi f 
spiritus Domini, ibi libertas est :") sed erat liberum tan- 
tummodo ad malum, et peccato dominante captivum. De 
qua miserrima libertate et servitute apostolus conversis 
fidelibus dicit : " Cum g enim servi essetis peccati, liberi 
fuistis justitiae." Et iterum : " Nescitis h quoniam cui ex- 
hibetis vos servos ad obediendum, servi estis ejus cui obe- 
ditis ; sive peccati in mortem, sive obeditionis ad justi- 
tiam?" unde et Dominus ait: " Omnis' qui facit peccatum 
servus est peccati." Et beatus Petrus apostolus: " A k 
quo enim (inquit) quis superatur, ejus et servus est." Sed 
et captivitatem peccati beatus Paulus non tacet, dicens : 

e Sec. 3. f 2 Cot. cap. 3. ver. 17. 

t Rom. cap. 6. vev. 20. h Ibid.ver. 16. 

1 Job. cap. 8. ver. 34. k 2 Pet. cap. 2. ver. 1!>. 

K 2 



128 GOTTESCHALCI, ET PRJEDESTINATIANJE CAP.X. 

" Video 1 autem aliam legem in membris meis, repugnan- 
tem legi mentis meae, et captivum me ducentem in legem 
peccati quae est in membris meis." Sic itaque homo, ut 
dictum est, deserens Deum, et desertus a Deo, factus est 
liber justitiae, cui servire noluit ; et servus peccati in mor- 
tem, quia noluit esse servus obeditionis ad justitiam : et 
per hoc incipiens habere in membris suis legem repug- 
nantem legi mentis suae, et captivantem se in legem pec- 
cati. Amissa ergo gratia verae libertatis qua Deo poterat 
cohasrere et dicere ; " Mihi m autem Deo adhaerere bonura 
est :" infelici libertate voluntatis suae adhaesit peccato, et 
factus est servus captivusque peccati. De qua servitute 
et captivitate exire et liberari non potest, nisi per eum qui 
ait; " Si n vos filius liberaverit, tunc vos vere liberi eritis." 
Et ideo, quando homo deseruit Dominum Deum mani- 
feste, tunc amisit libertatem boni, et non remansit liber 
nisi ad malum : unde nescimus cur talis in eo libertas 
debeat praedicari, ac non potius deleri et caverL 

Quod autem dicit, " sine laboris studio, et cooperantis 
gratiae dono, hominem ad Deum pervenire non posse :" 
aliter fides Catholica tenet, quae certissime credit, juxta 
evangelicam et apostolicam veritatem, nullo bono opere, 
nullo bono merito praecedente, solo gratiae divinae bene- 
ficio, hominem salvari et venire ad Deum ; sicut ipse 
Dominus dicit: " Nemo potest venire ad me, nisi Pater 
qui misit me traxerit eum." Et apostolus diligentissime 
inculcat fidelibus, dicens. " Ei p autem qui non operatur, 
credenti autem in eum qui justificat impium, reputa- 
tur ejus fides ad justitiam." Et iterum: " Arbitramur <! 
justificari hominem ex fide sine operibus legis." Et ne 
saltern ipsam fidem sibi deputarent qui veniunt ad Domi- 
num, atque velut sui operis merito, et non gratuito Dei 
dono se putarent esse salvatos : ostendit alio loco etiam 
ipsam fidem Dei donum esse, cum dicit: " Gratia 1 salvi 
facti estis per fidem." Et continuo subjungit : " Et hoc 

1 Rom. cap. 7. ver. 23. m Psal. 73. ver. 2. 

n Joh. cap. 8. ver. 36. ° Joh. cap. 6. ver. 44. 

P Rom. cap. 4. ver. 5, i Ibid. cap. 3. ver. 28 4 
r Ephes, cap. 2. ver. 8, 9. 



CAP. X. CONTROVERSY AB EO MOTiE, HISTORIA. 129 

non ex vobis, Dei donum est ; non ex operibus, ne quis 
glorietur." Unde etiam Deus, sicut ipse apostolus com- 
memorate per prophetam dicit : " Inventus s sum a non 
quaerentibus me ; palam apparui his qui me non interroga- 
bant." Vel sicut in nostra editione legitur: " Quaesie- 
runt* me qui ante non interrogabant ; invenerunt qui non 
quaesierunt me." Ecce manifestissima gratia, sine ope- 
ribus, per quam homines requirentes Deum non solum 
veniunt, sed etiam perveniunt ad Deum ; sicut innumera 
parvulorum milia, qui utique nihil boni operari potuerunt, 
sola fide Ecclesias et regenerationis gratia, cum in tali 
setate ex aqua et spiritu renati, et originalis peccati vin- 
culo absoluti, atque ita fuerunt defuncti; absque ulla 
dubitatione ad Deum perveniunt. Aliter ergo sentire, 
id est hominem absque laboris sui studio ad Deum perve- 
nire non posse non est Catholicum, sed Pelagianum. In- 
venitur in libello cujus titulus est, Dogmatum Ecclesiasti- 
corum, quaedam talis definitio : sed omnino, ut alia non- 
nulla in eodem libello, Pelagiani erroris est. Et ideo 
quicunque eum propter alia quaedam utilia legit, cum hu- 
jusmodi ibi sensus invenerit, meminerit solicite apostoli 
dicentis : " Omnia probate, quod bonum est tenete." 

Subjungit ille, et dicit: " Ex 11 necessitate praedestina- 
tionis nihil compelli, sicut nee voluntatem." Quod v utrum- 
que, id est, praedestinatione, et voluntate Dei nihil com- 
pelli, apertissima veritate falsum est. Quia et bonitate 
praedestinationis Dei frequenter diversis flagellis et laboribus 
et tribulationibus compelluntur electi, sive ut convertantur 
ad Deum, sive ut vivant secundum Deum. Sicut compulsus 
est apostolus Paulus, cum adhuc essetSaulus, ccelestis vocis 
terrore prostratus, divina percussione csecatus, tantoterro- 
re a suo errore et crudelitate coercitus ; utique ut conver- 
teretur ad Deum. Et tamen jam conversus, jam apostolus, 
jam magister gentium effectus, adhuc castigatur, adhuc 
colaphizatur ; ne magnitudine revelationum extollatur. Et 
ejusdem divinae praedestinationis judicio et aequitate rc- 

* Rom. cap. 10. ver. 20. ' Esai. cap. 65. ver. 1. 

" 2 Thcss. cap. 5. ver. 21. ' Sec. 7. 



« 



130 GOTTESCHALCI, ET PR^iDESTINATIAN^E CAP, X. 

probi compelluntur : etsi non ad inique et impie viven- 
clum, tamen ad aeternum pro ipsis iniquitatibus et impie- 
tatibus suis supplicium luendum. Similiter et bonitate 
voluntatis Dei, in qua est utique aeterna prsedestinatio 
Dei, et electi flagellantur temporaliter ad correctionem vel 
probationem : et ejusdem divinae voluntatis severitate re- 
probi flagellantur asternaliter ad punitionem, cum omni- 
potens Deus, sicut apostolus dicit, manifesta misericordia 
et occulto judicio suo, " cujus w vult miseretur, et quern vult 
indurat." 

Bene autem dixit dfeputator, " peccatum x non esse a 
Deo." Et tamen hoc ipsum superflue posuit, cum de prae- 
destinatione divina definiret : quia nemo fidelium dicit, 
Deum peccata prgedestinasse. Quod autem adjunxit; 
" mortem' et miseriam similiter non esse a Deo ;" mani- 
feste Scripturae contradicit, dicenti : " Bona et mala, vita 
et mors, paupertas et honestas a Deo sunt." Sed quia 
iterum Scriptura dicit; " Deus z mortem non fecit, nee 
lastatur in perditione vivorum." Vigilanter nobis quaeren- 
dum est, quomodo utrumque fideliter intelligendum sit. 
Videlicet, et quod Deus mortem non fecit; etquod mors et 
vita a Deo sunt. Ita ergo utrumque recte intelligi potest. 
Quod Deus mortem non fecit, qui hominem immortalem, 
si non peccasset, creavit. Et iterum, mors a Deo est : 
quia peccantem hominem justa morte damnavit. Sicque 
mors non est ab illo creatione : et tamen ab illo veraciter 
est ultione. Sicut autem mors ista corporalis, quae et 
prima intelligitur, a Deo est, quia ab eo peccanti homini 
juste est illata : ita et mors secunda in gehenna homini 
permanenti in peccatis ab illo juste est inferenda. Ideo et 
haec et ilia, id est, et prima quae animam dividit a corpore, 
et secunda per quam, ut dictum est, et anima et corpus 
perditur in gehenna, quia est utique justa, et justo Dei 
judicio homini illata vel inferenda a Deo est. 

De a tribus haeresibus quas dicit ; primam, id est, Pela- 
gianorum, qui liberum arbitrium sine Dei gratia homini 

w Rom. cap. 9. ver. 18. * Ad cap. III. sec. 3. 

y Eccl. cap. 11. ver. 14. z Sapient, cap. 1. ver. 13. 

a Ad cap. IV. sec. 1. 



CAP. X. CONTROVERSY AB EO MOT-ffi, HISTORIA. 101 

ad salutem posse sufficere dixerunt, bene novit et con- 
demnat Ecclesia: sequens vocem Domini, snam gratiam 
in omnibus commendantis, atque dicentis ; " Qui b manet 
in me et ego in eo, hie fert fruetum multum, quia sine me 
nihil potestis facere." In eo enim quod ait: " Qui manet 
in me et ego in eo, hie fert fruetum multum ;" declarat 
gratiae beneficium, quam in illo manentes ex illo accipiunt 
ut fructificare possint Deo, sicut palmes accipit ex radice 
vitis. Quod autem subjunxit, " quia sine me nihil potestis 
facere ;" manifestissime ostendit liberum hominis arbitrium 
absque adjutorio gratiae suae ad boni operis fruetum nihil 
posse. 

Secunda haeresis, quam dicit esse gratiae solius, qua? sit, 
vel fuerit in Ecclesia quae ita praedicaverit sola Dei gratia 
hominem salvari, ut liberum hominis negaret vel destrue- 
ret arbitrium ; nobis minime compertum est. Nam anti- 
quissimi et impiissimi illi haeretici, Marcion, et Valentinus, 
et Manichaeus, qui vel duo vel tria principia introduxe- 
runt, et ideo duas naturas vel angelorum vel hominum 
asseruerunt, id est, unam bonam et alteram malam (illam 
ita esse bonam ut aliud esse non possit ; istam e contrario 
ita esse malam, ut similiter aliud esse non possit) nihil 
omnino de gratia Dei dixerunt, sed solam naturam natu- 
raliter vel bonam vel esse malam stultissime defendere 
conati sunt. Cum Ecclesia Catholica, legis et evangelii 
fideliter doctrinis instructa atque munita, unam tantum- 
modo agnoscat et praedicet omnium creaturarum, ccelesti- 
um etterrestrium, visibilium etinvisibilium esse principium, 
sanctam videlicet Trinitatem, PatremetFilium et Spiritum 
sanctum, unum Deum ex quo omnia, per quern omnia : in 
quo omnia: et nullam omnino naturam nisi ab eo, id est, 
optimo conditore esse, Et ideo omnem naturam, in quan- 
tum natura est, bonam esse, nee malum naturae naturam, 
sed vitium naturae esse. Sed quia mutabilis facta est ista 
natura in creatura angelica et humana, et a bono in quo 
condita est, suo vitio potuit labi ad malum : et a malo in 
quo lapsa est, quantum pertinet ad humanum genus quod 

b Joh. cap. 15. vet. 1. 



132 GOTTESCHALCI, ET PR^EDESTINATIANiE CAP. X. 

Dei miseratione salvatur, posse surgere et reformari ad 
bonum. Quantum vero pertinet ad partem angelorum 
malorum, et perpetuo judicio damnatorum, sic lapsos esse 
superbiendo a Deo, ut nullo jam mereantur remedio in- 
staurari ; non solum perdita, in qua conditi fuerant, bona 
voluntate, sed terribili judicio conditoris, etiam ipsius 
bonae voluntatis possibilitate privati. 

Cum ergo et illi, de quibus praedictum est, hseretici na- 
turam tantummodo vel defenderint quasi immutabiliter 
bonam, vel accusaverint quasi immutabiliter malam, 
et ideo de gratia vel de libero arbitrio non appareat 
quomodo aliquid praedicare potuerint ; et e contrario Ec- 
clesia Dei sic teneat sicut brevissime commemoravimus : 
Quae est ista secunda haeresis tarn incognita, tarn nova et 
inaudita, quae libero arbitrio denegato solius gratiae sit 
praedicatrix ? Nisi quia, ut nobis videtur, disputator iste, 
vel beatum Augustinum latenter quasi haereticum accusat, 
eo quod manifeste juxta veritatem Scripturarum sola Dei 
gratia ostendat et doceat hominem posse salvari ; nee ad 
ipsam salutem aeternam aliquid humanum arbitrium posse, 
nisi per eandem gratiam fuerit reformatum, sanatum, illu- 
minatum ac roboratum. Aut certe eos, qui secundum 
ejus venerabilem et Catbolicam doctrinam nunc de gratia 
Dei sentiunt et docent, quasi minus illius dicta intelli- 
gentes, hasreticos vocat: videlicet quasi ille non ita de 
libero arbitrio senserit, nee isti recte ejus verba intelli- 
gant; et ideo errent ex occasione verborum ejus, dum ea 
aliter intelligunt, quam ille qui scripsit. Hac de caussa 
nobis videtur, quod callidissime omnino et versutissime 
velut baeresim solius gratise posuerit, nee tamen auctorem 
vel sectatores ejus ulla significatione manifestaverit. 

Quod si ita est; quid aliud quam Ecclesiam nostri tem- 
poris, simul cum eis qui ilium ad talia instigant, viperea 
subtilitate accusat? Et ideo si sint tales, qui in partibus 
regni illius ubi iste impugnator veritatis non solum non 
arguitur, vel silentium ei imponitur, sed etiam laudi et 
honori maximo babetur, qui ei in talibus faveant, maxime 
viri ecclesiastici : quis digne possit non dolere et horrere 
istud contagii et pestilentiae malum, quod ab illis partibus 



CAP. X. CONTROVERSLE AB EO MOIVE, IIISTORIA. loo 

tarn effrenate et infrunite, tarn impudenter et audacter, 
contra casteras partes Ecclesias Dei quietas inter se et 
pacificas et tranquillas exsurgit? ubi tale monstrum et 
prodigium, jamdudum a fidelium auribus arcendum, sedet 
et disputat et congerit tot mendacia erroris, tot convicia 
contra fidem veritatis ; et nulla pastorum Ecclesiae vigi- 
lantia vel corrigitur a talibus vel expellitur. Denique ut 
manifeste agnoscamus, non eum de antiquiori aliqua hae- 
resi dixisse, quod solius gratiae fuerit praadicatrix : non 
posuit banc baeresim ante Pelagianam, sed postea, id est, 
a temporibus sancti Augustini usque nunc. Nee potest 
inveniri toto hoc tempore, quod fuit inter ilium et nos, 
aliquam talem ba?resim in Ecclesia extitisse ; nisi quod vel 
ipsum, ut jam diximus, beatum Augustinum, vel nos, qui 
eum sequimur, istius erroris accusat. 

Tertiam hasresim ponit " praedestinationibus necessitates 
et vim inferentem." Cujus, ut sibi videtur, auctorem non 
tacet, vocans earn Gottescalcanam, a quodam videlicet 
miserrimo et infelicissimo monacho, jamdudum illic (nesci- 
mus quo ordine) damnato, et annis jam plurimis careerali 
ergastulo retruso, nomine Gottescalco : quasi aliquid tarn 
grande, et periculosum contra fidem Catholicam dicere 
praesumpsit, vit necessario synodali judicio, tali ac tanta 
damnatione plecteretur. Profecto dignum fuerat, juxta 
antiquum Ecclesiae morem, ut tantus error, propter cau- 
telae studium, ne eo plures inficerentur, caeteris Ecclesiis 
in diversis regni partibus constitutis, etsi non in initio 
quando tantum malum est deprebensum, vel in fine quan- 
do tanta est severitate damnatum ; saltern postea per lite- 
ras synodicas et ecclesiasticas ad omnium fratrum et co- 
episcoporum notitiam perferretur. Quod si more, ut dixi- 
mus, ecclesiastico semper a patribus observato factum 
fuisset: melius nunc sciremus, et paratiores essemus ad 
redarguenda et convincenda quae iste eum docuisse pro- 
ponit ; " dicens eum praedestinationibus necessitates et vim 
inferentem." 

Quod ergo de praedestinationibus, velut pluraliter dictis, 
eum accusat: manifestum est, sicut jam in multis superius 
demonstravimus, quod non ei tantum displiceat hujus no- 



134 GOTTESCHALCI, ET PR.EDESTINATIAN^ CAP. X. 

minis, id est, praedestinationis, pluralis numerus, quantum 
ipsius praedestinationis vere pluralis, id est, duplex ef- 
fectus : tarn videlicet, ut frequenter diximus, et ex Scrip- 
turis Sanctis ostendimus, in praeparatione electorum ad 
vitam, quam in praeordinatione reproborum ad pcenam. 
Quod ut iste contra fidem Ecclesiae denegaret, tantum et 
tam lacunosum laborem assumpsit, ut novis argumenta- 
tionibus nobis persuadere conetur, praedestinationem esse 
substantiam Dei, imo ipsum Deum esse praedestinationem, 
et ideo pluraliter de ea non debere sentiri: videlicet] ut in 
parte tantum electorum sentienda sit praedestinatio ; in 
parte autem reproborum minime. 

Et ex hac occasione, ut justam reproborum praedestina- 
tionem ad supplicium aeternum evacuet, in tantam prorupit 
audaciam, ut apertissime contra fidem et veritatem Scrip- 
turarum asserere conaretur; quod sicut peccatum non 
est a Deo, ita et ejus supplicium, id est, omnis miseria et 
mors, quae peccantem hominem consecuta est, non sit a 
Deo. Cum manifeste a Deo, juste damnante et judicante, 
et miseria laborum et sudorum peccanti homini inflicta sit, 
et ipsa laborum omnium extrema mors, dicente Domino ad 
eum de miseriis vitae laboriosae " Maledicta c terra in opere 
tuo, in laboribus comedes ex ea, spinas et tribulos germi- 
nabit tibi, et comedes herbas terras. In sudore vultus tui 
vesceris pane." Ubi statim de extrema mortis poena sub- 
junxit: " donee revertaris in terram de qua sumptus es; 
quia pulvis es, et in pulverem reverteris." Sed et mulieri, 
quae ante virum suum peccavit, ipsius peccati pcenam pro- 
priam,praeter earn quae eicum viro communis est, confestim 
irrogando ait. "Multiplicabo d aeruninas tuas et conceptus 
tuos, in dolore paries filios," &c. Negando itaque in 
parte reproborum justam divini judicii praedestinationem, 
ad hoc devolutus est, ut etiam omnes humanas miserias et 
ipsam mortem a Deo non esse, id est, ad Dei judicium 
non pertinere assereret. Ubi si quaeratur ab eo, unde sit 
mors et miseria, si a Deo non est; quid aliud restat, nisi 
ut contra oranem veritatem respondeat, a"ut a nullo esse, 

r Gen. cap. 3. ver. 17, 18, 19. •> Ibid. vet. 16. 



CAP. x. controversial: ab eo mot^, historia. 135 

aut a Diabolo esse ? cum a nullo ea esse dicere insanissi- 
mum sit: Diabolus autem causas peccandi tantummodo 
suaserit; ultionem vero peccati non ipse, sed Justus judex 
intulerit. 

Quod autem dicit, " praefatum Gottescalcum praedesti- 
nationibus necessitates et vim inferentem :" si ita hoc dicit, 
quasi ilia praedestinatio reproborum ad interitum, alicui 
eorum vim et necessitatem imponat ad malum, id est, ut 
inevitabiliter mali sint, et omnino aliud esse non pos- 
sint ; hoc omnino alienum est a fide Catholica : quia 
omnipotens Deus, qui neminem vult esse malum, majus 
absurdum et impium est, ut dicatur, quod aliquem cogat 
et compellat esse malum : et de quo scriptum est, " Justus 6 
Dominus justitias dilexit," aliquem compellat esse injus- 
tum. Sed hoc agitur nunc in omnibus reprobis de pecca- 
tis eorum, et supplicio extremo, quod actum est in primo 
homine peccante judicio primo : ut sicut ille nulla Dei im- 
pulsione, vel compulsione, aut praedestinatione compulsus 
est ad peccandum, sed sua tantum sponte peccavit ; judi- 
cium tamen et damnationem ipsius peccati nolens invitus- 
que suscepit, quod fuit supplicium hominis primum : ita et 
omnis reproborum multitudo, quae ex ilia damnatione de- 
scendit, non Dei prasdestinatione compellitur ad peccan- 
dum, cum Deus nulla peccata praedestinaverit. Sed tamen 
ipsius divinse praedestinationis justo et aeterno judicio com- 
pellitur ad luendum supplicium ; recipiens a Deo vim et 
necessitatem justae damnationis, quae nullam habuit vim 
aut necessitatem perpetrandae iniquitatis. 

Neque enim illi, qui a sinistris stabunt in judicio, et 
puniendi sunt igne aeterno, volentes suscipient tale sup- 
plicium : sed utique nolentes et inviti, et inremediabiliter 
dolentes, ac trementes, divinse majestatis nutu et angelico 
ministerio illuc praecipitabuntur. Sicut Dominus aperte 
in evangelio dicit : " Sic f erit in consummatione seculi ; 
exibunt angeli, et separabunt malos de medio jus tor um, et 
mittent eos in caminum ignis, illic erit fletus et stridor 
dentium." Istis namque messoribus et ministris angclis, 

c Psal. 11. ver. 7. f Matt. cap. 13. vcr. 49, 50. 



136 GOTTESCIIALCI, ET Pll.EDESTINATIANiE CAP. X. 

quando venerit messio, id est, seculi consummatio, ab 
ipso judice dicetur : " Colligite g zizania, et alligate ea in 
fasciculos ad comburendum ; triticum autem congregate 
inhorreum meum." Ecce qualem vim et necessitatem di- 
vinae praedestinationis erga reprobos Ecclesia Dei juxta 
evangelicam veritatem credit, id est, vim et necessitatem 
judicii ; non vim et necessitatem peccati. Qui autem vim 
et necessitatem peccandi Deum intulisse homini vel inferre 
dicit, manifeste horribiliter in Deum blasphemat, quern 
ad peccata compellendo utique auctorem peccati esse con- 
firmat. Hoc igitur modo nos, secundum veritatem Dei, 
de reproborum praedestinatione sentimus : fideliter eum 
confitentes, non peccati eorum, sed justi supplicii aucto- 
rem. Et ideo quod iste delirat, quasi bujus praedestina- 
tionis praedicatio, necessitatis ad peccandum sit irrogatio ; 
quam sit calumniosum et vanum, putamus quod exbisquee 
dicta sunt omnibus clareat. 

Postquam autem " dixit nullam h naturam perire posse," 
statim qui base omnia dixerit ostendens subjunxit, " nee li- 
beram voluntatem hominem perdidisse, id est, naturam 
suam." Videlicet quasi ilia falsa et fallaci argumentatione 
sua qua ait, nullam naturam posse perire, boc nobis pro- 
baverit, quod bomo peccando liberam voluntatem non 
amiserit ; eo quod, secundum istum, libera voluntas ejus, 
ipsa sit natura ejus. Nos autem juxta fidei Catholicae 
veritatem, dicimus quod natura illius primi hominis a bono 
creatore ex toto bona et bona voluntate praedita condita 
sit: (boc est enim, quia " creavit' Deus bominem rectum," 
sicut scriptura dicit) ita tamen ut non tantum naturali bono 
esset in eo voluntas bona et libera ; sed vit vere in eo quod 
conditus fuerat stare posset, divinae gratia? indigeret, et 
adjuvaretur auxilio. Unde ilia vox ex persona ejus intel- 
ligitur in Psalmo dicens : " Ego k autem dixi in abundantia 
mea, non movebor in Eeternum." Ubi statim de casu suo 
subjungit, et dolens dicit ad Deum : " Avertisti faciem 
tuam a me, et factus sum conturbatus." Quod enim in 

f Matt. cap. 13. ver. 30. b Cap. IV. sec. 3. 

' Eccles. cap. 7. ver. 30. k Tsalm. 30. ver. 6, 7. 



CAP. X. CONTROVERSY AT. EO MOT«, IIISTORIA. 137 

abundantia erat, et bonae voluntatis et beataa libertatis, 
ante peccatum ex Deo illi erat: cui et dicit; " Domine, 
in voluntate tua praestitisti decori meo virtutem." Quod 
autem avertente Deo faciem suam ab illo, nee eum vultu 
suo illuminante factus est conturbatus ; meritum ac poena 
peccati fuit. 

Iste autem, qui absque isto divinae gratias adjumento in 
tantum in eo solum naturae bonum praedicat, ut liberam 
voluntatem nee peccando ilium amisisse contendat, ita ut 
etiam ipsam liberam voluntatem naturam ejus esse dicat : 
manifeste Pelagiano errore involvitur : asserens hominem 
sola natura et ante peccatum liberam voluntatem habuisse, 
et post peccatum eandem liberam voluntatem eum non 
amisisse : et ipsam liberam voluntatem naturam ejus esse. 
Cum profecto non fuerit libera, nisi quandiu Deo pie sub- 
dita permansit bona : ubi autem Deum contemnendo, et 
mandatum ejus superbe transgrediendo peccavit, statim 
facta sit sub jugo peccati. Quia, sicut ipse Dominus dicit ; 
" Omnis 1 qui facit peccatum, servus est peccati." Et 
itaque ante erat libera ad bonum : post illam miserabilem 
ruinam, per se ipsam non potuit esse libera, nisi ad ma- 
lum. De quo profundissimo damnationis malo nullatenus 
valet assurgere ad libertatem bonas voluntatis, nisi illo 
liberante qui ait: " Si 111 vos filius liberaverit, tunc vos vere 
liberi eritis." 

Iste autem, qui propterea eum putat non amisisse pec- 
cando liberam voluntatem, quia cum ipsa bona et libera 
voluntate est conditus, et ideo naturaliter ei inerat ipse 
bonas voluntatis affectus ; scire debet, quod ideo condidit 
omnipotens Deus omnem rationalem creaturam, et homi- 
nura scilicet, et angelorum, bona et recta voluntate prae- 
ditam, ut quamdiu servaret suum ordinem pie Deo sub- 
dita, et gratia ejus adjuta, permaneret in ea dignitas sua, 
id est, et naturse bonum et gratiae donum. Si autem 
contra creatorem superbiendo, et de se potius prassumen- 
do, desereret ordinem subjectionis et obedientiae suas; 
continuo ipsius conditoris justo judicio, et dono gratia? 

1 Joh. cap. S. ver. 34. m Ibid. ver. 3tf. 



138 GOTTESCHALCI, ET PRjEDESTINATIAN^E CAP. X. 

privaretur, et natura in deterius converteretur. Untie in 
Psalmo scriptum est : " Homo" cum in honore esset, non 
intellexit; comparatus est jumentis insipientibus, et similis 
factus est illis." Erat namque ante peccatum in honore 
naturae bona? a Deo conditae; erat in honore gratiae sibi 
a Deo collata? : seel hunc honorem divina? bonitatis et 
gratiae, unde haberet non intellexit ; cum deserto Creatore 
de se praesumpsit, et sviggestione serpentis Deo similis 
tanquam sub nullo Domino esse concupivit. 

Unde et ipse merito a creatore desertus, tolus in dete- 
rius commutatus est, et anima videlicet et corpore. Ani- 
ma, quia amissa libertate bonae voluntatis et peccato 
dominante depressus, ea quae sursum quaerere cessavit ; 
et infima velut bruto et pecudeo sensu appetivit. Corpore 
vero, quia mortis conditione damnatus, ut in terram et pul- 
verem, unde sumptus est, more jumentorum dissolveretur, 
justi judicii sententiam excepit. Ecce ad quantum malum 
devoluta est humana natura, peccati merito tota in dete- 
rius commutata, libertate ad bonum amissa, et ad solum 
malum appetendum libera ; nisi ejus gratia sanetur et re- 
dintegretur, qui " venit quaerere et salvare quod perie- 
rat." Angelica autem natura, quantum in Diabolo et an- 
gelis ejus depravata, et horribiliter in deterius commutata 
sit, amisso libero arbitrio ad bonum, ut non solum ad illud 
ullatenus assurgere, sed nee velle jam possint, et ad solum 
malum numquam mutanda malitia conversi, quis digne 
possit expavescere, quanto minus verbis explicare ? 

Adjungitille quasi definiendo : " Libertatem p homini post 
peccatum remansisse ; vigorem et potestatem ejus perdi- 
disse." In quibus verbis non est diutius morandum : quia, 
sicut supra jam saepius diximus, qui ante peccatum erat 
libera? voluntatis et natura? bona? et dono gratiae, ad sum- 
mum et aeternum bonum (ad quod conditus fuerat) aman- 
dum et desiderandum, quaerendum, inveniendum et con- 
templandum ; peccando cecidit a tanto bono et factus est 
servus peccati ; sicut Dominus ipse testatur dicens : " Om- 



" Psalm. 49. ver. 12. 20. • Luc. cap. 19. ver. 10. 

p Sec. 4. 



CAP. X. CONTROVER5I.E AB E0 MOTS, HISTORIC. 

nis- qui facit peccatum servus est peccati." 1^: beams 
Petras apostolus dicit : •'•' A" quo enim quis superatur, 
?ejus et servus est." Ita amisso dono gratia?, vitiato 
corrupto et depravato bono naturae, sic miserabiliter a 
tanta felicitate laps us ut ad illud bonum amandum et 

perfruendum, cui inhaerere debuerat. nullum possit habere 
recursum,. nisi per misericordissimi reconciliatoris et me- 
diatoris auxilium, et sanguinis ejus pretium a quo redi- 
mhnur de tanta captivitate. ut recipere possimus pri^::- 
nam libertatem, et de inimicis efficiamur amici. De quo 
mediatore scriptum est: ,; Unus 5 enim Dens, e: mediator 
Dei et hominum. homo Christus Jesos, qui dedit semet- 
ipsum redemptionem pro omnibv - Et iterum: u Cunr 
inimici essemus,. reconciliati sumus De« per mortem fi . 
ejus." 

QuL inque ergo dicit post iHam transgressiomE infel : ••'-■ 

simam ruinam.. qua. amissa pristina libertate, factus esf 

homo servus peccati. fac:v. ; servos ejus a quo et su- 

tos ; :. factus est inimicus Dei. et indiget uno media- 

I re et reconciliatore. per quern accipiat redemptionem a 

-rvitute et reconciliationem ad Deum: post hanc, in- 

quam. tarn magnam et miserabilem ruinam. quicumque 

dicit eum habuisse vel habere liberam voluntatem ad 

verum bonum appetendum. amandiun et promerendum, 

nisi per gratiam veri mediatoris redimatur ; justincetur, 

reconcilietur. et reformetur, omnino contra fidem Eccle- 

sia? sentit, contra veritatem evangelieam et apostolieam 

docet., et omnino quantum in se esf fvacuator est cru_:~ 

Christi, evacuat r est mortis Christi 'J'jia si ahter homo 

post illud peccatum veram mentis libertatem habere aut 

recuperare potuit nisi per redemptionem mortis et cru 

Christi. sicut apostolus ait ad quosdam. qui se aliter pu- 

tabar.: | sse justificari : n Ergo" Christos jratii mortuus 

est" Et ha ■■ sapientia^ verbi.. in qua e vacua tur 

crux Christi Yere enim, si p:>st illud peoc :um veram 



i J oh. cap. S. rer. 34. ~ 1 ?-.:. : i - 

• 1 Tim. cap. 2. tbt. 5, 6L ?. . -.-_ :i~. '. 

* Gallat. ea? . 81. " Ibid. cap. 1. r? 



140 GOTTESCIIALCI, ET PRiEDESTINATIANiE CAP. X. 

libertatem homo habere potuit; non indiguit redemptione, 
non indiguit redemptore : et superfluus est adventus Chris- 
ti, superflua est mors Christi. 

Quod autem dicit iste, " peccantem hominem non ami- 
sisse libertatem, sed ipsius libertatis vigorem et potesta- 
tem ;" non recte dicit, quia nee recte sentit. Non enim 
bonum libertatis ex parte tenuit, et ex parte amisit : sed 
sicut vigorem et potestatem libertatis, ita ipsam perdidit 
libertatem ; ut jam ipse ad verum bonum, unde cecidit, 
liber esse non possit. Remansit autem liber ad malum : 
quia sicut libera voluntate deseruit bonum, ita libera vo- 
luntate adhaesit malo. Habet itaque homo post illam 
damnationem liberum arbitrium, quo propria voluntate 
inclinari potest et inclinatur ad malum, habet liberum ar- 
bitrium quo possit assurgere ad bonum : ut autem assur- 
gat ad bonum, non est proprias virtutis, sed gratiae Dei 
miser antis. 

Nam et qui graviter aegrotat, potest dici posse recipere 
sanitatem; sed ut recipiat sanitatem, habet necessarium 
medicamentum : et qui mortuus est, potest dici posse 
resurgere, posse vivere; non tamen sua virtute, sed Dei. 
Ita et liberum arbitrium hominis semel sauciatum, semel 
mortuum, potest sanari ; non tamen sua virtute,' sed gratia 
miserantis Dei. Et ideo recte omnes admonentur, recte 
omnibus verbum Dei praedicatur ; quia habent posse cre- 
dere, habent posse converti ad Deum, ut verbo extrin- 
secus admonente, et intus Deo suscitante, qui audiunt 
reviviscant: ut recte de hujusmodi homine dicatur, quia 
" mortuus" fuerat et revixit; perierat et inventus est." 

Iste y autem postquam inaniter et fallaciter dixit, post 
peccatum homini libertatem remansisse, subjicit aliam 
conclusionem, et ait : " semper naturaminchoare posse, sed 
perficere non nisi per gratiam." Quod si ita dicit, quasi 
natura hominis per liberum arbitrium suum semper possit 
bonum inchoare, sed non nisi per gratiam Dei perficere ; 
ut inchoatio totius boni semper homini deputetur, Deo 
autem tantummodo ejus perfectio ; ut primam partem 
• 

* Luc. cap. 15. ver. 24. y Sec. 5. 



CAP. X. CONTROVERSY AB EO MOT.E, IIISTORIA. 



141 



boni agendi sibi vendicet homo, secundam Deus : talis 
sensus omnino Pelagianus est, et contrarius evangelicae et 
apostolicae veritati. Quia et ipse Dominus, ut initium 
boni nostrij ostendat non esse ex nobis sed ex illo, ait : 
" Non z vos me elegistis, sed ego elegi vos." Et apostolus 
dicit fidelibus : " Quia a qui coepit in vobis opus bonum, 
perficiet usque in diem Christi Jesu." Et iterum : " Vo- 
bis 1 ' donatum est pro Christo, non solum ut in eum cre- 
datis, verum etiam ut pro illo patiamini." Et beatus 
Johannes apostolus dicit: " Non c quasi nos dilexerimus 
Deum, sed quoniam ipse prior dilexit nos, et misit filium 
suum propitiationem pro peccatis nostris." Et iterum 
beatus apostolus ait: " Per d patientiam curramus ad pro- 
positum nobis certamen, aspicientes in auctorem et con- 
summatorem fidei nostras Jesum." 

Si ergo vere Catholici esse cupimus, totum fideliter di- 
vinae gratia? deputare debemus ; et initium videlicet boni 
operis nostri et finem. Quia (sicut pramiissis Scripturae 
sanetaetestimoniis clarissime demonstratur) Dominus elegit 
sanctos suos, non illi eum ; Deus in suis fidelibus, et in- 
cipit bonum et perficit; ab ipso donatur fidelibus qui pro 
eo patiuntur, et initium fidei et finis martyrii ; ipse prior 
dilexit sanctos suos, ut et illi eum possent diligere; et 
fides nostra Dominum Jesum habet auctorem earn in nobis 
inchoando, et ipsum habet consummatorem perficiendo. 
Haec ergo fideliter teneamus, ut in vera fide fundati, ab 
errore hseretico tuti simus. Aut si istius verba alium sen- 
sum habent ; ostendat ipse qui scripsit. 

Dicit deinde : " sicut e in prsescientia et praadestinatione 
Deum causam non esse peccati, ita nee pcenae ejus, nee 
mortis." Quibus verbis non respondemus. Quia si prse- 
scientia et prasdestinatio Dei non est alicui causa peccati 
(sicut omnino verum est) ergo eadem divina praescientia et 
praedestinatio non est injusta, nee in aliquo vituperanda ; 
qua (quia impios in sua impietate perseverantes praescivit) 



7 Job. cap. 13. ver. 16. 
b Philipp. cap. 1. ver. 2!). 
- 1 Hebr. cap. 12. ver. 1, 2. 

VOL. IV. 



Philipp. cap. 1. ver. 6. 
1 Job. cap. 4. ver. 1 0. 
Ad cap, V. sec. 3. 



142 COTTESCHALCI, ET PR^DESTINATIAN/E CAP. X. 

et praedestinavit aeternis suppliciis condemnandos. Quia 
sua praescientia et praedestinatione omnipotens Deus non 
eis existit causa peccati, sed Justus ultor peccati : nee 
eos impellit ad peccandum, sed juste tradit ad luendum 
supplicium. Praescit ergo sicut vere et verus Deus ho- 
minum futura peccata: (unde et Scriptura dicit : " Deus f 
aeterne, qui occultorum es cognitor, qui nosti omnia an- 
tequam fiant") non ut ad peccandum sua praescientia 
aliquem compellat, sed ut ipsos peccantes sua aeterna pro- 
videntia juste ordinet vel condemnet. Praedestinatione 
etiam sua, qua impios punirc decrevit (sicut jam dictum 
est) non ut essent impii effecit ; sed ut in ipsa impietate 
sua perseverantes non essent impuniti, juste constituit. 

Quod vero iste adjungit atque definit, quia " sicut Deus 
sua praescientia et praedestinatione non est alicui causa 
peccati; ita nee causa sit pcenae et mortis quae peccato 
debetur ;" fideliter discernendum est. Quia videlicet homo 
peccando ipse sibi extitit et existit causa pcenae suae, et 
causa mortis suae. Et tamen quia omnipotens Deus 
judex est Justus ; licet non sit in ejus praescientia et prae- 
destinatione, sed in hominum mentis, causa pcenarum et 
mortis : tamen est in eadem praescientia et praedestinatione 
aeterna justitia, qua in sua impietate permanentibus et 
poena inferatur et mors. Et ideo tali argumentatione, 
sicut iste vult, non destruitur praedestinatio Dei, qua impiis 
irrogat aeterna supplicia. Quia si non est in ejus praedes- 
tinatione ulla causa pcenarum : est tamen ibi justitia et 
judicium juste inferendarum pcenarum. 

Addit idem: " Si s qua causa praecedat voluntatem, id 
est, naturam ad bona vel mala cogitanda vel facienda, non 
esse naturam." Ubi manifeste contra veritatem loquitur. 
Si enim nulla causa praecedit voluntatem hominis ad bona 
cogitanda vel facienda : unde est in homine bona voluntas, 
id est, pia affectio ut possit aliquid boni cogitare vel fa- 
cere ? Neque enim a semetipso liabet homo voluntatem 
bonam, de qua dicitur, " Pax h in terra, hominibus bonae 

' Dan. cap. 13. ver. 42. K Sec. 5. 

h Luc. cap. 2. vev. 14. 



CAP. X. CONTROVERSY AB EO MOTVE, HISTORIA. 143 

voluntatis," neque a semetipso habct efficientiam boni 
operis, de qua dicitur : " Gloria 1 autem et honor et pax 
omni operanti bonum," sed ab illo haec habet, de quo 
apostolus fidelibus dicit ; " Deus k est enim qui operatur in 
nobis et velle et perficere pro bona voluntate." Ipse prae- 
venit voluntatem hominis misericordia sua : sicut Psalmista 
dicit; " Deus 1 meus, misericordia ejus praeveniet me." 
Ipse inspirat homini gratiam cogitandi recte : sicut apos- 
tolus dicit ; " Non ul quod sufficientes simus cogitare ali- 
quid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex 
Deo est." 

Ipse ergo nobis est causa bonae voluntatis : ipse nobis 
est causa bene desiderandi et perficiendi : ipse nobis 
causa misericordia? et gratiae ; qua non solum bene agere 
et perficere, sed etiam bene cogitare possimus. Et non 
solum in prsesenti haec agit in electis suis ; sed etiam ante 
mundi constitutionem praedestinavit illos gratia sua, ut 
essent sancti et immaculati coram ipso : sicut apostolus 
testatur dicens ; " sicut" elegit nos in ipso ante mundi con- 
stitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu 
ejus, in charitate." Cum ergo tanta et talis causa, quae 
est utique causa omnium bonorum, sive in condendis, 
sive in munerandis creaturis suis, sit nobis optima et aeter- 
na causa bonae voluntatis, praecedens nos gratia sua, ut 
bene velle et bene agere possimus: quomodo iste dicit, 
nullam causam praecedere bonam voluntatem, et bona 
opera nostra ; aut si praecedat haec aliqua causa per quam 
fiant, ipsam causam non esse naturam 1 cum omnipotens 
Deus, qui bonae voluntatis nobis est causa, ipse sit prae 
omnibus summa et optima natura. 

Qui ergo non credit banc summam et efficacissimam 
causam eandemque summam et optimam naturam, prae- 
cedere voluntatem nostram ut recte velle et recte operari 
possimus ; manifesto resistit veritati, et Pelagiani erroris 
esse convincitur. Si enim haec felix causa non praece- 



' Rom. cap. 2. ver. 10. k Philipp. cap. 2. ver. 13. 

1 Psalm. 59. ver. 10. "' 2 Cor. cap. 3. ver. 5. 

" Ephes. cap. 1. ver. 4. 

L 2 



1 11 GOTTESCHALCI, ET PR/EDESTINATIANjE CAP. X. 

cleret hominum voluntates : nulla esset praedestinatio bo- 
norum, nulla redemptio miserorum, nulla remuneratio 
operum piorum. Ad mala autem cogitanda vel facienda, 
absit ut haec summa et optima causa voluntatem nostram 
praecedat : praecedit tamen earn causa, non efficiens sed 
deficiens, id est, summi boni desertioetinferioris appetitio; 
cum ab amore Dei anima deficit, et ea quae sunt inferius 
concupiscit. Ad hoc ergo elapsa humanae naturae vo- 
luntas efficitur mala ; nullam aliam habens causam quia 
mala sit, nisi, ut dictum est, defectum a summo bono. 
Talis namque delectus voluntatis et angelos fecit malos de- 
serentes Deum, et hominem similiter malum inobedien- 
tem Deo. Talis autem defectus manifeste non est aliqua 
natura : est tamen ipsius vel humanae vel angelicae naturae 
deserens creatorem, et defluens ad seipsum, vel etiam ad 
infimam creaturam. Et haec est origo totius malae volun- 
tatis, totius pravae cupiditatis et operis. Sed quamvis non 
sit Deus causa malis voluntatibus nostris ; nee ulla natura 
subsistens, sed creaturae rationalis adfectus ab amore con- 
ditoris deficiens : non tamen idcirco non est judex et vin- 
dex ipsarum cogitationum nostrarum, et justae vindictae ac 
judicii sui praedestinator aeternus. Quod iste tantis amba- 
gibus et argumentationibus evacuare contendit. 

Quod ait, " nullum peccatum, nullamque ejus poenam 
aliunde nasci, nisi propria hominis voluntate libero male 
utentis arbitrio ;" verum est quidem, quia hominis propria 
voluntate commissum est peccatum, et peecati merito con- 
secuta est poena peecati, id est, mors, miseria et suppli- 
cium. In hoc tamen plurimum distat inter peccatum et 
pcenam peecati : quod peccatum illud solus homo fecit ; 
peecati vero poenam et ipse meruit, et Deus juste judi- 
cando inflixit. Et ideo tali argumentatione nequaquam 
concludit vel ostendit iste quod vult ; videlicet, quasi nulla 
poena peecati, nulla miseria, nullum supplicium, quae pec- 
catoribus irrogantur, a Deo sint : et ideo non potuisse a 
Deo praedestinari iniquorum aeterna supplicia; quia ab 
ipso non sunt, sicut peccatum, ita nee supplicium. Cum 

° Ad cap. VI. sec. 1. 



CAP. X. CONXROVERSLE AB EO MOT.E, HISTORIA. 145 

sicut jam supra ostendimus, apertissime contra hunc erro- 
reni Scriptura clamet : " Bona 1 ' et mala, vita et mors, 
paupertas et honestas a Deo sunt." Non utique ilia mala 
quae homines peccando et inique agendo committunt, quo- 
rum omnino Deus author non est, sed ilia quae propter 
peccata hominihus justo Dei judicio irrogantur; sicut, 
fames, caedes, hostilitates, vastationes, et caeterae aerumnae 
et clades. 

Septimo capitulo talem definitionem ponit: " Liberum' 1 
arbitrium inter media dona Dei deputandum ; ideoque et 
peccari potuisse." Ubi hoc breviter dicentlum et distin- 
guendum est, quod iste licet donum Deum dicat esse libe- 
rum arbitrium, tamen naturale illud tantummodo asscrit 
more Pelagianorum. Cum fides Ecclesiae multum distin- 
guat inter dona naturae et dona gratiae : ut quod dedit om- 
nipotens Deus homini naturaliter mentem rationalem et 
intellectualem, et in eadem mente memoriam, intelligentiam, 
voluntatem ; quod etiam dedit naturaliter corpori humano, 
substantiam, for mam, speciem, incolumitatem ; sensum 
videndi, audiendi, olfaciendi, gustandi, tangendi, vivifi- 
cante illud anima et sensificante ; manifeste sint dona et 
munera naturae, quae prima creatione Deus homini in- 
seruit, et creando naturaliter dedit. Quod autem dat 
Deus homini fidem, spem, charitatem, pietatem, bonam 
voluntatem, boni operis facultatem, et caetera hujusmodi : 
dona [sunt] suae gratiae, dona Spiritus sancti ; de quibus 
apostolus dicit : " Haec 1 autem omnia operatur unus atque 
idem Spiritus, dividens singulis prout vult." De quibus 
etiam in psalmo dictum esse exponit ; " Ascendens s in 
altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus." 

Unde et ipsum liberum arbitrium fides Catholica, fides 
vera, inter dona gratiae deputat. Quia licet naturaliter 
illud homini Deus inseruerit, quando cum creavit utique 
bonum etbona voluntate praeditum : tamen et tunc indige- 
l>at gratia conditoris, ut in bono quo creatum fuerat per- 



i' Eccl. cap. 11. ver. 14. <i Ad cap. VII. 

' 1 Cor. cap. 12. ver. 1 1 . 

6 Psalm. 68. ver. 18. Ephes. cap. 4. ver. 8. 



146 GOTTESCIIALCI, ET PRyEDESTINATIANiE CAP. X. 

maneret ; et primi illius peccati merito amissa libertate 
infirmatum, vitiatum, atque corruptum, et velut quadam 
ruina depressum, nullatenus valet assurgere ad illud aeter- 
nura et summum bonum, ad quod homo conditus est, nisi 
Dei gratia sanetur, redintegretur, illuminetur, et liberetur ; 
nee potest omnino aliter fieri liberum, nisi fuerit Dei gra- 
tia liberatum, per eum qui dicit ; " Si a vos filius liberave- 
rit, tunc vere liberi eritis." Ut fiat in nobis quod aposto- 
lus ait : " Ubi w spiritus Domini, ibi libertas." Et ideo, 
sicut diximus ; insanus et Pelagian us est error, si quis li- 
berum arbitrium, quod in Adam periit peccando, amisso, 
et dono naturae, et dono gratia?, aliter putat esse liberum, 
nisi fuerit Christi gratia liberatum. 

Quod autem dicit iste, " illud liberum arbitrium bonum 
et rectum, et bona voluntate ad superna et divina erectum, 
quale in primo Iiomine conditum fuit, ita ut esset sine 
ullo peccato, et posset non peccare, si vellet :" quod, in- 
quam, tale et tarn magnum bonum, non inter summa, sed 
inter mediocria Dei dona esse asserit deputandum ; mul- 
tum a veritate discordat. Quia, sicut diximus, tantum et 
tale erat in illo primo homine liberi arbitrii bonum, quale 
in nullo est sanctorum in praesenti vita : in quibus licet 
sit liberum arbitrium jam Christi gratia liberatum atque 
sanctum, tamen tanta est ilia sanitas, ut quandiu mortaliter 
vivunt, sine peccato esse non possint ; et cum multum ve- 
lint atque desidercnt non peccare, non possint tamen non 
peccare. Unde et quotidie indigent supplicare, et veraci- 
ter dicere Patri ccelesti ; " Dimitte x nobis debita nostra, 
sicut et nos dimittimus debitoribus nostris." Non ei'go 
medium, sed summum clonum erat, secundum eum modum 
quo tunc homo in paradiso vivebat, liber a peccato, et 
libertatem non peccandi habens in propria voluntate, 
quandiu pie Deo se subjiceret regendum atque juvandum ; 
licet adhuc esset perficiendum in melius, si in Dei obe- 
dientia permansisset, vit tantam virtutem acciperet, ut jam 
peccare non posset. Ut autem tale et tarn liberum arbi- 

" Joh. cap. 8. ver. 3(i. w 2 Cor. cap. 3. ver. 17. 

x Matt. cap. 6. ver. 12. 



CAP. X. CONTKOVERSLE AB EO MOT.E, HISTORIA. 147 

trium in illo pvimo homine peccare posset, fecit hoc deser- 
tio Dei, et praesumptio sui : dum sub Deo esse negligens, 
et in sua potestate esse volens, amisit donum divinae gra- 
tiae, amisit bonum naturae, et invenit se sub damnatione 
miseriae. 

Post haec dicit iste, " liberam y voluntatem esse naturam 
hominis, ej usque liberum motum ac potestatem movendi ; 
quod sit liberum arbitrium hoc donum Creatoris." Nos 
autem, ut ipsa rei Veritas evidenter ostendit, non dicimus 
hominem esse voluntatem. Quia videlicet aliud est ei esse, 
aliud velle : et ideo non homo voluntas, sed hominis est 
voluntas. Ostendit tamen iste quod, Pelagiano errore, 
secundum naturam tantum hominis liberum arbitrium esse 
sentiat ; et donum esse naturae, non donum gratiae, id est, 
voluntatis hunianae, ut ipse dicit, liberum motum ac potes- 
tatem movendi. Per quod manifeste ostendit ita se sen- 
tire, quod voluntas humana non solum liberum naturaliter 
motum habeat, ut moveatur ad appetendum bonum vel 
malum; sed etiam liberam potestatem, qua faciat ipsum 
bonum vel malum. 

Sed e contrario fides Catholica tenet, contra omnes hu- 
jusmodi errores, quod liberum arbitrium, etsi fuerit in 
homine naturaliter rectum et integrum ante peccatum ; 
tamen peccati merito depravatum, imo amissum, nullum 
habeat motum, id est, appetitum bona? voluntatis implen- 
dae, nisi per occultam gratiam, donante et inspirante illo, 
de quo apostolus verissime dicit; " Deus z est enim qui 
operatur in nobis et velle et perficere, pro bona voluntate." 
Habetnamque, ut jam diximus, naturaliter a creatore insi- 
tum, ut possit velle, ut possit etiam posse quod bonum est : 
ut autem hoc velit, ut hoc possit nempe perficere ; non 
habet ex se, sed ex illo tantum qui operatur in cordibus 
fidelium et velle et perficere pro bona voluntate. 

Triplex 3 enim status humanae voluntatis fideliter intel- 
ligi potest; videlicet, quod primus ille homo ita bona? vo- 
luntatis conditus est, ut si vellet, posset non peccare. 



y Ad cap. VIII. sec. 3. l Philipp. cap. 2. ver. 13. 

a Sec. 4. 



148 GOTTESCHALCI, ET PR,EDESTINATIANiE CAP. X. 

Nunc autem etiam sancti homines, quia ex vitiata illius 
propagatione nascuntur, quamvis velint, non possint non 
peccare : uncle et quotidie veraciter Deo dicunt ; " di- 
mitte b nobis debita nostra." In ilia autem beatitudine qua? 
eis donanda est, tanta virtute solidandi sunt ; ut jam non 
possint peccare ; sicut tanta incorruptionis gratia induendi, 
ut nunquam possint mori. 

At in tantum disputator iste auditorum sensibus et auri- 
bus abuti praesumpsit, ut auderet, velut quidam fabricator 
et figulus mendaciorum, novam liberi arbitrii definitionem 
velut luteam et lutulentam fingere, et quasi magnum ali- 
quid intuentium oculis proponere. Subjunxit enim post- 
haec, etait: " Sitque c talis differentia inter liberum homi- 
nis arbitrium, et ejus substantiam ; ut natura ejus sit in 
voluntate rationali, liberum vero ejus arbitrium in ejus li- 
bertate, sive in motu libera? naturaliter voluntatis, sive in 
munere intelligentiae." Ecce quale liberum arbitrium do- 
cet ; utique Pelagianum, non Christianum : cujus scilicet 
natura sit rationalis voluntas, effectus vero in sua naturali 
voluntatis libertate consistit ; et ex sola et in sola ipsa na- 
turali voluntate habeat libertatem et motum et intelligentiae 
munus. Nos autem, secundum veritatem fidei, ita libe- 
rum arbitrium in homine agnoscimus, ut licet menti ra- 
tionali naturaliter a Deo insitum, et bonum ac rectum 
prima conditione collatum ; tamen peccati merito deprava- 
tum, et naturali virtute spoliatum, nullam possit habere 
ad verum bonum libertatem, nullum bona? voluntatis mo- 
tum, nullum intelligentiae lumen, nisi illius gratia fuerit 
instauratum, qui ait : " Si d vos filius liberaverit, tunc vere 
liberi eritis." 

Quod vero ait, " omnem e praedestinationem praescien- 
tiam esse;" ex parte verum est quidem. Quia omnis 
praedestinatio futurorum non sine praescientia sit, per 
quam ipsa futura praesciuntur. Sed si hoc ideo dictum 
est, quasi nihil amplius agat prsedestinatio in rebus vel de 
rebus futuris, quam praescientia ; manifestissime falsum 

b Matt. cap. 6. ver. 12. c Sec. 6. 

d Joh. cap. 8. ver. 36. e Ad cap. IX. sec. 2. 



CAP. X. CONTROVERSLE AB EO MOTVE, HISTORIA. 149 

est. Quia praescientia ipsas res futurae tantummodo prae- 
sciuntur: praedestinatione vero etiam statuuntur, praefi- 
niuntur et decernuntur. Et ideo prasdestinatio impiorum 
ad supplicium aeternum non tantummodo praescivit, sed 
etiam justo et aeterno judicio statuit ac praefinivit quid 
essent passuri. 

Quod dicit " non' esse Dei praedestinationem nisi de 
his qui praeparati sunt ad aeternam felicitatem ;" sive ex 
suo sensu hoc dixerit, sive ab aliis audierit : Nos tamen 
veraciter scimus, quia iste est error moderni temporis apud 
plurimos, dum non putant pragdestinationem Dei nisi in 
parte electorum in scripturis inveniri ; nee ipsum beatum 
Paulum apostolum in epistolis suis nisi de solis similiter 
electis praedestinationem posuisse. Sed acquiescendum 
et obediendum est humiliter veritati ; et non quod semel 
nobis persuasum est, contentiose defendendum; sed po- 
tius Scriptura sancta diligentius perscrutanda, non solum 
apostolica, sed etiam prophetica, ex qua omnis apostolica 
auctoritas descendit. 

In quibus tamen propheticis testimoniis, (qua? nobis 
B. Apostolus tanta auctoi'itate proposuit; ut nihil omnino 
de hujus rei, id est, divinae in utramque partem praedesti- 
nationis, profunditate et obscuritate, nisi ex eorum firmi- 
tate et evidenti attestatione docere voluerit) illud praeci- 
pue omni pietatis consideratione attendendum est, quod 
nusquamin eisexpresse etproprie verbum pragdestinationis 
sonet : tamen quia ipsae res ad utramque prasdestinationem 
pertinentes manifestissime apparent, et evidentissime de- 
clarantur, confidentissime apostolus ad tantae rei confir- 
mationem atque doctrinam ea assumpsit ; et ita tenenda 
atque intelligenda Ecclesiae tradidit. Sua scilicet aucto- 
ritate et exemplo nos informans et instruens, ut non con- 
tentiose et supervacue de ipso verbo pragdestinationis in 
sanctorum prophetarum eloquiis inter nos disceptemus, 
vel, quod absit, etiam rixemur : sed pacifica et pia intelli- 
gentia, ubicunque res ipsa manifestissime declaratur, in* 

f Ad cap. XI. sec. 1. 



150 GOTTESCIIALCI, ET PRvEDESTINATIANiE CAP. X. 

dubitanter omnino divinam praedestinationem et agnoscere 
et asserere debeamus. 

Proponit etiam quaestionem ; " quomodo g juste judica- 
bitur mundus, quem necessitas praedestinationis cogit 
perire ?" quod absit ut aliquis nostrum dicat. Quia aper- 
tissimas blasphemiae est, ut Deus praedestinationis suae 
praejudicio aliquem cogat peccare et peccando perire. 
Sed praedestinationis suae justo judicio, quos perseveran- 
tes in peccatis punire decrevit, revocat potius a peccatis : 
et salubrem terrorem incutit audientibus, ut timentes cor- 
rigantur, et correcti minime damnentur. 

Similiter falsissimum est, quod affirmare conatur, vide- 
licet, " non h esse ullam praedestinationem pcenae." Si 
enim poena Diabolo et angelis ejus, et omnibus reprobis 
qui cum eis puniendi sunt, non esset praedestinata : nulla- 
tenus Veritas diceret : " Ite 1 in ignem aeternum, qui para- 
tus est Diabolo et angelis ejus." Et quod in fine hujus 
tertise propositionis ponit, " praedestinationem in donis 
divinae largitatis semper intelligendam esse ;" similiter fal- 
sum est. Invenitur enim et veraciter intelligitur, non so- 
lum in donis divinae largitatis, sed etiam in judiciis justae 
damnationis. 

De k quibus, et suo merito, et justo divino judicio, dam- 
natis cum iste dicat, quod in massa damnata ex originalis 
peccati merito sint derelicti, et male vivei*e permissi, et ad 
extremum aeterno igne plectendi ; etiam nolens et contra- 
dicens, nihil aliud dicit, quam divino eos judicio aeterno 
igni praedestinatos. Nam si massa ilia tota damnata est, 
utique justo Dei judicio est condemnata; et condemnata 
sine dubio ad aeternam perditionem atque supplicium. 
Quod quid est aliud, quam hanc eandem massam divino 
judicio damnatam esse ad interitum sempiternum? Ita 
dum veritati resistere conatur, ipsam veritatem etiam no- 
lens ac nesciens invicta ratione confiteri compellitur. 

Mirum 1 est autem quo sensu vel qua ratione possit in- 



s Sec. 2. h Ad cap. XII. sec. 3. 

' Matt. cap. 25. ver. 41. k Ad cap. XIII. sec. 4. 

1 Ad cap. XIV. sec. 2. 



CAP. X. CONTROVERSY AB EO MOT\E, IIISTORIA. 151 

telligi ; ut Deus peccatoribus prsedestinaverit pcenas, et 
peccatores non praedestinaverit poenis. Neque enim quan- 
do eis pcenas praedestinavit et praeparavit, ignorabat qui 
eis puniendi et cruciandi essent. Quod etiam iste confite- 
tur, dicens esse praescitos. Si ergo certissime praesciebat, 
qui illis pcenis justissime puniendi et excruciandi essent : 
quid aliud fecit cum certissimis quibusque certissimas 
pcenas praeparavit ; nisi quod eos certissime pcenis prae- 
destinavit? Omnino enim illi soli eas patientur, quos ille 
passuros praescivit. Quid ergo est immutabili praescientia 
praescisse illos ad pcenas, quam immutabiliter eos pcenis 
praedestinasse 1 Neque enim timendum erat, ut quod cer- 
tissime praesciebat juste futurum, non praedestinaret se 
juste facturum. 

Alia m est autem legum humanarum conditio, quae sic 
statuunt peccantibus certa supplicia, ut tamen qui ita pec- 
caturi sint, qui in illis vel illis suppliciis juste excrucientur, 
penitus ignorent. Et ideo pcenas peccatoribus praeparare 
et praedestinare possunt, quas justas esse noverunt: ipsos 
tamen peccatores quos prorsus ignorant, pcenis praedesti- 
nare non possunt. Quod si scirent certissime personas, 
quae illis suppliciis dignae essent ; possent omnino justis- 
sime, sicut peccatoribus pcenas statuere, ita et ipsos pecca- 
tores certa etjusta definitione pcenis praedestinare : sicut 
in ipsa jam judicii examinatione, quos certissime compro- 
baverint capitalis criminis reos, et mortem eis statutam 
atque decretam ex legibus recitant, et manifesta sententia 
ipsos morti adjudicant. Quod eis utique prsestat judicii 
certa cognitio : ut sicut peccatoribus pcenas, ita et ipsos 
peccatores pcenis praedestinare audeant. 

Si ergo utrumque boc recte et juste in humano judicio, 
certis cognitionibus informato atque formato, potest fieri, 
ut et pcenae peccatoribus, et peccatores pcenis justo et 
irreprehensibili judicio decernantur; nee tamen aliquis 
talium reorum vel per ipsas leges vel per ipsos judices ad 
peccandum cogitur, sed tan turn quia peccavit juste puni- 
tur: quanto incomparabiliter et ineftabiliter in divino ju- 

ni Sec. 3. 



152 GOTTESCHALCI, ET PR^DESTINATIANiE CAP. X, 

dicio fieri omnino credendum est, ut (quoniam et ipsas 
poenas quae peccatoribus juste debentur, et ipsos pecca- 
tores quibus debentur aeterna scientia novit) cum nulli sit 
ipse auctor vel causa peccati, justissime tamen et poenas 
peccatoribus quas justissimas novit, et peccatores, num- 
quam sibi ignotos, sed aeterna veritate notissimos, aeternis 
praedestinet poenis ? Neque enim aliquis nostrum dicit, 
quod iste tarn frequenter objicit, quod Deus praedestina- 
tione sua aliquem cogat ad peccandum, sed tantummodo 
pro his quas peccavit ad luendum supplicium : sicut nee 
leges ipsae decernendo supplicium, compellunt ad pecca- 
tum ; sed tantummodo quod spontanee et voluntarie pec- 
catum est, justa damnationis ultione non relinquunt impu- 
nitum. 

Ergo" quod dicit, Deum non praedestinasse poenas vel 
peccata : de peccatis utique verum est, quia non prsedesti- 
navit nisi quas fuerat ipse facturus ; quae utique omnia et 
bona et justa sunt : de poenis autem manifeste falsissimum 
est ; quas non solum praedestinavit, sed etiam prasparavit. 
Sicut ipse Dominus in evangelio dicit. " Discedite a me 
maledicti in ignem aeternum qui paratus est Diabolo et an- 
gelis ejus." Adjungit exemplum Judae satis absurde et 
incongrue ; et statim subjungit, dicens ; " Poenas mala 
esse, ideoque non a Deo, a quo malum non sit." Contra 
illud quod ipse Deus per prophetam testatur, dicens : 
" Ego 15 Dominus faciens pacem et creans malum." Unde 
et alibi scriptum est : " Si q erit malum in civitate quod Do- 
minus non fecit." Et iterum : " Bona r et mala, vita et 
mors, paupertas et honestas, a Deo sunt." 

Et ideo fideliter discernendum, aliud esse malum, id est, 
vitium contrarium bono, quo utique non est a Deo, sed vel 
a Diabolo inventum, vel ab homine commissum: aliud 
vero esse malum, quod significat aliquam afflictionem, vel 
temporalem vel aeternam ; ut sunt fames, pestilentia, hos- 
tilitates, vastationes, mors, et ipsa qua? appellantur aeterna 



» Ad cap. XV. sec. 2. « Matt. cap. 25. ver. 41. 

p Esai. cap. 45. ver. 7. 1 Amos cap. 3. ver. G. 

r Eccl. cap. 11. ver. 14. 



CAP. X. CONTROVERSY AB EO M0T7E, HISTORIA. 153 

supplicia. Quae utique omnia a Deo sunt ; quia non nisi 
ejus justa dispositione, et justo ejus judicio, praeparantur 
vel inferuntur. Iste autem qui pcenas illas aeternas a Deo 
non esse confirmat, compellandus est ut dicat, a quo eas 
esse putet : utrum a Diabolo cui sunt praeparatae : an ab 
hominibus quibus pariter cruciandi sunt ; an a nullo, ut 
sine aliquo auctore coaeternae Deo existant ? 

Quae s cum ita sint ; cur ipse omnipotens Deus, qui est 
auctor et factor omnium rerum, non recte et veraciter intel- 
ligatur sive credatur etiam praedestinator tarn justorum et 
tarn ordinatorum suppliciorum ? Licet enim patientibus et 
sustinentibus ilia supplicia videantur esse mala ; apud ilium 
tamen aeternum judicem non sunt mala, quia justa, et nihil 
jus turn potest dici malum. Ipse ergo et praedestinavit et 
praeparavit ilium aeternum ignem, de quo ipsa Veritas ait : 
" Qui' paratusest Diabolo et angelis ejus." Certe omnes 
consonanter fatemur, Deum praedestinasse omnia quae 
ipse esset facturus : et utique tarn magna, tarn justa et 
aeterna judicia nemo praeter ipsum facturus est. Si ergo 
ad ejus opera pertinent, nee ab alio fieri possunt : cer- 
tum est omnino, nee dubitari debet, quod ipsum habent 
praedestinatorem, quern auctorem atque factorem. 

Hinc u B. Judas apostolus, cum de impiisimis haereticis, 
qui Ecclesiam Domini ab ipsis apostolicis temporibus 
usque ad finem saeculi et impugnaverunt et impugnaturi 
sunt, loqueretur ; ut ostenderet eos aeterno et justo Dei 
judicio in reprobum sensum traditos, ut tanta ac talia 
contra Deum loqui auderent, et ad ultimum eodem divino 
judicio aeterna perditione damnandos, ita dicit. " Subin- 
troierunt w enim quidam homines qui olim praescripti sunt 
in hoc judicium impii : Domini nostri Jesu Christi gratiam 
transferentes in luxuriam,et solum dominatorem Dominum 
nostrum Jesum Christum negantes." Ubi etiam quam 
olim et quam multis antea seculis hoc de eis fuerat prae- 
nuntiatum et prophetatum ostendens, post multa subjun- 
git. " Prophetavit* autem et de his Septimus ab Adam 

s Ad cap. XVII. sec. 1. ' Matt. cap. 25. ver. 41. 

" Ad cap. XVIII. sec. 1. w Jud. ver. 4. 

* Jud. ver, 14, 15. 



154 GOTTESCHALCT, ET PR^DESTINATIANiE CAP. X. 

Enoch dicens : Ecce venit Dominus in Sanctis millibus 
suis, facere judicium contra omnes, et arguere omnes im- 
pios de omnibus operibus impietatis eorum, et de omni- 
bus quae locuti sunt contra eum peccatores impii." De 
quorum etiam aeterna damnatione et poena horribili 
eis praeparata et reservata manifestissime adjungit di- 
cens: " Sidera y errantia, quibus procella tenebrarum in 
aeternum servata est." Quid enim evidentius de praedes- 
tinatione impiorum ad seterni jvidicii damnationem ; quam 
quod hi homines impii, tanto olim et tantis antea saeculis, 
et divino judicio et prophetico vaticinio praescripti sint in 
hoc judicium? 

Nee tantae absurditatis esse debemus, ut quia beatissi- 
mus patriarcha et propheta Enoch septima ab Adam ge- 
neratione prophetavit ; putemus quod tunc Deus omni- 
potens aliquid statuerit ac praedestinaverit, quod in ejus 
a*terno judicio atque consilio non fuerit. Cum omnino in 
illius incommutabili aeternitate nulla possit esse nova vo- 
luntas, nulla recens dispositio: sed quod apud ilium erat 
praefinitum aeternaliter, hoc congruentissimo ordine hoc 
et prophetari et impleri voluit temporaliter. Ad illorum 
quidem damnationem et judicium, qui talia erant ausuri 
atque facturi : ad probationem vero et exercitium Eccle- 
siae suae, quam etiam per talium impugnationes et contra- 
dictiones et diligentius erudiri, et excellentius disposuit 
clarificari; sicut et apostolus dicit. " Nam 2 oportet et 
haereses esse, ut et qui probati sunt, manifesti fiant in 
vobis." Si ergo quaerimus justam et aeternam Dei praedes- 
tinationem in malis ad judicium damnationis, audiamus 
quia homines praescripti sunt in hoc judicium impii ; et 
praescripti non tarn temporaliter sermone prophetico, 
quam omnino aeternaliter divino judicio : quia utique quod 
erat apud Deum aeternaliter praefixum, hoc per prophe- 
tam temporaliter est praedictum atque praescriptum. Si 
quaerimus, utrum eis aeterno Dei judicio poena et suppli- 
cium sit praeparatum, audiamusquoddeipsis dicitur; " qui- 
bus procella tenebrarum in aeternum servata est :" atque 

y Jiul. ver. 13. * 1 Cor. cap. 11. ver. 19. 



CAP. X. CONTROVERSY AB EO UOTJE, HISTORIA. 155 

ita divinae veritati fideliter acquiescentes, nee impios pce- 
nis, nee poenas impiis divinitus praeparatas ullatenus dubi- 
tare poterimus. 

Ac per 3 hoc absit omnino a nobis, quod iste dixit et quasi 
definivit, " praedestinationem et prasfinitionem Dei, nihil 
aliud esse quam praevisionem :" quia iste sensus manifeste 
impius est; ut quasi tantummodo praeviderit Deus quid 
quisque esset facturus, vel quid pro factis suis passurus, 
et nihil de illo qui vel male erat acturus in suo aeterno 
judieio praedestinaverit vel praefinierit. 

Quod autem dicit de Deo, quia " peccatores b in massa 
originalis peccati reliquit :" si dixisset reprobos, aut pu- 
niendos sive damnandos, profecto verum esset. Ipsi enim 
id est, reprobi, puniendi atque damnandi, remanent, in 
massa ilia ex Adam generaliter damnata : quia non eos 
inde discrevit figulus ille omnipotens, qui " ex c una eadem- 
que massa facit aliud vas in honorem, aliud vero in con- 
tumeliam." Nunc vero quod dicit, quod Deus peccatores 
in massa originalis peccati reliquit, non omnino potest esse 
verum : quia utique peccatores inde discrevit ac liberavit 
ille, qui dicit: " Non d veni vocare justos, sed peccatores." 
Et de quo apostolus ait: " Fidelis 6 sermo et omni ac- 
ceptione dignus, quia Christus Jesus venit in hunc mun- 
dum peccatores salvos facere." Veruntamen, quia non 
dixit omnes peccatores in massa ilia reliquit, quod utique 
apertissime falsum esset, sed dixit indefinite, peccatores 
in massa ilia reliquit, quod potest intelligi et ex parte, stet 
utcunque quod dictum est. 

Sed quia totum hoc, quod de illis qui in massa origi- 
nalis peccati relicti sunt dicit, non ob aliud replicat ; nisi 
ut eos tantummodo peccati originalis vinculo obstrictos, 
nullo Dei judieio asserat ad pcenam praedestinatos : quae- 
rendum ab eo est, et a caeteris qui ita sentiunt ; utrum 
aliquo Dei judieio factum sit, ut tanta multitudo generis 
humani illi peccato originali fieret obnoxia, ac per hoc 
etiam aeternae morti debita, an non ? Si enim nullo Dei 

a Sec. 2. b Sec. 4. 

c Rom. cap. 9. ver. 21. A Matt. cap. 9. ver. 13. 

c 1 Tim. cap. 1. ver. 15. 



156 GOTTESCHALCI, ET PRvEDESTINATIANiE CAP. X. 

judicio, sed tantummodo naturali cursu vitiatae originis 
hoc factum est, ergo sic peccatum tantummodo in eos 
naturaliter ex illo primo homine transfusum est, ut nulla 
peccati ejus damnatio in eos transfunderetur ; et cucurrit 
in eos ex Adam sola origo peccati, non etiam justa pcena 
peccati. Sed manifeste apostolus dicit ; quod " per f unum 
hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum 
mors, et ita in omnes homines pertransiit." Vere ergo ex 
uno, et per unum hominem, non solum peccatum sed 
etiam pcena peccati mors intravit in mundum. Cujus ju- 
dicio, nisi illius qui homini praedixerat; " Quacunque s die 
comederis ex eo, morte morieris?" 

Quia comedere ex illo ligno vetito, hoc fuit utique pec- 
catum ; pcena vero peccati, hoc quod consequenter ad- 
junctum est, " morte morieris:" quod utique non de sola 
ista morte corporis comminatus est: sed de ilia quae pec- 
cando facta est in anima, quia " anima' 1 quae peccaverit, 
ipsa morietur," et de secunda etiam morte quae erit in 
damnatione aeterna ; ad quam reatus illius primi peccati 
omnino omnem hominem trahit, nisi Christi gratia libe- 
retur. Cum ergo haec Deus dixit, non solummodo ter- 
rorem audienti incutere voluit, sed quod justum aeterno 
judicio suo statuit, ilia comminatione manifestavit j ut vi- 
delicet, justo et aeterno ejus judicio, si homo illud pecca- 
tum admitteret, primum animae mortem incurreret, secundo 
etiam corporis morte dissolveretur, tertio etiam secunda 
morte damnaretur : et haec tota damnatio, et in anima scilicet, 
et in corpore, et post corpus, cum ipso peccato in omnes pos- 
teros transfunderetur. Et ideo judicium aeterni consilii et 
justitiae suae, quod in illo primo et vino homine inchoandum 
judicavit, in omnem ejus progeniem transmisit ; ut illo 
justo ejus judicio, quicunque ex ilia massa damnata Christi 
gratia non fuisset discretus, prima ilia divini judicii sen- 
tentia aeternae damnationi teneretur praedestinatus. Et 
ideo reprobos non reliquit tantummodo in massa originalis 
peccati, quasi nihil de eis statuens atque definiens : sed 
etiam judicavit, ut aeternum et justum ejus judicium, quod 

f Rom. cap. 5. ver. 12. s Genes, cap. 2. ver. 17. 

'' Ezech. cap. 18. ver. 4. 



CAP., X. CONTROVERSY AB EO MOT/E, IIISTORIA. 157 

praecessit in radice, sequeretur in germine ; et quod coepit 
in parente, necessario impleretur in sobole. 

Nam nulla omnino apud fideles dubitatio est, quod 
omnipotens Deus antequam peccaret homo, prasscivit eum 
utique peccaturum, ita etiam praedestinavit, quid justo ejus 
judicio esset passurus. Et quod in illo juste judicando coe- 
pit, in tota illius progenie eadem praescientia, eadem prae- 
destinatione judicii, eadem justitia damnationis implevit. 
Sed haec verba nulla ratione fulta, quod Deus reprobos in 
massa ilia damnationis reliquerit, nee aliquid de eorum 
praedestinaverit damnatione ; ex libello quern Groaci Hy- 
pognosticwn 1 appellant, quern etiam ex falso titulo, ple- 
rique sancti Augustini esse putant, assumpsisse videtur. 
Quern libellum non esse sancti Augustini, et stylus ipse 
demons trat, et sensus non solum sancti Augustini scriptis, 
sed etiam fidei contrarius, et testimonia ex nova ilia edi- 
tione qua nos utimur sumpta: cum ille contra hasreticos 
disputans, et de causis fidei agens, continue ex antiqua 
editione convincat contradicentes, et ex ipsa instruat 
fideles. 

Et quia iste, cujus verbis, auxiliante Domino, utcumque 
respondimus, in philosophicis regulis et syllogisticis argu- 
mentationibus gloriatur : audiamus in fine fideliter et obe- 
dienter beatissimum Christi antistitem et confessorem 
Hilarium, ita istiusmodi homines redarguentem, atque 
dicentem. " Oportuerat k homines religiosam divinarum 
rerum scientiam praeferentes, ubi evangelicae atque apos- 
tolicae praedicationis Veritas praeferebat 1 , callidae philo- 
sophies tortuosas quaestiones abjicere, et sectari potius 
fidem quae in Deo est : quia sensum infirmum facile fidei 
suae praesidio sophisma syllogisticae interrogationis exu- 
eret; cum captiosa propositio responsionem simplicem, 
sibique secundum interrogationem rerum obsecundantem, 
ad ultimum jam sensus sui interrogatione spoliaret: ut quod 
professione amisisset, id jam conscientia non tencret." 

1 al. Hypomnesticwn. 

k Hilar, de Trinitatu lib. 12. op. pag. 1121. 

1 prcscellebat. 

VOL. IV. M 



I • oo'l I !.'.< MA I.' I R1 1-1' /I Ml.'. I I./.'l I/-. './I CAP v.l 



CAP. XI 



.'(.>.. | I'mmI. i,1i'i 'I I l< :<:: in', I ( ,l ■ ■",/.'», Jt'll,l:/|,, I .,,;,.) |J ,,< ,, / H I ' 1,1' j.i I • , 

i!.. i. .../in-. ':.,.!.. i< ii |] ..,<,.,..■ i,<., < .... .. QotU ■ t,..i. i patronl , <?<Utl 

A i.v/.ic-.ir. cundctn 8cotum ( ex v.-mr. veterum doctortsfn 
i' itimoniif, o Prudcntio epiicopo I riea* fine lifw i < • con* 
m< in. (in ( ), indc titulun datum " Liber Johanni Scot! 
< 101 >< < tu i a PrudcntiOj live a caHerfs Patribiw, videliccl 
;i Ciregorio, llieronymo, L'ulgcntio, utouc Aimn tine " If 

VetO *■?. NmoI.h I .ihn ii|.j)( Her tilr- |j|>r;iM.i in Aii"ii fmi 

Xhuani bibliothecam traductuft, Lutetks nunc a Puteanin 
fratribug pontsidetur. Cui" ha?c ."I Wcnilonem Scnonctwcin 
nrclih - i > j ■ .# :opum priefixa cernitur cpiftoUv 

II. vi . • Btl mi.., |... I.i i t I,. ;,li | in,', |,',,,I|I,' i i r,l' , (,., ■.!'„<■ M,,r l| <,,,,,,' ,,>l.i ',,'., 

ii', ■ ii in.. i|tn oxlmictaU clflriwiitno Gutmiloulj I'ruAentiiu mUtrti&m In D<wnl 

»|i, : ; ..lilli l,i 

" Arnnii':, prout decet atone opoi t< 1 1 /.'!'< Catho 
liens fidei, <i, v<i;r, c inn ji.iii , afi'cctu, Pater bcatL imc, 
nn iii mini quandam ichcdulam decern et novcm capituUi 
<oiii.Mniii.cni> » ■/. libro cujundam Scoti iclcctej ;i noting 
tit .ii , < 'jii'/d.im mode intellectu divertentifl« rogani el 

mourn '., lit f|iiariin<jiir in n . ;i v< to r /oi hit ;uil i.'i <orri|,< 
ij.vcm, iiiik iiKjur <lr lihii-. r v.-inndici I Ct rat holi'orinn 

doctomm auctoritatibui dovianti capitulo congruu depro 
mrrrm abunde refpon*a< Quibui decui i olliciteque 
pernpectU, ropeH in «i: Pclagianae vesu inn perfidie, < I 

;iliouolir:, ()ii"(iii; .inirnl i.nii, (Jollyi i.Mionuii'iur h:»Trlico 
rum l'iH'io'.it;il( m : rjuoi'iini [rrron :,| minfo ;i ( ,';<iholn < 

lidri cultoribui ■"' propugnatoribui v.ilidi imi confutatij 
1 Bx NicoL CfttnuzAtii promptuAi^v) ontiquitatum Tri ■>■■.]%. 



- 

■ ■ ■ 

( J 

mam pararem appellor*; ; 

• . ■ 

.- . tiinidifitr istti] 

'. • ■ • • . . . 

libru:: • 

... . 

- 

.... ... .... 

- • J Jiani, \h 

Jnltanttm J 

jrn 
Ji;.; - • .-if;rrjjar- 

Nam et | \)> > , 

ahmuu, f. gratia 

per m; un bapl imiJi gs 

vlJUt'J';.' ■._•••• . 

[,. ..'.• J'- - tantm < r ipturaru aa 

tectum, patrurnqus; Cath<; 
I MM .-:•.:.• • i I | ' ' 

ftfnilH ei ao> fuerit aotitaturr.. O . -. 

a | prase p • • e beatifiiMO Auj 

;ime abundantuwimeque i la- 

unp tio nw a pHi lectori!) credidi jndican- 
ng monttUj dictaafc 
offeram pro ■•... portione in Aonara taberi i iH Domini 
ei quae potion; reliiw potiorib 

: 



160 GOTTESCHALCI, ET PR^EDESTINATIANTE CAP. XI. 

que melius valuerint et voluerint, offerenda. Nee posse, 
ut ait S. Hieronymus, alterius opes alterius paupertate 
f cedar i. Fidens igitur in ejus gratia, qua praevenimur ut 
bene velimus, subsequimur ne frustra velimus ; revolutis 
patrum consonis per omnia paginis, quid quisque eorum 
antidoti contra eadem venena confecerit, decerpere fide- 
liter curavi, prsefixo cujusque doctoris nomine, libroque 
pariter intimato. Verba quoque ejusdem Joliannis, ut ab 
eo digesta sunt, pluribus locis inserui, preeposito etiam 
nomine ipsius, cum praecedente illud nota quae Graece 
dicitur O^ra, quam sententiis capitalibus damnandorum 
aliqui b prasscribere solebant. In multis enim non verba 
ejus interposui, quae loquacitate nimia legentibus fasti- 
dium ingerunt ; sed sensibus eorum pro captu meae pusil- 
litatis veraciter obviavi. Ubicunque autem mei sermonis 
interpositio necessarium locum expetit, ne quid rnihi tri- 
buerem, si quid boni suprema gratia per meae linguae 
organum loqueretur, notam superponere studui, quae ab 
artigraphis c Chrisimon d nuncupatur : quoniam velut mo- 
nogramma nominis Christi effigiare quodammodo cernitur : 
ut ejus totum ostenderem, quidquid benignitatis ipsius 
largifluis indebitisque muneribus imbibissem. Illud etiam 
necessario credidi praemonendum, ut tuae beatitudinis per- 
spicacia subtiliter solliciteque attendat, quantis se idem 
Johannes contrarietatibus impugnet, qui ea quae nunc 
adfirmat post denegat, et quae modo loquaci vanitate dif- 
fitetur, postmodum vana loquacitate confitetur : adeo ut 
aut non viderit quid dixerit, aut a nullo unquam videri 
putaverit." 

" Quaeso igitur, ut omnia vigilanter studioseque perme- 
tiens, quidquid fideliter dictum judicaveris, auctori Do- 
mino gratias agendo deputes : si quid vero (quod absit) 
secus reperies, imbecillitati meae compatiens, emendare 
ne difFeras. Sicque fructum piae devotionis duplicato fce- 
nore consequeris ; si et votis pie jubentis pie prolata re- 



b alioqui, legit Barthius, adversar. lib. 29. cap. 15. 
c Vid. eundem Barthium, lib. 18. cap. 14. 

d Xl°>) cr< / <0 "- Vid, Casaubon. pag. 59. notarum in Platonem Diogenis La- 
ertii. 



CAP. XL CONTROVERSY AB EO MOT/E, IIISTORIA, 101 

spondeant, et alio nitentia ad suura tramitem dirigantur. 
Orantem pro meis multipliciter prasvalentibus mentis et 
corporis infirmitatibus sanctissimam paternitatem tuanij 
virtus omnipotentis gratis Dei vigentem ac sospitem ju- 
giter conservare dignetur." 

De censura vero ilia iniquiore, quam opusculo lmic in 
manuscripto exemplari ab antiquario praefixam fuisse 
commemoravimus 6 , Caspar Barthii f conjectura est ; " po- 
tuisse censorem ilium Pelagianas Scoti diatribas, quarum 
vestigia in Prudentianis forte relieta, oculo non satis attento 
pellegisse,etinde notaminnocentiepiscopoimpegisse." Non 
enim breves tantum illas novemdecim capitulorum sum- 
mas, ut fecit Floras, sed ipsa quoque Scoti pluribus in lo- 
cis verba, ex integro illius operedescripta,responsioni suce 
inseruit Prudentius. Nisi putandum potius, ex Semipelagia- 
norum numero fuisse censorem ilium, vel, quod Flodoard o 
et aliis annalium scriptoribus accidisse videmus, Rabani 
et Hincmari partibus adversus Gotteschalcum nimium 
favisse: turn enim de Prudentii dogmatibus sinisterius 
eum judicasse, nihil est mirandum. Cum enim iEneas, 
qui synodo Carisiacae interfuerat, in Parisiensi Ecclesia 
episcopus esset ordinandus : pro Gotteschalci parte capi- 
tula nonnulla edidit Prudentius, illis quae in Carisiaco 
conventu constituta fuerant, opposita, quibus si episcopus 
postulatus subscribere recusaret, ordinationi ejus se ne- 
quaquam assensurum, missa per vicarium tractoria sua, 
protestatus est. Eam g vero integram, quandoquidem ad 
earn de qua agitur causam in primis facit, transcribendam 
hie curavimus. 

Patri venerabili [Guenitoni metropolitano Senonicas sedis Antistiti] et cacteris 
patribus fratribusque sinccrissime diligendis, atque coepiscopis reverendis, 
Prudentius aeternam in Domino salutem. 

" Quantum ad meritum peccatorum meorum spectaf, 
justissimo Deijudicio, quantum vero ad indebitas atque 
indeficientes ejus misericordias pertinere dinoscitur, nrisc- 

e Supra, rap. 8. pag. 86. f Barth. adversar. lib. 18. cap. 11. 

s Ex Appendkc tomi 2. conciliornm Gallia;. 



162 COTTESCHALCI, ET PRyEDESTINATIAN^ CAP. XI. 

ricordissimo ipsius munere, infirmitatibus pene omnibus 
notis depressus, sancto desiderabilique vestro conventui 
adesse prohibeor. Quod autem possum, praesentibus li- 
teris, atque legato nostra? Ecclesise presbytero Arnoldo, 
mei consensus praesentiam eatenus exhibeo, ut is qui ordi- 
nandus est, si apostolicae sedis omnibus institutis, et bea- 
torum patrum Innocentii, Zosimi, Bonifacii, Xysti, Leo- 
nis, Gelasii, Ccelestini, Gregorii, Hilarii, Ambrosii, Au- 
gustini, Isidori, Primasii, Fulgentii, Hieronymi, Cassio- 
dori, Bedae, aliorumque adaeque catholicorum atque or- 
thodoxorum virorum scriptis dictis, ac specialiter super 
quatuor capitulis, quibus omnis Ecclesia Catholica ad- 
versus Pelagium, ejusque haereseos sequaces, pugnavit ac 
vicit, atque ad posterorum memoriam litteris auctoritate et 
veritate plenissimis mandavit, confitendo subscribere, et 
subscribendo confiteri voluerit; ejus me ordinationi con- 
sentaneum esse profiteor. Sin alias, prorsus neque assen- 
tior, neque fidelibus Christi assentiendum suadeo. Capi- 
tulorum vero quatuor praemissorum seriem, quamvis res- 
train prudentiam multo vivacius, quam meara extremita- 
tem compertam esse non dubitem, necessario tamen bre- 
viter adnectendam judicavi, ut facilius quid sentiam, cui 
veritati consentiam, vestra bonitas recognoscat. Vide- 
licet : 

I. Ut liberum arbitrium in Adam merito inobedientiae 
amissum, ita nobis per Dominum nostrum JESUM Chris- 
tum redditum atque liberatum confiteatur, interim in spe, 
postmodum autem in re, sicut dicit apostolus : ^e' 1 enim 
salvi facti sumns ; ut tamen semper ad omne opus bonum 
Dei omnipotentis gratia indigeamus, sive cogitandum, 
sive inchoandum, operandum, ac perseveranter consum- 
mandum ; et sine ipsa nihil nos posse ullatenus, aut cogi- 
tare, aut velle, aut operare sciamus. 

II. Ut Dei omnipotentis altissimo secretoque consilio 
credat, atque fateatur, quosdam Dei gratuita misericordia 
ante omnia saecula praedestinatos ad vitam ; quosdam im- 
perserutabili justitia prsedestinatos ad pcenam : ut id vide- 

11 Rom. cap. 8. ver. 24, 



CAP. XI. CONTROVERSY AB EO MOT/E, IIISTORIA. 1G3 

licet, sive in salvandis, sive in damnandis, praedestinave- 
rit, quod se praescierat esse judicando facturum ; dicente 
propheta : Qui 1 fecit qucefutura sunt. 

III. Ut credat et confiteatur cum omnibus Catholicis, 
sanguinem Domini nostri JESU Christi pro omnibus 
hominibus ex toto mundo in eum credentibus fusum ; non 
autem pro illis qui nunquam in eum crediderunt, nee ho- 
dieque credunt, nunquamque credituri sunt, dicente ipso 
Domino: Venit k enim flius hominis non ministrari sed 
ministrare, et dare animam suam in redemptionem pro 
multis. 

IV. Ut credat atque confiteatur, Deum omnipotentem 
omnes quoscunque vult salvare, et neminem posse salvari 
ullatenus, nisi quern ipse salvaverit : omnes autem sal- 
vari, quoscumque ipse salvare voluerit. Ac per hoc qui* 
cumque non salvantur, penitus non esse voluntatis illius 
ut salventur ; dicente propheta : Omnia 1 qacccunque vo- 
luit Dominus fecit in coclo, et in terra, in mart et in 
omnibus abyssis." 

" Et licet quaedam sint alia, quibus in Pelagio damnatis 
universaliter Ecclesia consenserit, sategerit, atque sub- 
scripserit ; haec tamen specialiter ad versus eum, ej usque 
complices, per apostolicam sedem, instantia beatissimi 
Aurelii Carthaginensis episcopi, atque Augustini, cum 
aliis ducentis quatuordecim episcopis, ab ejus pravissimis 
sensibus eruta, vindicata, et multis tarn epistolis quam 
libris toto orbe vulgata, omnis hodieque gaudet, confite- 
tur, praedicat, et tenet, atque tenebit Ecclesia. His per 
omnia consentaneam praedicabilem paternitatem fraterni- 
tatemque vestram gratia superna invictam atque praevali- 
dam, et suo munere gaudentem, perpetuo conservare dig- 
netur." 

Hisce capitnlis, accepta hac epistola, subscripserit 
/Eneas necne, pro certo non habemus ; subscripsisse ta- 
men, ex eo nobis maximc fit verisimile, quod inter Lupi 



' Esa. cap. 45. vcr. 11. juxta LXX. 

k Matt. cap. 20. ver. 28. ' Tsal. 135. vcr. C. 



164 G0TTESCHALCI, ET PR^DESTINATIAN^E CAP, XI. 

Ferrariensis epistolas una reperiatur (ordine nonagesima 
nona) in qua et ejus veracem doctrinam commendat, et ordi- 
nationem ejus Prudentius cum reliquis episcopis pariter con- 
firmat. Inde vero satis elucescit, quantopere doctores Galli- 
canos ista Gotteschalci causa exercuerit: de qua etiam, 
scripta ad Lugdunensem Ecclesiam epistola,episcopus qui- 
dam significavit ; " quantum" 1 apud eos esset de hiscequaes- 
tionibus inquirendi studium, et quanta dissonantia senten- 
tiarum, quantaque aviditate desideraretur, ut de his rebus 
aliquid certum et absque ambiguitate sequendum inveniri 
et ostendi posset." Turn " quosdam", qui adversus Got- 
teschalcum scripserint, fere sex numero memoravit : nee 
tamen aliquem eorum ad rem de qua quaeritur sufficienti 
ratione satis fecisse conquestus est;" deinde haec subjunxit 
verba. " Quae autem inter nostros inde sit maxima con- 
tentio, vobis significo. Quidam dicunt Augustinum edi- 
disse libellum quern HypognosticwnP praeintitulavit. Et 
quidam nostrorum dicunt, non a praefato viro evmdem li- 
bellum esse editum : quod mendacium esse cito probare 
poterit, qui secundum libellum Augustini quern in Gene- 
sim contra Manichaeos edidit, ad finem usque perlegerit ; 
ubi demonstrat se ipsam quaestionem cum aliis quinque 
contra rabiem Manichaeorum edidisse. Et propterea in 
Retractatione nihil inde commemorat ; quia quaecunque 
aliorsum de prsedestinatione dixerat, in eodem libello cor- 
rigere videtur." 

Quibus hoc responsum retulit Remigius Lugdunensis 
archiepiscopus. " His q verbis quid aliud in primis re- 
spondere possumus, nisi quia de his rebus (auxiliante et 
protegente divina misericordia) nullus labor, nulla necessi- 
tas nova inquirendi, et inveniendi et scribendi apud eos 
extitisset, nee tanta dissensio et contentio exoriri potuis- 
set : si remoto omni praesiunptionis atque animositatis 
studio, sola apud illos Veritas in sanctorum patrum dogma- 
tibus, etecclesiasticis definitionibus, quorum rectissimam fi- 
dem et fidelissimam doctrinam semper honorabiliter et 



m Tom. 9. Biblioth. Patr. part. 1. pag. 1072. C. edit. Colon. 

» Ibid. pag. 1053. E. ° Ibid. pag. 1072. C. D. 

p al. HypomnesticGm. i Ibid. pag. 1072. E. F. 



cap, xr. controversy: ab eo mot.e, iiistoria. 165 

fideliter et secuta est, et sequitur, et sequetur Ecclesia, 
unanimiter, et humiliter atque obedienter inquireretur, 
et quod inventum esset, pacifica et tranquilla pietate omni- 
bus sequendum proponeretur, et. commendaretur : nee 
propter unum libellum usque hodie incerti auctoris, et in- 
usitati atque nullatenus recipiendi sensus, de quaestione 
praescientias et praedestinationis Dei, tarn claris et tanta 
firmitate solidatis ecclesiasticae veritatis institutionibus 
praeferre maluissent. Quid enim causae extitit, ut ilia 
omnia postponerentur, et Scripturae sanctas Veritas minus 
discussa et considerata negligeretur, et his omnibus, quod 
nullo certo auctore, nulla vera ratione, fultum est, sequen- 
dum potius judicaretur ? nisi a parte ipsum contentionis 
malum, quo semel praesumpta sententia, et sensus inconsi- 
derate prolatus obstinate potius defendendus, quam salu- 
briter putatus est corrigendus. Unde etiam satis mirari 
non possumus, quomodo illae quinque vel sex quaestiones 
a beato Augustino contra Manichaeorum rabiem prolatae 
esse credi potuerint: cum sicut et multipliers libri ejus- 
dem sancti Doctoris testantur, et ipse Hypomnesticwn 
libellus manifeste ostendit, a Pelagianis primum ha?reticis 
contra fidem Ecclesiee sint objects, et ad eorum confuta- 
tionem diligentius sint tractatae ; certissime autem, quando 
illos libros beatus Augustinus de expositione Genesis con- 
tra ManichaDOS scripsit, nee dum Pelagiani auditi aut ex- 
orti fuerint, sed longo post tempore ecclesiam Dei ccepe- 
rint impugnare." 

Eodem quoque tempore a Remigio ad Hincmari simul 
et Rabani, adhuc superstitis, epistolas edita est responsio. 
Remigii enim Lugdunensis nomine a Johanne r Maldonato 
citatur. Liber de tribus episcoporum epistolis : cui pos- 
tea ex Nicolai Fabri apographo, a quo authoris nomen 
aberat, in lucem emisso, Lugdunensis Ecclesiae titulum 
praefixit editor ; primorum libri verborum authoritate fre- 
tus, quae ita sese habent. " Quorundam venerabilium 
virorum trium videlicet episcoporum, ad Ecclesiam nos- 

'' Maldonat. in Mutt. cap. 20. ver. 28. ct Joh. cap. 17. ver. 9. 



lt>6 GOTTESCIIALCI, ET PRiEDESTINATMNJE CAP. XI. 

tram, id est, Lugcluncnsem epistola? perlatae sunt. Ex 
quibus duae priores siinpliciter et sinceriter de quadam 
profunda et perplexa queestione, qua? jam per aliquot an- 
nos inter plures, multa et varia disceptatione vel etiam 
contentione, versatur, de veritate scilicet divinae prsescien- 
tise et praedestinationis, et quid ipsis videretur aperuisse 
et exposuisse, et quid prazfata Ecclesia nostra, Deo inspi- 
rante atque auxiliante, de eadem re sentiat, ut eis vere et 
fideliter respondeatur, attentius flagitare et exigere nos- 
cuntur." 

Ecclesiae vero suae hac de re sententiam, septem regulis 
comprehensam, explicat Remigius. Quas divinarum scrip- 
turarum primum, deinde antiquae Ecclesia? et orthodox- 
orum Patrum auctoritate confirmat. 



Remigii s Lugdunensis, De veritate praescientiae et praedestinationis, septem 

regulse. 

I. 

" Ut omnino firmissime ac fidelissime teneamus, quia 
omnipotens Deus nihil ex tempore praescierit vel praedes- 
tinaverit : sed sicut ipse absque ullo initio aeternus et in- 
commutabilis est, ita ejus praescientia ac praedestinatio 
sempiterna atque incommutabilis sit. Nulla enim Deo 
nova voluntas, nullum novum consilium, nulla nova dispo- 
sitio, nullum novum judicium, quasi ex seterno apud ipsum 
et in ipso non fuei"it, sed postmodum esse cceperit. Nihil 
namque ejus divinitati est accidens ; nihil in ejus deitate 
potest augeri, vel minui, vel mutari. Et ideo quicquid 
pracscivit, aeternaliter praescivit, quicquid prsedestinavit 
proculdubio aeternaliter praedestinavit." 

II. 

"Nihil omnino esse aut fuisse aut futurum esse potest 
in operibus Dei, quas sive in condendis, sive in regendis, 
sive in consummandis vel finiendis creaturis agit, quod non 
ipse in suo aeterno consilio atque judicio, et veraciter prae- 

s Tom. 9. Biblioth. Patr. part. 1, pag. 1054. 



CAP. XI. CONTROVERSY AB EO MOT.E, IIISTORIA. 167 

scierit, et immobilitcr praedestinaverit. Atquc ita omne 
quod temporale est intemporaliter sua praescientia et pras- 
destinatione praecedit; et omne quod in ejusaeterna prse- 
scientia et praedestinatione dispositum est, etiam in rebus 
esse potest : quicquid vero ibi dispositum non est, nun- 
quam et nusquam esse potest. Nihil enim temere vel for- 
tuito, sed omnia esterase suae sapientias consilio et ratione 
facit. Unde constat omnino in utramque partem, electo- 
rum videlicet et reproborum, nisi eorum velglorificationem 
vel damnationem justissimam praescientia et praedestinatio 
divina praecederet, nunquam in eis fieri et adimpleri pos- 
set: sicut nihil omnino in operibus divinis esse potest. 
Quod non ibi praecesserit." 

III. 

" In operibus omnipotentis Dei, non sunt alia praescita 
et alia praedestinata : sed quicquid ibi est praescitum, quia 
totum est bonum et justum, sine dubio est etiam praedcsti- 
natum, et quicquid est praedestinatum, utique est praesci- 
tum ; quia praedestinatio sine praescientia esse non potest. 
Sic ergo in praeordinatione electorum ad vitam, et in prae- 
ordinatione reproborum ad mortem ; quia utrumque jus- 
tum opus Dei est, sicut Psalmista testatur dicens ; Justus 1 
Dominus in omnibus viis suis, et sanctus in omnibus operi- 
bus suis ; nee praescientia ejus sine praedestinatione, nee 
praedestinatio sine praescientia intelligi potest : quia istud 
justum et rectum opus suumet vere prsescivit, et praescien- 
do juste praedestinavit." 

IV. 

" Haec duo in operibus rationalis creaturae et distincte 
et conjuncte intelligi possunt : quia scilicet ejusdem crea- 
turae opera alia sunt bona, alia sunt mala. Et quia bona 
opera ita sunt ipsius creaturae, ut sint omnino principaliter 
et veraciter opera Creatoris, qui operatut M in ea et velle et 
perficcre pro bona voluntate, rectissime tanquam vere di- 

' Psalm. 145. vcr. 17. " Thilipp. cap. 2. vcr. 13. 



168 G0TTESCHALCI, ET PRvEDESTINATIAN^E CAP. XI. 

vina, id est, divinitus inspirata et gesta, et praescita et 
praedestinata debent intelligi. Mala vero opera ejusdem 
creaturae, quia ipsius tantummodo sunt, et ex ejus vitio 
non ex Dei voluntate vel operatione procedunt ; praescita 
a Deo dici possunt, praedestinata non possunt. Quia ita 
est ille certissime proescius omnium futurorum, et bono- 
rum scilicet et malorum ; ut nunquam esse possit prsedes- 
tinator, sicut nee auctor, malorum." 

V. 

" Quod omnipotens Deus eadem praescientia et pras- 
destinatione sua ita quosdam malos in sua iniquitate, et 
impietate et praescierit perseveraturos, et ob hoc juste 
praedestinaverit perituros; ut ex ipsa certa praescientia, 
et justa preedestinatione sua, nulli necessitatem imposue- 
rit ut malus esset, et aliud esse non posset. Hoc enim si 
fecisset, quod absit de ejus bonitate sentire, ipse utique 
esset auctor malorum, quae suae potestatis violentia fieri 
compulisset. Non ergo ille, tantae bonitatis et pietatis 
pater, quemquam impellit aut compellit ad malum opus 
agendum vel in malo opere permanendum : tamen vere 
constringit et compellit judicio in malis perseverantes ad 
justum supplicium luendum. Et ibi ergo bonus, quia ne- 
minem vult malum esse ; et hie Justus, quia nullum ini- 
quum et impium permittit impunitum esse : nusquam au- 
tem malus, qui malorum tantummodo ultor, nunquam auc- 
tor existit." 

VI. 

" Ut in divinis scripturis nequaquam hoc pueriliter 
queeratur vel exigatur, ut ibi solummodo intelligatur divi- 
na praescientia et praedestinatio, ubi haec ipsa nomina 
praescientia) et praedestinationis expresse et proprie posita 
inveniuntur : sicut eo loco ubi apostolus elicit ; Nam"" quos 
prccscimt et pnvdestinavit conformes fieri imaginis Filii 
sui, sed ubicumque res ipsa ejusdem divinse preescientiae 

w Rom. cap. 8. ver. 29. 



CAP. XI. CONTROVERSY AB EO MOTiE, IIISTORIA. 1G0 

et praedestinationis certissime posita legitur, praescientiam 
et prasdestinationem ipsam intelligendam esse minime du- 
bitemus." 

VII. 

" Ut neque de electis Dei ullum perire posse credamus, 
neque de reprobis aliquem salvari ullatenus existimemus. 
Non quia lion possunt bomines de malo ad bonum commu- 
tari, et de malis et pravis boni ac recti fieri : sed quia in 
melius mutari noluerunt, et in pessimis operibus usque in 
finem perseverare voluerunt ; nee possunt ullo modo per- 
tinere ad sortem electorum, qui magis elegerunt permanere 
in malitia iniquitatum et impietatum suarum. Hoc enim 
pessimum et nefarium malum, quod est nolle ad Deum 
converti, neque de malo ad bonum commutari ; sed se- 
cundum* diiritiam et imptenitentiam cordis sui thesaurizare 
sibi iram in die irce et revelationis jusli judicii, ille in eis 
aeterna sua praescientia verissime praevidit futurum, qui 
omnino falli non potest ; et quia boc verissime praescivit, 
juste omnino tales perditioni aeternae praedestinavit. Quod 
ergo non possunt salvari, eorum est vitium quia nolunt, 
non Dei, quod absit, aliqua iniquitas, qui erga illos et 
verax semper extitit in praescientia sua, et Justus injudicio 
suo. Licet sit et aliud genus reproborum, in innumera- 
bilibus videlicet millibus parvulorum, qui nee aetatem nee 
sensum ad aliquid boni agendum unquam acceperunt ; sed 
in sola originalis peccati, quae per unum hominem in mun- 
dum intravit, damnatione perierunt. De quibus quid 
aliud dicendum, nisi quod et in eorum reprobatione atque 
interitu omnipotens Deus Justus est; in quibus non natu- 
ram bene a se conditam, sed culpam male admissam, et in 
eos originaliter transfusam, justa ultione damnavit ?" 

Ejusdem Remigii Lugdunensis in tredecim Pauli episto- 
las habemus commentarios : non illos quidem (uti arbi- 
tratus est Maldonatus y ) qui Ambrosio Mediolanensi, sed 



* Roiru cap. 2. ver. 5. 

v Maldonat. in Mutt. cap. 19. vcr. 9. et cap. 12. vev. 32. 



170 GOTTESCIIALd, ET PR^DESTINATIAN.E CAP. XI. 

qui Haymoni Halberstatensi episcopo vulgo tribuuntur; 
eta Johanne Baptista Villalpando, falso Remigii Remensis 
titulo sunt editi, ej usque nomine a Cuthberto Tonstalloin- 
deque a Bellarmino et aliis, in quaestione sacraraentaria 
prius producti. In tredecim epistolas dixi : quoniam qui in 
epistolam ad Hebraeos reliquis adjunguntur, neque Hay- 
monis neque Remigii, sed Primasii esse ; sicut et eos 
qui Ambrosianis annectuntur, et Ambrosii nomine ab 
Algero, Petro Longobardo, et aliis citantur, ex Johannis 
Cbrysostomi in eandem epistolam homiliis, Cassiodori ro- 
gatu a Mutiano Scholastico latine conversis, ad verbum 
excerptos esse, deprehendi. 

Porro Remigio in tutanda Gottescbalci causa adjunxit 
se etiam Ratramnus 2 monacbus Corbeiensis ; libro ad Ka- 
rolum Calvum regem de praedestinatione scripto. De 
quo Sigebertus. " Ratramus* scripsit librum de corpore 
et sanguine Domini, et ad Karolum librum de praedesti- 
natione." Et Trithemius, in scriptorum ecclesiasticorum 
catalogo. " Bertramus presbyter et monachus, in divinis 
scripturis valde peritus, et in Uteris secularium disciplina- 
rum egregie doctus, ingenio subtilis et clarus eloquio, 
nee minus vita quam doctrina insignis ; scripsit multa 
praeclara oposcula, de quibus ad meam notitiam pauca per 
venerunt. Ad Karolum regem, fratrem Lotharii impe- 
ratoris, scripsit commendabile opus De praedestinatione ; 
et De corpore et sanguine Domini, lib. 1." Pervulga- 
tum nimirum ilium, cui Bertrami nomen ex Trithemio af- 
fixit primus editor : hac b tamen adjecta admonitiuncula, 
quae in posterioribus editionibus est omissa. " De nomine 
autboris hujus norit lector, quod quamvis alicubi aliter 
quam bic habetur, nomen ejus exprimatur : tamen appel- 
lationem istam esse magis communem ac familiarem, ideo- 
que banc illi praeferendam." 

Inter opuscula vero ejus, quae ad Trithemii notitiam 
non pervenerunt, unum est, De nativitate Cliristi, (in 
quo eandem, quam in libro de corpore et sanguine Do- 



'• Flodoard. lib. 3. cap. 15. a lib. de viris illustrib. cap. 96. 

b Bertram.de corp. et sangu. Domini, edit. Colon, an. 1532. et 1S54^ 



CAP. XI. CONTROVERSIES AB EO UOTJE, HISTORIA. 171 

mini tradidit, doctrinam propugnat.) De Anima alterum : 
quorum utrumque turn in Sarisburiensi turn in Bencdictini 
Collegii apud Cantabrigienses bibliotheca asservatur. 
Item liber contra Graecos : qui in Thuana bibliotheca pe- 
nes fratres Puteanos est : et cum aliis ejusdem argumenti 
libellis a Jacobo Sirmondo V. C. propediem edendus ex- 
pectatur. Ad eundenv", ut videtur, Ratramnum ; sive 
Ratrannum, epistolam suam septuagesimam nonam scripsit 
Lupus Ferrariensis Abbas ; et Gotteschalcus carmen : cu- 
jus hoc procemiolum, ut et ejusdem Gotteschalci quicquid 
habemus reliquum ab interitu vindicavit a me modo nomina- 
tus vir d doctus cui tot alia veterum monumenta lucem de- 
bent. 

Age, quseso, perge Clio, 
Propera celer virago ; 
Repeda sagax propago, 
Cui frater est Apollo. 

Fer amico ovans Ratramno, 
Domino, patri, magistro, 
Calamo metrum impolito, 
Quod ei libens remitto. 



c Fuit enim et Ratrannus proepositus monasterii Orbacensis : apud Flodoard. 
lib. 3. cap. 28. Eo vero tempore quo in Carisiaca synodo condemnatus est 
Gotteschalcus, monasterii illius abbas fuit Bavo : supra pag. 60. (cum Flodo • 
ardo, lib. 3. cap. 11.) 

d Sirmond. not. in Ennodii Ticinens. lib. 5. epist. 7. 



172 G0TTESCHALCT, ET PR^EDESTINATIAN^ CAP. XII. 



CAP. XII. 



Concilii Valentini canones, capitulis Carisiaci conventus et Johannis Scoti 

oppositi. 

Rabanum, Lupum Servatum, Amalarium, Johannem 
Scotum et Hincmarum contra Gotteschalcum ; atque ex alia 
parte Florum, Prudentium, Remigium et Ratramnum, 
pro eodem dimicantes conspeximus. Ejusdem causam in 
Moguntina et Carisiaca synodo condemnatam audivimus : 
eandem in Valentina et Lingonensi vindicatam jam vide- 
bimus, Et a Valentinae quidem acta ita sese habent. 

PRiEFATIO CONCILII VALENTINI. 

" Regnante Domino nostro Jesu Christo, anno 
DCCCLV. ab Incarnatione ejus, gloriosissimo Lothario 
imperante XV. Indictione III. mense Januario, VI. Idus 
ejusdem mensis, apud urbem Valentinam, in domo Basilicas 
S. Johannis adjacente. Cum propter causam episcopi 
civitatis ipsius criminibus diffamati, ex jussione praefati pii 
principis, reverentissimi trium provinciarum episcopi in 
unum collecti resedissent; id est, Lugdunensium, Vien- 
nensium, et Arelatensium, numero XIV. quibus praefue- 
runt, auctore Domino, episcopi metropolitan^ videlicet 
Remigius Lugdunensis, Agilmarus Viennensis, Rodlandus 
Arelatensis, conlaborante eis quam maxime venerabili Eb- 
bone Gratianopolitano episcopo ; adjuncto etiam venera- 
bili ccetu presbyterorum, devotissimis quoque diaconis 
adstantibus, evangeliis in medio positis, post objectiones 
episcopo factas, discussas, et finitas, placuit omnibus in 

a Ann. dccclv. 



CAP. XH. CONTROVERSI^E AB EO MOTJE, HISTORIA. 173 

sancta synodo constitutes, ne fratrum conventus absque 
aedificatione disced ere t, haec pauca in Cliristi nomine, quae 
subter adnexa sunt, ad commonitionem sui caeteror uni- 
que fideliiun, devota et sollicita pietate adnotare." 



CANONES. 

I. Quod novitates vocum omni studio vitandse sint. 

" Quia doctorem gentium in fide et veritate fideliter 
commonentem obedienterque audimus : O Timothee h , depo- 
sit urn custodi, devitans prof anas vocum novitates, et oppo- 
sitioncs falsi nominis scientia?, quam quidam promittentes 
circa fidem exciderunt. Et iterum ; Profana auiem et in- 
aniloquia devita : multum enim proficiunt ad impietatem, et 
sermo eorum ut cancer serpit. Et iterum : Stultas autem 
et sine disciplina quccstiones devita ; sciens quia generant 
lites : servum autem Domini non oportet litigare. Et ite- 
rum ; Nihil* per contentionem neque per inanem gloria m. 
Paci, quantum Deus dederit, et caritati studere cupientes, 
attendentes pium ejusdem apostoli consilium, Solliciti 1 ser- 
vare unitatem spiritus in vinculo pads : novitates vocum, 
et praesumptivas garrulitates, unde potius inter fratres 
contentionum et scandalorum fomes excitari potest, quam 
aedificatio ulla timoris Dei succrescere, cum studio omni 
devitamus ; indubitanter autem doctoribus pie et recte 
tractantibus verbum veritatis, ipsisque sacra? Scriptural 
lucidissimis expositoribus, id est, Cypriano, Hilario, Am- 
brosio, Hieronymo, Augustino, cceterisque in Catliolica 
pietate quiescentibus, reverenter auditum, et obtemperan- 
ter intcllectum submittimus, et pro viribus quae ad salutem 
nostram scripserunt amplectimur. Nam de praescientia 
Dei, et de praedestinatione, et de quaestionibus aliis, in qui- 
bus fratrum animi non parum scandalizati probantur, illud 



b 1 Tim. cap. G. ver. 20. c 2 Tim. cap. 2. ver. 16. 

<* 2 Tim. cap. 2. ver. 23. ' Phil. cap. 2. vcv. 3. 

L plies, cap. 4. ver. 3. 

VOL. IV. N 



174' GOTTESCHALCI, ET PR/EDESTINATIAN^ CAP. XII. 

tantum firmissime tenendum esse credimus, quod ex ma- 
ternis Ecclesise visceribus nos hausisse gaudemus." 

II. De setema Dei praescientia bonorum et malorum. 

" Deum praescire et prasscisse aeternaliter, et bona qua; 
boni erant facturi, et mala quae mali sunt gesturi, quia vo- 
cem Scripturae dicentis habemus : Deus 8 ceterne, qui ab- 
sconditorum es cognitor, qui nosti omnia antequam Jiant ; 
fideliter tenemus, et placet tenere, bonos praescisse omni- 
no per gratiam snam bonos futuros, et per eandem gratiam 
aeterna prsemia accepturos : malos praescisse per propriam 
malitiam malos futuros et per suam justitiam aeterna ul- 
tione damnandos : ut secundum Psalmistam, quia h potestas 
Dei est, et Domini misericordia, reddat unicuique secun- 
dum opera sua. Et sicut apostolica doctrina se habet; 
His 1 quidem qui secundum patientiam boni operis, gloriam 
et honorem et incorruptionem qucerunt, vitam ceternmn : his 
autem qui ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, 
credunt autem iniquitati, ira et indignatio, tribulatio et an- 
gustia in omnem animam hominis operantis malum. In 
eodem sensu idem alibi : In k revelatione, inquit, Domini 
JES U Christi de coelo cum angelis virtutis ejus, in igne 
flafnmce dantis vindictam his qui non noverunt Deum, et qui 
non obediunt evangelio Domini nostri Jesu Christi; qui 
poenas dabunt in interitu ceternas, cum venerit glorificari in 
Sanctis suis, et admirabUis fieri in omnibus qui crediderunt. 
Nee prorsus ulli malo praescientiam Dei imposuisse neces- 
sitatem, ut aliud esse non posset ; sed quod ille futurus 
erat ex propria voluntate, ille sicuti Deus, qui novit om- 
nia antequam fiant, prassciit ex sua omnipotenti et incom- 
mutabili majestate. Nee ex pracjudicio ejus aliquem, sed 
ex merito propria? iniquitatis credimus condemnari. Nee 
ipsos malos ideo perire, quia boni esse non potuerunt, 
sed quia boni esse noluerunt, suoque vitio in massa 



Dan. cap. 13. ver. 12. h Psalm. G2. ver. 11, 12. 

Rom. cap. 2. ver. 7. k 2 Thess. cap. 1. ver. 7, 8, 9, 



10. 



CAP. XII. CONTROVERSItf: AB EO MOT/E, HISTORTA. 175 

damnationis, vel merito originali, vel ctiam actuali per- 
manserunt." 

III. De proedestinatione Dei, electorum ad vitam, et impiorum ad mortem. 

" Setl et de proedestinatione Dei placuit, et fideliter 
placet; juxta auctoritatem apostolicam, quae dicit ; An 1 
non habct potestatem fgulus luti, ex cadem massa facere 
aliud vas in honor em, aliud vero in contumeliam ? ubi et 
statim subjungit; Quod si volens Dens ostendere iram, et 
notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia 
vasa irce aptata sive prccparata in interitum, ut ostcnderet 
divitias gratia; sua: in vasa misericordia; qucv praparavit in 
gloriam. Fidenter fatemur, praedestinationem electorum 
ad vitam, et praedestinationem impiorum ad mortem : in 
electione tamen salvandorum, misericordiam Dei praece- 
dere meritum bonum ; in damnatione autem periturorum 
meritum malum prascedere justum Dei judicium. Pro3- 
destinatione autem Deum ea tantum statuisse, qua) ipse 
vel gratuita misericordia, vel justo judicio facturus erat ; 
secundum Scripturam dicentem : Qui m fecit qua? futura 
sunt. In malis vero ipsorum malitiam praescisse, quia ex 
ipsis est ; non praadestinasse, quia ex illo non est. Pcenam 
sane malum meritum eorum sequentem, uti Deum, qui 
omnia prospicit, praescivisse ; et praedestinasse, quia Justus 
est ; apud quern est, ut sanctus Augustinus ait, de omni- 
bus omnino rebus tarn fixa sententia, quam certa prasci- 
entia. Ad hoc siquidem facit sapientis dictum : Parata n 
sunt derisoribus judicia, et mallei percutientes stultorum 
corporibus. De hac immobilitate praescientiae et praedes- 
tinationis Dei, per quam apud eum futura jam facta sunt, 
etiam apud Ecclesiastem bene intelligitur dictum: Cog- 
novi quod omnia opera qua: fecit Deus, persevcrcnl in 
perpeiuum. Non possumus his addere, nee auferre, qua: 
fecit Deus ut thneatur. Verum aliquos ad malum prae- 

1 Rom. cap. 9. ver. 21, 22, 23. 

1,1 Esai. cap. 45. ver. 11. (secundum LXX.) 

" Prov. cap. 19. ver. 29, ° Eccles. cap. 3, ver. 14. 

N 2 



176 GOTTESCHALCI, ET PR^DESTINATIAN^ CAP. XII. 

destinatos esse divina potestate, videlicet ut quasi aliud 
esse non possint ; non solum non credimus, sed etiam si 
sunt, qui tantum mali credere velint, cum omni detesta- 
tione, sicut Arausica' 1 Synodus, illis anathema dicimus." 

IV. De redcmptione sanguinis Christ!, et de quatuor, et novemdecim 

Capitulis. 

" Item de redemptione sanguinis Christi, propter ni- 
mium errorem qui de hac causa exortus est, ita ut qui- 
dam, (sicut eorum scripta indicant) etiam pro illis impiis, 
qui a mundi exordio usque ad passionem Domini in sua 
impietate mortui aeterna damnatione puniti sunt, effusum 
eum definiant, contra illud propheticum ; Ero q mors tua 
o mors, ero morsus tuus inferne : Illud nobis simpliciter et 
fideliter tenendum ac docendum placet, juxta evangelicam 
et apostolicam veritatem, quod pro illis hoc datum pre- 
tium teneamus, de quibus ipse Dominus noster ait : Sicuf 
Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet 
/ilium hominis, ut omnis qui credit in ipso non pereat, sed 
habeat vitam ceternam. Sic en'im Deus dilexit mundum, ut 
filium suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in eum 
non pereat, sed habeat vitam ceternam. Et apostolus: C/iris- 
tus*, inquit, semel oblatus est ad multorum exhaurienda 
peccata. Porro capitula quatuor, quae a concilio fratrum 
nostrorum minus prospecte suscepta sunt, propter inutilita- 
tem, vel etiam noxietatem, et errorem contrarium veritati : 
sed et alia novemdecim syllogismis ineptissime conclusa, et 
licet jactetur, nulla seculari literatura nitentia, in quibus 
commentvim Diaboli potius, quam argumentum aliquod 
fidei deprehenditur, a pio auditu fidelium penitus explo- 
dimus ; et ut talia et similia caveantur, per omnia, aucto- 
ritate Spiritus sancti interdicimus. Novarum etiam rerum 
introductores, ne districtius feriantur, castigandos esse 
censemus." 



P Concil. Arausican. can. II. cap. 25. 'i Hose. cap. 13. ver. 14. 
r Joh. cap. 3. ver. 14, 15, 1G. s Heb. cap. 9. ver. 28, 



CAP. XH. CONTROVERSY AB EO MOT/E, IIISTORIA. 177 



V. Quod omnes regenerati a peccatis abluti sint : non tamen omnes salvi 

fiant. 

" Item firmissime tenendum credimus, quod omnis mul- 
titude fidelium ex aqua et Spiritu sancto regenerate, ac 
per hoc veraciter Ecclesiag incorporata et juxta doctrinam 
apostolicam, in* rnorte Christi bapiizata ; in ejus sanguine 
sit a peccatis suis abluta. Quia nee in eis potuit esse vera 
regeneratio, nisi fieret et vera redemptio: cum in Ec- 
clesiae sacramentis nihil sit cassiim, nihil ludificatorium ; 
sed prorsus totum verum, et ipsa sui veritate ac sinceri- 
tate subnixum. Ex ipsa tamen multitudine fidelium et 
redemptorum, alios salvari aeterna salute, quia per gra- 
tiam Dei in redemptione sua fideliter permanent, ipsi- 
us Domini sui vocem in corde ferentes ; Qui u persevera- 
verit usque in finem, hie salmis erit : alios quia noluerunt 
permanere in salute fidei, quam initio acceperunt, re- 
demptionisque gratiam potius irritam facere prava doc- 
trina vel vita, quam servare, elegerunt ; ad plenitudinem 
salutis, et ad perceptionem aeterna? beatitudinis nullo 
modo pervenire. In utroque siquidem doctrinam pii doc- 
toris habemus : Quicumque™ baptizati sumus in Christo 
JES U, in morte ipsius baptizati sumus. Et, Omnes* qui 
in Christo baptizati estis, Christum induistis ; etiterum: 
Accedamus* cum vero corde, in plenitudine fidei asjwrsi 
corda a conscientia mala, et abluti corpus aqua munda, 
teneamus spei nostra confessionem indeclinabilem ; et ite- 
rum : Voluntarie 2 peccantibus nobis post acceptam noti- 
tiam veritatis, jam non relinquitur pro peccatis hostia ; 
et iterum : Irritam 71 quis faciens legem Moijsis, sine ulla 
miseratione duobus aid tribus testibus moritur. Quanta 
magis putatis deteriora mereri supplicia, qui filium Dei 
conculcaverit , et sanguincm tcslamcnti pollution dixcrit, 

I Rom. cap. 6. vcr. 3. 

II Matt. cap. 10. ver. 22. et cap. 24. vcr. 13. 

w Rom. cap. 6. vcr. 3. x Gal. cap. 3. vcr. 27. 

1 Heb. cap. 10. ver. 22, 23. * Ibid. vcr. 26. 

a Hcb. cap. 10. vcr. 28, 29. 



178 G0TTESCHALCI, ET PRyEDESTINATIANiE CAP. XII. 

in quo sancttficatus est, et spiritui gratice contumeliam fc- 
ccrit ? 



VI. De gratia et libero arbitrio. 

" Item de gratia, per quam salvantur credentes, et sine 
qua rationalis creatura nunquam beate vixit ; et de libero 
arbitrio per peccatum in primo homine infirmato, sed per 
gratiam Domini Jesu in fidelibus ej us redintegrato et sana- 
to ; id ipsum constantissime et fide plena fatemur, quod sanc- 
tissimi Patres auctoritate sacrarum Scripturarum nobis te- 
nendum reliquerunt ; quod Africana, quod Arausica syno- 
dus professa est ; quod beatissimi pontifices apostolicse se- 
dis Catholica fide tenuerunt : sed et de natura et gratia, in 
aliam partem nullo modo declinare pragsumentes. Ineptas 
autem quasstiunculas, et aniles pene fabulas, Scotorumque 
pultes, puritati fidei nauseam inferentes, qua? periculosis- 
simis et gravissimis temporibus, ad cumulum laborum 
nostrorum, usque ad scissionem charitatis, miserabiliter et 
lachrymabiliter succreverunt ; ne mentes Christianas inde 
corrumpantur, et excidant a simplicitate et castitate fidei, 
qua) est in Christo JESU, penitus respuimus, et ut fra- 
terna cliaritas cavendo a talibus auditum castiget, Domini 
Christi amore monemus. Recordetur fraternitas malis 
mundi gravissimis se urgeri, messe nimia iniquorum, et 
paleis levium hominum se durissime sufFocari. Haec vin- 
cere ferveat, haec corrigere laboret, et superfluis ccetum 
pie dolentium et gementium non oneret : sed potius certa 
et vera fide, quod a Sanctis patribus de his et similibus suf- 
ficienter prosecutum est, amplectatur." 

Ut Carisiacorum canonum Hincmarus, ita Valentino- 
rum horum author habitus est Ebbo Gratianopolitanus 
episcopus, S. Remigii apud Remenses quondam mona- 
chus, et alterius Ebbonis (cui deposito successit in Re- 
mensi archiepiscopatu Hincmarus) nepos : qui idcirco in 
synodi procemio ex omnibus episcopis solus una cum 
archiepiscopis nominatur, et collaborasse eis quam maxi- 
me praedicatur. De quo Hincmarus, quern canones isti 



CAP. XII. CONTROVERSY AB EO MOT/E, HISTOR1A. 179 

maxime pupugerunt, in b prioris operis ad rcgem Karolum 
dedicatoria, aegri sui animi sensum ita aperuit. 

" Miramur de tantis et talibus viris, archiepiscopis et 
episcoporum primoribus, maxime autem de Ebone, qui 
religiosus est, ut audivimus: quippe sicut ab ipsis pene 
cunabulis sub religione et habitu regulari nutritus in Re- 
mensis Ecclesiae monasterio, ubi requiescit sanctus Re- 
migius. In quo loco religioso suam exegit aetatem, quous- 
que a domino Ebone avunculo suo, tunc Remorum archi- 
episcopo, ibidem diaconus consecratus, et abbas mona- 
cliorum ad regularem ordinem tenendum et gubernandum 
constitutione episcopali est ordinatus. Quemque ita hu- 
militatis tenore nutritum et humilitatis locum appetere, 
et tenere velle dicimus, ut illi et omnibus scriptum est: 
iSi c spirit us potestatem habentis ascenderit super te, locum 
tuum ne dimiseris. Spiritus enim potestatem habentis, 
spiritus est superbiae, locus autem noster est humi- 
litas, quain a se vere locus munitus et turns forti- 
tudinis nos discere jubet: Discite d a me, inquiens, quia 
miiis sum et humilis corde. Quamque pro loco tuto 
contra elationis ac jactantiae spiritum, praefatum reli- 
giosum virum obnixe tenere velle audivimus, et pro 
certo credimus. Et idcirco discredimus ista capitula 
ab eo confecta : quia prastermissis aliorum consacerdotum 
nominibus, solius Ebonis nomen cum archiepiscopis est 
ibidem jactanter, ut quibusdam videtur, expressum ; et 
quod quam maxime in hoc ipse collaboraverit, [quasi e 
regione sit sensum, ut etiam cum archiepiscopis major 
caeteris et doctior in sententia fuerit. Hoc enim de sancto 
Augustino qui in conciliis Africanis scicntia et labore ac 
vigilantia major extitit, nequaquam invenimus. Nam et 
ipse sanctus Augustinus non solum se cacteris coepiscopis, 
privatam gloriam quaerens, non prastulit, nee praeferri 
permisit, verum se aliis supposuit, cum ipse plus aliis la- 
boraverit : sicut in epistolis ad sanctum Innocentium 
papam scriptis, et ad alios apostolicae sedis praesules, qui 



b Flodoard. lib. 3. cap. 15. c Ecclcs. cap, 10. ver. 1. 

,l Matth. cap. 11. ver. 29. 



180 CJOTTESCIIALCI, ET PRJEDESTINATIANiE CAP. XII. 

legerc volucrit invenire valebit. Neque cle ullo episco- 
porum in ullis conciliis taliter legimus : nisi forte aposto- 
licae literae propter evidentem causam aliquem coepiscopo- 
rum ad hoc negotium cum archiepiscopo suo ex nomine 
designari decreverint; sicut de Augustodunensi episcopo 
in epistolis beati Gregorii legimus. Quanto magis iste 
religiosus et vir cautus in hujusmodi se efferre noluisset, 
aut praeferri despectis ac praetermissis caeteris coepiscopis, 
permisisset ?" 

like vero Scotorum pultes, quas Hieronymum' imitati per- 
stringunt in sexto canone Valentini patres, ad novemdecim 
capitulasunt referenda?, quae in quarto canone " syllogismis 
ineptissime conclusa" fuisse dixerant : vel ut idem canon in 
Lingonensi synodo postea repetitus, planius appellat : 
" Capitula numero novemdecim syllogismis ineptissime ac 
mendacissime a quodam Scoto conclusa." Nimirum, ut in 
capite nono vidimus, a Johanne Erigena Scoto; de quo 
Remigius Lugdunensis archiepiscopus, qui Valentino huic 
concilio non modo intcrfuit, sed etiam praefuit, acerbam 
banc protulit sententiam. " Sicut' ex ejus scriptis veris- 
sime comperimus, nee ipsa verba Scripturarum adhuc 
habet cognita: et ita quibusdam phantasticis adinventi- 
onibus et crroribus plenus est, ut non solum de fidei veritate 
nullatenus consulendus, sed etiam cum ipsis omni irrisione 
et despectione dignis scriptis suis (nisi corrigere et emen- 
dare festinet) vel sicut demens sit miserandus, vel sicut 
haereticus anathematizandus." 

Qua? cum minus percepisset Caesar 8 Baronius. concilium 
Valentinum contra " Scotos quosdam vagos homines, 
quorum princeps Gotteschalcus," coactum fuisse censuit ; 
qui " de praedestinatione et praescientia Dei, de gratia et 
Ubero arbitrio pravas opiniones in vulgus spargere la- 
borarent ex quibus catholica doctrina corrumperetur." 
In quern crrorem non suos solum induxit, Binium h et 

e Ilieronym. Procem. in lib. 1. Commentar. Hiereiuise dc Ccelcstio, ut videtiu. 
Pelagii Britonis discipulo, verba faciens. 

f Eccles. Lugdun. de trib. epistolis, pag. 1073. B. 
S Baron. Annal. torn. 10. ad aim. 855. sec. 1. 
11 Bin. not. in Condi. Valentin. 



CAP. XII. CONTROVERSLE AB EO MOT7E, IIISTORIA. 181 

Eossevinum 1 , sed nostrum quoque Calvisium, homincm 
antiquorum temporum magis quam rcrum pcritum, cum 
synodum scribit k " celebratam Valentinam a Carolo Calvo 
rege Gallia?: in qua iterum Godeschalci Scoti errores 
de praedestinatione damnati sint." In qua brevi nota- 
tione, tria non levia errata liceat animadvertere. I. Quod 
synodum a Carolo Calvo rege Gallia? celebratam fuisse 
dicat ; cum ipsius synodi praefatio episcopos illos conve- 
nisse asserat, ex jussione Lotharii imperatoris, in cujus di- 
tione sita erat Valentia, cum tribus illis provinciis quarum 
episcopi illuc convenerant. II. Quod Gotteschalcum ex 
Gallia Belgica (ut ostendimus 1 ) oriundum, Scotum faciat : 
quam patriam ex ilia Seotorum in sexto canone mentione 
facta, primus affinxit illi Baronius. III. Quod in sy- 
nodo Valentina Gotteschalci de praedestinatione doctrinam 
damnatam fuisse scribat : quum adversariorum ipsius, Scoti 
et Hincmari adeoque ipsius Carisiacae synodi, hac de re sen- 
tentiam in hoc concilio explosam fuisse constet. Nam et 
novemdecim capitula a Johanne Scoto composita, et quatuor 
eapitula ab Hincmaro in synodo Carisiaca contra Gottes- 
chalcum edita, his verbis in quarto concilii hujus canone 
sunt rejecta, " Capitula quatuor, qua? a concilio fratrum 
nostrorum minus prospecte suscepta sunt ; propter inutili- 
tatem, vel etiam noxietatem, et errorem contrarium veri- 
tati: sed et alia novemdecim, syllogismis ineptissime 
conclusa, &c. a pio audita fidelium penitus explodimus : 
et, ut talia et similia caveantur, per omnia, auctoritate 
Spiritus sancti, interdicimus." 

Ad quosnam vero spectet, qui sequitur quintus canon ; 
non est adeo exploratum. Hincmarus in citata ad Karo- 
lum epistola, hujusmodi quid a se dictum fuisse inficiatur : 
sed postquam quatuor ilia Carisiaca capitula ab ipso edita 
fuerant, in Gotteschalci scriptis illud se invenisse asserit. 
Ad verba ilia respiciens, ut videtur, quae in superioribus m 



1 Posscviii. apparat. in Valentino Concil. 

k Calvis. Chronolog. an. Christ. 855. 

1 Supra, cap. 2. pag. 11. lu Supra, cap. 1. pag. 11. 



182 GOTTESCIIALCI, ET PRJEDESTINATIANJE CAP. XII, 

a nobis sunt producta: " Baptismi sacramento eos emit; 
non tamen pro eis crucem subiit, neque mortem pertulit, 
neque sanguinem fudit." Verum ipsi quoque Hincmaro, 
saltern tacite et e latere notam impegisse videri possent 
hie Valentini patres. Sic enim in quarto capitulo Cari- 
siaco, nullum fuisse hominem defendit, pro quo passus 
non fuerit Dominvis: ut neget interim passionis ejus mys- 
terio redemptos, non infideles modo, sed etiam non cre- 
dentes, eafide, qua? per dilectionem operatur. In qua 
definitione illud a Lugdunensi Ecclesia maxime reprehen- 
sum fuisse ostendimus ; " quod" Dominus Jesus Christus 
etiam pro impiis in sua impietate pereuntibus dicatur 
passus ; et tamen fidelis quisque fideliter baptismo ejus 
regenerates, mysterio passionis ejus affirmetur non esse 
redemptus." 

Scribit et alibi idem Hincmarus, " petentibus, licet 
non impetrantibns communionem, ipsam ex desiderio 
fidelem postulationem prodesse posse : si non prsescientia 
Dei ex retributione justitias fuerunt in massa perditionis 
totius humani generis relicti ad pcenam ; sed gratia Dei ex 
eadem massa prsedestinati ad gloriam." Cujusmodi dicto- 
rum p occasione, temporibus illis nata est qusestio : " quo- 
modo recte et fideliter possit intelligi, tota humani generis 
massa merito prima? transgressionis ad seternum interitum 
damnata ? cum proculdubio omnium electorum numerus ex 
ipsa esset assumendus, divina pra3destinatione ac praesci- 
entia aeternaliter praecognitus et praeordinatus ad vitam 
aeternam." De cujus quasstionis absolutione* 1 , inter Lug- 
dunensis Ecclesiae scripta, habetur libellus: in cujus fine, 
ab authore (qui alius ab eo qui ad Carisiaca capitula res- 
pondit, vel ob hanc ipsam judicii diversitatem, fuisse 
putatur,) primarium hoc inter reprobos et electos discri- 
men statuitur ; quod " maneat r in illis etiam primae prae- 



" Supr. in fine cap. 7.pag. 81. 

° Hincmar. Remens. opusc. contra Hincmar. Lauduncns. Capitulo 4S. 

p Vid. supra Eclogas ex Floro cap. 10. pag. 155. 

i Tom. 9. biblioth. Patr. part. 1. pag. 1077. A. (edit. Colon.) 

r Ibid. pag. 1082. D. 



CAP. XII. CONTROVERSY AB EO MOTiE, IIISTORIA. 183 

varicationis reatus, qui in istis Christus sanguine est 
deletus." 

Quo spectat et ilia sententia, quam inter ipsos scholas- 
ticos Gabriel Biel est amplexus: reprobos, sive (ut illc 
appellat) " pracscitos 3 , non esse filios adoptivos:" et ve- 
terum celebratissimum illud dogma ; " Corpus* Christi, 
quod est Ecclesia, ex solis constare electis;" et qua? cum 
istis sunt connexa. " Eos u esse ecclesiam, qui in domo 
Dei permanent." " Bonos w de Ecclesia non posse disce- 
dere :" et " qui x perierit, ex ilia non fuisse." " Secun- 
dum* praescientiae suae gratiam, Christum sanctam eccle- 
siam de in aeternum permansuris Sanctis construxisse :" 
neque cum " justificare 2 nisi corpus suum, quod est Ec- 
clesia." " Non a revera Domini corpus esse, quod cum illo 
non erit in aeternum." " Deum b non omnium, sed eorum 
quos ante praescivit et praedestinavit, delicta dimittere." 
" Qui c perseveraturi non sunt, non esse a massa ilia per- 
ditionis praescientia Dei et praedestinatione discretos." 
" Eos d qui cum tentati fuerint, superantur et pereunt ; 
videri quidem filios Dei factos, propter aquam baptismatis, 
revera autem non esse filios Dei, quia non sunt in spiritu 
baptizati." " Visibilem e baptismum posse habere et alie- 
nos, id est, qui regnum Dei non possidebunt :" scd esse 
" donum Spiritus sancti, quod proprium est eorum tan- 
tum, qui regnabunt cum Christo in aeternum." Denique, 
" Sacramenta f in solis electis efficere, quod figurant." 
Cum quibus quomodo concilianda sint, quae apud eosdem 



s Biel. in 3. sentent. distinct. 10. arlic. 1. 

' Coloss. cap. 1. ver. 24. collat. cum 2 Tim. cap. 10. 

" Cyprian, epist. 55. op. pag. 83. 

w Id. de imitate Ecclesia; op. pag. 197. 

* Augustin. de cathechizandis rudib. cap. 11. op. torn. 6. pag. 275. 

y Gregor. in Cantica 3. z Augustin. epist. 185. op. torn. 2. pag. 639. 

a Id. de Doctrin. Christian, lib. 3. cap. 32. op. torn. 3. pag. 58. 

b Id. contra adversar. leg et prophet, lib. 2. cap. 11. op. torn. 8. pag. 601. 

'' Id. decorrept. etgrat. cap. 7. op. torn. 10. pag. 758. 

d Author, operis imperfecti in Matth. homil. 5. 

e Augustin. de unitale Ecclesia;, cap. 22. op. torn. 9. pag. 381. 

1 Idem apud Petrum Lombardum, lib. 1. sentent. dist. 4. A. 



184 GOTTESCIIALCI, ET PRjEDESTINATIAN^ CAP. XII. 

aliud sonantia occurrunt aliquoties, consulencli illi sunt, 
qui de perseverantia sanctorum et sacramentorum effi- 
cacia tractant controversias. Nos in instituta historia 
pergamus. 



CAP. XIII. CONTROVERSY AB EO MOT7E, IIISTORIA. 185 



CAP. XIII. 



De variis synodis, post Valentinam, in Gallia habitis : et Hincmari Remensis in 
acta turn Valentini turn Lingonensis concilii censura. 

Proximo 11 post celebratum concilium Valentinum anno, 
in Karoli Calvi ditione apud Bonoilum, agri Parisiensis 
vicuna, mense 1 ' Augusto liabita est sy nodus : cujus Hinc- 
maruSj in praefatione posterioris refutationis Gotteschalci, 
his verbis meminit. " Sermonem Flori, quern, mutuante 
Heriboldo Antisiodorensium episcopo, in synodali con- 
ventu apud Bonoilum exscripsimus." Ilium proculdubio 
Florum innuens : cujus, sub titulo Flori Magistri, expo- 
sitionem Missae ; poemata, Drepanii cognomento addito ; 
et responsum ad novemdecim Johannis Scoti capitula, 
Lugdunensis Ecclesiae nomine edita, in bibliotlieca Patrum 
legimus. 

Ad sequentis c Septembris Kalendas, in villa Nielplia 
(Neaufla hodie dicta) a Karolo alius indictus est conven- 
tus : in quo, et Valentinoe synodi capitula, et quae pro 
Gotteschalci causa ab aliis scripta acceperat Hincmaro, ut 
ad ea responderet, tradidit; qua de re in epistola ad 
regem anno octingentesimo quinquagesimo nono eidem re- 
futationi posteriori praefixa, ita scribit Hincmarus ipse. 
" Haec d eadem capitula, sicut facile reminisci potestis, ante 
triennium nobis in villa Rothomagensis episcopii, quae 
Nelpha dicitur, quando in excubiis contra Normannorum 
infestationem degebamus, sub titulo, quasi in Valentiana 
synodo conscripta fuerint, anno Incarnationis Dominicae 



■ Ann. dccclvi. 

b Caroli Calvi capitul. tit. 15. pag. 123. cum notis, pag. 35, 30. 

r Ibid. tit. 17. cap. 3. pag. 137. cum notis pag. 39. 

d Flodoard. lib. 3. cap. 16. 



186 G0TTESCIIALCI, ET PR^EDESTINATIAN^E CAP. XIII. 

DCCCLV. sub Lothario imperatore dedistis; ut ad ilia, 
quae nobis viderentur, Catholice ex orthodoxorum magis- 
terio responderemus, cum aliis quorumcunque scriptis, 
qua) hinc ad vestram notitiam pervenere. Quorum quae- 
dam scripta recepimus : sed ea publicare noluimus, solli- 
citi c servare unitatem spiritus in vinculo jjacis, donee cum 
eis, qui vobis ilia transmiserant, familiari colloqueremur 
sermone ; et eos, si aliquo modo valeremus, ab hac prava 
intentione ad Catholicae fldei unitatem, cooperante Do- 
mino, revocaremus." 

" Sed quia partim occupationibus praepediti, partim au- 
tem in fraternis suasionibus, minus quam necesse fuerat, 
obauditi ; eos quos monere disposuimus, a sua intentione 
revocarenequivimus. Unde(quia,sicutdicit apostolus; Quo- 
rundam? hominum peccata manifesta sunt, et quae aliler se 
habent abscondi non p>ossunt :) adeo quorundam excrevit 
dissensio; ut hsec dissonantia ad vestram perveniret noti- 
tiam, et synodali decreto pro zelo fidei, et unanimitatis 
amore, antequam hsec nobis perscrutanda committeretis, 
quatuor capitula episcopali definitione vobis de catholico- 
rum patrum dictis colligi, et singulorum exigeretis mani- 
bus roborari. Postea vero et quorundam ex his, qui 
eisdem capitulis subscripserant, et aliorum etiam, in tantum 
est accumulata vecordia; ut necesse foret, et jussionis 
vestrae instantia, et executionis nostras obedientia, hinc 
eorum quos praemisimus scriptis, et propositionibus, lite- 
rali officio respondere." 

Collegit igitur Hincmarus, " atque composuit volumen 
ingens, plures continens libros, de prasdestinatione Dei et 
libero arbitrio, contra quosdam reprehensores suos epis- 
copos, maximeque contra Gotteschalcum, atque Ratram- 
num monachum Corbeiensem :" ut refert Flodoardus 8 , cui 
et integram dedicatoriam, ad Karolum regem, epistolam 
inseruit. Unde quae in Valentinam Synodum ab eo sunt 
objecta, quaeque totius operis oiKovo/itav explicant (aliis, 
brevitatis causa, praetermissis) placuit hie describere. 

" Capitula synodalia venerabilium consacerdotum nos- 

e Ephes. cap. 4. ver. 3. ' 1 Tim. cap. 5. ver. 24, 2!>. 

B lib. 3. cap. 15. 



CAP. XIII, CONTROVERSY AB EO MOT7E, IIISTORIA. 187 

trorum, trium scilicet provinciarum, (sicut ibidem conti- 
netur, et inferius scriptum invenietur) vobis delata, qua? 
nostras humilitati, juxta Scripturam praecipientem, In- 
terroga h sacerdotes legem meant (quia et Jidei legem esse 
legimus) praecedentium regum more, ob studium cogno- 
scenda? veritatis, legenda et ventilanda dedistis, revolvi- 
raus. In quibus nos, licet nomina nostra sint tacita, de- 
signatione tamen effectus velut non Catholicos repre- 
hensos, et sine fraternitatis respectu despectos reperimus. 
Capitula quoque, quae, ob notam vobis, et infra innotes- 
cendam necessitatem, ex Catliolicorum patrum sensibus et 
verbis excerpsimus, velut inutilia, imo noxia, repulsa et 
abominata invenimus. Quae capitula, sicut a nobis ex- 
cerpta sunt, suis scriptis inserere noluerunt, ne ab illis 
legerentur, in quorum manus illorum capitula devenirent : 
sed quaedam de his, qua? in capitulis a nobis excerptis 
habentur, alio sensu, et aliis verbis tetigerunt, ut abomi- 
nanda ilia monstrarent : quaedam autem suppresserunt, et 
taliter inde memoriam habuerunt, quasi nos contra sanc- 
torum patrum sensa, in Africana et Arausica synodo, sen- 
serimus," 

" De quodam autem capitulo, id est, quod omnes 
homines vult Deus salvos fieri, licet non omnes salventur, 
funditus tacuerunt : cum Dominus dicat ; Ecce 1 constitui 
te super gentes et regna, ut evellas, et destruas et disper- 
das, et dissipes, et (edifices, et plantes. Prius enim, (si de 
conscientia recta? intelligentiae fuere confisi) ponentes ea 
qua? destruere nitebantur (sicut ilia cum integritate sua 
acceperant) in quibus evellenda et dissipanda erant, le- 
gentibus demonstrare ; et tunc illis per auctoritatem de- 
struens atque dispersis, sua rationabiliter et ordinabiliter 
plantare debuerant, ac in sublime aedificantes extollere. 
De quodam etiam capitulo, quasi ludincatio aliqua in sa- 
cris mysteriis esse possit, ita scripserunt, ut legentes hoc 
a nobis dictum fuisse intelligere possunt, de quo nihil a 
nobis est memoratum : et quare nihil a nobis inde sit dic- 

h Haggaei cap. 2. ver. 11. Rom. cap. 3. ver. 27. 
' Jerem. cap. 1. ver. 10. 



188 GOTTESCHALCI, ET PRjEDESTINATIANjE CAP. XIII, 

turn, et in cujus scriptis a nobis postea quam ilia capitula 
scripsimus, sit inventum, suo loco dicemus. Inseruerunt 
etiam in eisdem suis scriptis de quibusdam XVI k . capi- 
tulis, quasi nobis debeant imputari : de quibus nihil au- 
divimus, vel vidimus, antequam venerabilis Ebo Gratia- 
nopolitanus episcopus vobis ea, quasi a bona? memoriae 
fratre vestro Lothario transmissa, apud Vermeriam pala- 
tium detulit. Quorum capitulorum authorem nee ibi 
annotatum invenimus, nee, cum multum quaesierimus, in- 
venire valuimus. Unde putavimus quia ali cujus invidia 
ad cujusquam opinionem infamandam fuerint compilata, 
sicut saepe legimus." 

" Unde et fieri potest, ut ista capitula, quae vobis ex 
nomine confratrum nostrorum ab aliis quam ab ulis delata 
vel transmissa sunt, taliter in sugillatione nostra conscripta 
non fuerint: sed instigante Diabolo (inter caetera mala, 
quse nunc in hoc mundo crebrescunt) ad immittendam inter 
Domini sacerdotes discordiam sint confecta, qui caritatem 
vehementer in nobis et timet et invidet, cum yidet illam a 
nobis servari hominibus terrenis in terra, quam ille servare 
nolens angelicus spiritus amisit in coelo. Quomodo enim 
fieri posset, ut sic fratres nostri nos succensorie cum ad- 
nihilationis despectu judicarent; qui regulam Dominicam, 
qualiter confi'atrem quisque admonere debeat, continue 
prae oculis et in usu quotidie habeant? Scriptum enim 
esse cognoscunt : Priusquam 1 interrogas, ne v'duperes 
quenquam ; et cum interroges, corripe juste. Sanctus enim 
Augustinus ha?reticorum et reprehensorum suorum scripta, 
si in eis quiddam bene dictum invenit, benignissime accep- 
tavit, et plura ad rectos sensus interpretari elaboravit ; 
nulla autem de recto sensu ad pravum inclinare tentavit." 

" Et quomodo fratres nostri talia agerent, antequam 
nos secundum evangelicam regulam, vel viva voce, vel 
scriptis suis inde interrogarent : ut vel volentes discere 
docerent, vel pravum sentientes, et ad tramitem veritatis 
et fidei redire contemnentes, fraterne et saepius commo- 

k XVIIII. Vide not ad finem hujus epistolae. 
1 Ecclus. cap. 11. ver. 7. 



CAP. XIII. CONTROVERSY AB EO UOTJE, HISTORTA. 189 

nerent, et auctoritates clivinas et sanctorum patrum scripta 
nobis proponerent, ct ut in unum conveniremus nos cum 
mansuetudine et lenitate invitarent ? scientes quia epis- 
copus ideo ad synodum consacerdotum debet venire, ut 
aut discat aut doceat. Literas namque quorundam eorum 
quidam nostrum benignas et fraternas suscepimus, nos- 
trasque illis remisimus ; et nihil tale de eorum parte per- 
speximus, audivimus, intelleximus, sensimus, vel perci- 
pere praevaluimus." 

" Non enim nos adversus fratres nostros habemus, si 
talia contra nos ante collationem scripserunt. Sed cre- 
dendum est, si ilia scripsissent ; ad nos, contra quos ilia 
scripserant, transmisissent. Nunc autem illis quomodo re- 
scribere possumus; cum utrum ilia scripserint, ignore- 
mus? Veruntamen, ne sine responso nostro vestra do- 
minatio maneat; vobis, de cujus manu ilia accepimus, 
corde, ore, et stylo, non formidantes carpentium nos de- 
rogationem, respondere curamus. Primo scilicet mittentes 
ea, quae ab eisdem fratribus nostris in synodo conscripta 
fuisse leguntur; licet hinc ante alia fuisse conscripta re- 
periantur. Sed quia haec in sugillationem nostram, et 
contra excerpta a nobis capitula confecta noscuntur, ea 
primum judicavimus ponere, qua? majoris nominis, licet 
non autoritatis, quia partim non veritatis, propter tamen 
synodalem prastitulationem dignum duximus magnipende- 
re. Deinde ilia, quae a pluribus, et per aliorum manus 
de pluribus, ex his causis accepimus : propter quam ne- 
cessitatem ex Catholicorum patrum, ut diximus, sensibus 
et verbis capitula ilia quatuor excerpere procuravimus ; 
ea conditione, ut de singulorum scriptis ex singulis sen- 
tentiis, quas in a nobis excerptis capitulis continentur, 
quaedam, prout necesse viderimus, ponamus. Post haec, 
capitula a nobis excerpta de patrum sensibus et verbis, ut 
ilia excerpsimus, ponere procurabimus." 

" Et quialibellum de scrinio bonae memoriae fratris vestri 
Lotharii, sine nomine authoris suscepimus, in quo sigil- 
latim per loca singula capitula a nobis excerpta sunt po- 
sita; et assensu illius, quiscumque ille fuerit, reprehensa 
sunt et damnata : cum dc Catholicorum patrum dictis 

VOL. IV. O 



190 GOTTESCHALCI, ET PR^IDESTINATIAN^ CAP. XIII. 

nostra capitula, si poterimus, confirmare curabimus, ipsius 
etiam reprehensiones ponemus, et eas, quantum Dominus 
dederit, confutare studebimus. Tunc demum ponemus 
de capitulo confratrum nostrorum quinto, unde notam 
nobis quasi tacite et e latere impegerunt, quod in Gottes- 
chalci scriptis invenimus, postquam capitula quatuor saepe 
memorata excerpsimus, et quid inde sentiamus, Domino 
inspirante, dicemus. Et sic tandem subjiciemus ilia XIX'". 
capitula, pro quibus de Scotorum pultibus confratres nos- 
tri, sine culpa nostra, in bac duntaxat causa nos pascere 
decreverunt: et quid de iisdem capitulis sentiamus, ex 
Catbolicorum patrum sensibus ostendemus." 

Verum ingenti hoc volumine adversas parti nequaquam 
satisfactum est ; neque Valentina3 synodi authoritati de- 
tractum quicquam. Anno" enim octingentesimo quinquage- 
simo nono circa Kalendas Junias, in Andemantunno Lin- 
gonum, Remigius Lugdunensis, Agilinarus Viennensis, 
Ebbo Gratianopolitanus, et cagteri comprovinciales epis- 
copi, cum rege ipsorum Karolo, concilium celebrantes, 
sex illos Valentinas synodi canones suffragio suo compro- 
batos, ad instructionem Dominici populi, denuo promul- 
garunt. In quinto tantum canone, quod tarn expressa 
Carisiacorum canonum condemnatione Hincmarum tanto- 
pere offensum animadvertissent, quatuor illorum capitu- 
lorum mentione penitus omissa, de novemdecim solum- 
modo Johannis Scoti capitulis sententiam banc ferendam 
esse censuerunt. " Porro capitula numero novemdecim, 
syllogismis ineptissime ac mendacissime a quodam Scoto 
conclusa (ubi non argumentum fidei, sed potius commen- 
tum perfidiae paret; nulla omnino philosophise arte, ut 
arroganter a quibusdam jactatur, constructum, sed inani 
fallacia et deceptione imperitissime confusum) a pio auditu 
fidelium penitus explodimus : et ut talia et similia cavean- 
tur, per omnia, authoritate Spiritus sancti interdicimus." 

m XVI. habebat editio Sirmondi : sed XIX. exMSS. suis recte restituit Colve- 
nerius qui tamen in prima nota ad cap. 16. Flodoardi, ista capitula ab Hincmaro 
collecta fuisse male asserit: quum Johanni Scoti tribuenda esse nullo modo du 
bitare liceat. 

" Concil. Gall. torn. 1. pag. 136. et 152. 



CAP. XIII. CONTROVERSY AB EO UOTM, IIISTORIA. 191 

Quod ipsorum concilium pluribus exagitat Hincmarus, in 
tricesimo capitulo posterioris operis adversus Gotteschal- 
cum ad regem Karolum conscripti. 

Hasc° decreta sua synodica post quindecim dies Remi- 
gius, Agilmarus, Ebbo, et ceeteri coepiscopi eorum, ma- 
jori concilio, ex duodecim provinciis in Tullensis urbis 
suburbano, quod dicitur Saponarias, congregato, et tribus 
regibus, Karolo Calvo, ej usque nepotibus Lothario et Ka- 
rolo Lotharii imperatoris filiis, adsidentibus obtulerunt. 
Ea p in concilio uno die, et quatuor Carisiacae synodi capitula 
altero die relecta sunt. Unde, cum ibi Hincmarus cum 
suis ex una parte, Remigius et Ebbo cum suis adessent 
ex altera : gravis inter episcopos orta est disceptatio, ex 
diversis Gotteschalci fautorum vel adversariorum studiis 
nata. Qua de re in posterioris illius operis ad Karolum 
Calvum nuncupatoria, ita scribit Hincmarus ipse. " Ut q 
vere et nos fateamur, nostras conscientiee super pridem 
capitulis, qua? Remigius archiepiscopus synodo prassenta- 
verat, recitatis, Catholicorum ad memoriam reducentes 
doctorum traditiones, non modice se concusserunt. Unde 
nostrorum quidam, fidei Christiana? zelo succensi, aliqua 
synodo voluere suggerere : sed motus nostri ab eodem 
venerabili archiepiscopo Remigio Lugdunensium sunt mo- 
deste compositi ; eo venerabiliter perorante, ut si quorun- 
dam nostrorum sensus ab eisdem prolatis capitulis, in aliquo 
dissentiendo se commoveret, ad proxime futuram syno- 
dum Catholicorum libros doctorum quique deferre cura- 
remus, et sicut melius secundum Catholicam et apostolicam 
doctrinam in commune invenerimus, de csetero omnes 
unanimiter teneamus. In cujus devotione, coepiscopo- 
rumque ipsius diceceseos, (quorum etiam, et ante ordina- 
tionem, mentem catholicam atque doctrinam, sicut et vos 
non latet, cognovimus) quantum sensui pusillitatis nostra? 
fidem accommodare audemus, percepimus, quia non ex 



Coiicil. Gall. torn. 1. pag. 153. ex codice Bibliothccoc Vaticanae. 
p Sirmond. not. in torn. 3. Concilior. Gallia:, pag. G82. et capitula Karoli 
Calvi pag. 55. 

n Flodoard. lib. 3. cap. 1(>. 

o 2 



192 COTTESCIIALCI, ET PR/EDESTINATIAN^E CAP. XIII. 

ipsis, ut non dicamus per ipsos, synodo capitula ipsa fuere 
prolata." 

Male autem quod de Gotteschalco, a Galliae Belgicae 
et aliarum provinciarum episcopis in Carisiaca synodo 
damnato, alibi scripsit idem Hincmarus, ad Valentinam 
et Tullensem synodum traxit Colvenerius r : erroris cau- 
sam non minimam praebente Baronio, qui s " in tribus 
conciliis adversus eum tractatum esse" scripsit, nempe 
Moguntino, Valentino, atque Tullensi ; et de Tullensi 
hoc alia quoque in annales suos retulit, quae castigatione 
maximopere indigent. Auditis enim Lingonensis conven- 
tus capitulis, " mirum 1 in modum commotos fuisse epis- 
copos orthodoxos ait, videntes innovatam in eis haeresim 
Praedestinatianorum ; paratique cum essent publice recla- 
mare, cohibitos esse a Remigio, asserente, ut quae essent 
Catholicae fidei proferrent ipsi." Testem deinde producit 
Hincmarum, "in epistola nuncupatoria ad tres libros ab 
eo editos contra errores Gothescalci ;" affirmantem " in 
hac synodo oblata a Remigio arcliiepiscopo Lugdunensi 
capita quaedam de erroribus Gothescalci Karolo ; ipsum 
vero dedisse ilia Hincmaro, ut responderet: quod egregie 
(inquit) praestitit, tribus libris eo argumento conscriptis." 
Addit postremo in eadem u Tullensi synodo fuisse statutos 
canones sexdecim: ex quibus septem priores mutuati nos- 
cantur ex concilio Valentino, reliqui superadditi. 

Atqui in Valentino concilio, Praedestinatianam illam 
quam vocat haeresim, hoc est, Gotteschalci pariter ac 
Augustini sententiam de pr3?destinatione orthodoxam, 
comprobatam fuisse jam ostendimus. Si illi igitur canones 
sexdecim, ex quibus (non septem, ut Baronio per incuriam 
excidit, sed) sex priores mutuati noscuntur ex concilio 
Valentino, in Tullensi synodo (ut ille asserit) statuti es- 
sent ; sequeretur, in hoc etiam concilio eandem doctrinam 



r Colvener. not. in Flodoard. histor. Remens. lib. 3. cap. 14. 
s Baron, ann. 859. sec. 17. 

4 Id. ibid, et eum secutus Binius in notis ad Tullense Concil. 
u Baron, ibid. sec. 51. eumque pari (ut solet) confidentia secutus Posscvinus 
in apparatu voc. Tullense cortcil. 



CAP. XIII. CONTROVERSLE AB EO MOT.E, HISTORIA. 19o 

stabilitam fuisse. Re autem vera, in Lingonensi synodo 
sanciti sunt isti canones, in Tuilensi relecti tantum : sunt- 
que ilia ipsa capitula, quae ibidem recitata tantos motus 
excitarunt inter episcopos, qui innovatam in eis haeresim 
Praedestinatianorum fuisse existimabant, quemadmodum 
Baronium jam referentem audivimus. Unde etiam est 
consequens, et Lingonensis et (ex quibus ilia traducta 
sunt) Valentina capitula, pro Gotteschalci et Praedestina- 
tianorum sententia lata fuisse. 

In Tuilensi vero concilio, pro neutra parte quicquam 
fuisse conclusum, sed ad proxime futuram synodum aut 
aliud colloquium dissentientium opinionum disceptationem 
dilatam, turn ex superiore Hincmari relatione manifestum 
est, turn ex ipsis concilii actis ; in quibus ita legimus. 
" Relecta w sunt denique in eadem synodo quaedam capi- 
tula, (Lingonensia nimirum ilia) super quibus quorumdam 
fratrum sensus dissentire probantur. Unde convenit inter 
episcopos; ut, Deo favente, pace ac tranquillitate recu- 
perata, simul conveniant ; et prolatis sanctarum Scriptu- 
rarum atque Catholicorum doctorum scntentiis, quae sani- 
ora sunt, concordi unanimitate sequantur." 

Illud quoque est recte accipiendum, quod ex Hincmari 
epistola retulit Baronius, " in hac synodo oblata a Remi- 
gio archiepiscopo Lugdunensi capita quaedam de erroribus 
Gothescalci Karolo ; ipsum vero dedisse ilia Hincmaro ut 
responderet." Narrat vero in loco citato Hincmarus, Lin- 
gonensis synodi capitula (quae eadem fuerint cum Valen- 
tinis) biduo posteaquam in Tuilensi concilio recitata fue- 
rant, regi Karolo a Remigio porrccta fuisse, sibiqiie a 
rege tradita, cum mandato, ut, quid de iis sentiret, expo- 
neret. In quibus quidem (eo, quod de baptismi efficacia 
agebat, excepto) Gotteschalci errores confirmatos fuisse 
sensit Hincmarus sed ab ipso Remigio (quod verba Baro- 
nii innuunt) dogmata ilia Gotteschalci habita fuisse erro- 



w Baron, aim. 859. sec. 23. Concil. Bin. torn. 3. part. 1. sec. 2. pag. 551. (edit. 
Colon, ann. 1618.) Capitula Karoli Calvi, tit. 25. sec. 11. pag. 226. et Concil. 
Gallia;, torn. 3. pag. 140, 141. 



194 GOTTESCIIALCI, ET PRyEDESTINATIAN^E CAP. XIII. 

nea, res est a veritate alienissima. An autem tarn egregie 
Hincmarus munus sibi impositum praestiterit, in hisce 
tribus libris de hoc argumento conscriptis ; hand scio an 
Baronio affirmants temere credendnm, qui libros illos nun- 
quani conspexit. 



CAI\ XIV. CONTROVERSY AB EO M0I7E, IHSTORIA. 195 



CAP. XIV. 



De postremis Hincmari Remensis scriptis, hac in causa editis ; diuturna Gottes- 
chalci custodia, et perpetua usque ad mortem servata constantia. 

In posteriore hoc adversus Gotteschalcum scripto, 
Hincmarus capitula quatuor in Carisiaca synodo a se edita, 
Scripturarum et patrum testimoniis confirmare ; capitula 
vero turn Lingonensis synodi, turn Prudentii" Tricassini 
episcopi, infirmare, magno studio multaque opera conatus 
est : interim vero dum integrum edatur opus (quod, cum 
alibi, turn in bibliotheca S. llemigii apud Remenses MS. 
asservatur) ex epistola ad Karolum Calvum dedicatoria a 
Flodoardo b historia? sua? inferta, quae ad jam tradita? his- 
toria? confirmationem, et argumenti ipsius libri explica- 
tionem faciunt, visum est hue apponere. 

" Nuper elapso mense Junio, per indictionem VII. 
anno Incarnationis Dominica? DCCCLIX. dedistis nobis 
quaedam capitula, sicut nostra? dixistis humilitati, a Re- 
migio reverentissimo Lugdunensium archiepiscopo vestra? 
porrecta sublimitati: jubentes ut tempore congruo de his 
vobis redderemus responsum ; si unanimes, uno ore, eo- 
rundem capitulorum sensu concordaremus ; an (quia vobis 
a cana patrum fide in quibusdam dissentire videbantur) 
noster sensus, quern a Catholico tramite non deviare cre- 
debatis, ab eis in aliquo dissideret." 

" Qua? capitula in conventu episcoporum habito in ter- 
ritorio Tullensi, in villa qua? dicitur Saponarias, ante bi- 
duum quam vobis porrecta fuerint, sunt recitata ; profe- 
rente et deponente ea synodo domino Remigio Lugdunen- 
sium archiepiscopo : qua? (sicut dixit, et in epigrammate 

s Supra cap. 11. b Flodoard. lib. 3. cap. 16. 



IDG GOTTESCIIALCI, ET PR.EDESTINATIANJE CAP. XIV. 

eorundem capitulorum continetur) in hoc ipso anno, in 
Kalendis nihilominns ibidem descriptis, et in suburbio 
Lingonicae urbis, ad instructionem Dominici populi, ipse 
et sibi comprovinciales episcopi ediderunt. Et in crastina 
alia qusedam capitula, de quibus post locuturi sumus, re- 
lecta fuere. Super quibus, sicut quibusdam ex fratribus 
visum est, quorundam sensus est motus." 

His igitur capitulis, " pro nostri ingenioli capacitate, 
sub dubietate tamen, respondimus : quia non credimus, ut 
fratres et coepiscopi nostri contra regulas ecclesiasticas 
adversus nos talia debuissent conscribere : praesertim cum 
nonignorarentjDominicis institutionibus, etlegibus promul- 
gatis, praefixum esse, qualiter si in saspefatis capitulis fidei 
obloqueremur, nos compellare, et tunc synodali judicio 
nos, nostrasque sententias a sua debuissent conjunctione 
explodere. Nunc vero, quia certi sumus, cujus compo- 
sitions debemus de saspe nominatis quaestionibus respon- 
dere, servatis relationum absolutionibus contra eos, quibus 
a vestra dominatione, pro imposito nobis ministerio, jussi 
sumus reddere rationem : contra haee tantum capitula, 
quantum ex nobis est cum omnibus pacem habentes, ex 
sanctarum Scripturarum auctoritate, et Catliolicorum pa- 
trum sententiis, simpliciter respondere curabimus ; ut cui 
forte omnia ilia legere non licuerit, vel non libuerit, hie 
compendiosas pro tempore capitulorum responsiones inve- 
niat. Quas furatis horulis a diversis distensionibus, qui 
cogitationum ferias non habemus, sicut de sententiis sanc- 
torum patrum accepimus, (ne torpore vel inobedientia a 
vestra denotarernur Christiana devotione,) committeresche- 
dulis tumultuario sermone studuimus : quoniam in praefa- 
tis relationibus, provocati multiplicibus multiplicium illa- 
tionibus, multipliciter multiplicibusque collationibus, non 
^ine (sicut scimus, et confitemur) lectoris taedio, sensu sed 
tamen Catholico, in tribus libris lacinioso sermone respon- 
dere sategimus." 

" Sed in hoc maxime benigno lectori nos satisfacere autu- 
mamus ; quia singularum singulas semper ponentes sen- 
tentias, singulariter ad objecta et resistentia fidei respon- 
dere studuimus : et vel in hoc solo devotura quemque lee- 



CAP. XIV. CONTROVERSY AB EO MOT.E, IIISTORIA- 197 

torem nobis conciliari confidimus ; quia cum ex sua mente 
nostrum laborem perpenderit, nos apud se excusatos ha- 
bebit. Quis vero sit istorum capitulorum compositor, cui 
quasi a novo cogimur respondere, ipse se prodet cum ne- 
cessarium videbitur ad lucem veritatis venire. Quia ope- 
rator tenebrosorum operum, inter quae ab apostolo et 
haereses describuntur, odit c lucem ; et non venit ad lucem, 
ut non arguantur opera ejus : omnis vero qui bona agit, 
inter quae bona ab apostolo et fides connumeratur, venit d 
ad lucem ; ut manifestentur opera ejus, quia in Deo sunt 
facta. Sed et ille quicunque est, si ad lucem venerit, et 
veritati ex corde consenserit ; esse filius lucis poterit. Si 
autem et pertinaciter contradixerit veritati, ipse in infide- 
litate sua et contentionis sua; vecordia, haeretici sibi nomen 
imponet. Quia non statim hsereticum, quod ignoranter a 
fide sentitur diversum ; si non fiat pertinaci contentione 
haereticum." 

Nee tantum regi Karolo hac de re scripsit Hincmarus, 
sed etiam " Papas Nicolao 6 ; fidei suae depromendo teno- 
rem, et suam contra Gottescbalci errorem, (Flodoardi ver- 
ba haec sunt) quam fidei Catholicae dependere satagebat, 
defensionem." De quo in alia epistola ad eundem Nico- 
laum ab eo scripta, ita etiam legimus. " Luido f mihi dixit 
quod cum eo rationem de damnatione et reclusione Got- 
tescbalci babuissetis. Unde quoniam per alios jam audie- 
ram ad sanctitatem vestram verba venisse ; misi auctoritati 
vestrae quaedam ex verbis et Catholicorum sensibus in ro- 
tula, qualiter contra ipsius pestiferi hominis sensum sen- 
tiam, per Odonem Episcopum : et nihil inde responsionis 
accipere merui." At neque ad regem, neque ad pontifi- 
cem scriptae ab illo commentationes, hisce altercationibus 
finem imponere valuerunt. Ad g Metense enim concilium, 
quod post Tullense integro quadriennio, Indictione vide- 
licet XI. mense Junio, ab episcopis regni Lotharii (Impe- 



c Gal. cap. 5. ver. 20. Joh. cap. 3. ver. 20, 21. 
d Gal. cap. 5. ver. 22. 

8 Flodoard. lib. 3. cap. 1j. ' Ibid. cap. 1. 

e Anno Dcccxxiii. 



198 GOTTESCHALCI, ET PR^EDESTINATIAN^ CAP. XIV, 

ratoris Lotharii filii et Lotharingise regis primi) celebra- 
tum est, ut de causa Gotteschalci rationem redderet, 
Hincmarus vocatus est. In quo, injuriam sibi factam, in 
jam citatis ad Nicolaum papam literis, ita ille conqueritur. 
" De quo (Gotteschalco) ut redderem rationem, quidam 
episcopi quorum nihil de illo intererat, (quoniam nee eos, 
ut ipsi manifestis indiciis prodiderunt, ad hoc caritas com- 
movebat, nee auctoritas deducebat) me ad conciliabulum 
nuper Metis habitum (quod vocari synodum vetuistis, si- 
cut intelligo) irregulariter quarto die antequam congrega- 
retur, cum ego longius quam octoginta, et idem Gottes- 
chalcus plusquam centum millibus ab ipsa civitate (Me- 
tensi) disparati essemus, nihil me inde ante praemonitum, 
per quemdam laicum hominem literis vocaverunt." 

Quum Rothadus Suessionensis episcopus, in pristinum 
honorem (a quo, ad Romanum pontificem appellans, ab 
Hincmaro fuerat depositus) a Romano concilio fuisset res- 
titutus ; ab Hincmaro scriptas sunt istae ad Nicolaum pa- 
pam literse : in quarum fine, post expositam pluribus Got- 
teschalci doctrinam, tanta episcoporum illius causae faven- 
tium oppositione exacerbatus, ita demum perorat. " Sunt et 
alia, quae ipse et alii plures in istis partibus dicunt, quae 
nobis sanae fidei adversari videntur : quae dum per alium 
quam per vilitatem meae personae auctoritas vestra cogno- 
verit, forte attendet solertius, et quae inde tenenda sunt 
docere studebit quantocius. Erit enim in proximo inde 
necessitas : quia etsi eorum corda in insania perversi sen- 
sus ebulliunt, orthodoxi tamen regis nostri tempore prava, 
quae sentiunt, eloqui non praesumunt. Ita ut aperte videa- 
mus impleri, quod scriptum est : Congregans^ sicut in utre 
aquas marts. Aqua enim maris sicut in utre congregata 
est : quia amara haereticorum scientia quicquid hodie in 
isto regno filii vestri Domini Karoli pravum sentit, in pec- 
tore comprimit, et aperte dicere non praesumit. Meam 
quoque exiguitatem et occulte canino dente corrodunt. 
Facile autem adjuvante Domino, portare valebo : quia et 
mihi paucum superest temporis spatium ; et si inter filios 

h Psal. 33. ver. 7, 



CAP. XIV. CONTROVERSY AB EO MOT\E, HISTORIA. 199 

Ecclesia?, permittente Deo, in me acceperint potestatem 
corporaliter affligendi, divina gratia adjuvante exercebunt 
patientiam. Sed et si tantummodo male sentiendo adver- 
sabuntur ; exercebunt quantulamcumque scientiam : et ut 
etiam inimici, secundum praeceptum Domini, diligantur, 
exercebunt benevolentiam." 

" Praefatum autem Gothescalcum, si vestra auctoritas 
mihi scripserit, ut eum a custodia solvam, et aut ad vos 
eundi (ut per vos ejus doctrinam experiamini) aut ad 
quemcunque ex nomine design atum pergendi licentiam 
donem : (quia, ut melius ipsi scitis, sicut absolute quisque 
regulariter ordinari non valet ; ita nisi ex ipsius consensu, 
cujus esse dinoscitur, certae personae commendandus, et ad 
certum locum monachus, vel quisque sub regula constitu- 
tus, a loco suo absolvi juxta regulas sacras non valet :) ves- 
tris jussionibus nullo modo resultabo. Tantum ut aucto- 
ritatem vestram habeam ; ne tantorum episcoporum judi- 
cium mea praesumptione parvi pendere videar. Non enim 
illius delector, quam juste sustinet pertinaciter contumax, 
quantulamcunque reclusionis molestiam : sed doleo a qua 
revocari non potest perfidiam." 

" Quern si cuicunque commendandum vestra auctoritas 
viderit, hoc in commendatione etiam providebit ; ut cui 
commendabitur Catholicus sit,et gravitatem ecclesiasticam, 
et vigorem ac Scripturarum scientiam habeat : quia non 
solum Scripturas ad suum sensum violenter inflexas, sed et 
Catholicorum dicta detruncata per totum diem sine res- 
piratione aliqua praevalet memoriter decantare. Unde 
non solum idiotas in admirationem sui abducere, verum et 
sciolos et incautos atque zelum Dei, sed non secundum 
scientiam, habentes in sententiam suam solitus erat tradu- 
cere. Et non solum doctorum suorum doctor videri ap- 
petit ; sed et hoc solerter satis intendit, ut sccum loqucn- 
tes vel in sermone capere valeat : et si de veritate non po- 
tent, invincibiliter sacramcntis affirmare curabit, ea sccum 
loquentes dixissc quae forte non dixerant ; ut ipse verax, 
et illi qui ei contradicunt probentur esse mendaces, et ad- 
versus suam doctrinam docentes." 

Verum nee ad istas literals respondissc Nicolaum, ncque 



200 GOTTESCIIALCI, ET PR^EDESTINATIANiE CAP. XIV. 

tie Gottesclialci causa quicquam in alterutram partem de- 
finivisse invenimus. De antagonistarum tamen ipsius uno, 
Johanne Scoto, sinistrum ad se pervenisse rumorem, non 
dissimulat ; quod in quibusdam bene non senserit. Trans- 
tulerat nimirum Johannes ex Grseco in Latinum libros 
Dionysio Areopagitae attributos : eosque Karolo Calvo, 
in cujus aula vivebat, dicavit ; carmine quoque praefixo, 
cujus hoc initium. 

Hanc libam, sacro Gnecorum nectare fartam, 

Advena Johannes spondo meo Karolo. 
Maxime Francigenum, cui regia stemmata fulgent, 

Munera votiferi sint tibi grata tui. 

Nicolaus 1 a?gre ferens, tarn rarum opus ipsius arbitrio 
non fuisse subjectum, ad Karolum hac de re ita scripsit. 
" Relatum k est apostolatui nostro, quod opus B. Dionysii 
Areopagitae, quod de divinis nominibus, vel coelestibus 
ordinibus, Grasco descripsit eloquio, quidam vir Johannes, 
genere Scotus, nuper in Latinum transtulerit. Quod 
juxta morem nobis mitti, et nostro debuit judicio appro- 
bari : praesertim cum idem Johannes, licet multae scientiae 
esse praedicetur, olim non sane sapere in quibusdam fre- 
quenti rumore dicatur. Itaque quod hactenus omissum 
est, vestra industria suppleat, et nobis praefatum opus sine 
ulla cunctatione mittat : quatenus dum a nostri apostola- 
tus judicio fuerit approbatum, ab omnibus incunctanter 
nostra auctoritate acceptius habeatur." 

Nempe ejusmodi subjectionem ab advena Johanne ex- 
pectabat novus hie apostolus, quam a servis suis domesticis 
accipere assueverat, e quibus unus, Romanae Ecclesiaa eo 
tempore bibliothecarius, Anastasius, libellum alium e Gra> 
co in Latinum similiter translaturus, a Capitolino suo Vice- 
Deo ducto principio, judiciariae hujus potestatis plenitudi- 
iiem inflatis buccis ita decantat. " Hunc 1 codicem confi- 



' Non Marinus: ut suspicatus est Andr. Duvalius, sub initium notarum in 
Lugdunensis Ecclesia; libellum contra Jo. Scotum. 

k Ivo Carnot. Decret. part. 4. cap. 104. Roger. Hoveden. annal. part. I. 

1 Anastas. Bibliothecar. praefat. in translationem Latinam Leontii, de Vita 
Johannis Eleemosynarii ad Nicolaum papam. 



CAP. XIV. CONTROVERSY AB EO MOTJE, HISTORIA. 201 

cere ausus non sum, antequam a Dominatione vestra, o mil- 
lies beate, licentiam adipisci promerui. Neque enim fas 
est, ut absque vicario Dei, absque clavigero coeli, absque 
curru et auriga spirituals Israel, absque universitatis pou- 
tifice, absque unico papa, absque singulari pastore, absque 
speciali patre, absque te omnium arbitro, aliquid consum- 
metur aut divulgetur. Tu enim tenes claves David, tu 
accepisti claves scientiae. In area quippe pectoris tui ta- 
bulae testamenti et manna ccelestis saporis requiescunt. 
Tu m enim quod ligas, nemo solvit ; quod solvis, nemo ligat : 
qui aperis, et nemo claudit ; claudis, et nemo aperit. Vi- 
cem namque in terris possides Dei." 

Interim dum Romae ista agerentur, in Gallia carcerali 
custodia adhuc conclusus tenebatur miser Gotteschalcus ; 
tum Nicolai, tum successoris etiam ipsius temporibus. 
Sub Hadriano enim II. opusculum quinquaginta quinque 
capitulorum ad nepotem suum Hincmarum Laudunensem 
episcopum edidit Hincmarus" Remensis archiepiscopus : 
in quo, cum consuevisse Gotteschalcum dixisset, non so- 
lum Scripturas "detruncare, et ad suum sensum violenter 
inflectere ;" sed etiam " ea, quae in canonicis libris non 
habentur, auditoribus suis proferre": subjicit. " Et quo- 
niam baec egisse Gotteschalcus in conventu episcopali (Ca- 
risiaco nimirum) revictus fuit : idem concilium (sicut scrip- 
turn est : Qui imponit stit/lo silent ium, has mitigat) silen- 
tium ei imposuit, mihique ilium ad custodiendum commisit. 
Sicque complicium ejus (qui jam sicut vermes, in putredine 
scatentes, ebulliebant) irae partim sunt mitigatae, et con- 
gregatae p sunt a Domino quasi in utrem aquae maris, cum 
amaritudo perversarum mentium, nondum apud nos de his, 
quae Gotteschalcus eos docuerat, erumpit exterius in vo- 
cem pravae libertatis." 

Haec ille, in hujus opusculi capite quadragesimo tertio 
cui et literas ad nepotem Idibus Februariis Indictionis III. 
a se datas inseruit : ad quas responsum nuperrime ab illo 



m Apoc. cap. 3. vcr. 7. cum cap. 13. ver. 11. 

" Anno dccclxx. 

° Prov. cap. 26. ver. 10. -P Psalm. 33. ver. 7. 



202 GOTTESCHALCI, ET PRjEDESTINATIAN/E CAP. XIV. 

conscriptnm accepisse se, ibidem significat. Uncle intelli- 
gimus scripta haee fuisse anno octingentesimo septuagesimo 
(quo apud q Attiniacum mense Maio ilia habita est synodus 
in qua hunc quinquaginta quinque capitulorum libellum 
nepoti suo coram episcopis se tradidisse alibi r confirmat 
idem Hincmarus :) indidemque per unum et viginti saltern 
annos in carcere detentum fuisse Gotteschalcum. De qua 
immoderata severitate ita jamdudum conquestus fuerat 
Remigius, cum Lugdunensibus suis. " Illa s miserandi ho- 
minis tarn longa et inhumana in ergastulum per tot annos 
damnatio, aliqua (ut credimus) compassionis benignitate 
et consolatione fuerat temperanda, vel etiam removenda : 
ut frater, pro quo Christus mortuus est, per charitatem et 
spiritum mansuetudinis potius lucraretur, quam abundan- 
tiori tristitia absorberetur. Quod ilia (ut Dominus novit, 
in quantum ipse inspicere dignatur) suggerimus charitate, 
quam nobis beatus Johannes apostolus commendat, di- 
cens : In* hoc cognovimus charitatem Dei, quod ille pro 
nobis animam posnit ; et nos debemus j)ro fratribus animus 
ponere." 

In custodias autem inclusus ille est apud Altivillarensis" 
ccenobii monachos : ad quos Hincmarum epistolam demum 
scripsisse refert Flodoardus, " pro w eodem Gotteschalco, 
ut si se recognosceret, antequam anima illius egrederetur 
de corpore, et spiritalem et corporalem humanitatem ex- 
hiberent illi: ostensa auctoritate ecclesiastica ex verbis 
orthodoxorum super hujusmodi excommunicatis." Sed 
post tantos per tot annos tarn fortiter exantlatos labores, 
in extremo actu defecisse Gotteschalcum non est credibile. 
Praesertim cum illi (ut et Gunthario Coloniensi archiepis- 
copo, cujus extat x liberrima ilia ad versus Nicolai pontificis 



i Eginaldus, vel quicunque author fuit appendicis ad Aimoinum adjcctoe, lib. 
5. cap. 24. 

r Apud Flodoard. lib. 3. cap. 22. 

s Eccles. Lugdun. de trib. epistolis, pag. 1065. F. 

1 1 J oh. cap. 3. ver. 10. 

" HaultviUicr, in Remensi episcopatu. 

w Flodoard. lib. 3. cap. 28. 

x Annal. Francor. a Pitha30 edit, ad aim. S03, 



CAP. XIV. CONTROVERSY AB EO MOT.E, HISTOIUA. 203 

tumid urn, ut ille loquitur, potentatum exarata epistola) 
irrevocabilem pertinaciam, in postremo illo quinquaginta 
quinque capitulorum opusculo objiciat Hincmarus idem ; 
et ipse in sententia sua ita obfirmatus fuerit, ut aqua? et 
olei ferventis examini, quod pro illorum temporum con- 
suetudine y judicium Dei, et habebatur et nominabatur, 
promptissime hie se obtulerit ; quemadmodum in poste- 
riore ipsius confessione postea videbimus. 

De quo mirabili probationis genere nihil aliud hie pro- 
nuntiamus, quam quod in similis historiae commemoratione 
Johannes Mariana protulit. " Visum 2 est controversiam 
ignis judicio permittere: sic ejus seculi mores erant ru- 
des et agrestes, neque satis expensi ad Christianas pie- 
tatis regulam." Ab ethnicorum enim instituto haustum 
hoc fuisse, cum ex aliis indiciis observarunt eruditi, turn 
ex Sophoclis illis versibus. a 

""Hftev S' I'roijuoi Kai fiudpovg aipetv x^poTV, 
Kai 7rvp Sikpirtiv, Kai diovg opKWfiortTi', 
To fir'jTS Spacrai, fiyTt rtp %vviidkvai 
'To npayjia (iovXtixravTi, p.r)T tipyafffih'^. 

Eramus sutem parati ignitum ferrum manu capcre, 
Et ire per ignem, et Deos jurare ; 
Quod non fecissemus, nee sciremus quenquam 
Fecisse nostro consilio. 

Et licet legibus demum tarn civilibus quam ecclesiasticis 
mos iste abrogatus fuerit : mediis tamen illis temporibus 
ita apud Christianos invaluit, ut pro indubitato veritatis 
testimonio passim acciperetur. Unde in capitulis Karoli 
Calvi apud Carisiacum anno octingentesimo septuagesimo 
tertio, (id est, illis ipsis temporibus, de quibus nunc agi- 
mus) promulgatis, ejusmodi dicta aliquoties occurrunt. 
"Dei b judicio examinentur: et per illud Dei judicium aut 

y Vide amicisshni nostri D. Henrici Spelmanni, equitis aurati, eximium Glos- 
sarium; titul. de Judicio Dei, et Martini Delrii disquisit. magic, lib. cap. 4. 
quoest. 4. sec. 3. 

z Marian, de reb. Hispanioe, lib. 9. cap. 18. 

a Antigone : ver. 263. 

b Capitul. Karoli Calvi, tit. 39. cap. 3. et 7. pag. 393, 395. 



204 GOTTESCHALCI, ET PR^EDESTINATIANiE CAP. XIV. 

liberentur aut condemnentur." Et in capitulis Karoli 
Magni, avi ejus, anno regni nono datis in Aquensi palatio, 
capite vicesimo adhuc expressius. " Ut c omnes judicio Dei 
credant absque ulla dubitatione." 

Ita igitur ad Gotteschalci usque mortem perducta hac 
tragcedia, id solum jam restat ; ut duplicem ipsius con- 
fessionem e tenebris, in quibus tarn diu delituit, erutam, 
velut Xoyov quendam eiriTciQiov, hie tandem adscribamus. 

c Tom. 2. Concil. Gallise, pag. 247. 



OOTTESCHALCI CONFESSIONES 



DILE 



NUNC PRIMUM IN LUCEM EDIT/E. 



1631. 



VOL. IV. 



GOTTESCHALCI CONFESSIO 



BREVIOR. 



C/redo et confiteor, Deum omnipotentem et incom- 
mutabilem praescisse et praeclestinasse angelos sanctos et 
homines electos ad vitam gratis aeternam ; et ipsum Dia- 
bolum caput omnium daemoniorum, cum omnibus angelis 
suis apostaticis, et cum ipsis quoque universis hominibus 
reprobis, membris videlicet suis, propter praescita cer- 
tissime ipsorum propria futura mala merita praedestinasse 
pariter per justissimum judicium suum in mortem merito 
sempiternam : quia sic ait ipse Dominus in evangelio : 
" Princeps a hujus mundi jam judicatus est." Quod B. 
Augustinus exponens, ad populum sic palam locutus est : 
" Id b est, judicio ignis aeterni irrevocabiliter destinatus 
est." Item de reprobis ipsa Veritas : " Qui c autem non 
credit, jam judicatus est." " Nondum," inquit d , " apparuit 
judicium ; sed jam factum est judicium. 

Item exponens illud Johannis Baptistae, " Testimonium e 
ejus nemo accepit:" ita dicit. " Nemo f , est quidam po- 
pulus praeparatus ad irarn Dei, damnandus cum Dia- 

a Joh. cap. 16. ver. 11. 

b In Joh. tract. 95. op. torn. 3. p. 2. pag. 732. 

r Joh. cap. 3. ver. 18. 

d Augustinus. in Joh. tract. 12. op. torn. 3. p. 2. pag. 389. 

p Joh. cap. 3. ver. 32. 

1 In Joh. tract. 14. op. torn. 3. pag. 404. 

p 2 



208 CONFESSIO GOTTESCHALCI. 

bolo." Item de Judseis : " Isti s indignantes mortui, et 
morti sempiternae praedestinati." Item: " Quare h dicit 
Dominus Judaeis ; Vos non creditis, quia non estis ex ovi- 
bus meis ? nisi quia videbat eos ad sempiternum interitum 
praedestinatos, non ad vitam aeternam sui sanguinis pretio 
comparatos." Item exponens ilia verba Domini : " Oves 1 
meae vocem meam audiunt, et cognosco eas, et sequun- 
tur me: et ego vitam aeternam do eis; et non peri- 
bunt in asternum, et non rapiet eas quisquam de manu 
mea. Pater meus quod dedit mihi majus omnibus est; 
et nemo potest rapere de manu patris mei." ita dixit. 
" Quid k potest lupus ? Quid potest fur et latro ? Non 
perdit nisi ad interitum praedestinatos." 

Item, de duobus loquens mundis. " Totus 1 mundus 
Ecclesia est, et totus mundus odit Ecclesiam. Mundus 
igitur odit mundum, inimicus reconciliatum, damnatus 
salvatum, inquinatus mundatum." Item : " Est m mundus 
de quo dicit apostolus ; ne n cum hoc mundo damnemur. 
Pro isto mundo Dominus non rogat. Neque enim quos 
scit praedestinatos, ignorat." Item : "Filius°perditionis dic- 
tus est Judas, traditor Christi, perditioni praedestinatus." 
Item, in Enchiridion: " Ad 1 ' eorum damnationem, quos 
juste praedestinavit ad pcenam." Item, in libro de per- 
fectione justitiae : " Hoc p ," inquit, " bonum quod est re- 
quirere Deum, non q erat qui facerei, non erat usque ad 
unum ; sedin eo genere hominum, quod praedestinatum est 
ad interitum. Super hoc enim respexit Dei praescientia, 
protulitque sententiam." Item, in libris de civitate Dei: 
" Quiddabit eis quos praedestinavit ad vitam ; qui haec dedit 
eis quos praedestinavit ad mortem ?" 

Item beatus Gregorius papa. " Leviathan 1 ' iste, cum 



6 In Joh. tract. 43. op. torn. 3. p. 2. pag. 587. h Ibid, tract. 48. pag. 615. 

•" Joh. cap. 10. ver. 27, 28, 29. 

k In Joh. tract. 48. op. torn. 3. p. 2. pag. 615. 

1 Ibid, tract. 87. pag. 715. ™ Ibid, tract. 110. pag. 775. 

n 1 Cor. cap. 11. ver. 32. 

° In Joh. tract. 107. op. torn. 3. p. 2. pag. 770. 

p Aug. op. torn. 6. pag. 210. p Cap. 13. op. torn. 10. pag. 181. 

n Rom. cap. 3. ver. 1 1 , 12. 

r Greg. Mor. 1. 34. c. 2. op. torn. 1. pag. 1117 



CONFESSIO GOTTESCHALCL 209 

universis membris suis, aeternis cruciatibus est deputatus." 
Item S. Fulgentius, in libro tertio cle veritate praedesti- 
nationis et gratia?. " Praeparavit," inquit, " Deus pec- 
catoribus poenas; illis utique quos juste praedestinavit ad 
luenda supplicia." Qui beatus Fulgentius composuit de 
hac tantummodo quaestione unum librum, id est, de prae- 
destinatione reproborum ad interitum, ad amicum suum 
nomine Monimum. Unde dicit et S. Isidorus: " Gemina 5 
est pra?destinatio, sive electorum ad requiem, sive repro- 
borum ad mortem." 

Sic et ego per omnia, cum istis electis Dei et Catho- 
licis, credo etconfiteor; prout divinitus afflatus, animatus-, 
armatus, adjuvor, Amen. 

Falsus enim testis est, qui in dictis quorumcunque aut sensum 
aut superficiem conunipit. 

s Isidor. Hisp. senten. lib. 2. c. 6. op. pag. 437. 



GOTTESCHALCI CONFESSIO 



PROLIXIOR, 



Dominator Domine, Deus meus, inisericordia mea, 
Rex omnipotens et incomparabiliter clemens, inaestimabilii 
quoque circa humanum genus benignitate patiens, et in- 
vestigabili penitus profunditate sapiens. Cujus profecto 
sic semper indigent omnes electi tui, quo videlicet tibi de 
te solo semper valeant placere ; quemadmodum palmites 
indigent vite, quo fructum queant ferre, vel aer aut oculi 
luce, quo vel ille lucidus esse, vel illi possint videre : alio- 
quin et palmites absque vite arescunt, et in igne missi 
consequenter ardent; et aer absque luce tenebrosus est, 
et oculi frustra patent. Te igitur supplex invoco, cuncti- 
potentissime, clementissime et gloriosissime, trine et une 
Domine Deus ; ut gratis esse digneris piissimus adjutor 
et exauditor meus : dignanterque largiaris indigentissimo 
mihi, per gratuitae gratiae tuae invictissimam virtutem, ut 
quod ex te, per te, et in te de praescientia et praedestina- 
tione tua jamdudum corde credo (tibi gratias) ad justi- 
tiam ; sicuti jam crebro per gratiam tuam confessus sum, 
nunc quoque veraciter atque simpliciter ore confitear ad 
salutem. Quatenus tandem aliquando mea de parte pate- 
fiat electis tuis Veritas invicta et sine fine benedicta; et 
facessat jam jamque, sicut oportet, falsitas devicta et pror- 
sus jure maledicta, Amen. 



212 CONFESSIO GOTTESCHALCf, 

CREDO siquidcm atque confiteor, praescisse te ante 
saecida quaecunque erant futura, sive bona sive mala ; 
praedestinasse vero tantummodo bona. Bona autem a te 
praedestinata, bifariam sunt tuis a fidelibus indagata (immo, 
te revelante, illis evidenter constat esse intimata) id est, in 
gratiae beneficia, et justitiae simul judicia. Quoniam qui- 
denij sicvit certissimum Psalmista praebet judicium, utrum- 
que tu Domine " diligis a et misericordiam" videlicet " et 
judicium." Praedestinasse itaque in omnibus electis tuis 
vitam gratis aeternam, et eos nihilominus ad gloriam sem- 
piternam: quia certe frustra illis praedestinasses vitam, 
nisi et illos praedestinasses ad ipsam. Sic etiam pro- 
pemodum Diabolo et angelis ejus, et omnibus quoque 
reprobis hominibus, perennem merito praedestinasti pce- 
nam, et eosdem similiter praedestinasti ad earn : quia 
nimirum sine causa et ipsius praedestinasses mortis 
perpetuae pcenam, nisi et ipsos prsedestinasses ad earn. 
Non enim irent nisi destinati ; neque profecto destinaren- 
tur, nisi essent praedestinati. Quippe cum ipse et ante 
omnia saecula semper esses, quod ne ad momentum quidem 
modo quolibet esse potes mutabilis ; et per omnia post- 
modum saecula pro barer is esse mutatus, si vel ullus (quod 
absit) reproborum illuc esset destinatus, qui non fuisset 
praedestinatus. 

Proinde quia tu, Domine, solus " es b qui es," velut ipse 
testaris; et, ut David tibi quoque dicit, " Tu c semper 
idem ipse es;" et, ut alias etiam ipse dicis, " Tu d es Do- 
mine, et non mutaris ;" et, sicut egregius quoque praedi- 
cator tuus perbibet Paulus, " Tu e solus babes immorta- 
litatem," id est, incommutabilitatem ; " apud quern," ut 
ab alio nihilominus asseritur apostolo, " non f est trans- 
mutatio, nee vicissitudinis obumbratio:" liquet prorsus 
evidenter, et cuivis sanum sapienti claret omnino satis 
patenter ; praescisse ac praedestinasse te mox, absque ullo 
scilicet intervallo, utpote simul et semel, ante saecula tarn 

a Psal. 33. ver. 5. b Exod. cap. 3. ver. 14. 

r Psal. 102. ver. 27. d Malach. cap. 3. ver. 6. 

e 1 Tim. cap. 6. ver. 16. ' Jacob, cap. 1. ver. 17. 



C0NFESSIO GOTTESCHALCI. 213 

cuncta quam singula opera tua. Quippe qui juxta quod 
dictum est ab Esaia, " fecisti g quae sunt futura." 

Unde etiam verissime, David prophetam sequendo et 
exponendo, fidelissimus famulus tuus Augustinus ita dicit. 
" Deus," inquit, " secundum illam voluntatem suam, quae 
cum ejus prasscientia sempiterna est, prqfecto^ in ccelo et 
in terra omnia qiuccunqiie voluit, non solum praeterita vel 
praesentia, sed etiam futura jam fecit." Igitur cum sem- 
piterna sit, Domine, cum praescientia voluntas tua, sicut 
hie ait Augustinus ; et apud omnipotentiam tuam, de ope- 
ribus duntaxat tuis, hoc sit praescire quod velle, secun- 
dum quod ad eundem Augustinum scribit Orosius ; et 
ipsum quoque velle tuum fecisse sit, juxta quod dicit 
Ambrosius : manifestum est proculdubio, quicquid foras 
futurum est in opere, jam factum esse a te in praedestina- 
tione, juxta quod audet et dicit, docet et scribit, papa 
Gregorius. Absit ergo ut inter praescientiam et praedes- 
tinationem operum tuorum ullum vel momenti quilibet 
Catholicorum tuorum suspicetur intervallum fuisse ; dum 
omnia quae voluisti te legit vel audit creditque simul fe- 
cisse : praesertim cum prius omnino nihil in effectu feceris, 
quam incomparabiliter futura praescieiis, et ea sempiterno 
consilio prasdestinando disposueris. 

Sed jam tempus est, Domine, veridica divinorum sub- 
jici testimonia librorum, quibus docetur absque scrupulo, 
et declaratur absque ambiguo, praedestinatos esse rcpro- 
bos ad aeternorum incendia tormentorum. Ac primum 
tua, Domine JESU CHRISTE, Veritas invicta, profe- 
renda censeo merito dicta. " Qui 1 non credit," inquis, 
" jam judicatus est:" id est, ut Augustinus exposuit, jam 
damnatus est. " Nondum k enim, "inquit, " apparuit judicium, 
sed jam factum est judicium." Item, " Princeps 1 " ais 
" mundi hujus jam judicatus est :" id est, ut idem ex- 
posuit "judicio™ ignis aeterni irrevocabiliterdestinatus est." 
David etiam dicit: " Ideo" non resurgent impii in judicio." 

* Esai. cap. 45. ver. 11. (juxta LXx.) 

11 Tsal. 135. ver. 6. i Joh. cap. 3. ver. 18. 

k Aug. in Joh. tract. 13. op. torn. 3. p. 2. pag. 389. ' Joh. cap. 16. ver. 11. 

m Aug. in Joh. tract. 95. op. torn. 3. p. 2. pag. 732. 

11 Psalm. 1. ver. 5. 



214 CONFESSIO GOTTESCHALCI. 

Augustinus exponit : " quia jam poenis certissimis destinati 
sunt." Item. " Tu p percussisti omnes adversantes mihi sine 
causa." " Recte q ,"inquit, " in praedestinatione diciturde Dia- 
bolo etangelis ejus." Atque ne dicatur Diabolum tantum- 
modo cum angelis ejus ad mortem esse destinatum (quod 
omnino satis esse probatur absurdum ; ut videlicet caput a 
corpore praedestinando sit segregatum :) dicit iterum Da- 
vid ; " In r pulverem mortis deduxisti me," id est, impios 
mortis destinatos. Quod omnino super hominibus, de pul- 
vere scilicet factis, et in pulverem quoque relictis nemo 
prudentium ambigit dici. Salomon quoque ait: " Uni- 
versa s propter semetipsum operatus est Dominus, impium 
quoque ad diem malum." In libro quoque Ecclesiastico 
ita dicitur : " Qui 1 transgreditur a justitia ad peccatum, 
Deus paravit ilium ad rhomphseam." Quod profecto de 
reproborum populo intelligendum est esse dictum tantum- 
modo. 

Hinc etiam Job ait: " Interrogate" quemlibet de via- 
toribus, et haec eadem ilium intelligere cognoscatis : quia 
in diem perditionis servatur malus, et ad diem furoris du- 
citur." Quod explanator ipsius ita exponit Gregorius. 
" Saspe," inquit, " diu divina patientia tolerat, quos jam 
ad supplicia praescita condemnat." Unde cum exponeret 
illud; " Ipse x babet consilium et fortitudinem :" ait inter 
caetera. " Potest quoque in consilii nomine ipsa occulta 
judicii mora signari : ut quod aliquando tardiu delinquentes 
percutit. Non quia iniquorum culpa non conspicitur, sed 
ut damnationis eorum sententia, quag pro agenda pceni- 
tentia difFertur, quasi tarde et consilio prodire jubeatur. 
Quod ergo quandoque foris aperta sententia indicat, hoc 
apud omnipotentem Deum ante secula in consilio latebat." 
Item exponens; " Constituisti y terminos ejus qui praeteriri 
non poterunt:" dicit. " Nulla, quae in hoc mundo, ho- 
minibus absque omnipotentis Dei occulto consilio veniunt. 
Nam cuncta Deus secutura praesciens ante secula decrevit 

Aug. in Psal. 1. op. torn. 4. pag. 3. P Psalm. 3. ver. 7. 

i Aug. in Psal. 5. op. torn. 4. pag. 12. r Psalm. 22. ver. 15. 

s Prov. cap. 16. ver. 4. ' Eccles. cap. 26. ver. 27. 

" Job, cap. 21. ver.29, 30. * Ibid. cap. 12. ver. 13. 
y Job, cap. 14. ver. 5. 



CONFESS10 GOTTESCHALCI. 215 

qualiter per secula disponantur." Idem exponens illud dc 
impiis; " Erunt 2 sicut paleae ante faciem venti, et sicut 
favilla quam turbo dispergit :" ait. " Ante omnipotentis 
Dei ocvdos iniqui vita favilla est: quia etsi apparet ad 
momentum viridis, ab ejus tamen judicio jam consumpta 
cernitur ; quia consumptioni est aeternae deputata." 

De talibus quoque et eorum rlagitiis, tu ipse, Domine, 
per Moysem dicis : " Nonne a base condita sunt apud me, 
et signata in thesauris meis ? Mea est ultio ; et ego retri- 
buam eis in tempore." Item: " Juxta est dies perditi- 
onis, et adesse festinant tempora." Item: " Levabo b ad 
ccelum manum meam, et dicam, Vivo ego in aeternum. 
Si acuero ut fulgur gladium meum, et arripuerint judi- 
cium manus meae ; reddam ultionem hostibus meis, et his 
qui oderunt me retribuam. Inebriabo sagittas meas san- 
guine, et gladius meus devorabit carnes de cruore occi- 
sorum, et de captivitate nudati inimicorum capitis. Lau- 
date gentes populum ejus : quia sanguinem servorum suo- 
rum ulciscetur, et vindictam retribuet in hostes eorum." 

Si quis haec omnia, et alia interminabiliter plura per 
canonicarum latitudinem Scripturarum multipliciter sparsa, 
sic a te prassumit dicere praedicta, ut sint quidem praescita, 
sed nullo modo praefinita : fac ilium, quaeso, diligenter 
attendere, quam sit contrarius veritati, quamque noxiae 
faveat falsitari ; dum te tarn temerarie subjicit mutabilitati, 
tamque variae et inconstanti subdere non timet instabilitati. 
Ut turn videlicet, juxta quod sanctus ait Augustinus, nulla 
remaneret natura mutabilis, nisi tu, Domine Deus noster, 
permaneres immutabilis ; parvi pendat, si ab aeterno usque 
in diem judicii mutabilis esse (quod absit) ab Ecclesia tua 
puteris, imo credaris et praediceris : et in ipso quoque die 
judicii, quasi non praedestinata faciendo, id est, reprobos 
ad tormenta mittendo muteris ; et ita deinceps in sempi- 
ternum mutatus, id est, mortuus esse (quod absit) pro- 
beris. Quodammodo enim moritur qui mutatur : ut Au- 
gustini et Gregorii, caeterorumquc doctorum auctoritas 



' Job, cap. 11. ver. 18. a Dcut. cap. 32. vcr. 34, 35. 

b Deut. cap. 32. ver. 40, 41, 42, 13. 



216 CONFESSIO GOTTESCHALCl. 

attestatur. Sed absit, ut tu Domine, qui nullatenus mtt- 
tari potuisti, potes, vel poteris aliquando, ut vel ad mo- 
mentum sis absque ullo initio mutabilis, usque in diem 
judicii; et inde quoque mutatus appareas in aeternum, 
propter solummodo damnationem reproborum, debitumque 
sibi tormentum. 

Vere, Domine, satius incomparabiliter fuisset, si nvillus 
nisi te mutabili, nedum mutato, creatus esset, (ne dico 
salvatus) electorum: quanto magis absit, ut immuteris 
propter vasa irae et furoris, super quae vultus tuus est 
ob mala quae faciunt, " ut c perdas de terra memoriam 
eorum"? De quibus etiam longe lateque die noctuque 
tibi veraciter psallitur a fidelibus. " Tu d vero, Deus, 
deduces eos in puteum interitus." De quibus ait et apos- 
tolus Petrus : " Quibus e judicium jam in olim non cessat, 
et perditio eorum non dormitat." Et Paulus : " Volens f 
Deus ostendere iram, et demonstrare potentiam suam, at- 
tulit in multa patientia vasa irae apta vel aptata in interi- 
tum" secundum Hieronymum ; vel " praeparata in inte- 
ritum," secundum Ambrosium; vel " perfecta in perdi- 
tionem," secundum Augustinum, id est, sine dubio prae- 
destinata; sicut ab ipso Augustino esse constat exposi- 
tum. Item praedicator idem. " Ut g compleant peccata 
sua semper, pervenit enim ira Dei super eos usque in 
finem." 

Item Judas Jacobi :"Subintroierunt h ,"ait, " quidam qui 
olim praescripti sunt in hoc judicium impii." Ubi dum eos 
non in hoc judicio, sed in hoc judicium, id est, in hanc 
damnationem praescriptos asseruit; non modo praescitos, 
verum etiam praedestinatos pariter intelligi voluit. Quippe 
cum tu, Deus aeternus, eos prius habeas praedestinatos, 
quam ullus temporaliter natus eos cognoverit esse prae- 
scitos. Quia quos praescisti per ipsorum propriam mise- 
riam in damnabilibus perseveraturos esse peccatis, illos 
profecto tanquam justissimus judex praedestinasti ad in- 
teritum juste ac merito satis : et non modo praedestinasti, 

' Psalm. 34. ver. 16. a Psalm. 55. ver. 23. 

p 2 Pet. cap. 2. ver. 3.' f Rom. cap. 9. ver. 22. 

« 1 Thcss. cap. 2. ver. 16. h Jud. ver. 4. 



CONF-ESSIO GOTTESCHALCI. 217 

verum etiam prsedestinando jam utique destinasti. Unde 
dicit et David, quasi de jam in infernum praedestinando 
positis, licet adhuc essent illuc te jubente ponendi : cum 
enim praedixisset ; " Et 1 postea in ore suo complacebunt ," 
subjecit : " Sicut oves in inferno positi sunt." 

Cui per omnia manifestissime consonat et Joannes apos- 
tolus, in Apocalypsi dicens. " Et k libri aperti sunt, et 
alius liber apertus est qui est vita? : et judicati sunt mortui 
ex his quae scripta erant in libris, secundum opera ip- 
sorum." Item : " Et 1 judicatum est de singulis secundum 
opera ipsorum ; et mors et infernus missi sunt in stagnum 
ignis." Quod autem mortem et infernum in stagnum ignis 
asserit esse missos, Diabolum dicit et suos. " Et m qui 
non est inventus in libro vitae scriptus, missus est in stag- 
num ignis." Item paulo ante : " Et n Diabolus qui sedu- 
cebat eos missus est in stagnum ignis et sulpliuris." Item 
paulo post : " Et° dixit mihi, Scribe, quia haec verba 
fidelissima sunt et vera ; et dixit mihi, Factum est." Ac 
ne quis forte dubitaret haec audiens a Joanne ; sequeris 
ipse continuo, et dicis, Domine JESU Christe: " Ego 1 ' 
sum A et 12, initium et finis. Ego sitienti dabo de fonte 
aquae vitae gratis. Qui vicerit possidebit haec : et ero illi 
Deus, et ipse erit mihi films. Timidis autem, et incre- 
dulis, et e-xecratis, et homicidis, et fornicatoribus, et ve- 
neficis, et idololatris, et omnibus mendacibus, pars illo- 
rum erit in stagno ardente igni et sulphure, quod est 
mors secunda." Timeant igitur et caveant increduli simul 
atque mendaces, ne pars eorum sit cum supradictis com- 
plicibus ; si tarn perspicuse resistendo veritati fore de- 
legerint pertinaces. 

Item : " Ecce^ venio cito, et merces mea mecum est, 
reddere unicuique secundum opera sua." ** r Nisiinprae- 
destinatione, quam disposuisti incommutabiliter, inretrac- 
tabili praeordinatione. Sequeris igitur et dicis : " Ego 



1 Psal. 49. ver. 13, 14. k Apocal. cap. 20. ver. 12. 

1 Apocal. cap. 20. ver. 13, 14. "' Ibid. ver. 15. 

■ Ibid. ver. 10. ° Ibid. cap. 21. ver. 5, G. 

P Ibid. cap. 21. ver. 0, 7, 8. <i Ibid. cap. 22. ver. 12. 

r Aliijuid deest, s Apocal. cap. 22. ver. 13, 14, 15. 



s 



218 CONFESSIO GOTYESCHALCI. 

sum A et Q,, primus et novissimus, principium et finis, 
Beati qui levant stolas suas ; ut sit potestas eorum in 
ligno vitae, et per portas intrent in civitatem. Foris canes, 
et venefici, et impudici, et homicidae, et idolis servientes, 
et omnis qui amat, et facit mendacium." Audiant haec 
generaliter universi quidem mendaces, sed illi tamen po- 
tissimum, qui in doctrina religionis non modo non veren- 
tur aut verecundantur ; verum etiam nullatenus cunctan- 
tur esse fallaces. Quia profecto, isto genere mendacii 
nullum gravius unquam valet inveniri ; imo nullum repe- 
ritur tarn grave : licet nonnullis esse videatur leve, sive 
putetur etiam suave. Sed audiant sequentia ; si flocci 
pendunt praecedentia. 

" Ego 4 JESUS misi angelum meum, testificari base 
vobis in Ecclesiis." Et paulo post : " Contestor" ego omni 
audienti verba prophetise hujus. Si quis apposuerit ad 
heec ; apponet Deus super ilium plagas smptas in libro 
isto: et si quis diminuerit de verbis libri prophetiae hujus, 
auferet Deus partem ejus de libro vitas, et de civitate 
sancta, et de his quae scripta sunt in libro isto. Dicit qui 
testimonium perhibet istorum : etiam venio cito." Ecce, 
Domine JESU, in hoc sancto libro tuo Diabolum et an- 
gelos ejus, et omnes etiam homines reprobos, in stagnum 
ignis et sulphuris (ut supradictum est) te destinante jam 
esse missos invenio. Negare te, id est, veritatem non 
audeo ; quia negari a te timeo : quemadmodum videlicet 
ipse testaris. " Qui x me negaverit coram hominibus, ne- 
gabo et ego eum coram Patre meo qui est in coelis." Unde 
etPaulus: " Si y nos," inqnit, "eum negaverimus ; et ille 
negabit nos." Negare igitur, sicut prasdixi, te non audeo ; 
quia negari a te timeo. Apponere vero vel diminuere nihil 
praesumo : quoniam vel plagas in hoc ipso libro scriptas 
mihi apponi, vel auferri partem meam de libro vitas metuo. 

Igitur in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti sup- 
plico, Domine, prout amplius possum tibi, quo, quem- 
admodum indigeo, suffragari digneris mihi : neque per- 
mittas ab ullo diutius electorum tuorum (quod absit) hinc 
ambigi ; sed saluberrimam potius veritatem hinc innotes- 



' Apocal. cap. 22. ver. 16. " Ibid. cap. 22. ver. 18, 19, 

x Matt. cap. 10. ver. 33. >' 2 Tim. cap. 2. ver. 12. 



20. 



C0NFESSI0 GOTTESCHALCI. £19 

cere non moreris, ut esse vides pernecessarium sibi. Quia 
revera, secundum beati quoque Augustini veracissimam 
testificationem, quam palam protulit ad populum, evan- 
gelicam luculenter ac fideliter explanando perplexitatem : 
" Qui 2 mendacium," inquit, " aedificant in hominibus, 
quid ab eis expellunt nisi veritatem? Immittunt Diabo- 
lum, excludunt Christum ; immittunt adulterum, exclu- 
dunt sponsum ; paranymphi scilicet, vel potius lenones 
serpentis. Ad hoc enim loquuntur, ut serpens possideat 
Christus excludatur. Quando possidet falsitas, serpens 
possidet: quando possidet Veritas, Christus possidet." 
Ipse enim dixit: " Ego a sum Veritas." De illo autem: 
" Et b in veritate non stetit, quia Veritas in eo non est." 

Quapropter et illud quod idem beatus minister tuus 
veraciter perhibere studuit Augustinus, praescientia sci- 
licet reprobos esse damnatos, cum alibi atque alibi ad 
mortem fateatur esse praedestinatione condemnatos : u- 
trumque prorsus verum est, quia hie hoc utrumque verum 
est. Nam, sicut idem sagaciter atque veraciter fatetur, 
interdum praescientia pro praedestinatione ponitur. Neque 
revera repugnat (quod absit) sed veritati potius congruere 
videtur, quale illud videlicet est, quod apostolus dicit : 
" Non c repulit Deus plebem suam quam praescivit." Cum 
tamen hoc alias, utrumque quidem jungens, sed ab in- 
vicem rationabili differentia distinguens, mirabiliter defi- 
nierit ; dicens : " Praedestinatione* 1 Deus ea praescivit quae 
fuerat ipse facturus. Unde dictum est : " Fecit e qucc 
fiitura sunt" Item quid sit praedestinatio planius ac ple- 
nius cum praescientia connectens, ita de Trinitate dicens. 
" In f sua quae falli mutarique potest non praescientia, opera 
sua futura disponere, id omnino nee aliud quicquam est 
praedestinare." Item brevius,sedin superioremsensummulto 
apertius. Cui enim praedixisset apostolum dixisse, " Non g 
repulit Deus plebem suam, quam praescivit ;" et exposu- 
isset eum nomine praescientiae praedestinationem hoc in 

'• Aug. in Job. tract. 8. op. torn. 3. p. 2. pag. 355. 

a Job. cap. 14. ver. 16. b Ibid. cap. 8. ver. 44. 

Rom. cap. 11. ver. 2. d Aug. de praed. sanct. op. torn. 10. pag. 803. 

l ' Esai. cap. 45. ver. 11. f Aug. de dono persev, op. torn. 10. pag. 844. 

b Rom. cap. 11. ver. 2. 



220 CONFESSIO GOTTESCHALC'I. 

loco significare voluisse, paulo post ait : " Sed h praedesti- 
nasse, est hoc praescisse quod fuerat ipse facturus." 

Ergo utrumque, ut jam dixi, verum est ; id est, tain 
praescientia quam praedestinatione reprobos esse dam- 
natos, quos omnino constat ad interitum jure prsedesti- 
natos. Quod satis superque testimonia probant praedicta : 
quae certe Catholici nullatenus esse dubitant invicta. Licet 
si hujus rei testimonium penitus debuisset esse, metalep- 
ticos id intelligi regulariter potuisset et omnino debuisset ; 
ut videlicet id quod sequitur per id quod praecedit intelli- 
geretur. Attamen si adhuc hinc audire plura desiderant, 
ob amorem videlicet veritatis, quam nimis oppugnari con- 
siderant, aures audiendi precor accommodent, et tuendse 
jam jamque veritati totis viribus operam dent. Audiant 
(inquam) hinc adhuc loquentem mirabiliter Augustinum, 
per sibi gratis infusum satis ubertim charisma divinum. 
" Hoc'," inquit, " bonum, quod est requirere Deum, non 
erat qui faceret, non erat usque ad unum : sed in eo genere 
hominum, quod praedestinatum est ad interitum." Item 
de duabus loquens civitatibus : " Quarum k est," inquit, 
" una qua? praedestinata est in asternum regnare cum Do- 
mino: altera aeternum supplicium subire cum Diabolo." 
Item: " Si 1 de aliquibus ita certa esset Ecclesia, ut qui 
sint illi etiam nosset, qui licet adhuc in hac vita sint con- 
stitute tamen praedestinati sunt in aeternum ignem ire cum 
Diabolo, tarn pro eis non oraret, quam nee pro ipso." 
Item: " Quid m dabit his quos praedestinavit ad vitam, qui 
haec dedit etiam eis quos praedestinavit ad mortem ?" 

Item in Enchiridion, quod senex de fide, spe et cha- 
ritate, sensu subtilissimo, ingenio exercitatissimo, eloquio 
quoque purissimo, styloque luculentissimo, mirabiliter sibi 
ac singulariter, Deo favente, conscripsit et edidit. "Ad 11 
eorum," inquit, " damnationem quos juste praedestinavit 
ad pcenam." Item in eodem : " Dicuntur etiam filii ge- 
hennae, non ex ilia nati, sed in illam praeparati ; sicut filii 

h Aug. de dono persev. op. tcm. 10. pag. 848. 
' Aug. de perfect, just. op. torn. 10. pag. 181. 
k Aug. de civ. Dei. lib. 15. cap. 1. op. torn. 7. pag. 379. 

I Ibid. lib. 21. cap. 24. pag. 642. '" Ibid. lib. 22. cap. 26. pag. 692. 

II Aug. op. torn. 6. pag. 234. - • Ibid. pag. 212. 



CONFESSIO GOTTESCHALCI. 221 

regni praeparantur in regnum." Quid quaeritur eviden- 
tius ? quid sufficientius ? Sicut, inquit, iilii regni praepa- 
rantur in regnum : sic etiam iilii gehennae in illam sunt 
praeparati : quod omnino nihil est aliud quam praedesti- 
nati. Nempe haec omnia et alia insuper plura si tantus 
auctor iste verissima et Catliolicoe fidei per omnia congru- 
entissima non esse perspexisset, nullatenus incorrecta re- 
linqueret ; sed ea potius, quando libros suos diligentissime 
retractando recensuit, corrigere studuisset. Ne inde pror- 
sus tarn frequenter ad populum impavide simul et intre- 
pide, licenter, libenter, ac libere, fidenter ac fiducialiter 
ac gaudenter, servili postposito timore, luminosoque tui 
perfusus amore, tua auctoritate locutus fuisset, si quid 
itidem periculi inesse cognovisset. Unde quidem nonnulla 
jamsuperius posui, et pauca hie etiam subjicienda censui. 

" Est p quidam populus praeparatus ad iram Dei, dam- 
nandus cum Diabolo." Item: " Est q quidam populus 
natus ad iram Dei." Item : ". Quare r dixit Dominus Ju- 
daeis, Vos non creditis quia non estis ex ovibus meis, nisi 
quia videbat eos ad sempiternum interitum praedestinatos, 
non ad vitam aeternam sui sanguinis pretio comparatos ?" 
Item : " Quid s potest lupus ? quid potest fur et latro ? 
non perdunt nisi ad interitum praedestinatos." Item: 
" Isti 1 indignantes mortui, et morti sempiternae prsedesti- 
nati." Item : " Mundus u ," inquit, " odit mundum, inimi- 
cus reconciliatum, damnatus salvatum, inquinatus munda- 
tum." Item: " Filius w perditionis dictus est Judas traditor 
Christi, damnationi praedestinatus." Item: "Pro x isto mun- 
do non rogat : neque enim quos scit praedestinatos ignorat." 

Beatus quoque Fulgentius inde taliter dicit: " Prae- 
paravit etiam Deus peccatoribus poenas : illis utique 
quos juste praedestinavit ad luenda supplicia." Ubi pror- 
sus utrumque satis aperte fatetur; et reprobis videlicet 
praedestinatas esse poenas, et illos vicissim praedesti- 
natos ad eas. Unde nimirum Catholicissime, necnon 

p Augustin. in Joh. tract. 14. op. torn. 3. p. 2. pag. 404. 

i Ibid, tract. 14. pag. 404. ' Ibid, tract. 48. pag. 615. 

■ Ibid, tract. 48. pag. 615. ' Ibid, tract. 43. pag. 587. 

u Ibid, tract. 87. pag. 715. w Ibid, tract. 107. pag. 770. 

x Ibid, tract. 110. pag. 775. 

VOL. IV. « 



222 CONFESSIO GOTTESCHALCf, 

et copiosissime disputavit in septem libris contra duos 
libros Fausti haeretici, Lirinensis quondam monachi, Re- 
gensis vero postmodum episcopi. Quern convicit idem 
doctor mirabiliter, contrivitque commenta Diaboli ; et cum 
aliis quatuordecim Sanctis coepiscopis suis, ab Ecclesia 
Christi repulit et eliminavit lethiferum virus Antichristi. 
Nee non et tribus aliis de veritate praedestinationis et gra- 
tia?. Sed et in uno illo, quern totum super hac tantummodo 
quaestione ad Monimum hinc consulentem cognoscitur edi- 
disse. 

Gloriosus quoque Gregorius cujus inde aliquanta jam 
inserui superius, taliter inter caetera inde est locutus. 
" Tenebrosa y ostia tunc Dominus vidit, cum claustra in- 
ferni penetrans crudeles spiritus perculit, et mortis prae- 
positos moriendo damnavit. Quod idcirco," inquit, " non 
adhuc de futuro, sed jam de praeterito dicitur: quia quic- 
quid futurum erat in opere, nimirum jam factum est in 
praedestinatione." Item: " Leviathan z iste, cum universis 
membris suis, agternis cruciatibus est deputatus." Item 
ipsum quoque diem judicii dicit esse praedestinatum, ex- 
ponens illud ex libro Job ; " Lampas a contempta apud cogi- 
tationes divitum, parata ad tempus statutum." " Statutum b , 
inquit, contemptae lampadis tempus, est extremi judicii 
praedestinatus dies." Sanctus etiam Isidorus inde sic dicit : 
" Gemina c est praedestinatio ; sive electorum ad requiem, 
sive reproborum ad mortem." Non enim ait, duse sunt, 
quia non sunt : sed gemina, id est, bipartita. Quia semel 
tu, Domine, locutus es, qualiter una quidem, sed tamen 
gemina praedestinatione, et electos gratis justifices ac per- 
petim salves ; et reprobos quoque merito refutes, justeque 
condemnes : et sicut supradictus ait Gregorius, " alios res- 
piciens redimas, alios deserens perdas." 

Tale est autem quod dicitur praedestinatio gemina, in 
electos videlicet et reprobos bipartita, cum sit una, licet sit 
dupla : quale est quod frequenter a beato Augustino, et a 
caeteris patribus dicitur caritas vel dilectio gemina : cum 

v Greg. mor. lib. 29. op. torn. 1. pag. 928. 

2 Ibid. lib. 34. pag. 1117. a Job. cap. 12. ver. 5. 

b Greg. mor. lib. 1 1. op. torn. 1. pag. 363. 

c Isidor. Hispal. senten. lib. 2. cap. 6. op. pag. 437. 



CONFESSIO GOTTESCHALCI. 223 

utique non sint duae sed una, licet propter Deum et proxi- 
mum sit etiam dupla. Quale est et illud patris Augustini, 
quod dicit bipartitum esse opus Dei; geminum videlicet 
volens intelligi : et quod quadripartitus ab ipso quoque 
dicitur mundus; non quatuor tamen, sed unus: et quod 
quinquepartitam fatetur esse continentiam; non quinque 
tamen esse docet, sed unam. Hinc et a Sancto Gregorio 
gemina Judaeorum scientia dicitur : et tamen licet dupla 
sit, una esse cognoscitur. Quod et ipsum genus locutio- 
nis usitatissimum est et apud auctores quoque saecularis 
literaturse. Quod quia rectissimum est ac verissimum ; 
non ab re est, si et inde hie ponantur aliqua, qua? valeant 
ad cumulum tuendae sententiae supradictae. Nam et eorum 
quidam geminam dixit arborem; non duas volens intel- 
ligi, sed unam : et alius qualitatem nominis bipartitam, et 
universorum pedum trinam conditionem. Et tertius aeque 
peritus, Priscianus, quam ille dixerat trinam, exposuit 
tripartitam. 

Nee sane cuiquam pie sapientium videri debet absur- 
dum, si gemina praedestinatio creditur et cognoscitur, et 
incunctanter esse dicitur apud te Dominum nostrum, natu- 
raliter quidem unum, sed simul etiam personaliter trinum. 
Quicerte secundum hanc geminam praedestinationem tuam, 
quemadmodum Augustinus tuus fideliter credit et fidenter 
asserit, " bonus es in beneficio certorum, Justus in sup- 
plicio certorum :" et insuper, ut profltetur consequenter, 
" bonus es in omnibus, quoniam bonum est cum debituin 
redditur ; et Justus in omnibus, quoniam justum est cum 
debitum sine cujusquam fraude donatur." Haec omnia 
sicut hie, tibi gratias, et credo, et confiteor, gratias tibi, 
prout gratis largitus es mini. Et quia in tuis, in libris 
tuorum scilicet ministrorum, labore, immo gratia tua vera- 
citer expositis, haec a te dicta reperio : tarn perspicuas 
prorsus veritati contradicere (quod absit) non audeo. Quo- 
niam prorsus a te veritate negari, sicut minata es, metu- 
ens ; et illam quoque repetitam Pauli sententiam vehe- 
mentissime timeo : " Si' 1 quis vobis adnuntiaverit praeter- 
quam quod accepistis, anathema sit." 



J Gal. cap. 1. vev. 8, 9. 



a 2 



~24 CONFESSIO GOTTESCHALCf. 

Tantura siquidem amoris tibi, Domine JESU, Veritas 
invicta, perpetualiter tlebeo; ut, quemadmodum ab Au- 
gustine) perhibetur veraciter tuo, neque hominibus pla- 
cendi studio, neque respectu devitandorum quorumlibet 
incommodorum, detorquear (quod absit) a vero. Et ut 
beatus etiam docet Gregorius : " In e quantum sine peccato 
possumus, vitare proximorum scandala debemus ; si autem 
de veritate scandalum sumitur, utilius permittitur nasci 
scandalum, quam Veritas relinquatur." Nee sane cujus- 
eunque persona contra recipienda modo quolibet excipi- 
tur ; qnando vel angelus, vel apostolus adnuntians, ipsius 
ore apostoli, anathemate digno percellitur. Ut enim prae- 
dictus Gregorius veraciter fatetur : " dum salva fide res 
agitur, virtutis est meritum, si quicquid prioris est tole- 
ratur." Alioquin, si fieri posset, millies potius pro veri- 
tate deberem prorsus et optarem occumbere ; quam semel 
(quod absit) culibet secus loquenti cedendo succumbere. 
Illius videlicet tuae memor sententiae: " Qui f me confessus 
fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre 
meo qui est in ccelis." 

Simulque illius quoque memini : " Ne g transgrediaris 
terminos antiquos, quos posuerunt patres tui." Quod ni- 
mirum, ut Gregorius exponit, haeretici faciunt, qui a sanc- 
tm Ecclesias gremio extranei existunt. " Ipsi h ,"inquit, 
" terminos transferunt, quia constitutiones patrum praeva- 
ricando transcendunt." Qui etiam greges diripiunt et pas- 
cunt: quia imperitos quosque perversis ad se suasionibus 
trahunt, et donis pestiferis ad interficiendum nutriunt. 
Quos beatus quoque Job increpat dicens : " Numquid j 
Deus indiget vestro mendacio, ut pro illo loquamini do- 
los?" "Deus k mendacio non eget ; quia Veritas fulciri non 
quaerit auxilio falsitatis. Haeretici autem, quia ea quae 
prave de Deo intelligunt ex veritate tueri non possunt, 
quasi ad approbandum radium luminis umbras falsitatis 
requirunt : et pro eo dolos loquuntur, dum infirmas mentes 

e Greg, in Ezech. lib. l.hom. 7. op. tom. 1. pag. 1225. 

' Matt. cap. 10. ver. 32. B Piov. cap. 22. ver. 28. 

h Greg. mor. lib. 16. op. tom. 1. pag. 522. * Job, cap. 13. ver. 7. 

k Greg. mor. lib. 11. op. tom. 1. pag. 37 9. 



CONFESSIO GOTTESCHALCI. 225 

ub intellectu illius stulta seductione decipiunt." Item : 
i Aut 1 placebit ei, quern celare nihil potest ? aut de- 
eipietur, ut homo, vestris fraudulentiis ?" " Fraudem" 1 
Deo haeretici exhibent, quia ea adstruunt, quae nequa- 
quam ipsi pro quo loquuntur placent : eumque dum qua- 
si defendere nituntur, ofFendunt ; dum in adversitatem 
ejus corruunt, cui videntur ex praedicatione famulari. 
Unde et per Psalmistam dicitur : Ui e destruds inimi- 
cum et defensorem. Omnis quippe haereticus omnipo- 
tent! Deo inimicus et defensor est ; quia unde hunc quasi 
defendere nititur, inde veritati illius adversatur. Quia 
autem latere Deuni nihil potest ; hoc in eis judicat quod 
intus sentiunt, non quod famulari foris videntur. Quia 
igitur eorum fraudidentiis Deus ut homo non fallitur, recte 
subjungitur : Ipse" ros arguet, quoniam in abscondiio 
Jaciem ejus accijritis. Statim ut se commovevit, turbabit 
vos ; et terror ejus irruet super vos. Hoc quod in ab- 
scondito accipi asserit faciem Dei ; duobus modis valet 
intelligi. Sunt namque nonnulli, qui et veritatem in corde 
sentiunt, et tamen quae falsa sunt de Deo foras loquuntur, 
Ne enim vinci videantur, et cognoscunt veritatem interius, 
et tamen hanc exterius impugnant. Unde bene nunc 
dicitur : Ipse vos arguet, quoniam in abscondiio jaciem 
ejus accipitis. Ac si aperte diceretur : Tanto magis de 
falsitate apud eum estis reprehensi, quanto et apucl vos- 
metipsos quod verum est videtis." 

Quid autem sit hcereticus, ne cuilibet aliud pro alio 
fingere licitum sit, quidam patrum, ut Cassiodorus dicit, 
pulcherrime definivit. " Ha?reticus," inquit, " is est, qui 
divinae legis vel ignorantia vel contemptu raptatus aut 
novi pertinax invenitur erroris, aut alicui sectator, Catho- 
licae veritati magis vult adversari quam subjici." Hoc 
autem ideo subinferendum censui, quia plurimos hinc et 
falli et fallere comperi; volentes videlicet vel (mitius dix- 
erim) suspicantes illos esse haereticos, qui hanc Catholica? 
fidei de praedestinatione reproborum necessario contra 
resistentes et obloquentes credunt et confitcntur, dante te, 

1 Job, cap. 13. ver. 9. m Grog, mor, lib. 11. op. torn. 1. pag. 

" Psal. 8. ver. 2. ° Job, cap. 13. ver. 10, 11. 



22G CONFESSIO GOTTESCHALCI. 

veritatem : et illos e cohtrario asseverantes Catholicos, qui 
tarn perspicuae veritati inimicam non verentur susurrare, 
immo palam praedicare, falsitatem. Floccipenclentes illucl 
beati Basilii : "Qui divinis saginantur eloquiis, corrum- 
pere de divinis dogmatibus neque imam syllabam patiun- 
tur ; sed pro his, si contigerit, etiam omnes mortis species 
amplectuntur." Et illud quoque contemnentes Gregorii 
Nazianzeni : " Fortitudinis est perseverare in veritate ; 
licet quispiam debelletur ad ea quae nihil sunt." Nihil 
autem sunt falsitas et mendacium : quae profecto super 
omnia corporalium genera mortium vitant, et cavent, et 
horrent, ut debent, corda semper veracium; maxime ta- 
men in doctrina religionis evitant omnimodo praecipitium 
falsidicae locutionis. 

Haec est, gratias tibi Domine, alma Trinitas, inviolabilis 
fides et confessio mea, de praescientia scilicet ac praedes- 
tinatione tua : quam praedicavit ipsa Veritas, et supradicti 
quoque ipsius discipuli, contra falsiloquos fautores, et, nisi 
corrigantur, filios falsitatis et perditionis, et contra pesti- 
fera venena et haeretica dogmata sua. Qui si gratia tua 
respersi diligenter attendant, appendant atque perpen- 
dant; qualiter ab exordio prolapsionis angelicas, quemad- 
modum videlicet Petrus dicit apostolus, eisdem " An- 
gelis p peccantibus non peperceris ;" sed eos rudentibus vel 
carceribus inferni, poenisque aeris hujus traditos, ad ma- 
jores in diem judicii cruciatus reservaveris : et qualiter 
etiam originalem mundum propter nequam hominum sce- 
lera perdideris. Nee non quomodo et nefanda facinora 
simul et flagitia Sodomorum punieris, eosdem igne cce- 
lesti conflagrantes deleveris, atque perennes in poenas de- 
merseris : quodque Pharaonem et exercitum ejus in mare 
projeceris, ut eos ibidem tanquam paleas excussos fun- 
ditUs aboleveris. 

Si haec, inquam, animositate deposita solerter inspici- 
ant, et te opitulante sapientcr advertant, perfacile prorsus 
intelligent, quod supradictos angelos, qui, ut scribit Judas 
Jacobi, " non q servaverunt suum principatum, sed reli- 

i 1 2 Tct. cap. 2. ver. 1. 'i Jud. ver. 6. 



CONFESSIO GOTTESCTIALCI. 221 

querunt suum domicilium, in judicium magni diei vinculis 
aetemis sub caligine reservasti," nullatenus omnino sine 
sempiterno praedestinationis tuae consilio ; et in hunc ca- 
liginosi aeris carcerem praecipitaveris, et ad majores etiam 
poenas merito per saecula cruciandos, ut praedicti ambo tes- 
tantur apostoli, reservaveris : et quod ilia quoque quce 
consequenter de reprobis narrata sunt bominibus, non sine 
praedestinatione (quod absit) patraveris. Alioquin et ante 
omnia saecula mutabilis, et in exordio quoque saeculorum, 
juxta fallacissimum horum dogma, mox mutatus (quod ne 
ad momentum quidem esse potest) invenireris ; qui solus 
incommutabilis ab universis prorsus Catbolicis esse crede- 
ris, et luce clarius, te revelante, sciris. 

Fac etiam quaeso, Domine Deus, ut etiam atque etiam 
non jam procaces, pertinaces atque pervicaces, neque pug- 
naces, fallaces atque mandaces, quia certe bujusmodi bo- 
mines ad intuendam, cui repugnant, veritatem non pos- 
sunt esse perspicaces ; quantumlibet etiam naturaliter esse 
valuerint sagaces, sed potius effecti simplices veritatis 
amatores, tota spiritali (non luminum) acie considerent ; 
quod si animas reproborum, quae (ab eorum primo vide- 
licet Cain ad usque novissimum, ante diem duntaxat judi- 
cii moriturum) de propriis corporibus extractae sunt, sine 
coaeterna tibi praedestinatione tua destinasti postmodum, 
et quotidie destinas ac destinabis (quoties videlicet cumque 
mortui sunt, moriuntur sive morientur) in tormenta sibi 
debita meritoque prorsus disposita : non solum mutabilis 
es ante saecula, sed etiam, quod esse nullo modo potes, 
jam inde ab initio mortis eorumdem reproborum, immo ab 
exordio malignorum damnationis angelorum, mutatus es 
creberrimis vicibus, immo innumeris vicissitudinibus ; et 
per singulos dies noctesquc mutaris atque mutaberis, et 
mutatus absque dubio permanebis in saecula, propter 
solos videlicet filios gehennae ; quos inimici veritatis prae- 
.destinatos esse pertinaciter atque fallaciter negant ad sup- 
plicium perenne. 

llecc, inquam, Domine, fac precor, ut, sicut oportet, at- 
tendant, appendant, atque perpendant, et tandem ali- 
quando videant, quod sc hactenus non vidisse dissimulant ; 



228 CONFESSIO GOTTESCHALCI, 

quale ac quantum malum de te semper incommutabili 
Domino Deo nostro in Ecclesia tua longe atque mendaci- 
ter et exitialiter, ad proprium suum suorumque simul 
interitum, palam prsedicaverint, praedicent, asseveraverint, 
asseverent : et precor ut revoces eos miseranter ad viam 
veritatis ; ne in tarn lethalis haereseos errore pertinaces 
persevei'ent. Videant, inquam, quale sit et quantum ma- 
lum ; quod cum omnes electi tui omnia bona semper fece- 
rint, faciant et facturi sint cum consilio, prout videlicet ad- 
juvantur a te gratuito tua? benignitatis auxilio, prsesumant 
non solum mentiendo sed etiam pejerando palam omnibus 
affirmare, quod tu, qui totius es auctor fonsque sapientia?, 
immo trina et una sempiternaque sapientia, volueris vel 
valueris vel etiam debueris quicquam (quod absit) absque 
consilio patrare : ne dico ab ipso human! generis exordio 
morientium reproborum animas, vel ad extremum easdem 
ipsas cum receptis in die judicii propriis corporibus, cum 
Diabolo et angelis ejus absque praedestinationis consilio 
destinare. His autem, sicut oportet, sagaciter inspectis, 
et vivaciter intellects, confundantur salubriter et erubes- 
cant ; sicque tandem aliquando veritati suppliciter adqui- 
escant, et a me demum quiescant. Caeterum si attrita 
fronte, ac sine ullo permanentes pudore, in falsitate malunt 
persistere, quam recedere a tanto, ut oportuerat, errore ; 
viderint ipsi quo se perditi vertant. 

Te precor, Domine Deus, gratis Ecclesiam tuam custo- 
dias ; ne sua diutius earn falsitate pervertant, haereseosque 
sua3 pestifera de reliquo pravitate subvertant : licet se, 
suosque secum, lugubriter evertant. Ego vero gratis 
edoctus ab ipsa veritate, quam sequentes pra?dicti Eccle- 
sioe tua? praedicaverunt magistri, et ejusdem veritatis fide- 
lissimi, devotissimi ac celeberrimi prorsus ministri, hie evi- 
denter expressam de praedestinatione tua fidem Catholi- 
cam, (gratis a te pieque satis afflatus, animatus, armatus; 
misericorditerque simul ac mirabiliter adjutus et tutus, 
fretus et fultus) fidelitcr, tibi gratias, credo, fortiter teneo, 
veraciter patienterque defendo : et quemcumque contra- 
ria dogmatizare cognosco, tanquam pestem fugio, et tan- 
quam hacreticum abjicio. Et, ut explicem, cum mcerore 



CONFESSIO GOTTESCIIALd. 220 

maximo, quod consequenter cle talibus a beatissimo prre- 
ceptum constat Augustino : quemcunque prorsus invictis- 
simae veritati contumaciter repugnare audio, et ei contraria 
docere conspicio; haereticum et fidei Christiana! inimi- 
cum, atque ex hoc omnibus Catholicis anathematizandum 
esse, denuntio. 

Porro conflictum cujuslibet eorum, si semel his lectis et 
intellectis cedere noluerit, et instar Pharaonis induratus, 
hasretico videlicet more, tarn manifestse veritati adquiescere 
contempserit, secundum consilium, vel potius prasceptum 
Pauli apostoli, jam mihi vitandum censeo ; quia qui hujus- 
modi est, " subversum r et proprio judicio condemnatum" 
esse video. Attamen propter minus peritos et ob id ab 
eis inlectos, et nisi corrigantur perditos, optarem publi- 
cum, si tibi, Domine, placeret, fieri conventum : quatenus 
adstructa palam veritate et destructa funditus falsitate, 
gratias ageremus communiter tibi, qui nobis tarn diu opta- 
tum (etiam supra quam petimus aut intelligimus) dare dig- 
natus fueris prosperrimum proventum. Quia profecto 
nimis ingentem patior dolorem, et maximum die noctuque 
perfero mcerorem, quod propter mei nominis vilitatem, 
vilein hominibus esse video veritatem : et quod erga te 
sinceram, ut debuerant, non servant caritatem, qui ut tan- 
tummodo victores mei esse videantur, nihil vel omnino 
perparum dilexerunt et diligunt te ; quern negare non re- 
fugerunt, neque refugiunt propter me. 

Atque utinam placeret tibi, cunctipotentissime pariter 
ac clementissime Domine, ut sicut in te credo et spero 
(dato mihi gratis posse, prout jamdudum dare dignatus es, 
et dare quotidie dignaris etiam velle) coram undique electa 
populorum te timentium multitudine, praesente etiam istius 
regni principe, cum pontificum et sacerdotum monacho- 
rumque seu canonicorum venerabili simul agmine ; conce- 
deretur mihi, si secus hanc Catholica? fidei de praxlestina- 
tione tua veritatem nollent recipere, ut isto quo dicturus 
sum, favente tua gratia, id adprobarcm cerncntibus cunc- 
tis examine. Ut s videlicet quatuor doliis uno post unuin 

' Tit. cap. 3. ver. 10, 11. s Vid. fincm cap. 14. supra pag. 203. 



230 CONFESSIO GOTTESCHALCI. 

positis, atque ferventi sigillatim repletis aqua, oleo pin- 
gui et pice, et ad ultimum accenso copiosissimo igne ; li- 
ceret milii, invocato gloriosissimo nomine tuo, ad appro- 
bandam hanc fidem raeam, immo fidem Catholicam, in sin- 
gula introire, et ita per singula transire : donee, te pras- 
veniente, comitante, ac subsequente, dexteramque prae- 
bente, ac clementer educente, valerem sospes exire, qua- 
tenus in Ecclesia tua tandem aliquando Catholicae huic 
fidei claritas claresceret, et falsitas evanesceret ; fidesque 
firmaretur, et perfidia vitaretur. 

Utinam haec, Domine, legentibus et intelligentibus hu- 
jusmodi (sicut est opus) inspirare digneris affectum, ut 
exorem te suppliciter, quo celeriter hoc animi mei deside- 
rium meum, sicut indiget Ecclesia tua, perducas ad effec- 
tum. Et si quidem te sufFragante de cunctis inlaesus pro- 
diero ; amplexentur veritatem et execrentur falsitatem. 
Sin autem quod ex te, per te, et in te credendo, confiten- 
do, sperando et amando, tuique tantummodo securus, tuae- 
que solummodo gratia? certus polliceor, vel inchoare tre- 
pidavero, vel consummare formidavero; in ignem me pro- 
tinus mittant, et ibidem merito perire permittant. Sup- 
pliciter tamen te, Domine, rogo, in dulcissimo nomine tuo, 
ut nemo me Catholicorum temere (quod absit) reprehen- 
dat in animo suo : quia pi-orsus ausum talia petendi, sicut 
ipse melius nosti, a me propria temeritate non prsesumo, 
sed abs te potius tua benignitate sumo. 

Immo quisquis te timens vere, diligensque sincere, dig- 
natur haec legere, vel auditu percipere, imploret gratuitam 
misericordiam tuam fraterna compassione ac germana si- 
mul dilectione ; uttu, qui solus es " adjutor 1 in opportunita- 
tibus," in tribulatione digneris instanter adjuvare me, cre- 
dentem scilicet ac sperantem in te tua gratuita misera- 
tione : ditesque me simul ad id et incipiendum et perfi- 
ciendum integra fide, corrobores quoque solida spe ac 
dones etiam sincerissima caritate, atque gratis etiam de- 
cores verissima coram te semper humilitate ; depulsaque 
procul ab orthodoxa Ecclesia tua tarn lethiferi dogmatis 

1 Tsalm. 9. ver. 9. 



CONFESSIO GOTTESCIIALCI. 231 

falsitate, facias me deinceps cum electis tuis gaudere pro 
patefacta fidelibus tuis Catholicae fidei veritate. Sitquc 
nobis de ceetero in te solo gaudium verum atque sincerum, 
tripudiumque summum ac solidum, et gloriatio communis ; 
quod ab haereticorum tarn gravi perfidia tandem plebs et 
populus tuus, te miserante, factus est immunis. Quia pro- 
fecto nullus unquam, nullus unquam electorum tuorum 
tibi vel ad momentum placere potuit, potest, vel poterit, 
de suo : sed omnes potius tui tibi, per gratuitam gratiam 
tuam, placuerunt bactenus, atque placent, ac placebunt 
semper, de tuo. 

Hac ergo gratis animatus fide, solidatus etiam spe, et 
inflammatus pariter caritate, per te ipsum, Deus optime, 
suppliciter obsecro te; ut vera mihi humilitate data, so- 
lido vita? gaudio semper facias gaudere me. Denique tibi 
tuoque nomini debitam per saecula gloriam : et propter 
justitiam quidem, quia merito superbos humilias, incurvas, 
et inclinas; propter gratiam autem, quia gratis humiles 
exaltas, elevas, atque sublimas. Per quam scilicet utram- ' 
que supplico tibi, cunctipotens et clemens Trinitas pariter 
et Unitas, ut omnibus inimicis meis (quicunque sine invi- 
dia nominis tui, sive nescienter sive etiam scienter nocue- 
runt, immo nocere voluerunt tibi ; nocuerunt autem potius 
absque dubio sibi) universa debita sua indulgeas funditus' 
et ignoscas ; et omnia flagitia simul ac facinora remittas 
penitus et parcas, Amen. Gratias ago tibi quantascum- 
que, Trine et Une Dominator Domine Deus, quod ad fi- 
dem Catbolicam de praedestinatione credendam et con- 
fitendam esse gratis dignatus es et dignaris, et, ut credo 
ac spero, magis ac magis esse die noctuque deinceps dig- 
naberis, inlustrator, inflammator, ac suffragator meus, 
Amen. 

Precor, quantumcumque milii datur divinitus humilitate, 
coram trinae Unitatis et unius Trinitatis praescntissima 
majestate; ut quisquis haec non livore corvino, sed amore 
potius columbino legeris, GOTTESCIIALCI peccatoris 
ante Deum mcmineris : et paterno sive fraterno aflectu sim- 
pliciter implores benignissimam ipsius clementiam, ut dig- 



?o£ CONFESSIO GOTTESCHaICI. 

netur mihi gratuita pietate largiri - sempex et ubique 

coram se humilitatis excellentiam, et sineera? earitatis per- 
petualiter eminentiam. Sicque me pr » indesinenter 
'• in u tabernaculo a contradictione linguarum." id est, in 
fide recta? Catholica? Eeelesia? a e alumnus haereticorum 1 ) 
ut potius incomparabiliter optera, proptor nomen Domini 
Dei nostri et amorem veritatis. universa pnesentialiter ad- 
versa perpeti perseeutionibus illorum ; quam vel ad mo- 
mentum titubando deviare (quod absit a dilectione vel 
confessione veritatis, vel a proescripta tide Catholicorum, 
quae et ipsius potissiinum veritatis est ore declarata et in- 
vietissimis quoque suorum auetoritatibus ministrorum. 
Quia profecto proximo quidem meo tantam quantam mihi 
caritatem debeo, Deo autem ex toto : quoniam quicquid 
nobis est boni, vel ipse est, vel ab eo. 

Tu vero quisquis hujus fidei et eonfessionis meae dignaris 

— e pius lector, et peritus intellect sapienter admit- 

tis ; tanquam patrem venerabiliter precor simul. vel sicut fin- 
bream tideliter exhortor : ut, si vis in a?terimm veritatem 
videre, et cum Sanctis angelis et hominibus electi- 
libusque testibus ejusdem veritatis de ipsa perenniter ve- 
ritate gaudere : festiaes omnino pernieiosissimum et exi- 
tiosissimum genus mendaeii. quod detestabiliter eommitti- 
tur in doctrina religionis. pra? morte corporis exhorrere. 
Et ita. secundum quod per beatum divinitus dictnun est 
Augustinum. " suscipiat gratanter diffusa nostris in cor- 
dibus pulcherrima et modestissuna caritas osculum colum- 
barum : ut vel evitet cautissima humilitas. vel retundat 
solidissima Veritas dentem caninum." I bi nimirum per 

- ulum columbinum, rectorum corde veraciumque circa 
~e suaque dicta signhieat inspectionem : per dentem au- 
tem caninum, malignam perversorum irrisoriamque falla- 
cium repreliensionem. Obsecra ergo et exora, quaeso, 
Dominum Deum nostrum : ejusque majestatem, ut contra 
latratus haereticorum verissimam simplicissimam ac ber _• 
nisimam habeamus caritatem : et ad extremum quoque 
retxmdamus dentes eorum atque mordacissimam falsitatem. 

,J Psalm. 31. ver. : • Aliquid deesc. 



vFESSIO GOTTESCHALCI. 

per invictissimam 'velint nolint, ac solidissimam veritatein. 
ro mihi haec loquenti iratus fuerit, de se dictum 
fatebitur: ut alius auctor assent. 

Talia igitur et ejusmodi quisquis adhuc damnabiliter 
prsesumit, vel nihil scilicet vel parum metuens veritatem et 
ipsius judicium, neget audacter (contra earn) pra&destina- 
tos esse reprobos ad perenne supplicium : ille scilicet qui 
non timet eandem sibi veritatem in extremo die curie I 
audientibus dicere ; En ego nunc jure nego te, quia tu in- 
juste quondam negasti me. Talis, inquam, si vult et au- 
det, veritatem neget, qui earn non metuit offendere, cujus 
[die] noctuque nobiscum pariter eget. Nos vero ab ea- 
dem audientes veritate, u Dies" ultionis in corde meo :' : et 
' ' Ecce- Deus noster ultionem adducet retributionis ;" 
hanc ita noxiam conculcemus falsitatem, et praedicemus 
veritatem, quo nostri misereatur eadem Veritas, Deus 
meus, Deique filius, et nunc et tunc in die veniens ultionis. 
Si enim vere timuerimus furorem fallacium * * z dummodo 
placere possimus illi qui nos regat ac protegat, ac contra 
rabiem grassantium muniat in aevum, Amen. 

Domine Deus, benedicta simul et invicta Trinita- -.- 
Unitas, infunde quaeso legentibus hsec credendi fidem, et 
credentibus confitendi largire virtutem : M Corde a autem 
credentibus ad justitiam, et ore confitentibus ad salutem," 
retribue copiosa? mercedis amplitudinem, et seternae tecum 
lucis beatitudinem, Amen. 



v Esai. cap. 63. ver. 4. J Ibid. cap. 35. ver. 4. 

1 Aliquid deesu 2 Rom. cap. 10. ver. 10. 



A DISCOURSE 



OF 



THE RELIGION ANCIENTLY PROFESSED 



BY 



THE IRISH AND BRITISH. 



FIRST PRINTED IN 1631. 



TO MY VERY MUCH HONOURED FRIEND, 



SIR CHRISTOPHER SIBTHORP, Knt. 



ONE OF HIS MAJESTY'S JUSTICES OF HIS COURT OF CHIEF PLACE 

IN IRELAND. 



Worthy Sir, 

I confess, I somewhat in- 
cline to be of your mind, that if unto the autho- 
rities drawn out of Scriptures and fathers (which 
are common to us with others) a true discovery 
were added of that religion which anciently was 
professed in this kingdom ; it might prove a spe- 
cial motive to induce my poor countrymen to 
consider a little better of the old and true way 
from whence they have hitherto been misled. 
Yet on the one side, that saying in the Gospel 
runneth much in my mind ; " If 8 they hear not 

a Luke, chap. 1G. ver. 31. 
VOL. TV. R 



238 THE EPISTLE. 

Moses and the prophets, neither will they be 
persuaded, though one rose from the dead :" and 
on the other, that heavy judgment mentioned 
by the apostle; " because** they received not the 
love of the truth, that they might be saved, God 
shall send them strong delusion, that they should 
believe lies." The woful experience whereof, 
we may see daily before our eyes in this poor 
nation : where, such as are slow of heart to be- 
lieve the saving truth of God delivered by the 
prophets and apostles, do with all greediness em- 
brace, and with a most strange kind of credulity 
entertain those lying legends, wherewith their 
monks and friars in these latter days have polluted 
the religion and lives of our ancient saints. 

I do not deny but that in this country, as well 
as in others, corruptions did creep in by little and 
little, before the devil was let loose to procure 
that seduction which prevailed so generally in these 
last times : but as far as I can collect by such 
records of the former ages as have come unto my 
hands (either manuscript or printed) the religion 
professed by the ancient bishops, priests, monks, 
and other Christians in this land, was for sub- 
stance the very same with that which now by 
public authority is maintained therein, against 

h 2 Thess. chap. 2. ver. 10, 11. 



THE EPISTLE. 2.39 

the foreign doctrine brought in thither in latter 
times by the bishop of Rome's followers. I speak 
of the more substantial points of doctrine, that 
are in controversy betwixt the Church of Rome 
and us at this day, by which only we must judge 
whether of both sides hath departed from the 
religion of our ancestors : not of matters of infe- 
rior note, much less of ceremonies and such other 
things as appertain to the discipline rather than 
to the doctrine of the Church. 

And whereas it is known unto the learned, 
that the name of Scoti in those elder times (where- 
of we treat) was common to the inhabitants of 
the greater and the lesser Scotland (for so here- 
tofore they have been distinguished), that is to 
say, of Ireland, and the famous colony deduced 
from thence into Albania : I will not follow the 
example of those that have of late laboured to 
make dissension betwixt the daughter and the 
mother, but account of them both, as of the same 
people. 

Tros Itutulusve fuat, nullo discrimine habebo. 

The religion doubtless received by both, was 
the self same ; and differed little or nothing 
from that which was maintained by their neigh- 
bours the Britons : as by comparing the evidences 

b 2 



240 THE EPISTLE. 

that remain, both of the one nation and of the 
other, in the ensuing discourse more fully shall 
appear. 



OP 



THE RELIGION 



&c. &c. 



CHAP. I. 



Of the Holy Scriptures. 

Two excellent rules doth St. Paul prescribe unto Chris- 
tians for their direction in the ways of God: the one, 
that they " be a not unwise, but understanding what the 
will of God is;" the other, that they " be b not more wise 
than behoveth to be wise, but be wise unto sobriety :" and 
that we might know the limits, within which this wisdom 
and sobriety should be bounded ; he elsewhere declareth, 
that not to be more wise than is fitting, is " not c to be 
wise above that which is written." Hereupon Sedulius, 
one of the most ancient writers that remaineth of this 
country birth, delivereth this for the meaning of the 
former rule; " Search d the law, in which the will of God 

a Ephes. cap. 5. ver. 17. 

b Rom. cap. 12. ver. 3. jxi) virtpippoviiv Trap' o o"ti (ppovtlv aXka tj>po- 
viiv f/c. to aw<f>poviiv. 

c 1 Cor. cap. 4. ver. 6. fit] vrrip o yiypairTctiippovtiv. 

<l Scrutamini legem, in qua voluntas ejus continctur. S'edul. in Ephes* 
cap. 5. 



242 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. I. 

is contained;" and this for the latter: " He e would be 
more wise than is meet, who searcheth those things that 
the law doth not speak of." Unto whom we will adjoin 
Claudius, another famous divine, counted one of the 
founders of the university of Paris, who for the illustra- 
tion of the former, affirmeth that men " therefore f err, 
because they know not the Scriptures ; and because they 
are ignorant of the Scriptures, they consequently know 
not Christ, who is the power of God and the wisdom of 
God :" and for the clearing of the latter, bringeth in that 
known canon of St. Hierome, " This g , because it hath not 
authority from the Scriptures, is with the same facility 
contemned, wherewith it is avowed." 

Neither was the practice of our ancestors herein dif- 
ferent from their judgment. For as Bede touching the 
latter, recordeth of the successors of Colum-kille the 
great saint of our country, that they " observed 11 only 
those works of piety and chastity, which they could learn 
in the prophetical, evangelical, and apostolical writings :" 
so for the former, he specially noteth of one of the prin- 
cipal of them, to wit, bishop Aidan ; that " all 1 such as 
went in his company, whether they were of the clergy, or 
of the laity, were tied to exercise themselves, either in the 
reading of Scriptures, or in the learning of psalms." And 
long before their time, it was the observation which St. 



e Plus vult sapere, qui ilia scrutatur quae lex non dicit. Id. in Rom. 
cap. 12. 

1 Propterea errant, quia scripturas nesciunt : et quia scripturas ignorant, con- 
sequenter nesciunt virtutem Dei, hoc est, Christum, qui est Dei virtus et Dei 
sapientia. Claud, in Matth. lib. 3. Habetur MS. Romae in bibliotheca Valli- 
cellana ; et Cantabrigiae, in bibliothec. Colleg. Benedict, et Aulas Pembrochi- 
anae. 

S Hoc, quia de scripturis non habet authoritatem, eadem facilitate contemni- 
tur qua probatur. Id. ib. 

h Tantum ea qua? in propheticis, evangelicis et apostolicis Uteris discere pote- 
rant, pietatis et castitatis opera diligenter observantes. Bed. lib. 3. histor. Ec- 
desiast. cap. 4. 

' In tantum autem vita illius a nostri temporis segnicia distabat; ut omnes 
qui cum eo incedebant, sive adtonsi, sive laici, meditari deberent, id est, aut le- 
gcndis scripturis, aut psalmis discendis operam dare. Id. ibid. cap. 5. 



CHAP. I. BY THE ANCIENT IRISH. 243 

Chrysostom made of both these islands : that " although 11 
thou didst go unto the ocean, and those British isles, 
although thou didst sail to the Euxine sea, although thou 
didst go unto the southern quarters, thou shouldst hear 
ALL men every where discoursing matters out of the 
SCRIPTURE, with another voice indeed, but not with 
another faith, and with a different tongue, but with an 
according judgment." Which is in effect the same with 
that which venerable Bede pronounceth of the island of 
Britain in his own days, that " in 1 the language of five 
nations it did search and confess one and the same know- 
ledge of the highest truth, and of the true sublimity ; to 
wit, of the English, the Britons, the Scots, the Picts, 
and the Latins ;" which last, although he affirmeth " by 
the meditation of the Scriptures to have become common 
to all the rest ;" yet the community of that one among the 
learned, did not take away the property of the other four 
among the vulgar, but that such as understood not the 
Latin, might yet in their own mother tongue have those 
Scriptures, wherein they might search the knowledge of 
the highest truth, and of the true sublimity, even as at 
this day in the reformed churches, the same Latin tongue 
is common to all the learned in the meditation and expo- 
sition of the Scriptures ; and yet the common people for 
all that, do in their own vulgar tongues " search' 11 the 
Scriptures, because in them they think to have eternal 
life." For as by us now, so by our forefathers then, the 
continual 11 meditation of the Scriptures was held to give 



k Kgr £«£ tov wKeavbv anfXOyt; k$i> irpdg rag Bpirai'i'iKiig vfycroug 
iKiivaQ' K<pv tig rbv Ev£iii'ov 7rXn'><Ty<; ttovtov k$v 7rpbg tci voticl c'nri\- 
Qyq /ifpt)' Tcavrwv ciKOvatj TzavTa\ov rd dwb tijq yo«0»jJ£' QikoaatpovvTiov , 
<jmvy fliv iripq., Triorti Si oi>% Iripq, Kai yXwirirj/ piv ?ia(p6p<i>, Biavoiy <%' 
avfifyiivtp. Chrysost. in serin, de utilitate lectionis scripture, op. torn. .'!. 
pag. 71. 

1 Quinque gentium Unguis unam eandemque summae vcritatis et verse subli- 
mitatis scientiam scrutatur et confitetur ; Anglorum videlicet, Britonum, Scoto- 
rum, Pietorum, et Latinorum, quse meditatione scripturarum cseteris omnibus 
est facta communis. Bed. lib. 1. histor. ccclesiast. cap. 1. 

n > Job. tap. 5. vcr. 39. 

" Bonis semper moribus delectatur et conscnlit ; ct asMduis scripturarum me- 



214 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. I, 

special vigour and vegetation to the soul, as we read in 
the book attributed unto St. Patrick, of the abuses of the 
world: and the holy documents delivered therein, were 
esteemed by Christians, as their chief riches ; according 
to that of Columbanus, 

Sint tibi divitiae, divinse dogmata legis. 

In which heavenly riches our ancient Scotish and Irish 
did thrive so well, that many worthy personages in fo- 
reign parts were content to undergo a voluntary exile 
from their own country, that they might more freely traf- 
flck here for so excellent a commodity. And by this means 
Altfrid King of Northumberland purchased the reputa- 
tion of " a p man most learned in the Scriptures." 

Scottorum qui turn versatus incola terris, 
Ccelestem intento spirabat corde sophiam. 
Nam patriae fines et dulcia liquerat arva, 
Sedulus ut Domini mysteria disceret exul. 

as Bede writeth of him, in his poem of the life of our 
countryman St. Cuthbert. 

So when we read in the same Bede of Furseus q , and in 
another ancient author of Kilianus r , that " from the time 
of their very childhood," they had a care to learn the 
holy Scriptures : it may easily be collected, that in those 
days it was not thought a thing unfit, that even children 
should give themselves unto the study of the Bible. 
Wherein how greatly some of them did profit in those 



ditationibus et eloquiis animam vegetat. Patric. de abusionibus saculi, cap. 5. 
de Pudicitia. 

° Columban. in monastichis, etin epistola ad Hunaldum. 

p Successit Ecgfrido in regnum Altfrit, vir in scripturis doctissimus. Bed. lib, 
4. hist. cap. 26. 

1 Ab ipso tempoie pueritiae suae curam non modicam lectionibus sacris, simul 
ct monasticis exhibebat discipinis. Bed. lib. 3. hist. cap. 19. Ab infantia sacris 
Uteris et monasticis disciplinis eruditus. Johannes de Tinmouth (et ex eo Jo. 
Capgrar.) in vita Fursei. 

r A puerili aetate magnum habet studium sacras discere literas. Tom. 4. An- 
tiqu. lect. Henr. Canis. pag. 642. 



CHAP. I. BY THE ANCIENT IRISH. 245 

tender years, may appear by that which Boniface, the 
first archbishop of Mentz, relateth of Livinns, who was 
trained up in his youth by Benignus in the s singing of 
David's psalms, and the reading of the holy Gospels, and 
other divine exercises ; and Jonas of Columbanus, in whose 
" breast 1 the treasures of the holy Scriptures were so laid 
up, that within the compass of his youthful years he 
set forth an elegant exposition of the book of the 
Psalms ;" by whose industry likewise afterward, the 
study of God's Word was so propagated, that in the 
monasteries which were founded " according" to his rule" 
beyond the seas, not the men only, but the religious 
women also did carefully attend the same, that through 
patience and comfort of the Scriptures they might have 
hope. See for this, the practice of the virgin Bitihildis w 
lying upon her death-bed, reported by the same Jonas, 
or whosoever else was the author of the life of Burffun- 
dofora. 

As for the edition of the Scriptures used in these parts 
at those times ; the Latin translation was so received into 
common use among the learned, that the principal autho- 
rity was still reserved to the original fountains. There- 
fore doth Sedulius in the Old Testament commend unto 
us " the x Hebrew verity," for so with St. Hierome doth 
he style it ; and in the New correct oftentimes the vulgar 
Latin according to the truth of the Greek copies. For 
example : he readeth as we do, " There y is a difference be- 
tween a wife and a virgin ;" and not as the Rhemists have 
translated it out of the Latin. He readeth, " Non vosmet- 
ipsos vindicantes, not 2 avenging yourselves ": where the 

s Davidicis psalmorum melodiis, et sanctorum evangeliorum mellifluis lec- 
tionibus atque cseteris divinis exercitationibus. Bonifac. in vita Livini. 

1 Tantum in ejus pectore divinarum thesauri scripturarum conditi teneban- 
tur ; ut intra adolescentiae actatem detentus, psalmorum librum elimato scrmone 
exponeret. Jonas in vita Columbani, cap. 2. 

" B. Burgundofora monasterium quod Euoriacas appcllatur, &c. secundum 
regulam S. Columbani instituit. Id. in vita Burgundof. 

"' Cum jam in extremis posita posceret per successiones noctium lumen coram 
sc accendi, et sacrae lectionis pracconia ante sc legi, &r. Id. ibid. 

x Hebraicam veritatcm. Scdul. in Galat. cap. 3. et Hebr. cap. 7. 

y 1 Cor. cap. 7. ver. 34. * Bom. cap. 12. vcr. 19. 



246 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. I. 

vulgar Latin hath corruptly, " Non vosmetipsos defen- 
clentes, not defending yourselves." Where the Rhemists 
translate according to the Latin, " God is true:" he 
sheweth that in the Greek copies it is found, " Let a God 
he true," or " let God be made true." He noteth that 
the Latin books have put glory b for gloriation. Where 
the Rhemists have according to the Latin, " I c conde- 
scended not to flesh and blood :" he saith, that " in 
Graeco melius habet, (for so must his words be here cor- 
rected out of St. Hierome, whom he followeth) the Greek 
hath it better, I conferred not." Where the Rhemists 
say of God, according to the Latin translation, " that d of 
sin he damned sin in the flesh :" Sedulius affirmeth, that 
" verius habetur apud Graecos, it is more truly expressed in 
the Greek books, that for sin he damned sin in the flesh." 
Lastly, where the Rhemists translate after their Latin copy, 
" A e little leaven corrupteth the whole paste:" he saith it 
should be " leaveneth," as we have it, and not' " cor- 
rupteth," as it is ill read in the Latin books. So where 
they translate by the same authority, " Instruct 8 such an 
one in the spirit of lenity :" Claudius 11 , following St. Hie- 
rome, affirmeth that it is better in the Greek, " Restore," 
or " perfect him:" and where they make St. Peter say, 
" Lord 1 , be it far from thee :" he k noteth, that it is better 
in the Greek ; " Lord, favour thyself." 

In the Old Testament I observe that our writers do 
more usually follow the translation taken out of the Sep- 
tuagint, than the vulgar Latin, which is now received in 
the Church of Rome. So, for example, where the vulgar 



a Rom. cap. 3. ver. 4. b Ibid. cap. 15. ver. 17. 

c Gal. cap. 1. ver. 16. •' Rom. cap. 8. ver. 3. 

e Gal. cap. 5. ver. 9. 

f Non, ut male in Latinis codicibus, corrumpit. Sedul. in Gal. cap. 5. 

s Gal. cap. 6. ver. 1. 

11 Instruat; sive, ut melius habetur in Graeco, perficiat in spiritu lenitatis. 
Claud, in Gal. cap. C. 

' Matt. cap. 16. ver. 22. 

k Absit a te Domine : vel ut melius habetur in Graeco; rropitius esto tibi, 
Domine. Id. lib. 2. comment, in Matt. 



CHAP. I. BY THE ANCIENT IRISH. 247 

Latin hath, " The 1 tongue of the stammerers," (or maf- 
flers, as the Doway translation would have it englished) 
" shall speak readily and plainly." In the Confession of 
St. Patrick we find it laid down more agreeably to the 
Greek" 1 lection : " The" stammering tongues shall swiftly 
learn to speak peace." And in his epistle to Coroticus or 
Cereticus : " You shall dance as calves loosed out of 
bands :" where our common Latin hath, " You p shall leap 
as calves of the herd." And, " The q riches which he 
shall gather unjustly, shall be vomited out of his belly, 
the angel of death draweth him. He shall be mulcted 
with the wrath of dragons: the tongue of the serpent 
shall kill him." Where the vulgar Latin readeth : " The r 
riches, which he hath devoured, he shall vomit out, and 
God shall draw them forth out of his belly. He shall 
suck the head of asps, and the viper's tongue shall kill 
him." The same course is likewise observed by Sedulius 
in his citations. But Gildas the Briton in some books, (as 
Deuteronomy, Isaiah and Jeremy, for example) useth to 
follow the vulgar Latin translated out of the Hebrew ; in 
others (as the books of Chronicles, Job, Proverbs, Eze- 
kiel, and the small prophets) the elder Latin translated 
out of the Greek, as also long after him his countryman 
Nennius s , in reckoning the years of the age of the world, 
followeth the Septuagint, and Asser allegeth the text 1 , 



1 Esai. cap. 32. ver. 4. Lingus balborum velociter loquetur et plane. 

nl ai yXuJaaai. al ilitXXiZovaai ra^v pa6i)aovTai XaXtiv i!p>)vt]i>. 

" Lingua? balbutientes velociter discent loqui pacem. 

° Malach. cap. 4. ver. 2. Exultabitis sicut vituli ex vinculis resoluti. Graee. 
(TKiprrjtrtrt uig fioffxapia £K diff/iwv dvtifiiva. 

p Salietis sicut vituli de armento. 

1 Job, cap. 20. ver. 15, 16. Divitiae quas congregabit injustc, evomentur de 
ventre ejus, trahit ilium angelus mortis. Ira draconum mulctabitur : interficiet 
ilium lingua colubri. Groec. UXovrog aSiKOQ <rvvay6pii>oq i^tpiGijairai, 
1$ oiKiaq avrov IZ,iXkv(Tu avrbv ayytXog. Bvfibv dt dpaKovroiv 0i)Xuantv, 
av'tXoi St avrbv yXwaoa Hxptwg. 

r Divitias quas devoravit evomet, et de ventre illius extrahet eas Deus. Ca- 
put aspidum suget, et occidct eum lingua viperse. 

s Nenn. Hist. Briton, cap. 1. 

1 Genes, cap. 4. ver. 7. 



248 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. I. 

" If u thou offer aright, and dost not divide aright, thou 
sinnest ;" according to the Greek™ reading : whereas the 
vulgar Latin hath it : " If x thou do well, shalt thou not 
receive again ? but if thou doest ill, shall not thy sin forth- 
with be present at the door ?" 

Of the psalter there are extant four or five Latin trans- 
lations out of the Greek, (namely, the old Italian, the 
Gallican, the Roman, the Gothic, and that of Milan :) and 
one out of the Hebrew, composed by St. Hierome: which 
though it be now excluded out of the body of the Bible, and 
the Gallican admitted in the room thereof; yet in some 
manuscript copies it still retaineth his ancient place; 
three whereof I have seen myself in Cambridge, one in 
Trinity, another in Benet, and the third in Jesus College 
library ; where this translation out of the Hebrew, and 
not the vulgar out of the Greek, is inserted into the con- 
text of the Bible. In the citations of Gildas, and the 
Confession of Saint Patrick, I observe that the Roman 
psalter is followed, rather than the Gallican ; in the quo- 
tations of Sedulius, on the other side, the Gallican rather 
than the Roman. Claudius speaking of a text in the one 
hundred and eighteenth, (or as he accounteth it, the 
one hundred and seventeenth) psalm 2 , saith, that where 
the LXX. interpreters did translate it, " O Lord save 
me," it w r as written in the Hebrew, " Anna Adonai O- 
sanna :" which our interpreter Hierome (saith he) more dili- 
gently explaining, translateth thus : " I beseech thee, O 



u Si recte offeras, recte autem non dividas, peccas. Asser Menevens. de gestis 
^lfredi R. 

" 'Oi;/c lav opQwq Trpoatveyicyg, 6p9wg Si /ii) SuXyg, ijfxapreg ; 

x Nonne si bene egeris, recipies 1 sin autem male, statim in foribus peccatum 
aderit ? 

y Gothicis nostrorum libris antiquissimis adjuti sumus : in quibus magis sin- 
cera sacrorum librorum versio ab Hieronymo facta conservatur, argumento prae- 
ter alia, ejus etiam in Psalmos interpretationem iis libris contineri, pro qua nostri 
codices septuaginta interpretum versionem in illos mutarunt. Jo. Marian. Prsfat. 
Scholior. in Biblia, ad Card. Bellarmin. 

z In Psalmo 117, ubi LXX. interpretes transtulerunt, O Domine salvum me 
fac ; in Hebraeo scriptum est, Anna Adonai Osanna : quod interpres noster 
Hieronymus diligentius elucidans ita transtulit ; Obsecro Domine, salva obsecro. 
Claud. Scot, in Matt. lib. 3. 



CHAP. I. BY THE ANCIENT IRISH. 249 

Lord, save I beseech thee." Before this translation of 
St. Hierome, I a have seen an epigram prefixed by Rice- 
march the Briton, who by Caradoc of Lhancarpan is b 
commended for " the godliest, wisest, and greatest clerk 
that had been in Wales many years before his time, his 
father Sulgen bishop of St. Davids only excepted, who 
had brought him up, and a great number of learned dis- 
ciples." He having in this epigram said of those who 
translated the psalter out of Greek, that they did " darken 
the Hebrew rays with their Latin cloud :" addeth of St. 
Hierome, that being " replenished with the Hebrew foun- 
tain, he did more clearly and briefly discover the truth ;" 
as drawing it out of the first vessel immediately, and not 
taking it at the second hand. To this purpose thus ex- 
presseth he himself: 

Ebrseis nablam custodit littera signis : 
Pro captu quam quisque suo sermone Latino 
Edidit, innumeros lingua variante libellos; 
Ebraeumque jubar suffuscat nube Latina. 
Nam tepefacta ferum dant tertia labra saporem. 
Sed sacer Hieronymus, Ebrseo fonte repletus, 
Lucidius nudat verum, breviusque ministrat. 
Namque secunda creat, nam tertia vascula vitat. 

Now for those books annexed to the Old Testament, 
which St. Hierome called Apocryphal, others Ecclesias- 
tical : true it is that in our Irish and British writers some 
of them are alleged as parcels of Scripture, and prophetical 
writings ; those especially that commonly bear the name of 
Salomon. But so also is the fourth book of Esdras cited 
by Gildas, in the name of blessed Esdras the prophet ; 
which yet our Romanists will not admit to be canonical : 



a MS. in bibliotheca eruditissimi antistiatis D. Guilielmi Bedclli, Kilmorensis 
et Ardachadensis apud nos episcopi. 

b Caradoc. in chronico Cambria, circa annum 1099. ad quern in aliis etiani 
annalibus Britannicis MSS. annotatum repperi. Sub hujus anni ainbitum 
morti succumbit Richmarch cognomine Sapiens, filius Sulgeni episcopi, cum jam 
annum XLIII. aetatis ageret. 

c Quid piteterea beatus Esdras propheta ille, bibliotheca legis, minatus sit 
attendite. Gild, epist. 



250 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. I. 

neither do our writers mention any of the rest with more 
titles of respect than we find given unto them by others 
of the ancient fathers, who yet in express terms do ex- 
clude them out of the number of those books which pro- 
perly are to be esteemed canonical. So that from hence 
no sufficient proof can be taken, that our ancestors did 
herein depart from the tradition of the elder Church' 1 , de- 
livered by St. Hierome in his prologues, and explained by 
Brito (a Briton, it seemeth, by nation, as well as by appel- 
lation) in his commentaries upon the same ; which being 
heretofore joined with the ordinary gloss upon the Bible, 
have of late proved so distasteful unto our Popish divines, 
that in their new editions (printed at Lyons anno 1590, 
and at Venice afterwards) they have quite crossed them 
out of their books. 

Yet Marianus Scotus (who was born in Ireland in the 
MXXVIII. year of our Lord) was somewhat more care- 
ful to maintain the ancient bounds of the canon set by 
his forefathers. For he in his chronicle, following Euse- 
bius and St. Hierome, at the reign of Artaxerxes Longi- 
manus writeth thus : " Hitherto 8 the divine Scripture of 
the Hebrews containeth the order of times. But those 
things that after this were done among the Jews, are re- 
presented out of the book of the Maccabees, and the 
writings of Josephus and Africanus." But before him, 
more plainly the author of the book De mirabilibus Scrip- 
turae (who is accounted to have lived here, about the year 
DCLVII) : " In f the books of the Maccabees, howso- 
ever some wonderful things be found, which might con- 
veniently be inserted into this rank ; yet will we not weary 

'• Vid. Richard. Armachanum, de quaestionib. Armeniorum, lib. 18. cap. 1. 

e Hucusque Hebraeorum divina scriptura temporum seriem continet. Quae 
vero post haec apud ludaeos sunt gesta, de libro Maccabaeorum, et Josephi atque 
Aphricani scriptis exhibentur. Marian. Chron. MS. 

f In Maccabaeorum libris etsi aliquid mirabilium numero inserendum conve- 
niens fuisse huic ordini inveniatur; de hoc tamen nulla cura fatigabimur : quia 
tantum agere proposuimus, unde divini canonis mirabilibus exiguam (quamvis 
ingenioli nostri modulum excedentem) historicam expositionem ex parte aliqua 
tangeremus. Lib. 2. de mirabilib. Script, cap. 34. (inter opera B. Augustini, 
torn. 3.) 



CHAP. I. BY THE ANCIENT IRISH. 251 

ourselves with any care thereof: because we only pur- 
posed to touch in some measure a short historical exposi- 
tion of the wonderful things contained in the divine 
canon ;" as also in the apocryphal additions of Daniel, he 
telleth us, that what is reported " touching 8 the lake (or 
den) and the carrying of Abackuk, in the fable of Bel and 
the Dragon, is not therefore placed in this rank, because 
these things have not the authority of divine Scripture." 
And so much concerning the holy Scriptures. 

S De lacu vero iterum et Abacuk translato in Belis et Draconis fabula, idcirco 
in hoc ordine non ponitur ; quod in authoritate divinse scrtpturae non habentur. 
ibid. cap. 32. 



252 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. II. 



CHAP. II. 



Of Predestination, Grace, Free-will, Faith, Works, Justification and Sanctifi- 

cation. 

The doctrine which our learned men observed out of 
the Scriptures and the writings of the most approved 
fathers, was this, that God " by a his immoveable counsel 
(as Gallus speaketh in his sermon preached at Constance) 
ordained some of his creatures to praise him, and to live 
blessedly from him and in him, and by him:" namely, 
" by b his eternal predestination, his free calling, and his 
grace which was due to none:" that " he hath mercy 
with great goodness, and hardeneth without any iniquity, 
so as neither he that is delivered can glory of his own 
merits, nor he that is condemned complain but of his own 
merits; forasmuch as grace only maketh the distinction 
betwixt the redeemed and the lost ; who by a cause 
drawn from their common original, were framed together 
into one mass of perdition." For " all d mankind stood 
condemned in the apostatical root (of Adam) with so just 

a Praescitam et praedestinatam immobili consilio creaturam ad se laudandum, et 
ex se, et in se, et per se beate vivendum. S. Gallus in serm. habit. Constant. 

b Prsedestinatione scilicet asterna non creatione temporaria, sed vocatione gra- 
tuita, vel indebita gratia. Id. ib. 

c Miseretur magna bonitate, et obdurat nulla iniquitate : ut neque liberatus de 
suis mentis glorietur, neque damnatus nisi de suis meritis conqueratur. Sola 
enim gratia redemptos discernit a perditis ; quos in unam perditionis concrea- 
verat massam, ab origine ducta causa communi. Sedul. in Rom. cap. 9. 

d Videt universum genus humanum tarn justo judicio divinoque in apostatica 
radice damnatum ; ut etiamsi nullus inde liberatur, nemo recte posset Dei vitu- 
perare justitiam : et qui liberantur, sic oportuisse liberari, ut ex pluribus non 
liberatis, atque damnatione justissima derelictis, ostenderetur quid meruisset 
universa conspersio. quod etiamjustos debitum judicium Dei damnaret, nisi in 
ejus debitum misericordia subveniret : ut volentium de suis meritis gloriari, 
omne os obstruatur : et qui gloriatur, in Domino glorietur. Id. ibid. 



CHAP. H. BY THE ANCIENT IRISH. 253 

and divine a judgment; that although none should be 
freed from thence, no man could rightly blame the justice 
of God: and such as were freed, must so have been freed, 
that by those many which were not freed, but left in their 
most just condemnation, it might be shewed what the 
whole lump had deserved; that the due judgment of God 
should have condemned even those that are justified, un- 
less mercy had relieved them from that which was due : 
that so all the mouths of them, which would glory of their 
merits, might be stopped; and he that glorieth, might 
glory in the Lord." 

They further taught, as St. Augustine did, that " Man' 
using ill his free will, lost both himself and it ;" that, as 
one " by living is able to kill himself, but by killing him- 
self is not able to live, nor hath power to raise up himself 
when he hath killed himself; so when sin had been com- 
mitted by free will, sin being the conquerer, free will also 
was lost ; forasmuch as of whom a man is overcome, of the 
same is he also brought in bondage f ; that unto a man thus 
brought in bondage and sold, there is no liberty left to do 
well, unless he redeem him, whose saying is this : If the 
Son make you free, ye shall be free indeed*." That " the h 
mind of men from their very youth is set upon evil: there 
beinsf not a man which sinneth not;" that a man " hath 1 
nothing from himself, but sin;" that " God k is the author 



e Libero arbitrio male utens homo, ct se perdidit, et ipsum. Sicut 
enim qui se occidit, utique vivendo se occidit, sed se occidendo non vivit, 
neque seipsum poterit resuscitare cum occiderit : ita cum libero arbitrio peccare- 
tur, victore peccato amissum est et liberum arbitrium ; a quo enim quis devictus 
est, huic et servus addictus est ; sed ad bene faciendum ista libertas unde erit 
homini addicto et vendito, nisi redimat, cujus ilia vox est ; Si vos Filius liberave- 
rit, vere liberi eritis ? Id. ibid. 

f 2 Pet. cap. 2. ver. 19. e Joh. cap. 8. ver. 36. 

" Quod ab adolescentia mens hominum apposita sit ad malitiam : non est enim 
homo qui non peccet. Id. in Ephes. cap. 2. 

1 Quid habes ex teipso nisi peccatum ? Id. in 1 Cor. cap. 4. 

k Deus author est omnium bonorum, hoc est, et naturae bonae, et voluntatis bo- 
na ; quam nisi Deus in illo operetur, non facit homo, quia praeparatur voluntas a 
Domino in homine bona ; ut faciat Deo donante, quod a seipso facere non poterat 
per liberi arbitrii voluntatem. Claud, lib. 1. in Matt. 

VOL. IV. S 



254 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. II. 

of all good things, that is to say, both of good nature, and 
of good will; which unless God do work in him, man 
cannot do, because this good will is prepared by the Lord 
in man ; that by the gift of God he may do that which of 
himself he could not do by his own free will ;" that " the 1 
good will of man goeth before many gifts of God, but not 
all : and of those which it doth not go before, itself is one. 
For both of these is read in the holy Scriptures : His 
mercy shall go before me, and, His mercy shall follow 
me : it preventeth him that is unwilling that he may will, 
and it followeth him that is willing, that he will not in 
vain." And that therefore " we are admonished to ask 
that we may receive ; to the end, that what we do will may 
be effected by him, by whom it was effected that we did so 
will." 

They taught also, that " the m law was not given, that 
it might take away sin, but that it might shut up all under 
sin :" to the end that men, being " by this means hum- 
bled, might understand that their salvation was not in 
their own hand, bvit in the hand of a Mediator:" that by 
the law cometh, " neither" the remission nor the remo- 
val, but the knowledge of sins :" that it " taketh not away 
diseases, but discovereth them; forgiveth p not sins, but 
condemneth them;" that " the q Lord God did impose it, 



1 Proecedit bona voluntas hominis multa Dei dona, sed non omnia: quae 
autem non praecedit ipsa, in eis est et ipsa. Nam utrumque legitur in Sanctis 
eloquiis ; et misericovdia ejus praeveniet me, et misericordia ejus subsequetur 
me : nolentem praevenit ut velit, volentem subsequitur, ne frustra velit. Cur 
enina admonemur petere ut accipiamus ; nisi ut ab illo fiat quod volumus, a quo 
factum est ut velimus ? Sedul. in Rom. cap. 9. 

m Non ergo lex data est, ut peccatum auferret, sed ut sub pc-ceato omnia con- 
cluderet. Lex enim ostendebat esse peccatum, quod illi per consuetudinem 
coecati possent putare justitiam : ut hoc modo humiliati cognoscerent non in sua 
manu esse salutem suam, sed in manu mediatoris. Id. in Gal. cap. 3. 

n Non remissio, nee ablatio peccatorum, sed cognitio. Id. in Rom. cap. 3. 

° Lex quae per Moysen data est, tantum peccataostendit, non abstulit. Claud, 
in Gal. cap. 2. Perque illam legem morbos ostendentem non auferentem, etiam 
praevaricationis crimine contrita superbia est. Id. in Gai. cap. 3. 

p Lex non donat peccata, sed damnat. Sedul. in Rom. cap. 4. 

1 Dominus Deus imposuerat non justitiae servientibus sed peccato : justam 
scilicet legem injustis hominibus dando, ad demonstranda peccata eorum, non 



CHAP. II. BY THE ANCIENT IRISH. 2o5 

not upon those that served righteousness, but sin ; namely, 
by giving a just law to unjust men, to manifest their sins, 
and not to take them away : forasmuch as nothing taketh 
away sins but the grace of faith which worketh by love." 
That our " sins r are freely forgiven us, without s the 
merit of our works :" that " through 1 grace we are saved, 
by faith, and not by works ;" and that therefore we are to 
rejoice, " not u in our own righteousness, or learning, but 
in the faith of the Cross, by which all our sins are for- 
given us." That " grace v is abject and vain, if it alone do 
not suffice us:" and that we " esteem w basely of Christ, 
when we think that he is not sufficient for us to salva- 
tion." 

That " God x hath so ordered it, that he will be gra- 
cious to mankind, if they do believe that they shall be 
freed by the blood" of Christ ; that, as " the y soul is the 
life of the body, so faith is the life of the soul :" and that 
we live " by z faith only, as owing nothing to the law ;" 
that " he a who belie veth in Christ, hath the perfection of 



auferenda. Non enim aufert peccata nisi gratia ficlei quae per dilectionem ope- 
rator. Claud, in argument, epist. ad Gal. 

r Gratis nobis donantur peccata. Sedul. in Gal. cap. 1. A morte redemptis 
gratis peccata dimittuntur. Id. in Ephes. cap. 1. 

s Absque operum merito, et' peccata nobis concessa sunt pristina, et pax in- 
dulta post veniam. Claud, in Gal. cap. 1. 

1 Gratia estis salvati per fidem, id est, non per opera. Sedul. in Ephes. 
cap. 2. 

" Non in propria justitia, vel doctrina, sed in fide cruris, per quam mihi om- 
nia peccata dimissa sunt. Sedul. et Claud, in Gal. cap. 6. 

v Abjecta et irrita gratia est, si mihi sola non sufficit. Sedul. in Gal. cap. 2. 

" Christum vilem habetis, dum putatis eum vobis non sufficere ad salutem. 
Id. in Gal. cap. 3. 

* Disposuit Deus propitium se futurum esse huniano generi, si credant in san- 
guine ejus se esse liberandos. Id. in Rom. cap. 3. 

y Vita corporis anima, vita animae fides est. Id. in Heb. cap. 10. 

' In fide vivo filii Dei, id est, in sola fide, qui nihil debeo legi. Id. in Gal. 
cap. 2. 

a Perfectionem legis habet, qui credit in Christo. Cum enim nullusjustifica- 
retur ex lege, quia nemo implebat legem, nisi qui speraret in promissionera 
Christi : (ides posita est, qua cederct pro pcrfectione legis ; ut in omnibus prae- 
termissis fides satisfaceret pro tota lege. Id. in Rom. cap. 10. 

s 2 



25G OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. II. 

the law. For whereas none might be justified by the 
law, because none did fulfil the law, but only he which 
did trust in the promise of Christ: faith was appointed, 
which should be accepted for the perfection of the law, 
that in all things which were omitted faith might satisfy 
for the whole law." That this righteousness there- 
fore is " not b ours, nor in us, but in Christ ;" in whom 
Ave are considered " as members in the head." That 
" faith 6 , procuring the remission of sins by grace, maketh 
all believers the children of Abraham :" and that " it d was 
just, that as Abraham was justified by faith only, so also 
the rest that followed his faith should be saved" after the 
same manner. That " through 6 adoption we are made 
the sons of God, by believing in the Son of God :" and 
that this is " a f testimony of our adoption, that we have 
the spirit, by which we pray, and cry Abba Father ; for- 
asmuch as none can receive so great a pledge as this, but 
such as be sons only." That " Moses g himself made a 
distinction betwixt both the justices, to wit, of faith and of 
deeds: that the one did by works justify him that came, 
the other by believing only ;" that " the' 1 patriarchs and 
the prophets were not justified by the works of the law, 
but by faith;" that " the' custom of sin hath so prevailed, 
that none can fulfil the law : as the apostle Peter saith, 

* Non nostra, non in nobis, sed in Christo, quasi membra in capite. Id. in 
2 Cor. cap. 5. 

c Fides, dimissis per gratiam peccatis, omnes credentes filios efficit Abralue. 
Id. in Rom. cap. 4. 

a Justnm fuerat, ut quo moSo Abraham credens ex gcntibus per solam fidem 
justificatus est; ita eseteri fidem ejus imhantes salvarentur. Id. in Rom. cap. 1. 

e Per adoptionem efficimur filii Dei, credendo in Filium Dei. Claud, lib. 1. 
in Matt. 

' Testimonium adoptionis, quod habemus spiritum, per quem ita oramus : 
tantam enim arrham non poterant, nisi filii accipere. Sed. in Rom. cap. 8. 

? Ipse Moses distinxit inter utramque justitiam, fidei scilicet atque factorum : 
quia altera operibus, altera sola credulitate justificet accedentem. Id. in Rom. 
cap. 10. 

h Patriarchs et prophetae non ex operibus legis, sed ex fide justificati sunt. 
Id. in Gal. cap. 2. 

■ Ita praevaluit consuetudo peccandi, ut nemo jam perficiat legem: sicut Pe- 
trus apostolus ait ; Quod neque nos neque patres nostri portare potuimus. Si 



CHAP. II. BY THE ANCIENT IRISH. 257 

Which* neither our fathers nor we have been able to bear. 
but if there were any righteous men which did escape the 
curse, it was not by the works of the law, but for their 
faith's sake that they were saved." 

Thus did Sedulius and Claudius, two of our most fa- 
mous divines, deliver the doctrine of free will and grace, 
faith and works, the Law and the Gospel, justification and 
adoption; no less agreeably to the faith which is at this 
day professed in the reformed churches, than to that 
which they themselves received from the more ancient 
doctors, whom they did follow therein. Neither do we in 
our judgment one whit differ from them, when they teach 
that " faith 1 alone is not sufficient to life." For when it 
is said, that faith alone justifieth ; this word alone may be 
conceived to have relation either to the former part of the 
sentence, which in the schools they term the subject; or 
to the latter, which they call the predicate. Being re- 
ferred to the former, the meaning will be, that such a 
faith as is alone, that is to say, not accompanied with 
other virtues, doth justify: and in this sense we utterly 
disclaim the assertion. But being referred to the latter, 
it maketh this sense, that faith is it which alone or only 
justifieth, and in this meaning only do we defend that 
proposition; understanding still by faith, not a dead car- 
cass thereof (for how should the just be able to live by a 
dead faith,) but a true and lively faith, " which" 1 worketh 
by love." For, as it is a certain truth, that among all the 
members of the body, the eye is the only instrument 
whereby we see ; and yet it is as true also, that the eye 
being alone, and separated from the rest of the members, 
is dead, and for that cause doth neither see only, nor see 

qui vero justi non erant maledicti ; non ex operibus legis, seel fidei gratia salvati 
sunt. Id. in Gal. cap. 3. 

k Act. cap. 15. ver. 10. 

1 Hoc contra illos agit, qui solam fidem posse sufficere dicunt. Scdul. in 
Ephes. cap. 5. Non ergo sola ad vitam sufficit fides. Claud, in Gal. cap. 5. bis. 
Hcec sententia illos revincit, qui solam fidem ad salutem animarum suarum suf- 
ficere arbitrantur. Id. ibid, in fine. 

111 Gal. cap. 5. ver. C. 



258 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP, II. 

at all : so these two sayings likewise may stand well enough 
together, that among all the virtues in the soul, faith is the 
only instrument whereby we lay hold upon Christ for our 
justification; and yet, that faith being alone, and dis- 
joined from the society of other graces, " is dead in it- 
self," as St. James" speaketh, and in that respect can 
neither only justify, nor justify at all. 

So though Claudius do teach as we do, that " faith 
alone saveth us ; because by the works of the law no man 
shall be justified;" yet he addeth withal this caution, 
" Not p as if the works of the law should be contemned, 
and without them a simple faith (so he calleth that solitary 
faith whereof we spake, which is a simple faith indeed) 
should be desired ; but that the works themselves should 
be adorned with the faith of Christ. For that sentence of 
the wise man is excellent, that the faithful man doth not 
live by righteousness, but the righteous man by faith." 
In like manner Sedulius acknowledgeth with us, that God 
" hath q purposed by faith only to forgive our sins freely," 
and " by r faith only to save the believers ;" and that, 
when men have fallen, they are to be renewed " only 3 by 
the faith of Christ, which worketh by love ;" intimating by 
this last clause, that howsoever faith only be it which jus- 
tifieth the man, yet the work of love is necessarily re- 
quired (for all that) to justify the faith. And " this faith 
(saith he*) when it hath been justified, sticketh in the soil 



11 Jam. cap. 2. ver. 17. 

° Si gentes fides sola non salvat, nee nos : quia ex operibus legis nemo justifi- 
cabitur. Claud, in Gal. cap. 2. 

P Non quo legis opera contemnenda sint, et absque eis simplex fides adpe- 
tenda ; sed ipsa opera fide Christi adornentur. Scita est enim sapientis viri ilia 
sententia ; non fidelem vivere ex justitia, sed justum ex fide. Id. in Gal. 
cap. 3. 

1 Gratis proposuit per solam fidem dimittere peccata. Sedul. in Rom. cap. 4. 

r Ut sola fide salvarentur credentes. Id. in Gal. cap. 3. 

s Per solam fidem Christi, quae per dilectionem operatur. Id. in Heb. cap. 6. 

1 Haec fides cum justificata fuerit, tanquam radix imbre suscepto, haeret in 
animae solo ; ut cum per legem Dei excoli cceperit, rursum in earn surgant rami, 
qui fructus operum ferant. Non ergo ex operibus radix justitiae, sed ex radice 
justitiae fructus operum crescit : ilia scilicet radice justitiae, cui Deus acceptam 
fert justitiam sine operibus. Id. in Rom. cap. 4. 



CHAP. II. BY THE ANCIENT IRISH. 259 

of the soul, like a root which hath received a shower: 
that when it hath begun to be manured by the law of 
God, it may rise up again into boughs, which may bear 
the fruit of works. Therefore the root of righteousness 
doth not grow out of works* but the fruit of works out of 
the root of righteousness ; namely out of that root of 
righteousness, which God doth accept for righteousness 
without works." The conclusion is : that saving faith is 
always a fruitful faith ; and though it never go alone, yet 
may there be some gift of God, which it alone is able to 
reach unto, as Columbanus u also implieth in that verse : 

Sola fides fidei dono ditabitur almo. 

The greatest depressers of God's grace, and the ad- 
vancers of man's abilities, were Pelagius and Celestius : 
the one born in Britain (as appeareth by Prosper Aqui- 
tanus) the other in Scotland or Ireland; as Mr. Persons w 
doth gather out of those words of St. Hierome in one of the 
prefaces of his commentaries, not upon Ezechiel, as he 
quoteth it, but upon Jeremy : " He hath his" off- 
spring from the Scotish nation, near to the Britons." 
These heretics, as our Marianus noteth out of Prosper, in 
his chronicle, preached, among other of their impieties, 
that y for " attaining of righteousness every one was go- 
verned by his own will, and received so much grace as he 
did merit." Whose venomous doctrine was in Britain 
repressed, first by Palladius, Lupus, Germanus and Se- 
verus from abroad ; afterward, by David Menevensis, and 
his successors at home ; agreeably to whose institution, 
Asser Menevensis doth profess, that God is always to be 
esteemed both the mover of the will, and the bestower of 



" Columban. in Monostichis. 

w Pers. 3. Convers. part. 1. cap. 3. sec. 10. 

x Habet enim progeniem Scoticoe gentis, de Britannorum vicinia. Hierom. 
procen. lib. 3. commentar. in Jerem. 

y Unumquemque ad justitiam voluntate propria regi ; tantumquc accipere 
gratiae, quantum meruerit. Marian. Scot, chron. ad ami. Doni. 413. vel 414. 
Whereof see more particularly, the Answer to the Jesuit, in the question of 
Free-will. 



260 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. If. 

the good that it willed; for he is, saith he, " the a insti- 
gator of all good wills, and withal the most bountiful pro- 
vider that the good things desired may be had : forasmuch 
as he would never stir up any to will well, unless he did 
also liberally supply that which every one doth well and 
justly desire to obtain." 

Among our Irish, the grounds of sound doctrine in 
these points were at the beginning well settled by Palla- 
dius and Patricius, sent b hither by Celestinus bishop of 
Rome. And when the poison of the Pelagian heresy, 
about two hundred years after that, began to break out 
among them : the clergy of Rome in the year of our Lord 
DCXXXIX, during the vacancy of the See, upon the 
death of Severinus, directed their letters unto them, for the 
prevention of this growing mischief. Wherein among 
other things they put them in mind, that " it c is both 
blasphemy and folly to say, that a man is without sin : 
which none at all can say: but that one mediator betwixt 
God and man, the man Christ Jesus, who was conceived 
and born without sin." Which is agreeable, partly to 
that of Claudius ; that " it d is manifest unto all wise men, 
although it be contradicted by heretics, that there is none 
who can live upon earth without the touch of some sin :" 
partly to that of Sedulius, that " there e is none of the 
elect so great, whom the Devil doth not dare to accuse, 
but him alone who did no sin, and who said : The Prince 



a Omnium bonarum voluntatum instigator ; nee non etiam, ut habeantur bona 
desiderata, largissimus administrator : neque enim unquam aliquem bene velle 
irtstigaret, nisi et hoc, quod bene et juste quisque habere desiderat, largiter ad- 
ministraret. Asser. de rebus gestis jElfredi. R. 

b Frosp. Aquitan. advers. Collator, circa finein. 

c Blasphemia et stultiloquium est dicere, esse hominem sine peccato : quod 
omnino non potest, nisi unus mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, 
qui sine peccato est conceptus et partus. Epist. Cler. Roman, apud Bedam, 
lib. 2. hist. cap. 19. 

d Quia, (quod omnibus sapientibus patet, licet hseretici contradicant) nemo est, 
qui sine adtactn alieujus peccati vivere possit super terrain. Claud, lib. 2. ami. 
Matth. 

e Nullus electus et ita magnus, quem diabolus non audeat accusare : nisi il- 
ium solum, qui peccatum non fecit, qui et dicebat ; Nunc venit Princeps hujus 
mundi et in nic nihil invenit. Sedul. in Rom. cap. 8. 



CHAP. II. BY THE ANTIENT IRISH. 261 

of this world cometh now, and in ine he findeth no- 
thing." 

For touching the imperfection of our sanctification in 
this life, these men held the same that we do: to wit, that 
the law " cannot f be fulfilled; that " there 5 is none that 
doth good, that is to say, perfect and entire good ;" that 
God's 1 ' elect shall be perfectly " holy and immaculate in 
the life to come, where the Church of Christ shall have 
no spot nor wrinkle :" whereas " in this present life they 
are righteous, holy, and immaculate, not wholly, but 
in part" only ; that " the 1 righteous shall then be without 
all kind of sin, when there shall be no law in their mem- 
bers, that shall resist the law of their mind ;" that al- 
though " sin k do not now reign in their mortal body to 
obey the desires thereof :" yet " sin dwelleth in that 
mortal body, the force of that natural custom being not 
yet extinguished," which we have gotten by our original, 
and increased by our actual transgressions. And as for 
the matter of merit, Sedulius doth resolve us out of St. 
Paul, that we are saints " by' the calling of God, not by 
the merit of our deed ;" that God is able to do exceed- 
ing abundantly above that we ask or think, " according' 11 
to the power that worketh in us, not according to 
our merits; that " whatsoever" men have from God is 

f Non potest impleri. Id. in Rom. cap. 7. 

£ Non est qui faciat bonum, hoc est, perfectum et integrum bonum. Id. in 
Rom. cap. 3. 

h Ad hoc nos elegit, ut essemus sancti et innnaculati, in futura vita ; quoniam 
Ecclesia Christ) non habebit maculam ncque rugam. Licet etiam in prsesenti 
vita justi, et sancti, et immaculati, quamvis non ex toto, tamen ex parte, non in- 
convenienter dici possunt. Id. in Eplies. cap. 1. 

' Tunc erit Justus sine ullo omnino peccato, quando nulla lex erit in mcnibris 
ejus rcpugnans legi mentis ejus. Claud, in Gal. 5. 

k Non enim jam rcgnat peccatum in eorum mortali corpore ad obediendum 
desideriis ejus : quamvis habitet in eodem mortali corpore peccatum, nondum 
extincto impetu consuetudinis naturalis, qua mortaliter nati sumus, et ex propriis 
vita; nostra?, cum et nos ipsi peccando auximus quod ab origine peccati human] 
damnationis trahebamus. Id. ibid. 

1 Vocatione Dei, non merito facti. Sedul. in. Rom. cap. 1. 

nl Secundum virtutem qua: opcratur in nobis ; non secundum merits nostra. 
Id. in Ephcs. cap. 3. 

" Sciendum est, quia omne quod habent homines a Deo, gratia est: nihil 
cnim ex debito habent. Id. in Rom. cap. 16. 



262 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. II. 

grace, because they have nothing of due ;" and that 
" nothing can be found worthy or to be compared with 
the glory to come." 



Nihil dignum inveniri vel comparari ad futuram gloriam potest. Id. in 
Rom. cap. 8. 



CHAP. III. BY THE ANCIENT IRISH. 263 



CHAP. III. 



Of Purgatory, and Prayer for the dead. 

The next point that offereth itself unto our considera- 
tion, is that of Purgatory. Whereof if any man do doubt ; 
Csesarius a , a German monk of the Cistercian order, ad- 
viseth him for his resolution to make a journey into Scot- 
land (the greater Scotland he meaneth) and there to enter 
into St. Patrick's purgatory, and then he giveth him his 
word, that " he shall no more doubt of the pains of pur- 
gatory." If Doctor Terry, who commendeth this unto us 
as the testimony of " a b most famous author," should 
chance to have a doubtful thought hereafter of the pains 
of purgatory, I would wish his ghostly father to enjoin 
him no other penance but the undertaking of a pilgrimage 
unto St. Patrick's purgatory ; to see whether he would 
prove any wiser when he came from thence, than when he 
went thither. In the mean time, until he hath made some 
further experiment of the matter, he shall give me leave 
to believe him that hath been there, and hath cause to 
know the place as well as any (the island wherein it is 
seated, being held by him as a part of the inheritance 
descended unto him from his ancestors) and yet profes- 
seth, that he found nothing therein, which might af- 
ford him any argument to think there was a purgatory. 
I pass by, that Nennius, and Probus, and all the elder 

a Qui de purgatorio dubital, Scotiam pergat, purgatorium sancti Patricii in- 
tret, et de purgatorii pcenis amplius non dubitabit. Caesar. Heisterbach. Dialog, 
lib. 12. cap. 38. 

b Cujus loci fama ita sparsim per oinnes Europx partes volarc visa est ; ut 
Csesarius celeberrimus auctor, de co nihil dubitans sic scribat. Guil. Thyrsus, 
in Discurs. panegyric, de S. Patric. pag. 151. 



26k OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. III. 

writers of the life of St. Patrick that I have met withal, 
speak not one word of any such place ; and that Henry c 
the monk of Saltrey, in the days of king Stephen, is the 
first in whom I could ever find any mention thereof ; this 
only would I know of the doctor, what the reason might 
be, that where he bringeth in the words of Giraldus Cam- 
brensis touching this place, as " an d authentical autho- 
rity ;" he passeth over that part of his relation, wherein 
he affirmeth, that St. Patrick intended by this means to 
bring the rude people to a persuasion of the certainty 
" of e the infernal pains of the reprobate, and of the true 
and everlasting life of the elect after death." 

The Grecians allege this for one of their arguments 
against purgatory : that whereas " their f fathers had deli- 
vered unto them many visions and dreams, and other won- 
ders concerning the everlasting punishment," wherewith 
the wicked should be tormented in hell; yet none of 
them had " declared any thing concerning a purgatory 
temporary fire." Belike the doctor was afraid that we 
would conclude, upon the same ground, that St. Pa- 
trick was careful to plant in mens' minds the belief of 
heaven and hell, but of purgatory taught them never a 
word. And sure I am, that in the book ascribed unto 



c Henr. Saltereyens. in lib. de Visione Oeni militis MS. in publica Cantabri- 
giensis academies bibliotheca ; et privata viri doctiss. M. Thomas Alani Oxonien- 
sis ; et in Nigro libro Ecclesiae S. Trinitat. Dublin. 

'' De posteriori non minus autlientica videtur auctoritas Giraldi Cambrensis, 
rerum Ibernicarum diligentissimi investigatoris, qui taliter loquitur. Thyr. 
Discurs. Panegyric, pag. 153. 

c De infernalibus namque reproborum pcenis, et de vera post mortem perpe- 
tuaque electorum vita, vir sanctus cum gente incredula dum disputasset : ut tanta, 
tam inusitata, tarn inopinabilis rerum novitas rudibus infidelium animis oculata 
fide certius imprimeretur : efficaci orationum instantia magnam et admirabilem 
utriusque rei notitiam, durseque cervicis populo perutilem, meruit in terris obti- 
nere. Giral. Cambrens. Topogaph. Hibern. distinct. 2. cap. 5. 

f Oi rbv iadyytKov ini yi)Q TTo\iTivaantvoi (3iov offot oi irarkpig ?)f.tiuv 
TroWaxov Kai TroWciKig di oTTTaaiwv Kai Ivvttv'hov Kai erepwv Gavfidrcov 
rd Trtpi tiiq alojviov KoXdaaoQ Kai rwv tv avry affefiwv Kai duaprioXCJu 
auroiyt /.ivovfiti'Oi Kai tovq dXKovg jivovvTig, &c. iripi KaOapriKov irpoa- 
Kaipov Trvpbi; ovO<tv ovdafidg litoa<pt}Gav. Marcus Ephesius, in Graecorum 
apolog. de igne Purgatorio ad concil. Basileens. 



CHAPa III. BY THE ANCIENT IRISH. 265 

him, De tribus habitaculis, which is to be seen in his Ma- 
jesty's library, there is no mention of any other place 
after this life, but of these two only. I will lay down here 
the beginning of that treatise, and leave it to the judg- 
ment of any indifferent man, whether it can well stand 
with that which the Romanists teach concerning purga- 
tory at this day. " There g be three habitations under 
the power of Almighty God : the first, the lowermost, 
and the middle. The highest whereof is called the king- 
dom of God, or the kingdom of heaven, the lowermost 
is termed hell, the middle is named the present world, or 
the circuit of the earth. The extremes whereof are al- 
together contrary one to another: for what fellowship 
can there be betwixt light and darkness, betwixt Christ 
and Belial ? but the middle hath some similitude with the 
extremes. For in this world there is a mixture of the 
bad and of the good together, whereas in the kingdom of 
God there are none bad, but all good : but in hell there are 
none good, but all bad. And both those places are supplied 
out of the middle. For of the men of this world, some 
are lifted up to heaven, others are drawn down to hell. 
Namely, like are joined unto like, that is to say, good to 
good, and bad to bad : just men to just angels, wicked 
men to wicked angels ; the servants of God to God, the 
servants of the Devil to the Devil. The blessed are called 
to the kingdom prepared for them from the beginning of 

s Tria sunt sub omnipotentis Dei nutu habitacula : primum, imum, medium. 
Quorum summum, regnum Dei vel regnum Ccelorum dicitur, imum vocatur 
infernus, medium mundus prsesens vel orbis terrarum appellatur. Quo- 
rum extrema omnino sibi invicem sunt contraria, et nulla sibi societate 
eonjuncta : (quae enim soeietas potest esse luci ad tenebras, et Christo 
ad Belial ?) medium vero nonnullam habet similitudinem ad extrema, &c. 
Commixio namque malorum simul et bonorum in hoc mundo est. In reg- 
no autem Dei nulli mali sunt, sed omnes boni : at in inferno nulli boni sunt, 
sed omnes mali. Et uterque locus ex medio suppletur. Hominum enim hujus 
mundi alii elevantur ad ccelum, alii tralnmtur ad infernum. Similes quippc 
similibus junguntur, id est, boni bonis, et mali malis ;justi homines justis angelis, 
transgressores homines transgressoribus angelis ; servi Dei Deo, scrvi Diaboli 
Diabolo. Benedicti vocantur ad regnum, sibi paratum ab origine mundi : ma- 
ledicti expelluntur inignem sternum, qui praeparatus est Diabolo et angelis ejus. 
Patric. de trib. habitac. MS. in bibliotheca regia Jacobaca. 



266 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. III. 

the world : the cursed are driven into the everlasting fire 
that is prepared for the Devil and his angels." Thus 
far there. 

Hitherto also may be referred that ancient canon of one 
of our Irish synods, wherein it is affirmed, that the soul 
being separated from the body is " presented 11 before the 
judgment seat of Christ, who rendereth its own unto jt, 
according as it hath done :" and that " neither the arch- 
angel can lead it unto life, until the Lord hath judged it, 
nor the devil transport it unto pain, unless the Lord do 
damn it ;" as the sayings of Sedulius likewise, that after 
the end of this life, " either' death or life succeedeth," and 
that " death k is the gate by which we enter into our king- 
dom :" together with that of Claudius ; that " Christ 1 did 
take upon him our punishment without the guilt, that 
thereby he might loose our guilt, and finish also our pun- 
ishment." Cardinal Bellarmine indeed allege th here 
against us the vision of Furseus, who " rising™ from the 
dead, told many things which he saw concerning the pains 
of purgatory," as Bede, he saith, doth write. But, by 
his good leave, we will be better advised, before we build 
articles of faith upon such visions and dreams as these, 
many whereof deserve to have a place among " the" 
strange narrations of souls appearing after death," col- 
lected by Damascius the heathen idolater, rather than 
among the histories and discourses of sober Christians. 

h Custodit animam usque dum steterit ante tribunal Christi ; cui refert sua 
prout gesserit propria. Nee archangelus potest ducere ad vitam, usque dum 
judieaverit eamDominus ; nee Diabolus ad poenam traducere, nisi Dominus dam- 
naverit earn. Synod. Hibern. in vet. cod. canon um, titulorum 66. MS. in biblio- 
theca D. Roberti Cottoni. Cujus initium : Inter Vetera concilia, quatuor esse 
venerabiles synodos, &c. 

' Fineni dixit exitum vita; et actuum ; cui aut mors, aut vita succedit. Sedul. 
in Rom. cap. 7. 

k Mors porta est, per quam itur ad regnum. Id. in 1 Cor. cap. 3. 

1 Suscepit Christus sine reatu supplicium nostrum ; ut inde solveret reatum 
nostrum, et finiret etiam supplicium nostrum. Claud, in Galat. cap. 3. 

m Beda lib. 3. hist. Anglor. cap. 19. scribit, B. Furseum a mortuis resurgen- 
tem narrasse multa, quae vidit de purgatoriis poenis. Bellarm. de Purgator. 
lib. 1. cap. 1 1. 

n AafiatTKiov, Tttpl tujv utra Qavarov t7ri(j)aivoi.i'tvo)v v//i;^u>i', irapaFo- 
£av diiiy))/.idTwi> KtfyaXaia pe. Phot. Bibliothec. num. 130. 



CHAP. III. BY THE ANCIENT IRISH. 267 

As for this vision of Furseus : all that Bede relateth of 
it to this purpose, is concerning certain great fires above 
the air, appointed to " examine every one according to 
the merits of his works," which peradventure may make 
something for Damascius his purgatory in Circulo lacteo 
(for in that circle made he a way? for the souls that 
went to the hades in heaven ; and would - not have us 
wonder, that there they should be purged by the way :) 
but nothing for the papists' purgatory, which Bellarmine 
by the common consent of the schoolmen determineth to 
be within the bowels of the earth. Neither is there any 
thing else in the whole book of the life of Furseus, whence 
Bede borrowed these things that looketh toward purga- 
tory, unless peradventure that speech of the Devil may 
be thought to give some advantage unto it. " This r man 
hath not purged his sins upon earth ; neither doth he re- 
ceive punishment for them here. Where is therefore the 
justice of God ?" as if God's justice were not sufficiently 
satisfied by the sufferings of Christ ; but man also must 
needs give further satisfaction thereunto by penal works 
or sufferings, either here, or in the other world, which is 
the ground, upon which our Romanists do lay the rotten 
frame of their devised purgatory. 

The latter visions of Malachias, Tundal, Owen, and 
others that lived within these last five hundred years, 
come not within the compass of our present inquiry : nor 
yet the fables that have been framed in those times, 
touching the lives and actions of elder saints, whereof no 
wise man will make any reckoning. Such, for example, 
is that which we read in the life of St. Brendan : that the 



° Etsi terribilis iste et grandis rogus videtur, tamen juxta merita opcrum sin- 
gulos examinat : quia uniuscnjusque cupiditas in hoc igne ardebit. Bed. lib. 3. 
cap. 19. 

P "O uSoc tan to yd\a tCjv ^laTroptvoji'ti'MV twv iv ovpaiup uSiji'. Da- 
masc. apud Jo. Philoponuni in 1. Meteor, fol. 104. b. 

1 Kai ov QavfiaffTOv, ti Kai\pu)(ai icaOaipovTai tv tout<[> rip kvk\(^ tT)Q 
iv ovpavif yiviatuji;. Id. ibid. 

r Hie homo non purgavit delicta sua in terra, nee vindictam hie recipit. Ubi 
est ergo justitia Dei ? Lib. vita Fursei. 



2(38 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. III. 

question being moved in his hearing, " Whether* the sins 
of the dead could be redeemed by the prayers or alms- 
deeds of their friends remaining in this life," for that was 
still a question in the church, he is said to have told them, 
that on a certain night, as he sailed in the great ocean, the 
soul of one Colman, who* " had been an angry monk, 
and a sower of discord betwixt brethren," appeared unto 
him, who complaining of his grievous torments, entreated 
that prayers might be made to God for him, and after six 
days thankfully acknowledged that by means thereof 
he had gotten into heaven. Whereupon it is concluded, 
" that u the prayer of the living doth profit much the 
dead." But of St. Brendan's sea pilgrimage, we have the 
censure of Molanus, a learned Romanist, that there be 
" many* apocryphal fooleries" in it: and whosoever read- 
eth the same with any judgment, cannot choose but pro- 
nounce of it, as Photius doth of the strange narrations of 
Damascius, formerly mentioned; that it containeth not 
only apocryphal, but also " impossible", incredible, ill- 
composed, and monstrous" fooleries. Whereof though 
the old legend itself were not free, as by the heads there- 
of, touched by Glaber Rodulphus and Giraldus Cam- 
brensis, may appear, yet for the tale that I recited out of 
the new y legend of England, I can say, that in the manu- 
script books which I have met withal here, in St. Bren- 
dan's own country, (one whereof was transcribed for the 
use of the friars minors of Kilkenny, about the year of 
our Lord one thousand three hundred and fifty,) there is 
not the least footstep thereof to be seen, 

s Si peccata mortuorum redimi possunt ab amicis suis remanentibus in hac 
vita ; orando, vel eleemosynas faciendo. Vit. Brendani, in Legenda Jo. Cap- 
gravii. 

' Colmannus, inquit, vocor : qui fui monachus iracundus, discordiscque semi- 
nator inter fratres. Ibid. 

11 In hoc ergo, dilectissimi, apparet : quo oratio vivorum multum mortuis 
prodest. lb. 

"' Multa apocrypha deliramenta. Molan. Usuard. martyrolog. Mai. 26. 

x aBvvaTare Kal aTrWava, Kai Kaicon'SaGTa repaToXoyliixara Kai fiiopa. 
Phot. Bibliothec. num. 130. 

>' Nova Legenda Anglia;. impress. Londin. ann. 1516. 



CHAP. in. BY THE ANCIENT IRISH. 2G9 

And this is a thing very observable in the more ancient 
lives of our saints, (such, I mean, as have been written 
before the time of Satan's loosing, beyond which we do 
not now look), that the prayers and oblations for the dead 
mentioned therein, are expressly noted to have been 
made for them, whose souls were supposed at the same 
instant to have rested in bliss. So Adamnanus reporteth 
that St. Colme, called by the Irish, both in BedeV and 
our days, Columb-kill, caused* all things to be prepared 
for the sacred ministry of the eucharist, when he had 
seen the soul of St. Brendan received by the holy angels ; 
and that he did the like when Columbanus, bishop of 
Leinster, departed this life: for " I must to day (saith St. 
Colme b there) although I be unworthy, celebrate the 
holy mysteries of the Eucharist, for the reverence of that 
soul which this night, carried beyond the starry firma- 
ment betwixt the holy choirs of angels, ascended into 
paradise." Whereby it appeareth, that an honourable 
commemoration of the dead was herein intended, and a 
sacrifice of thanksgiving for their salvation rather than of 
propitiation for their sins. In Bede also we find mention 
of the like obsequies celebrated by St. Cuthbert for one 
Hadwaklus ; after he " had c seen his soul carried by the 
hands of angels unto the joys of the kingdom of heaven." 
So Gallus and Magnus (as Walafridus Strabus relateth in 
the life of the one, and Theodorus Campidonensis, or 
whosoever else was author of the life of the other) " said 
mass (1 (which what it was in those days we shall afterwards 



z Qui videlicet Columba nunc a nonnullis, composito a cella et Columba no- 
mine, Colum-celli vocatur. Bed. lib. 5. hist. cap. 10. 

a Adamnan. vit. Columb. lib. 3. cap. 15. 

b Meque (ait) bodie, quamlibet indignus sim, ob venerationem illius arums, 
quae hac in node inter sanetos angelorum choros vecta ultra siderea ccelonnn 
spatia ad paradisum ascendit, sacra oportet eueharistue celebrare mysteria. lb, 
cap. 1 (i. 

c Vidi, inquit, animam cujusdam sancti manibus angelicis ad gaiulia regni 
ccelestis ferri. Bed. in vit. Cuthbert. cap. 34. 

d Coeperunt missas agcre, et precibus insistcre pro commcnioratione B. Co- 
lunibani. Walafrid. vit. Gall. lib. 1. cap. 2C. Iheodor. vit. Magni lib. Leap, 
ult. edit. Goldasti, cap. 12. Canisii. 

VOL. IV. T 



270 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. III. 

hear) and were instant in prayers for the commemoration 
of abbot Columbanus" their countryman, " frequenting 8 
the memory of that great father with holy prayers and 
healthful sacrifices." Where that speech of Gallus unto 
his deacon Magnus or Magnoaldus, is worthy of special 
consideration : " After f this night's watch I understood 
by a vision, that my master and father, Columbanus, is to 
day departed out of the miseries of this life unto the joys 
of paradise. For his rest therefore I ought to offer the 
sacrifice of salvation." In like manner also, when Gallus 
himself died, " John 8 bishop of Constance prayed to the 
Lord for his rest, and offered healthful sacrifices for him :" 
although he were certainly persuaded that he had at- 
tained the blessing of everlasting life, as may be seen in 
Walafridus. And when Magnus afterwards was in his 
death-bed, he is said to have used these words unto 
Tozzo bishop of Ausborough, that came to visit him: 
" Do h not weep, reverend prelate, because thou beholdest 
me labouring in so many storms of worldly troubles: be- 
cause I believe in the mercy of God, that my soul shall 
rejoice in the freedom of immortality; yet I beseech thee, 
that thou wilt not cease to help me a sinner, and my soul 
with thy holy prayers." Then followeth, that at the time 
of his departure, this voice was heard: " Come 1 , Magnus, 

e Deinde tanti patris memoriam precibus saeris et sacrificiis salutaribus fre- 
quentaverunt. Ibid. 

' Post bujus vigilias noctis, cognovi per visionem, dominium et patrem meum 
Columbanum de bujus vitse angnstiis hodie ad paradisi gaudia eommigrasse. 
Pro ejus itaque requie sacrifieium salutis debeo immolare. Ibid. 

S Presbyter eum ut surgeret monuit, et pro requie defuncti ambitiosius Domi- 
nium precaretur. Intraverunt itaque Ecclesias, et episcopus pro carissimo salu- 
tares hostias immolavit amico. Finito autem fraternae commemorationis obse- 
quio, &c. Walafrid. Strab. vit. Gall. lib. 1. cap. 30. qui etiam addit postea, Dis- 
cipulos ejus, pariter eum episcopo orationem pro illo fecisse. cap. 33. 

h Noli flere, venerabilis prsesul, quia me in tot mundialium perturbationum 
procellis laborantem conspicis : quoniam credo in misericordia Dei, quod anima 
mea in immortalitatis libertate sit gavisura ; tamen deprecor, ut oratiomibus tuis 
Sanctis me peccatorem et animam meam mom desinas adjuvare. Tbeodor. Cam- 
pidon. vel quicunque author fuit vitas Magni, lib. 2. cap. 13. edit. Goldasti, cap. 
28. Canisii. 

* Veni, Magne, veni ; accipc coronam quam tibi Dominus prseparatam habet. 
Ibid. 



CHAP. IIT. BY THE ANCIENT IRISH. 271 

come, receive the crown which the Lord hath prepared 
for thee ;" and that thereupon Tozzo said unto Theo- 
doras, the supposed writer of this history, " Let k us cease 
weeping, brother ; because we ought rather to rejoice, 
having heard this sign of the receiving of his soul unto 
immortality, than to make lamentation: but let us go 
to the church, and be careful to offer healthful sacrifices 
to the Lord for so dear a friend." 

I dispute not of the credit of these particular passages : 
it is sufficient, that the authors from whom we have re- 
ceived them, lived within the compass of those times, 
whereof we now do treat. For thereby it is plain enough, 
and if it be not, it shall elsewhere be made yet more plain, 
that in those elder days it was an usual thing to make prayers 
and oblations for the rest of those souls, which were not 
doubted to have been in glory; and consequently, that nei- 
ther the commemoration nor the praying for the dead, nor 
the requiem masses of that age, have any necessary relation 
to the belief of purgatory. The lesson therefore which 
Claudius teacheth us here out of St. Hierome, is very good : 
that " while 1 we are in this present world, we may be able 
to help one another, either by our prayers or by our coun- 
sels; but when we shall come before the judgment seat 
of Christ, neither Job, nor Daniel, nor Noah can entreat 
for any one, but every one must bear his own burden :" 
and the advice which the no less learned than godly abbot 
Columbanus giveth us, is very safe : not to pitch upon un- 
certainties hereafter, but now to " trust in God, and fol- 
low the precepts of Christ, while our life doth yet remain, 
and while the times, wherein we may obtain salvation, are 
certain." 



k Cessemus flere, frater ; quia potius nos oportet gaudere de animae ejus in 
immortalitate sumpta: hoc signo audito, quam luctura facere : sed eamus ad Ec- 
clesiam, et pro tarn charissimo amico salutares hostias Domino immolare studca- 
IUUS. Finito itaque fraternae commcmorationis obsequio, &c. Ibid. 

1 Duai in praesenti seculo sumus, sive orationibus, sive consiliis invicem posse 
nos adjuvari : cum autem ante tribunal Cliristi vencrimus, nee Job, nee Daniel, 
nee Noe, rogare posse pro quoqiiam ; sed unumquemque portare onus suum. 
Claud, in Gal. cap. G. 



272 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. III. 

Vive Deo fidens™, Christi prsecepta sequendo ; 
Dum modo vita manet, dum tempora certa salutis. 

Whereunto John the Briton, another son of Sulgen 
bishop of St. Davids, seemeth also to have had an eye, 
when, at the end of the poem which he wrote of his own 
and his father's life, he prayeth for himself in the same 
manner : 

Ut genitor clemens solita pietate remittat 

Factis aut dictis quae gessi corde nefando ; 

Dum mihi vita manet, dum flendi flumina possunt. 

Nam cum tartareis nullius cura subintrat. 

m Columban. in epist. ad Hunaldum, 



CHAP. IV. BY THE ANCIENT IRISH. 273 



CHAP. IV. 



Of the worship of Gud, the public form of Liturgy, the sacrifice and sacrament of 

the Lord's Supper. 



Touching the worship of God, Sedulius delivereth this 
general rule : that " to* adore any other beside the Fa- 
ther, and the Son, and the Holy Ghost, is the crime of 
impiety;" and that " all b that the soul oweth unto God, 
if it bestow it upon any beside God, it committeth adul- 
tery." More particularly, in the matter of images, he c 
reproveth the wise men of the heathen for thinking, 
that they had found out a way, " how the invisible 
God might be worshipped by a visible image ;" with 
whom also accordeth Claudius: that " God d is to be 
known neither in metal nor in stone ;" and for oaths, 
there is a canon ascribed to St. Patrick, wherein it is de- 
termined, that " no e creature is to be sworn by but only 
the Creator." As for the form of the liturgy or public 
service of God, which the same St. Patrick brought 
into this country, it is said that he received it from Ger- 
manus and Lupus ; and that it originally descended from 
St. Mark the evangelist ; for so have I seen it set down 



a Adorarcalium praeter Patrem et I'ilium, et Spiritum Sanctum, impietatis cri- 
men est. Sedul. in Rom. cap. 1. 

b Totum quod debet Deo anima, si alicui praeter Deum reddiderit, mcechatur. 
Id. in Rom. cap. 2. 

c Recedentes a luniine veritatis sapientes ; quasi qui invenissent, quo modo in- 
visibilis Deus per simulacrum visibile coleretur. Id. in Rom. cap. 1. 

ll Deus non in manufactis habitat, nee in metallo aut saxo cognoscitur. Claud, 
lib. 2. in Matt. 

c Non adjurandam esse creaturam aliam, nisi Creatorem. Synod. Patricii. 
can. 23. MS. 



274 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IV# 

in an ancient fragment, written well nigh nine hundred 
years since, remaining now in the library of Sir Robert 
Cotton, my worthy friend, who can never sufficiently be 
commended for his extraordinary care in preserving all 
rare monuments of this kind. Yea St. Hierome's autho- 
rity is there vouched for proof hereof: " Beatus Hiero- 
nymus adfirmat, quod ipsum cursum, qui dicitur praesente 
tempore Scotorum, beatus Marcus decantavit;" which 
being not now to be found in any of St. Hierome's works,- 
the truth thereof I leave unto the credit of the reporter. 

But whatsoever liturgy was used here at first, this is- 
sure, that in the succeeding ages no one general form of 
divine service was retained, but diverse rites and manners 
of celebrations were observed in diverse parts of this 
kingdom, until the Roman use was brought in at last by 
Gillebertus, and Malachias, and Christianus, who were 
the pope's legates here about five hundred years ago^ 
This Gillebertus, an old acquaintance of Anselm f arch- 
bishop of Canterbury, in the prologue of his book De usu 
ecclesiastico, directed to the whole clergy of Ireland, 
write th in this manner : " At g the request, yea, and at 
the command of many of you, dearly beloved, I en- 
deavoured to set down in writing the canonical custom 
in saying of hours, and performing the office of the whole 
ecclesiastical order, not presumptuously, but in desire to 
serve your most godly command : to the end that those 
diverse and schismatical orders, wherewith in a manner all 
Ireland is deluded, may give place to one Catholic and 
Roman office. For what may be said to be more indecent 

f Anselm. lib. 3. epist. 143. 

8 Episcopis presby teris totius Hibernise, infimus praesuluru Gillebertus Lunicen- 
sis inChristo salutcm. Rogatu, nee non etpraeceptomultorumex vobis, Charissimi, 
canonicalem consuettHlinem in dicendis horis, et peragendo totius ecclesiastic? 
ordinis officio, scribere conatus sum ; non prziesumptivo, sed vestrse- cupiens piissi • 
nise servire jussioni r ut diversi et schismatici illi ordines, quibus Hibernia pene 
tota delusa est, uni Catholico et Romano cedant officio. Quid enim magis inde- 
cens aut schismaticiun dici poterit ; ijuam doctissimum unius ordinis in alterius 
Ecclesia idiotam et laicum fieri? &c. Prolog. Gille sive Gilleberti Lunicensis 
episc. De usu ecclesiastic. MS. in Colleg, S. Benedict, et publica academiae 
Cantabrigiensis bibliotheca. 



CHAP. IV. BY THE ANCIENT IRISH. 275 

or schismatical, than that the most learned in one order, 
should be made as a private and layman in another man's 
church ?" 

These beginnings were presently seconded by Mala- 
chias ; in whose life, written by Bernard, we read as fol- 
loweth : " The' 1 apostolical constitutions, and the decrees 
of the holy fathers, but especially the customs of the holy 
Church of Rome, did he establish in all churches. And 
hence it is, that at this day the canonical hours are 
chanted and sung therein, according to the manner of 
the whole earth : whereas before that, this was not done, 
no not in the city itself, (the poor city of Armagh he 
meaneth). But Malachias had learned song in his youth, 
and shortly after caused singing to be used in his own 
monastery, when as yet, as well in the city as in the whole 
bishoprick, they either knew not, or would not sing." 
Lastly, the work was brought to perfection when Chris- 
tianus bishop of Lismore, as legate to the pope, was 
president in the council of Cashel ; wherein a special order 
was taken for " the' right singing of the ecclesiastical 
office," and a general act established, that " all k divine of- 
fices of holy Church should from thenceforth be handled 
in all parts of Ireland, according as the Church of Eng- 
land did observe them." The statutes of which council 
were confirmed 1 by the regal authority of king Henry the 
second, by m whose mandate the bishops that met there- 

h Apostolicas sanctiones ac decreta sanctorum patrum, prsecipueque consuetu- 
dines sanctae Romanse Ecclesiae in cunctis ecclesiis statuebat. Hinc est quod 
hodieque in illis ad horas canonicas cantatur et psallitur juxta morem universac 
terrae : nam minime id ante fiebat, ne in civitate quidem. Ipse vero in adoles- 
centia cantum didicerat, et in suo coenobio mox cantari fecit ; cum necdum in 
civitate seu in episcopatu universo cantare scirent, vel vellent. Bernard, in vita 
Malachiae. 

' OfHcium etiam ecclesiasticum rite modulandum statuerunt. Joh. Brampton, 
in Joralanensi historia. MS. 

k Omnia divina ad instar sacrosanctae Ecclesiae, juxta quod Anglicana observat 
Ecclesia, in omnibus partibus Hiberniae amodo traccentur. Girald. Cambr. 
Hibern. expugnat. lib. 1. cap. 34. 

1 Concilii statuta subscripta sunt, et regiae sublimitatis authoritate firmata. 
Id. ibid. 

m Ex ipsius triiuiiphatorib raandato, in civitate Cassilicnai convenerunt. Id. 
ibid. 



27G OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IV. 

in were assembled, in the year of our Lord MCLXXI. 
as Giraldus Cambrensis witnesseth, in his history of the 
conquest of Ireland. And thus late was it before the 
Roman use was fully settled in this kingdom. 

That the Britons used another manner in the adminis- 
tration of the sacrament of baptism than the Romans did, 
appeareth by the proposition made unto them by Austin 
the monk, " that" they should perform the ministry of 
baptism, according to the custom of the Church of Rome." 
That their form of liturgy was the same with that which 
was received by their neighbours the Gauls, is intimated 
by the author of that ancient fragment before alleged : 
who also addeth, that the " Gallican order was received 
in the Church throughout the whole world." Yet else- 
where do I meet with a sentence alleged out of Gildas, 
that the' 1 " Britons were contrary to the whole world, and 
enemies to the Roman customs, as well in their mass, as 
in their tonsure." 

Where to let pass what I have collected touching the 
difference of these tonsures, as a matter of very small 
moment either way, and to speak somewhat of the mass, for 
which so great a do is now-a-days made by our Romanists, 
we may observe in the first place, that the public liturgy 
or service of the Church was of old named the mass ; even 
then also, when prayers only were said, without the cele- 
bration of the holy communion. So the last mass that St. 
Colme was ever present at, is noted by Adamnanus q to have 
been Vespertinalis Dominica? noctis missa. He died the 
midnight following, whence the Lord's day took his begin- 
ning (nono viz. Junii, anno Domini DXCVII.) according 



n Ut ministerium baptizandi, quo Deo renascimur, juxta morem sanctae Ro- 
mans et Apostolicse Ecclesiae compleatis. Bed. lib. 2. Histor. cap. 2. 

° Per universum orbem terrarum, in Ecclesia ordo cursus Gallorum diffusus 
est. Fragment, de ecclesiasticorum offkiorum origine. ISIS, bibliotheca Cotto- 
niana. 

P Gildas ait. Britones toti mundo contrarii, moribus Romanis inimici non so- 
lum in missa, sed etiam in tonsura. Cod. canonum. titulorum 66. MS. in eadem 
bibliotheca. 

i Adanmar.. Vit. Colunib. lib. 3. tap. 31. 



CHAP. IV. BY THE ANCIENT IRISH. 277 

to the account of the Romans, which the Scotish and 
Irish seem to have begun from the evening going before ; 
and then was that evening mass said, which in all likeli- 
hood, differed not from those tcnrtpivai fxiacu mentioned 
by Leo r the emperor in his tacticks, that is to say, from 
that which we call even-song, or evening prayer. But the 
name of the mass was in those days more specially applied 
to the administration of the Lord's Supper ; and therefore 
in the same Adamnanus s we see that Sacra eucharistiyy 
ministeria and Missarum solemnia, the sacred ministry of 
the eucharist and the solemnities of the mass, are taken 
for the same thing. So likewise in the relation* of the 
passages that concern the obsequies of Columbanus, per- 
formed by Gallus and Magnoaldus, we find that Mis- 
sam celebrare, and Missas agere, is made to be the 
same with Divina celebrare mysteria and Salutis hostiam 
(or salutare sacrificium) immolare : the saying of mass, 
the same with the celebration of the divine mysteries and 
the oblation of the healthful sacrifice, for by that term 
was the administration of the sacrament of the Lord's 
Supper at that time usually designed. 

For as in our beneficence", and communicating unto 
the necessities of the poor, which are sacrifices where- 
with God is well pleased, we are taught to give w both our- 
selves and our alms, first unto the Lord, and after unto 
our brethren by the will of God : so is it in this ministry 
of the blessed sacrament ; the service is first presented 
unto God, (from which, as from a most principal part of 
the duty, the sacrament itself is called the eucharist, 
because therein we offer" a special sacrifice of praise and 
thanksgiving always unto God) and then communicated 
unto the use of God's people; in the performance of 
which part of the service, both the minister was said to 



r Leon, tactic, cap. 11. sect. 18. 
s Adamnan. vit. Coluinb. lib. 3. cap. 15. 

1 Walafrid. Strab. vit. Gall. lib. 1. cap. 20. Theodor. Campidonens. vcl qui- 
cunque author fuit vit. Magni, lib. 1. cap. 9. edit. Goldast. cap. 12. Canisii. 
" Heb. cap. 13. ver. Hi. w 2 Cor. cap. 3. ver. 5. 

* Heb. cap. 13. ver. 15. 



£78 OP THE RELIGION PROFESSED CHAP. IV. 

give, and the communicant to receive the sacrifice ; as well 
as in respect of the former part, they were said to offer 
the same unto the Lord. For they did not distinguish the 
sacrifice from the sacrament, as the Romanists do now- 
a-days : but used the name of sacrifice indifferently, both 
of that which was offered unto God, and of that which 
was given to and received by the communicant. There- 
fore we read of offering the sacrifice to God : as in that 
speech of Gallus to his scholar Magnoaldus, " My y 
master Columbanus is accustomed to offer unto the Lord 
the sacrifice of salvation in brazen vessels." Of giving 
the sacrifice to man : as when it is said in one of the an- 
cient synods of Ireland, that a z bishop, by his testament, 
may bequeath a certain proportion of his goods for a le- 
gacy to the priest that giveth him the sacrifice ; and of 
receiving the sacrifice from the hands of the minister; as 
in that sentence of the synod attributed unto St. Patrick, 
" He H who deserveth not to receive the sacrifice in his life, 
how can it help him after his death ?" and in that gloss 
of Sedulius upon b " Tarry one for another ;" that is, saith 
he, " until you do receive the sacrifice." And in the 
British antiquities, where we read of Anion, a nobleman 
in Wales, father to Samson the saint of Dole in little 
Britain, that " being a taken with a grievous sickness, he 
was admonished by his neighbours, that according to the 
usual manner he should receive the sacrifice of the com- 
munion." Whereby it doth appear, that the sacrifice of 
the elder times was not like unto the new mass of the 
Romanists, wherein the priest alone doth all ; but unto 

y Praeceptor mens B. Columbanus in vasis aeneis Domino solet sacrificium of- 
ferre salutis. Walafrid. Strab. Vit. Gall. lib. 1. cap. 19. 

z Testamentum episcopi sive principis est ; 10. scripuli sacerdoti danti sibi 
sacrificium. Synod. Hibern. in vet. lib. canonum Cottoniano, titulorum 66. 

a Qui in vita sua non merebitur sacrificium accipere : quomodo post mortem 
illi potest adjuvare ? Synod. Patris. cap. 12. MS. 

b 1 Cor. cap. 11. ver. 33. 

c Invicem expectate, id est, usque quo sacrificium accipiatis. Sedul. in 1 
Cor. cap. 11. 

,J Gravi infirmitate depressus, a suis commonitus est vicinis, "ut juxta niorem 
susciperet sacrificium communionis. Ex vita S. Samsonis MS. in libro Landa- 
vensis Ecclesiae vocat. Tilo. 



CHAP. IV. BY THE AKCIENT IRISH. 279 

our communion, where others also have free liberty given 
unto them to eat e of the altar, as well as they that serve 
the altar. 

Again, they that are communicants in the Romish sa- 
crament, receive the eucharist in one kind only : the priest 
in offering of the sacrifice receiveth the same distinctly, 
both by way of meat and by way of drink ; which they 
tell us " is f chiefly done, for the integrity of the sacrifice 
and not of the sacrament." For in the sacrifice, they 
say, " the g several elements be consecrated, not into 
Christ's whole person as it was born of the Virgin, or now 
is in heaven : but the bread into his body apart, as be- 
trayed, broken, and given for vis ; the wine into his blood 
apart, as shed out of his body for remission of sins and 
dedication of the new Testament, which be conditions of 
his person, as he was in sacrifice and oblation." But our 
ancestors, in the use of their sacrament, received the 
eucharist in both kinds: not being so acute as to discern 
betwixt the things that belonged unto the integrity of the 
sacrifice and of the sacrament ; because, in very truth, they 
took the one to be the other. 

Thus Bede relateth, that one Hildmer, an officer of 
Efffrid kin£ of Northumberland, entreated our Cuthbert 
" to h send a priest that might minister the sacrament of 
the Lord's body and blood" unto his wife that then lay a 
dying; and Cuthbert himself, immediately before his own 
departure out of this life, received the communion of the 
Lord's body and blood ; as Herefride' abbot of the mo- 
nastery of Lindisfame, who was the man that at that 
time ministered the sacrament unto him, made report unto 



' Hebr. cap. 13. ver. 10. 

f Id fit potissimum ob sacrificii, non ob sacramenti integritatem. Bellarmin. 
de sacrament, eucharist. lib. 4. cap. 22. in fine. 

e Rhem. annotat. in Matth. cap. 26. ver. 26. 

h MiUaspresbyterum qui illam, priusquam moriatur, visitet ; eique Dominici 
corporis et sanguinis sacramenta ministret. Bed. de vit. Cuthbert. pros. cap. 

15. 

' Acceptisame sacramentis salutaribus cxltuni suuni, quem jam venisse cog- 
novit, Dominici corporis et sanguinis comnumioijc munivit. Ibid. cap. 39. 



280 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IV. 

the same Bede, who elsewhere also particularly noteth, 
that he then tasted of the cup. 

Pocula k degustat vitae, Christique supinum 
Sanguine munit iter. 

Lest any man should think, that under the forms of 
bread alone he might be said to have been partaker of the 
body and blood of the Lord, by way of concomitance, 
which is a toy that was once dreamed of in those days. 
So that we need not to doubt, what is meant by that 
which we read in the book of the life of Furseus, which 
was written before the time of Bede, that " he 1 received 
the communion of the holy body and blood ;" and that he 
was wished to admonish the™ pastors of the Church, that 
they should strengthen the souls of the faithful with the 
spiritual food of doctrine, and the participation of the 
holy body and blood ; or of that which Cogitosus writeth 
in the life of St. Bridget, touching the place in the church of 
Kildare, whereunto" the abbatess with her maidens and 
widows used to resort, " that they might enjoy the ban- 
quet of the body and blood of Jesus Christ," which was 
agreeable to the practice, not only of the nunneries 
founded beyond the seas according to the rule of Colum- 
banus, where the virgins " received the body of the 
Lord, and sipped his blood," as appeareth by that which 
Jonas relateth of Domna, in the life of Burgundofora ; 
but also of St. Bridget herself, who was the foundress of 
the monastery of Kildare ; one of whose miracles is re- 
ported, even in the later legends, to have happened when 
she was about to drink out of the chalice, at the time of 

k Bed. de vit. Cuthbert. carm. cap. 36. 

1 Petivitque et accepit sacri corporis et sanguinis communionem. Author 
antiqu. vit. Fursaei. 

111 Principes et doctores Ecclesiae Christi, animas fidelium ad pcenitentiae la- 
mentum post culpas provocent ; et eas spiritual] pastu doctrinae ac sacri corporis 
et sanguinis participatione solidas reddant. Ibid. 

n Per alteram ostium abbatissa cum suis puellis et viduis fidelibus tantum 
iverat, (leg. intrat) ut convivio corporis et sanguinis fruantur Jesu Christi. Co- 
gitos. vit. Brigid. 

° Quaedam ex his nomine Domna, cum jam corpus Dumini accepisset, ac 
s;mguinem libasset. Jon. vit. Burgundofor. 



CHAP. IV. BY THE ANCIENT IRISH. 281 

her receiving of the eucharist, which they that list to look 
after may find in the collections of Capgrave, Surius, and 
such like. 

But, you will say, these testimonies that have been 
alleged, make not so much for us, in proving the use of 
the communion under both kinds, as they make against 
us, in confirming the opinion of transubstantiation : seeing 
they all specify the receiving, not of bread and wine, but 
of the body and blood of Christ. I answer, that foras- 
much as Christ himself, at the first institution of his holy 
Supper, did say expressly, " This is my body," and, 
" This is my blood :" he deserveth not the name of a 
Christian that will question the truth of that saying, or 
refuse to speak in that language, which he hath heard his 
Lord and Master, use before him. The question only is, 
in what sense, and after what manner these things must be 
conceived to be his body and blood. Of which there 
needed to be little question, if men would be pleased to 
take into their consideration these two things, which were 
never doubted of by the ancient, and have most evident 
ground in the context of the Gospel. First, that the 
subject of those sacramental propositions delivered by our 
Saviour (that is to say, the demonstrative particle this), 
can have reference to no other substance but that which 
he then held in his sacred hands, namely, bread and wine, 
which are of so different a nature from the body and 
blood of Christ, that the one cannot possibly in proper 
sense be said to be the other, as the light of common 
reason doth force the Romanists themselves to confess. 
Secondly, that in the predicate, or latter part of the same 
propositions there is not mention made only of Christ's 
body and blood ; but of his body broken, and his blood 
shed : to shew that his body is to be considered here 
apart, not as it was born of the Virgin, or now is in hea- 
ven, but as it was broken and crucified for us ; and his 
blood likewise apart, not as running in his veins, but as 
shed out of his body, which the Rhemists have told us to 
be " conditions of his person, as he was in sacrifice and 
oblation." 



282 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IV. 

And lest we should imagine that his body were other- 
wise to be considered in the sacrament than in the sacri- 
fice ; in the one alive, as it is now in heaven, in the other 
dead, as it was offered upon the cross ; the apostle putteth 
the matter out of doubt, that not only the minister in of- 
fering, but also the people in receiving, even " as 1 ' often 
as they eat this bread, and drink this cup, do shew the 
Lord's death until he come." Our elders surely, that held 
the sacrifice to be given and received (for so we have 
heard themselves speak) as well as offered, did not con- 
sider otherwise of Christ in the sacrament, than he was 
in sacrifice and oblation. If here therefore, Christ's 
body be presented as broken and lifeless, and his blood 
as shed forth and severed from his body ; and it be most 
certain, that there are no such things now really existent 
any where, as is confessed on all hands; then must it 
follow necessarily, that the bread and wine are not con- 
verted into these things really. The Rhemists q indeed 
tell us, that when the Church doth offer and sacrifice 
Christ daily, " he in mystery and sacrament dieth." Fur- 
ther than this they durst not go : for if they had said, he 
died really; they should thereby not only make them- 
selves daily killers of Christ, but also directly cross that 
principle of the apostle, " Christ' being raised from the 
dead dyeth no more." If then the body of Christ in the 
administration of the eucharist be propounded as dead 
(as hath been shewed) and die it cannot really, but only 
in mystery and sacrament, how can it be thought to be 
contained under the outward elements, otherwise than 
in sacrament and mystery ? and such as in times past 
were said to have received the sacrifice from the hand of 
the priest, what other body and blood could they expect 
to receive therein, but such as was suitable to the nature 
of that sacrifice, to wit, mystical and sacramental ? 

Ccelius Sedulius (to whom Gelasius bishop of Rome, 
with his synod of seventy bishops, giveth the title of " ve- 

P 1 Cor. cap. ll.ver. 26. i Rhem. in Matt. cap. 26. ver. 26. 

" Rom. cap. G. ver. 9. 



CHAP. IV. BY THE ANCIENT IRISH. 283 

nerabje s Sedulius ;" as Venantius Fortiuiatus of " con- 
spicuous 1 Sedulius ; and Hildephonsus Toletanus of the 
" good" Sedulius, the evangelical poet, the eloquent 
orator, and the Catholic writer") is by Trithemius and 
others supposed to be the same with our Sedulius w of 
Scotland (or Ireland) whose collections are extant upon 
St. Paul's epistles : although I have forborne hitherto to 
use any of his testimonies, because I have some reason to 
doubt, whether he were the same with our Sedulius or 
not. But Ccelius Sedulius, whatsoever countryman he 
was, intimateth plainly, that the things offered in the 
Christian sacrifice, are the fruit of the corn and of the 
vine : 

Denique" pontificum princeps summusque sacerdos 
Quis nisi Christus adest ? gemini libaminis author, 
Ordine Melchisedech, cui dantur munera semper 
Quae sua sunt, segetis fructus, et gaudia vitis. 

Or, as he expresseth it in his prose ; " the y sweet meat of 
the seed of wheat, and the lovely drink of the pleasant 
vine." Of Melchisedech, according to whose order Christ, 
and he only, was priest, our own Sedulius writeth thus : 
" Melchisedech 2 offered wine and bread to Abraham for 
a figure of Christ, offering his body and blood unto God 
his father upon the cross." Where note, that first he 
saith, Melchisedech offered bread and wine to Abraham, 
not to God : and secondly, that he was a figure of Christ 
offering his body and blood upon the cross, not in the 

5 Venerabilis viri Sedulii paschale opus, quod heroicis descripsit versions, in- 
signi laude praeferimus. Synod. Roman, sub Gelasio. 

' Hinc quoque conspicui radiavit lingua Seduli. Venant. Fortunat. de vita 
S. Martini, lib. 1. 

■ Bonus Sedulius, poeta evangelicus, orator facundus, scriptor catholicus. 
Ilildephons. Toletan. serm. 5. de assumpt. Mariae. 

w Sedulii Scoti Hiberniensis, in omnes epistolas Pauli collectan. excus. Ba- 
sil, aim. 1528. 

x Sedul. carm. paschal, lib. 4. 

y Triticeal sementis cibus suavis, et amcenae vitis potus amabilis. Id. pros, 
lib. 4. cap. 14. 

1 Melchisedech vinum et partem obtulit Abraham, in figuram Christi, corpus 
et sanguinem suum Deo patri in crucc oficrentis. Sedul. in Ilcb. cap. 5. 



284 ». OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IV. 

eucharist. But we, saith lie, " do a offer daily, for a com- 
memoration of the Lord's passion (once performed) and 
our own salvation ;" and elsewhere, expounding those 
words of our Saviour, " Do this in remembrance of me ;" 
he bringeth in this similitude, used before and after him 
by others. " He b left a memory of himself unto us: even 
as if one that were going a far journey, should leave some 
token with him whom he loved ; that as oft as he beheld 
it, he might call to remembrance his benefits and friend- 
ship." 

Claudius noteth, that our Saviour's pleasure was, first 
" to deliver unto his disciples the sacrament of his body 
and blood, and afterwards to offer up the body itself 
upon the altar of the cross." Where at the first sight I 
did verily think, that in the words, fractione corporis, an 
error had been committed in my transcript (corporis being 
miswritten for panis) but afterwards comparing it with 
the original, whence I took my copy, I found that the 
author retained the manner of speaking used both be- 
fore' 1 and after 6 his time, in giving the name of the thing 
signified unto the sign, even there where the direct inten- 
tion of the speech was to distinguish the one from the 
other. For he doth expressly here distinguish the sa- 
crament of the body, which was delivered unto the disci- 
ples, from the body itself, which was afterwards offered 
upon the cross : and for the sacramental relation betwixt 
them both, he rendereth this reason, " Because' bread 



a Nos vero in commemorationem Dominicae seniel passionis quotidie nostrae- 
que salutis offerimus. Id. in Heb. cap. 10, 

b Suam memoriam nobis reliqnit: quemadmodum si quis peregre proficiscens 
aliquod pignns ei quem diligit derelinquat ; nt quotiescunque illud viderit, possit 
ejus beneficia et amicitias recordari. Id. in 1 Cor. cap. 11. 

c Voluit ante discipulis suis tradere sacramentum corporis et sanguinis sui, 
quod significavit in fractione corporis et effusione calicis ; et postea ipsum corpus 
immolari in ara Crucis. Claud, lib. 3. in Mattb. 

ll See Chrysostom, Theodoret, and Ephrsemius Antiochenus, in the Answer 
to the Jesuit. Works, vol. 3. pag. 72. 

e A pud Rathramnum (sive Bertramum) et jElfrieum, passim. 

f Quia panis corpus confirmat, vinum vero sanguinem operatur in came : 
hie ad corpus Christi mystice, illud refertur ad sanguinem. Claud, lib. 3. in Matth. 



CHAP. IV. BY THE ANCIENT IRISH. 285 

doth confirm the body, and wine doth work blood in the 
flesh : therefore the one is mystically referred to the 
body of Christ, the other to his blood," Which doctrine 
of his, that the sacrament is in its own nature bread and 
wine, but the body and blood of Christ by mystical rela- 
tion, was in effect the same with that which long after- 
wards was here in Ireland delivered by Henry Crumpe, 
the monk of Baltinglass, that " the 8 body of Christ in the 
sacrament of the altar was only a looking-glass to the 
body of Christ in heaven:'' yea, and within fifty or three- 
score years of the time of Claudius Scotus himfelf, was 
so fully maintained by Johannes Scotus in a book that 
he purposely wrote of that argument; that when it was 
alleged and extolled by Berengarius, pope Leo the ninth, 
with his bishops, assembled in synodo Vercellensi, anno 
Domini ML. (which was tAvo hundred and thirty-five 
years after the time that Claudius wrote his commentaries 
upon St. Matthew) had no other means to avoid it, but by 
flat condemning 11 of it. Of what great esteem this John 
was with king Alfred, may be seen in William of Malmes- 
bury, Roger Hoveden, Matthew of Westminster, and 
other writers of the English history. The king himself, 
in the preface before his Saxon translation of St. Gre- 
gory's pastoral, professeth that he washolpen in that work 
by John' his mass-priest. By whom if he did mean this 
John of ours, you may see, how in those days a man might 
be held a mass-priest, who was far enough from thinking 
that he offered up the very body and blood of Christ 
really present under the forms of bread and wine, which 
is the only mass that our Romanists take knowledge of. 

Of which wonderful point how ignorant our elders were, 
even this also may be one argument : that the author of 
the book of the wonderful things of the holy Scripture, 

S Quod corpus Christi in altaris sacramento est solum speculum ad corpus 
Christi in ccelo. Exactis Willielmi Andre* Midensis episcopi contra Henr. 
Crumpe, anno 1384. quae MS. habeo. 

h Johannis Scoti liber de Eucharistia lectus est, ac damnatus. Lanfranc. de 
Eucharist, contr. Berengar. 

' Johanne minum moerre prieort. ^Elfred. pracfat. in Gregor. Pastoral. 
Saxonic. 

VOL. IV. U 



286 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IV. 

before alleged, passeth this quite over, which is now 
esteemed to be the wonder of all wonders. And yet doth 
he profess, that he " purposed 1 " to pass over nothing of 
the wonders of the Scripture, wherein they might seem 
notably to swerve from the ordinary administration in other 
things." 



k Prsesertim cum ex mirabilibus Scripturse DominicaeViil praeterire disposui, in 
quibus a ministerio quotidiano excellere in aliis videntur. Lib. 2. de mirabilib, 
Scriptur. cap. 21. 



CHAP. V. BY THE ANCIENT IRISH. 287 



CHAP. V. 



Of Chrism, Sacramental Confession, Penance, Absolution, Marriage, Divorce?, 

and single life in the Clergy. 

That the Irish 8 did baptize their infants without any 
consecrated chrism, Lanfranc maketh complaint in his 
letters to Terdeluacus (or Tirlagh) the chief king of that 
country. And Bernard reporteth that Malachias in his 
time (which was after the days of Lanfranc and pope Hil- 
debrand) did " of b the new institute the most wholesome 
use of confession, the sacrament of confirmation, and the 
contract of marriages ; all which (he saith) the Irish be- 
fore were either ignorant of, or did neglect :" which, for 
the matter of confession, may receive some further confir- 
mation from the testimony of Alcuinus, who writing unto 
the Scotish (or, as other copies read, the Gothish) and com- 
mending the religious conversation of their laity, who 
" in c the midst of their worldly employments were said to 
lead a most chaste life," condemneth notwithstanding 
another custom, which was said to have continued in that 
country. For " it d is said (quoth he) that no man of the 



a Quod infantes baptismo sine chrismate consecrato baptizantur. Lanfranc. 
epist. MS. in bibliotheca Cottoniana : et apud Baron, ann. 1089. num.16, ubi 
tamen sive male habetur pro sine. Lanfranc. op. ed. Bencd. pag. 320. 

b Usum saluberrimum confessionis, sacramentum confirmationis, contractum 
conjugiorum (quae omnia aut ignorabant aut negligebant) Malachias de novo in- 
stituit. Bernard, in vita Malachise. 

Inter mundanas occupationes castissimam vitam rationabili considerationc 
degere dicuntur. Alcuin. epist. 26. edit. H. Canisii, 71. Andreas Querce- 
tani. 

d Dicitur vero neminem ex laicis suam vellc confessionem sacerdotibus dare : 
quos a Deo Christo cum Sanctis apostolis ligandi solvendique potestatem acce- 
pissc credimus. Ibid. 

u 2 



288 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. V. 

laity will make his confession to the priests, whom we 
believe to have received from the Lord Christ, the power 
of binding and loosing, together with the holy apostles." 

They had no reason indeed to hold, as Alcuinus did, 
that they ought to confess unto a priest all the sins they 
covdd remember : but upon special occasions they did, no 
doubt, both publickly and privately make confession of 
their faults, as well that they might receive counsel and 
direction for their recoveiy, as that they might be made 
partakers of the benefit of the keys, for the quieting of 
their troubled consciences. Whatsoever the Gothish did 
herein (by whom we are to understand the inhabitants of 
Languedoc in France, where Alcuinus lived) sure we are 
that this was the practice of the ancient Scotish and 
Irish. So we read of one Fiachna or Fechnaus, that 
being touched with remorse for some offence committed 
by him, he fell at St. Colme's feet, lamented bitterly, and 
" confessed 6 his sins before all that were there present." 
Whereupon the holy man, weeping together with him, is 
said to have returned this answer : " Rise* up, son, and 
be comforted, thy sins which thou hast committed are 
forgiven ; because, as it is written, a contrite and an hum- 
bled heart God doth not despise." We read also of 
Adamnanus, that being very much terrified with the re- 
membrance of a grievous sin committed by him in his 
youth, he " resorted g unto a priest, by whom he hoped 
the way of salvation might be shewed unto him, he con- 
fessed his guilt, and entreated that he would give him 
counsel, whereby he might flee from the wrath of God 
that was to come." 

Now the counsel commonly given unto the penitent 



' e Coram omnibus qui ibidem erant peccata sua confessus est. Adamnan. vit. 
Columb. lib. 1. cap. 16. (vel 20. in MS.) 

' Surge fili, et consolare : dimissa sunt tua, quae commisisti, peccamina ; quia 
sicut scriptum est ; Cor contritum et humiliatum Deus non spernit. Ibid. 

& Accedens ad sacerdotem, a quo sibi sperabat iter salutis posse demonstrari ; 
confessus est reatum suum, petiitque ut consilium sibi daret, quo posset fugere 
a ventura Dei ira. Bed. lib. 4. histor. cap. 25. 



CHAP. V. BY THE ANCIENT IRISH. 289 

after confession, was, that he should wipe h away his sins 
by meet fruits of repentance ; which course Bede ob- 
serveth to have been usually prescribed by our Cuthbert. 
For penances were then exacted, as testimonies of the 
sincerity of that inward repentance which was necessarily 
required for obtaining remission of the sin, and so had re- 
ference to the taking away of the guilt, and not of the 
temporal punishment remaining after the forgiveness 
of the guilt, which is the new found use of penances, 
invented by our later Romanists. One old penitential 
canon we find laid down in a synod held in this country 
about the year of our Lord CCCCL. by St. Patrick, 
Auxilius, and Isserninus, which is as followeth: " A' 
Christian who hath killed a man, or committed fornica- 
tion, or gone unto a soothsayer, after the manner of the 
Gentiles, for every of those crimes shall do a year of pe- 
nance ; when his year of penance is accomplished, he 
shall come with witnesses, and afterward he shall be ab- 
solved by the priest." These bishops did take order, we 
see, according to the discipline generally used in those 
times, that the penance should first be performed ; and 
when long and good proof had been given by that means 
of the truth of the party's repentance, they wished the 
priest to impart unto him the benefit of absolution ; where- 
as by the new device of sacramental penance the matter 
is now far more easily transacted; by virtue of the keys 
the sinner is instantly of attrite made contrite, and there- 
upon as soon as he hath made his confession he presently 
receiveth his absolution ; after this, some sorry penance is 
imposed, which upon better consideration may be con- 
verted into pence ; and so a quick end is made of many a 
foul business. 

But for the right use of the keys we fully accord with 

'' Confessadignis (utimperabat) poenitentisefructibusabstergerent. Ibid. cap. 27. 

1 Christianas qui occiderit, attt fornicationem fecerit, aut more Gentilium ad 
aruspicem meaverit ; per singula crimina annum pcenitentiae agat, impleto cum 
testibus veniat anno pcenitcntioe, et postea resolvetur a sacerdote. Synod. Pa- 
ricii, Auxilii el Issernini MS. in bibliotlieca Collegii Benedict. Cantabrig. Wil- 
li ins cone. torn. 1. pag. 3. 



290 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. V. 

Claudius, that the k office of remitting and retaining sins 
which was given unto the apostles, " is now in the bishops 
and priests committed unto every church, namely, that 
having taken knowledge of the causes of such as have 
sinned, as many as they shall behold humble and truly 
penitent, those they may now with compassion absolve 
from the fear of everlasting death ; but such as they shall 
discern to persist in the sins which they have committed, 
those they may declare to be bound over unto never end- 
ing punishments." And in thus absolving such as be truly 
penitent, we willingly yield, that the pastors of God's 
Church do remit sins after their manner, that is to say, 
ministerially and improperly : so that the privilege of for- 
giving sins properly and absolutely be still reserved unto 
God alone. Which is at large set out by the same Clau- 
dius, where he expoundeth the history of the man sick of 
the palsy, that was cured by our Saviour in the ninth of St. 
Matthew. For, following Bede upon that place, he writ- 
eth thus : " The 1 Scribes say true, that none can forgive 
sins but God alone ; who also forgiveth by them, to whom 
he hath given the power of forgiving. And therefore is 
Christ proved to be truly God, because he forgiveth sins 
as God. They render a true testimony unto God : but 
in denying the person of Christ, they are deceived ;" and 
again : " If" 1 it be God that, according to the Psalmist, 
removeth our sins as far from us, as the east is distant from 



k Necnon etiam nunc in episcopis ac presbyteris omni ecclesise officium idem 
committitur : ut videlicet agnitis peccantium causis, quoscunque humiles ac 
vere pcenitentes aspexerint, hos jam a timore perpetuae mortis miserantes absol- 
vant, quos vero in peccatis quae egerint persistere cognoverint, illos perennibus 
suppliciis obligandos insinuent. Claud, in Mattb. lib. 2. 

1 Verum dicunt scribae, quia nemo dimittere peccata nisi solus Deus potest ; 
qui per eos quoque dimittit, quibus dimittendi tribuit potestatem. Et ideo 
Christus vere Deus esse probatur ; quia dimittere peccata quasi Deus potest. Ve- 
rum Deo testimonium reddunt ; sed personam Cbristi negando falluntur. Id. in 
Matth. lib. 1. 

ra Si et Deus est, juxta Psalmistam, qui quantum distat oriens ab occasu elon i 
gavit a nobis iniquitates nostras : et Alius hominis potestatem habet in terra di- 
mittendi peccata : ergo idem ipse et Deus et filius hominis est ; ut et homo Chris- 
tus per divinitatis sua? potentiam peccata dimittere possit ; et idem Deus Christus 
per humanitatis suae fragilitatem pro pcccatoribus mori. Ibid. 



CHAP. V. BY THE ANCIENT IRISH. 291 

the west ; and the Son of man hath power upon earth to 
forgive sins : therefore he himself is both God and the 
Son of man; that both the man Christ might by the 
power of his divinity forgive sins; and the same Christ 
being God, might by the frailty of his humanity die for 
sinners;" and out of St. Hierome : " Christ" sheweth 
himself to be God, who can know the hidden things of 
the heart; and after a sort holding his peace he speaketh. 
By the same majesty and power, whereby I behold your 
thoughts, I can also forgive sins unto men." In like manner 
doth the author of the book of the wonderful things of the 
Scripture observe these " divine works" in the same his- 
tory : " the forgiving of sins, the present cure of the disease, 
and the answering of the thoughts by the mouth of God 
who searcheth all things." With whom, for the property 
of beholding the secret thoughts, Sedulius also doth con- 
cur in those sentences : " God p alone can know the hidden 
things of men, To q know the hearts of men, and to dis- 
cern the secrets of their mind, is the privilege of God 
alone." 

That the contract of marriages, was either unknown or 
neglected by the Irish, before Malachias did institute the 
same anew among them (as Bernard doth seem to intimate) 
is a thing almost incredible ; although Giraldus r Cambrensis 
doth complain, that the case was little better with them 
after the time of Malachias also. The licentiousness of 



" Ostenditse Deum, qui potest cordis occulta cognoscere ; et quodam modo 
tacens loquitur. Eadem majestate et potentia qua cogitationes vestras intueor, 
possum et hominibus delicta dimittere. Ibid. 

° In paralytico a quatuor viris portato, quatuor divina opera cernuntur. Diun 
dimittuntur ei peccata, et praesentis segritudinis plaga verbo tunc solvitur, et cogi- 
tationibus in ore Dei omnia scrutantis respondetur. Auth. lib. de mirabilib. S. 
Seriptur. lib. 3. cap. 7. 

p Deus solus potest occulta hominum scire. Sedul. in Rom. cap. 2. 

i Corda hominum nosse solius Dei est, et mentis secreta agnoscerc. Id. 
ibid. 

r Nondum decimas vel primitias solvunt : nondum matrimonia contrahunt ; 
non incestus vitant. Girald. Cambr. Topograph. Hibern. distinct. 3. cap. 19. 
Vide etiam Lanfranci epist. ad Gothricum et Terdeluacum reges Hibern. apud 
Baronium, arm. 1089. num. 13. et 16. Lanfranc. op. pag. 318, 319. 



£9% OF THE RELIGION PROFES&ED CHAP. V, 

those ruder times, I know, was such, as may easily induce 
us to believe, that a great both neglect and abuse of 
God's ordinance did get footing among this people. 
Which enormities Malachias, no doubt, did labour to 
reform : and withal peradventure brought in some new 
matters, not known here before, as he was very desirous 
his countrymen should generally conform themselves unto 
the traditions and customs of the Church of Rome. But 
our purpose is here only to deal with the doctrine and 
practice of the elder times : in which, first, that marriage 
was not held to be a sacrament, may be collected from 
Sedulius 5 , who reckoneth it among those things, which 
are " gifts indeed, but not spiritual." 

Secondly, for the degrees of consanguinity hindering 
marriage, the synod attributed unto St. Patrick seemeth 
to refer us wholly unto the Leviticallaw ; prescribing there- 
in " neither* less nor more than the law speaketh :" and 
particularly, against matching with the wife of the deceased 
brother (which was the point so much questioned in the 
case of king Henry the eighth) this synodical u decree is 
there urged. " The brother may not ascend into the bed of 
his deceased brother : the Lord having said,. They two 
shall be one flesh. Therefore the wife of thy brother is thy 
sister." Whereupon we find also, that our Kilianus did 
suffer martyrdom for dissolving w such an incestuous mar- 
riage in Gozbertus Duke of Franconia : and that Clemens 
Scotus for maintaining the contrary was both by Boniface" 



8 Videtur imlicare, esse aliquid quod donum quidem sit, non tamen spirituale : 
atnuptise. Sedul. in Rom. cap. 1. 

' De consangninitate in conjugio. Intelligite quid Lex loquitur, non- minus 
nee plus. Quod autem observatur apud nos, ut quatuor genera dividantur ; nee 
vidisse dicunt nee legisse. Synod. Patric. cap. 29. Wilkins cone. torn. 1. pag. 6. 

u Audi decreta Synodi super istis. Frater thorum defuncti fratris non ascen- 
dat : Domino dicente, Erunt duo in came una. Ergo uxor fratris tui soror tua 
est. Ibid. cap. 25. et in excerptis e jure sacerdotali Egberti archiepisc. per Hu- 
carium Levitam. MS. 

w Vit. Kiliani, torn. 4. antiqu. lect. Henr. Canisii, pag. 633, et 634. 

* Judaismum inducens, judicat justum esse Christiano, ut si voluerit, viduaxn 
fratris defuncti accipiat uxorem. Bonifac. epist. ad Zachar. tomo 3. Concil. part. 
1. pag. 382. edit. Colon, ann. 1618. 



CHAP. V. BY THE ANCIENT IRISH. 293 

archbishop of Mentz, and the council 5 held at Rome by 
pope Zachary in the year DCCXLV. condemned as a 
bringer in of Judaism amongst Christians. Yet how far 
this condemned opinion of his prevailed afterward in this 
country, and how foul a crime it was esteemed to be by 
others abroad (notwithstanding the pope doth now by his 
bulls of dispensation take upon him to make a fair matter 
of it) may easily be perceived by this censure of Giraldus : 
Moreover 2 , saith he, " which is very detestable, and most 
contrary not only to the faith, but also unto common ho- 
nesty ; brethren in many places throughout Ireland do, I 
say not marry, but mar rather and seduce the wives of 
their deceased brothers, while in this sort they filthily and 
incestuously have knowledge of them : cleaving herein 
not to the marrow but to the bark of the Old Testament, 
and desiring to imitate the ancient in vices more willingly 
than in virtues." 

Thirdly, touching divorces, we read in Sedulius, that 
" it a is not lawful, according to the precept of our Lord, 
that the wife should be put away, but for the cause of 
fornication ;" and in the synod ascribed to St. Patrick, 
" It b is not lawful for a man to put away his wife, but for 
the cause of fornication; as if he should say, for this 
cause, he may. Whence if he marry another, as it were 
after the death of the former, they forbid it not." Who 
they were, that did not forbid this second marriage, is not 
there expressed : that St. Patrick himself was of another 

y Inferens Christianis Judaismum, dum praedicat fratris defuncti accipere ux- 
orem. Concil. Roman. II. sub Zachar. ibid. pag. 383. e. 

L Quinimo (quod valde detestabile est, et non tantum fidci, sed et cuilibet ho- 
nestati valde contrarium) fratres pluribus per Hibernian) locis fratrum defuncto- 
rum uxores, non dico ducnnt, sed traducunt, imo verius seducunt ; dum turpiter 
eas, et tarn incestuose cognoscunt : veteris in hoc testamenti non medullae sed 
cortici adhaerentes, veteresque libentius in vitiis quam virtutibus imitari volentes. 
Girald. Cambr. Topograph. Hibern. distinct. 3. cap. 19. 

a Non licet secundum prseceptum Domini ut dimittatur conjux, nisi causa 
fornicationis. Sedul. in 1 Cor. cap. 7. 

b Non licet viro dimittere uxorem nisi ob causam fornicationis ; ac si dicat, ob 
banc causam. Unde si ducat alteram, velut post mortem prioris, non vetant. 
Synod. Patric. cap. 26. Wilkins cone. torn. 1. pag. 6. 



2 ( M OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. V. 

mind, would appear by this constitution following ; which 
in another ancient canon book I found cited under his 
name : " If c any man's wife have committed adultery with 
another man : he shall not marry another wife, as long as 
the first wife shall be alive. If peradventure she be con- 
verted, and do penance, he shall receive her ; and she 
shall serve him in the place of a maid-servant. Let her 
for a whole year do penance in bread and water, and that 
by measure : neither let them remain in the same bed to- 
gether." Fourthly, concerning single life, I do not find 
in any of our records, that it was generally imposed upon 
the clergy, but the contrary rather. For in the synod held 
by St. Patrick, Auxilius, and Isserninus, there is a special 
order taken, that d their wives shall not walk abroad with 
their heads uncovered. And St. Patrick himself con- 
fesseth (at leastwise the confession which goeth under 
his name saith so ; and Probus, Jocelinus, and others that 
write his life, agree therewith) that he had 6 to his father 
Calphurnius a deacon, and to his grandfather Potitus a 
priest. For that was no new thing then among the Bri- 
tons ; whose bishops therefore Gildas doth reprehend (as 
for the same cause he did the chief of the laity) that they 
were not content to be the husbands of one, but of many 
wives, and that they corrupted their children by their 
evil example : whereas " the f chastity of the fathers was 
to be esteemed imperfect, if the chastity of their sons 
were not added thereunto." 

Nennius, the eldest historiographer of the Britons 

c Si alicujus uxor fornicata fuerit cum alio viro : non adducet aliam uxorem, 
quandiu viva fuerit uxor prima. Si forte conversa fuerit, et agat pcenitentiam, 
suscipiet earn ; et serviet ei in vicem ancillse : et annum integrum in pane et 
aqua per mensuram pceniteat ; nee in uno lecto permaneant. Ex libro canonum 
Cottoniano, titulorum 66. Wilkins eonc. torn. 1. pag. 6. 

•' Quicunque clericus, ab ostiario usque ad sacerdotem, sine tunica visus fuerit, 
&c. et uxor ejus si non velato capite ambulaverit : pariter a laicis contemnentur, 
et ab Ecclesia separentur. Synod. Patric. Anxil. Issernin. Ibid. pag. 2. 

e Patrem habui Calpornium diaconum, filium quondam Potiti presbyteri. S. 
Patricii Confessio. MS. 

1 Imperfecta est patrum castitas, si eidem non et filiorum accumuletur. Sed 
quid erit, ubi nee pater, nee filius niali genitoris exemplo pravatup, conspicitur 
castus ? Gildas. 



CHAP. V. BY THE ANCIENT IRISH. 295 

which we have after him (who in many copies also bcareth 
his own name) wrote that book which we have extant of 
his, to " Samuel- the child of Benlanus the priest, his 
master," counting it a grace, rather than any kind of 
disparagement unto him, to be esteemed the son of a 
learned priest. Which maketh him in the verses 1 ' pre- 
fixed before the work to say : 

Ghriste, tribuisti patri Samuelem, loeta' matre. 

But about sixty or seventy years after, I find some par- 
tial eclipse here (and the first, I think, of this kind, that 
can be shewed among the Britons) in the laws of Howel 
Dha, where it is ordered, that if k a clerk of a lower 
degree should match with a woman, and have a son by 
her, and that clerk afterwards having received the order 
of priesthood, should have another son by the same 
woman, the former son should enjoy his father's whole 
estate, without being bound to divide the same with his 
other brother. Yet these marriages for all that were so 
held out, that the fathers not content their sons should 
succeed them in their temporal estate alone, prevailed so 
far that they continued them in the succession of their 
spiritual promotions also. Which abuse Giraldus Cam- 
brensis complaineth 1 to have been continued in Wales 

e Sic inveni, ut tibi Samuel (infans magistri mei Benlani presbyteri) in ista 
pagina scripsi. Nennius in manuscripto Dunelmensi. 

h Versus Nennii acl Samuelem filium magistri sui Benlani, viri religiosi, ad 
quern historiam istam scripserat. Nenn. MS. in publica Cantabrigiensis acade- 
mise bibliotbeca. 

• Ilinc apud Balseum, centur. 1. cap. 77. Benlani presbyteri conjux Lxta est 
nominata. 

k Si clericus baberet foeminam datam a suo genere, et sic babet filium ex eaj 
et postea ille clericus presbyteratus ordinem accipiens, si post votum consecra- 
tionis filium baberet de eadem fceniina; prior Alius non debet partiri cum filio 
postnato. Ex legib. Howel Dba, MS. in bibliotbeca Cottoniana. 

1 Successive et post patres filii ecclesias obtinent, non elective, scd hsereditate 
possidentes et polluentes sanctuarium Dei ; quia si proclatus alium cligere ct in- 
stituere forte prarsumpserit ; in instituentem procul dubio, vel institutum, genus 
injuriam vindicabit. Girald. Cambrensis Dcscript. Cambria, libro 2. MS. Suc- 
cessionis quippe vitium non solum in sedibus cathedralibus, vermn etiam adeo 
per totam in clero sicut et in populo Walliam pertinaciter invaluit ; quod et post 



296 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. V. 

unto his time; and out of Hilclebertus m Cenomanensis 
sheweth to have prevailed in little Britain also : whence he 
inferreth, that " this" vice was of old common to the 
whole British nation, as well on this side as on the other 
side of the sea." Whereunto for Ireland also we may add 
the letters written by pope Innocent the third unto Jo- 
hannes Salernitanus the cardinal his legate, for abolish- 
ing the custom there, whereby sons and grand-children 
did use to succeed their fathers and grand-fathers in their 
ecclesiastical benefices. 



patres filii passim ecclesias et consequenter obtineant, tanquam hsereditate pos- 
sidentes et polluentes sanctuarium Dei, &c. Id. in Dialogo de Ecclesia Mene- 
vensi, distinct. 1. MS. 

m Hildebert. epist. 65. ad Honorium II. tomo 12. biblioth. Patr. part. 1. pag. 
338, 339. edit. Colon. 

" Ex quibus constare potest, utrumque vitium toti hnic genti Britannia^ tam 
cismarinae quam transmarina: ab antiquo commune fuisse. Girald. Cambr. in 
utroque. 

° Alphons. Ciacon. invitis pontificum et cardinalium, pag. 515. 



CHAP. VI. BY THE ANCIENT IRISH. 297 



CHAP. VI. 



Of the discipline of our ancient monks ; and abstinence from meats. 

What hath been said of the married clergy concerneth 
the seculars, and not the regulars, whereof there was a 
very great number in Ireland ; because here " almost a all 
the prelates were wont to be chosen into the clergy out of 
monasteries." For our monasteries in ancient time were 
the seminaries of the ministry : being, as it were, so 
many colleges of learned divines, whereunto the people 
did usually resort for instruction, and from whence the 
church was wont continually to be supplied with able mi- 
nisters. The benefit whereof was not only contained 
within the limits of this island, but did extend itself to 
foreign countries likewise. For this was it that drew 
Egbert b and Ceadda, for example, into Ireland, that they 
might there " lead a monastical life in prayers and conti- 
nency and meditation of the holy Scriptures :" and hence 
were those famous monasteries planted in England by 
Aidan, Finan, Colman, and others ; unto which " the c 
people flocked apace on the Lord's day, not for the feed- 
ing of their body, but for the learning of the word of 
God," as Beda witnesseth. Yea this was the principal 
means, whereby the knowledge both of the Scriptures 

a Fere omnes Hiberniae pradati de monasteriis in clerum electi sunt. Girald. 
Cambren. Topograph. Hibern. distinct. 3. cap. 29. 

b Ecgbertuscum Ceadda adolescente et ipseadolescens in Hibernia monasticam 
in orationibus et continentia et meditatione divinarum Scripturarum vitam sedu- 
lus agebat. Bed. lib. 4. hist. cap. 3. 

c Sed et diebus Dominicis ad ecclcsiam sive ad monasteria certatim, non re- 
(iciendi corporis, sed erudiendi sermonis Dei gratia conflucbant. Id. lib. 3. 
cap. 26. 



298 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VI. 

and of all other good learning was preserved in that inun- 
dation of barbarism, wherewith the whole west was in a 
manner overwhelmed. " Hitherto* 1 (saith Curio) it might 
seem that the studies of wisdom should quite have pe- 
rished, unless God had reserved a seed in some corner 
of the world. Among the Scotish and the Irish some- 
thing as yet remained of the doctrine of the knowledge 
of God and of civil honesty ; because there was no terror 
of arms in those utmost ends of the world. And we may 
there behold and adore the great goodness of God, that 
among the Scots, and in those places where no man would 
have thought it, so many great companies should be ga- 
thered together under a most strict discipline." 

How strict their discipline was, may appear partly by 
the rule, and partly by the daily penances of monks, 
which are yet extant of Columbanus his writing. In the 
latter of these, for the disobedience of monks these pe- 
nances are prescribed. " If e any brother be disobedient, 
he shall fast two days, with one biscuit and water. If any 
say, I will not do it: three days, with one biscuit and 
water. If any murmur, two days, with one biscuit and 
water. If any do not ask leave, or tell an excuse, two 
days, with one biscuit aud water ;" and so in other parti- 
culars. In his rule, these good lessons doth he give unto 
his monks, among many others: that " it f profited them 
little, if they were virgins in body, and were not virgins in 



11 Hactenus videri poterat actum esse cum sapientise stiuliis ; nisi semen Deus 
servasset in aliquo mundi angulo. In Scotis et Hibernis hseserat aliquid adhuc 
de doctrina cognitionis Dei et honestatis civilis ; quod nullus fuerit in ultimis 
illis mundi finibus armorum tenor, &c. Et summam possumus ibi conspicere et 
adorare Dei bonitatem ; quod in Scotis, et locis, ubi nemo putasset, tarn nume- 
rosi coaluerint sub strictissima disciplina ccetus. Jacob. Curio, lib. 2. rerum 
Chronologic. 

e Si quis frater inobediens fuerit ; duos dies uno paxmate et aqua. Si quis 
dicit, Non faciam ; tres dies uno paxmate et aqua. Si quis niurmurat ; duos 
dies uno paxmate et aqua. Si quis veniam non petit, aut dicit excusationem ; 
duos dies uno paxmate et aqua. Columban. lib. de quotidianis pcenitentiis mo- 
nachor. cap. 10. MS. in monasterio. S. Galli. 

f Quid prodest, si virgo corpore sit, et non sit virgo mente ? Id. in Regula 
monachor. cap. 8. 



CHAP. VI. BY THE ANCIENT IRISH. 299 

mind ;" that they " should 8 daily profit, as they did daily 
pray, and daily read ;" that " the' 1 good things of the Pha- 
risee being vainly praised were lost, and the sins of the 
Publican being accused vanished away: and therefore 
that a great word should not come out of the mouth of a 
monk, lest his great labour should perish." They were 
not taught to vaunt of their state of perfection, and works 
of supererogation : or to argue from thence, as Celestius 
the Pelagian monk sometimes did, that " by 1 the nature 
of their free will they had such a possibility of not sinning, 
that they were able also to do more than was commanded; 
because they did observe perpetual virginity, which is not 
commanded, whereas for not sinning it is sufficient to fulfil 
the precepts." It was one of the points which Gallus, the 
scholar of Columbanus, delivered in his sermon preached 
at Constance ; that our Saviour " did k so persuade the 
apostles and their followers to lay hold upon the good of 
virginity, that yet they should know it was not of human in- 
dustry, but of divine gift ;" and it is a good observation 
which we read in Claudius, that " not 1 only in the splen- 
dour of bodily things, but also in mournful abasing of 
one's self, there may be boasting : and that so much the 
more dangerous, as it deceiveth under the name of the 
service of God." 

Our monks were religious in deed, and not in name 
only ; far from the hypocrisy, pride, idleness and unclean- 



8 (iuotidie proficiendum est : sicut quotidie orandum, quotidieque est legen- 
dum. Ibid. cap. 5. 

h Bona vane laudata Pharisei perierunt : et peccata Publicani accusata evanu- 
erunt. Non exeat igitur verbum grande de ore monachi : ne suus grandis pe- 
reat labor. Ibid. cap. 7. 

* Tantam nos habere per naturam liberi arbitrii non peccandi possibilitatem : 
Ut plus etiam quam praeceptum est, faeiamus : quoniam perpetua servatur a plc- 
risque virginitas, quae praecepta non est ; cum ad non peccandum praecepta im- 
plere sufficiat. Aug. de gestis Pelag. cap. 13. op. torn. 10. pag. 207. 

k Ipsis apostolis et eorum sequacibus ita bonum virginitatis arripiendum pcr- 
suasit : ut hoc scirent non humanoe industries, sed nnineris esse divini. S. Gal- 
lus, in serm. habit. Constant. 

1 Non in solo rerum corporearum nitore, sed etiam in ipsis sordibus luctuosis 
esse posse jactantiam : et co periculosiorem, quo sub nomine servitutia Dei deci- 
pit. Claud, lib. 1. in Matth. 



300 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VI. 

ness of those evil beasts and slothful bellies that after- 
ward succeeded in their room. Under colour of forsak- 
ing all, they did not hook all unto themselves ; nor under 
semblance of devotion did they devour widows' houses : 
they held begging to be no point of perfection, but re- 
membered the words of our Lord Jesus, how he said, 
" It m is a more blessed thing to give rather than to take." 
When king Sigebert made large offers unto Columbanus 
and his companions, to keep them within his dominions in 
France, he received such another answer from them, as 
Thaddseus" in the ecclesiastical history is said to have 
given unto Abgarus the governor of Edessa: " We who 
have forsaken our own, that according to the command- 
ment of the Gospel we might follow the Lord, ought not 
to embrace other men's riches, lest peradventure we 
should prove transgressors of the divine commandment." 
How then did these men live, will you say ? Walafridus 
Strabus telleth us, that " some 1 ' of them wrought in the 
garden, others dressed the orchard;" Gallus made nets 
and took fish, wherewith he not only relieved his own 
company, but was helpful also unto sti'angers. So Bede 
reporteth of Cuthbert, that when he retired himself unto 
an anchoretical life, he " first" 1 indeed received a little 
bread from his brethren to feed upon, and drank out of 
his own well ; but afterwards he thought it more fit to live 
by the work of his own hands, after the example of the 
fathers : and therefore entreated, that instruments might 



ni Act. cap. 20. ver. 35. 

n Ei ra ifn'iTtpa KaTa\e\oi7rafitv, 7r<2c ra aWoTpia \qif/6(ttQa ; Euseb. 
lib. 1. hist. cap. ult. 

° Qui nostra reliquimus, ut secundum evangelicam jussionem Dominum se- 
queremur, non debemus alienas amplecti divitias ; ne forte praevaricatores simus 
divini mandati. Walafridi Strab. vit. Galli, lib. 1. cap. 2. 

P Alii hortum laboraverunt, alii arbores pomiferas excoluerunt. B. vero Gallus 
texebat retia, &c. et de eodem labore assiduas populo benedictiones exhibuit. 
Ibid. cap. 6. 

1 Et primum quidem permodicum ab eis panem, quo vesceretur accipiebat, 
ac suo bibebat e fonte : postmodum vero proprio tnanuum labore juxta exempla 
patrum vivere magis aptum ducebat. Rogavit ergo afferri sibi instrumenta qui- 
bus terram exerceret, ct triticum quod sereret. Bed. vit. Cuthbert. pros. cap. 
19. Vid. lib. 4. hist, eccles. cap. 28. 



CHAP. VI. BY THE ANCIENT IRISH. 301 

be brought him wherewith he might till the earth, and 
corn that he might sow. 

Quique 1 " suis cupiens victum conquirere palmis ; 
Incultam pertentat humum proscindere ferro, 
Et sator edomitis anni spem credere glebis. 

The like doth he relate of Furseus 3 , and Bonifacius of 
Livinus 1 , and Theodorus Campidonensis (or whosoever 
else wrote that book) of Gallus u , Magnoaldus, and the rest 
of the followers of Columbanus, that they got their living 
by the labour of their own hands. And the apostle's w rule 
is generally laid down for all monks, in the life of Fur- 
seus : " They x which live in monasteries should work with 
silence, and eat their own bread." 

But now there is started up a new generation of men, that 
refuse to eat their own bread, and count it a high point of 
sanctity to live by begging of other men's bread ; if yet the 
course they take may rightly be termed begging. For as 
Richard Fitz-Ralph, that famous archbishop of Armagh, 
objected to their faces, before the pope himself and his 
cardinals in his y time (and the matter is little amended, I 
wis, in ours), " scarce could any great or mean man of 
the clergy or the laity eat his meat, but such kind of beg- 
gars would be at his elbow : not like other poor folks 



»' Id. in Carm. de vit. Cuthbert. cap. 17. 

s Id. lib. 3. hist, eccles. cap. 19. 

1 Bonifac. in vita Livini, pag. 240. 

" Theod. Campid. vit. Magni, lib. 1. cap. 5. edit. Goldasti, G. Canisii. 

w 2 Thess. cap. 3. ver. 12. 

* Qui in monasteriis degunt, cum silentio operantes, suum panem manducent. 
Vit. Fursei. 

y Jam enim istis in temporibus non potent magnus aut mediocris in clero et 
populo aut vix cibum sumere, ubi tales non affuerint mendicantes : non more 
pauperum petentes ad portas vel ostia humiliter eleemosynam (ut Franciscus in 
testamento prsecepit etdocuit) mendicando ; sed curias, sive domos, sine verecuh- 
dia penetrantes, et inibi hospitantes, nullatenus invitati, edunt et bibunt quae 
apud eos reperiunt : secum nihilominus aut grana, aut siniilam, aut panes, aut 
carnes, seu caseos (etiamsi in domo non fuerint nisi duo) secum extorquendo re- 
portant : nee eis quisquam poterit denegare, nisi verecundiam naturalem abji- 
ciat. Rich. Armachanus, in defensorio Curatorum, pag. 5G, 57. edit. Paris, aim. 
IC>25. (collat. cum vetere cditione Ascensiana.) 

VOL. IV. X 



302 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VI. 

humbly craving alms at the gate or the door (as Francis 
did command and teach them in his testament) by begg- 
ing; but without shame intruding themselves into courts 
or houses, and lodging there ; where, without any inviting 
at all, they eat and drink what they do find among them : 
and not with that content, carry away with them either 
wheat, or meal, or bread, or flesh, or cheeses (although 
there were but two in an house) in a kind of an extorting 
manner ; there being none that can deny them, unless he 
would cast away natural shame." 

This did that renowned primate (whose anniversary 
memory is still celebrated in Dundalk, where he was born 
and buried, by the name of St. Richard) publickly deliver 
in the year MCCCLVII. at the Consistory of Avignon, 
where he stoutly maintained against the whole rabble of 
the friars, what he had preached the year before at Paul's 
Cross unto the people ; namely, " that 2 our Lord Jesus 
Christ, although in his human conversation he was always 
poor," " yet a did he never voluntarily beg himself," "nor b 
taught others so to do," "but c taught the plain contrary:" 
and " that d no man could prudently and holily take upon 
himself the perpetual observation of voluntary beggary ; 
forasmuch as such kind of begging, as well by Christ, as 
by his apostles and disciples, by the Church and by the 
holy Scriptures, was both dissuaded and also reproved." 
His countryman, Henry Crumpe, a monk of the Cister- 



T Prima conclusio erat, quod Dominus Jesus Christus in conversatione sua 
humana semper pauper erat, non quia propter se paupertatem dilexit aut voluit. 
Ibid. pag. 104, 105. 

a Secunda conclusio erat, quod Dominus noster Jesus Christus nunquam spon- 
tanee mendicavit. IJ). pag. 107. 

b Tertia conclusio fuit ; quod Christus nunquam docuit spontanee mendicare. 
lb. pag. 121. 

c Quarta conclusio fuit ; quod Dominus noster Jesus Christus docuit non de- 
bere homines spontanee mendicare. Ibid. pag. 123. 

d Quinta conclusio erat ; quod nullus potest prudenter et sancte spontaneam 
mendicitatem super se assumere perpetuo asservandam ; quoniam ex quo talis 
mendicitas vel mendicatio est dissuasa a Christo, a suis apostolis et discipulis, et 
ab Ecclesia ac sacris Scripturis, ac etiam reprobata: consequitur quod non potest 
prudenter et sancte assumi hoc moclo. Ibid. pag. 131. Vid. ejusd. Richardi ser- 
monera 3, apudCiucem Londin, edit. Paris, arm. 1512. 



CHAP. VI. BY THE ANCIENT IRISH. 308 

cian order in Baltinglass, not long after, treading in his 
steps, was accused for delivering in his determinations 
at Oxford, that " the 6 friars of the four mendicant orders 
are not, nor ever were instituted by God's inspiration; 
but that contrary to the general council of Lateran, held 
under Innocent the third (which prohibited the bringing 
in of any more new religious orders into the Church) and 
by feigned and false dreams, pope Honorius being per- 
suaded by the friars, did confirm them ;" and that " all f 
the doctors which did determine for the friars' side, were 
either afraid to speak the truth, lest their books should be 
condemned by the friars that had gotten to be inquisitors ; 
or said, As it seemeth, or proceeded only by way of disputa- 
tion and not of determination : because if they had spoken 
the truth plainly in the behalf of the Church, the friars 
would have persecuted them, as they did persecute the holy 
doctor Armachanus." Which Crumpe himself found af- 
terwards to be too true by his own experience ; for he 
was forced to deny and abjure these assertions in the 
house of the Carmelite friars at Stanford, before William 
Courtney, archbishop of Canterbury: and then silenced, 
that he should not exercise publickly any act in the schools, 
either by reading, preaching, disputing, or determining, 
until he should have a special licence from the said arch- 
bishop so to do. 

But to leave the begging friars, being a kind of crea- 
tures unknown to the Church for twelve hundred years 
after Christ, and to return to the labouring monks : we 
find it related of our Brendan, that he " governed"' three 

e Quod fratres de quatuor ordinibus mendicantium non sunt nee fuerunt Do- 
mino inspirante instituti ; sed contra concilium generale Lateranense sub Innc- 
centio tertio celebratum, ac per ficta et falsa somnia, papa Honorius suasus a 
fratribus eos confirmavit. Act. contra Henr. Crumpe, in Thomas Waldensis Fas- 
ciculo zizaniorum, quern manuscriptum habeo. 

f Quod omnes doctores determinantes pro parte fratrum e capitulo Dudum, 
vel timuerunt veritatem dicere, ne eorum libri per fratres inquisitores haereticoe 
pravitatis damnarentur : vel dixerunt, ut videtur, vel solum disputative et non 
determinative processerunt : quia si plane veritatem pro Ecclesia dixisscnt, pcr- 
secuti eos fuissent fratres, sicut persequebantur sanctum doctorem Armaclianum. 
Ibid. 

e Tribus monachorum (qui suis, sibi ipsi laboribus victum, manibus operando 

x2 



304' OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VI, 

thousand such monks, who by their own labours and 
handy-work did earn their living ;" which agreeth well with 
that saying ascribed to him by the writer of his life : " A h 
monk ought to be fed and clothed by the labour of his 
own hands." Neither was there any other order observed 
in that famous monastei'y of Bangor among the Britons, 
" wherein 1 there is said to have been so great a number of 
monks, that the monastery being divided into seven por- 
tions (together with the rectors appointed over them) none 
of all those portions had less than three hundred persons 
in them : all which (saith Bede) were wont to live by the 
labour of their own hands." From the destruction of 
which monastery, unto the erection of Tuy Gwyn, or 
White-house, (which is said to have been about the year 
MCXLVL) the setter forth of the Welsh* chronicle 
observeth that there were no abbeys among the Britons. 

Here in Ireland bishop Colman founded the monastery 
of Magio, in the county 1 of Limerick, for the entertain- 
ment of the English : where they " did m live according 
to the example of the reverend fathers (as Bede writeth) 
under a rule and a canonical abbot, in great continency 
and sincerity, with the labour of their own hands." Like 
whereunto was the monastery of Mailros also, planted by 
bishop Aidari and his followers in Northumberland, where 
St. Cuthbert had his education, who affirmed, that " the n 



suppeditabant) millibus praefuisse creditur. Nicol. Harpsfield. hist, eccles. Angl. 
lib. 1. cap. 25, 

h Monachum oportet labore manuum suarum vesci et vestiri. Vit. S. Bren- 
dani. 

1 In quo tantus fertur fuisse numerus monachorum ; ut cum in septem portiones 
esset cum praepositis sibi rectoribus monasterium divisum, nulla harum portio 
minus quam trecentos homines haberet : qui omnes de labore manuum suarum 
vivere solebant. Bed. lib. 2. histor. ecclesiast. cap. 2. 

k Chronicle of Wales, pag. 253, 254. 

1 Vid. Annal. Hibern. a Camdeno edit, ad aim. 1370. 

m Ad exemplum venerabilium patrum, sub regula et abbate canonico, in mag- 
na continentia et sinceritate proprio labore manuum vivunt. Bed. lib. 4. hist, 
eccles. cap. 4. 

n Jure, inquit, est ccenobitarum vita miranda, qui abbatis per omnia subjici- 
untur imperiis : ad ejus arbitrium cuncta vigilandi, orandi, jejunandi, atque ope- 
randi tempora moderantur. Bed. vit. Cuthbert. pros. cap. 22. 



CHAP. VI. BY THE ANCIENT IRISH, SOS 

life of such monks was justly to be admired, which were 
in all things subject to the commands of their abbot; and 
ordered all the times of their watching, praying, fasting, 
and working, according to his direction." 

Excubiasque , famemque, preces, manuumquc laborem 
Ad votum gaudent proni fraenare regentis. 

As for their fasting (for of their watching and praying 
there is no question made ; and of their working we have 
already spoken sufficiently) by the rule of Columbanus, 
they were " every* day to fast, and every day to eat ;'* 
that by this means " the q enabling of them for their spi- 
ritual proficiency might be retained, together with the ab- 
stinence that did macerate the flesh." He would there- 
fore have them " every 1 day to eat, because they were 
every day to profit ;" and because " abstinence s , if it did 
exceed measure, would prove a vice and not a virtue ;" 
and he would have them to fast every day too, that is, 
not to eat any meat at all (for other fasts were not known 
in those days) until evening. " Let 4 the food of monks 
(saith he) be mean, and taken at evening ; flying satiety 
and excess of drink, that it may both sustain them and not 
hurt them." This was the daily fasting and feeding of them 
that lived according to Columbanus his rule, although the 
strictness of the fast seemeth to have been kept on Wed- 
nesdays and Fridays only, which were the days of the 
week, wherein the ancient Irish, agreeable to the custom 
of the Grecian rather than the Roman Church, were wont 
to observe abstinence both from meat and from the mar- 
riage bed 11 . Whence in the book before alleged, of the 



Id. Carm. cap. 20. 

i J Quotidie jejunandum est, sicut quotidie reficiendum est. Columb. Regul. 
cap. •>. 

'i Quia hacc est vera discretio, ut possibilitas spiritalis profectus cum abstinen- 
tia carnem macerante retentetur. Ibid. 

r Ideo quotidie edenduin est, quia quotidie proficiendum est. Ibid. 

s Si enim modum abstinentia excesserit, vitium non virtus erit. Ibid. 

' Cibus sit vilis et vespertinus monacborum, satietatem fugiens el pi 
tatcm ; ut et sustineat, et non noccat. Ibid. 

11 Synodus Hiberniensium elicit. In tribus quadragesimis anni, in die Domi- 



«306 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VI. 

daily penances of monks, we find this order set down by 
the same Columbanus : that " If w any one, unless he were 
weak, did upon the Wednesday or Friday eat before 
the ninth hour, (that is to say, before three of the clock in 
the afternoon, according unto our account) he should be 
punished with fasting two days in bread and water ;" and 
in Bede's ecclesiastical history, that such x as followed the 
information of Aidan, did upon the same days observe 
their fast until the same hour : in which history we also 
read of bishop Cedd, who was brought up at Lindisfarne 
with our Aidan and Finan, that keeping a strict fast, upon 
a special occasion, in the time of Lent, he did " every y 
day, except the Lord's day, continue his fast, as the man- 
ner was, until the evening, and then also did eat nothing 
but a small pittance of bread, and one egg, with a little 
milk mingled with water." Where by the way you may 
note, that in those days eggs were eaten in Lent, 
and the Sundays excepted from fasting, even then when 
the abstinence was precisely and in more than an ordinary 
manner observed. 

But generally for this point of the difference of meats, 
it is well noted by Claudius out of St. Augustine, that 
" the 2 children of wisdom do understand, that neither in 
abstaining nor in eating is there any virtue ; but in con- 

nico et in quarta ferla et sexta, conjugates continere se debent. Canonum col- 
lectio, cujus initium : Sancta synodus bis in anno decrevit habere concilia. MS. 
in bibliotheca Cotton. 

w Si quis ante horam nonam quarta sextaque feria manducat, nisi infirmus; 
duos dies in pane et aqua. Columban. lib. de quotidianis poenitent. monachor. 
cap. 13. 

x Cujus exemplis informati, tempore illo, religiosi quique viri ac fceminae, 
consuetudinem fecerunt per totum annum, (excepta remissione quinquagesimae 
paschalis) quarta et sexta sabbati jejunium ad nonam usque horam protelare. 
Bed. lib. 3. hist, eccles. cap. 5. 

y Quibus diebus cunctis, excepta Dominica, jejunium ad vesperam juxta mo- 
rem protelans ; nee tunc nisi panis permodicum, et unum ovum gallinaceum, 
cum parvo lacte aqua mixto percipiebat. Ibid. cap. 23. 

z Ostendens evidenter, filios sapientise intelligere, nee in abstinendo nee in 

manducando esse justitiam ; sed in aequanimitate tolerandi inopiam, et tempe- 

rantia per abundantiam non se corrumpendi, atque opportune sumendi vel no» 

sumendj ea, quorum nou usus sed concupiscentia vepvehendenda est. Claud. lib» 

. 2. in Matth. 



CHAP. VI. BY THE ANCIENT IRISH. ,J()T 

tentedness of bearing the want, and temperance of not 
corrupting a man's self by abundance, and of opportunely 
taking or not taking those things, of which not the use 
but the concupiscence is to be blamed :" and in the life of 
Furseus, the hypocrisy of them is justly taxed, that " being 
assaulted 3 with spiritual vices, do yet omit the care of 
them, and afflict their body with abstinence" : who " ab- 
staining 1 " from meats, which God hath created to be re- 
ceived with thanksgiving, fall to wicked things as if they 
were lawful : namely, to pride, covetousness, envy, false 
witnessing, backbiting." Of whom Gildas giveth this 
good censure, in one of his epistles which now are lost : 
" These c men, while they do feed on bread by measure, 
for this same very thing do glory without measure ; while 
they use water, they are withal drenched with the cup of 
hatred ; while they feed on dry meats, they use detrac- 
tions ; while they spend themselves in watchings, they 
dispraise others that are oppressed with sleep ; preferring 
fasting before charity, watching before justice, their own 
invention before concord, severity before humility, and 
lastly, man before God. Such mens' fasting, unless it be 
proceeded unto by some virtues, profiteth nothing at all: 
but such as accomplish charity, do say with the harp of 
the holy Ghost: All our righteousnesses are as the cloth of 
a menstruous woman." Thus Gildas: who upon this 
ground layeth down this sound conclusion, wherewith we 



a Sunt nonnulli, qui spiritualibus vitiis impugnantur; sed his omissis, corpus 
in abstinentia affligunt. Vit. S. Fursei. 

,J Multi enim cibis, quos Detis ad percipiendum cum gratiarum actione crcavit, 
abstinentes, haec nefanda quasi licita summit ; hoc est superbiam, avaritiam, in- 
vidiam, falsum testimonium, blasphemiam. Ibid. 

c Gildas in epistolis suis. Hi dum pane ad mensuram vescuntm, pro hoc 
ipso sine mensura gloriantur, dum aqua utuntur, simul odii poculo potantur ; 
dum siccis ferculis vescuntur, detractionibus utuntur ; dum vigiliis expendunt, alios 
somno pressos vituperant : jejunium caritati, vigilias justitia;, propriam adinven- 
tionem concordia-, clausulam Ecclesise (al. Cella;), severitatem humilitati, pos- 
tremo hominem Deo anteponunt. Horum jejunium, nisi per aliquas virtutes 
adfectatur, nihil prodest ; <jni vero caritatem perficiunt, cum (ith.ua Spiritus 
sancti dicunt : Quasi pannus menstruate, omnesjustitise nostra; sunt. E.\ libro 
canonum Cottoniano, titulorum Go'. 



308 OP THE RELIGION PROFESSED CHAP. VI. 

will shut up this whole matter: " Abstinence* 1 from cor- 
poral meats is unprofitable without charity. They are 
therefore the better men who do not fast much, nor ab- 
stain from the creature of God beyond measure, but 
carefully keep their heart within pure before God, from 
whence they know cometh the issue of life; than they 
who eat no flesh, nor take delight in secular dinners, nor 
ride with coaches or horses, thinking themselves hereby 
to be as it were superior to others, upon whom death hath 
entered through the windows of haughtiness." 



«• Abstinentia corporalium ciborum sine charitate inutilis est. Meliores ergo 
sunt, qui non magnopere jejunant, nee supra modum a creatura Dei abstinent, 
cor intrinsecus nitidum coram Domino sollicite servantes, a quo sciunt exitum 
vitas : quam illi qui carnem non edunt, nee prandiis secularibus delectantur, ne- 
que vehiculis et equis vehuntur, pro his quasi superiores cseteris se putantes ; 
uiiibus mors intravit per fenestras elationis. Gildas, ibid. 



CHAP. VII. BY THE ANCIENT IRISH. oOO 



CHAP. VII. 



Of the Church, and various state thereof, especially in the days of Antichrist : 
of miracles also, and of the Head of the Church. 

Concerning the Catholic Church,- our doctors taught 
with St. Gregory, that God " hath a a vineyard, to wit, 
the universal Church, which from just Abel until the last 
of the elect that shall be born in the end of the world, as 
many saints as it hath brought forth, so many branches, 
as it were, hath it budded" : that " the b congregation of the 
just is called the kingdom of heaven, which is the Church 
of the just" ; that " the c sons of the Church be all such as 
from the beginning of mankind until now, have attained to 
be just and holy :" that what d is said of the body, may be 
said also of the members; and that in this respect, " as 
well the apostles and all believers, as the Church itself, 
have the title of a pillar given them in the Scriptures :" 
that the e Church may be considered two manner of ways ; 

a Habet vineam, universam scilicet Ecclesiam ; quae ab Abel justo usque ad 
ultinuim electum qui in fine mundi nasciturus est, quot sanctos protulit, quasi 
tot palmites misit. Claud, lib. 2. in Matth. 

b Congregatio quippe justorum, regnum ccelorum dicitur ; quod est Ecclesia 
justorum. Id. lib. 3. in Matth. 

c Ecclesiae filii sunt omnes ab institutione generis humani usque nunc, quot- 
quot justi et sancti esse potuerunt. Id. lib. 2. in Matth. 

d His et caeteris instruimur, tarn apostolos omnesque credcntcs, quam ipsain 
quoque Ecclesiam, columnam in Scripturis appellari ; et nihil interesse de cor- 
pore quid dicatur in membris, cum et corpus dividatur in membra, et membra 
sint corporis. Id. in Gal. cap. 2. ex Hieronymo. 

e Ecclesias vocat, quas postea errore arguit depravatas. Ex quo noscendum, 
dupliciter Ecclesiam posse dici : et earn, qua; non habeat maculam aut rugam, ct 
vere corpus Christi sit ; et earn qua; in Christi nomine absque plenis perfectisque 
virtutibus congregetur. Id. in Gal, cap. 1. ex eodcm, 



olO OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VII. 

both that which " neither hath spot nor wrinkle, and is 
truly the body of Christ, and that which is gathered in 
the name of Christ without full and perfect virtues;" 
which notwithstanding, by the warrant of the apostle, may 
have the name of the Church given unto it, although it be 
depraved with error; that " the f Church is said not to have 
spot or wrinkle, in respect of the life to come ;" that when 
the apostle saith, " In g a great house there are not only 
vessels of gold, &c. but some to honour and some to 
dishonour :" by this " great 11 house he doth not under- 
stand the Church, as some have thought, which hath not 
spot nor wrinkle ; but the world, in which the tares are 
mingled with the wheat :" that yet in " the' holy Church 
also, the evil are mingled with the good, and the reprobate 
with the elect;" and that in this respect it is resembled 
unto the wise and foolish virgins ; as also to " the k king's 
marriage, by which this present Church is designed, 
wherein the good and the bad do meet together." So 
that " in 1 this Church, neither the bad can be without 
the good, nor the good without the bad : whom the holy 
Church notwithstanding doth both now receive indif- 
ferently, and separate afterwards at their going from 
hence." 

The number of the good, Gildas complaineth to have 
been so m exceeding short in his time among the Britons, 

f Ecclesiam non habituram maculam neque rugam dicitur, respectu futurse 
vitav. Sedul. in Ephes. cap. 1. 

e 2 Tim. cap. 2. ver. 20. 

h Magnam domum non Ecclesiam dicit (ut quidam putant) quae non habet 
maculam neque rugam : sed mundum, in quo zizania sunt mixta tritico. Id. in 
2 Tim. cap. 2. 

■ Sancta Ecclesia decern virginibus similis denuntiatur : in qua quia mali cum 
bonis et repvobi cum electis admixti sunt, recte similis virginibus prudentibus et 
fatuis esse perliibetur. Claud, lib. 3. in Matth. 

k Per has regis nuptias praesens Ecclesia designatur ; in qua cum bonis et 
mali conveniunt. Id. lib. eod. 

1 In hac ergo Ecclesia, nee mali esse sine bonis, nee boni esse sine malis pos- 
sunt ; quos tamen sancta Ecclesia et nunc indiscrete suscipit, et postmodum in 
egressione discemit. Id. ibid. 

1,1 Exceptis paucis, et valde paucis-, qui (ob amissionem tantae multitudinis, 
qua? quotidie prona ruit ad tartara) tam brevis numeri habentur ; ut eos quodam- 



CHAP. VII. BY THE ANCIENT IRISH. 311 

in comparison of the other, that their " mother the Church 
in a manner did not see them lying in her own lap, albeit 
they were the only true sons which she had." And for 
external pressures, our doctors have delivered, that " the" 
Church sometimes is not only afflicted, but also defiled 
with such oppressions of the Gentiles, that if it were pos- 
sible, her redeemer might seem for a time utterly to have 
forsaken her:" and that, in the raging times of Antichrist, 
" the Church shall not appear, by reason that the wicked 
persecutors shall then exercise their cruelty beyond all 
measure ;" that in those " times 1 ' of Antichrist, not only 
more often and more bitter torments shall be put upon 
the faithful, than before were wont to be ; but (which is 
more grievous) the working of miracles also shall accom- 
pany those that inflict the torments : as the apostle wit- 
nesseth, saying, Whose coming is after the working of 
Satan, with all seduction, signs, and lying wonders:" 
namely, juggling - ones : " as it was foretold before, They 
shall shew such signs that, if it were possible, the very 
elect should be deceived, by such a fantastical power, as 
Jamnes and Mambres wrought withal before Pharaoh." 
" What r unbeliever therefore (say they) will then be con- 
verted unto the faith? and who is he that already be- 

modo venerabilis mater Ecclesia in suo sinu recumbentes non videat, quos solos 
veros filios habet. Gild, epist. 

n Nonnunquam Ecclesia tantis gentilium pressuris, non solum afflicta, sed ct 
fedata est ; ut, si fieri possit, redemptor ipsius earn prorsus deseruisse ad tempus 
videretur. Claud, lib. 2. in Matth. 

° Ecclesia non apparebit, impiis tunc persecutoribus ultra niodum saevientibus. 
Id. lib. 3. in Matth. 

P Temporibus antichristi non solum tormenta crebriora et acerbiora, quam prius 
consueverant, ingerenda sunt fidelibus ; sed (quod gravius est) signorum quo- 
que operatio eos qui tormenta ingerunt, comitabitur : teste apostolo, qui ait ; Cujus 
est adventus secundum operationem Satanae, in omni seductione, signis, et pro- 
digiis mendacii. Id. lib. eod. 

'i Praestigiosis : sicut ante prosdictum est ; Dabunt signa, ita ut seducantur, si 
fieri potest, etiam electi, per phantasticam virtutein : sicut Jamnes et Mambres 
coram Pharaone fecerunt. Sedul. in 2 Thess. cap. 2. 

r Quis ergo ad fidem convertitur incredulus? cujus jam credentis non pavet ct 
concutitur fides ? quando persecutor pietatis sit etiam operator virtutis : idemque 
ipse qui tormentis seevit ut Christus negetur, provocat mhaculis ut Antichristo 
credatur. Claud, lib. 3. in Matth. 



312 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VII. 

lieveth, whose faith tremble th not and is not shaken? 
when the persecutor of piety is the worker of won- 
ders : and the same man that exerciseth cruelty with 
torments, that Christ may be denied ; provoketh by mi- 
racles, that Antichrist may be believed ?" And " what 5 
a pure and a single eye is there need of, that the way of 
wisdom may be found ; against which so great deceivings 
and errors of evil and perverse men, do make such a 
noise ? all which notwithstanding men must pass through, 
and so come to most certain peace, and the immoveable 
stability of wisdom." 

Hence concerning miracles, they give us these instruc- 
tions : first, that " neither 1 if an angel should shew him- 
self unto us to seduce us, being suborned with the deceits 
of his father the Devil, ought he to prevail against us ; nei- 
ther if a miracle should be done by any one, as it is said 
of Simon Magus that he did fly in the air : neither" that 
signs should terrify us, as done by the Spirit ; because 
that our Saviour also hath given us warning of this before- 
hand^ Secondly, that " the x faith having increased, 
miracles were to cease ; forasmuch as they are declared to 
have been given for their sakes that believe not;" and 
therefore that " now y when the number of the faithful is 
grown, there be many within the holy Church that retain 
the life of virtues, and yet have not those signs of virtues : 

s Quam ergo mundo et simplici oculo opus est, ut inveniatur via sapientiae, 
cui tantse malorum et perversorum hominum deceptiones erroresque obstrepunt ? 
quas omnes necesse estevadere, hoc est, venire ad certissimam pacem, et immo- 
bilem stabilitatem sapientiae. Claud, lib. 1. in Matth. 

1 Nee si se angelus nobis ostendat, ad seducendos nos subornatus fallaciis pa- 
tris sui Diaboli, prsevalere debebit adversum nos : neque si virtus ab aliquo facta 
Met, sicut dicitur a Simone Mago in aere volasse. Sedul. in Rom. cap. 8. 

" Neque signa vos terreant, tanquam per Spiritum facta : quia hoc et Salvator 
praemonuit. Id. in 2 Thess. cap. 2. 

« Matth. cap. 24. ver. 24, 25. 

x Hie ostenditur, crescente fide signa cessare : quando fidelium causa dan- 
da esse praedicantur. Id. in 1 Cor. cap. 14. 

y Unde nunc cum fidelium numerositas excrevit, intra sanctam Ecclesiam 
multi sunt qui vitam virtutum tenent, et signa virtutum non habent : quia frus- 
tra niiraculum foris ostenditur, si deest quod intus operetur. Nam juxta magis- 
tri Gentium vocem : Linguae in signum sunt, non fidelibus sed in fidelibus. 
Claud, lib. 1. in Matth. 



CHAP. VII. BY THE ANCIENT IRISH. 313 

because a miracle is to no purpose shewed outwardly, if 
that be wanting which it should work inwardly. For ac- 
cording to the saying of the Master of the Gentiles, 
languages 2 are for a sign, not to the faithful but to infi- 
dels." Thirdly, that the working of miracles is no good 
argument to prove the holiness of them that be the instru- 
ments thereof: and therefore " when 8 the Lord doth such 
things for the convincing of infidels, he yet giveth us 
warning that we should not be deceived thereby, sup- 
posing invisible wisdom to be there, where we shall behold 
a visible miracle. For he saith : Many* shall say unto 
me in that day, Lord, Lord, have we not prophesied in 
thy name, and in thy name cast out devils, and in 
thy name done many miracles ?" Fourthly, that " he c 
tempteth God, who for his own vain glory will make 
shew of a superfluous and unprofitable miracle ;" 
such as that (for example) was, whereunto the Devil 
tempted our Saviour' 1 to come down headlong from the 
pinnacle of the temple unto the plain, " every 6 miracle 
being vain, which worketh not some profit unto man's 
salvation." Whereby we may easily discern what to judge 
of that infinite number of idle miracles, wherewith the 
lives of our saints are every where stuffed : many whereof 
we may justly censure, as Amphilochius f doth the tales 
that the poets tell of their gods, for 

MvOovg yiXurog a%iovg Kai Bcacpvutv, 
Fables, of laughter worthy, and of tears. 

2 1 Cor. cap. 14. ver. 22. 

a Qualia propter infideles cum fecerit Dominus, monuit tamen ne talibus deci- 
piamur, arbitrantes ibi esse invisibilem sapientiam, ubi miraculum visibile vide- 
rimus. Adjungit ergo et dicit, multi dicent mihi in ilia die, Domine, Domine : 
nonne in nomine tuo prophetavimus, et in tuo nomine doemonia ejecimus, et in 
tuo nomine virtutes multas fecimus ? Id. lib. eod. 

b Matth. cap. 7. ver. 22. 

c Hie Deum tentat, qui jactantiae suae vitio, superfluam et inutilem vult osten- 
tare virtutem. Quid enim utilitatis habet, quid commodi confert, si praeceps 
hinc in plana descendero ? ic. Id. lib. eod. 

d Matth. cap. 4. ver. 6. 

e Inane est enim omne miraculum, quod utilitatem saluti non operatur hu- 
mans. Ibid. 

' Aniphiloch. in Iambis ad Seleucum. 



314 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VII. 

Yea some of them also we may rightly brand, as 

Mu9ovg acrefivovg, Saifiovmv SiSdyixara. 
Unseemly fables, and devils' documents. 

For what (for example) can be more unseemly, and tend 
further to the advancement of the doctrine of devils, than 
that which Cogitosus relateth in the life of St. Bridget ? 
that she, for saving the credit of a nun that had been 
gotten with child, " blessed 5 her faithfully," forsooth, for 
so the author speaketh, and so caused her conception to 
" vanish away, without any delivery and without any 
pain," which for the saving of St. Bridget's own credit, 
either Hen. h Canisius or the friars of Aichstad, from 
whom he had his copy of Cogitosus, thought fit to scrape 
out, and rather to leave a blank in the book, than to suffer 
so lewd a tale to stand in it. But I will not stir this 
puddle any further : but proceed on, unto some better 
matter. 

And now are we come at last to the great point, that 
toucheth the head and the foundation of the Church. Con- 
cerning which Sedulius observeth, that the title of Foun- 
dation 1 is attributed both to Christ, and to the apostles 
and prophets ; that where it is said, " Behold*, I lay in 
Si on a stone, &c, it 1 is certain, that by the rock or 
stone Christ is signified ;" that" 1 " the apostles" are the 
foundation, or Christ rather the foundation of the apos- 
tles. For Christ (saith he) is the foundation, who is also 



8 Cogitos. vit. Brigid. in exemplaribus manuscripto antiquiss. bibliothec. Cot- 
tonianse, et Ecclesiae Sarisburiensis. 

h Tom. 5. Antiqu. lection, in lacuna, sub finem, pag. 629. 

' [Fundamenta.] Christum, et apostolos, et prophetas. Sedul. in Hebr. 
cap. 11. 

k Esai. cap. 28. ver. 16. 

1 Compertum est in petra vel Iapide Christum esse signification. Id. in Rom. 
cap. 9. 

m Ephes. cap. 2. ver. 20. 

n Apostoli fundamentum sunt, vel Christus fundamentum est apostolorum. 
Christus est fundamentum, qui etiam lapis dicitur angularis, duos conjungens et 
continens parietes. Ideo hie fundamentum et summus est lapis ; quia in ipso 
et fundatur, et consummatur Ecclesia. Id. in Ephes. cap. 2. 



CHAP. VII. BY THE ANCIENT IRISH. 315 

called the corner stone, joining and holding together the 
two walls. Therefore is he the foundation and chief 
stone ; because in him the Church is both founded and 
finished ;" and we are to account the apostles " as° mi- 
nisters of Christ, and not as the foundation." The famous 
place p , whereupon our Romanists lay the main foundation 
of the papacy, Claudius expoundeth in this sort: " Upon* 
this rock I will build my Church, that is to say, upon the 
Lord and Saviour, who granted unto his faithful knower, 
lover, and confessor, the participation of his own name, 
that from petra (the rock) he should be called Peter. The 
Church is builded upon him : because only by the faith 
and love of Christ, by the receiving of the sacraments of 
Christ, by the observation of the commandments of Christ, 
we come to the inheritance of the elect and eternal life, 
as witnesseth the apostle, who saith, Other foundation 
can no man lay beside that which is laid, which is Christ 
Jesus." 

Yet doth the same Claudius acknowledge, that St. Peter r 
received a kind " of primacy for the founding of the 
Church," in respect whereof he termeth him Ecclesia3 s 
principem, and Apostolorum* principem, the prince of the 
Church, and the prince or chief of the apostles, but he 
addeth withal, that " St. Paul also was chosen in the 
same manner, to have the primacy in founding the 
churches of the Gentiles ;" and that he " received" this 

" Ut ministros Christi : non ut fundamentum. Id. in 1 Cor. cap. 4. 

P Matth. cap. 16. ver. 18. • 

1 Super hanc petram aedificabo Ecclesiammeam, id est, super Dominum Salva- 
torem, qui fideli suo cognitori, amatori, confessori, participium sui nominis dona- 
vit, ut scilicet a petra Petrus vocaretur. jEdificatur Ecclesia : quia non nisi 
per fidem et dilectionem Christi, per susceptionem sacramentorum Christi, per 
observantiam maudatorum Christi, ad sortem electorum et seternam pertingitur 
vitam, apostolo attestante qui ait ; Fundamentum enim aliud nemo potest ponere 
praeter id quod positum est, qui est Christus Jesus. Claud, lib. 2. in Matth. 

r Petrum solum nominat, et sibi comparat : quia primatum ipse accepit ad 
fundandam Ecclesiam : se quoque pari modo electum, ut primatum habeat fun- 
dandis Gentium Ecclesiis. Id. in Gal. cap. 2. 

s Id. in Gal. cap. 5. l Id. in Gal. cap. 2. 

11 Ab his itaque probatum dicit donum quod accepit a Deo, ut dignus esset 
habere primatum in praedicatione Gentium, sicut et habebat Petrus in pradica- 
tione circumcisionis. Id. in Gal. cap. 2. 



316 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VII. 

gift from God, that he should be worthy to have the pri- 
macy in preaching to the Gentiles, as Peter had it in the 
preaching of the Circumcision;" and therefore that " St. 
Paul v challengeth this grace as granted by God to him 
alone, as it was granted to Peter alone among the apos- 
tles ;" and that he esteemed himself " not w to be inferior 
unto St. Peter, because both of them were by one or- 
dained unto one and the same ministry ;" and that writing 
to the Galatians, he did in the " title x name himself an 
apostle of Christ, to the end that by the very authority of 
that name he might terrify his readers; judging, that 
all such as did believe in Christ, ought to be subject unto 
him." 

It is furthermore also observed by Claudius, that as 
when our Saviour propounded the question " generally 7 
unto all the apostles, Peter did answer as one for all; so 
that our Lord answered unto Peter, in Peter he did an- 
swer unto all ;" and therefore " howsoever 2 the power of 
loosing and binding might seem to be given by the Lord 
unto Peter alone, yet without all manner of doubt it is to 
be known, that it was given unto the rest of the apostles 
also : as himself doth witness, who appearing unto them 
after the triumph of his passion and resurrection, breathed 
on them, and said unto them all, Receive the holy Ghost, 
whose sins ye remit, they are remitted unto them, and 
whose sins ye retain, they are retained." Gildas the 



v Gratiam sibi soli primus vendicat concessam a Deo, sicut et soli Petro con- 
cessa est inter apostolos. Claud, in Gal. cap. 2. 

w Non illi sum inferior; quia ab uno sumus ambo in unum ministerium ordi- 
nati. Id. ibid. 

x Apostolum se Christi titulo praenotavit, ut ex ipsa lecturos nominis auctori- 
tate terreret ; judicans omnes, qui in Christo crederent, debere sibi esse subjectos. 
Id. in Gal. cap. 1. 

y Nam sicut interrogatis generaliter omnibus, Petrus respondit unus pro omni- 
bus : ita quod Petro Dominus respondit, in Petro omnibus respondit. Id. lib. 
2. in Matth. 

z Quse solvendi ac ligandi potestas, quamvis soli Petro data videatur a Do- 
mino ; absque ulla tamen dubietate noscendum est, quia et caeteris apostolis da- 
tur : ipso teste, qui post passionis resurrectionisque suae triumphum apparens eis 
insufflavit, et dixit omnibus : Acipite Spiritual sanctum, quorum remiseritis pec- 
cata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt. Id. lib. eod. 



-" 



CHAP. VH. BY THE ANCIENT IRISH. 317 

Briton goeth further, affirming that " to a the true priest 
it is said, Thou art Peter, and upon this rock I will build 
my Church " that " to b Peter and his successors our 
Loi'd saith, And unto thee will I give the keys of the 
kingdom of heaven ;" and consequently, that " unto c 
every holy priest it is promised: Whatsoever thou shall 
bind on earth shall be bound likewise in heaven; and 
ivhatsoever thou shall loose on earth, shall be loosed like- 
wise in heaven." Whereupon he pronounceth of the good 
priests of Britain : that they " do d lawfully obtain the 
apostolical state," and " lawfully 6 sit in the chair of St. 
Paul ;" and on the other side of the bad, that " with 1 
unclean feet they usurp the seat of the apostle Peter, but 
by the demerit of their covetousness fall into the pestilent 
chair of the traitor Judas;" and so the ordainers of such, 
place " after 6 a sort Judas the betrayer of our Lord, in 
the seat of Peter." 

Lastly, as Claudius noteth, that " the h foundation of 
the Church was laid," not only upon St. Peter, but also 
upon St. John; so in a certain hymn supposed to be 
written by Secundums (known in this country commonly 
by the name of St. Scachlin) in the year of our Lord 
CCCCXLVIII. St. Patrick also is thus commended, 
" He' is constant in the fear of God, and immoveable in the 

a Vero sacerdoti dicitur: Tu es Petrus, et super lianc petram aedificabo Eccle- 
siam meam. Gild, epist. 

b Petro ejusque successoribus dicit Dominus : Et tibi dabo claves regni ccelo- 
rum. Ibid. 

c Itemque omni sancto sacerdoti promittitur : Et qusecunque solveris super 
terrain, erunt soluta et in ccelo ; et qusecunque ligaveris super terrain, erunt li- 
gata et in ccelo. Ibid. 

ll Apostolicam sedem legitime obtinent. Ibid. 

e Si nunc vos apostoli retinetis in omnibus affectum ; ejus quoque cathedra; 
legitime insidere noscatis. Ibid. 

' Sedem Petri apostoli immundis pedibus usurpantes ; sed merito cupiditatis 
in Judas traditoris pestilentem cathedram decidentes. Ibid. 

s Judam quodammodo in Petri cathedra Domini traditorem statuunt 
Ibid. 

'' Super ipsos Ecclesiae sit positum fundamentum. Claud, in Gal. cap. 2. 

1 Constans in Dei timore, et fide immobilis, super quern sedificatur ut Petrum 
Ecclesia : cujusque apostolatum a Deo sortitus est, et inferni ports adversus eum 
non prscvalebunt. Hymn, in aud, S. Patiicii. 

VOL. IV. Y 



318 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VII. 

faith, upon whom the Church is builded as upon Peter, 
whose apostleship also he hath obtained from God, and 
the gates of hell shall not prevail against him ;" yea Christ* 4 
is there said to have " chosen him for his vicar upon 
earth." His see likewise of Armagh, is by one Calvus 
Perennis in the days of Brian king of Ireland, who was 
slain, as appeareth by Marianus 1 in the year MXIV. 
termed the m city apostolick. So Desiderius bishop of 
Cahors in [France, is by our countryman Gallus saluted 
both Papa n and Apostolicus : and the bishop of Kildare 
in Ireland, honoui'ed by Cogitosus, with the style of Sum- 
mus° Sacerdos, and Summus p Pontifex, the highest priest 
and the highest bishop; those titles and prerogatives, 
which the pope now peculiarly challengeth unto himself, 
as ensigns of his monarchy, being heretofore usually com- 
municated unto other bishops, when the universal church 
was governed by way of Aristocracy. 



k Christus ilium sibi elegit in terris vicarium. Hymn, in aud. S. Patricii. 

1 Brianus rex Hiberniae, parasceve paschae, sexta feria, ix. calend.Maii, mani- 
bus et mente ad Deum intentus necatur. Marian. Scot. See Caradoc of Lhan- 
carran, in the Chronicle of Wales, pag. 80. 

m Sanctus Patricius iens ad ccelum, mandavit totum fructum laboris sui (tarn 
baptismi, tam causaium, quam eleemosynarum) deserendum esse apostolicoe 
urbi, qua? Scotice nominatur Arddmacha. Sic repperi in bibliothecis Scotorum. 
Ego scripsi, id est, Calvus Perennis, in conspectu Briani imperatoris Scotorum. 
Ex vet. Cod. Ecclesiae Armachanae. 

" Domino semper suo, et apostolico patri, Desiderio papas, Gallus peccator. 

° Cogitos. in vit. Brigid. torn. 5. antiqu. lect. Henr. Canisii, pag. 625. lin. 
ult. 

p Ibid. pag. 640. lin. 2. 



CHAP. VIII. BY THE ANCIENT IRISH. '3VJ 



CHAP. VIII. 

s )f the Pope's spiritual jurisdiction ; and how little footing it had gotten at first 

within these parts. 

Master Campion telleth us, that " when" Ireland first 
received Christendom, they gave themselves into the ju- 
risdiction both spiritual and temporal of the See of Rome." 
But herein he speaketh without book, of the spiritual 
jurisdiction untruly, of the temporal absurdly. For from 
the first legation of Palladius and Patricius, who were 
sent to plant the faith in this country, it cannot be shewed 
out of any monument of antiquity, that the bishop of 
Rome did ever send any of his legates to exercise spiritual 
jurisdiction here, much less any of his deputies to exer- 
cise jurisdiction temporal, before Gillebertus, " quern aiunt 
prima functum legatione apostolicse sedis per universam 
Hiberniam ;" saith one that lived in his own time, even 
Bernard himself in the life of Malachias. One or two 
instances peradventure may be alleged out of some ob- 
scure authors, whose names, and times, and authority no 
man can tell us news of: but unless that which is deli- 
vered by Bernard, as the tradition that was current in his 
time, can be controlled by some record that may appear to 
have been written before his days, we have small reason 
to detract any thing from the credit of so clear a testi- 
mony. 

This country was heretofore, for the number of holy 
men that lived in it, termed the Island of Saints : of that 
innumerable company of saints, whose memory was reve- 
renced here, what one received any solemn canonization 



a Edm. Camp. History of Ireland, lib. 2. cap. 2. 



v ( > 



320 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VIII, 

from the pope, before Malachias archbishop of Armagh, 
and Laurence of Dublin ? who lived, as it were, but the 
other day. We read of sundry archbishops that have 
been in this land, betwixt the days of St. Patrick and of 
Malachias, what one of them can be named that ever 
sought for a pall from Rome ? Joceline, indeed, a late 
monk of the abbey of Furness, writeth of St. Patrick, 
that the bishop of Rome conferred 13 the pall upon him, 
together with the execution of legatine power in his 
room. But he is well known to be a most fabulous au- 
thor : and for this particular, Bernard (who was his 
ancient) informeth us far otherwise : that " from the very 
beginning until his time, the metropolitical See of Armagh 
wanted the use of the pall;" with whom the author of the 
annals of Mailros doth fully accord ; nothing that " in d 
the year MCLI. pope Eugenius (the same to whom 
Bernard did write his books De consideratione) did by 
his legate John Papiron transmit four palls into Ireland, 
whither a pall before had never been brought." And 
therefore Giraldus Cambrensis, howsoever he acknow- 
ledged that St. Patrick did " choose 6 Armagh for his 
seat, and did appoint it to be as it were a metropolitical 
See, and the proper place of the primacy of all Ireland ;" 
yet doth he affirm withal, that in very deed " there f were 
no archbishops in Ireland, but that bishops only did con- 
secrate one another, until Johannes Papirio (or Paparo) 



b Pallio decoravit, illique vices suas committens atque legatum suum constitu- 
ens, quaecunque in Hibemia gesserat, constituerat, disposuerat, auctoritatis suae 
munimine confirmavit. Jocelin. vit. Patric. cap. 166. 

c Metropoliticae sedi deerat adhuc, et defuerat ab initio pallii usus. Bernard, 
vit. Malach. 

d Anno 1151. papa Eugenius quatuor pallia per legatum suum Johannem Pa- 
pirum transmisit in Hiberniam, quo nunquam antea pallium delatum fuerat. 
Anna! Ccenobii Melros. MS. in bibliotheca Cottoniana. 

e Apud Ardmacham sibi sedem elegit ; quam etiam quasi metropolim consti- 
tuit et proprium totius Hiberniae primatiae locum. Girald. Cambr. Topograph. 
Hibern. distinct. 3. cap. 16. 

f Archiepiscopi vero in Hibernia nulli fuerant ; sed tantum se episcopi invi- 
cem consecrabant : donee Johannes Papyrio Romanae sedis legatus, non multis 
retro annis advenit. Hie quatuor pallia in Hiberniam portavit, &c. Ibid, 
cap. 17. 



CHAP. VIII. BY THE ANCIENT IRISH. 321 

the pope's legate brought four palls thither :" whereupon 
some of our chroniclers after him, give this note concern- 
ing Gelasius, who was at that time archbishop of Ar- 
magh, that " he g is said to have been the first archbi- 
shop, because he used the first pall : and that others be- 
fore him were called archbishops and primates in name 
only, for the reverence of St. Patrick, as the apostle of 
that nation." 

And indeed it might seem, that the complaint made 
by Anselm in his letters to Muriardach king of Ireland, 
that "Bishops h here were consecrated by bishops alone," 
might somewhat justify the truth of Giraldus his relation, 
if we did not find a further complaint there also, that they 
were often " ordained 1 by one bishop only." But as this 
latter argueth not the want of a competent number of 
bishops in the land (for, as we shall hear presently, they 
had more than a sufficient number of such) but a neglect 
of the observance of the canon provided by the Nicene 
fathers in that behalf: so can it not rightly be inferred 
out of the former, that we had no archbishops here at that 
time, but that the bishops rather did fail much in the 
canonical respect which they ought to shew unto their 
metropolitan. For that the Irish had their archbishops 
(beside many other pregnant testimonies that might be 
produced) pope Hildebrands own brief doth sufficiently 
manifest, which is directed " to k Terdeluachus (or Tir- 
lagh) the illustrious king of Ireland, the Archbishops, 
bishops, abbots, nobles, and all Christians inhabiting 

* Hie primus archiepiscopu.5 dicitur, quia primo paffio usus est. Alii veto 
ante ipsum solo nomine archiepiscopi et primates vocabantur ; ob reverentiam 
et honorem Sancti Patricii, tanquam apostoli illius gentis. Pembrigius, author. 
Annal. Hibern. a Guil. Camdeno edit. Thomas Casajus in Chronic. Hibern. MS. 
ad ami. 1 174. 

h Episcopi quoque (qui debent esse forma et exemplum aliis canonical religio- 
nis) inordinate, sicut audivimus, aut a solis episcopis, aut in locis ubi ordinari 
non debent, consecrantur. Anselm. lib. 3. epis'. 142. 

1 Dicitur, ab uno episcopo episcopum, sicut quemlibet prcsbytcrum, ordinari. 
Id. ibid, epist. 147. 

k Terdeluacho inclyto regi Hiberniae, archiepiscopis, episcopis, abbatibus, pro- 
ceribus, omnibusque Christian^ Hiberniam inhabitantibus. Gregor. VH. epist. 
ad Hibern. MS. in bibliotheca Cotton. 



322 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VIII. 

Ireland." And for the archbishops of Armagh in parti- 
cular, it appeareth most evidently by Bernard, in the life 
of Malachias, that they were so far from being metropo- 
litans and primates in name only, that they exercised 
much greater authority before they were put to the 
charges of fetching palls from Rome, than ever they did 
afterward; and that they did not only consecrate bi- 
shops, but erected also new bishopricks, and archbi- 
shopricks too sometimes, according as they thought fit- 
ting. 

We read in Nennius, that at the beginning St. Patrick 
founded 1 here three hundred and sixty-five churches, and 
ordained three hundred and sixty-five bishops, beside 
three thousand presbyters. In process of time the number 
of bishops was daily " multiplied™ according to the plea- 
sure of the metropolitan," whereof Bernard doth much 
complain, and that, not only " so far, that every Church 
almost had a several bishop," but also that in some 
" towns' 1 or cities there were ordained more than one ;" 
yea and oftentimes " bishops were made without any 
certain place at all" assigned unto them. And as for 
the erecting of new archbishopricks, if we believe our 
legends, " King* 1 Engus and St. Patrick, with all the peo- 
ple, did ordain, that in the city and see of Albeus (which 
is Emly, now annexed to Cashel) should be the archbi- 
shoprick of the whole province of Munster." In like 



1 Ecclesiasfundavit ccclxv. ordinavit episcopos eodeni numero ccclxv. pres.- 
byteros autem usque ad tria millia ordinavit. Nenn. histor. Brit. MS. 

m Mutabantur et multiplicabantur episcopi pro libitu metropolitan! ; ita ut 
units episcopatus uno non esset eontentus, sed singula? pene Eeclesise singulos 
haberent episcopos. Bernard, vit. Malach. 

n Quod in viiiis, vel civitatibus plures ordinantur. Lanfranc. epist. ad Ter- 
deluachum regem Ilibern. apud Baron, arm. 1089. num. 16. Lanfranc. op. pag. 
320. 

° Dieitur, episcopos in terra vestra passim eligi, et sine certo episcopatus loco- 
constitui. Anselm. lib. 3. epist. 147. ad Muriardachum regem Hibern. 

P Rex Engus et S. Patricius, cum omni populo, ordinaverunt archiepiscopa- 
tum Mumeniae in civitate et in sede sancti Albei, qui tunc ab eisdem archiepis- 
copus ordinatus est, per seculum. Ex vita S. Declani. Rex Engus et Patricius 
ordinaverunt, ut in civitate et cathedra sancti Albei esset archiepiscopatus omnium 
JMemonensium semper. Ex vita S. Albei. 



CHAP. VIII. BY THE ANCIENT IRISH. 323 

manner also, " Brandubh** king of the Lagenians, with 
the consent as well of the laity as of the clergy, did ap- 
point that in the city of Ferns (which was the see of 
Moedog, otherwise called Edanus) should be the archbi- 
shoprick of all the province of Leinster." But Bernard's 
testimony, we have no reason not to believe, relating what 
was known to be done in his own very time ; that Celsus r 
the archbishop of Armagh, " had of the new constituted 
another metropolitical see, but subject to the first see, and 
to the archbishop thereof." By which we may see that 
in the erection of new archbishopricks and bishopricks, 
all things were here done at home, without consulting with 
the see of Rome for the matter. 

As for the nomination and confirmation of the archbi- 
shops and bishops themselves, we find the manner ot 
advancing St. Livinus to his archbishoprick thus laid 
down by Boniface in the description of his life. When 
" Menalchus 5 the archbishop was dead, Calomagnus 
the king of Scots, and the troop of his officers with 
the under courtiers, and the concourse of all that 
country, with the same affection of heart cried out, 
that the holy priest Livinus was most worthily to be ad- 
vanced unto the honour of this order. The king, more 
devout than all of them, consenting thereunto, three or 
four times placed the blessed man in the chair of the 

i Facta synodo magna in terra Laginensium, decrevit rex Brandubh, et tam 
laici quam «lerici, ut archiepiscopatus omnium Laginensium semper esset in 
sede et cathedra sancti Moedog. Et tunc sanctus Moedog a inultis catholicis 
consecratus est archiepiscopus. Ex vit. S. Edani. A rege jam Laginensium 
Brandubh filio Eathach constitutum est, ut archiepiscopatus Laginensium in 
civitate sancti Moedog esset. Ipsa civitas vocatur Ferna, quae est in terra gentis 
Kenselach. Ex vit. S. Molyng. 

r Erat et altera metropoliticasedes, quern de novo constituerat Celsus, primes 
tamen sedi et illius arehiepiscopo subdita tanquam primati. Bernard, in vita 
Malachiae. 

f Illo defuncto, rex Calomagnus, et ejus Palatinorum chorus cum suis subau- 
licis, totiusque regionis illius confluentia, pari cordis affectu conclamaverunt, sanc- 
tum sacerdotem Livinum in honorem hujus ordinis dignissime sublimandum fore. 
His rex omnibus devotior consentiens, ter quaterque beatum virum in cathedra 
archiepiscopatus debito honore, Domino jubente, collocavit. Bonifac. vit. 
Livin. 



3 L 24 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VIIL 

archbishoprick with due honour, according to the will of 
the Lord." In like manner also did king 1 Ecgfrid cause 
our Cuthbert to be ordained bishop of the church of Lan- 
disfarne ; and king Pipin granted 11 the bishoprick of Salz- 
burgh to our Vinrilius : and Duke Gunzo would have 
conferred' 7 the bishoprick of Constance upon our Gallus, 
but that he refused it, and caused 31 another upon his re- 
commendation to be preferred thereunto. 

In the book of Landaff, which is called Tilo (either 
from Teliau the second bishop of that place, whose life is 
largely there described, or rather from the place itself, 
which of old was called Teilo y ) we read that Germanus 
and Lupus did z consecrate chief doctor over all the Bri- 
tons inhabiting the right side of Britain, St. Dubricius, 
being chosen archbishop by the king and all the diocese ; 
and that by the grant of Mouric the king, the nobility, 
clergy, and the people, they appointed his episcopal see 
to be at Landaff; that Oudoceus a , the third bishop after 

' Rex Eegfridus episcopum fecit ordinari Lindisfarnensium ecclesiae viruna 
sanctum et venerabilem Cuthbertum. Bed. lib. 4. hist. cap. 27. et vit. Cuthbert. 
cap. 24. 

11 Episcopatum Salzburgensem, pro debitoregiee mngnificentiae, sancto conces- 
sit Virgilio. Vit. episc. Salisburgens. torn. 2. Antiqu. lect. Henr. Canis. pag. 
-259. et torn. 6. pag. 1174. 

w Walafrid. Strab. vit. Gall. lib. 1. cap. 16, 17, 19, 20. 

x Theodor. Campidonens. vel quicunque author f'uit vitae Magni. lib. 1. cap. 
8. edit. Goldasti. 10. Canisii. 

y In the laws of Howel Dha it is named Ecclesia Teilau : and so in Caradoc 
of Lhancarvans chronicle of Wales, pag. 94. Joseph is called Bishop of Teilo, or 

Landaff. 

z Super omnes Britannos dextralis partis Britanniee B. Dubricium summum 
doctorem, a rege et ab omni parochia electum archiepiscopum, consecraverunt. 
Hac dignitate ei a Germano et Lupo data ; constituerunt ei episcopalem sedem 
concessu Mourici regis, principum, cleri et populi, apud Podium Lantavi. Lib. 
Ecclesia; Landavensis, MS. 

a Electione cleri et populi succedit in episcopatu Landavensis Ecclesise, electione 
cleri Mercguiui et Elgoreti et Gunnuini magistri ; et trium abbatum, Cargen ab- 
bntis Ilduti,C'oncenn abbatis Catmaili, Cetnig abbatis Docguinni ; laicorum, regis 
Mourici, et filiornm Athruis et Idnerth, Guidgen et Cetiau, Brogmail, Gendoc, 
Louhonerd, Catgualatyr, et omnium principum totius parochia?. Missus est S. 
Oudoceus cum clericis suis praedictis (Merchui et Elguoret et Gunubui) cum le- 
gatis trium abbatum et regis et principum, ad Dorobornensem civitatem ad bea- 
tum archiepiscopum ; ubi sacratus est Ecclesia; Landaviee in lionore S. Petri fun- 
datse, Ibid. 



CHAP. VIII. BY THE ANCIENT IRISH. #25 

him, being elected by king Mouric, and the chief of the 
clergy and laity of the whole diocese, was by them sent to 
the archbishop of Canterbury for his consecration ; that 
Gucaunus b , the twenty-sixth bishop of that church, was 
consecrated by Dunstan archbishop of Canterbury, the 
pastoral staff being given him in the court by Edgar chief 
king of the English ; that next after him, in c the year 
DCCCCLXXXIII. election being made by the kings 
and the whole clergy and people of Glamorgan, and 
the pastoral staff given in the court by Ethelred chief 
king of the English ; Bledri was consecrated by the arch- 
bishop of Canterbury, who is there named Albricus, 
though, in truth, at the year here assigned, Dunstan did 
still hold the place ; and that after his decease in the year 
MXXII. by d the election of the people and clergy of 
Landaff and the kings of the Britons (namely king Ri- 
derch that reigned at that time through all Wales, and 
Hivel the substitute of the king of Glamorgan) Joseph 
was consecrated bishop by .ZElnod archbishop of Canter- 
bury, at the word of Cnut king of England, in whose court 
the pastoral staff was given unto him. 

Here in Ireland much after the same manner, Mr. 
Campion himself setteth down, that " to e the monarch 



b dcccclxxxii. (vel DCCCLXXII. potius) incarnationis Domini anno, Gucaunus 
episcopus Landaviae eonsecratus a metropolitano Dunstano Dorobornensis Eccle- 
sise archiepiscopo, data sibi virga pastorali in regali curia a summo rege Anglo- 
rum ./Etgaro. Lib. Eccles. Landav. 

c DCCCCLxxxin. anno, electione facta regum Morcannue, Ouein videlicet et 
Idguallaun, Catell et Cinuin filiorum Morcantben, Rotri et Grifud filiorum Eli- 
red, et totius cleri et populi Morcannue infra bortum Taratir in Gui et hortum 
Tivi positi : et dato sibi baculo in regali curia a summo rege Anglorum Adelredo, 
et a metropolitano Dorobornensis Ecclesiae Albrico arcbiepiscopo, Bledri episco- 
pus Landaviae eonsecratus est ; et MXXII. anno incarnationis Domini, or.dina- 
tionis suae autem 39° anno, migravit ad Dominum. Ibid. 

d MXXII. anno incarnationis Domini, eonsecratus est Joseph episcopus Landaviae, 
Cantuariaea metropolitano Dorobornensis Ecclesiae jElnod arcbiepiscopo, inkalen- 
dis Octobris, et in primo (vel XVI. potius) anno Cycli decennovennalis, verbo regis 
Anglorum Cnut, et dato sibi baculo in curia illius : electione populi et cleri Lan- 
daviae, et regum Britannia;, regis videlicet Riderch regnantis per totam Ouabain 
tunc tempore, et Hivel subrcguli regis Morcannue infra hortum Taratir in Gui 
et hortum Tivi regnantis. Ibid. 

'' Edm. Campion. Histor. Hibern. lib. 1. cap. ult. ad annum 'J48. 



o26 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VIII. 

was granted a negative in the nomination of bishops at 
every vacation : the clergy and laity of the diocese recom- 
mending him to their king, the king to the monarch, the 
monarch to the archbishop of Canterbury." Although 
this last clause be wrongly extended by him to the bishops 
of the whole land, which properly belonged to the Ost- 
mann strangers, that possessed the three f cities of Dublin, 
Waterford, and Limerick. For these being a colony of 
the Norwegians and Livonians, and so countrymen to the 
Normans, when they had seen England subdued by the 
Conqueror, and Normans advanced to the chief archbi- 
shoprick there, would needs now assume to themselves 
the name of Normans 5 also, and cause their bishops to re- 
ceive their consecration from no other metropolitan but 
the archbishop of Canterbury. And forasmuch as they 
were confined within the walls of their own cities, the 
bishops which they made had no other diocese to exercise 
their jurisdiction in, but only the bare circuit of those 
cities. Whereupon we find a certificate made unto pope 
Innocent the third in the year MCCXVI. by the archbi- 
shop of Tuam and his suffragans ; that " John h Papiron, 
the legate of the Church of Rome, coming into Ireland, 
found that Dublin indeed had a bishop, but such a one 
as did exercise his episcopal office within the walls only." 
The first bishop which they had in Dublin, as it ap- 
peareth by the records of that church, was one Donatus, 
or Dunanus, as others call him : upon whose death, in the 
year MLXXIV. Gothric 5 their king, with the consent of 
the clergy and people of Dublin, chose one Patrick for 



f Girald. Cambrens. Topograph. Hibern. distinct. 3. cap. 43. 

8 Eodem tempore Norwagenses sive Ostmanni, qui civitates Hiberniae et ma- 
ritima occupaverunt, Normanni vocati sunt. Annal. Dublin, ad ann. 1095. 

h Dominus Johannes Papiron legatus Romanae Ecclesiae veniens in Hiber- 
niam, invenit Dublin episcopum habentem, qui tantum intra muros episcopale 
officium exercebat. Testimon. Tuamens. archiepisc. in registro Dublin, archie- 
pisc. et nigro libro Ecclesiae S. Trinitatis. 

' Ad regimen Dublinensis Ecclesiae Lanfrancus archiepiscopus Cantuariae, pe- 
tente Goderico rege, Dubliniensis Ecclesiae populo et clero consentientibus et eli- 
gentibus, in ecclesia sancti Pauli Londin. Patricium sacravit Antistitem. Annal. 
Dublin, ad annum 1074. 



CHAP. VIII. BY THE ANCIENT IRISH. 327 

their bishop, and directed him into England to be conse- 
crated by Lanfranc archbishop of Canterbury : who sent 
him back with commendatory letters k as well to the said 
Gothric king of the Ostmans, as to Terdeluacus the chief 
king or monarch of the Irish. Hereupon, after the de- 
cease of this Patrick, in 1 the year MLXXXV. the same 
Terdeluacus and the bishops of Ireland joined with the 
clergy and people of Dublin in the election of Donatus, 
one of Lanfranc's own monks in Canterbury, who was by 
him there also consecrated. Then when he died, in the year 
MLXXXXV. his nephew Samuel, a monk of St. Alban's 
but born in Ireland, was chosen" 1 bishop in his place by 
Murierdach king of Ireland, and the clergy and people of 
the city : by whose common decree he was also sent unto 
Anselm archbishop of Canterbury for his consecration. 
Not long after 3 the Waterfordians, following the example 
of the Dublinians, erected a bishoprick among themselves, 
and" sent their new bishop to Canterbury for his consecra- 
tion ; the manner of whose election the clergy and people 
of Waterford, in the letters which they wrote at that time 
unto Anselm, do thus intimate : " We and our king Mur- 
chertach, and Dofnald the bishop, and Dermeth our cap- 
tain, the king's brother, have made choice of this priest 
Malchus, a monk of Walkeline bishop of Winchester;" 
the same man, without doubt, who was afterward pro- 
moted to the bishoprick of Lismore, so much commended 
by Bernard in the life of Malachias. 



k Habentur apud Baron, ami. 1089. num. 12. et 15. 

1 Anno Dom. 1085. Lanfrancus archiepiscopus Cantuar. ad regimen Duhli- 
nensis Ecclesise sacravit Donatum monasterii sui monachum in sede mclropoli 
Cantuar. petentibus atque eligentibus cum Terdeluaco Hiberniac rcgc, et episco- 
pis Hiberniae regionis, atque elero et populo prsefatae civitatis. Annal. Dub- 
lin. 

m A rege Hiberniae, Murierdach nomine, necnon a clero et populo in episco- 
patum ipsius civitatis electus est; atque ad Anselmum, juxta morem antiquum, 
sacrandus cum communi decreto directus. Eadmer. histor. Navor. lib. 2. 
pag. 34. 

n Ibid. pag. 36. 

° Nos et rex noster Murchertachus, et episcopus Dofnaldus, ct Dermeth dux 
noster frater regis, elegimus hunc presbyterum Malchum Walkelini Wintonien- 
sis episcopi monachum, nobis sufficientissimc cognitum, &c. 



328 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VIII. 

The last bishop of Dublin in the year MCXXII. was 
sent unto Ansehn's next successor for his consecration ; 
touching which 1 have seen this writ of king Henry the 
first, directed unto him : 

" Henricus Rex Anglise, Radulpho Cantuariensi archi- 
episcopo, salutem. Mandavit 1 ' mihi rex Hiberniae 
per breve suum, et burgenses Dublinise, quod elege- 
runt hunc Gregorium in episcopum, et eum tibi 
mittunt consecrandum. Unde tibi mando, ut peti- 
tioni eorum satisfaciens, ejus consecrationem sine di- 
latione expleas. Teste Ranulpho Cancellario apud 
Windelsor." 

" Henry king of England, to Ralph archbishop of 
Canterbury, greeting. The king of Ireland hath 
intimated unto me by his writ, and the burgesses of 
Dublin, that they have chosen this Gregory for their 
bishop, and send him unto you to be consecrated. 
Wherefore I wish you, that satisfying their request, 
you perform his consecration without delay. Wit- 
ness Ranulph our chancellor at Windsor." 

All the burgesses of Dublin likewise, and the whole as- 
sembly of the clergy, directed their joint letters to the 
archbishop of Canterbury the same time : wherein among 
other things they write thus : " Know q you for verity, 
that the bishops of Ireland have great indignation toward 
us, and that bishop most of all that dwelleth at Armagh : 
because we will not obey their ordination, but will always 
be under your government." Whereby we may see, that 
as the Ostmans were desirous to sever themselves from the 



P Ut apud Graecos KeXtib), non est semper StmroriKt) XiSif, quemadmodum 
ad Iliad. X. notatum est ab Eustathio (pag. 884. et 831. edit. Roman.) sed ali- 
quando respondet Tip a^wvu Kai r<jj otijiaivuv. ita et vox Mando, apud Latinos 
mediae setatis scriptores ; ut apud Vincentium, verbi gratia, lib. 30. Specul. His- 
voiial. cap. 130. " humiliter ei mandaverunt." et hoc in loco. 

Sciatis vosrevera, quod episcopi Hiberniae maximum zelum erga nos habent, 
et maxime ille episcopus qui habitat Ardimachae : quia nos nolumus obedire 
eorum ordinationi, sed semper sub vestro dominio esse volumus. MS. ad calcem 
collectionis Isiclori Mercatoris, in bibliotheca Cottoniana. 



CHAP. VIII. BY THE ANCIENT IRISH. fJ29 

Irish, and to be esteemed Normans rather : so the Irish 
bishops on the other side, howsoever they digested in 
some sort the recourse which they had to Lanfranc and 
Anselm (who were two of the most famous men in their 
times, and with whom they themselves were desirous to 
hold all good correspondence) yet could they not well 
brook this continuation of their dependance upon a me- 
tropolitan of another kingdom, which they conceived to 
be somewhat derogatory to the dignity of their own pri- 
mate. But this jealousy continued not long, for this same 
Gregory being afterwards made archbishop of Dublin, 
and the bishopricks here settled by Johannes Paparo, 
as well they of Dublin, as the others of Waterford and 
Limerick (for they also had one Patrick consecrated 
bishop unto them by Theobald archbishop of Canterbury) 
did ever after that time cease to have any relation unto the 
see of Canterbury. 

And now to go forward : as the kings and people of this 
land in those elder times kept the nomination of their 
archbishops and bishops in their own hands, and de- 
pended not upon the pope's provisions that way : so do 
we not find by any approved record of antiquity, that any 
visitations of the clergy were held here in the pope's 
name, much less that any indulgences were sought for by 
our people at his hands. For, as for the charter 1 of St. 
Patrick, by some entitled, De antiquitate Avalonica, 
wherein Phaganus s and Deruvianus are said to have pur- 
chased ten or thirty years of indulgences from pope 
Eleutherius ; and St. Patrick himself to have procured 
twelve years in his time from pope Celestinus, it might 
easily be demonstrated (if this were a place for it) 
that it is a mere figment, devised by the monks of 
Glastenbury. Neither do I well know, what credit is 
to be given unto that straggling sentence, which I find 

r Charta S. Patrieii, in Gulielmi Malmesburiensis libello, de antiquitate Glas- 
toniensis Ecclesiae. MS. 

s In scriptis recentioribus inveni, quod sancti Phaganus et Deruvianus per- 
quisierant ab Eleutherio papa, qui eos miserat, X. (al. XXX.) annos indulgentiae. 
Et ego frater Patricius a piae memorise Celestino papa XII. annos tempore meo 
acquisivi. Ibid. 



330 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. Vltl. 

ascribed unto the same author. " If 1 any questions do 
arise in this island, let them be referred to the See apos- 
tolic;" or that other decree, attributed to Auxilius, Pa- 
tricius, Secundinus and Benignus. " Whensoever" any 
cause that is very difficult, and unknown unto all the 
judges of the Scotish nations, shall arise ; it is rightly to 
be referred to the See of the archbishop of the Irish, (to 
wit, Patrick) and to the examination of the prelate there- 
of. But if there, by him and his wise men, a cause of this 
nature cannot easily be made up, we have decreed, it 
shall be sent to the see apostolic : that is to say, to the 
chair of the apostle Peter, which hath the authority of the 
city of Rome." Only this I will say, that as it is most 
likely that St. Patrick had a special regard unto the 
Church of Rome, from whence he was sent for the con- 
version of this island : so if I myself had lived in his days, 
for the resolution of a doubtful question I should as wil- 
lingly have listened to the judgment of the Church of 
Rome, as to the determination of any church in the whole 
world ; so reverend an estimation have I of the integrity 
of that church, as it stood in those good days. But that 
St. Patrick was of opinion, that the Church of Rome was 
sure ever afterward to continue in that good estate, and 
that there was a perpetual privilege annexed unto that 
see, that it should never err in judgment, or that the 
pope's sentences were always to be held as infallible ora- 
cles, that will I never believe ; sure I am, that my coun- 
trymen after him were of a far other belief, who were so 
far from submitting themselves in this sort to whatsoever 
should proceed from the see of Rome, that they often- 

1 Patricius ait. Si qua questiones in hac insula oriantur, ad sedem apostoli- 
cam referantur. Vet. Collect, canontim, bibliothecae Cottonianae, cujus initium : 
Synodicorum exemplariorum innumerositatem conspiciens. 

u Qusecunque causa valde difficilis exorta fuerit, atque ignota cunctis Scotorum 
gentium judiciis ; ad cathedram archiepiscopi Hibernensium (id est, Patricii) 
atque hujus antistitis examinationem recte referenda. Si vero in ilia, cum suis 
sapientibus, facile sanari non poterit talis causa praedictse negotiationis : ad sedem 
apostolicam decrevimus esse mittendam ; id est, ad Petri apostoli cathedram, 
auctoritatem Roma urbis habentem. Hi sunt qui de hoc decreverunt : id est, 
Auxilius, Patricius, Secundinus, Benignus. Vet. Codex Ecclesiae Armachanas. 



CHAP. Vin. BY THE ANCIENT IRISH. Sol 

times stood out against it, when they had little cause so to 
do. For proof whereof I need to seek no further than to 
those very allegations which have been lately urged for 
maintenance of the supremacy of the pope and Church of 
Rome in this country. 

First, Mr. Coppinger cometh upon us, with this wise 
question : " Was w not Ireland, among other countries, ab- 
solved from the Pelagian heresy by the Church of Rome, 
as Caesar Baronius writeth?" then he setteth down the 
copy of St. Gregory's epistle x , in answer unto the Irish 
bishops that submitted themselves unto him; and con- 
cludeth in the end, that " the bishops of Ireland being 
infected with the Pelagian error, sought absolution first 
of Pelagius the pope; but the same was not effectually 
done until St. Gregory did it." But in all this, he doth 
nothing else but betray his own ignorance. For neither can 
he shew it in Caesar Baronius or in any other author what- 
soever, that the Irish bishops did ever seek absolution from 
pope Pelagius ; or that the one had to deal in any busi- 
ness at all with the other. Neither yet can he shew that 
ever they had to do with St. Gregory in any matter that 
did concern the Pelagian heresy, for these be dreams of 
Coppinger's own idle head. The epistle of St. Gregory 
dealeth only with the controversy of the three chapters, 
which were condemned by the fifth general council, 
whereof Baronius writeth thus : " All y the bishops that 
were in Ireland, with most earnest study, rose up jointly 
for the defence of the three chapters. And when they 
perceived that the Church of Rome did both receive the 
condemnation of the three chapters, and strengthen the 



" Copping. Mnemosynum to the Catholicks of Ireland, lib. 2. cap. 3. 

x Gregor. lib. 2. epist. 51. op. torn. 2. pag. 614. 

y Ardentissimo studio pro trium capitulorum defcnsione, junctis animis om- 
nes qui in Hibernia erant episcopi, insurrexere. Addiderunt et illud nefas, ut 
cum percepissent Romanam Ecclesiam aeque suscepisse trium damnationum capi- 
tulorum, atque suo consensu quintam synodum roborasse : ab eadem pariter re- 
silierint, atque reliquis qui vel in Italia, vel in Africa, aliisve regionibus erant 
schismaticis inhaeserint ; fiducia ilia vana erecti, quod pro fide catholica starent, 
cum quae essent in concilio Chalcedonensi statuta defenderent. Baron. Anna], 
torn. 7. ann. 566. num. 21. 



332 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VIII. 

fifth synod with her consent; they departed from her, and 
clave to the rest of the schismatics that were either in 
Italy, or in Africa, or in other countries ; animated with 
that vain confidence, that they did stand for the Catholic 
faith, while they defended those things that were con- 
cluded in the council of Chalcedon." And " so z much 
the more fixedly (saith he) did they cleave to their error, 
hecause whatsoever Italy did suffer hy commotions of war, 
by famine or pestilence, all these unhappy things they 
thought did therefore befall unto it, because it had un- 
dertaken to fight for the fifth synod against the council of 
Chalcedon." 

Thus far Baronius : out of whose narration this may be 
collected, that the bishops of Ireland did not take all the 
resolutions of the Church of Rome for undoubted oracles ; 
but when they thought that they had better reason on their 
sides, they preferred the judgment of other churches 
before it. Wherein how peremptory they were, when 
they wrote unto St. Gregory of the matter, may easily be 
perceived by these parcels of the answer, which he re- 
turned unto their letters: " The a first entry of your epis- 
tle hath notified, that you suffer a grievous persecution : 
which persecution indeed, when it is not sustained for a 
reasonable cause, doth profit nothing unto salvation;" 
and " therefore b it is very unfit that you should glory of 
that persecution, as you call it, by which it is certain you 
cannot be promoted to everlasting rewards." " And' 



1 Sed eo fixius inherent errori, cum quaecunque Italia passa sit bellorum 
motibus, fame, vel pestilentia, ea ex causa illi cuucta infausta accidisse putarent, 
quod pro quinta synodo adversus Chalcedonense concilium praelium suscepisset. 
Baron, annal. torn. 7. aim. 566. num. 21. 

a Prima itaque epistolae vestrae frons, gravem vos pati persecutionem innotuit. 
Qua quidem persecutio dum non rationabiliter sustinetur, nequaquam proficit ad 
salutem. Gregor. Regist. lib. 2. epist. 51. op. torn. 2. pag. 605. 

b Dum igitur itasit, incongruum nimis est de ea vos, quam dicitis, persecu- 
tione gloriari, per quam vos constat ad aeterna praemia minime provehi. Ibid. 

c Quod autemscribitis,quia ex illo tempore inter alias provincias maxime flagel- 
letur Italia; non hoc ad ejus debetis intorquere opprobrium : quoniam scriptum 
est ; Quern diligit Dominus, castigat, flagellat autem omnem filium quem recipit. 
Ibid. 



CHAP. VIII. BY THE ANCIENT IRISH. 333 

whereas you write, that since that time, among other pro- 
vinces, Italy hath been most afflicted; you ought not to 
object that unto it as a reproach, because it is written, 
Whom the Lord loveth he chasteneth, and scourgeth 
every son that he receiueth." Then having spoken of the 
book that pope Pelagius did write of this controversy 
(which indeed was penned by Gregory himself), he addeth, 
" If d after the reading of this book you will persist in 
that deliberation, wherein now you are, without doubt 
you shew that you give yourselves to be ruled not by 
reason, but by obstinacy." By all which you may see, 
what credit is to be given unto the man who would bear 
us in hand, that this epistle of St. Gregory was sent as an 
answer unto the bishops of Ireland that did submit them- 
selves unto him : whereas (to say nothing of the copies", 
wherein this epistle is noted to have been written to the 
bishops of Iberia, and not in Hibernia) the least argument 
of any submission doth not appear in any part of that 
epistle ; but the whole course of it doth clearly manifest 
the flat contrary. 

In the next place steppeth forth O'Sullevan Beare, who 
in his Catholic history of Ireland would have us take 
knowledge of this, that " when f the Irish doctors did not 
agree together upon great questions of faith, or did hear 
of any new doctrine brought from abroad, they were wont 
to consult with the bishop of Rome, the oracle of truth." 
That they consulted with the bishop of Home when dif- 
ficult questions did arise, we easily grant; but that they 
thought they were bound in conscience to stand to his 
judgment, whatsoever it should be, and to entertain all 

d Porroautem si post hujus libri lectionem in ea, qua estis, volueritis delibe- 
ratione persistere ; sine dubio non rationi operam, sed obstinationi vos dare mon- 
stratis. Greg. Regist. lib. 2. epist. 51. op. torn. 2. pag. 616. 

c Vid. Roman, correct, in Gratian. de consecrat. distinct. 4. cap. 144. Ab 
atitiqua. 

1 Quando vero doctores Ibernici de gravibus fidei quaestionibus minime con- 
sentiebant, vel aliquid novi dogmatis peregrc allati audiebant ; soliti erant Ro- 
manum pontificem veritatis oraculum consulere. Philip O'Sullevan. Bear. hist. 
Catholic. Ibern. torn. 1. lib. 4. cap. C. 

VOL. IV. Z 



334 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. VIII. 

his resolutions as certain oracles of truth, is the point 
that we would fain see proved. For this he telleth us, 
that " when 8 questions and disputations did arise here 
concerning the time of Easter and the Pelagian heresy, 
the doctors of Ireland referred the matter unto the see 
apostolic. Whereupon, the error of Pelagius is report- 
ed to have found no patron or maintainer in Ireland; 
and the common course of celebrating Easter was em- 
braced both by the northern Irish and by the Picts and 
Britons, as soon as they understood the rite of the Roman 
Church : whicli (saith he) doth not obscurely appear by 
the two heads of the apostolic letters related by BedeV 

But that those apostolic letters (as he calleth them) had 
that success which he talketh of, appeareth neither plainly 
nor obscurely by Bede, or any other authority whatsoever. 
" The error of Pelagius," saith he, " is reported to have 
found no patron or maintainer in Ireland." But who is 
he that reporteth so, beside Philip O'Sullevan? a worthy 
author to ground a report of antiquity upon : who in re- 
lating the matters that fell out in his own time, discovereth 
himself to be as egregious a liar as any (I verily think) 
that this day breatheth in Christendom, The apostolic 
letters he speaketh of were written (as before hath been 
touched) in the year of our Lord DCXXXIX. during the 
vacancy of the Roman see, upon the death of Severinus. 
Our countryman Kilianus repaired to Rome forty-seven 
years after that, and was ordained bishop there by pope 
Conon in the year DCLXXXVI. The reason of his 
coming thither is thus laid down by Egilwardus, or who- 



S Namque tie tempore agendi Paschatis solennia (de quo alise quoque Catliolicae 
gentes ssepe ambegerunt) et de Pelagiana hreresi ubi fuit in quaestionem disputa- 
tionemque deducta ; doctores Iberni ad sedem apostolicam retulerunt. Ac ita 
miseri Pelagii error nullum in Ibernia patronum vel assertorem invenisse fertur; 
vel insulse aditu interclusus, vel ab ea protinus explosus, ubi contagiosam faciem 
aperuit, seseque cognoscendum prsebuit : et ratio communis et ab Ecclesia usitata 
ceiebrandi redivivi Domini festum ab australibus Ibernis fuit semper observata; 
et a septentrionalibus quoque etPictis et Britonibus, qui doctoribus Ibernis fidem 
acceperunt, amplexa, ubi Ecclesice Romance ritum cognoverunt. Quod ex apos- 
tolicarum literarum duplici capite a Beda relato non obscure constat. O'Sullevan. 
Bear. hist. Cathol. Ibem. torn. 1. lib. 4. cap. C. h lib. 2. cap. 19. 



CHAP. VIII. BY THE ANCIENT IRISH. 335 

ever else was the author of his life. " For 1 Ireland had 
been of old defiled with the Pelagian heresy, and condemned 
by the apostolical censure, which could not be loosed but 
by the Roman judgment." If this be true, then that is 
false which O'Sullevan reporteth of the effect of his apos- 
tolical epistle, that it did so presently quash the Pelagian 
heresy, as it durst not once peep up within this island. 

Hibemia siquidem olim Pelagiana fcedata fuerat haeresi, apostolicaque cen- 
sura danmata, quae nisi Romano judicio solvi non poterat. Author antiqu. vit 
Kilian. 



z 2 



S36 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IX. 



CHAP. IX. 



Of the controversy which the Britons, Picts, and Irish maintained against the 
Church of Rome, touching the celebration of Easter. 

The difference betwixt the Romans and the Irish in 
the celebration of Easter, consisted in this : the Romans 
kept the memorial of our Lord's resurrection upon that 
Sunday which fell betwixt the fifteenth and the twenty- 
first day of the moon (both terms included) next after the 
twenty-first day of March, which they accounted to be 
the seat of the vernal aequinoctium, that is to say, that 
time of the spring wherein the day and the night were 
of equal length ; and in reckoning the age of the moon 
they followed the Alexandrian cycle of nineteen years, 
(whence our golden number had his original) as it was 
explained unto them by Dionysius Exiguus, which is the 
account that is still observed, not only in the Church of 
England, but also among all the Christians of Greece, 
Russia, Asia, Egypt, and Ethiopia ; and was (since the 
time that I myself was born) generally received in all 
Christendom, until the late change of the kalendar was 
made by pope Gregory XIII. The northern Irish and 
Scotish, together with the Picts, observed the custom of 
the Britons, keeping* their Easter upon the Sunday that 
fell betwixt the fourteenth and the twentieth day of the 
moon ; and following in their account thereof not the 
nineteen years computation of Anatolius, but b Sulpicius 

a Non enim Paschse diem Dominicum suo tempore, sed a decimaquarta usque 
ad vicesimam lunam observabant. Quae computatio 84. annorum circulo con- 
tinetur. Bede lib. 2. hist. cap. 2. 

b Porro isti secundum decennem novemque Anatolii computatum, ant potius 
juxla Sulpicii Severini regulam, qui lxxxiv. annorum cursum descripsit, xiv. 
ltina cum Judseis paschale sacramcntum celebrant : cum neutrum Ecclesia; Ro- 



CHAP. IX. BY THE ANCIENT IRISH. 337 

Severus his circle of eighty-four years ; for howsoever 
they extolled Anatolius for c appointing (as they supposed) 
the bounds of Easter betwixt the fourteenth and the 
twentieth day of the moon, yet Wilfrid in the synod of 
Strenshal charge th them utterly to have rejected his cycle 
of nineteen years : from which therefore Cummianus draw- 
eth an argument against them, that " they d can never 
come to the true account of Easter, who observe the cycle 
of eighty-four years. 

To reduce the Irish unto conformity with the Church of 
Rome in this point, pope Ilonorius, the first of that name, 
directed his letters unto them, " Exhorting 6 them that 
they would not esteem their own paucity, seated in the 
utmost borders of the earth, more wise than the ancient 
or modern churches of Christ through the whole world; 
and that they would not celebrate another Easter con- 
trary to the paschal computations, and the synodal decrees 
of the bishops of the whole world;" and shortly after, the 
clergy of Rome (as we have said) upon the death of Seve- 
rinus, wrote other letters unto them to the same effect. 
Now where O'Sullevan avoucheth, that " the common 
custom used by the Church in celebrating the feast of 
the Lord's resurrection was always observed by the south- 
ern Irish, and now embraced also by the northern, toge- 
ther with the Picts and Britons (who received the faith 
from Irish doctors) when they had knowledge given them 
of the rite of the Church of Rome ;" in all this (according 
to his common wont) he speaketh never a true word. For 
neither did the southern Irish always observe the celebra- 



manse pontificcs ad perfectam calculi rationem sequantur. Aldelm. cpist. ad Ge- 
runtium regem et Domnonios : inter epistolas Bonifacii, num. 44. 

•' Bed. lib. 3. hist. cap. 3. et 25. vid. Dionysii Petavii notas in Epiphan. pag. 
194,195. 

'' Ad veram Paschac rationem nunquam pervenire eos, qui cyclinn lxxxiv. 
annorum observant. Cummian. epist. ad Segienum abbat. de disputatione lunse, 
MS. in bibliothec. Cottonian. 

e Exhortans, ne paucitatcm suam in extremis terra finibus constitutam, sa- 
picntiorcm antiquis sive modemis, quae per orbeni tcrrx crant, Christi Ecclesiis 
sestimarcnt : neve contra paschales computos, et decreta synodalium totius or- 
bis pontificum aliud Pascha celebraient. Bed. lib. 2. hist. cap. 19. 



33S OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IX. 

tion of Easter commonly received abroad : neither did the 
northern Irish, nor the Picts, nor the Britons, many years 
after this admonition given by the Church of Rome, admit 
that observation among them, to speak nothing of his 
folly in saying, that the Britons received the faith from 
the Irish : when the contrary is so well known, that the 
Irish rather received the same from the Britons f . 

That the common custom of celebrating the time of 
Easter was not always observed by the southern Irish, 
may appear by those words of Bede, in the third book of 
his history and the third chapter : " Porro gentes Scot- 
torum, quce in australibus Hiberniee insula? partibus mora- 
bantur, jamdudum ad admonitionem apostolieae sedis an- 
tistitis Pascha canonico ritu observare tlidicerunt." For 
if (as this place clearly proveth) " the nations of the 
Scots, that dwelt in the southern parts of Ireland, did 
learn to observe Easter after the canonical manner, upon 
the admonition of the bishop of Rome ;" it is evident, 
that before that admonition they did observe it after ano- 
ther manner. The word jamdudum, which Bede here 
useth, is taken among authors oftentimes in contrary 
senses : either to signify a great while since, or else, but 
lately, or erewhile. In the former sense it must be here 
taken, if it have relation to the time wherein Bede did write 
his book : and in the latter also it may be taken, if it be 
referred to the time whereof he treateth (which is the 
move likely opinion) namely to the coming of bishop 
Aidan into England, which fell out about half a year after 
that Honorius had sent his admonitory letters to the 
Irish ; who, as he was the first bishop of Rome we can 
read of, that admonished them to reform their rite of keep- 
ing the time of Easter: so that the Irish also much about 
the same time conformed themselves herein to the Roman 
usage, may thus be manifested. 

When bishop Aidan came into England from the island 
Hy, now called Y-Columkille, the s college of monks there 

f St. Patrick, and his followers. 
s Bed. lib. 3. hist. cap. 5. 



CHAP. IX. BY THE ANCIENT IRISH. o'o9 

was governed by Segenius, who in the inscription 1 ' of the 
epistle of the clergy of Rome sent unto the Irish, is called 
Segianus. Now there is yet extant in Sir Robert Cot- 
ton's worthy library, an epistle of Cummianus directed to 
this Segienus (for so is his name there written) abbot of 
Y-Columkille, wherein he plainly declareth, that the great 
cycle of five hundred and thirty-two years, and the Ro- 
man use of celebrating the time of Easter according to 
the same, was then newly brought in into this country. 
" For 1 the first year (saith he) wherein the cycle of 
DXXX1I. years began to be observed by our men, I 
received it not, but held my peace, daring neither to com- 
mend it nor to dispraise it." That year being past, he 
saith he consulted with his ancients, who were the suc- 
cessors of bishop Ailbcus, Qucranus Coloniensis, Bren- 
dinus, Nessanus and Lugidus ; who being gathered toge- 
ther in Campo-lene, concluded to celebrate Easter the 
year following together with the universal Church. " But k 
not long after (saith he) there arose up a certain whited 
wall, pretending to keep the tradition of the elders, which 
did not make both one, but divided them, and made void 
in part that which was promised : whom the Lord (as I 
hope) will smite, in whatsoever manner he pleaseth." 

To this argument, drawn from the tradition of the "elders, 
he maketh answer : that " they 1 did simply and faithfully 
observe that which they knew to be best in their days, 
without the fault of any contradiction or animosity, and 
did so recommend it to their posterity;" and opposeth 



>' Bed. lib. 2. cap. 10. 

1 Ego enim primo anno quo cyclus dxxxii. annorum a nostris celebrari orsus 
est ; non suscepi, sed silui, nee laudare nee vituperare ausus. Cummian. epist. 
ad Segienum. 

k Sed non post multum sun-exit quidam paries dealbatus, traditionem scnio- 
rum servare se simulans ; qui utraque non fecit unum sed divisit, et irritum ex 
parte fecit quod promissum est: quern Doniinus, utspero, percutiet quoquo modo 
voluerit. Ibid. 

1 Seniores vero, quos in velamine rcpulsionis habetis, quod optimum in diebus 
suis esse noverunt simpliciler et fideliter sine culpa contradictionis ullius ct ani- 
vnositatis observaverunt, ct suis posteris sic mandavcrunt. Ibid. 



340 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IX. 

thereunto " the m unanimous rule of the universal Catholic 
Church :" deeming this to be a very harsh conclusion, 
"Rome 11 erred), Jerusalem erreth, Alexandria erreth, Anti- 
och erreth, the whole world erreth ; the Scotish only and the 
Britons do alone hold the right;" but especially he urgeth 
the authority of the first of these patriarchal sees, which 
now (since the advancement thereof by the emperor Phocas) 
began to be admired by the inhabitants of the earth, " as 
the place which God had chosen ; whereunto, if greater 
causes did arise, recourse was to be had, according to the 
synodical decree, as unto the head of cities;" and there- 
fore he saith, that they sent some unto Rome, who re- 
turning back in the third year, informed them, that they 
met there with a Grecian, and an Hebrew, and a Scy- 
thian, and an Egyptian, in one lodging ; and that they 
all, and the whole world too, did keep their Easter at the 
same time, when the Irish were disjoined from them by 
the space of a whole month. " And p we have proved 
(saith Cummianus) that the virtue of God was in the 
relics of the holy martyrs, and the Scriptures which they 
brought with them. For we saw with our eyes, a maid 
altogether blind opening her eyes at these relics, and a 
man sick of the palsy walking, and many devils cast out." 
Thus far he. 

The northern Irish and the Albanian Scotish on the 
other side, made little reckoning of the authority, either of 
the bishop or of the Church of Rome. And therefore 
Bede, speaking of Oswy king of Northumberland, saith 
that " notwithstanding' 1 he was brought up by the 

m Universalis Ecclesiae Catholiese unanimem reguiam. Cummian. cpist. ad 
Segienum. 

n Roma errat, Hierosolyma errat, Alexandria errat, Antiochia errat, totus 
mundus errat : soli tantum Scoti et Brkones rectum sapiunt. Ibid. 

" This seemeth to have fallen out, either in the year 634. or 645. wherein 
Easter was solemnized at Rome the 24th day of April, and it appeareth by our 
annals, that Segenius was abbot of Y-Columkille from the year 624. until 652. 

P Vidimus oculis nostris puellam ccecam omnino ad has reliquias oculos ape- 
rientem, et paralyticum ambulantem, et multa dsemonia ejecta. Cummian. 

i Intellexerat enim veraciter Oswi, quamvis educatus a Scotis, quia Romaua 
esset Catholica et apqstolica Ecclesia. Bed. lib. 3. hist. cap. 29. 



CHAP. IX. BY THE ANCIENT IRISH. 341 

Scotish, yet he understood that the Roman was the Ca- 
tholic and apostolic Church (or that the Roman Church 
was Catholic and apostolic) ;" intimating thereby, that the 
Scotish, among whom he received his education, were of 
another mind. And long before that, Laurentius, Mellitus 
and Justus, who were sent into England by pope Gregory 
to assist Austin, in a letter which they sent unto the " Scots 
that did inhabit Ireland" (so Bede writeth) complained of 
the distaste given unto them by their countrymen, in this 
manner: " We r knew the Britons, we thought that the 
Scots were better than they. But we learned by bishop 
Daganus coming into this island, and abbot Columbanus 
coming into France, that the Scots did differ nothing 
from the Britons in their conversation. For Daganus the 
bishop coming unto us, would not take meat with us, no 
not so much as in the same lodging wherein we did eat." 

And as for miracles, we find them as rife among them 
that were opposite to the Roman tradition, as upon the 
other side. If you doubt it, read what Bede hath written 
of bishop Aidan (" who 8 of what merit he was, the inward 
judge hath taught, even by the tokens of miracles," saith 
he) and Adamnanus of the life of St. Colme or Columkille. 
Whereupon bishop Colman in the synod at Strenshal 
frame th this conclusion : " Is 1 it to be believed, that 
Colme our most reverend father, and his successors, men 
beloved of God, which observed Easter in the same 



r Sed cognoscentes Britones, Scotos meliores putavimus. Scotos vero per 
Daganum episcopum in hanc insulam, et Columbarium abbatem in Galliis veni- 
entem, nihil discrepare a Britonibus in eorum conversatione didicimns. Nam 
Daganus episcopus ad nos veniens, non solum cibum nobiscum, sed nee in eodem 
hospitio quo vescebamur, sumere voluit. Laurent, epist. apud Bed. lib. 2. 
cap. 4. 

s Qui cujus meriti fuerit, etiam miraculorum signis internus arbiter edocuit. 
Bed. lib. 3. hist. cap. 15. item 10, et 17. 

' Nunquid reverendissimum patrem nostrum Columbam, et successores ejus, 
viros Deo dilectos, qui eodem modo Pascha fecerunt, divinis paginis contraria 
sapuisse vel egisse credendum est ? cum plurimi fuerint in ei.s, quorum sancti- 
tati ccelesti signa et virtutem qua? fecerunt miracula, testimonium piacbuerunt : 
quos ut ipse sanctos esse non dubitans semper eorum vitam, mores ct disciplinam 
scquinon desi&to. Colman. apud Bed. lib. 3. hist. cap. 29. 



S¥Z OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IX. 

manner that we do, did hold or do that which was contrary 
to the holy Scriptures? seeing there were very many among 
them, to whose heavenly holiness the signs and miracles 
which they did, bare testimony : whom nothing doubting 
to be saints, I desist not to follow evermore their life, 
manners, and discipline." What Wilfrid replied to this, 
may be seen in Bede: that which I much wonder at, 
among the many wonderful things related of St. Colme by 
Adamnanus, is this : that where he saith, that this saint 
during the time of his abode in the abbey of Clone (now 
called Clonmacnosh) did " by 11 the revelation of the Holy 
Ghost prophesy of that discord, which after many days 
arose among the Churches of Scotland (or Ireland) for 
the diversity of the feast of Easter." Yet he telleth us 
not, that the Holy Ghost revealed unto him, that he him- 
self (whose example animated his followers to stand more 
stiffly herein against the Roman rite) was in the wrong, 
and ought to conform his judgment to the tradition of the 
Churches abroad, as if the Holy Ghost did not much care 
whether of both sides should carry the matter away in 
this controversy ; for which (if you please) you shall hear 
a very pretty tale out of an old legend, concerning this 
same discord whereof St. Colme is said to have prophe- 
sied. 

ft Upon w a certain time (saith my author) there was a 
great council of the people of Ireland in the White field : 
among whom there was contention about the order of 
Easter. For Lasreanus, the abbot of the monastery of 
Leighlin, unto whom there were subject a thousand and 
five hundred monks, defended the new order that lately 
came from Rome, but others defended the old. This Las- 
reanus or Lazerianus is the man, who in other legends 

u Revelante Spiritu Sancto prophetavit de ilia quae post dies multos ob diversita- 
tem Paschalis festi orta est inter Scotia? Ecclesias discordia. Adamnan. vit. 
Columb. lib. 1. cap. 3. 

vv Quodam tempore erat magnum concilium populorum Hiberniae in campo al- 
bo : inter quos erat contentio circa ordinem Paschae. Lasreanus enim abbas mo- 
nasterii Leighlinne, cui suberant mille quingenti monachi, novum ordinem de- 
fcndebat qui nuper dc Roma venit : alii vero veterem defendebant. Vit. S. 
Manna abbatis MS. 



CHAP. IX. BY THE ANCIENT IRISH. 343 

(of no other credit than this we now have in hand) is report- 
ed to have been the bishop of Rome's legate in Ireland, and 
is commonly accounted to have been the first bishop of the 
Church of Leighlin. His principal antagonist at this meeting- 
was one Munna, founder of the monastery which from him 
was called Teach-munna, that is, the house of Munna (in the 
bishoprick of Meath,) who would needs bring this ques- 
tion to the same kind of trial here that Austin the monk 
is said to have done in England'. In defence of the 
Roman order, Bede telleth us that Austin made this mo- 
tion to the British bishops, for a final conclusion of the 
business. " Let x us beseech God, which maketh men to 
dwell of one mind together in their father's house ; that 
he will vouchsafe by some heavenly signs to make known 
unto us, what tradition is to be followed, and by what way 
we may hasten to the entry of his kingdom. Let some sick 
man be brought hither, and by whose prayers he shall be 
cured ; let his faith and working be believed to be accept- 
able unto God, and to be followed by all men." 

Now Munna, who stood in defence of the order for- 
merly used by the British and Irish, maketh a more 
liberal proffer in this kind, and leaveth Lasreanus to his 
choice. " Let y us dispute briefly (saith he) but in the 
name of God let us give judgment. Three things are 
given to thy choice, Lasreanus. Two books shall be cast 
into the fire, a book of the old order and of the new ; that 
we may see whether of them both shall be freed from the 
fire. Or let two monks, one of mine and another of thine, be 



x Obsecremus Deum, qui habitare fecit unanimes, in domo patris sui, ut ipse 
nobis insinuare ccelestibus signis dignetur, quae sequenda traditio, quibus sit viis 
ad ingressum rcgni illius properandum. Adducatur aliquis seger ; et per 
cujus pieces fuerit curatus, bujus fides et operatic. Deo devota atque omnibus se- 
quenda credatur. Bed. lib. 2. hist. cap. 2. 

y Breviter disputemus : sed in nomine Domini agamus judicium. Ties op- 
tiones dantur tibi, Lasreane. Duo libri in ignem mittcntur, liber veteris ordinis 
et novi ; ut videamus, quis eorum de igne liberabitur. Vel duo monacbi, unus 
meus alter tuus, in unam domum recludantur, et doinits comburatiir : et videbi- 
mus, quis ex eis evadat intactus igne. Aut camus ad sepulcbrum mortui justi 
monachi, et resuscitemus eum j ct indicct nobis, quo ordine debemus hoc anno 
Pascha celebrare. Vit. S. Munnce. 



344 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IX. 

shut up into one house : and let the house be burnt, and 
we shall see which of them will escape untouched of the 
fire. Or let us go unto the grave of a just monk that is 
dead, and raise him up again, and let him tell us, after 
what order we ought to celebrate Easter this year." But 
Lasreanus being wiser than so, refused to put so great a 
matter to that hazard, and therefore returned this grave 
answer unto Munna, if all be true that is in the legend, 
" We z will not go unto thy judgment, because we know 
that, for the greatness of thy labour and holiness, if thou 
shouldest bid that mount Marge should be changed into 
the place of the White field, and the White field into the 
place of mount Marge, God would presently do this for 
thy sake." So prodigal do some make God to be of mira- 
cles, and in a manner careless how they should fall ; as if 
in the dispensing of them, he did respect the gracing of 
persons rather than of causes. 

In what year this council of the White field was held, 
is not certainly known : nor yet whether St. Munna be 
that whited wall, of whom we heard Cummianus com- 
plain. The synod of Strenshal (before mentioned) was 
assembled long after, at Whitby (called by the Saxons 
Streanesheale) in Yorkshire, the year 8 of our Lord 
DCLXIV. for the decision of the same question. Con- 
cerning which, in the life of Wilfrid, (written by one /Eddi 
an acquaintance of his, surnamed Stephen, at the com- 
mandment of Acca, who in the time of Bede was bishop 
of Hangustald or Hexham, in Northumberland) we read 
thus : " Upon b a certain time in the days of Colman, metro- 



z Non ibimus ad judicium tuum, quoniam scimus quod, pro magnitudine la- 
boris tui et sanctitatis, si diceres ut mons Marge commutaretur in locum Campi 
albi et Campus albus in locum montis Marge ; hoc propter te Deus statim face- 
ret. Vit. S. Munnae. 

a Bed. lib. 3. hist. cap. 26. 

h Quodam tempore in diebus Colmanni Eboracae civitatis episcopi metropoli- 
tani, regnantibus Oswi et Alhfrido filio ejus, abbates et presbyteri omnesque ec- 
clesiastical disciplinae gradus simul in unura convenientes, in ccenobio qua; Strc- 
aneshel dicitur ; pracsente sanctimoniale matre piissima Hilde, praesentibus quo- 
que regibus et duobusColmanno et jEgilberhto episcopis, de Paschali ratione con- 
quirebant, quid esset rectissimum, utrum more Britonum et Stotorum omnisque 



CHAP. IX. BY THE ANCIENT IRISH. 345 

politan bishop of the city of York, Oswi and Alfred his son 
being kings, the abbots and priests, and all the degrees of ec- 
clesiastical orders meeting together at the monastery which 
is called Streaneshel, in the presence of Hilde the most 
godly mother of that abbey, in presence also of the kings 
and the two bishops, Colman and /Egelberht, inquiry was 
made touching the observation of Easter, what was most 
right to be held : whether Easter should be kept according 
to the custom of the Britons and the Scots, and all the 
northern part, upon the Lord's day that came from the 

XIV. day of the moon until the XX. or whether it were 
better that Easter Sunday should be celebrated from the 

XV. day of the moon until the XXI. after the manner of 
the see apostolic. Time was given unto bishop Colman 
in the first place, as it was fit, to deliver his reason in the 
audience of all. Who with an undaunted mind made his 
answer, and said : Our fathers and their predecessors, 
who were manifestly inspired by the holy Ghost, as Co- 
lumkille was, did ordain that Easter should be celebrated 
upon the Lord's day that fell upon the XIV. moon ; fol- 
lowing the example of John the apostle and evangelist, 
who leaned upon the breast of our Lord at his last supper, 
and was called the lover of the Lord. He celebrated 
Easter upon the XIV. day of the moon : and we with the 
same confidence celebrate the same, as his disciples Poly- 
carpus and others did; neither dare we for our parts, 
neither will we change this." 



Aquilonalis partis a xiv. luna Dominica die veniente usque ad XXII. (leg. xx.) 
Pascha agendum ; an melius sitratione sedis apostolicae, a xv. luna usque xxi. 
Paschalem Dominicam celebrandam. Tempus datum est Colmanno episcopo 
primum, ut dignum erat, audientibus cunctis reddere rationem. Ille autem in- 
trepida mente respondens, dixit. Patres nostri et antecessores eorum manifesto 
Spiritu sancto inspirati, ut erat Columcille, xiv. luna die Dominica Pascha ce- 
lebrandum sanxerunt : exemplum tenentes Johannis apostoli et evangelista?, 
qui supra pectus Domini in Coena recubuit, et amator Domini dicebatur. Ille 
xiv. luna Pascha celebravit ; et nos, sicut discipuli ejus Polycarpus et alii, ce- 
lebramus : nee hoc audemus pro patribus (fort, partibus) nostris, nee volurmis 
mutare. Stephanus presbyter (qui et vEddi, apud Bedam, lib. 4. hist. cap. 2.) 
in vita Wilfrid, cap. 10. MS. in bibliotheca Sarisburiensis Ecclesix, et D. Itoberti 
Cottoni. 



346 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. IX. 

Bede relateth his speech thus : " This c Easter which I 
used to observe, I received from my elders, who did send 
me bishop hither, which all our fathers, men beloved of 
God, are known to have celebrated after the same manner. 
Which that it may not seem unto any to be contemned 
and rejected, it is the same which the blessed evangelist 
John, the disciple specially beloved by our Lord, with all 
the Churches which he did oversee, is read to have cele- 
brated." Fridegodus, who wrote the life of Wilfrid at the 
command of Odo archbishop of Canterbury, expresseth 
the same verse, after this manner. 

Nos d seriem patriam, non frivola scripta tenemus, 
Discipulo eusebii r Polycarpo dante Johannis. 
I lie etenim bis septenae sub tempore Phoebse 
Sanctum praefixit nobis fore Pascha colendum, 
Atque nefas dixit, si quis contraria sentit. 

On the contrary side Wilfrid objected unto Column and 
his clerks of Ireland, that they with their complices, the 
Picts and the Britons, " out f of the two utmost isles, and 
those not whole neither, did with a foolish labour fight 
against the whole world." " And g if that Columb of yours 
(saith he) yea and ours also if he were Christ's, was holy 
and powerful in virtues, could he be preferred before the 
most blessed prince of the apostles ? unto whom the Lord 
said : Thou art Peter, and upon this rock will I build my 
Church, and the gates of hell shall not prevail against it ; 

c Pascha hoc quod agere soleo, a majoribus meis accepi, qui me hue episcopum 
miserunt ; quod omnes patres nostri viri Deo dilecti eodein modo celebrasse nos- 
cuntur. Quod ne cui contemnendum et reprobandum esse videatur : ipsum est 
quod beatus Johannes evangelista, discipulus specialiter Domino dilectus, cum 
omnibus quibus prseerat Ecclesiis, celebrasse legitur. Colman. apud Bedam, lib. 
3. hist. cap. 25. 

'' Fridegod. vit. Wilfrid. MS. in bibliothec. Cottonian. 

e i. e. Sancti vel Beati. 

f Cum quibus de duabus ultimis oceani insulis, his non totis, contra totum or- 
bem stulto lubore pugnant. Wilfrid, apud Bed. lib. 3. cap. 25. 

s Et si sanctus erat aut potens virtutibus ille Columba vester, imo et noster si 
Christi erat : nura prseferri potuit beatissimo apostolorum principi ? cui Dominus 
ait: Tu es Petrus, et super hanc petram sedificabo Ecclesiam meam, et portae 
inferi non praevalebunt adversus earn ; Et tibi dabo claves regni ccelorum. Ibid. 



CHAP. IX. BY THE ANCIENT IRISH. 347 

and I will give unto thee the keys of the kingdom of 
heaven." Which last words wrought much upon the 
simplicity of king Oswy ; who feared, that when he should 
" come h to the doors of the kingdom of heaven, there 
would be none to open, if he were displeased who was 
proved to keep the keys ;" but prevailed nothing with 
bishop Colinan, who " for 1 the fear of his country," as 
Stephen in the life of Wilfrid writeth, " condemned the 
tonsure and the observation of Easter used by the Ro- 
mans :" and " taking k with him such as would follow him, 
that is to say, such as would not receive the Catholic 
Easter and the tonsure of the crown (for of that also there 
was then no small question) returned back again into 
Scotland." 



h Ne forte me adveniente ad fores regni ccelorum, non sit qui reseret, averso 
illo qui claves tenere probatur. Wilfrid, apud Bed. lib. 3. cap. 35. 

' Tonsuram et Paschse rationem propter timoreni patriae suae contempsit. 
Stcph. presbyter, in vit. Wilfrid, cap. 10. 

k Colraan videns spretam suam doctrinam, sectamque esse despectani ; as- 
sumptis his qui se sequi voluerunt, id est, qui Pascha Catholicum et tonsuram 
corome (nam et de hoc quaestio non minima erat) recipere nolebant, in Scotiam 
regressus est. Bed. lib. 3. hist. cap. 26. vide etiam lib. 4. cap. 4. 



348 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP, X. 



CHAP. X. 



Of the height that the opp6sition betwixt the Roman party and that of the 
British and Scotish grew unto ; and the abatement thereof in time : and how 
the doctors of the Scotish and Irish side have been ever accounted most emi- 
nent men in the Catholic Church, notwithstanding their disunion from the 
bishop of Rome. 

In Colman's room Wilfrid was chosen archbishop of 
York, who had learned at Rome from archbishop Boni- 
face " the a course of Easter, which the schismaticks of 
Britain and Ireland did not know" (so go the words of 
Stephen, the ancient writer of his life :) and afterwards 
did brag, " that b he was the first which did reach the true 
Easter in Northumberland (having cast out the Scots) 
which did ordain the ecclesiastical songs to be parted on 
sides, and which did command St. Benet's rule to 
be observed by monks." But when he was named to the 
archbishoprick, he c refused it at the first, as William of 
Malmesbury relateth, " lest he should receive his conse- 
cration from the Scotish bishops, or from such as the 
Scots had ordained, whose communion the apostolic see 
had rejected." The speech which he used to this purpose 
unto the kings that had chosen him, is thus laid down by 

a Paschalem rationem, quam schismatic] Britannise et Hibernia? non cognove- 
runt ; et alias multas ecclesiastic* disciplinse regulas Bonifacius archidiaconus 
quasi proprio filio suo diligenter dictavit. Steph. presb. vit. Wilfrid, cap. 5. See 
also Bede, lib. 5. cap. 20. 

b Se primum fuissc, qui verum Pascha in Northanimbria Scotis electis docu- 
crit, qui cantus ecclesiasticos antiphonatim instituerit, qui sanctissimi benedicti 
regulam a monachis obsei vari jusserit. Gulielm. Malmesbur. lib. 3. de gest. 
Pontific. Angl. 

c Sed perstitit ille negare ; ne ab episcopis Scotis, vel ab iis quos Scoti ordina- 
verant, consecrationem susciperet, quorum communionem sedes aspernaretur 
apostolica. Id. ibid. 



CHAP. X. BY THE ANCIENT IRISH. 349 

Stephen the writer of his life : " O d my honourable lords 
the kings, it is necessary for us by all means providently 
to consider, how with your election I may, by the help of 
God, come to the degree of a bishop, without the accusa- 
tion of Catholic men. For there be many bishops here in 
Britain, none of whom it is my part to accuse, ordained 
within these fourteen years by the Britons and Scots, 
whom neither the see apostolic hath received into her 
communion, nor yet such as consent with the schismatics. 
And therefore in my humility I request of you, that you 
would send me with your warrant beyond the sea, into the 
country of France, where many Catholic bishops are to be 
had, that without any controversy of the apostolic see I 
may be counted meet, though unworthy, to receive the 
degree of a bishop." 

While Wilfrid e protracted time beyond the seas, king 
Oswy led by the advice of the Quartadecimans (so they 
injuriously nicknamed the British and Irish, that did cele- 
brate Easter from the fourteenth to the twentieth day of 
the moon) appointed " a f most religious servant of God 
and an admirable doctor that came from Ireland," named 
Ceadda, to be ordained bishop of York in his room. 

Constituunt etenim perverso canone Ceaddam, 
Moribus acclinem, doclrinse robore fortem, 

d O Domini venerabiles reges ; omnibus niodis nobis necessarium est provide 
considerare, quomodo cum electione vestra, sine accusatione catholicorum viro- 
rum, ad gradum episcopalem cum Dei adjutorio venire valeam. Sunt enim hie 
in Britannia multi episcopi, quorum nullum meum est accusare, quamvis veraci- 
ter sciam, quod aut quatuordecim anni sunt, ut Britones et Scoti ab illis sunt ordi- 
nati, quos nee apostolica sedes in communionem recepit, neque eos qui schisma- 
ticis consentiunt. Et ideo in mea humilitate a vobis posco, ut me mittatis cum 
vestro praesidio trans mare ad Galliarum regionem, ubi catholici episcopi multi 
habentur : ut sine controversia apostolicae sedis, licet indignus, gradum episcopa- 
lem merear accipere. Steph. Presb. vit. Wilfrid, cap. 12. 

e Quo ultra mare moras nectente, Oswius rex, praeventusconsiliis Quartadeci- 
manorimV(qui vocabantur ita, quia Pascha in quartadecima luna cum Judaeis ce- 
lebrabant) Ceddam virum sanctissimum, tamen contra regulas, intrusit tribunal! 
Eboracensi. Gulielm. Malmesb. lib. 3. de gest. Pontif. Angl. 

f Ordinantes servum Dei religiosissimum et admirabilem doctorem, de Hiber- 
nia insula venientem nomine Cceodda, adhuc eo ignorante, in sedem episcopalem 
Euroicae civitatis indocte contra canones constituerunt. Steph. presb. vit. Wil- 
frid, cap. 14. 

VOL. IV. A A 



350 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. X. 

Praesulis eximii servare cubilia : sicque 
Audacter vivo sponsam rapuere marito, 

saith Fridegodus. This Ceadda, being the scholar of 
bishop Aidan, was far otherwise affected to the British 
and Irish than Wilfrid was, and therefore was content to 
receive his ordination from Wini g bishop of the West 
Saxons, and two other British bishops that were of the 
quartadeciman party. For at that time, as Bede noteth, 
" there was not in all Britain any bishop canonically or- 
dained (that is to say, by such as were of the communion 
of the Church of Rome) except that Wini only. 

But shortly after, the opposition betwixt these two sides 
grew to be so great, that our Cuthbert (bishop of Landis- 
farne) upon his death-bed required his followers, that they 
should " hold 1 ' no communion with them which did swerve 
from the unity of the Catholic peace, either by not cele- 
brating Easter in his due time, or by living perversely :" 
and that they should rather take up his bones and remove 
their place of habitation, than any way condescend " to 
submit their necks unto the yoke of schismatics." For the 
further maintaining of which breach also, there were cer- 
tain decrees made both by the Romans and by the Saxons 
that were guided by their institution. One of the instruc- 
tions that the Romans gave them, was this : " You 1 must 
beware that the causes be not referred to other provinces 
or churches, which use another manner and another reli- 
gion : whether to the Jews, which do serve the shadow of 



s Ab illo est consecratus antistes, assumptis in societatem ordinationis duobus 
de Britonum gente episcopis, qui Dominicum Paschae diem secus morem canoni- 
cum a xiv. usque ad xxi. lunam celebrant. Non enim erat tunc ullus, excepto 
illo Wini, in tota Britannia canonice ordinatus episcopus. Bed. lib. 3. hist, 
cap. 28. 

n Cum illis autem qui ab unitate catholicae pacis, vel Pascha non suo tempore 
celebrando, vel perverse vivendo aberrant, vobis sit nulla communio, &c. Id. in 
vit. Cuthbert. cap. 39. 

1 Institutio dicit Rom. Cavendum est ne ad alias provincias aut ecclesias refe- 
rantur causae, quae alio more et alia religione utantur : sive ad Judaeos, qui um- 
brae legis magis quam veritati deserviunt ; aut Britones, qui omnibus contrarii 
sunt, et a Romano more et ab unitate Ecclesiae se absciderunt ; aut haereticos, 
quamvissint in ecclesiasticis causis docti, et studiosi fuerint. Ex Codice cano- 
num Cottoniano, titulorum 66. 



CHAP. X. BY THE ANCIENT IRISH. 351 

the law rather than the truth, or to the Britons, who are 
contrary unto all men, and have cut themselves off from 
the Roman manner, and the unity of the Church, or to 
heretics, although they should be learned in ecclesiastical 
causes, and well studied." And among the decrees made 
by some of the Saxon bishops (which were to be seen in 
the library of Sir Thomas Knevet in Norfolk, and are 
still, I suppose, preserved there by his heir) this is laid 
down for one : " Such k as have received ordination from 
the bishops of the Scots or the Britons, who in the matter 
of Easter and tonsure are not united unto the Catholic 
Church, let them be again by imposition of hands con- 
firmed by a Catholic bishop. In like manner also let the 
churches that have been ordered by those bishops be 
sprinkled with exorcised water, and confirmed with some 
service. We have no licence also to give unto them 
chrism or the eucharist when they require it, unless they 
do first profess, that they will remain with us in the unity 
of the Church. And such likewise as either of their na- 
tion, or of any other, shall doubt of their baptism, let them 
be baptized." Thus did they. 

On the other side, how averse the British and the Irish 
were from having any communion with those of the Roman 
party, the complaint 1 of Laurentius, Mellitus, and Justus 
before specified, doth sufficiently manifest. And the an- 
swer is well known, which " the" 1 seven British bishops, and 
many other most learned men" of the same nation, did 

k Qui ordinati sunt a Scotoruin vel Britanorum episcopis, qui in Pascha vel 
tonsura Catholicae non sunt adunati Ecclesiae; iterum a Catholico episcopo ma- 
nus impositione confirmentur. Similiter et Ecclesiae quae ab illis episcopis ordi- 
nantur, aqua exorcizata aspergantur, et aliqua collectione confirmentur. Licen- 
tiam quoque non habemus eis poscentibus Chrismam vel eucharistiam dare, ni 
ante confessi fuerint velle se nobiscum esse in unitate Ecclesiae. Et qui ex rio- 
rum similiter gente, vel quacunque, de baptismo suo dubitaverint, baptizentur. 
Decret. Pontific. MS. cap. 9. De communicatione Scotorum et Britonum, qui 
in Pascha et tonsura catholici non sunt. 

1 Bed. lib. 2. hist. cap. 4. 

m Septem Britonum episcopi, et plures viri doctissimi, maxime de nobilissimo 
eorum monasterio, quod vocatur lingua Anglorum Bancornaburg, cui Dinoot 
abbas praefuisse narrsttur. Bed. lib. 2. hist. cap. 2. 

aa2 



352 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. X. 

return unto the propositions made unto them by Austin 
the monk, who was sent unto their parts with authority 
from Rome, that " they" would perform none of them, 
nor at all admit him for their archbishop." The Welsh 
chroniclers do further relate, that Dinot the abbot of 
Bangor produced diverse arguments at that time, to shew 
that they did owe him no subjection : and this among 
others : " We° are under the government of the bishop of 
Kaer-leon upon Usk, who under God is to oversee us, 
and cause us to keep the way spiritual ;" and Gotcelinus 
Bertinianus in the life of Austin, that for the " authority 11 
of their ceremonies they did allege, that they were not 
only delivered unto them by St. Eleutherius the pope 
their first instructor at the first infancy almost of the 
Church, but also hitherto observed by their holy fathers 
who were the friends of God and followers of the apos- 
tles :" and therefore " they ought not to change them for 
any new dogmatists." But above all others, the British 
priests that dwelt in west Wales abhorred the communion 
of these new dogmatists above all measure, as Aldhelm 
abbot of Malmesbury declareth at large in his epistle sent 
to Geruntius king of Cornwall ; where among many other 
particulars he sheweth, that if q any of the Catholics (for so 
he calleth those of his own side) did go to dwell among 
them ; " they would not vouchsafe to admit them unto 
their company and society, before they first put them to 



n Illi nihil horum se facturos, neque ilium pro archiepiscopo habituros esse 
respondebant. Bed. hist. lib. 2. cap. 2. Tarn ipsum quam ejus statuta, statim 
reversi spreverunt : nee ipsum pro archiepiscopo se habituros publice proclama- 
bant. Girald. Cambrens. Itinerar. Cambria, lib. 2. cap. 1. 

° In a Welsh manuscript, sometime belonging unto P. Mostein Gentleman. 

P Auctorizabant suas ceremonias non solum a sancto Eleutherio papa primo 
institutore suo ab ipsa pene infantia Ecclesiae dicatas, verum a Sanctis patribus 
suis Dei amicis et apostolorum sequacibus hactenus observatas ; quas non debe- 
rent mutare propter novos dogmatistas. Gotcelin. monachus, in vita Augustini, 
cap. 32. MS. in bibliotheca Cottoniana. 

t Si quilibet de nostris, id est, Catholicis ad eos habitandi gratia perrexerint ; 
non prius ad consortium sodalitatis suae adsciscere dignantur, quam quadragintadi- 
erum spatia in pcenitendo peragere compellantur. Aldhelm. epist. ad Domno- 



CHAP. X. BY THE ANCIENT IRISH. 353 

forty days' penance." Yea, " even 1 to this day," saith 
Bede, who wrote his history in the year DCCXXXI. " it 
is the manner of the Britons to hold the faith and the 
religion of the English in no account at all, nor to com- 
municate with them in any thing more than with pagans." 
Whereunto those verses of Taliessyn, honoured by the 
Britons with the title of Ben Beirdh, that is, the chief of 
the bards or wisemen, may be added, which shew, that he 
wrote after the coming of Austin into England, and not 
fifty or sixty years before, as others have imagined. 

GwaeV offeiriad byd 
Nys engreifftia gwyd 

Ac ny phregetha : . > 

Gwae ny cheidw ey gail 
Ac ef yn vigail, 

Ac nys areilia : 
Gwae ny cheidw ey dheuaid- 
Rliac bleidhie, Rhufeniaid 

A'iffon gnwppa. 

Wo be to that priest yborn, 

That will not cleanly weed his corn 

And preach his charge among : 
Wo be to that shepherd (I say) 
That will not watch his fold alway, 

As to his office doth belong : 
Wo be to him that doth not keep 
From Romish wolves his sheep 

With staff and weapon strong. 

As also those others of Mantuan, which shew that some 
took the boldness to tax the Romans of folly, impudence, 
and stolidity, for standing so much upon matters of hu- 
man institution, that for the not admitting of them they 
would break the peace there, where the law of God and 
the doctrine first delivered by Christ and his apostles was 
safely kept and maintained. 



r Quippe cum usque hodie moris sit Britonum, fidem religionemque Anglbrum 
pro nihilo habere, neque in aliquo eis magis communicare quam paganis. Bed. 
lib. 2. hist. cap. 20. 

s Chronicle of Wales, pag. 254. 



354 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. X. 

Adde 1 quod et patres ausi taxare Latinos ; 
Causabantur eos stulte, imprudenter, et aequo 
Durius, ad ritum Romse voluisse Britannos 
Cogere, et antiquum tarn prsecipitanter amorem 
Tam stolido temerasse ausu. Concedere Roma 
Debuit, aiebant, potius quam rumpere pacem 
Humani quae juris erant; modo salva maneret 
Lex divina, fides, Christi doctrina, Senatus 
Quam primus tulit ore suo ; quia tradita ab ipso 
Christo erat, humanse doctore et lumine vitas. 

By all that hath been said, the vanity of O'Sullevan may 
be seen, who feigneth the northern Irish, together with 
the Picts and the Britons, to have been so obsequious 
unto the bishop of Rome, that they reformed the celebra- 
tion of Easter by them formerly used, as soon as they 
understood what the rite of the Roman Church was. 
Whereas it is known, that after the declaration thereof 
made by pope Honorius and the clergy of Rome, the nor- 
thern Irish were nothing moved therewith, but continued 
still their own tradition. And therefore Bede findeth no 
other excuse for bishop Aidan herein, but that " either" 
he was ignorant of the canonical time, or ifheknewit, that 
he was so overcome with the authority of his own nation, 
that he did not follow it," that he did it ",after w the manner 
of his own nation;" and that " he x could not keep Easter 
contrary to the custom of them which had sent him." His 
successor Finan y contended more fiercely in the business 
with Ronan his countryman, and declared himself an open 
adversary to the Roman rite. Colman that succeeded 
him, did tread just in his steps : so far, that being put 
down in the synod of Streansheal, yet for fear of his coun- 
try (as before we have heard out of Stephen, the writer of 



1 Baptist. Mantuan. Fastor, lib. 1. 

" Quod autem Pasclia non suo tempore observabat, vel canonicum ejus tempus 
ignorans, vel suae gentis auctoritate, ne agnitum sequeretur, devictus ; non ap- 
probo nee laudo. Bed. lib. 3. hist. cap. 17. 

w More suae gentis. Ibid. cap. 3. 

x Pascha contra morem eorum qui ipsum miserant, facere non potuit. Ibid, 
cap. 25. 

y Id. ibid. 



CHAP. X. BY THE ANCIENT IRISH. 355 

the life of Wilfrid) he refused to conform himself, and 
chose rather to forego his bishoprick than to submit him- 
self unto the Roman laws. 

Colnianusque suas inglorius abjicit arces, 
Malens Ausonias vietus dissolvere leges : 

saitli Fridegodus. Neither did he go away alone, but 
took 2 with him all his countrymen that he had gathered 
together in Lindisfarne or Holy Island : the Scotish monks 
also that were at Rippon, in Yorkshire, making 3 choice 
rather to quit their place, than to admit the observation 
of Easter and the rest of the rites according to the custom 
of the Church of Rome. And so did the matter rest 
among the Irish about forty years after that, until their 
own countryman Adamnanus b persuaded most of them to 
yield to the custom received herein by all the churches 
abroad. 

The Picts did the like not long after under king Naitan, 
who " by c his regal authority commanded Easter to be 
observed throughout all his provinces according to the 
cycle of nineteen years (abolishing the erroneous period 
of eighty-four years which before they used) and caused 
all priests and monks to be shorn crown-wise," after the 
Roman manner. The monks also of the island of Hy or 
Y-Columkille, by d the persuasion of Ecgbert, an English 
priest, that had been bred in Ireland, in the year of our 
Lord DCCXVI. forsook the observation of Easter and 
the tonsure which they had received from Columkilie a 



z Colmanus qui de Scotia erat episcopus, relinquens Britanniam, tulit secum 
omnes quos in Lindisfarnorum insula congregaverat Scotos. Bede lib. 4. cap. 4. 

a Optione data, maluerunt loco cedere, quam Pascha catholicum, rzcU'iosquc 
ritus canonicos juxta Romanae et apostolicae ectiesiae consuetudinem recipere. Id. 
lib. 5. cap. 20. sec also lib. 3. cap. 25. where Humpum is misprinted for Hripuni. 

b Ibid. cap. 16. et 22. 

c Nee mora, qua; dixcrat, regia autoritate perfecit. Statim namquc jussu 
publico mittebantur ad transcribendum, discendum, observandum per universas 
Pictorum provincias circuli Paschae decennovennales ; oblitcratis per omnia er- 
roneis octoginta et quatuor annorum circulis. Attondebantur omncs in coronam 
ministri altaris ac monachi. &c. [bid. cap. 22. 

<l Id. lib. 3. cap. 4. et lib. 5. cap. 23. 



'356 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. X. 

hundred and fifty years before, and followed the Roman 
rite, about eighty years after the time of pope Honorius, 
and the sending of bishop Aidan from thence into Eng- 
land. The Britons in the time of Bede e retained still 
their old usage, until Elbodus f (who was the chief bishop 
of north Wales, and died in the year of our Lord 
DCCCIX. as Caradoc of Lhancarvan recordeth) brought 
in the Roman observation of Easter, which is the cause, 
why his g disciple Nennius, designeth the time wherein he 
wrote his history, by the character of the nineteen 11 years' 
cycle, and not of the other of eighty-four. But howso- 
ever north Wales did ; it is very probable that west 
Wales (which of all other parts was most eagerly 
bent against the traditions of the Roman Church) stood 
out yet longer. For we find in the Greek writers of 
the life of Chrysostom, that certain clergymen which 
dwelt in the isles of the ocean, repaired from the utmost 
borders of the habitable world unto Constantinople, in 
the days of Methodius (who was patriarch there, from 
the year DCCCXLII. to theyearDCCCXLVII.)to inquire 
of " certain 1 ecclesiastical traditions, and the perfect and 
exact computation of Easter." Whereby it appeareth, that 
these questions were kept still a foot in these islands ; and 
that the resolution of the bishop of Constantinople was 
sought for from hence, as well as the determination of the bi- 
shop of Rome, who is now made the only oracle of the 
world. 

Neither is it here to be omitted, that whatsoever broils 
did pass betwixt our Irish that were not subject to the see 

e Bed. lib. 5. cap. 23. et 24. 

f See the Chronicle of Wales, pag. 17, 18. and Humfr. Lhuyd. fragment. Bri- 
tan. descript. fol. 55. b. 

s Ego Nennius sancti Elbodi discipulus, aliqua excerpta scribere citravi. 
Nenn. MS. in publica Cantabrig. academ. bibliotheca, ubi alia exemplaria ha- 
bent : Ego Nennius (vel Ninnius) Elvodugi discipulus. 

11 Ab adventu Patricii in jam dictam insulam (Hiberniam sc.) usque ad cy- 
clum decennovennalem in quo sumus, 22. sunt cycli, id est, 421. et sunt duo 
anni in Ogdoade usque in hunc annum. Id. 

' "EvtKct Tiv&v tKKki]<fia<STucwv 7rapaS6anov, rtXtiac, rk rov 7racxaX('ot,' 
Kai aicpifiovs (caraXr/^twf. Tom. S. Chrysost. edit. Henr. Savil. pag. 321. 6. 
et in Notis, col. 966. 5. 



CHAP. X. BY THE ANCIENT IRISH. 357 

of Rome, and those others that were of the Roman com- 
munion : in the succeeding ages, they of the one side were 
esteemed to be saints, as well as they of the other ; Aidan 
for example and Finan, who were counted ringleaders of 
the quartadeciman party, as well as Wilfrid and Cuthbert, 
who were so violent against it. Yet now-a-days men are 
made to believe, that out of the communion of the Church 
of Rome nothing but hell can be looked for ; and that 
subjection to the bishop of Rome, as to the visible head of 
the universal Church, is required as a matter necessary to 
salvation. Which if it may go current for good divinity, 
the case is like to go hard, not only with the twelve k hun- 
dred British monks of Bangor, who were martyred in one 
day by Edelfrid king of Northumberland (whom our an- 
nals style by the name of the 1 saints), but also with St. 
Aidan and St. Finan, who deserve to be honoured by the 
English nation with as venerable a remembrance, as (I do 
not say, Wilfrid and Cuthbert, but) Austin the monk and 
his followers. For by the ministry of Aidan 111 was the 
kingdom of Northumberland recovered from paganism: 
whereunto belonged then, beside the shire of Northum- 
berland and the lands beyond it unto Edenborrow, Frith, 
Cumberland also, and Westmoreland, Lancashire, York- 
shire, and the bishoprick of Durham : and by the means 
of Finan", not only the kingdom of the East-Saxons, 
which contained Essex, Middlesex, and half of Hertford- 
shire, regained, but also the large kingdom of Mercia 
converted first unto Christianity : which comprehended 
under it, Gloucestershire, Herefordshire, Worcestershire, 
Warwickshire, Leicestershire, Rutlandshire, Northamp- 
tonshire, Lincolnshire, Huntingtonshire, Bedfordshire, 
Buckinghamshire, Oxfordshire, Staffordshire, Derbyshire, 
Shropshire, Nottinghamshire, Cheshire, and the other 
half of Hertfordshire. 



k Bed. lib. 2. hist. cap. 2. 

1 Ann. Dom. 612. (vel. 613.) Bcllum Cairelegion, ubi sancti occisi sunt. An- 
nal. Ulton. MS. 

m Bed. lib. 3. hist. cap. 3. et 6. 
» Ibid. cap. 21, 22, 24. 



35S OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. X. 

The Seotish that professed no subjection to the Church 
of Rome, were they that sent preachers for the conversion 
of these countries, and ordained bishops to govern them; 
namely, Aidan , Finan and Colman successively for the 
kingdom of Northumberland ; for p the East-Saxons, Cedd 
brother to Ceadda the bisbop of York before mentioned ; 
for q the middle Angles, which inhabited Leicestershire, 
and the Mercians, Diuma (for " the r paucity of priests, 
saith Bede, constrained one bishop to be appointed over 
two people") and after him Cellach and Trumhere. And 
these with their followers, notwithstanding their division 
from the see of Rome, were for s their extraordinary sanc- 
tity of life and painfulness in preaching the Gospel (where- 
in they went far beyond those of the other side, that af- 
terwards thrust them out and entered in upon their la- 
bours) exceedingly reverenced by all that knew them: 
Aidan especially, who " although' he could not keep 
Easter (saith Bede) contrary to the manner of them which 
had sent him ; yet he was careful diligently to perform the 
works of faith and godliness, and love, according to the 
manner used by all holy men. Whereupon he was wor- 
thily beloved of all, even of them also who thought other- 
wise of Easter than he did, and was had in reverence not 
only by them that were of meaner rank, but also by the 
bishops themselves, Honorius of Canterbury, and Felix of 
the East Angles." Neither did Honorius and Felix any 
other way carry themselves herein, than their predeces- 
sors Laurentius, Mellitus and Justus had done before 
them : who writing unto the bishops of Ireland, that dis- 



° Bed. hist. lib. 3. cap. 3. 5. 17. 25. 26. P Ibid. cap. 22. 25. 

i Ibid. cap. 21. 24. 

r Paucitas enim sacerdotum cogebat unum antistitem duobus populis praefki. 
Ibid. cap. 21. 

s Ibid. cap. 3. 4. 5. 17. 26. 

1 Etsi Pascha contra morem eorum qui ipsum miserant, facere non potuit ; 
opera tamen fidei, pietatis et dilectionis, juxta morem omnibus Sanctis consuetum 
diligenter exequi curavit. Unde ab omnibus etiam his qui de Pascha aliter sen- 
liebant, merito diligebatur : nee solum a mediocribus, verum ab ipsis quoque 
i piscopis, Honorio Cantuariorum et Felice Orientalium Anglorum, venerationi 
habitus est. Ibid. cap. 25. 



CHAP. X. BY THE ANCIENT IRISH. ;>5!> 

sented from the Church of Rome in the celebration of 
Easter and many other things, made no scruple to prefix 
this loving and respectful superscription to their letters : 
" To" our Lords and most dear brethren, the bishops or 
abbots throughout all Scotland ; Laurentius, Mellitus and 
Justus bishops, the servants of the servants of God." For 
howsoever Ireland at that time received w not the same 
laws wherewith other nations were governed: yet it so 
" flourished in the vigour of Christian doctrine, (as abbot 
Jonas testifieth) that it exceeded the faith of all the neigh- 
bour nations ;" and in that respect was generally had in 
honour by them. 

" Dominis charissimis fratribus, episcopis vel abbatibus per universam Sco- 
tiam ; Laurentius, Mellitus, et Justus episcopi, servi servorum Dei. Bed. lib. 2. 
cap. 4. 

w Gens quanquam absque reliquarum gentium legibus ; tamen in Christian! 
vigoris dogmate florens, omnium vicinarum gentium fidem pnepollet. Jon. vit. 
Columban. caj>. 1. 



»60 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. XI. 



CHAP. XI. 



Of the temporal power, which the pope's followers would directly entitle him 
unto over the kingdom of Ireland : together with the indirect power which 
he challengeth in absolving subjects from the obedience which they owe to 
their temporal Governors. 

It now remaineth that in the last place we should con- 
sider the pope's power in disposing the temporal state of 
this kingdom, which either directly or indirectly, by hook 
or by crook, this grand usurper would draw unto himself. 
First therefore cardinal Allen would have us to know, 
that " the a see apostolic hath an old claim unto the sove- 
reignty of the country of Ireland : and that before the 
covenants passed between king John and the same see. 
Which challenges (saith he) princes commonly yield not 
up, by what ground soever they come." What princes 
use to yield or not yield, I leave to the scanning of those 
unto whom princes' matters do belong : for the cardinal's 
prince, I dare be bold to say, that if it be not his use to 
play fast and loose with other princes, the matter is not 
now to do ; whatsoever right he could pretend to the tem- 
poral state of Ireland, he hath transferred it, more than 
once, unto the kings of England ; and when the ground 
of his claim shall be looked into, it will be found 
so frivolous and so ridiculous, that we need not care 
three chips whether he yield it up or keep it to himself. 
For whatsoever become of his idle challenges, the crown 
of England hath otherwise obtained an undoubted right 
unto the sovereignty of this country, partly by conquest, 
prosecuted at first upon occasion of a social war, partly by 

3 Allen. Answer to the Execution of Justice in England, pag. 140. « 



CHAP. XI. BY THE ANCIENT IRISH. 361 

the several submissions of the chieftains of the land made 
afterwards. For " whereas b it is free for all men, although 
they have been formerly quit from all subjection, to re- 
nounce their own right : yet now in these our days 
(saith Giraldus Cambrensis, in his history of the con- 
quest of Ireland) all the princes of Ireland did volun- 
tarily submit, and bind themselves with firm bonds of 
faith and oath, unto Henry the second, king of England." 
The like might be said of the general submissions made 
in the days of king Richard the second and king Henry 
the eighth, to speak nothing of the prescription of divers 
hundreds of years' possession, which was the plea that 
Jephthah used to the Ammonites, and is indeed the best 
evidence that the bishop of Rome's own proctors d do pro- 
duce for their master's right to Rome itself. 

For the pope's direct dominion over Ireland, two 
titles are brought forth, beside those covenants of king 
John (mentioned by Allen) which he that hath any under- 
standing in our state, knoweth to be clearly void and 
worth nothing. The one is taken from a special grant 
supposed to be made by the inhabitants of the country, at 
the time of their first conversion unto Christianity : the 
other from a right which the e pope challengeth unto him- 
self over all islands in general. The former of these 
was devised of late by an Italian, in the reign of king- 
Henry the second ; before whose time not one foot- 
step doth appear in all antiquity of any claim that the 
bishop of Rome should make to the dominion of Ireland; 
no not in the pope's own records, which have been curi- 
ously searched by Nicolaus Arragonius, and other minis- 
ters of his, who have purposely written of the particulars 



b Cum juri suo renuntiare liberum sit cuilibet (quanquam subjectionis cujus- 
libet hactenus immunes) his tamen hodie nostris diebus Anglorum regi Henrico 
secundo omnes Hiberniae principes firmis fidei sacramentique vinculis se sponte 
submiserunt. Girald. Cambrens. Hibern. expugnat. lib. 3. cap. 7. 

c Judg. chap. 11. ver. 26. 

d Genebrard. Chronograph, lib. 3. in Sylvest. I. Bellarmin. de Roman, pontif. 
lib. 5. cap. 9. in fine. 

e Insulas omnes sibi speciali quodam jure vendicat. Girald. Cambr. Hibern, 
expugnat. lib. 2. cap. 7. 



362 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. XI. 

of his temporal estate. The Italian of whom I speak is 
Polydore Virgil ; he that composed the book De invento- 
ribus rerum, of the first inventers of things : among whom 
he himself may challenge a place for this invention, if the 
inventers of lies be admitted to have any room in that 
company. This man being sent over by the pope into 
England for f the collecting of his Peter-pence, undertook 
the writing of the history of that nation, wherein he forgot 
not by the way to do the best service he could to his lord 
that had employed him thither. There he telleth an idle 
tale, how the Irish being moved to accept Henry the se- 
cond for their king, " did g deny that this could be done 
otherwise than by the bishop of Rome's authority : be- 
cause (forsooth) that fromthe very beginning, after they had 
accepted the Christian religion, they had yielded themselves 
and all that they had into his power, and they did con- 
stantly affirm (saith this fabler) that they had no other 
lord beside the pope, of which also they yet do brag." 

The Italian is followed herein by two Englishmen, that 
wished the pope's advancement as much as he : Edmund 
Campian and Nicholas Sanders ; the one whereof writ- 
eth, that " immediately 11 after Christianity was planted here, 
the whole island with one consent gave themselves not 
only into the spiritual, but also into the temporal jurisdic- 
tion of the see of Rome ;" the other in Polydore's own 
words, though he name him not, that " the 1 Irish from 
the beginning, presently after they had received the 



f Noshanc olim qusesturam aliquot per annos gessimus ; ejusque muneris ob- 
eundi causa primum in Angliam venimus. Polydor. Virgil. Anglic, histor. 
lib. 4. 

s Id Hiberni posse fieri, nisi autoritate Romani pontificis negabant ; quod 
jam inde ab initio, post Christianam religionem acceptam, sese ac omnia sua in 
ejus ditionem dedidissent: atque constanter affirmabant, non alium habere se 
Dominum, prater ipsum pontificem : id quod etiam nunc jactitant. Id. lib. 13. 
ejusd. histor. 

h Camp. History of Ireland, lib. 2. cap. 1. 

1 Hiberni initio statim post Christianam religionem acceptam, se suaque om- 
nia in pontificis Romani ditionem dederant ; nee quenquam alium supremum 
Hiberniae principem ad illud usque tempus praeter unum Romanum pontificem 
agnoverunt. Sander, de schism. Anglican, lib. 1. ad aim, 1542. 



CHAP. XI. BY THE ANCIENT IRISH. 363 

Christian religion, gave up themselves and all that they 
had into the power of the bishop of Rome ;" and that 
until the time of king Henry the second, they did " ac- 
knowledge no other supreme prince of Ireland, beside the 
bishop of Rome alone." For confutation of which dream, 
we need not have recourse to our own chronicles ; the bull 
of Adrian the fourth, wherein he giveth liberty to king 
Henry the second to enter upon Ireland, sufficiently dis- 
covereth the vanity thereof. For, he there shewing what 
right the Church of Rome pretended unto Ireland, maketh 
no mention at all of this, which had been the fairest and 
clearest title that could be alleged, if any such had then 
been existent in rerum natura, but is fain to fly unto a far- 
fetched interest which he saith the Church of Rome hath 
unto all Christian islands. " Truly k (saith he to the king) 
there is no doubt, but that all islands unto which Christ 
the Son of Righteousness hath shined, and which have 
received the instructions of the Christian faith, do pertain 
to the right of St. Peter and the holy Church of Rome, 
which your nobleness also doth acknowledge." 

If you would further understand the ground of this 
strange claim, whereby all Christian islands at a clap are 
challenged to be parcel of St. Peter's patrimony, you shall 
have it from Johannes Sarisburiensis, who was most in- 
ward with pope Adrian, and obtained from him this very 
grant whereof now we are speaking. " At 1 my request 
(saith he) hfe granted Ireland to the illustrious king of 
England Henry the second, and gave it to be possessed 
by right of inheritance : as his own letters do testify unto 
this day. For all islands, of ancient right, are said to belong- 
to the Church of Rome, by the donation of Constantino, who 

k Sane omnes insulas, quibus sol justitise Christus illuxit, et quae documenta 
fidei Christiana? susceperunt, ad jus S. Petri et sacrosanctae Romanae Ecclesiae 
(quod tua etiam nobilitas recognoscit) non est dubium pertinere. Bull. Adrian. 
IV. ad Henr. II. Angl. reg. 

1 Ad preces meas illustri regi Anglorum Henrico secundo concessit et dedit 
Hiberniam jure haereditario possidendam : sicut literae ipsius testantur in hodier- 
num diem. Nam omnes insula?, de jure antiquo, ex donatione Constantini, qui 
earn fundavit et dotavit, dicuntur ad Romanam ecclesiam pertinere. Johan. 
Sarisburiens. metalogic. lib. 4. cap. 42. « 



3G4 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. XI. 

founded and endowed the same." But you will see, what 
a goodly title here is, in the mean time : first, the dona- 
tion of Constantine hath been long since discovered to 
be a notorious forgery, and is rejected by all men of 
judgment as a senseless fiction. Secondly, in the whole 
context of this forged donation I find mention made of 
islands in one place only : where™ no more power is given 
to the Church of Rome over them, than in general over 
the whole continent (by east and by west, by north and by 
south) and in particular over Judea, Graecia, Asia, Thracia, 
and Africa, which use not to pass in the account of St. 
Peter's temporal patrimony. Thirdly, it doth not appear 
that Constantine himself had any interest in the kingdom 
of Ireland : how then could he confer it upon another ? 
Some words there be in an oration of Eumenius" the rhe- 
torician, by which peradventure it may be collected, that 
his father Constantius bare some stroke here, but that the 
island was ever possessed by the Romans, or accounted a 
parcel of the empire, cannot be proved by any sufficient 
testimony of antiquity. Fourthly, the late writers that 
are of another mind, as Pomponius Laetus, Cuspinian, 
and others, do yet affirm withal, that in the division of 
the empire after Constantine's death, Ireland was as- 
signed unto Constantinus the eldest son, which will hardly 
stand with this donation of the islands supposed to be 
formerly made unto the bishop of Rome and his succes- 
sors. Pope Adrian therefore, and John of Salisbury his 
solicitor, had need seek some better warrant for the title 
of Ireland, than the donation of Constantine. 



m Per nostram imperialem jussionem sacram, tam in oriente quam in occi- 
dente, vel etiam septentrionali et meridiana plaga, videlicet in Judaea, Graecia, 
Asia, Thracia, Africa et Italia, vel diversis insulis nostra largitate eis liberta- 
tem conressimus : ea prorsns ratione, ut per manus beatissimi patris nostri Syl- 
vestri pontificis successorumque ejus omnia disponantur. Edict. Constantin. 

n Ultra oceanum vero quid erat praeter Britanniam ? Quae a vobis ita jecu- 
perata est ; ut illae quoque nationes terminis ejusdem insula' cohaerentes vestris 
nutibus obsequantur. Eumen. Panegyric, ad Constant. 

° Pomp. Laet. in Roman, histor. compend. Jo. Cuspian. in Caesarib. Seb. 
Munster. in lib. 2. Cosmograph. 



CHAP. XI. BY THE ANCIENT IRISH. oQi) 

John Harding in his chronicle saith, that the kings of 
England have right 

Top Ireland also, by King Henry (le fitz 
Of Maude, daughter of first King Henry) 
That conquered it, for their great heresy. 

which in another place he expresseth more at large, in 
this manner : 

Thel King Henry then, conquered all Ireland 

By papal doom, there of his royalty 

The profits and revenues of the land 

The domination, and the sovereignty 

For error which again the spirituality 

They held full long, and would not been correct 

Of heresies, with which they were infect. 

Philip O Sullevan, on the other side, doth not only deny 
that 1- Ireland was infected with any heresy, but would also 
have us believe, that s the pope never intended to confer 
the lordship of Ireland upon the kings of England. For 
where it is said in pope Adrian's bull, " Let 1 the people 
of that land receive thee, and reverence thee as a lord :" 
the meaning thereof is, saith this glozer, Let" them reve- 
rence thee, " as a prince worthy of great honour ; not 
as lord of Ireland, but as a deputy appointed for the col- 
lecting of the ecclesiastical tribute." It is true indeed 
that king Henry the second, to the end he might the 
more easily obtain the pope's good will for his entering 
upon Ireland, did voluntarily offer unto him the payment 
of a yearly pension of one penny out of every house in 
the country : which (for ought that I can learn) was the 



P Harding. Chronic, cap. 241. 

'i Ibid. cap. 132. 

r O Sullevan. histor. Catholic. Iberniae, torn. 2. lib. 1. cap. 7. 

8 Ibid. cap. 4. 5. 9. et lib. 2. cap. 3. 

1 Illius terrae populus te recipiat, et sicut Dominum veneretur. Bull. Adri- 
an. IV. 

" Sicut Dominum veneretur, id est, ut principem dignum magr.o honore ; non 
Dominum Iberniac, sed praefectum causa colligendi tributi ecclesiastici. O Sulle- 
van. hist. Ibern. fol. 59. b. in margine. 

VOL. IV. B B 



(jGG of the religion professed CHAP. XI, 

first ecclesiastical tribute that ever came unto the pope's 
coffers out of Ireland. But that king Henry got nothing 
else by the bargain but the bare office of collecting the 
pope's smoke-silver (for so we called it here, when we 
paid it) is so dull a conceit, that I do somewhat wonder 
how OSullevan himself could be such a blockhead, as not 
to discern the senselessness of it. • 

What the king sought for and obtained, is sufficiently 
declared by them that writ the history of his reign. In w 
the year of our Lord MCLV. the first bull was sent unto 
him by pope Adrian : the sum whereof is thus laid down 
in a second bull, directed unto him by Alexander the 
third, the immediate successor of the other. " Following* 
the steps of reverend pope Adrian, and attending the 
fruit of your desire, we ratify and confirm his grant con- 
cerning the dominion of the kingdom of Ireland conferred 
upon you : reserving unto St. Peter and the holy Church 
of Rome, as in England so in Ireland, the yearly pension 
of one penny out of every house." In this sort did pope 
Adrian, as much as lay in him, give Ireland unto king- 
Henry, " haereditario jure possidendam, to be possessed 
by right of inheritance ;" and withal " sent y unto him a 
ring of gold, set with a fair emerald, for his investiture in 
the right thereof:" as Johannes Sarisburiensis, who was 
the principal agent betwixt them both in this business, 
doth expressly testify. After this, in the year MCLXXI. 



w Robert, de Monte. Roger, de Wendover. Matth. Paris, et Nicol. Trivett in 
Chronic, ann. 1155. 

x Venerabilis Adriani papa? vestigiis imhaerentes, vestrique desiderii fructum 
attendentes ; concessionem ejusdem, super Hibernici regni dominio vobis indulto 
(salva beato Petro et sacrosanct* Ecclesise Romanae, sicut in Anglia sic in Hiber- 
nia, de singulis domibus annua unius denarii pensione) ratam habemus et confir- 
mamus. Bui. Alexandri III. apud Giraldum Cambrens.lib. 2. histor. Hibern. ex- 
pugnat. cap. G. in codicibus MS. (in edito enim caput hoc mancum est) et Jo. 
Rossuni Warvicensem, in tract. De terris corona? Angliae annexis. 

y Annulum quoque per me transmisit aureum, smaragdo optimo decoratum, 
quo fieret investitura juris in gerenda Hibernia : idemque adhuc annulus in curi- 
ali archio publico custodiri jussus est. Jo. Sarisbur. Metalogic. lib. 4. cap. 42, 
de quo consulendus etiam est Giraldus Cambrens. lib. 2. Hibern. expugnat. 
cap. 6. 



CHAP. XI. BY THE ANCIENT IRISH. 367 

the king himself came hither in person : where the " arch- 
bishops and bishops of Ireland received* 1 him for their king 
and lord." The king, saith John Brampton, " received* 
letters from every archbishop and bishop, with their seals 
hanging upon them in the manner of an indenture, con- 
firming the kingdom of Ireland unto him and his heirs, 
and bearing witness that they in Ireland had ordained 
him and his heirs to be their kings and lords for ever." 
At Waterford, saith Roger Hoveden, " all b the archbi- 
shops, bishops, and abbots of Ireland came unto the king 
of England, and received him for king and lord of Ire- 
land ; swearing fealty to him and to his heirs, and power 
to reign over them for ever ; and hereof they gave him 
their instruments. The kings also and princes of Ireland, 
by the example of the clergy, did in like manner receive 
Henry king of England for lord and king of Ireland, and 
became his men (or, did him homage) and swore fealty to 
him and his heirs against all men." 

These things were presently after confirmed in the 
national synod held at Cashel : the acts whereof in Giral- 
dus Cambrensis are thus concluded: " For it is fit and 
most meet, that as Ireland by God's appointment hath 
gotten a lord and a king from England; so also they 

z In regem et Dominum receperunt. Roger. Wendover, et Matth. Paris, in 
historia majori, arm. 1171. Roger Hoveden, in posteriore parte annalium. Johan. 
Brampton in historia Joralanensi, et Bartholomseus de Cotton, in histor. An- 
glor. MS. 

a Recepit ab unoquoque archiepiscopo et episcopo literas, cum sigillis suis in 
modum chartse pendentibus ; regnum Hiberniae sibi et haeredibus suis confirman- 
tes, et testimonium perhibentes ipsos in Hibernia eum et haeredes suos sibi in 
reges et dominos in perpetuum constituisse. Jo. Brampton. Ibid. 

b Venerunt ibidem ad regem Angliae omnes archiepiscopi, episcopi, abbates 
totius Hibernias, et receperunt eum in regem et dominum Hiberniae ; jurantes ei 
et haeredibus suis fidelitatem, et regnandi super eos potestatem in perpt'tuum : et 
inde dederunt ei chartas suas. Exemplo autem clericorum, praedlcti reges et 
principes Hiberniae, receperunt simili modo Hermann regem Anglia; in domi- 
num et regem Hiberniae ; et homines sui devenerunt, et ei et haeredibus suis fi- 
delitatem juraverunt contra omnes homines. Rog. Hoveden. ad ann. 1171. 

c Dignum etenim et justissimum est, ut sicut dominum et regem ex Anglia 
sortita est divinitus Hibernia ; sic etiam exinde vivendi formam accipiant nielio- 
rem. Girald. Cambrens. Hibern. expugnat. lib. 1. cap. 34. 

p b2 



368 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. XI. 

should from thence receive a better form of living." King- 
Henry also at the same time " sent d a transcript of the 
instruments of all the archbishops and bishops of Ireland, 
unto pope Alexander, who by his apostolical authority 
(for so was it in those days of darkness esteemed to be) 
did confirm the kingdom of Ireland unto him and his 
heirs, according to the form of the instruments of the 
archbishops and bishops of Ireland, and 6 made them kings 
thereof for ever." The king also obtained f further from 
pope Alexander, " that it might be lawful for him to make 
which of his sons he pleased king of Ireland, and to crown 
him accordingly ; and to subdue the kings and great ones 
of that land, which would not subject themselves unto 
him." Whereupon, in a grand council held at Oxford in 
the year of our Lord MCLXXVII. " before^ the bi- 
shops and peers of the kingdom he constituted his son 
John king of Ireland, according' 1 to that grant and confir- 
mation of pope Alexander." And to make the matter yet 
more sure, in the year MCLXXXVI. he obtained a new 
license from pope Urban the third, " that 1 one of his 
sons, whom he himself would, should be crowned for the 



d Rex Angliae misit transcription charfarum universorum archiepiscoporum et 
episcoporum Hiberniae, ad Alexandrum papam : et ipse authoritate apostolica 
confirmavit illi et haeredibus suis regnum Hibernise, secundum formam chartarum 
archiepiscoporum et episcoporum Hiberniae. Rog. Hoveden. 

e Nam summits pontifex regnum illud sibi et haeredibus suis auctoritate apos- 
tolica confirmavit : et in perpetuum eos constituit inde reges. Jo. Bramp- 
ton. 

f Perquisierat ab Alexandre summo pontifice, quod liceret ei filium suum 
quern vellet regem Hiberniae facere, et similiter coronare ; ac reges et potentes 
ejusdem terrae qui subjectionem ei facere nollent, debellare. Id. ad ann. 1177. 

S Johannem filium suum coram episcopis et regni sui principibus regem Hi- 
berniae constituit. Id. ibid, et Gualterus Coventrensis, in ejusdem anni his- 
toria. 

h Constituit Johannem filium suum regem in Hibernia, concessione et confir- 
matione Alexandri summi pontificis. Rog. Hoveden. annal. part. 2. ad ann. 
1177. 

■ Ab eo impetravit ; quod unus quern vellet de filiis suis coronaretur de regno 
Hiberniae, et hoc confirmavit ei dominus papa bulla sua : et in argumentum vo- 
luntatis et confirmationis suae, misit ei coronam de penna pavonis auro contextam. 
Id, ad ann. 1185. 



CHAP. XI. BY Till: ANCIENT IRISH. 369 

kingdom of Ireland." And this the pope did not only 
confirm by his bull, but also the year following purposely 
sent over cardinal Octavian and Hugo de Nunant (or No- 
vant) his k legates into Ireland, to crown John the king's son 
there. 

By all this we may see, how far king Henry the second 
proceeded in this business : which I do not so much note, 
to convince the stolidity of O Sullevan, who would fain per- 
suade fools that he was preferred only to be collector of 
the pope's Peter-pence ; as to shew, that Ireland at that 
time was esteemed a kingdom, and the kings of England 
accounted no less than kings thereof. And therefore 
Paul 1 the fourth needed not make all that noise, and 
trouble 111 the whole court of heaven with the matter, when 
in the year MDLV. he took upon him by his apos- 
tolical authority (such I am sure, as none of the apostles 
of Christ did ever assume unto themselves) to erect Ire- 
land unto the title and dignity of a kingdom. Whereas 
he might have found, even in his own Roman" provincial, 
that Ireland was reckoned among the kingdoms of Chris- 
tendom before he was born. Insomuch, that in the year 
MCCCCXVII. when the legates of the king of England and 
the French king's ambassadors fell at variance in the council 
of Constance for precedency ; the English orators, among 



k Quibus ipse commisit legatiam in Hiberniam, ad coronamlum iiri Johan- 
nem tilium regis. Sed dominus rex coronationem illani distulit. Id. ad ami. 
1187. 

1 Paulus IV. nostris temporibus Hiberniam insulam in regni titulum ac digni- 
tatem erexit. Gabutius in vita Pii V. 

nl Ad omnipotentis Dei Iaudem et gloriam, ac gloriosissimae ejus genitricis Vir- 
ginis Mariae, totiusque curiae coelestis honorem, et fidei catholics exaltationem, 
Fhilippo rcge et Maria regina nobis super hoc humiliter supplicantibus, de fra- 
trum nostrorum consilio el apostolicse potestatis plenitudine, apostolica authori- 
tate insulam Hibernine in regnum perpetuo erigimus; ac titulo, dignitate, ho- 
nore, facultatibus, juribus, insigniis, praerogativis, antelationibus, praeeminentiis 
regiis, ac quibus alia Christi fidelium regna utuntur, potiuntur, et gaudent, ac 
uti, potiri, et gaudere poterunt quomodo libet, in futurum insignimus et decora- 
mus. Bulla Pauli IV. in Rotulo patentium, ann. 2. et 3. Philippi el Marite, 
in Cancellaria Ii : bernine. 

n Provinciale ex archivis Canccllariac apostulica; edit, tomo 2. Iractat, Doctor, 
fol. 341. (impress. Vcnet. ann. 1518.) 



oTO OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. XI. 

other arguments, alleged this also for themselves: " It is 
well known, that according to Albertus Magnus and Bar- 
tholomaeus, in his book De proprietatibus rerum, the 
whole world being divided into three parts (to wit, Asia, 
Africa and Europe) Europe is divided into four kingdoms, 
namely, the Roman for the first, the Constantinopolitan 
for the second, the third the kingdom of Ireland, which is 
now translated unto the English, and the fourth the 
kingdom of Spain. Whereby it appeareth, that the king 
of England and his kingdom are of the more eminent 
ancient kings and kingdoms of all Europe, which preroga- 
tive the kingdom of France is not said to obtain." And 
this have I here inserted the more willingly, because it 
maketh something for the honour of my country, to which, 
I confess, I am very much devoted, and in the printed 
acts of the council it is not commonly to be had. 

But now cometh forth O Sullevan again, and like a little 
fury flieth upon the 1 ' English-Irish priests of his own reli- 
gion, which in the late rebellion of the Earl of Tyrone 
did " not deny that hellish doctrine, fetched out of hell 
for the destruction of Catholics, that it is lawful for 
Catholics to bear arms and fight for heretics against 
Catholics and their country ;" or rather, if you will have 
it in plainer terms, that it is lawful for them of the Romish 
religion, to bear arms and fight for their sovereign and fel- 
low-subjects that are of another profession, against those 
of their own religion that traitorously rebel against their 



° Satis constat, secundum Albertum Magnum et Bartholomseum de proprie- 
tatibus rerum, quod toto mundo in tres partes diviso (videlicet Asiam, Africam, 
et Europam) Europa in quatuor dividitur regna: primum videlicet Ronianum, 
secundum Constantinopolitanum, tertium regnum Hibemise quod jam transla- 
tum est in Anglicos, et quartum regnum Hispaniae. Ex quo patet, quod rex 
Angliae et regnum suum sunt de eminentioribus antiquioribus regibas et regnis 
totius Europae : quam prserogativam regnum Francias non fertur obtinere. Act. 
Concil. Constant. Sess. 28. MS. in bibliotheca regia. 

p Cujus mali maxima culpa in aliquot Anglo Ibernos sacerdotes jure transfe- 
renda est ; qui tartareum dogma ab Oreo in catholicorum perniciem eniissum 
non negabant, licere catholicis contra catholicos et suam patrVam pro haereticis 
gerere anna et dimicare. Philip O Sullevan. hist. Catholic. Iberniae, torn. 4. lib. 
3. cap. 5. fol. 263. edit. Ulissipon. ann. 1621. 



CHAP. XI. BY THE ANCIENT IRISH. i'Tl 

prince and country; and to shew " how q mad and how 
venomous a doctrine they did bring (these be the caitiff's 
own terms) that exhorted the laity to follow the queen's 
side ;" he setteth down the censure of the doctors of the 
university of Salamanca and Valladolid, published in the 
year MDCIII. for the justification of that rebellion, and 
the declaration of pope Clement the eighth's letters touch- 
ing the same, wherein he signifieth that " the r English 
ought to be set upon no less than the Turks, and im- 
parteth the same favours unto such as set upon them, 
that he doth unto such as fight against the Turks." Such 
wholesome directions doth the bishop of Rome give unto 
those that will be ruled by him : far different (I wiss) from 
that holy doctrine, wherewith the Church of Rome was at 
first seasoned by the apostles : " Let s every soul be sub- 
ject unto the higher powers ; for there is no power but of 
God," was the lesson that St. Paul taught to the ancient 
Romans. Where if it be demanded, " whether* that 
power also, which persecuteth the servants of God, im- 
pugneth the faith, and subverteth religion, be of God?" 
our countryman Sedulius will teach us to answer with 
Origen, that " even such a power as that, is given of God, 
for the revenge of the evil, and the praise of the good ;" 
although he were as wicked as either Nero among the 
Romans, or Herod among the Jews : the one whereof 



i Heec est academiarum censura ; qua liquido constat, quanta ignoratione et 
caligine erraverint illi Iberni, qui in hoc bello Protestantibus opem tulerunt, et 
catholicos oppugnarunt; quamqueinsanara et venenosam doctrinam attulerinl non- 
nulli doctiores vulgo habiti, qui sseculares homines ad reginae partes sequendas 
exhortati, a fide tuenda averterunt. Id. torn. 3. lib. 8. cap. 7. fol. 20 1. 

r Cum enim pontifex dicat Anglos adversus catholicam religionem pugnare, 
eosque non minus ac T ureas oppugnarl debere ; eisdemque gratiis eos oppug- 
nantes prosequatur, quibus contra Turcas pugnantes prosequitur : quis dubitet, 
bellum ab Anglis adversus exercitum catholicum omnino iniquum geri ? Censur. 
Doct. Salmantic. et Vallisolet, de Hibernia; bello. 

s Rom. cap. 13. ver. 1. 

1 Quid et ilia poteslas, quae servos Dei persequitur, fidem impugnat, religio- 
nem subvertit, a Deo est ? Ad quod respondendum, quod etiam talis poU stas a 
Deo data est, ad vindictam quidem malorum, laudem vero bonorum. Sedid. i:- 
Rom. cap. 13. 



372 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. XI. 

most cruelly persecuted the Christians, the other Christ 
himself. 

And yet when the one of them swayed the sceptre, St. 
Paul told the Christian Romans, that they " must" needs 
be subject, not only for wrath, but also for conscience 
sake :" and of the causeless fear of the other, these verses 
of Sedulius are solemnly sung in the Church of Rome, even 
unto this day : 

Herodes" hostis impie, 
Christum venire quid times ? 
Non eripit mortalia, 
Qui regna dat ccelestia. 

Why, wicked Herod, dost thou fear 

And at Christ's coming frown 1 
Tlie mortal he takes not away, 

That gives the heavenly crown. 

a better paraphrase whereof you cannot have, than this 
which Claudius hath inserted into his collections upon St. 
Matthew : " That x king which is born, doth not come to 
overcome kings by fighting, but to subdue them after a 
wonderful manner by dying : neither is he born to the end 
that he may succeed thee, but that the world may faith- 
fully believe in him. For he is come, not that he may 
fight being alive, but that he may triumph being slain; 
nor that he may with gold get an army unto himself out 



n Rom. cap. 13. ver. 5. 

vv Sedul. in Hymno acrostich. de vita Chri&ti. 

x Rex iste qui natus est, non venit reges pugnando superare, sed moriendo 
mirabiliter subjugare : neque ideo natus est ut tibi succedat, sed ut in eum mun- 
dus fideliter credat. Venit enim, non ut regnet vivus, sed ut triumphet occisus : 
nee sibi de aliis gentibus auro exercitum quarat ; sed ut pro salvandis gentibus 
pretiosum sanguinem fundat. Inaniter invidendo timuisti successorem, quern 
credendo debuisti quaerere salvatorem ; quia si in eum crederes, cum eo reg- 
nares ; et sicut ab illo accepisti temporale regnum, acciperes etiam sempiternum. 
Hujus enim puer: regnum non est de hoc mundo ; sed per ipsum regnatur in 
hoc mundo. Ipse est etiam sapientia Dei, quae dicit in proverbiis : Per me re- 
ges regnant. Puer iste verbum Dei est, puer iste virtus et sapientia Dei est. 
Si potes, contra Dei sapientiam cogita : in tuam pernieiem versaris, et nescis. 
Tu enim regnum nullatenus habuisses, nisi ab isto puero qui nimc natus est ae- 
cepisses. Claud, lib. 1. in Matth. 



CHAP. XI. BY THE ANCIENT IRISH. olo 

of other nations, but that he may shed his precious blood 
for the saving of the nations. Vainly didst thou by envy- 
ing fear him to be thy successor, whom by believing thou 
oughtest to seek as thy Saviour : because if thou didst 
believe in him, thou shouldst reign with him ; and as thou 
hast received a temporal kingdom from him, thou shouldst 
also receive from him an everlasting. For the kingdom 
of this Child is not of this world, but by him it is that men 
do reign in this world. He is the wisdom of God, which 
saith in the Proverbs, By me kings reign. This Child is 
the Word of God : this Child is the power and wisdom of 
God : If thou canst, think against the wisdom of God : 
thou workest thine own destruction, and dost not know it. 
For thou by no means shouldst have had thy kingdom, 
unless thou hadst received it from that Child which now is 
born." 

As for the censure of the doctors of Salamanca and 
Vallodilid, our nobility and gentry, by the faithful service 
which at that time they performed unto the crown of Eng- 
land, did make a real confutation of it. Of whose fidelity 
in this kind I am so well persuaded, that I do assure my- 
self, that neither the names of Franciscus Zumel and Al- 
phonsus Curiel, how great schoolmen soever they were, 
nor of the fathers of the society, Johannes de Zinguenza, 
Emanuel de Roias, and Gaspar de Mena, nor of the pope 
himself, upon whose sentence they wholly ground their 
resolution ; either then was or hereafter will be of any 
force, to remove them one whit from the allegiance and 
duty which they do owe unto their king and country. 
Nay I am in good hope, that their loyal minds will so far 
distaste that evil lesson, which those great rabbies of 
theirs would have them learn ; that it will teach them to 
unlearn another bad lesson, wherewith they have been 
most miserably deluded. For whereas heretofore wise y 

V Veritas sapienti nitet, cujuscunque ore prolata fuerit. Gildas.in Codice 
canonum Cottoniano tit. De veritate credenda, quocunque ore prolata fuerit. 
Similiter Nennius, prsefat. in historiam Britonum (MS. in publica Cantabrigiensis 
academiae bibliotheca :) Non quis dicat, aut qualiter dicatur, sed quid dictum 
sit, veritatis testimonio magis attemlcudum esse probatiu: 



374 OF THE RELIGION PROFESSED CHAP. XI. 

men did learn to give credence to the truth, " by whoso- 
ever's mouth it should be delivered :" now men are made 
such fools, that they are taught " to z attend in the doc- 
trine of religion, not what the thing is that is said, but 
what the person is that speaketh it." 

But how dangerous a thing it is, to have the faith of 
our Lord Jesus Christ in respect of persons ; and to give 
entertainment to the truth, not so much for itself as for 
the regard that is had to the deliverer of it : I wish men 
would learn otherwise, than by woful experience in them- 
selves. " The a truth (saith Claudius) is to be loved 
for itself, not for the man, or for the angel, by whom 
it is preached. For he that doth love it in respect of 
the preachers of it, may love lies also, if they perad- 
venture shall deliver any ;" as here without all peradven- 
ture, the pope and his doctors have done, unless the 
teaching of flat rebellion and high treason may pass in the 
account of Catholic verities. The Lord of his mercy open 
their eyes, that they may see the light, and give them 
grace to receive the love of the truth, that they may be saved. 
The Lord likewise grant, if it be his blessed will, that 
truth and peace may meet together in our days, that we 
may be all gathered into " one b fold," under " one shep- 
herd," and that " the c whole earth may be filled with his 
glory." Amen, Amen. 



z In doctrina religionis non quid dicatur, sed quis loquatur attendendum esse. 
Thorn. Stapleton. defens. ecclesiastic, authoritat. lib. 3. cap. 7. et demonstrat. 
principior. doctrinal, lib. 10. cap. 5. 

a Veritas propter seipsam diligenda est, non propter hominem, aut propter 
angelum, per quem adnunciatur. Qui enim propter adnunciatores earn dili- 
git, potest et mendacia diligere, siqua forte ipsi sua protulerint. Claud, in Galat. 
cap. 1. 

'' John, chap. 10. ver. 16. c Psalm 72. ver. 10. 



BY THE ANCIENT IRISH. 375 



TO THE READER. 



In judging of the religion of our ancestors, we are not 
to build our conclusion upon every single proposition 
wherein they either agree with, or dissent from us; but 
upon the main bulk of the substantial points of doctrine 
which are controverted betwixt us at this day. There- 
fore the adversary must not imagine, that I intend here 
to make such simple collections as these. Such a man 
held such a point with us : therefore he was a Protestant ; 
no more than I will allow him to frame the like. Such a 
man was a monk, or in such or such a particular agreed 
with the now Church of Rome : therefore he was a papist. 
And forasmuch as for any one man we have not sufficient 
evidences left unto us, whereby it may appear what he 
held in every particular, the only way that now remaineth 
is to join all of them together, with this presumption, 
that what one man of note hath delivered, the contrary 
whereof is not to be found in others of his countrymen 
who lived about the same time ; that is to be supposed to 
have been the doctrine which was commonly received in 
those countries at that time. 

Hence it is that I oftentimes chain together the sayings 



376 OF THE RELIGION PROFESSED 

of clivers authors into one context ; and insert also some- 
times certain sentences of theirs, which do not so much 
make for any controversy, as for the apt connexion of the 
points, and the illustration of the present head of doc- 
trine there treated of. And although my principal inten- 
tion in this discourse was to produce such evidences as 
might shew the agreement that was betwixt our ancestors 
and us in matter of religion, and to leave the instances 
which might be alleged for the contrary to them unto 
whom the maintaining of that part did properly belong : 
yet I have upon occasion touched upon that part also, and 
brought to light some things which I met withal in such 
hidden antiquities, as in all likelihood would not have 
come unto their notice without my discovery. 

The printed books which I cite, lie as open to them as 
they have done to me ; neither need they our help for the 
collecting of such things out of them as may seem to make 
for their purpose : I would we were half as careful for the 
maintenance of the truth that way, as they every day shew 
themselves to be in not letting slip any manner of advan- 
tage which may countenance their superstitions and er- 
rors. As for the manuscripts which I use, they are 
partly known to some of them, partly notified in the mar- 
ginal quotations of the treatise itself, where the place is 
noted in which they may be found. A great part whereof 
being gathered together in the rare treasury of that 
worthy baronet, Sir Robert Cotton, I thought it not amiss 
to mark all such with an asterisk (*) in the following 
catalogue ; to the end, that if any of the other side will 
be pleased to look into these things, he may with more 
ease satisfy himself by perusing the chief of these monu- 
ments brought thus together into one place; and so as 
well examine the truth of my allegations, as take up what 
he shall think meet for the patronage of his own cause ; 



BY THE ANCIENT IRISH. . ,5 i t 



my intention herein being to deal fairly, and not to desire 
the concealing of any thing that may tend to the true dis- 
covery of the state of former times, whether it may seem 
to make for me or against me. 



A catalogue of the authors cited in this discourse, according to the times 
wherein they flourished. 

300. Eumenius Rhetor 

317. Constantinus Magnus : cui ineptissima afficta est Donatio 

330. Eusebius 

380. Amphilochius 

400. Jo. Chrysostomus 

410. Hieronymus 

414. Pelagius et Celestius haeretici 

420. Augustinus 

433. Prosper Aquitanicus 

440. *Patricius 

448. Secundinus 

450. Synodus Patricii, Auxilii et Issernini 

490. Sedulius 

494. Concilium Romanum sub Gelasio 

530. Damascius 

540. Gildas 

*C'ogitosus 
580. Venantius Fortunatus 
592. Gregorius I. 
600. Columbanus 
610. Laurentius, Mellitus et Justus : quorum epistolae ad Hibemos pars 

habetur apud Bedam 
620. Taliessinus Bardus 
630. Gallus 

634. Honorius I. cujus epistolae ad Hibemos pars habetur apud Bedam 
639. Clerus Romanus : cujus epistolae ad Hibernoe fragmentum habetur 
apud Bedam 



378 OF THE RELIGION PROFESSED 

(540. Jonas 

G50. *Cummianus 

G57. Author libri de Mirabilibus S. Scripturse 

G60. Hildephonsus Toletanus 

6G4. Streneshalchana Synodus : cui interfuerunt Colmanus et Wilfridus 

GSO. Theodorus Campidonensis, vel quicunque author fuit vitae Magni 

sive Magnoaldi 
GSO. *Author vitae Fursei 
690. Adamnanus 
G90. Aldhelmus 

700. *Collectio Canonum Ecclesiae Anglo-Saxonicae 
720. *Stephanus presbyter 

730. *Author fragmenti de Ecclesiasticorum Officiorum origine 

731. Beda 

745. Bonifacius Moguntinus 

745. Concilium Romanum II. sub Zacharia P. 

760. *Egbertus 

795. Alcuinus 

800. Egilwardus, vel quicunque author fuit vitae Kiliani 

815. Claudius Scotus 

840. Walafridus Strabus 

850. Anonymus author vitse Chrysostomi 

850. Johannes Erigena 

858. *Nennius 

8G0. Photius 

885. ^lfredus Rex 

890. Leo Imperator 

893. Asser Menevensis 

914. *HowelusDha 

950. *Fridegodus 
Probus 
Brito 
1010. Calvus Perennis 
1022. *Burgenses Dublinienses 
1022. *Henricus I. Rex Angliae 
1074. *Lanfrancus 
1080. Gregorius VII. 
1082. *Marianus Scotus 
1085. * Johannes, Sulgeni filius 
1090. Ricemarchus, filius ejusdem 
1095. Anselmus 

1100. Gille sive Gillebertus Lumnicensis Episcopus 
1110. *Gotcelinus Bevtinianus 
1123. Eadmerus 



BY THE ANCIENT IRISH. 379 

1125. Hildebertus Cenomanensis 

1 130. Liber Landavensis Ecclesiae, vocatus Tilo 

1140. Giiilielmus Malmesburiensis 

1150. Bernardus Clarsevallensis 

1153. Henricus Saltereyensis 

1155. Adrianus IV. 

1156. Caradocus Lancarvanensis 
1158. Johannes Sarisburiensis 
1175. Alexander III. 

1180. Jocelinus Furnesii monachus 

1 185. *Giraldus Cambrensis 

1204. Rogerus Hovedenus 

1210. Robertus de Monte 

1210. Innocentius III. 

1216. Tumanensis archiepiscopus et sufTraganeorum rescriptum ad eun- 

dem 
1222. Caesarius Heisterbachensis monachus 
1226. Gualterus Coventriensis 
1235. *Rogerus de Wendover 
1240. *Annalium Dubliniensium fragmentum 
1250. Matthaeus Parisiensis 
1281. *Johannes Brampton 
1292. *Bartholomaeus de Cotton 

*Annales Melrosensis Coenobii 
1307. Nicolaus Trivetus 
1347. Pembrigius, author prions partis annalium Hibernioe a D. Cam- 

deno editorum 
1357. Richardus Armachanus . 

1366. *Johannesde Tinmouth, Anglicus vulgo dictus 
1384. Guilielmus Andreae, Midensis episcopus 
1392. Concilium Stanfordiae sub Guilielmo Cantuariensi 
1417. Oratores Angli in Constantiensi Concilio 
1427. *Thomas Casaeus 
1438. Marcus Ephesius 

1460. Johannes Capgravius 

1461. Johannes Hardingus 
1480. Johannes Rossus 
1490. Pomponius Laetus 
1494. Baptista Mantuanus 
1500. Jo. Cuspinianus 
1533. Polydorus Virgilius 



380 OF THE RELIGION PROFESSED 

That which concerneth the pope's supremacy and the 
union of other Churches with the Church of Rome, I have 
here handled at large : because upon that point the 
Romanists do hazard their whole cause, acknowledging 
the standing" or falling of their Church absolutely to 
depend thereupon. I have somewhat also insisted upon 
the supreme power which the kings of England have 
in the temporal state of this realm, and discovered the 
vanity of the pope's claim unto it: the exercise of the 
prince's power in causes ecclesiastical, I have touched but 
incidently ; that being a question which requireth expli- 
cation rather than demonstration. Wherein having been 
called by authority (the very same time wherein I was 
making up this treatise) to give satisfaction in a public 
place of justice unto such as pretended some scruple of 
conscience that way, I thought good to annex that decla- 
ration 6 as a kind of a supplement to this present discourse, 
together with his Majesty's royal approbation of it c ; 
which I have done, not for any vain ostentation (although 
I have good cause to rejoice in the testimony and perpe- 
tual memory of my dear master) but to stop the mouth of 
cavillers, who may perhaps object that the king challengeth. 
another manner of authority than that which I ascribe 
unto him : which no man will say, who knew king James 
to have been, as the most learned and judicious prince 
that ever sat upon this throne, so the most jealous of his 
prerogative royal, and the most impatient of the least 
diminution of the rights and preeminences united unto his 
imperial crown: whereby you may easily discern, that 
such as charge the taking that part of the oath of supre- 

a Etenim de qua re agitur, cum de primatu pontificis agitur ? brevissime di- 
cam, de summa rei Christians. Id enim quaeritur, debeatne Ecclesia diutius 
consistere, an vero dissolvi, et concidere. Bellarm. Praefat. in libros de Rom. 
Pontif. 

b See vol. 2. pag. c See life, ann. 1622. 



BY THE ANCIENT IRISH. 381 

macy, which concerneth the king's authority in causes 
ecclesiastical, with " loathsome and base flattery, abomi- 
nable and blasphemous adulation, shameful heresy and 
untruth against nature" (these be the powers of cardinal 
Allen's rhetoric) bewray themselves to be somewhat near 
of kin unto those false teachers, that speak great swelling 
words of vanity : whose characters St. Peter d and St. Jude e 
have long since deciphered ; that not only, out of their 
presumption and self conceitedness, " they are not afraid 
to speak evil of dignities," but also after a brutish manner 
take the boldness to " speak evil of those things which 
they understand not," from whose seductions I beseech 
God to deliver all his Majesty's true hearted subjects. 

d 2 Peter chap. 2. ver. 10, 12, 18. e Jude, ver. 8, 10. 






VOL. IV. C C 



VETERUM 
EPISTOLARUM HIBERNICARUM 

SYLLOGE; 



QVM PARTIM AB HIBERNIS, PARTIM AD HIBERNOS, PARTIM 

DE HIBERNIS VEL REBUS HIBERNICIS SUNT 

CONSCRIPTS. 



JACOBUS USSERIUS 

ARMACHANUS ARCHIEPISCOPUS COLLEGIT ET RECENSUIT. 



1032. 



cc2 



JACOBUS ARMACHANUS 



LECTORI S. 



Quantum ad fidem rerun) conferat cpistolarutn 
propriis temporibus scriptarum diligens inspec- 
tio ; cum ex aliorum annalium, turn ex historise 
Augustas scriptorum lectione, compertum habent 
eruditi. Hinc ego patriarum antiquitatum, eccle- 
siasticarum prsesertim, penitius cognoscendarurn 
studio ductus ; ut Sedulii nostri epistolas (quas 
intra centum quadntginta proximos annos adhue 
extitisse, ex Jolmnne Trithemio intellexeram) 
alicunde nanciscerer, operam inprimis dedi. Ve- 
rum quum neque illius, neque unius alicujus e ve- 
terum illorum numero, justum aliquod liujus ar- 
gumenti volumen adipisci possem : ad Szvrtpov rAovu 
conversus, quicquid sparsim inter chartulas meas 
ejus generis o^'^otov reperire potui, addito ex libris 



3SQ pilefatio. 

editis supplemento, in unum literarum fasciculum 
conjeci. Unde jam, pro unius alicujus aut alte- 
rius libris singularibus, multorum et diversis sibi 
setatibus succedentium disjecta? tabula?, uno veluti 
intuitu conspiciendas sese offerunt : ex quarum 
consideratione, quantum seu in pietate seu in 
doctrina seculum quodque vel profecerit vel de- 
fecerit, licebit animadvertere. Neque enim tarn 
hie spectandum, quid quisque loqui semper de- 
beat ; quam quid quaque eetate homines dicere 
assueverint. 

Id autem cum prim is memorabile est, quod in 
tertia decima epistola prodit Aldhelmus, de exteris 
ad capessendum ingenii cultum catervatim in Hi- 
berniam confluentibus : quae ab illo ut Paradisus 
quidam aut novus Circulus lacteus depingiturj 
" discentium opulans vernansquepascuosa numero- 
sitate lectorum, quemadmodum poli cardines as- 
triferis micantium ornantur vibraminibus side- 
rum. " Eo pertinet et Bedse ille locus*. Erant 
in Hibernia multi nobilium simul et mediocrium 
de gente Anglorum, qui tempore Finani et Col- 
mani episcoporum, relicta insula patria, vel divinse 
lectionis vel continentioris vita? gratia illo seces- 
serant. Et quidam quidem mox se monastica? 
conversation! fideliter mancipaverunt : alii magis 

a Histor. ecclesiastic, lib. 3. cap. 27. 



PR.liFATIO. .387 

circumeuiido per eellas magistrorum leetioni ope- 
ram dare gaudebant. Quos omnes Scoti libentis- 
sime suscipientes, victum eis quotidianum sine 
pretio, libros quoque ad legendum, et magisterium 
gratuitum preebere curabant." Ut iis temporibus 
verissimum fuerit, quod de eadem Hibernia alibi 
pronuntiat idem : " gentem 5 fuisse innoxiam, et 
nation! Anglorum semper amicissimam." 

Hue etiam spectat, quod de Agilberto Gallo, 
Occidentalium Saxonum primum, deinde Pari- 
siacse civitatis episcopo, apud eundem Bedam 
legimus. " Legendarum c gratia scripturarum in 
Hibernia non parvo tempore demoratus est." Et 
de iEdilvino : " Hiberniam d gratia legendi adiit, 
et bene instructus patriam rediit, atque episcopus 
in provincia Lindissi factus, multo Ecclesiam tem- 
pore nobilissime rexit." Et de Altfrido Nordan- 
liumbrorum rege : 

Scotorum 6 qui turn versatus incola terris, 
Coelestem intento spirabat corde sophiam. 
Nam patriae fines et dulcia liquerat arva ; 
Sedulus ut Domini mysteria disceret exul. 

In Hiberniam siquidem secedens (ut libro primo 

b Bed. lib. 4. Hist, eccles. cap. 25. quam eandem historiam, libro 1. de gestis 
regum Anglor. cap. 3. Guilielmus Malmesburiensis enarrans, Hibemense ge- 
nus hominum innocens genuina simplicitate, nil unquam mali nioliens, ap- 
pcllat. 

« Bed. lib. 3. cap. 7. d Id. ibid. cap. 27. 

e Id. in Carm. de vita S. C'uthbcrti, cap. 21. 



388 PR^FATIO. 

de gestis regum Anglorum refert Guilielmua 
Malmesburiensis) ibique " magno otio Uteris im- 
butus, omni philosophia composuerat animum." 

Albinus quoque qui et Alcuirms (cujus est ad 
Colcum, lectorem in Scotia sive Hibernia octava 
decima epistola) de Willibrordo Ultrajectino arcbi- 
episcopo, qui Batavos, Frisios et Antuerpienses 
ad fidem Christi convertit, ita scribit. " Quia 
in Hibernia scholasticam eruditionem viguisse 
audivit, etiam quorundam sanctorum virorum, 
fama narrante, conversatione incitatus, et pra?ci- 
pue beatissimi partis et episcopi Egberti, qui 
cognomento sanctus vocabatur, necnon et Wic- 
berti venerabilis viri et sacerdotis Dei (quorum 
uterque ob ccelestis patriae amorem, domo, patria, 
cognationeque relicta, Hiberniam secessit, ibique 
dulcissimos supernse contemplationis fructus seculo 
nudus, Deo plenus, solitaria quotidie hauriebat 
conversatione :) horum beatus adolescens semulari 
cupiens religionem, cum conniventia sui abbatis et 
fratrum, in Hiberniam veloci cursu contendit, 
prsedictorum patrum se familiaritati conjungens . 
quatenus, ceu prudentissima apis, ex eorum pro- 
pinquitate mellifluos pietatis carperet flores, et in 
sui pectoris alveario dulcissimos virtutum favos 
construeret. Ibique duodecim annos inter eximios 
simul piee religionis et sacraB lectionis magistros, 



PR.EFATIO. ;J89 

futurus multorum populorum prredicator, erudieba- 
tur." Hsec in primo de vita Willibrordi libro, 
Alcuinus : et in secundi initio. 

Venerat occiduis quidam de finibus orbis, 
Vir virtute potens, divino plenus amore, 
Ore sagax, et mente vigil, et fervidus actu ; 
Ad te, temporibus Pippini, Francia felix : 
Quern tibijam genuit foecunda Britannia mater, 
Doetaque nutrivit studiis sed Hibernia saeris ; 
Nomine Willbrordus. . 

atque iterum in capitulo tricessimo tertio : 

Ut dudum cecini, foecunda Britannia mater, 
Patria Scotorum clara magistra fuit. 

Ubi " doctam Hibernian), et claram Scotorum 
patriam," Carol i Magni temporibus eandem fuisse 
habitam, non obscure indicat. Ut quod de sua 
cecinit f poeta optimus, de nostra Scotia multo 
rectius possit usurpari. 

Use quoque, cum Latinm quateret Mars barbarus orbem, 
Sola prope expulsis fuithospita terra Camoenis. 
llinc Sophise Graioe, Sophiae decreta Latinoe, 
Doctoresque rudis formatoresque juventse 
Carolus ad Celtas traduxit. 

Nam ex Hibernia traductos fuisse dbctores istos, 
luculcnter confirmat, qui vitam magni Carol i sep- 
tuaginta circiter post mortem ipsius annis scripsit, 
Notkerus Balbulus Sangallensis monachus, narra- 
tionis suae bine ducto principio. 

f Georg. Buchanan, in .S i 1 \ is. 



.390 PR^FATIO. 

" Omnipotens regum s dispositor, ordinatorque 
regnorum et temporum, cum illius admirandse 
status pedes ferreos h vel testaceos comminuisset in 
Romanis ; alterius non minus admirabilis statuse 
caput aureum per illustrem Carol um erexit in 
Francis. Qui cum in occiduis mundi partibus 
solus regnare co?pisset, et studia literarum ubique 
propemodum essent in oblivione ; contigit duos 
Scotos de Hibernia cum mercatoribus Britannis 
ad littus Gallise devenire, viros et in secularibus et 
insacris Scripturis incomparabiliter eruditos. Qui 
quotidie cum nihil ostenderentvenale, ad convenien- 
tes emendi gratia turbas clamare solebant : Si quis 
sapient ice cupidus est, veniat ad nos, et accipiat 
earn ; nam venalis est apud nos. Quam tamen id- 
circo venalem se habere professi sunt, quia populum 
non gratuita, sed venalia mercari viderunt : ut sic 
vel sapientise, sicut Cceteris rebus coemendis, eos 
incitarent ; vel (sicut sequentia comprobant) per 
tale preeconium in admirationem verterent etstupo- 
rem. Denique tarn diu conclamata sunt ista, donee 
ab admirantibus, vel insanos illos putantibus, ad 
aures Caroli Regis, semper amatoris et cupidissimi 
sapientise, perlata fuissent. Qui sub omni cele- 
ritate ad suam eos pra3sentiam evocatos interro- 

s al. rerum. h Daniel, cap. 2. 



PR.EFATIO. 391 

gavit ; si vere, ut ipse fama comperit, sapientiam 
sccum haberent. Qui clixerunt : Et habemus 
eam y et in nomine Domini digne qucerentibus 
dare parati sumus. Qui cum inquisisset ab 
illis quid pro ipsa peterent, responderunt : Loca 
tantum opportunely et animas ingeniosas, et> sine 
quibus is/a peregrinatio transigi non potest, alimenta, 
et quibus tegamur. Quibus ille perceptis, ingenti 
gaudio repletus, primum quidem apud se utrum- 
que parvo tempore tenuit. Postea vero, cum ad 
expeditiones bellicas urgeretur, unum eorum no- 
mine Clementem in Gallia residere prsecepit : 
cui et pueros nobilissimos, mediocres, et infimos, 
satis multos commendavit ; et eis, prout necessa- 
rium habuerant, victualia ministrari prsecepit, 
habitaculis opportunis ad babitandum deputatis. 
Alterum vero nomine Albinum in Italiam di- 
rexit : cui et monasterium sancti Augustini juxta 
Ticinensem urbem delegavit ; ut illuc ad eum qui 
voluissent, ad discendum congregari potuissent. 
Audito autem Albinus de natione Anglorum, 
quam gratanter sapientes viros religiosissimus 
regum Carolus susciperet, conscensa navi venit ad 
eum." Et quae sequuntur. 

Eadem ipsa ex cbronicis metropolis Arelatensis 
producunt alii' : quos Jobannes Rossus Warwi- 

1 Vincent, specul. historial. lib. 23. cap. lT.'J. et Antonin. Chronic, lit. II. 
rap. 4. sec. 12. 



o{)2 PR/EFATIO. 

cen sis secutus, in libro de regibus ita rem narrat. 
" Florentibus his diebus in Hibernia studiis libe- 
ralibus prse ceeteris regnis, contigit duos Scotos 
monachos de Hibernia cum mercatoribus Britan- 
nicis ad littus Gallite devenire. Et post ; cum 
rex Carol us responsum duorum monachorum Hi- 
bernensium audisset ; repletus gaudio, ambos se- 
cum retinuit. Tandem unum eorum nomine 
Clementem, in Gallia Parisiae residere fecit." 
Hie vero Clemente Antisiodorensi episcopo, atque 
illo Bonifacii Moguntini antagonista (cujus in 
quindecima epistola fit mentio) et setate posterior 
et inferior officio ; Clemens Scotus ille fuit, ad 
quern a Ratgario Fuldensi abbate Modestus et 
Candidus, cum aliis, grammaticre studendi gra- 
tia, in antiquo abbatum coenobii illius indice 
missus k fuisse legitur. Ejusdem grammatica quse- 
dam collectanea a Melchiore Goldastocitantur 1 , cum 
ex aliis, turn ex Comminiano, grammatico ut anti- 
quissimo, ita et disertissimo, mutuata ; cujus tamen 
non alia apud eum reperisse se notat Helias Puts- 
chius insuaveterum grammaticorum crui/aywy/iiquam 
quae in Charisio legerat : neque alius videtur esse 
Clemens, vitre Caroli Magni exarator, in catalogo 
autborum, quorum testimonia a Wolfgango Lazio 

k Christoph. Brower. in notis ad Rabani Toeniata, pag. 118. ct antiquit. Ful- 
dens. lib. 1. cap. 14. pag. CO. 

1 Goldast. in notis ad Taraenctic. vet. pag. 24. et 96. 



PR7EFATIO. 393 

in commentariis reipublicae Romanseprodueuntur, 
nominatus. Socium autem illius Albinum, apud 
Italos in urbe Ticinensi sive Papiensi a rege Ca- 
rolo collocatum, ab Albino Anglo in loco jam 
citato clave separat Notkerus : neque alium Jo- 
hannem ilium Albinum esse existimaverim, cui 
rhetorica prsecepta inseripta vidisse se testatur 
Georgius" 1 Buchananus, qua? Albino Flacco sive 
Alcuino vulgo tribuuntur. 

Neque prseterinittendum est Guilielmi Cam- 
deni, viri eruditissimi et candidissimi, pneclarum 
hie testimonium : " Anglo- Saxones" nostri ilia 
retate, in Hiberniam tanqnam ad bonarum lite- 
rarum mercaturam undique confluxerunt : unde 
de vitis Sanctis ssepissime in nostris scriptoribus 
legitur ; Amandatus est ad disciplinam in Hiber- 
niam." Similia quoque in Cambro-Britannico- 
ruin sanctorum vitis subinde occurrunt : quibus 
etiam, de Marco et Sulgeno Britannis, ista visum 
est adjicere. Sic enim in extremo libri primi de 
miraculis S. Germani capitulo, Ericus Antissiodo- 
rensis de Marco scribit. " Qui natione Brito, 
educatus vero in Hibernia, post longa pontifical is 
sanctitatis exercitia, ultroneam sibi peregrinati- 
onem indixit. Sic traductus in Franciam, piissi- 

1,1 Buchanan, rer. Scotic. lib. 5. in rcge LXV. 
" Camden, in Hibern. pag. 730, 



394 PR.EFATIO. 

unique regis Caroli (illius nempe qui Calvus est 
dietus) munificentia illectus, apud beatorum Me- 
dardi et Sebastiani coenobium anaehoriticam ex- 
ercet vitam ; singularis nostro tempore unicss 
pliilosoplms sanctitatis." De Sulgeno qui sub 
annum MLXX. episcopus Menevensis fuit, ipsius 
filius Jobannes hunc in modum cecinit. 

Exemplo patrum, commotus amove legendi, 

Ivit ad Hibernos sophia, mirabile, claros. 

Sed cum jam cimba voluisset adire revectus 

Famosam gentem scripturis atque magistris : 

Appulit ad patriam, ventorum flatibus actus, 

Nomine qjiam noto perhibent Albania longe. 

Ac remoratus ibi certe turn quinque per annos 

Indefessus agit votum, &c. 

His ita digestis Scotorum visitat arva. 

Ac mox scripturas multo meditamine sacras, 

Legis divinae scrutatur saepe retractans. 

Ast ibi per denos tricens jam placidus annos 

Congregat immensam pretioso pondere massam ; 

Protinus arguta thesaurum mente recondens. 

Tost hsec ad patriam remeans jam dogmate clarus 

Venit, et inventum multis jam dividit aurum ; 

Proficiens cunctis discentibus undique circum. 

Reges, quein populi, cleri, cunctique coloni, 

Omnes unanimes venerantur mente serena. 

In quo carmine, tria ista notanda veniunt. T. 
Sulgenum legendi causa, exemplo patrum Hiber- 
niam adire voluisse : quod more majorum hoc ab 
illo factum fuisse ostendit. II. Tametsi Norwa- 
gienses" grassatores nono post Christum seculo, 

" Irinos. 

P Giiald. Cambrens. Topograph. Hibern. distinct. 3. cap. 37. 42. 4(>. Jocelin. 
in vita Tatiicii, cap. 175. et 1S(>. 



I'R/EFATIO. 395 

Uuce Turgesio, insulam hanc per annos triginta oc- 
cupantes, Ecclesiasfere omnes atque libros incendio 
consumpserint : revixisse tamenbonarumliterarum 
studia, et seculo adhuc undecimo habit am fuisse 
'* Hiberniam virorum doctissimorum officinam." 
III. Ad ilia ipsa usque tempora Hibernos nostros 
kcit e£oxnv Scotorumnomen retinuisse. Narrat enim 
hie Johannes, patri suo fuisse proposi turn, studendi 
gratia, Hiberniam petere : sed navigio, quo vectus 
illo pervenire cogitaverat, adversis ventis acto, ad 
Albanian! appulisse ; ibidemque quinquennii faeta 
mora, Scotorum demuin arva invisisse, atque illic 
decern vel tredecim annos sacrarum Scripturariun 
lectioni iinpendisse. 

Heec ex innumeris paucula, ad epistolee tertiaa- 
decimse illustrationem, proferre visum fuit. In 
cseteris si quid obscuri sit, quod ex temporis his- 
toria lumen aliquod desideret ; ei facem, ex vetere 
memoria comparatam, prseferre conati sumus. Id 
tantum jam monendum : ex iis qua? ab aliis ante- 
hac sunt editee, plures epistolas hie addi potuisse, 
et illam nominating, qure anno DCCXLII. a papa 
Zacharia ad Wittam vel Wittanum scripta, inte r 
Romanorum q pontificum et Bonifacii' Mogmitini 



i Epw.t. Decret. edit. Romse, torn. 2. epist. 2. 
'' Bonifac. epist. 131. 



•39G pr-efatio. 

cpistolas excusa prostat. Qui 5 enim Saxonico no- 
mine Witanus sive Wlritus clictus est, a Lupo 1 
Servato et aliis Latino vocabulo, Albuinus eodem 
sensu est appellatus : is ipse, qui " egressus de 
Hibernia (ut notat Tritbemius") prjedicationis 
causa venit in Thuringiam " ubi a Bonifacio 
primus Barbarense sive Buraburgensis ecclesise 
episcopus est constitutus. " In oppido enim Bura- 
burg juxta Fritz] ar, secli episcopali post suum 
recessum ordinavit episcopum Albuinum discipu- 
lum suum Hiberniensem, monasterii urbis mona- 
chum : cujus festum agitur VII kalendas Novem- 
bris," quemadmodum ex Manuscripto suo retulit 
Nicolaus Serarius w . 

Ex ineditis vero plurimse sunt epistolse quas, 
omni licet adhibita diligentia, consequi nequivi- 
mus : inter quas et regum nostrorum illse sunt, de 
quibus in Caroli Magni vita Eginbardus. " Sco- 
torum reges sic habuit ad suam voluntatem per 
suam munificentiam inclinatos, ut eum nunquam 
aliter quam Dominum, seque subditos et servos ejus 
pronuntiarent. Extant epistola3 ab iis ad earn missa3, 



3 Ex Anglia a Bonifacio accitum notat Othlonus vita Bonifacii lib. 1. cap. 30. 
Vid. Mirseumin Fastis Belgicis. Mai. 1. 

1 Lap. in vita Wigberchti, cap. 14. 

" Jo. Trithem. de viiis illustr. Ord. Benedicti, lib. 4. cap. 190. vid. et lib. .3. 
cap. 267. 

w Rerum MoLiintiacaium libro 3. no'at. 29. 



PR/EFATIO. 397 



1- 



quibus hujusmodi affectus eorum erga ilium intli 
catur." Quod a Saxonico illo poeta, libro quinto 
de gestis Caroli, sic habetur expressum 



Scotorum reges ipsum Dominum vocitabant, 
Ac se subjectos ipsius et famulos. 

Hoc apices ab eis missi testantur ad ilium, 
Quorum claret amor maximus alloquio. 



Sed has, et ejus generis alias, illis qui in 
transrnarinis partibus degunt e tenebris eruen- 
das relinquimus ; earum quas domi reperire po- 
tuimus editione hoc tempore contenti. 



VOL. IV. D D 



VETERUM 
EPISTOLARUM HIBERNICARUM 

SYLLOGE. 



EPISTOLA I. 

GREGORII I. ROMANI PONT1FICIS, AD EPISCOPOS HIBERNLE. 
Gregorius*, universis episcopis per HibernianA 

ocripta vestra summa cum gratulatione suscepi: sed erit 
in me uberior vakle laetitia, si mihi de vestra contigerit 
reversione gaudere. Prima itaque epistola? vestra? frons 
gravem vos pati persecutionem innotuit. Qua? quidem per- 
secutio dum non rationabiliter sustinetur, nequaquam 
proficit ad salutem. Nam nulli fas est retributionem 
prsemiorum expectare pro culpa. Debetis enim scire (sicut 
beatus Cyprianus dixit) quia martyrem non facit poena, 
sed causa. Dum igitur ita sit, incongruum nimis est de 
ea vos, quam dicitis, persecutione gloriari, per quam vos 
constat ad aeterna praemia minime provehi. Reducat ergo 
charitatem vestram tandem integritas fidei ad matrem, 
quae vos generavit, Ecclesiam. Nulla vos animorum in- 
tentio a concordiae imitate dissociet: nulla persuasio re- 
pendo vos a recto itinere defatiget. Nam in synodo, in 

a Anno Christi 592. 

b Ita lcgunt magno consensu exeniplaria turn edita, turn manuscripta. 

D D g 



400 VETERUM EPISTOLARUM 

qua de tribus capitulis actum est, aperto liquet, nihil de 
fide convulsum esse, vel aliquatenus immutatum, sed (sicut 
scitis) de quibusdam illic solummodo personis est actita- 
tum : quarum una, cujus scripta evidenter a rectitudine 
Catholicae fidei deviabant, non injuste damnata est. 

Quod autem scribitis, quia ex illo tempore inter alias 
provincias maxime flagellatur Italia : non hoc ad ejus 
debetis intorquere opprobrium ; quoniam scriptum est : 
" Quem b diligit Dominus, castigat ; flagellat autem omnem 
filium quern recipit." Si igitur ita est, ut dicitis; ex eo 
tempore magis dilecta est apud Deum et modis omnibus 
approbata, ex quo Domini sui meruit sustinere flagella. 
Quia vero non ita fit, quemadmodum vos in ejus insulta- 
tione affirmare conamini, rationem attendite. Postquam 
recordandae memorias Vigilius papa in urbe regia consti- 
tute, contra Theodoram tunc Augustam et Acephalos 
damnationis promulgavit sententiam ; tunc Romana urbs 
ab hostibus adita et captivata est. Ei'go bonam causam 
habuerunt Acephali, et injuste damnati sunt, post quorum 
damnationem talia contigerunt ? Absit. Hoc enim nee 
nostrum quempiam, nee alios qui Catholicae fidei mysteriis 
instituti sunt, vel dicere, veraliquo modo confiteri con- 
venit. His denique cognitis, ab hac quandoque jam deli- 
beratione recedite. 

Ut igitur de tribus capitulis animis vestris ablata du- 
bietate,possit satisfactio abundanter infundi ; librum quern 
ex hac re sanctas memoriee decessor meus Pelagius papa 
scripserat, vobis utile judicavi transmittere. Quern si 
deposito voluntariae defensionis studio, puro vigilantique 
corde saepius volueritis relegere ; eum vos per omnia 
secuturos, et ad unitatem nostram reversuros nihilominus 
esse confido. Porro autem si, post hujus libri lectionem, 
in ea qua estis volueritis deliberatione persistere, sine 
dubio non rationi operam, sed obstinationi vos dare mon- 
stratis. Unde iterum habita locutione, charitatem ves- 
tram admoneo, ut quoniam, Deo sufFragante, fidei nostras 
integritas in causa trium capitulorum inviolata permansit ; 

b Heb. cap. 12. ver. 6. 



HIBERNICAHUM SYLLOGE. 401 

mentis tumore deposito, tanto citius ad matrem vestvam, 
quae filios suos expectat et invitat, Ecclesiam redeatis, 
quanto vos ab ea quotidie expectari cognoscitis. 



RECENSIO. 

Ex Gregorii Regesto, lib. 2. epist. 36. indictione 10. quae anno serae nostra; 
Christians 592.respondet. 



102 VETERUM El'ISTOLAUUM 



EPISTOLA IT. 

EJUSDEM GREGORII, AD QUIRINUM EPISCOPUM. 

Gregorius, a Quirino episcopo, et ceteris episcopis in Hibernia Catholicis. 

Qul\ charitati nihil est longe ; quos dividunt loca Jungat 
epistola. Lator itaque praesentium ad beati Petri apostolo- 
rum principis Ecclesiam veniens, fraternitatis vestrse se as- 
seruit ad nos epistolas accepisse, easque in Hierosolymorum 
urbe cum rebus quoque aliis perdidisse. In quibus, sicut 
ipse ait, studuistis inquirere, sacerdotes ac plebes quae Nes- 
torianae haereseos errore confusae sunt, cum ad matrem 
electorum omnium Catholicam Ecclesiam revertuntur, 
utrum baptizari debeant, an certe solius verae fidei con- 
fessione ejusdem matris Ecclesiae visceribus adjungi. 

Et quidem ab antiqua patrum institutione didicimus, 
ut qui apud haeresim in Trinitatis nomine baptizantur, 
cum ad sanctam Ecclesiam redeunt, aut unctione chris- 
matis, aut impositione manus, aut sola professione fidei ad 
sinum matris Ecclesiae revocentur. Unde Arianos per 
impositionem manus occidens, per unctionem vero sancti 
chrismatis ad ingressum sanctae Ecclesiae CathoKcse oriens 
reformat. Monophysitas vero et alios ex sola vera con- 
fessione recipit: quia sanctum baptisma, quod sunt apud 
haereticos consecuti, tunc in eis vires emundationis accipit, 
cum vel illi per impositionem manus Spiritum sanctum 
acceperint, vel isti per professionem verae fidei sanctae et 
universalis Ecclesia? visceribus fuerint uniti. Hi vero 
haeretici qui in Trinitatis nomine minime baptizantur, 
sicut sunt 13onosiani b et Cataphryges (quia et illi Christum 

* Anno Christi. 601. b al. Boiwuiaci. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 103 

Dominum non credunt, et isti sanctum Spiritum perverso 
sensu esse quendam pravum hominem Montanum credunt, 
quorum similes multisunt) et alii tales, cum ad sanctam Ec- 
clesiam veniunt, baptizantur : quia baptisma non fuit, 
quod in errore positi in sanctae Trinitatis nomine minime 
perceperunt. Nee potest hoc ipsum baptisma dici itera- 
tum, quod, sicut dictum est, in Trinitatis nomine non erat 
datum. 

Nestoriani vero quia in sanctae Trinitatis nomine bap- 
tizantur, sed eos Judaicae perfidise similes, incarnationem 
unigeniti non credentes, suae haereseos error obscurat, ad 
sanctam Ecclesiam Catholicam venientes, de verae fidei 
firmitate et confessione docendi sunt : ut unum eundem- 
que Dei et hominis filium, Deum Dominum nostrum Jesum 
Christum credant, ipsum existentem in clivinitate ante 
secula, et ipsum factum hominem in fine seculorum : quia 
" Verbum c caro factum est, et habitavit in nobis." Verbum 
vero carnem dicimus factum, non immutando quod erat, 
sed suscipiendo quod non erat. Incarnationis enim sua) 
mysterio unigenitus patris nostra auxit, sua non minuit. 
Una itaque persona est Verbum et caro, sicut ipse ait : 
" Nemo d ascendit in ccelum, nisi qui de ccelo descendit, 
filius hominis qui est in ccelo." Qui filius Dei in coelo, 
erat filius hominis qui loquebatur in terra. 

Hinc Johannes ait : " Scimus 6 quia filius Dei venit, et 
dedit nobis sensum." Qui nobis quern sensum dederit, 
illico subjungit : " ut cognoscamus verum Deum." Quern 
hoc loco verum Deum insinuat, nisi Patrem omnipotentem ? 
Sed quid etiam de omnipotente filio sentiat, adjungit: 
" Et simus in vero filio ejus Jesu Christo." Ecce ait 
verum Deum patrem, verum ejus filium Jesum Christum. 
Quern verum filium quid esse sentiat, apertius ostendit : 
" Hie est," inquit, tf verus Deus, et vita aeterna." Si 
igitur, juxta errorem Nestorii, alius Verbum atque alius 
esset homo Jesus Christus; qui verus est homo, utique 
verus Deus non esset et vita aeterna. Sed unigenitus filius 

c Job. cap. 1. ver. 14. '' Ibid. cap. 3. ver. 13. 

e Ibid. cap. 5. ver. 20. 



404 VETERUM EPISTOLAHUM 

Verbum ante saecula factus est homo. Hie est ergo 
'.' verus Deus, et vita aeterna." 

Certe cum hunc sancta Virgo conceptura esset, et lo- 
quentem ad se angelum audiret, ait : " Ecce f ancilla Do- 
mini, fiat mihi sicut dicis." Qua? cum eum concepisset, 
et ad Elizabeth cognatam suam pergeret, ab eadem Eliza- 
beth protinus audivit : " Unde s ego digna, ut mater Do- 
mini mei veniat ad me?" Ecce eadem virgo et ancilla 
Domini dicitur, et mater. Ancilla enim Domini, quia 
Verbum ante secula unigenitus aequalis est patri : mater 
vero, quia in ejus visceribus ex sancto Spiritu de ejusque 
carne factus est homo. Nee alterius ancilla, alterius 
mater : quia dum unigenitus Dei existens ante secula, ex 
ejus utero natus est homo, investigabili miraculo facta 
est et ancilla hominis per divinitatem, et mater Verbi per 
carnem. 

Non autem prius in utero virginis caro concepta est, 
et postmodum divinitas venit in carnem : sed mox ut Ver- 
bum venit in utero, mox Verbum servata propriae virtute 
naturae factum est caro. Et perfectus homo, id est, in 
veritate carnis et animae rationalis, natus est per uterum 
virginis unigenitus filius Dei. Unde et unctus prse par- 
ticibus dicitur, sicut Psalmista ait : " Unxit h te Deus, 
Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis." Unctus 
quippe est oleo, dono videlicet Spiritus sancti: sed prae 
consortibus unctus est, quia omnes nos prius peccatores 
homines existimus, et postmodum per unctionem sancti 
Spiritus sanctificamur. Ipse autem qui existens Deus 
ante secula, per sanctum Spiritum in utero Virginis homo 
conceptus est in fine seculorum, ibi ab eodem Spiritu 
unctus est, ubi conceptus. Nee ante conceptus, et post- 
modum unctus est ; sed hoc ipsum de Spiritu sancto ex 
carne virginis concipi, a sancto Spiritu ungi fuit. 

Hanc ergo nativitatis ejus veritatem quicunque a per- 
verso errore Nestorii, revertuntur, coram sancta fraterni- 
tatis vestrae congregatione fateantur ; eundem Nestorium,, 



1 Luc. cap. 1. ver. 38. e Id. ibid. ver. 43. 

! ' Psalm, 45. ver. 7. 



HIBERNICARUM SVLLOGE. 105 

cum omnibus sequacibus suis, et reliquas haereses anathe- 
matizantes. Venerandas quoque synodos, quas universa- 
lis Ecclesia recipit, se recipere et venerari promittant : et 
absque ulla dubitatione eos sanctitas vestra, servatis eis 
propriis ordinibus, in suo cactu recipiat : ut dum et per sol- 
licitudinem occulta mentis eorum discutitis, atque eos per 
veram scientiam recta quae tenere debeant docetis, et per 
mansuetudinem eis nullam contrarietatem vel difficultatem 
de propriis suis ordinibus facitis, eos ab antiqui hostis ore 
rapiatis. Et tanto vobis apud omnipotentem Deum aeter- 
nae glorias crescat retributio, quanto multos colligitis, qui 
vobiscum in Domino sine fine gloriantur. Sancta itaque 
Trinitas orantes pro nobis sua vos protectione custodiat ; 
vobisque in amore suo dona multipliciora concedat. 

RECENSIO. 



Ex Regest. lib. 9. epist. 61. indictione I. qua: in annum 601. incurrit ; licet 
manuscriptus Vaticanus Iberiam hie legat, pro Hibernia : ut notant Rom.ini coi- 
rectores in Gratian. de consecr. distinct. 4. cap. 44. Ab antiqua. In Romana 
tamen operum Gregorii editione vulgata lectio retinetur : sicut et in antiquiori- 
bus Gratiani editionibus, et Decret. part. 1. cap. 153. et Hincmaro Remensi in 
opusculo contra Hincmarum Laudunensem cap. 10. Vide Anton. Augustin. 
emendat. Gratiani lib. 1. in fine dialogi 4. Idem in prologo suo in Decret. 
" Simili dispensatione reatus papa Gregorius a Nestoriana haeresi revertentes in 
suis gradibus recipi jubet, ita scribens ad episcopos in Hibernia Catholica; Ec- 
clesiae." 



106 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA III. 



S. Culumbani Iliberni, 



O a tu vita quantos decepisti, quantos seduxisti, quantos 
excoecasti ! Quae, dum fugis, nihil es ; dum videris, umbra 
es ; dum exaltaris, fumus es ; quae quotidie fugis, et quo- 
tidie venis; quae veniendo fugis, et fugiendo venis : dissi- 
milis eventu, similis ortu, dissimilis luxu, similis fluxu ; 
dulcis stultis, amara sapientibus. Qui te amant, non te 
sciunt : et qui te contemnunt, ipsi te intelligunt. Ergo 
non es vera, sed fallax, te ostendis quasi veram, te re- 
ducis quasi fallacem. Quid ergo es humana vita ? via es 
mortalium, et non vita, a peccato incipiens usque ad mor- 
tem. Vera enim esses, si te peccatum primae transgres- 
sionis humanae non interrupisset ; et tunc casabunda et 
mortalis devenisti, cum omnes tuos viatores morti assig- 
nasti. Via ergo es ad vitam, non vita: vera enim es 
via, sed non plana ; aliis longa, aliis brevis ; aliis lata, 
aliis angusta ; aliis laeta, aliis tristis ; omnibus similiter 
festinans, et irrevocabilis : via es, inquam, via es, sed 
non omnibus manifesta es ; multi enim te vident, sed 
pauci te viam esse intelligunt. Sic enim subtilis es, et sic 
seductrix, ut paucorum sit te scire viam. Interroganda 
ergo es, et non credenda nee vindicanda ; transeunda non 
habitanda, misera humana vita. Nullus enim in via ha- 
bitat, sed ambulat ; ut qui ambulant in via, habitent in 
patria. Quare ergo tu mortalis vita habitaris, diligeris, 
vindicaris ? Asscita b es a perditis, contemneris a sensatis, 
caveris a salvandis. Timenda itaque es humana vita, et 

a Circa annum (ilO. ecu potius 605. b al. Diligeris a stultis. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 107 

multum cavenda ; quae sic fugitiva es, sic lubrica, sic 
periculosa, sic brevis, sic incerta, ut quasi umbra, aut 
imago, aut nubes, aut nihil, aut inane, dissolvaris. Dum 
ergo nihil es ; o mortalis vita, nisi via? imago, fugitiva ut 
avis, ut nubes incerta, et fragilis ut umbra, ut somnium : 
sic per te iter agendum est, tarn sollicite, tarn caute, tain 
expedite, ut viatorum more ad veram patriam omnibus 
intelligentibus festinandum sit; de transacto securis, de 
eo quod restat sollicitatis. Nihil enim tibi prodest ascen- 
dere, quod ascenderis, nisi, quod restat, evaseris. Via 
enim, et ascensus quidam, putanda est vita haec. Non 
quaeramus in via, quod futurum est in patria. Labor 
enim et fatigatio in itinere versatur ; in patria requies et 
securitas paratur. Cavendum est itaque nobis, ne forte 
per viam securi simus, et ad veram nostram patriam non 
perveniamus. Sunt enim revera nonnulli in hoc itinere 
securi, desides, lividi : ut non tarn in via, quam in patria 
esse videantur : et non tarn voluntarii, quam inviti eunt ad 
patriam, nimirum jam perditam. Hie enim in via praeusi 
sunt patria, et de brevi vita aeternam mortem mercati sunt : 
infelices de frustrato commercio laeti sunt ; aliena caduca 
dilexerunt, et propria aeterna neglexerunt. Quapropter 
quamvis sint laeta, quamvis blanda, quamvis sint speciosa, 
aliena terrena devitemus, ut propria aeterna non perdamus. 
Fideles in alienis inveniamur, ut in propriis ac nostris 
haeredes efficiamur : donante Domino nostro Jesu Christo, 
qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen. 



RECENSIO. 

De eo Trithemius, in libro de scriptoribus ecclesiasticis. " Ex Hibernia 
veniens in Galliam et Germaniam ; velut olim Druydum princeps, cultus 
divini et coenobia auxitet famulos. Cum adhuc junior esset, magnum studium 
Uteris Sanctis impendit : adeo ut eleganti stylo scripserit. In totum Psalterium 
eommentariorum lib. 1. et quasdam ad fratres epistolas." Inter epistolas vera 
hancprimum edidit V. CL. Melchior Haiminsfeldius Goldastus, ex vetustissimo 
codice bibliothecae monasterii S. Galli ; in quo, hoc titulo praenotata legebatur. 
INCIPIT EPISTULA S. COLUMBANI ABBATIS. quanquam in ca " nul- 

>: Luc. cap. 16. vcr. 12. 



108 VETERUM EPISTOLARUM 

lum apparere epistolici characteris vestigium," recte a viro eruditissimo est ob- 
servatum : sicut etiam, hinc sermonis sui 49. exordium mutuatum esse homilia- 
rum ad fratres in eremo, quae inter Augustini opera feruntur, consarcinatorem. 
Et sane, inter Columbani instructiones seu Homilias XIII. quae in manuscripto 
monasterii Bobiensis habentur, haec ipsa ordine quinta reperitur ; indeque de- 
scripta, Parisiis a Thoma Messinghamo typis est mandata. Nos vero, ex mu- 
tua utriusque editionis collatione, hanc sive epistolam sive homiliam aliquanto 
emendatiorem hie exhibuimus. " Columbanus magnus ille Hiberniae Archiman- 
drita, et Bobiensis in Italia Celebris Benedictinorum ccenobii institutor et rector 
universales epistolas ad totius Ecclesiae viros destinabat. Una mihi suppetit ma- 
nuscripta ex praedicto monasterio transmissa," inquit Lucas Waddingus Hiber- 
nus, annot. in epist. 1. Francisci ad universos Christi fideles. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 409 



EPISTOLA IV. 



Ejusdem Columbani, Rhythmica. 

Mundus iste transit, et quotidie decrescit: 
Nemo vivens manebit, nullus vivus remansit. 
Totum humanum genus ortu utitur pari, 
Et de simili vita fine cadit aequali. 
Deferentibus vitam mors incerta subripit : 
Omnes superbos vagos moeror mortis corripit. 
Quod pro Christo largiri nolunt, omnes avari 
Importune omittunt : post se colligunt ali a . 
Parvum ipsi viventes Deo dare vix audent: 
Morti cuncta relinquunt ; nihil de ipsis habent. 
Quotidie decrescit vita prassens, quam amant : 
Indeficiens manet sibi poena quam parant. 
Lubricum, quod labitur, conantur colligere : 
Et hoc, quod se seducit, minus timent credere. 
Dilexerunt 1 ' tenebras tetras magis quam lucem: 
Imitari contemnunt vitas Dominum Ducem* 
Velut in somnis regnent, una bora laetantur : 
Sed aeterna tormenta adhuc illis parantur. 
Cceci nequaquam vident quid post obitum restat 
Peccatori impio quod impietas praestat. 
Coffitare convenit te haec cuncta, Amice : 
Absit tibi amare bujus formulam vitae. 
Omnis c caro ut fcenum, flagrans licet florida : 
Sicque, quasi flos fceni omnis ejus gloria. 
Orto sole arescit fcenum, et flos deperit : 
Sic est omnis juventus, virtus cum defecerit. 

a Ttl est, alteri. b Joh. cap. 3. ver. 19. 

• Esai, cap. 40. ver. 6. 1 Pet. cap. 1. ver. 24. Jacob, cap. 1. ver. 1 1 



410 VETERUM EPISTOLARY M 

Vultus Christi radius pra? cunctis amabilis, 

Magis diligendus est, quam flos carnis fragilis. 

Caveto, Filiole, seminare species, 

Quas mox ingredietur non parva pernicies, 

Plerique perpessi sunt pcenarum incendia ; 

Voluntatis lubricae nolentes dispendia. 

Poculum impiissimae noli tu bibere ; 

Unde multos pier unique vides laetos ridere. 

Nam quoscumque videris ridere inaniter; 

Scito in novissimis quod flebunt amariter. 

Conspice, Clarissime, sic esse libidinem, 

Ut morsum mortiferum, quod vincit dulcedinem. 

Noli pronus pergere per vias mortalium : 

Quam multis evenisse conspicis naufragium? 

Perge inter laqueos cum suspensis pedibus ; 

Per quos captos caeteros incautos comperimus. 

De terrenis eleva tui cordis oculos : 

Ama amantissimos angelorum populos. 

Beata familia, quae in altis habitat : 

Ubi senex non gemat, neque infans vagiat : 

Ubi non esuritur, ubi numquam sititur : 

Ubi cibo superno plebs ccelestis pascitur. 

Ubi nemo moritur, quia nemo nascitur : 

Ubi aula regia [ac] ccelestis pascitur. 

Ubi vita viridis veraque est futura : 

Quam nee mors, nee mceroris metus, est consumptura. 

Laeti leto transacto laetum regem videbunt ; 

Cum regnante regnabunt, cum gaudente gaudebunt. 

Tunc dolor, tunc taedium, tunc labor delabitur : 

Tunc Rex Regum, Rex mundus, a mundis videbitur. 

RECENSIO. 



Ex duobus antiquis bibliothecae Sangallensis monasterii exemplaribus edidit 
Goldastus: quorum unum avwvvjiov, alterum auctoris nomen praeferebat. Ve- 
rum et ilium et me quoque fugerat, quod a doctissimo episcopo Kilmorensi D. 
Guiliclmo Bedello est animadversum ; rhythmis orationem totam contineri. 
Ut inter ea quae ad canendum digna Columbanum edidisse scribit Jonas 3 et Sige- 

a Jonas abbas, in vita S. Columbani, cap. 2. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 411 

bertus b , etiam hsec numeranda fuerit epistola. Versus enim sunt parisyllabi om- 
nes, modulationi accommodati : in quibus, elisionum et quantitatis ratione pror- 
sus neglecta, quatuordecim syllabarum numerus studioseest observatus. Unde 
singulis per otixovq descriptis, paucula quaedam a nobis sunt leviter immutata, 
et tres quoque dempti versiculi, quibus nullus alius simili rhythmo desinens re- 
spondere deprehendebatur, nempe post distichon 13 um - 

Pukhritudo hominum senescens delabitur. 

post 23 um - 

Ubi laudes Domini nulla vox retinet ; 

vel potius (ut et sensus et numeri syllabarum ratio postulat) nulla vox non re- 
cinet. et post 25 um - 

In qua male resonans, nulla vox audita est. 

Hujus generis versus, inter Bonifacii Moguntini epistolas, complures cernuntur, 
octo syllabarum numero constantes : de quibus (in epistola 65 a ad Aldhel- 
mum) ita meminit jEdilwaldus. " Huic nostrse parvitatis epistola? trina can- 
tati modulaminis carmina, binis generibus digesta subdidimus, &c. quorum ter- 
tium non pedum mensura elucubratum, sed octonis syllabis in uno quolibet versu 
compositis (una eademque litera comparibus linearum tramitibus aptata) cursim 
calamo perarante caraxatum tibi sagacissime sator c , transmittens dicavi." nee 
alius spectandus hie rhythmus. Cujusmodi etiam quid in B. Augustini 
psalmo contra Donatistas observare licet, in quo versus omnes secunda vocali e 
tcrminantur; et in poematis Alcuini col. 1686, 1687. 

Simplicibus vero hisce rhythmis successerunt demum versus qui (abinventoris, 
ut putatur, nomine) Leonini sunt dicti ; ex rhythmo pariter et metro constantes 
utpote, in quibus turn similiter cadentium, turn quantitatis syllabarum ratio est 
habita. Cujus generis inter primos qui extant, Guilielmi Pictaviensis illi sunt, 
quos ad epistolam 29 am sumus producturi. Hujus generis habentur Metelli 
(circa ann. 1060.) tomo primo antiq. lect. H. Canisii pag. 174. et inter epigram- 
mata patrum monasterii S. Galli 63 et 65, tomo quinto pag. 734, 785. authore 
Eckerardo decano S. Galli,qui scripsit vitam Notheri Balbuli tomo sexto pag. 933, 
et alii MSS. quos habemus Dunstano Cantuariensi archiepiscopo directi. 



b Sigebert. de script. Eccles. cap. 60. 

c Pater, ut infra in (ipsius Aldhelmi) epistola XIII. 



412 



VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA V. 



Ejusdem Columbani ad Hunaldum. 

C asibus innumeris decurrunt tempora vitae : 

O mnia praetereunt, menses volvuntur et a anni ; 

L abitur in senium momentis omnibus aetas. 

U t tibi perpetuam liceat comprendere vitam, 

M olles illecebras vitas nunc sperne caducae. 

B landa luxuria virtus superatur honesta. 

A rdet avavitia ccecaque cupidine pectus. 

N escit habere modum vanis mens dedita curis. 

V ilius argentum est auro, virtutibus aurum. 

S umma quies, nil velle super, quam postulat usus. 

H os ego versiculos misi tibi saepe legendos : 

U t mea dicta tuis admittas auribus, oro. 

N e te decipiat vana et peritura voluptas. 

A spice quam brevis est procerum regumque potestas, 

L ubrica mortalis cito transit gloria vitae. 

D a veniam dictis ; fuimus fortasse loquaces. 

O mne quod est nimium, semper vitare memento. 



COLUMBANUS HIBERNUS, HUNALDO DISCIPULO. 

Suscipe, Hunalde, libens et perlege mente serena 
Dicta Columbanus, fida te voce monentis : 
Quae licet ornatu careant sermonis honesti, 
Vota tamen, ventisque piae testantur amorem. 

» al. in annis. 



HfBER NIC ARUM SYLL0GE. 413 

Vive, Deo fidens, (Thristi pfaecepta sequendo, 
Dum modo vita manet, dum tempora certa salutis. 
Tempus et hora volat, momentis labitur aotas, 
Despiee, quae pereunt, fugitiva? gaudia vita?. 
Non fragiles secteris opes, ct inania lucra; 
Nee te sollicitet circumflua copia reruns 
Sint tibi divitias, divince dogmata legis, 
Sanctorumque patrum casta? moderamina vita? ; 
Omnia quae dociles scripserunt ante magrstri, 
Vel quae doctiloqui cecinerunt carmina vates. 
Has cape, divitias semper contemne caducas : 
In mentemque tibi veniat tremebunda senectus ; 
Quam gelidae tandem sequitur violentia mortis. 
Ultima jam sapiens meditatur tempora vita?, 
Torpcntes senio vires, morbosque frequentes, 
Incertumque diem lethi, certosque dolores. 
Multa senem fragilis vexant incommoda carnis. 
Nam macie turpi tabescunt languida membra : 
Tunc genuum jnnctura riget, venasque per oinnes 
Ulius in toto frigescit corpore sanguis ; 
Sic baculo nitens artus sustentat inertes. 
Quid tristes memorem gemitus ? quid taedia mentis ? 
Soinnus abest oculis, ilium sonus excitat omnis. 
Quid tunc argenti, fulv i quid proderit ami 
Improba congeries multos collecta per annos? 
Munera quid procerum ? ditis quid prandia mensa? ? 
Quid meminisse juvat transactae gaudia vitae, 
Venerit extremi tandem cum terminus a?vi ? 
Ilaec, dum vita volat, vigili qui mente retractat, 
Spernit avaritiam, vanosque refutat bonores. 
Quid modo terrenis mentes intendere curis ■ 
Mortales cupiunt ? quid turpia lucra sequuntur? 
Semper avarus cget nummo, testante poeta, 
Crescit amor numini, quantum ipsa pecunia crescit. 
Indiget inter opes, nee habet quod habere videtur. 
Hie domi solus nummos abscondit in area, 
Divitias cumulans : dum scse nescit amare, 
Plus amat haeredem, servat cui cuncta fidelis. 
O nimium felix, parens cui sufficit usus, 

VOL. IV. E E 



414 VETERUM FPISTOLARUM 

Corporis ut curam moderamine temperet a?quo, 
Non misera capitur caecaque cupidine rerun}, 
Nee majora cupit, quam qua? natura reposcit: 
Non lucri cupidus minimis marsuppia replet, 
Nee molles cumulat tinearum ad pabula vestes : 
Pascere non pingui procurat fruge caballos, 
Nee trepido tales volvit sub pectore curas, 
Ne subitis pereat collecta pecunia flammis, 
Aut fracta nummos rapiat fur improbus area, 
Vivitur argento sine, jam sine vivitur auro ; 
Nudi nascuntur, nudos quoque terra receptat, 
Divitibus nigri reserantur limina Ditis, 
Pauperibusque piis coelestia regna patescunt. 
Temnere divitias monuit Salvator avaros : 
Quisquis amat Christum, sequitur vestigia Christi. 
Nam brevis et fragilis moriturae gloria carnis, 
Quicquid babet, rapidi velox fuga temporis aufert. 
Pulchre veridici cecinit vox talia vatis, 
Tempora dinumerans aevi vitaeque caducae : 
Omnia tempus agit, cum tempore cuncta trahuntur. 
Alternant elementa vices, et tempora mutant : 
Accipiunt augmenta dies noctesque vicissim, 
Tempora sunt florum, retinet sua tempore messis : 
Sic iterum spisso Vestitur gramine campus. 
Tempora b gaudendi, sunt tempora certa dolendi : 
Tempora sunt vitas, sunt tristia tempora mortis. 
Omnia dat, tollit, minuitque volatile tempus. 
Ver, asstas, autumnus, hyems, redit annus in annum : 
Omnia cum redeunt, homini sua non redit aetas. 
Haec sapiens omni semper reminiscitur hora, 
Atque donium luctus epulis pra>ponit opimis^ 

Ultima nunc humili concludam verba precatu ; 
Sis memor ipse mei, versus cum legeris istos, 
Tempora sic habeas optatae longa senectae. 

RECENSIO. 
Acrostkhis Utriusque nomen covnplectens, a Goldasto primum est edita ; sed a 
h Eccles. rap. 3 ver. 4. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 415 

-.ubsequente epistola divulsa, quam ille ad Sethum quendam scriptum fuisse pu- 
tavit ; fretus authoritate manuscript! Sangallensis, In quo primus versus ita le- 
gebatur. 

Suscipe, Sethe, iibens et perlege mentc serena. 

Nos vero inscrlptlonem alteram, quam in prima hujus epistolae editioneex suis co- 
dicibus expressit Georgius Fabricius, vel eo nomine retinendam censuimus ; quod 
non tarn ad ipsam acrostichidem, quam ad sequens carmen, ilia loquacitatis ex- 
cusatio referenda videatur : 

Da veniam dictis, fuirnus fortasse loquaces. 



E E 2 



416 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA VI. 



EJUSDEM COLUMBANI, AD FEDOLIUM, 

Accipe, quaeso, 
Nunc bipedali 
Condita versu 
Carminulorum 
Munera parva: 
Tuque frequenter 
Mutua nobis 
Obsequiorum 
Debita redde. 
Nam velut aestu, 
Flantibus Austris, 
Arida gaudent 
Imbribus arva; 
Sic tua nostras 
Missa frequenter 
Laetificabit 
Pagina mentes. 

Non ego posco 
Nunc periturae 
Munera gazae : 
Non, quod avarus 
Semper egendo 
Congregat, aurum : 
Quod sapientum 
Lumina ccecat, 
Et velut ignis 
Flamma perurit 
Improba corda. 
Saepe nefanda 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 117 

Crimina multis 
Suggerit auri 
Dira cupido. 
E quibus ista 
Nunc tibi pauca 
Tempore prisco 
Gesta retexam. 

Extitit ingens 
Causa malorum 
Aurea pellis. 
Corruit auri 
Munere parvo- 
Ccena Dearuni ; 
Ac tribus illis 
Maxima lis est 
Orta Deabus. 
Hinc populavit 
Trojugenarum 
Ditia regna 
Dorica pubes. 

Juraque legum 
Fasquc fidesque 
Rumpitur auro. 
Impia quippe 
Pigmalionis 
Regis ob aurum 
Gesta leguntur. 
Sic Polydorum 
Hospes avarus 
Incitus auro 
Fraude necavit. 

Fcemina sa>pe 
Perdit ob aurum 
Casta pudorem. 
Non Jovis a auri 
Fluxit in imbre : 
Sed quod adulter 

a Casus recti dpxn'iKw£. 



418 VETERUM EriSTOLARUM 

Obtulit aurum 
Aureus ille 
Fingitur imber. 
Amphiaraum 
Prodidit auro 
Perfida conjunx. 
Hectoris heros 
Vendidit auro 
Corpus Achilles, 
Et reserari 
Munere certo 
Nigra feruntui 
Limina Ditis. 
Nunc ego possem 
Plura referre, 
Ni brevitatis 
Causa vetaret. 

Haec tibi, Frater 
Inclyte, parva 
Litterularum 
Munera mittens, 
Suggero vanas 
Linquere curas. 
Desine, quaeso, 
Nunc animosos 
Pascere pingui 
Farre caballos : 
Lucraque lucris 
Accumulando, 
Desine nummis 
Addere nummos. 
Ut quid iniquis 
Consociaris, 
Munera quorum 
Crebra receptas ? 
Odit iniqui 
Munera Christus. 
Haec sapienti 
Pespicienda, 



II1BERNICARUM SYLLOGE. '119 

Qui fugitives 
Atque caducae 
Cernere debet 
Tempora vitas. 

Sufficit autem 
Ista loquaci 
Nunc cecinisse 
Carmina versu. 
Nam nova forsan 
Esse videtur 
Ista legenti 
Formula versus. 
Sed tamen ilia 
Trojugenarum 
Inclyta vates 
Nomine Sappho, 
Versibus istis 
Dulce solebat 
Edere carmen. 

Si tibi cura 
Forte volenti 
Carmina tali 
Condcre versu, 
Semper ut unus 
Or dine certo 
Dactylus istic 
Incipiat pes : 
Inde sequenti 
Parte trochaeris 
Proximus illi 
Kite locetur. 
Saepe duabus 
Claudere longis 
Ultima versus 
Jure licebit. 

Tu modo, Fratci 
Almc Fcdoli, 
Ncctare nobis 
Dulcior omni, 



420 VETERUM" EriSTOLAELTM 

Floridiora 
DoctiloquoriHU 
Carmina lintjuens, 
Frivola nostra 
Suscipe Isetus. 
Sic tibi Christus, 
Arbiter orbis r 
Omnipotentis 
Unica proles, 
Dulcia vita? 
Gaudia reddat: 
Qui sine fine, 
Nomine b Patris 
Cuncta gubernans 
Regnat in aevum. 

Haec tibi dictaram morbis oppressus acerbis? 
Corpore quos fragili patior, tristique scnecta. 
Nam dum praecipiti lab-untur temp or a cursu, 
Nunc ad Olympiadis ter senos c venimus annos. 
Omnia praetereunt, fugit irreparabile tempus. 
Vive, vale laetus, tristisqtte memento senectae. 

RECENSIO. 

Ex MSS. bibliothecac monasterii S. GaOi, anno 160 i. a M. GoTdasto et Hem, 
•' .mi in edita. Versibus autem bipedalibus Adonicia est conscripta: elisienis 
syllabarum occasione omni diligenter evitata, ut carmen esset cewstairter ttiv- 
raavWajiov, eoque ad cantum magis apte conveniret. Annexi sunt et Hexa- 
metri sex : in quorum antepenultimo actatem suam autlioi ita indicat. 

Nunc ad Olympiadis ter senae venimus annos, 

vel pluraliter potius, Olympiadum ter senum. Ut ista scripserit Columbanus, 
annum agens vel LXXII. si quatuor, velXC.si quinque annorum spatio (Latino- 
rum quorundam more) Olympiadicam pcrioditm definiamus. Videtur esse Fe- 
dolius presbyter Trecensis abbas, de quo vidend. Promptuar. Antiquit. Trieas- 
sinae dieeeesis Nicolai Camuzatii, fol. 340, 311. et torn. 1. Hist. Francor. ab 
Andrea du Chesne edit. pag. 552, 553. quern Martyrologii Adonis intcrprctator 
ad 17.kalcnd. Junii confiatrem Brendani abbatis fuisse indicat. 

b al. Numinc, c ai. ter sauc. 



IllBERNICARUM 3YLL0GE, 421 



EPISTOLA VII. 



I AURENT1I DOROBORNENSIS ARCIIIEPISCOl'I, AD SCOTCS 
HIBERNLE INCOLAS. 



Doniinis, charissimis fratribus, episcopis vel abbatibus per universam Scotiam ; 
Laurentius 9 , Mellitus ct Justus cpiscopi, servi servorum Dei. 

Dum nos sedes apostolica more suo, sicut in universo 
orbe terrarum, in his occiduis partibus ad praedicandum 
gentibus paganis dirigeret ; atque in hanc insulam, quae 
Britannia nuncupatur, contigit introisse : antequam cog- 
noscerenms, credentes quod juxta morem universalis Ec- 
clesias ingrederentur, in magna revercntia sanctitatis tarn 
Britones quam Scotos venerati sumus. Sed cognoscentes 
Britones, Scotos meliorcs putavimus. Scotos vero per 
Daganum episcopum in hanc quam superius memoravi- 
mus insulam, ct Columbanum' 1 abbatem in Galliis venien- 
tem, nihil discrepare a Britonibus in eorum conversatione 
didicimus. Nam Daganus episcopus ad nos veniens, non 
solum cibum nobiscum, sed nee in eodem hospitio quo 
vescebamur sumere voluit. 

Caetera, quae de legitimo observandi Paschatis tempore sequebantur, 

desiderantur. 



a Circa annum 614. ceu potius G09. prius quam Mellitus Romans interfuisset 
synodo anno 610. habits; (ut ex Beda liquet lib. 2. cap. 4.) ct post annum 608. 
quo Augustinum Laurentii antecessorem vita functum docent Sigcbci tus Gembla- 
censis et Mattba;us Floiilegus ; licet Guilielmus Malmesburiensis initio libri 
primi de pontificibus annos 15 vel 16 Augustino tribuens ad annum 613. cum 
D. Henrico Savilio vitam ejus producat. 

b cujus jam proximo praecesserunt epistolae, ct quetn isti ad Auguslino auxili- 
andum anno 601. a Grcgorio missi (ut ex Beda lib. I. cap. 29. ct ipsius Grcgo- 
rii Regcst. lib. 0. Epist. 52, 55, 56. liquet) per Galliam transeuntes inviserunt. 



422 VETERUM EPISTOLARUM 



RECEXSIO. 

Desumptum est hoc epistolas hujus principium ex Bedae Historiae ecclesias- 
ticae libra 2. cap. 4. ubi et reliquae partis, quae desideratur, argumentum ita enar- 
ratum invenitur. Laurentius " non solum nova-, quae de Anglis erat collecta, 
Ecclesiaa curam gerebat j sed et veterum Britanniae incolarum, nee non et Scoto- 
rum, qui Hiberniam insulam Britanniae proximam incolunt, populis pastoralem 
impendere sollicitudinem curabat. Siquidem ubi Scotorum in praefata ipsorum 
patria, quomodo et Britonum in ipsa Britannia, vitam ac professionem minus 
ecclesiasticam in mullis esse cognovit ; maxime quod Paschae eolennitatem non 
suo tempore celebrarent, sed a decimaquarta luna usque ad vicesimam Dominicae 
resurrectionis diem observandum esse putarent : scripsit cum coepiscopis suis 
exhortatoriam ad eos epistolam ; obsecrans eos et contestans, unitatem pacis et 
Catholicae observationis cum ea quae totoorbe diffusa est Ecclesia Christi tenere." 
De eodem etiam Laurentio, in vita ejus a Gotcelino Bertiniano descripta, haec 
pertexitur narratio. " Fama ejus transvolante maria, quia lux in candelabra et 
civitas in monte nequit abscondi ; sanctus Terenanus archipontifex Hiberniac ad 
eum transiit, vir tantae sanctitatis, ut ties mortuos suscitasse perhibeatur. Qui 
audiens beatum Laurentium de Paschae observatione aliisque apostolicis instltu- 
tionibus mutuo conventu disputantem, dedit manus veritati ; suosque discipulos 
(indignantes quod tain divinus vir tali advenae subjaceret) ad veritatis lineam, 
suo exeinplo, cum sua gente correxit ;" vel potius, ut Johannes Tinmuthensis, et 
ejus exscriptor Johannes Capgravius, rem narrat, " suam gentem inposterum cor- 
rigere satagebat." 



1IIBERNICARUM SYLL0GE, i l.< 



EPISTOLA VIII. 



S. Livini* episcopi et martyris, ad Florbertum abbatem monasteiii S. Ba\ onis 

Audeo mira loqui ; solem sine lumine vidi, 

Est sine luce dies, sic sine pace quies. 
Hos postquam populos conspexi luce serena ; 

Sol mihi non luxit, nox fuit una mihi. 
Impia Barbarico gens exagitata tumultu 

Hie Bracbanta furit, meque cruenta petit. 
Quid tibi peccavi, qui pacis nuntia porto? 

Pax est quod porto ; cur mihi bella moves ? 
Sed qua tu spiras feritas sors keta triumphi, 

Atque dabit palmam gloria martyrii. 
Cui credam novi, nee spe frustrabor inani : 

Qui spondet Deus est, quis dubitare potest? 
Attamen est aliquid mcestse solatia menti 

Quod dat, nee penitus me premit atra dies. 
Gauda parat gremium, quo me fovet ubere laeto ; 

Invitat, mulcet, nutrit, amat, refovet. 
Hie est Florbertus, quern virtus flore perornat, 

Cui probitas floret, flos probitate viget. 
Forma gregis, decus Ecclesise, concordia fratrum , 

Ipse suis medicus, ct medicina sibi. 
Quid referam pietatis opus? quod me pcregrinum 

Obsequiis lastis dum fovet, addit onus. 
Sufficeret fratrum fratrem dixisse Livinum ; 

Pontificis nomen pergravat et Domini. 
Egressus patriam, pompae mortalis honorem 

Sprevi, devovi, spes Deus una mihi. 
Attamen inveniet quod Christo sedulus ofFert, 

Quod sic sum pauper, hoc sibi nil minuet. 

a Anno Christi C33. 



121 VETERUM ErlSTOLAftUM 

Plus aliquid praestat absenti munere largo; 

Praesens continuis me fovet obsequiis. 
Hacc quoque dum scribo, properans agitator aselli 

Munere nos solito, pondere lassus, adit. 
Ruris delicias affert, cum lacte butyrum, 

Ovaque caseoli plena canistra premunt. 
Hospita quid restas ? effer jam sedula gressum ; 

Collige divitias, qua? modo pauper eras. 
Fervet olus siccum, sed nunc condire licebit : 

Ollula dura prius, uncta suavis erit. 
Holtam b villa gravis, qua? nescis reddere fructum ; 

Urticas, lappas, cur bene culta refers ? 
Hoc est quo recreor, quod habet paupercula tantum 

Hospita quod mittit vel mihi Ganda boni. 
Et pius ille pater cum donis mollia verba 

Mittit, et ad stadium sollicitat precibus. 
Ac titulo magnum jubet insignire Bavonem; 

Atque leves elegos esse decus tumulo. 
Nee reputat, fisso cum stridet fistula ligno, 

Quod soleat raucum reddere quassa sonum. 
Exigui rivi pauper quam vena ministrat 

Lasso vix tenues unda ministrat opem. 
Sic ego, qui quondam studio florente videbar 

Esse poeta, modo curro pedester equo. 
Et qui Castalio dicebar fonte madentem 

Dictaeo versu posse movere Lyram : 
Carmine nunc lacero dictant mihi verba Camcenac ; 

Mensque dolens, lactis apta nee est modulis. 
Non sum qui fueram festivo carmine laetus : 

Qualiter esse queani, tela cruenta videns ? 
Ncc quid again novi : mentis timor iste procacis 

Quern rogo non laedat, par dare nolle pari? 
Officio certare pari si nempe recuso ; 

Pecco quod magnis reddere parva moror. 
Magna mihi praestat supplex qui parvula poscit ; 

Et tamen invenior tardus ad officium. 

b Bonifacio in vita Livini, fundus qui veteri vocabulo Holthem dititur, hodie 
Hauthem pagus territorii Alostensis, tertio milliari a portu Ganda, sive Gandavo 
positus. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 425 

Accingar studio, quamvis non viribus aequis : 
Est non posse leve, non renuisse bonum. 

Ergo tibi titulum scribens, sanctissime Bavo, 
Qui volo quod nequeo, quod valeo facio. 



EPITAPHIUM SANCTI BAVONIS. 

Qui patriae rector, spes gentis, gloria regni ; 

Magnorum primus qui modo magnus eras. 
Non quia magnus eras, te gloria magna beatum, 

Sed contempta decus gloria magna facit. 
Pro Christo pauper, despectus, vilis, egensque 

Et Christi famulis nunc caput atque decus. 
Defunctum revocans, qui morti jura tulisti, 

Monstras quippe tibi jura patere poli. 
Quam tu fundasti, quae te tenet, inclyte Bavo, 

Ecclesiam mentis protege sancte tuis. 
Heec, Florberte pater, Livinus carmina mittens, 

Inscriptum lateri munus habere dedi : 
Ut cum vastatus fiet locus ille ruina, 

Carmina conservet obrutus ista lapis. 



RECENSIO. 

De eo Christianus Massaeus Cameracensis, chronicorum libro 13. ad annum 
Christi 633. " S. Livinus natione Scotus, archiepiscopus Hibernise, Gandavum 
venit cum tribus discipulis, 16. Julii, Indict. 6. Mansit illic mense uno. De- 
inde profectus ad Escam, praedicavit Christum, multos convertit. Quidam 
veroindurati occiderunt eum, 12. Novembris ejusdem anni." Johannes Baloeus 
(neutiquam vero uti Dempsterus putavit, ipse Massaeus) Hiberniam, sylvestrem 
Scotiam (sive Montanam Albaniam) perperam interpretatur. De hoc vero Li- 
vini scripto subjicit : " Epitaphium Allowini Bavonis Austrasiorum ducum hae- 
redis, qui ilium Gandavi per annum unum (vel juxta Massaeum, biennium potius) 
morte praecesserat, Latine et docte edidit." de quo etiam Molanus, in Natalibus 
sanctorum Belgii, ad diem primum Octobris. " Florberto abhati in sancti Bavonis 
memoriam elegiacum carmen transmisit :" HosautemS. Livini elegos, ex nianii- 
scripto Corssendonekano ab Heriberto Rosweydo descriptos, communicavit mibi 
D. Rothaeus, patriarum antiquitatum indagator diligentissimus, quorum duo dis- 
ticha postrema ad epistolae epilogum referenda sunt, non ad interjcctuni epita 
phium S. Bavonis. 



42G VETERUM EPISTOLARUM 

Anno 614. Allowinus, qui et Bavo, per S. Amandum Elnonensem ex praedone 
conversus et Gandavi solitarie reclusus, sanctitatis exemplum erat omnibus. 
(Sigebert. in chron. aim. 618.) Sancto Amando Elnonem migrante, Florbertus 
abbas ordinatur. (Addit. ad Sigebert. in Lipsii MS ') Ann. 630. obiit sanctus 
Bavo. (Sigebert.) Ann. 633. Amandus Trajectensis episcopus ordinatur. S. Livi- 
nus episcopus in Brabanto ab impiis occiditur. (Addit. ad eund.) Ann. 639. obiit 
S. Flobertus abbas : cui successit Joannes abbas. (Addit, in MS Lipsii). 



HIBERNTCARUM SYLLOGE. 427 



EPISTOLA IX. 



ROMANI CLERT, AD CLERUM HIBERNICUM. 



Doctissimis a et sanctissimis, Tomiano, Columbano, Cromano, Dimao, et Baithano 
episcopis; Cromano, Ernianoque, Laistrano, Scellano, et Segenopresbyteris; 
Sarano, caeterisque doctoribus sen abbatibus Scotis : Hilarus archipresbyter 
et servans locum sanctae sedis apostolica;, Johannes diaconus et In Dei nomine 
electus b , item Johannes primicerins et servans locum sanctae sedis apostolica?, 
et Johannes servus Dei consiliarius ejusdem apostolicoc sedis. 

[Ad c ] scripta, quae perlatores ad sanctae memoriae Seve- 

rinum papam adduxerunt, (hac de luce eo migrante) reci- 

proca responsa, et ad ea quae postulata fuerant, siluerunt. 

Quibus reseratis, ne diu tantae quaestionis caligo indis- 

cussa remaneret, reperimus quosdam provinciae vestrae, 

contra orthodoxam (idem, novam ex veteri haeresim reno- 

vare conantes ; Pascha nostrum, in quo immolatus est 

Christus, nebulosa caligine refutantes, et quartadecima 

luna cum Hebra?is celebrare nitentes. 

************ 

Et d hoc quoque cognovimus, quod virus Pelagianae hae- 
reseos apud vos denuo reviviscit ; quod omnino hortamur, 
ut a vestris mentibus hujusmodi venenatum superstitionis 
facinus auferatur. Nam qualiter ipsa quoque execranda 
haeresis damnata est, latere vos non debet: quia non 



a A. C. 639. ceu potius 610. post IV. nonas Augusti. 

b Severini in Romano episcopatu, turn vacante, successor designatus. 

c Praepositio haec, sensus explendi causa, ex conjectura est adjecta. 

d Interciderunt sequentia, quibus docebatur, Dominicum Paschae diem a 
quintadecima luna usque ad vicesimam primam (juxta Nicaense synodi statuta) 
inquirendum esse. 



428 VETERUM EPISTOLARUM 

solum per istos ducentos annos abolita est, seel et quoti- 
die a nobis perpetuo anathemate sepulta damnatur ; et 
hortamur, ne quorum anna combusta sunt, apud vos 
eorum cineres suscitentur. Nam quis non execretur su- 
perbum eorum conamen et impium, dicentium, posse sine 
peccato hominem existere ex propria voluntate, et non ex 
gratia Dei ? Et primum quidem blasphemioe stultiloquium 
est dicere, esse hominem sine peccato, quod omnino non 
potest, nisi " unus e mediator Dei, et hominum homo Chris- 
tus Jesus," qui sine peccato est conceptus et partus. 
Nam crcteri homines cum peccato originali nascentes, tes- 
timonium praevaricationis Adas (etiam sine actuali peccato 
existentes) portare noscuntur, secundum prophetum di- 
centem: " Ecce f enim in iniquitatibus conceptus sum, et 
in peccatis peperit me mater mea." 



RECENSIO. 

Anno Christi DCXL. sede Romana per mortem Severini pontifieis va- 
cante*?, scriptae sunt istae literae. De quibus, et consimilibus aliis ante paucos 
annos ad eosdem Hibernos ab Honorio papa missis, ita scribit Beda lib. 2. histor. 
ecclesiast. cap. 19. " Misit papa Honorius literas genti Scotorum, quos in obser- 
vatione sancti Paschae errasse compererat, solerter exhortans, ne paucitatem 
suam in extremis terra; finibus constitutam, sapientiorem antiquis sive modernis, 
quae per orbem erant, Christi Eeclesiis aestimarent ; neve contra Paschales com- 
putos et decreta synodalium totius orbis pontificuin aliud Pascha celebrarent. 
Sed et Johannes, qui successori ejusdem Honorii Severino successit, cum adhuc 
esset electus in pontificatum, pro eodem errorecorrigendo literas eis magna autori* 
tate atque eruditione plenas direxit : evidenter astruens, quia Dominicum Paschae 
diem a quintadecima luna usque ad vicesimam primam lunam (quod in Nicsena 
synodo probatum est) oportet inquiri. Nee non et pro Pelagiana haeresi (quam 
apud eos reviviscere didicerat) cavenda ac repellenda, in eadem illos epistola 
admonere curavit." Delude epistolam hanc adjungit : sed quae de ratione Pas - 
chalis observantiae in ea sunt exposita praeterniittit. Quod et in superioribus 
Laurentii Cantuariensis ad Hibernos Uteris, etin aliis Vitaliani Romani pontificis 
ad Oswium Nordanhumbrorum regem (quas penultimo 3. libri capiti inseruit) ab 
eo factum videmus, qui posteriorum illarum defectus ex antiquissimis fortasse 
Whitbiensis ccenobii schedis aliquo modo suppleri poterit ; in quibus, prxfixo 
titulo Vitalini (Vitaliani hand dubie) papae urbis Romae, subjectum repperi. 
" Nunquan enim celebrare [debemus] sanctum Pascha, nisi secun lum apostoli- 

e 1 Tim. cap. 2. ver. 5. f Psal. 51. ver. 7. 

s Vide Baron, arm. C39. sect. 10 et Dempster, de singulis quorum in sVe- 
ypa<py fit mentio. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 429 

cam et catholicam fidem, ut in toto orbe celebratur a Christiana plebe ; id est, 
secundum apostolicam regulam CCCXVIII. sanctorum patrum, ac computum 
sancti Cyrilli et Dionysii- Nam in toto terrarum orbe sic Christi una columba, 
hoc est, Ecclesia immaculata, sanctum Paschae resurrectionis diem celebrat. 
Nam Victoris a sedes apostolica non adprobavit regulam Paschae, ideo nee sequi- 
tur dispositionem ejus pro Pascha." 

3 Potius Victorli. 



VOL, IV. F F 



430 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA a X. 



S. GALLI b HIBERNI, AD DESIDERIUM CADURCENSEM EPIS- 

COPUM. 

Domino semper suo, et apostolico patri, Desiderio papa?, Gallus peccator. 

Dum talis nuntius de clade a Massilia venit, quod omnem 
pene provinciam depopulans vastet ; Dominus ordinet cus- 
todias mittere, et nullus de Cadurcino ad istas ferias in 
Rutenico, vel vicinas urbes praesumat exire, ne, quod 
absit, per quamlibet occasionem tantum malum in urbem 
vestram videatur inferre. Nam per ista contigua illis 
partibus loca custodiae positae sunt ; ut nullus emendi aut 
vendendi aditum penitus habeat ; si non sollicite cogita- 
bitis praevidere, periculum mortis instat. Praeterea de- 
bita veneratione salutem mittens, quaeso ut in Sanctis 
precibus vestris parvitatem nostram memorare dignemini, 
Domine, verius pater. 



a Vel. potius Oratio S. Galli Hiberni ad Constantienses. 

b C. A. 640. ceu potius 615. anno 640 eum obiisse notat Balaeus annorum 95. 
Vid. Warseum de script. Hiberniae pag. 25. ubi anno 635. ilium obiisse notat, cum 
625. potius dicendum esset ; siquidem decimo anno post mortem Columbani dis- 
cipulus ejus Gallus mortuus fuerit, ut ex vita S. Magni a Theodoro Campidonensi 
descripta (pag. 62. et 13.) colligitur. 



RECENSIO. 

*' Scotia quondam bruta, nunc in Christo prudentissima, nobis lumen nostrum 
primitivum destinavit Kilianum, Burgundis Columbanum, Alamannis Galium :" 
inquit Egilwardus, prologo in vitam S. Burchardi, et Georg. Wicelius, in vita 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 431 

Kiliani: " Ex Hibernia, hoc est Scotus natus ; sicut Columbanus quoque et Gal- 
lus." A Gallo nostro, urbs et monasterium sancti Galli in Helvetia nomen acce- 
pit. Ejus vita a VValafrido Strabo abbate Augiensi est descripta, et a Melch. 
Goldasto anhotationibus illustrata ; in quibus, ex vetere quodam codice, ista ad 
maternum Galli genus pertinentia producuntur. " Fertur, prout a quodam Hi- 
bernico ore accepi, quod mater S. Galli regina fuerit ex Ungaria, et genuit cum 
viro XXI. filios et III. filias. Requiescit ejus sacrum corpus in oppido Formalin, 
in monasterio S. Benedicti, sito in quodam monte, habente ad latera montis tor- 
rentes duos : unus vocatur Dun, alius Lin appellatur. Super eodem monte si- 
turn est oppidum prsefatum in Hibernia." Haec vero Galli epistola, inter alias 
ad Desiderium datas, ab Henr. Canisio tomo 5. antiquse lectionis, et Marquardo 
Frehero in corpore Francicae historic scriptorum, est edita. 



F F 2 



453 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XI. 

CUMMTANI a HIBERNI, AD SEGIENUM HUENSEM ABBATEM, DE 
CONTROVERSIA PASCHAL1. 

IN NOMINE DIVINO DEI SUMMI CONFIDO. 

Dominis Sanctis et in Christo venerandis, Segieno abbati Columbae sancti et caete- 
rorum sanctorum successorum, Beccanoque solitario, charo carne et spiritw 
fratri, cum suis sapientibus ; Cummianus supplex peccator, magnis minimus, 
apologeticam in Christo salutem. 

Verba excusationis mea? in faciem sanctitatis vestrae 
proferre procaciter non audeo : sed excusatum me habere 
"vos, ut patres, cupio; testem Deum invocans in aniraam 
meam, qnod non contemptus vestri gratia, nee fastu mo- 
ralis sapiential, cum caeterorum despectu, solemnitatem 
■festi paschalis cum caeteris sapientibus non suscepi. Ego 
enim primo anno, quo cyclus quingentorum triginta duorum 
annorum a nostris celebrari orsus est, non suscepi, sed 
silui : nee laudare, nee vituperare ausus ; utpote He- 
braeos, Graecos, Latinos, (quas linguas, ut Hieronymus 
ait, in crucis suae titulo Christus consecravit) superare 
minime in scientia me cre<lens : deinde apostolum interro- 
gans dicentem, " Omnia b probate, quod bonum est te- 
nete ;" antequam gustarem, non fastidivi. Hinc per 
annum secretus sanctuarium Dei ingressus, hoc est, scrip- 
turam sacram, ut valui, involvi ; deinde historias, postremo 
cyclos, quos invenire potui. 

Et inveni primum in Exodo de primo mense esse inqui- 
rendum secundum Hebrasos. Scriptum est enim : " Mensis* 1 
iste vobis initium mensium, primus erit in mensibus anni." 

a A. C. C34. b 1 Thess cap. 5. ver. 21. 

c Corsan evolvi, ut conjicit Bedellus, doetiss. cpisc. Kilmor. 
d .Exod. cap. 12. ver. 2. 



UrBEKNICARUM SYLLOGE. 4o, 



i 



Et in sequentibus : " Decima e die mensis hujus accipict 
unusquisque agnum per familias et domos suas, et servabi- 
tis eum usque ad decimam quartam diem mensis hujus," id 
est, primi mensis : " immolabitque eum universa multitude 
filiorum Israel, ad vesperam." Et inveni hoc apostolum de 
himiolatione Christi, non de resurrectione commemorasse di- 
centem ; " Etenim f Pascha nostrum immolatus est Chris- 
tus." Item in Exodo : " Et g custodietis diem istum in 
generationes vestras ritu sempiterno," primo mense, quar- 
tadecima die mensis. In Levitieo quoque: " Si h quis et 
mundus est, et in itinere non fuit, et tamen non facit 
Phase; exterminabitur anima ilia de populis stris, quia 
sacrificium Domino non obtulit in tempore suo," hoc est in 
primo mense. Hoc timui, et inquisivi diligenter quid He- 
braei, quid Graeci, quid Latini, quid .^Egyptii de hoc 
tempore servarent et sentirent : quod in sequentibus de- 
mon strabo. 

Item in Exodo: " Septem 1 diebus comedetis azyma 
usque ad diem XXI." et in tractatibus diligenter in- 
vestigavi, quid sentirent de XXI. eruditissimi viri ; quod 
Hieronymus pulcherrime explanat, dicendo: " Pascha 
immolat populus, et alias celebrat festivitates ; omnis ejus 
solennitas die finitur octavo : prima dies in azymis XIV. 
dies octava XXI." Item in libro quaestionum : " A XIV. 
luna, quae nobis secundum legem prima est, rationem 
Paschae observemus. Omnia enim plena Deus instituit : 
ideo a XIV. luna usque in XXI. his VII. diebus Pascha 
nobis celebrare concessum est ; ut de his VII. aliqui dies 
a parasceve usque ad resurrectionem concltidantur : 
ut neque XIII. in passione sit, neque XIV. aut XII. in 
resurrectione : ne ante primam secundum nos lunam 
passio Christi &it, neque rcsurrectio ejus in primo die quo 
cceptus est mundus." Haec, 86. quaestione. Item, 91. 
" Apostolus k ," inquit, " falli non potuit, qui ait ; Pascha 
nostrum immolatus est Christus : quod non suum utique 
sed legis est verbum, dicente Moyse ; Et 1 erit cum dicent 

e Exod. cap. 12. ver. 3, 6. '1 Cor. cap. 5. ver. 7. 

& Exod. cap. 12. vcr. 17. >' Num. cap. 9. ver. 13. 

' ExchI. cap. 12. ver. 15. k 1 Cor. cap. 5. ver. 7. 
1 Exod. cap. 12. ver. 26, 27- 



434 



VETERUM EPISTOLARUM 



vobis filii vestri, Quce est deservltio hcec ? et dicetis, im- 
molatio est, hoc Pascha Domini est. Quid amplius ne- 
cessarium ad testimonium ? Lex loquitur, apostolus probat, 
hoc superest ut contradictor abjiciatur ut pervicax. Ma- 
nifestum est enim transitum post Pascha fuisse. Sanguis 
igitur salutem praestitit , non transitus : quia ut transitus 
non noceret, obsistit sanguis." Hoc timui, et me perculit. 
Item perscrutans inveni, et Origenem chalcenterum et 
vere adamantinum dicentem : " Est quidem solennis dies 
in mense primo, alia solennitas Paschae, alia solennitas 
azymorum; licet juncta videatur azymis. Principium nam- 
que azymorum ad fidem Pascha conjungitur : Pascha autem 
ipse solus dies appellatur, in quo agnus occiditur ; reliqui 
vero azymorum septem dies appellantur ;" sic enim dicit : 
" Facies solennitatem azymorum septem diebus." 

Deinde evangelio inveniemus" 1 . Inveni Dominum meum 
Jesum Christum dicentem: " Desiderio" desideravi hoc 
Pascha manducare vobiscum, antequam patiar ;" quod Hie- 
ronymus explanat : " Finem," inquiens, " carnali festivitati 
volens imponere, umbraque transeunte Paschae reddere 
veritatem, complens legem, sicut dixit ; Noif vent solvere 
legem sed adimplere," hoc est, addere. Unde ad passi- 
onem veniens, vetusque consummans testamentum et no- 
vum inchoans, quinta feria, luna XIV. primi mensis (qui 
est apud Hebraeos Nisan, apud Macedones Spantoriacos, 
apud yEgyptios Parmothi ; qui apud Latinos interdum 
Martii, interdum Aprilis obtinet partem) vespera proceden- 
te, accepto pane gratias egit, benedixit, fregit, dedit dis- 
cipulis suis, dicens ; " Hoc est corpus meum," et reliqua. 
Item, " Hic p calix novum testamentum in meo sanguine." 
Mane autem facto, sextae videlicet feriae, consilium inie- 
runt omnes principes sacerdotum : altera autem die, hoc 
est, Sabbato luna XV. convenerunt principes et muni- 
erunt sepulcrum. Una autem Sabbati, luna XVI. solutis 
gemitibus inferni, surrexit a mortuis. Post vero dies 
octo, luna XXIII. venit et stetit in medio discipulorum, 

m Forsan, ut conjicit doctiss. Bedellus, Ad evangelium aceedens, invent, &c. 
n Luc. cap. 22. ver. 15. ° Matth. cap. 5. ver. 17. 

r Luc. cap. 22. ver. 19, 20. 



IIIBERNICARUM SYLLOGE. 435 

ostendit manus et pedes et latus, et dixit, " Pax q vobis- 
cum." Die autem XL. post resurrectionem, a sextade- 
cima videlicet luna, non a quartadecima, eduxit disci- 
pulos suos usque in Bethaniam, et elevans manus suas 
benedixit eos, et elevatus est in ccelum. Et r cum comple- 
retur quinquagesimus dies (a resurrectione scilicet in XVI. 
luna, non a passione in XIV.) Spiritus sanctus super 
apostolorum singulos sicut ignis sedit. Unde orientalis 
tota Ecclesia tres hebdomadas tribus sacratissimis solen- 
nitatibus Domini nostri Jesu Christi venerabiliter, id est, 
passioni, sepulturae, resurrectioni deputaverunt: passioni 
a XIV. in XX. sepultures a XV. in XXL resurrectioni a 
XVI. in XXV. lunam ; septimanam pro reverentia Do- 
minici diei consecrans. Quia si XIV. luna resurrectioni 
deputetur, ut vos facitis : XIII. in sepultura, et XII. in 
passione praepostero ordine fiet. 

Hac de re synodis in unum congregatis ob diversitatem 
successorum apostolorum (dum apostoli undique pressuris, 
ut legimus, acti et diversis limitibus sparsi ordinare cyclum 
regulariter nequiverunt) id est sancti Petri claviculari et 
sancti Johannis petalici, alterius in circumcisionem, alterius 
in praeputium praedicantis ; inveni scriptum, excommunican- 
dos et de Ecclesia pellendos et anathematizandos eos, qui 
contra statuta canonica quaternae sedis apostolicae (Roma- 
nas videlicet, Hierosolymitanae, Antiochenae, Alexandrinae) 
veniunt concordantibus his in unitate Paschae. Nicacna 
etiam synodus trecentorum decern et octo episcoporum est 
adjuncta, judicantium de observatione Paschae antiquum 
canonem observandum ; per quern nulla de reliquo orietur 
Ecclesiis diversitas, omnibus rite dispositis, et Ecclesia- 
rum pax et fides (inquierunt) in orientis et occidentis par- 
tibus una atque eadem servaretur. Item Arelatensi synodo 
sexcentorum episcoporum confirmante primo in loco de 
observatione Paschae, ut uno die et uno tempore per totum 
orbem tcrrarum a nobis conservetur: ut universalis Ec- 
clesia uno ore, juxta apostolum, honorificet Dominum 
unum. Unde cavendum est, ut Hieronymus ait, " ne 

'i Julian, cap. 20. ver. 26. ' Act. cap. 1. ver. 1. 



436 VETERUM EPISTOLARUM 

extra unam domum, contra praeceptum legis, id est, extra 
Ecclesiam universalem agnum typicum comedamus. Ex 
quo manifestum est (inquit) quod Judaei et haeretici et 
omnia conventicula dogmatum perversorum, qui agnum in 
una Ecclesia non comedunt, non eos agni carnes come' 
dere, sed s draconis qui datus est, juxta Psalterium, in 
escam populis iEthiopibus." 

Et hoc vereor, sed vos considerate qua? sunt conventicula 
quae dixi : utrum Hebraei et Graeci et Latini et /Egyptii si- 
mul in observatione praecipuarum solennitatum uniti ; an 
Britonuin Scotorumque particula, qui sunt pene extremi, et, 
ut ita dicam, mentagras orbis terrarum ; hoc mihi judicate. 
" In 1 quo enim judicio judicaveritis, . judicabitur de vobis :" 
et in periculo vestro hoc pendet. Vos enim estis Capita et 
oculi populi : qui si in errorem per vestram obstinatiam in- 
ducetur ; reddetis stricto judici rationem de uniuscujusque, 
juxta Ezechielem, " sanguine" animas." Seniores vero 
nostri, quos in velamine repulsionis habetis, quod optimum 
in diebus suis esse noverunt simpliciter et fideliter sine 
culpa contradictionis ulMus et animoskatis observaverunt, 
et suis posteris sic mandavevunt ; juxta apostolum : " Om- 
nia w probate, quod bonum est tenete ; ab omni specie 
mala abstinete vos." Sed vereor ne acsidat vobis ut uni- 
versalis Ecclesiae Catholicae unanimem regulam malara 
speciem fore judicetis : quod absit. Quid plura ? venio 
ad apostolum item dicentem :" Fratres x , nemo vos seducat 
in parte diei festi, aut neomenia aut sabbato ; quas sunt 
umbra futurorum, corpus autem Christi," quod venerandae 
memoriae sanctus Augustinus pulchre explanat. " Dies 
festus," inquiens, " Pascha est, juxta evangelistam Lucam, 
dicentem; Appropinquabat y autem dies festus azymorum, 
in quo necesse ei'at occidi Pascha." Pascha oeeiditur, 
Veritas vivificatur. Pars autem diei festi, XIV. luna, 
non totus dies, in qua seducimur, sed in parte, et sabbato 



3 Psalm. 74. vcr. 14. ' Matth. cap 7. ver. 3. 

u Ezech. cap. 3. ver. 18, 20. et cap. 33. ver. 8. 
* 1 Thess. cap. 5. ver. 21, 22, * Coloss. cap. 2. ver. 16, 17. 

y Luc. cap, 22. ver. I, 7. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 437 

otioso, et neomenia buccinata : quae sunt umbra, non cor- 
pus Christi. Umbra occiditur : ver/itas vivificatur. 

Et hoc obsecro diligenter inspicite : ut mihi ignoscatis, 
vel me dirigatis, verbis vestris vel scriptis fortioribus et cer- 
tioribus prolatis, ad aliud melius intelligendum, si habetis ; 
et ego suscipiam gratanter, ut hoc suscepi. Si vero non 
habetis ; silete, et nolite nos haereticos vocare. Scriptum est 
enim : " Vae z qui dicitis bonum malum, et malum bonum ; 
ponentes tenebras lucem, et lucem in tenebras." Diei enim 
sumus nlii, non noctis neque tenebrarum ; et cavere de- 
betis quod de aliis dicitur : " Mortificabant* animas qua? 
non moriuntur, et vivificabant animas quae non vivunt." 
Non ergo nos vos odimus, sed nos veris defendimus. 
Hieronymus item adest auxiliator, dicens : " Non b est alia 
Romanae urbis Ecclesia, alia totius orbis aestimanda est. Et 
Galliae, Britannia?, Africse, et Persis et Oriens et India, et 
omnes barbarae nationes unum Christum adorant, unam 
observant regulam veritatis. Si auctoritas, quaeritur ; orbis 
major est urbe ; episcopus Romae, sive Alexandria?, &c." 
et post aliquanta : " Hinc," inquit, " praesidiis c fulta mundi 
Arriana fremit rabies : hinc in tres partes scissa Ecclesia 
ad se rapere festinat monachorum chorum circa commoran- 
tium. " Antiqua," inquit, " in me insurgit auctoritas. Ego 
interim clamito : si quis cathedrae sancti Petri jungatur, 
meus est ille." Aut ergo duo mentiuntur; aut omnes. 
Angustiae mihi undique. Si ego hoc clamavero cum Hie- 
ronymo, divinarum Scripturarum interprete et omnium 
haereticorum impugnatore ; a vobis impugnor : si non cla- 
mavero, ab universali Ecclesia Catholica excommunicor, 
cui alligandi solvendique auctoritas a Deo data est. 

Hisperscrutatis, venio ad Cyprianum, totum, ut aiunt, su- 
mendum; et invenio ilium pene omnium de imitate Eccle- 
siae gravissimum : qui ait : " Ab uno patre et ab una matre 
in hunc mundum venimus, et sic in futurum veniemus." 
Qui d non habet unam matrem in terra, nee unum patrem 

1 Esai. cap. 5. ver. 20. a Ezech. cap. 13. ver. 19. 

b Hieronym. epist. 85. ad Euagrium. 
'' Id. epist. 58. ad Damasum. Ibid. 

'' Habere jam non potest Dcuni patrem, qui ecclesiam non habet matrem. 
Cyprian, dc Unitat. Eccles. 



138 VETERUM EPISTOLARUM 

habebit in coelo. Ideo post confessionem Trinitatis, in 
qua est Pater cum Filio et Spiritu sancto, subsequitur 
unius matris pia confessio, dicens sanctam esse Ecclesiam 
Catholicain. Cur unus Adam fingitur, et una Eva de 
latere tollitur et in mulierem formatur ? Nonne secundum 
apostolum " mysterium e magnum est in Christo, et in Ec- 
clesia ?" Non est ergo altera Christi de latere, sed una 
est formata. Unde unus est in latere Christi Jesu lancea 
militis mysticus locus, de quo exiit f aqua et sanguis : quae 
duo in signa unius Ecclesiae. Unde una area servatur in 
diluvio, nee altera; " si g potuit evadere quisquam [qui 
fuit extra arcam] Noe ; et qui extra Ecclesiam foris fue- 
rit, evadet." Unde unum tabernaculum in monte Moysi et 
exemplar ostensum est. Unde unus locutus est apud Deum, 
in quo Moyses extremamanus supremae vidit, dicente Domi- 
no : " Est' 1 locus apud me, sta in foramine petrae, et poste- 
riora mea videbis." Petra autem erat Christus : posteriora 
manus, incarnatio ; foramen unum, una passio ; locus unus, 
una Ecclesia figuraliter intelligi potest. Videte quod non 
videtur dextra Domini nisi in uno loco, in una petra, in 
uno foramine. Una 1 Raab meretricis domus ab incendio 
Jericho sub coccineo fune salvatur. Unde unum tem- 
plum a Solomone construitur. " Ecce k quam bonum et 
quam jocundum, habitare fratres in unum." Quas omnia 
quomodo de imitate Ecclesiae explanata sunt, bene (ut 
credo) meministis. 

His perterritus, ad alia me converti et inveni Augustinum 
(qui dicitur aqua de nubibus) versum de Psalterio explanan- 
tem hunc, " Per 1 diem sol non uret te, neque luna per noc- 
tem." Per diem a sole uritur, qui prava de Christo senlit ; 
et per noctem a luna, qui prava de Ecclesia sentit. Unde 
scriptum est in lege : " Qui" 1 maledixerit patri aut matri, 
morte moriatur." Quid autem pravius sentiri potest de Ec- 
clesia matre, quam si dicamus? Roma errat, Hierosolyma 

e Ephes. cap. 5. ver. 32. ' Joh. cap. 19. ver. 34. 

s Cyprian de Unitate Eccles. h Exod. cap. 33. ver. 21,22, 23. 

' Josu. cap. 2. ver. 18,21. k Psalm. 133. ver. 1. 

1 Psalm. 121. ver. 6. 

m Exod. cap. 21. ver. 17. Levit. cap. 20. ver. 9. Matth. cap. 15. ver. 4. 
Marc. cap. 7. ver. 10. 



IIIBERNICARUM SYLLOGE. 439 

errat, Alexandria errat, Antiochia errat, totus mundus er- 
rat : soli tantum Scoti et Britones rectum sapiunt. Item 
Hieronymus: "Moyses," inquit, " moriens plangitur, Jesus 
absque lachrymis in monte sepelitur." In lege morientes, 
sub XIV. luna Dominum crucifigentes, plangam: sed cum 
Christo resurgentes in Evangelio suscipiam. Occurrit 
mihi item Augustinus sanctus, ubi contra tolas hasreses 
sub anathematis titulo disputat ; dicens. " Tessarescaede- 
caditae, id est, quartanae decimae esse haereses eorum qui 
pasclia XIV. luna cum Judaeis faciunt." Item tractans 
evangelium, de illis inquit. " [Ex] languentibus super 
piscinam unum Jesus elegit quern sanaret : quia quisquis 
praeter unitatem fuerit, licet venerit, sanari non potest." 
Et hoc mihi horret, nisi me consulatus vestri fida ratio 
validiori et certiori sentential perducat. 

Quid plura? Ad Gregorii" papse, urbis Romae episcopi 
(a nobis in commune suscepti, et oris aurei appellatione do- 
nati) verba me converti ; qui etsi post omnes scripsit, tamen 
est merito omnibus praeferendus : et inveni ilium hunc lo- 
cum apud Job tractantem ; " Auro locus est in quoconfla- 
tur." Aurum est sanctorum massa; locus conflationis, unitas 
Ecclesiae; ignis, tribulatio martyrii. Qui ergo extra unita- 
tem Ecclesiae uritur, conflari potest, purgari non potest. 
Unde etPaulus ait : " Si p tradidero corpus meum ut ardeam, 
charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest ;" et re- 
liqua. Item ad eundem sensum interpretantem et hunc ver- 
sum alio loco inveni. " Esto q mihi in Deum protectorem, 
et in locum munitum, ut salvum me facias ;" nee in coslo an- 
gelis, nee in terra hominibus locum munitum, id est, tutum 
invenit, nisi humilem unitatem ; quern archangelus amisit 
et nunc diabolus est, et quern homo imitatus, ilium amisit, 
et nunc mortuus est. Et hoc timeo : vos considerate com- 
patienter, frati'es, si merito r est, an ignavia. 

Postremo ad cyclorum computationcm diversorum, quid 
unaquac:que lingua de cursu solis et lunas sentiret ; con- 
versus totus, licet diverse ahum in die, alium in luna, 

11 Gregor. Moral, in Job. lil>. IS. op. torn. 1. pag. 573. ° Job, cap. 28. ver. 1. 

P 1 Cor. cap. 13. ver. 3. 1 Psalm. 31. vcr. 3. 

r For^an ex merito an ignavia, ut conjicit Becklliis, doctiss. cpibt. Kilmor. 



440 VETERUM EPISTOLAKUM 

alium in mense, alium in bissexto, aliuni in epacta, aliuni 
in augmento lunari (quod vos saltum dicitis) : inveni cyclos 
contra hunc, quern vos tenetis, esse contrarios. Primum 
ilium quern sanctus Patricius papa noster tulit et facit s ; in 
quo luna a XIV. usque in XXI. regulariter, et aequinoc- 
tium a XII. kalend. Aprilis observatur. Secundo Anato- 
lium, quern vos extollitis quidem ad u veram Paschae rati- 
onem numquam pervenire eos qui cyclum LXXXIV. 
annorum observant. Tertio Theophilum. Quarto Dio- 
nysium. Quinto Cyrillum. Sexto Morinum. Septimo 
Augustinum. Octavo Yictorium. Nono Pacomium mo- 
nachum, iEgypti ccenobiorum fundatorem ; cui ab angelo 
ratio Paschae dictata est. Decimo trecentorum decern et 
octo episcoporum decennovennalem cyclum (qui Graece 
Enneacedeciterida dicitur) in quo kalendas Januarii lu- 
naeque ejusdem diei et initia primi mensis ipsiusque XIV. 
lunae recto jure ac si quodam clarissimo tramite, igno- 
rantiae relictis tenebris, studiosis quibusque cunctis tem- 
poribus sunt adnotatae, quibus pasehalis sollennitas proba- 
biliter inveniri potest. 

Hunc inveni valde huic (cujus auctorem, locum, tempus, 
incertum babemus,) esse contrarium in kalendis, in bissexto, 
in epacta, in XIV. luna, in primo mense, in asquinoctio. 
" Scrutaminique w ", ut Cyrillus ait, "quodordinavitsynodus 
Nicenalunas quartasdecimas omnium annorum per decem- 
novennalem cyclum : (quern Victorius per vicesimas et octa- 
vas vices cum kalendis DXXXII. et bissexis CXXXIII. in 
id ipsum unde ortus est redire fecit) ut non fallamur in luna 
primi mensis ; et celebremus Pascba in sequenti Dominico, 
et non faciamvis in luna XIV. cum Judaeis et haareticis qui 
dicuntur Tessarescedecadita?, et constitutum est, inquit, 
in omnibus synodis, propter synodum Gangrensem et Cae- 
sariensem, ut non faceret ulla Ecclesia, vel civitas, et 

s Forsan fecit. * XV. potius. alias csset a XIV. ad XX. 

u Desideratur hie aliquid : de quo videnda Wilfridi disputatio apud Bedam, 
lib. 3. histor. ecciesiast. cap. 25. et Aldelmi, inter epistolas Bonifacii edit. Mo- 
gunt. aim. 1C05. pag. 59. 

w Ex lacinia epistolse Cyiilli ad synodum Carthaginiensem inepte adsuta : de 
qua consulendus Petavius, doctrin. temporum, torn. 1. pag. 221. et torn. 2. pag. 
893, 894. 



IIIBERNICARUM SYLLOGE. 441 

oinnis regie contraria his quae statuta sunt de Pascha in 
Niceno concilio. Et si non scripsisset synodus Nicena 
cyclum lunarem primi mensis ; sufficeret cyclus lapidis x 
Selenitis in Perside ad exemplum rationis paschalis, cujus 
candor interior cum luna primi mensis crescit et decres- 
cit :" ut non faciamus communem de embolismo, et embo- 
lismum de commune, id est, brevem annum lunarem duo- 
decim mensium de longo, id est, tredecim in quo aborti- 
vam lunam fallaciter celebratis ; ut in primo mense in 
unitate Ecclesiae verum agnum veri Israelitse immacula- 
tum immaculati in y una domo, sicut prasceptum est, come- 
damus ; in quo mense eduxit Cairn Abel justum in cam- 
pum ut occideret eum ; in typo Christi educti in praetorium 
Pilati in sexta feria ; quia in eadem die conceptus creditur 
in utero, et mortuus est in cruce ; dum in sexta feria mor- 
tuus est Adam in anima pro peccato in paradiso, et in 
eadem die obiit in corpore. 

Haec probate, si vultis ; si non, renuntiate Catholicis 
testimoniis : si nee utrumque utrique hoc dicamus. " Om- 
nes z nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut re- 
ferat unusquisque propria corporis." Et "non a judicemus 
ante tempus, donee veniat qui illuminabit occulta tene- 
bi'arum, et manifestabit consilia cordium." Et " nolite 1 ' 
judicare, ut non judicemini: in quo enim judicio judica- 
veritis, judicabitur de vobis." Et " quid c judicas alie- 
num servum? Domino suo stat aut cadit." Onus est vobis, 
ut video, quod diet) : onus est et mihi quod dicitis, nisi 
verbis Scriptura? sanctae probaveritis. " Onera (1 ergo nos- 
tra invicem portemus ; et sic adimplebimus legem Christi." 
Si e enim alter alterius percutiamus infirmam conscientiam, 
in Christo peccamus ; si f sanum sapimus, vobis sapimus ; si 
mente excidimus, Deo : si h vivimus, Domino vivimus ; si 

x Vid. Damascium in vita Isidori : apud Photium, pag. 568, 569. edit. 
Graec. 

v Exod. cap. 12. ver. 46. z 2 Cor. cap. 5. ver. 10. 

a 1 Cor. cap. 4. ver. 5. b Matth. cap. 7. ver. 1, 2. 

c Rom. cap. 14. ver. 4. d Galat. cap. 6. ver. 2. 

e 1 Cor. cap. 8. ver. 12. '2 Cor. cap. 5. ver. 13. 
'' Rom. cap. 14. ver. 8. 



442 VETERUM EPISTOLARUM 

morimur, Domino morimur, quia Domini sumus. Obse- 
c ram us vos pro Christo, ut non nobis improperetis 
cum matre nostra: quia omnis soboles suae matris spe- 
ciem imitatur. Unde accipimus spiritum, inde spiramus : 
loquacitatem nostram vestra fiducia prsestat. 

Anno igitur, ut praedixi, emenso, juxta Deuteronomion, 
" interrogavi 1 patres meos ut annuntiarent mihi, majores 
meos ut dicerent mihi :" successores videlicet nostrorum 
patrum priorum, Ailbei episcopi, Querani Coloniensis k , 
Brendini, Nessani, Lugidi, quid sentirent de excommu- 
nicatione nostra, a supradictis sedibus apostolicis facta. 
At illi congregati in unum, alius per se, alius per legatum 
suum vice sua missum, in campo Lene sanxerunt, et dix- 
erunt; " Decessores nostri mandaverunt per idoneos testes, 
alios viventes, alios in pace dormientes, ut meliora et potiora 
probata a fonte baptismi nostri et sapientige et successoribus 
apostolorum Domini delata sine scrupulo humiliter sume- 
remus." Post in commune surrexerunt, et super hoc ora- 
tionem (ut moris est) nobis celebraverunt, ut Pascha cum 
universali Ecclesia in futuro anno celebrarent. Sed non 
post multum surrexit quidam paries dealbatus, traditio- 
nem seniorum servare se simulans ; qui utraque non fecit 
unum, sed divisit, et irritum ex parte fecit quod promis- 
sum est : quern Dominus (ut spero) percutiet quoquo modo 
voluerit. 

Deinde visum est senioribus nostris, juxta manda- 
tum, ut, " si 1 diversitas oborta fuerit inter causam et 
causam, et variaverit judicium inter lepram et non le- 
pram, irent ad locum quern elegit Dominus ;" ut si causa? 
fuerint majores, juxta decretum synodicum, ad caput ur- 
bium sint l'eferendae : misimus quos novimus sapientes et 
humiles esse, velut natos ad matrem, et prosperum iter in 
voluntate Dei habentes, et ad Romam urbem aliqui ex 
eis venientes, tertio anno ad nos usque pervenerunt; et 
sic omnia viderunt, sicut audierunt : sed et valde certiora, 
utpote visa quam audita, invenerunt ; et in uno hospitio 

1 Deut. cap. 32. ver. 7. k forsan Clonensis. 

1 Deut. cap. 17. ver. 8. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 443 

cum Graeco et Hebrseo, Scytha et /Egyptiaco, in Ecclesia 
sancti Petri simul in Pascha (in quo mense integro m dis- 
junct sumus) fuerunt : et ante sancta sic testati sunt nobis, 
dicentes; " Per totum orbem terrarum hoc Pascha, ut 
scimus, celebratur." Et nos in reliquiis sanctorum mar- 
tyrum, et scripturis quas attulerunt, probavimus inesse 
virtutem Dei. Vidimus oculis nostris puellam ccecam 
omnino ad has reliquias oculos aperientem, et paralyticum 
ambulantem, et multa dsemonia ejecta. 

Haec dixi, non ut vos impugnarem, sed ut me ut nycti- 
coracem in domicilio latitantem defenderem. Sed si quid 
forte impolitum vel vitiosum per immunda labia dixi, bi- 
cipi labii vestri forcipe per igniferum Esaianum" altaris 
Dei carbonem tangite ; et praeputium inculti logii bifaris 
ter quaternis cultris Ben-Nun p quinis denis digitulis hu- 
matis cum plebis praecidite prioris praeputiis. Nefas est 
enim errata tua non agnoscere, et prolata certiora non 
approbare. Hsereticorum est proprie, sententiam suam 
non corrigere malle perversam quam mutare defensam. 
" Scienti 11 etenim bonum facere, et non facienti, peccatum 
est illi." " Peccati r vero stipendium mors est :" a qua nos 
divina Majestas, et simplex trinitas, et multiplex apex, 
(subtus quern nihil est, intra quern nihil est, citra quern 
nihil, ultra quern nihil, supra quern nihil ; sustinens omnia 
sine labore, penetrans omnia sine extenuatione, circum- 
dans omnia sine extensione, superans omnia sine inquietu- 
dine) liberare dignetur. Amen, amen. 

GRANDIS LABOR EST PRUDENTI/E. 



m Anno Christi 631 et 642. Roma? celebratum est Pascha die 24 Martii, juxta 
Enneadecaeteridem Alexandrinarn et Dionysianam, cum die 21. Aprilis celebra- 
retur juxta 14 annorum cyclum hie receptum. Differentia dierum 28. qua ma- 
jor inter utramque periodum esse non potuit. 

n Esai. cap. 6. ver. 6. 

eloquii conjicitBedellus. Vir doctiss. dicit, " totus hie locus mihi obscurus, et 
et quern non puto facile sanabilem sine ope librorum. Ben-Nun pro Josua poni 
videtur, sed unde hauserit nescio." 

P Josu. cap. 5. ver. 3. i Jacob, cap. 4. ver. 17. 

r Rom. cap. 6. ver. 23. 



444 VETERUM EPISTOLARUM 



RECENSIO. 

Earn ex veteribus Coltonianae bibliothecae membranis descripsi, hoc titulo prse- 
notatis. " Epistola Cummiani a , directa Segieno abbati, de disputatione lunae," 
qui quidem Segienus non alius fuisse videtur, quam Segenus sive Segianus ille 
(variant enirn ibi in nominis descriptione exemplaria) cujus in nonae epistolae 
iiriypa<j>y facta est mentio ; quemque Huensis S. Columbae insula; ab anno 623. 
usque ad 652. abbatem extitisse, ex annalibus nostris Ultoniensibus didicimus. 
Meminit ejusdem et Beda libro tertio historiae, capitis quinti (vel quarti ut an- 
tiquissimi codices MSS. distinguunt) initio ; et Adamnanus de S. Columba libro 
primo, capite tertio, et libro secundo, capite quarto. 



a An Cumeni abbatis Clonensis sive Cluanmacnois, quem anno 665 mortuum, 
in magna mortalitate, ex annalibus Ultoniensibus intelligimus. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 445 



EPISTOLA XII. 



SCOTI a CUJUSDAM ANONYMI, AD ALDHELMUM MALMESBU- 
RIENSEM ABBATEM. 



Domino sancto, sapientissimo, Christo quidem charissimo Aldhelmo, Scotus 
ignoti nominis in Deo seterno salutem. 

Dum te praestantem ingenio, facundiaque Romana, ac 
vario flore literarum, etiam Graecorum more, non nesciam ; 
ex ore tuo, fonte videlicet scientiae purissimo, discere ma- 
lo, quam ex alio quolibet potare, turbulento magistro praa- 
sertim. Hoc scito pramoscens, quod idcirco te fiduciali- 
ter ita obsecro, ut me suscipias, doceasque : quoniam ful- 
gor, ceu dictum est, sapientiae prae multis in te fulget lec- 
toribus, ac peregrinorum mentes cupientium sapientiam 
discere cognoscis ; quia tu Romae advena fuisti, insuper 
quod a quodam sancto viro de nostro genere nutritus es. 
Haec compendii causa sufficiant ; quia si humiliter per 
charitatem volueris attendere, non minus per pauca verba, 
quam per plurimas sermocinationes perspicies. Ha3c tibi 
quoque sinceriter dissero. Libellum quendam habes, qui 
non est major acceptorio duarum septimanarum : quern 
ego legere cupio. Hoc autem breve tempus praedico, non 
eo quod mihi plus non opus sit, sed ne haec petitio fasti- 
dium in tua mente creet. Ministrum quoque equosque, 
ut opinor, adipiscar. In hoc autem tempore messis, laetum 
a te responsum sperabo. Orantem pro nobis beatitudi- 
nem tuam divina gratia custodire dignetur. 

Christe potens rerum, redeuntis conditor aevi, 
Vox summi sensusque Dei, quern fudit ab alta 

a C. A. C80. 
VOL. IV. GG 



446 VETERUM EPISTOLARUM 

Mente Pater, tantique cledit consortia regni. 
Impia tu nostras domuisti crimina vitas, 
Passus corporea mundum vestire c figura, 
AfFarique palam populos, hominemque fateri. 
Quemque utero inclusum Marias, mox numine viso 
Virginei tumuere sinus ; innuptaque mater 
Arcano stupuit compleri viscera partu, 
Authorem paritura suum : mortalia corda 
Artificem texere poli, mundique repertor 
Pars fuit humani generis, latuitque sub imo 
Pectore, qui totum late complectitur orbem. 
Et qui non spatiis terras, non asquoris unda, 
Nee capitur ccelo, parvos confluxit in artus. 
Quin et supplicii nomen nexusque subisti, 
Ut nos subriperes letbo mortemque fugares 
Morte tua : mox asthereas evectus in auras, 
Purgata c repetens lastum te luce parentem. 
Augustum foveas : festis ut saepe diebus 
Annua sinceri celebret jejunia sacri. 

RECENSIO. 



Aldhelmus, cum esset adhuc presbyter, abbas fuit monasterii quod Maildubi 
(vel Maildusi) urbem nuncupant : ut in libro quinto Historiae, eapite decimo 
nono (vel. ut in MSS. decimo octavo) confirmat Beda. Est autem monasterium 
illud, non in Scotia (ut Tritheniius, eumque secuti Gesnerus et maledicentissi- 
mus a Dempsterus, ariolati sunt) sed in Anglia positum ; atque olim Maildulfes- 
burch, hodie Malmesburiae nomine notissimnm. Quo in loco Aldhelmus " a 
primo sevo infantiae, atque ab ipso tyrocinio rudimentorum, liberalibus literarum 
studiis eruditus, et in gremio sanctae matris Eeelesiae nutritus, vitam duxit :" ut 
habet in charta h , 8. kalend. Septembr. anno Dom. 675. data, Leutherius oc- 
cidentalium Saxonum episcopus ; a quo primus ccenobii illius abbas constitutus 
est ipse Aldhelmus. Quae enim prius Ingelborne, postea Malduburi et Malduns- 
burg nomen habere coepit ab Aldhelmi magistro " Maildulpho Scoto-Hiberno, 
viro summa eruditione et singulari vitae sanctitate :" quemadmodum in Wiltonioe 
descriptione docet Guilielmus Camdenus. Cui et Guilielmi Malmesburiensis 
adjicimus testimonium, in Aldhelmi vita anno 1105. ab eo exarata. " Cum jam 
majusculus a Cantia in Westsaxones remeasset : religionis habitum in Meldu- 

c repetis lec turn tellure p. 

b Conjicit doctiss. Bedellus vistare pro visitare. 

a Dempster, lib. 1. hist. Eccles. pag. 7. 

b Guil. Malmesbur. de gest. reg. Anglor. lib. 1. cap. 2. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 447 

nensi accepit ccenobio, quod situm in civitate quae antiquo vocabulo Mealduberi, 
nunc Mealmesberi vocatur. Id quidam Meldum, qui alio nomine vocatur Meil- 
dulf, natione Scotus, eruditione philosophus, professione monachus fecerat. Qui 
cum natali solo voluntarie carens illuc devenisset ; nemoris amcenitate (quod 
tunc temporis in immensum eo loci succreverat) captus, eremiticam vitam exer- 
cuit : deficientibusque necessariis, scholares in discipulatum accepit, ut ex eorum 
liberalitate tenuitatem victus corrigeret. Illi procedente tempore magistri sequa- 
ces, ex scholaribus monachi effecti, in conventum non exiguum coaluere. Ho- 
rum exemplo et consortio Aldbelmus informatus ad studium, liberales artes ple- 
niiudini scientiae adjecit." Unde jam liquet, quid ilia sibi velint Scoti nostri 
verba in hac ad Aldhelmum epistola ; " quod a quodam sancto viro de nostro 
genere nutritus es." 

Addit de Aldhelmo ibidem Guilielmus. " Taceo de compatriotis, qui certa- 
tim ad eum scripta sua emittebant, ejus judicii censuram subitura. Praetereo 
Scotos, turn maxime doctos, qui idem fecisse noscuntur. Quorum aliquos non 
obscurae literaturae nominare possum : maxime Artwilum, regis Scotiae filium. 
Hie quicquid literariae artis elaborabat (quod non adeo exile erat) Aldhelmi com- 
mittebat arbitrio ; ut perfecti ingenii lima eraderetur scabredo Scotica." Viden- 
dum igitur an non Artwilus sive Artvillus ille author hujus fuerit epistolae : cu- 
jus partem quidem huic ipsi scripto Malmesburiensis inseruit ; integram vero, 
una cum annexo carmine (quod a quibusdam Damaso, ab aliis Claudiano tri- 
buitur) ex Viennensis et Ingolstadiensis bibliothecae MSS. inter Bonifacianas edi • 
dit Nicolaus Serarius, qui etiam in notis, non alium hie Scotum accipiendum 
esse quam Hibernum, recte monuit. 



gg2 



448 VETERUM EP1STOLARUM 



EPISTOLA XIII. 



ALDHELMI a MALMESBURIENSIS ABBATIS, AD EAHFRIDUM 
EX HIBERNIA IN PATRIAM REVERSUM. 



Domino, venerabili praeconio efferendo et sanctorum meritis magnopere hono- 
rando, Eahfrido ; Aldhelmus exiguus in Domino seternam salutem. 

Primitus (pantorum b procerum praetorumque pio potis- 
simum, paternoque praesertim, privilegio) panegyricum 
poemataque passim prosatori c sub polopromulgantes ; stri- 
dula vocum symphonia, ac melodias cantilenaeque carmine 
modulaturi, hymnizemus, praecipue quia tandem almas edi- 
tum puerperae sobolem d (ob inextricabile sons protoplasto- 
rum) piaculum priscorumque chirographum peccaminum 
obliteraturum, terris tantundem destinare dignatus est: 
luridum qui Unguis chelydrum 6 trisulcis rancida virulenta- 
que vomentem per aevum venena torrenda tetrae tortionis 
in tartara trusit. Et ubi pridem ejusdem nefandae natri- 
cis f ermuli g cervulique 11 cruda fanis colebantur stoliditate 

a C.A. 690. 

b navTbiv. i. e. cunctorum ; ubi praeter putidam Graecismi affectationem (quae 
in hac epistola crebra est) observa quindecim voces a litera P incipientes ; ac si a 
pugna porcorum Porcii poetae exemplum author transtulisset. 

c Pattern intelligit. d Filium. 

x X&vSpov, anguem venenatum. 

f Serpenlis : ut apud Ciceronem, in Academic. 

S forte ad Ejimenrul Saxonum idolum hie alludit, cujus in Francicisannalibus 
ad annum 772. et AdamoBremensicap. 5. fitmentio; quodque Hermae sive Mercu- 
rio putatur fuisse positum. Veteres enim Germanos Deorum maxime Mercurium 
coluisse, confirmatin Germania sua Corn. Tacitus, vid. Rich. Verstegan. Restitut. 
antiquitat. Anglican, cap. 3. et Glossarium D. Ilenr. Spelmanni nostri, in Irminsul. 

h De cervulis vel hinnulis, vid. Augustin. serm. 265. op. torn. 5. App. pag. 437. 
Antiqui etiam Hermulat vocabant TrpoTOjxac sive simulacra, qnoe caput tantum 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 449 

in profanis, versa vice discipulorum gurgustia (imo almae 
oraminum aedes) architecti ingenio fabre conduntur. 

Fateor, sodalitatis fraternae cliens, altique municipatus 
municeps, postquam vestram repedantem istuc ambrosiam 
ex Hiberniae brumosis circionum insulae cliraatibus (ubi ter 
bino circiter annorum circulo uber sophiae sugens meta- 
batur) territorii marginem Britannici sospitem applicuisse, 
rumigerulis referentibus, comperimus : ilico (ut flammi- 
ger flagransque flagitabat amor) inefFabiles altithrono 
grates, pansis in edito utrimque volis, tripudiantes obtuli- 
mus : potissimum, quod te exulem almus arbiter priscam 
paterni visitantem clientelam ruris (caerula ponti trans 
glauei, enormesque dodrantium glareas atque spumiferas 
lymphae nempbae obstirpationes, circili carina procellosum 
sulcante salum) reducere, ovante navarcbo, dignatus est : 
ut, ubi dudum incunabulis tyrocinii editus rudibus adulto 
tenus pubertatis aevo adoleveras, nunc versa vice (superna 
opitulanti praerogativa afFatim fultus) ab incolatu externi 
ruris repatrians, praeceptoris vocamine indepto sortitoque 
fretus fungeris. 

Illud asque almitati beatitudinis vestrae ex penetrabilibus 
praecordii nequaquam promens dissimulo propalare (ad 
augmentum, mystisque ut reor tripudium, imo ad doxam 1 
onomatis Cyrii) magnopere inolevisse : quod prasconio citra 
modum rumoris Scotico in solo degentium (quorum con- 
tubernio parumper fretus es) ceu tonitruali quod am boatu 
fragore nymboso emergenti, auditus nostri quatiuntur : et 
per tot tantaque telluris stadia lectionis opinio, pagis pro- 
vinciisque divulgata, crebrescit. Siquidem tarn creber 
meatus est (istinc illincque, istuc illucque) navigero sequo- 
reas fretantium calle gurgites, velut quaedam contribula 
apium germanitas nectar fabre conficientium. Nam quem- 
admodum alternatim, reciproca facessente noctis nebula,, 
mellifluum examen (emergente axe tenus aetbere Titanae) 
gliscentium culmina tiliarum per florulenta, ad crates gra- 
ciles, sarcinatum, flava bajulans gestamina asportat ; eo- 

ac suninia pectoris exprimebant : dc quibus videnda Achillis Statii prsefatio in ll- 
lustrium virorum vultus, edit. Romae 1569. et Camdeni Britannia, pag. 45, 
' totai> ovoparog Ki'piov, gloriam nominis Domini. 



450 VETERUM EP1STOLARUM 

clem modo, ni fallor, lurconum conglobatio lectorum (t>un~ 
njtrg t<xc Ipjijtib) ac residua sagax discipulorum caterva, 
florigeris hagiographae ex arvis, non solum artes gram- 
maticas atque geometricas bis ternasque omissas physicae 
artis machinas ; quinimo allegoricae potiora ac tropologicse 
disputationis bipertita bis oracula (aethralibus opacorum 
mellita in aenigmatibus problematum) siticulose sumentes 
carpunt, et in alveariis sophiae, jugi meditatione loco tenus 
servanda condentes, abdunt. E quorum catalogotuampro- 
ficisci solertiam, praeda onustam atque torrente fluentis 
sacrosancti propinatam redundantemque excellens fama 
percrebuit. 

Quamobrem tuum affabilem discipulatum, ceu cernuus, 
singultatim arcuatis poplitibus subnixisque precibus effla- 
gito; ut obliterata nequaquam memoria excedat, quod 
Pacificus k ccelesti ambrosia praeditus, (subrogatus genitore 1 
jure haareditario, bis quaternis temporum lustris Israeli- 
ticse plebis imperii sceptro fungens,) almo auctus spira- 
mine prompsit, dicens : " Bibe m aquam de cisterna tua, 
et fluenta putei tui : deriventur fontes tui foras, et in 
plateis aquas divide ; solus habeto eas, nee sint alieni 
participes tui." Quapropter his sacris imbutus sagmini- 
bus n , jugi conamine orthographia? aperito gurgitem, et 
sitientia rigato arva mentium : quatenus germen aethralis 
extaseos (vivis fcecundisque in orthodoxorum, satoris su- 
dore, sulcis satum) nullo torridse obstaculo siccitatis obti- 
nente, pullulans gliscat ; et ubertim spissa, Dei sufFragio, 
seges demum maturescat. 

Nam idcirco supplex tarn obnixe haec cernitur oramen 
suggessisse, quod nonnulli superna noscuntur sophia pras- 
diti, et arcana luce enormiter referti : attamen quod gra- 
tuita coelitus munificentia, Deique dapsili deditione recep- 
tantes (proprio facessante meritorum quaestu) adepti sunt, 
nequaquam (gazophylacio scientias reserato) plene promul- 
gantes, sed particulatim lurconibus largientes. Nam 

k Salomon : qui a pace nomen obtinuit. 

1 genitori, vel, a genitore, patre David sc. 

ni Prov. cap. 5. ver. 15, 16, 17. 

■ Sagmina a sanciendo, id est, confirmando, inquit hie Glossa. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 451 

(cata evangelicac experimentum auctoritatis) nequaquam p 
flagrans lychnus clancule fuscata tetrae occulitur latebra 
urnae, qui candelabri summitate cunctis limpido lumine 
lucere clecuit : necnon frustra talenti q fcenora subterraneis 
clanculantur obstructa sablonibus r , qua? trapezitarum nu- 
merosis monetae oportuissent numismatibus profligari; ne 
forte, ut iners adepto (segnitia torpens) mancipium talen- 
to, supremos ergastulorum in squalores trusus praecipi- 
tetur ; sed potius euax eugeque ingressurus tripudium a 
prosatore pio promereatur. Unde psalmigraphus vates, 
ob hoc propria? piaculi expians flagitium conscientiae, sacro 
praesagio orsus infit: " Justitiam 8 tuam non abscondi," et 
reliqua. 

Sed ha?c misellus homuncio dictando volvens, scrupulo 
ancipiti exemplo quatiens angebar ; cur, inquam, Hibernia, 
quo catervatim istinc lectores classibus advecti confluunt, 
ineffabili quodam privilegio efferatur : ac si istic, faecundo 
Britanniae in cespite, didascali Argivi Romanive Quirites 
repperiri minime queant, qui ccelestis tetrica enodantes 
bibliothecas problemata sciolis reserare se sciscitantibus 
valeant. Quamvis enim praedictum Hiberniae rus, discen- 
tium opulans vernansque, ut ita dixerim, pascuosa nume- 
rositate lectorum, quemadmodum poli cardines astriferis 
micantium ornentur vibraminibus siderum : ast tamen cli- 
matis Britannia occidui in extremo ferme orbis margine 
sita (verbi gratia) ceu Solis flammigeri et luculento lunas 
specimine potiatur ; id est, Theodoro infula pontificatus 
fungenti, ab ipso tyrocinio rudimentorum in flore philo- 
sophicae artis adulto ; nee non et ejusdem sodalitatis cli- 
ente Adriano duntaxat urbanitate enucleata ineffabiliter 
praedito. 

Et audacter in propatulo contestans, pellaci falsitatis 
frivolo neglecto, aequa veritatis censura trutinante discer- 
nam ; etiamsi beatae memoriae Theodorus, summi sacer- 
dotii gubernacula regens, Hibernensium globo discipu- 

" Kara, secundum ; ut in Bonifacii Moguntini epistolis, et apud Cyprianum 
quoque. 

P Matth. cap. 5. ver. 15. i Id. cap. 25. ver. 18, 27, 30. 

r arenis : ut in Gildac cpistola. ' l'salm. 40. ver. 10. 



452 VETERUM EPISTOLARUM 

lorum (ceu aper truculentus molossorum catasta ringente 
vallatus) stipetur: limato perniciter grammatico dente 
(jactura dispendii carens) rebelles phalanges discutit, et 
(utpote belliger in meditullio campi arcister, legionum pha- 
langibus septus aemulorum spissis) mox nervosis tenso la- 
certorum volis arcu, spiculisque ex pharetra exemptis, 
hoc est, Chronographias opacis acutisque syllogismis ; tur- 
ma supercilii typho turgens, amissa ancilium testudine, 
terga dantes, latebras antrorum atras, triumphante victore, 
prsepopere petunt. 

Neu tamen haec philosophando, Scoticos sciolos, quo- 
rum gemmato tua sagacitas dogmatum favo aliquantisper 
abusa* est, sugillare a quoquam autumer; quippe cum sa- 
tagerem praeconium cudens affabiliter texere nostrorum, 
non sugillationem ridiculose cachinnans rumigerare ves- 
trorum: sed potius, jocistae scurraeque ritu dicacitate 
temeraria loquentium, fraterna ironia" dilectionis obtentu 
cavillabatur w . Si vero quippiam, inscitia suppeditante, 
garrula frontose convincitur pagina prompsisse : ut versi- 
dicus ait, 

Digna* fiat fante glingio gurgo fugax fambulo ; 
Neu timeat scriptor terrentis ludicra linguae. 
Sic semper cupiunt scriptorum carpere chartas, 
Ut caper hirsutus rodet cum dente racemos : 
Nee tamen emendant titubantis gramma poetae. 

RECENSIO. 

Ex quatuor antiquissimis codicibus descripta : quorum primum suppeditavit 
mihi nobilissimus Dominus Guilielmus Howardus de Naworth, secundum D. Rober- 
tus Cottonus, tertium Thomas Alanus Oxoniensis, etexregia bibliotheca quartum 
amicissimus Patricius Junius. Scriptaest autem stylo ita impedito etimplicato ; 

1 id est, usa : ut apud Hieronymum etiam aliquoties. 

" tlpojvtia. w Locus corruptus. 

x Ad hunc barbarum versiculum apponitur haec glossa (non admodum certe 
concinna) in margine MSS. D. Rob. Cottoni et Thomae Alani. Fugax gurgo, id 
est, virgo impetrante noverca de matrimonio exposita, inter feras enutrita, fera- 
rum consuetudinibus assuescens: quae alio nomine Juturna. Fante glingio, id 
est, rogante fratre, vel alio quolibet amico; ut digna fieret ilia fugax gurgo, fam- 
bulo, id est, reversione, vel fine laboris. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 453 

ut non admodum mirari subeat, etiam Guilielmi Malmesburiensis temporibus 
repertos fuisse, quibus hujusmodi Aldhelmi scripta " nauseam pepererint : 
non attendentibus quod juxta mores gentium varientur modi dictaminum." 
Ita ille, de gestis regum Anglorum lib. 1. cap. 2. ad dicti confirmationem porro 
subjiciens ; " Grsecos involute, Romanos circumspecte, Gallos splendide, Anglos 
pompatice dictare solere." Porro Eahfridus sive jEhfridus (EA enim Anglo- 
Saxonum, JE Latinorum diphthongo respondet) ad quern, post sex annos studiis 
in Hibernia impensos, missa est haec epistola, non alius esse videtur quam Ead- 
fridus (ab aliis Eatferd, a quibusdam etiam Egfridus dictus) rui Beda vitam 
Cuthberti soluta oratione a se descriptam dicavit ; quemque Eadberto anno 
Dom. 6*98. in Lindisfarnensi episcopatu successisse, ex Dunelmensis Ecclesiae 
historia a Turgoto conscripta, et Florentii Wigorniensis annalibus intelligimus. 
Antequam vero ille episcopatum est adeptus, epistolam hanc scriptam fuisse 
liquet ; licet in regio MS. titulum hunc prsefixum habeat. " Incipit epistola Ald- 
helmi episcopi." Verum, cum post annum C98, ad Schireburnensem episcopa- 
tum Aldhelmum provectum fuisse constet : nos priorem Malmesburiensis abbatis 
appellationem retinere maluimus a . 

a Vid. Florent. Wigom. ann. 666. Et Dempster. Histor. pag. 6. 



454 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XIV. 



ADAMNANl a HUENSIS MONASTER1I ABBAT1S. 



In libros tres de vita S. Columbae, 
PROLOGUS. 

Beati nostri patroni, Christo suffragante, vitam de- 
scripturus, fratrum flagitationibus obsecundare volens : 
imprimis eandem lecturos quosque admonere procurabo, 
ut fidem dictis adhibeant compertis ; et res magis quam 
verba perpendant, quae, ut asstimo, inculta et vilia esse 
videntur ; meminerintque, regnum Dei non eloquentiae 
exuberantia, sed in fidei florulentia constare : et nee ob 
aliqua Scoticae, vilis videlicet lingua?, aut humana onoma- 
ta b , aut gentium obscura locorumve vocabula (quae, ut puto, 
inter alias exterarum gentium diversas vilescunt linguas) 
utilium, et non sine divina opitulatione gestarum, despi- 
ciant rerum pronuntiationem. Sed et hoc lectorem admo- 
nendum putavimus ; quod de beatae memoriae viro, plura 
studio brevitatis, etiam memoriae digna a nobis sunt prae- 
termissa : et quasi pauca de plurimis, ad evitandum fasti- 
dium lectorum, sint caraxata c . Ethoc, utarbitror, quisque 
haac lecturus forte annotabit ; quod minima de maximis per 
populos fama de eodem beato viro divulgata disperserit ; 
ad horum etiam paucorum comparationem, quae nunc bre- 
viter caraxare disponimus. 

a C. A. 700. h ovojxara, nomina. 

c exarata, irapa tov x n pi l0<Jllv > 



IIIBERNICARUM SYLLOGE. 455 



EPILOGUS. 

Post horum trinalium lectionem libellorum, quisque 
diligens annotet lector, quanti et qualis meriti sanctus 
saepe supramemoratus praesul venerandus, quanta? et qua- 
lis apud Deum honorificentiae fuerit aestimatus ; quanta? 
et quales 'angelicae apud ipsum et luminosae frequentati- 
ones fuerint ; quanta in eo prophetalis gratia, quanta dia- 
lium efficientia virtutum, quanta et quam frequens eum 
divini luminis claritudo in carne mortali a dime commo- 
rantem circumfulserit. Quin etiam post ingressum d animae 
de tabernaculo corporis almissimae (sicuti quibusdam elec- 
tis ostensum, babetur compertum) locum in quo ipsius sancta 
pausant ossa usque bodie eadem ccelestis claritas frequen- 
tare non cessat, et sanctorum frequens visitatio angelorum. 
Et hasc etiam eidem beatae memoriae viro a Deo non me- 
diocris est collata gratia, qua nomen ejus non tantum per 
totam nostram Scotiam et omnium totius orbis insularum 
maximam Britanniam clare divulgari promeruit (in hac 
parva et extrema oceani Britannici commoratus insula) sed 
etiam ad trigonam usque Hispaniam et Gallias, et ultra 
Alpes Penninas Italiam sitam pervenire, ipsam quoque 
Romanam civitatem, quae caput est omnium civitatum. 
Tantus et talis honor noscibilis eidem sancto inter camera 
divinae donationis munera condonatus scitur a Deo, qui 
se diligentes amat ; et eos qui eum magnificant laudibus, 
magis ac magis glorificans immensis sublimat honoribus : 
qui est benedictus in saecula saeculorum. Amen. 



ADMONITIO ADAMNANI AD SCRIPTORES. 

Obsecro eos quicunque voluerint lios describcre libcl- 
los, imo potius adjuro per Christum judicem saeculorum ; 
ut postquam diligenter descripserint, conferant et emen- 

J esressum. 



456 VETERUM EPISTOLARUM 

dent cum omni diligentia ad exemplar unde extraxenmt 6 
et hanc quoque adjurationem hoc in loco subscribant. 



RECENSIO. 



De Adamnano pluribus agit Beda, libro 5. histor. Ecclesiast. cap. 16. et Ceol- 
fridus abbas in epistola ad Naitanum Pictorum regem, ibid. cap. 22. indeque 
Matthaeus Florilegus : " Anno gratise DCCI. floruit vir bonus et literatus Adam- 
nanus presbyter et abbas monachorum qui erant in insula Hii. Hie missus ad 
Aldfridum regem gratia legationis, cum videret ritus ecclesiastical institutionis 
et observantiae festi paschalis, continuo trahitur ad consensum. Qui cum do- 
mum rediisset, curavit suos, qui erant in insula Hii, ad callem perducere veritatis, 
nee valuit : navigansque in Hiberniam, pene omnes ad legitimum Paschse tem- 
pus observandum induxit. Scripsit idem vir Domini librum de loco Dominicae 
nativitatis, passionis et ascensionis ; situmque Terras sanctae mirabiliter descrip- 
sit." Editus est hie liber Ingolstadii anno 1619. a Jacobo Gretsero, titulo 
Adamanni Scotohiberni : ibidemque anno 1604. ab Henr. Canisio, tomo quinto 
antiques lectionis, libri ejusdem tres de S. Columba, cujus operis prologum 
paulo correctiorem ex MS. nostro hie damus : addito etiam, ex alio Cottonianae 
bibliothecafe codice, epilogo hactenus inedito ; una cum adjuratione qua transscrip- 
tores obtestatur author, Irenaei a in libro vspl oydoaSog et Eusebii in chronico 
exemplum imitatus. qua? tamen hie non observatur cum ipsa quoque capita trans- 
posita inveniamus. 

f MS. Augiens. craxerunt pro charaxerunt i. e. scripserunt. 
a apud Euseb. lib. 5. histor. ecclesiast. cap. 19, 20. et Hieronymum, de scrip- 
tor, ecclesiast. in Irenaeo. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 457 



EPISTOLA XV. 



BONIFACII a MOGUNTINI ARCTIIEPISCOPI, AD ZACHARIAM ROMA- 

NUM PONTIFICEM, DE CAUSA ADELBERTI GALLI ET 

CLEMENTIS SCOTI, 



Excellentissimo patri atque apostolico pontifici, et ex auctoritate sancti Petri, 
priucipis apostolorum magisterio freto, Zachariae papse, Bonifacius exiguus 
servus servorum Dei, optabilem in Christo charitatis salutem. 

Postquam me ante annos prope triginta sub familiari- 
tate et servitio apostolicae sedis, annuente et jubente ve- 
nerandae memoriae antistite apostolico Gregorio, ante- 
riore voto constrinxi ; quidquid mihi laetitiae vel tristitiae 
acciderat, apostolico pontifici solebam indicare, ut in laetis 
simul laudaremus Deum, et in tristibus ejus consilio robo- 
rarer. Ita et nunc mihi liceat indicare, pietati vestrse 
supplico. Sicut scriptumest: " Interroga b patrem tuum 
et annunciabit tibi, seniores tuos et dicent tibi." Notum 
enim sit paternitati vestrae, quia postquam indigno mihi 
mandastis in provincia Francorum, sicut et ipsi rogave- 
runt, sacerdotali concilio et synodali conventui praeesse ; 
multas injurias et persecutiones passus sum, maxime a 
falsis sacerdotibus, ab adulteratis presbyteris seu diaconi- 
bus, et fornicariis clericis. Maximus tamen mihi labor 
fuit contra duos hagreticos pessimos, et publicos, et blas- 
phemos contra Deum, et contra Catholicam fidem. Unus 
qui dicitur Aldebert, natione generis Gallus est; alter 
qui dicitur Clemens, genere Scotus est : specie quidem 
diversi, sed pondere peccatorum pares. 

Contra istos obsecro apostolicam auctoritatem vestram, 

a A. C. 745. <> Dent. cap. 32. ver. 7. 



458 VETERUM EEPISTOLARUM 

quod meam mediocritatem defendere et adjuvare, et per 
scripta vestra populum Francorum et Gallorum corrigere 
studeatis : ut haereticorum fabulas et vana prodigia et 
signa praecursoris Antichristi non sectentur ; sed ad cano- 
nica jura, et ad viam vera? doctrinae convertantur ; et ut 
per verbum vestrum isti haeretici duo mittantur in carce- 
rem (si vobis justum esse videatur, cum vitam et doctri- 
nam illorum vobis intimavero) et nullus cum eis loquatur 
vel communionem habeat, ne forte fermento doctrinae 
illorum fermentatus aliquis pereat: sed segregati vivant, 
et juxta dictum apostoli, hujusmodi " traditi c Satanae in 
interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini;" et 
juxta evangelicum praeceptum, " dum d Ecclesiam non 
audierunt, sint nobis sicut ethnici et publicani :" donee 
" discant e non blasphemare," nee scindere tunicam Christi. 
Propter istos enim persecutiones, et inimicitias et male- 
dictiones multorum populorum patior : et Ecclesia Christi 
impedimentum fidei et doctrinae rectae sustinet. 

Dicunt enim de Aldeberto, quod eis sanctissimum apos- 
tolum abstulissem ; patronum, et oratorem, et virtutum 
factorem et signorum ostensorem abstraxissem. Sed pietas 
vestra audiens vitam ejus, judicet ex fructu, utrum " ves- 
timentis f ovium indutus intus autem lupus rapax" fuisset, 
an non. In primaeva enim aetate hypocrita fuit, dicens, 
quod sibi angelus Domini, in specie hominis, de extremis 
finibus mundi, mirae et tamen incertae sanctitatis reliquias 
attulisset ; et exinde potuisset omnia, quaecunque popos- 
cerit, a Deo impetrare : et tunc demum per illam simula- 
tionem, sicut apostolus Paulus praedixit, " penetravit g mul- 
torum domos, et captivas duxit post se mulierculas oneratas 
peccatis, quae ducebantur variis desideriis ;" et multitu- 
dinem rusticorum dicentium, quod ipse esset vir aposto- 
licae sanctitatis, et signa et prodigia multa fecisset. Deinde 
conduxit episcopos indoctos, qui se, contra prascepta 
canonum, absolute ordinarunt. Turn demum in tantam 



c 1 Cor. cap. 5. ver. 5. d Matth. cap. 18. ver. 17. 

' 1 Tim. cap. 1. ver. 20. f Matth. cap. 7. ver. 15, 16. 

e 2 Tim. cap. 3. ver. G. 



IIII3ERNICARUM SYLLOGE. 459 

superbiam elatus est, ut se aequipararet apostolis Christi : 
et dedignabatur in alicujus honore apostolorum vel mar- 
tyrum Ecclesiam consecrare ; et interrogavit, quid volu- 
issent homines visitando limina sanctorum apostolorum. 
Postea in proprio honore suo dedicavit oratoria (vel, ut 
verius dicam, sordidavit) fecit cruciculas et oratoriola in 
campis, et ad fontes, vel ubicunque sibi visum fuit, et 
jussit ibi publicas orationes celebrare ; donee multitudines- 
populorum, spretis caeteris episcopis, et dimissis antiquis 
Ecclesiis, in talibus locis conventus celebrabant, dicentes : 
Merita sancti Aldeberti adjuvabunt nos. Ungulas suas 
et capillos dedit ad honorificandum, et portandum cum 
reliquiis sancti Petri principis apostolorum. Turn demum, 
quod maximum scelus et blasphemia contra Deum esse 
videbatur, fecit. Veniente enim populo et prostrato ante 
pedes ejus, et cupienti confiteri peccata sua, dixit : " Scio 
omnia peccata vestra, quia mihi cognita sunt occulta ves- 
tra ; ideoque non est opus confiteri ea. Securi ergo et 
absoluti de peccatis vestris praeteritis, revertimini ad 
domos vestras cum pace ;" et omnia quaecunque sanctum 
Evangelium hypocritas fecisse testatur, suohabitu, incessu, 
et moribus imitatus est. 

Alter autem h&n-eticus, qui dicitur Clemens, contra 
Catholicam contendit Ecclesiam ; canones Ecclesiarum 
Christi abnegat, et refutat tractatus ; et intellectus sanc- 
torum patrum, Hieronymi, Augustini, Gregorii recusat, 
synodalia jura spernens, proprio sensu affirmat, se, post 
duos filios sibi in adulterio natos [sub nomine episcopi] 
esse posse legis Christiana? episcopum. Judaismum indu- 
cens, judicat justumesse Christiano, ut, si voluerit, viduam 
fratris defuncti accipiat uxorem. Ipse etiam contra fidem 
sanctorum patrum contendit, dicens ; quod Christus filius 
Dei descendens ad inferos, omnes quos inferni career de- 
tinuit, inde liberasset, credulos et incredulos, laudatores 
Dei simul et cultores idolorum : et multa alia horribilia de 
pranlestinatione Dei contraria fidei Catholicas affirmat. 
Quapropter de hoc quoque haeretico precor, ut per litems 
vestras mandare curetis duci Carolomanno, ut mittatur in 
custodiam ; ut semina Satanae latius non seminet, ne for- 



460 VETERUM EPISTOLARUM 

sitan una ovis morbida totum gregem polluat. Valere 
sanctitatem vestram, et prosperis profectibus gaudere in 
longitudinem dierum optamus. 



RECENSIO. 

Inserta est actis Romans Synodi, anno 745. habitae : in qua contra Clemen- 
tem Scotum, hujusmodi lata est sententia. " Clemens, qui per suam stultitiam 
sanctorum patrum statuta respuit, vel omnia synodalia acta; inferens etiam 
Christianis Judaismum, dum praedicat fratris defuncti accipere uxorem ; insuper et 
Dominum Jesum Christum descendentem ad inferos, omnes pios et impios 
exinde praedicat abstraxisse : ab omni sit sacerdotali officio nudatus, et anathe- 
matis vinculo obligatus, pariterque Dei judicio condemnatus, vel omnis qui ejus 
sacrilegis consenserit praedicationibus." Videantur de Adelberti et Clementis 
causa, Zachariae Romani pontificis responsa, inter Bonifacii epistolas a Serario 
editas, num. 138, 139, et 144. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 4G1 



EPISTOLA XVI. 

ZACHARLE' 1 ROMANI PONTIFICIS, AD BONIFACIUM, DE CAUSA 
VIRGILII HIBERNI ET SIDONII. 

Reverentissimo et sanctissimo fratri Bonifacio coepiscopo, Zacharias servus 

servorum Dei. 

Virgilius et Sidonius religiosi viri, apucl Baioariorum 
provinciam degentes, suis nos Uteris visitarunt : per quas 
intimaverunt, quod tua reverenda fraternitas eis injungeret 
Christianos denuo baptizare. Quod audientes, nimis su- 
mus conturbati, et in admirationem quandam incidimus, 
si habet, ut dictum est. Retulerunt quippe, quod fuerit 
in eadem provincia sacerdos, qui Latinam linguam penitus 
ignorabat, et dum baptizaret, nesciens, Latini eloquii 
infringens linguam diceret " Baptizo te in nomine Pa- 
tria, et Filia, et Spiritu sancta:" ac per hoc tua reve- 
renda fraternitas consideravit rebaptizare. Sed, sanctis- 
sime frater, si ille qui baptizavit, non errorem aut hasresim 
introducens, sed, pro sola ignorantia, Romanae locutionis 
infringendo linguam, (ut supra fati sumus) baptizans dix- 
isset; non possumus consentire, ut denuo baptizentur. 
Quia, quod tua bene compertum habet sancta fraternitas, 
quicunque baptizatus fuerit ab haareticis, in nomine Pa- 
tris, et Filii, et Spiritus sancti, nullo modo rebaptizaii 
debeat, sed per solam manus impositionem purgari de- 
beat. Nam, sanctissime frater, si ita est, ut nobis rela- 
tum est, non amplius a te illis praedicetur hujusmodi, sed 
ut sancti patres docent et praedicant, tua sanctitas studeat 
conservare. Deus te incolumem custodiat, reverentissime 
frater. Data kalendis Juliis, impcrante Domino piissimo 

» A. C. 746. 
VOL. IV. II II 



162 VETERUM EPISTOLARUM 

Augusto Constantino, a Deo coronato, niagno imperatore, 
anno vicesimo sexto, imperii ejus anno quarto 1 ', indictione 
quarta decima. 



RECENSIO. 



A Jacobo Merlino Pavisiis anno 1524. cum Isidori Mercatoris Canonum et 
epistolarum pontificiarum collectione primum est edita ; et deinde, turn in tomis 
concifiorum turn alibi saepius recusa. De Virgilio et sociis Thadseus, abbas Sco- 
torum Ratisbonoe, ex chronico fundationis Scotorum ista refert. " Tempore eodem 
(quo de Hibernia venit Kilianus, cum duobus sociis suisColonato et Totnano) venit 
honorabilis turma sanctorum de Hibernia, videlicet S. Virgilius episcopus, cum aliis 
septem episcopis Sanctis multisque aliis sociis : qui proposuerunt Domini vestigia ac 
sanctam terram corporeis oculis videre,solito more a reverendorum patrum Scoto- 
rum, &c. S. Virgilius Saltzburgae episcopus estfactus. Cseteri ejuscoepiscopiSalz- 
burgae in ministerio operis Dei remanserunt usque ad diem obitus eovum. Caeterum 
eorum socius, videlicet B. Lullus, apud Ilminster gloriosis operibus intrepidus 
permansit. Et B. Declaims cum aliis duobus [apud] Frisingiam, duoque alii apud 
Rot] beata ossa sua terras commendaverimt, et S. Alto apud Altenminster. Et 
sic sanctus grex beatorum virorum divisim in diversis locis regna ccelestia sunt 
adepti :" et Wiguleus Hundius, in Juvaviensium sive Salisburgensium episcopo- 
rum catalogo. " B. Virgilius, natione Hibernicus, ex nobili progenie ortus, a 
Stephano papa et Pipino rege Francorum ad administrationem episcopatus Juva- 
viensis destinatus est : sed a rege per duos fere integros annos, propter exi- 
miam eruditionem et sanctimoniam vitas, retentus est ; postea vero honorifice 
ad Ottilonem Boiorum turn temporis ducem dimissus, ab eo episcopatum accepit. 
Dissimulata autem consecratione, pene duorum annorum spatio, pontincem 1 ' 
secum habuit proprium Dobdan nomine, Graacum, qui ipsum secutus erat ex 
patria. Is interim ipsius munere fungebatur. Postulantibus deinde subditis, 
Boiisque pontificibus, consecratus est anno Christi 767. XVIII. calendas Julii. 
Graeco autem illi magistro et sacerdoti Dobdan tradidit Otilo sedem Chiemensem : 
ubi aperuit ille scholam, et agmina discentium quamplurima habuit." Mirarer 
vero ex Hibernia nostra hominem Groecum prodiisse, nisi scirem in agro Midensi 
apud Trimmenses, adern sacram extitisse, quae Graecoe Ecclesias nomen ad hunc 
usque diem retinet. 

b sexto 

a Vid. supr. epist. 2. pag. 402. 

b Habuit secum laboris et coronas participem episcopum comitantem de patria 
nomine Dobda, ad persolvendum episcopale officium inquit vitas S. Virgilii de- 
scriptor, Eberhardi Salisburgensis episcopidiscipulus, in Florilegio Messinghami 
pag. 331. Vide etiam acta Rupcrti primi Salisburgensium episcopi, apud Surium, 
torn. 2. die 27. Martii. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 4G3 



EPISTOLA XVII. 



EJUSDEM ZACHARIiE 8 , AD BONIFACIUM ; DE ALUS QILESTIONI- 
BUS AB EODEM VIRGILIO ET SAMPSONE SCOTO MOTIS. 

Reverentissimo et sanctissimo fratri Bonifacio coepiscopo, Zacharias servus 

servorum Dei. 

Scripsit reverenda fraternitas tua, reperisse te quen- 
dam presbyterum, genere Scotum, nomine Sampson, er- 
rantem a via veritatis, dicentem et affirmantem, sine mys- 
terica invocatione aut lavacro regenerationis posse fieri 
Catholicum Christianum, per episcopalis manus imposi- 
tionem. Hie autem qui hoc dicit, vacuus est Spiritu sanc- 
to, et alienus a gratia Christi, atque a consortio sacerdo- 
tali abjiciendus. Quis enim nisi baptizetur, juxta prae- 
ceptum Domini, " In b nomine Patris, et Filii, et Spiritus 
sancti," et sic per manus impositionem consecretur, po- 
test esse Catholicus ? Hunc nequissimum virum, talia 
praedicantem, ab Ecclesia Dei sancta condemnatum ex- 
pelle. Illos autem viros, qui ab haereticis baptizati sunt, 
et dubietas tenet, quod in nomine Patris et Filii et Spi- 
ritus sancti non sunt baptizati ; inquisita rei veritate, si ab 
erroneis sacerdotibus baptizati sunt, hos c sine dubio, juxta 
praedecessoris nostri beata3 memorise Gregorii papae, et 
sacrorum canonum traditum tibi mandatum, implere non 
omittas ; ne in eeternum pereant, sed potius evangelica con- 
secratione salventur. 

Intimatum est etiam a sanctitate tua, quod Virgilius 
ille (nescimus si dicatur presbyter) malignatur adversum 

a A. C. 748. >' Matth. cap. 28. ver. 19. 

c hoc conjiicit doctiss. Bedellus. 

ii ii 2 



464 VETERUM EPISTOLARUM 

te, pro eo quod confundebatur a te, erroneum se esse a 
Catholica doctrina ; immissiones faciens Otiloni duci Bai- 
oariorum, ut odium inter te et ilium seminaret : aiens quod 
et a nobis esset absolutus, unius defuncti ex quatuor illis 
episcopis, quos tua illic ordinavit fraternitas, dicecesim ob- 
tinere. Quod nequaquam verum est: quia " men tita d est 
iniquitas sibi." De perversa autem et iniqua doctrina, 
quam contra Deuin et animam suam locutus est, si clari- 
fieatum fuerit ita eum confiteri, quod alius mundus et alii 
homines sub terras sint ; bunc accito concilio, ab Ecclesia 
pelle sacerdotii honore privatum. Attamen et nos scri- 
bentes praedicto duci, evocatorias de prasnominato Vir- 
gilio mittimus literas ; ut nobis praesentatus, et subtili 
indagatione requisitus, si erroneus fuerit inventus, cano- 
nicis sanctionibus condemnetur. Qui " enim seminant e 
dolores, ipsi metunt eos." Sic enim scriptum est: " Per- 
versa^ cogitationes separant a Deo ; probata autem virtus 
corripit insipientes." 

Pro Sidonio autem et Virgilio supradicto presbyteris, 
quod scripsit sanctitas tua, agnovimus. Et illis quidem, ut 
condecebat, comminando scripsimus : tuae autem fraterni- 
tati plus credulitas quam illis admittetur. Si autem pla- 
cuerit Deo, vita comite, sedi apostolicae eos, missis apos- 
tolicis Uteris (ut praelatum est) evocabimus. Docuisti 
enim eos, et non susceperunt : et factum est in illis, sicut 
scriptum est in libro Sapientias. " Qui s docet fatuum, 
quasi qui conglutinat testam. Arenam, et salem, et massam 
fieri facilius est portare, quam hominem imprudentem, et 
fatuum, et impium." Quoniam " qui h minoratur corde, 
cogitat inania; et vir imprudens et errans cogitat stulta." 
Non ergo ad iracundiam provocetur cor tuum, frater : sed 
in 1 patientia tua ubi tales reppereris, admone, obsecra, 
increpa ; ut convertantur ab errore ad viam veritatis. Et 
si conversi fuerint, salvasti animas eorum ; si vero in du- 



d Psalm. 27. ver. 12. 

e Job, cap. 4. ver. 8. ' Sapient, cap. 1. ver. 3. 

8 Ecclesiastic, cap. 22. ver. 7, et IS. h Ibid. cap. 16. ver. 23. 

1 2 Tim. cap. 4. ver. 2. Jacob, cap. 5. ver. 19, 20. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 465 

ritia permanserint, mercedem ministerii tui non perdcs : 
illos autem, juxta apostoli k vocem, devita. 

Deus te incolumem custodiat, reverentissime et sanctis- 
sime frater. Data kalendis Maii, imperante Domino piis- 
simo Augusto Constantino, a Deo coronato, magno impe- 
ratore, pacifico ; imperii anno XXIX. Patriciatus ejus 
anno VII. Indictione prima. 



RECENSIO. 



Hsec, una cum duabus epistolis prsecedentibus, non solum in Bonifacianarum 
epistolarum habetur volumine, sed etiam in Bonifacii vita ab Othlono descripta, 
atque a Surio (torn. 3. die 5. Junii) et Serario (lib. 3. rer. Moguntiac.) publicata. 
Quas editiones, et inter se, et cum Romana pontificiarum epistolarum cditione 
contulimus. Nequehanc tamen epistolam, qure longiuscula erat, integram bic 
descripsimus : sed quae ad Sampsonis et Virgilii causam pertinebant inde ex- 
cerpta dedimus. Extat vita Virgilii nostri, Carintbiae apostoli, a quodam Eber- 
hardi Salisburgensis episcopi diseipulo Uteris consignata, et ab Henrico Canisio 
in antiques lectionis tomis edita : cujus hoc initium : " Beatissimus Virgilius in 
Hibernia insula de nobili ortus prosapia, literarum studiis itaaninmm applicavit, 
ul inter doctos sui temporis atque climatis, doctissimus haberi potuisset." At- 
que inde nata est haec, quae inter ilium et Bonifacium intercessit, de Anti])odibus 
controversia : de qua videndi rerum Boicarum scriptores, Jo. Aventinus et M. 
Velserus. Literarum vero Virgilii monumentum bodie unullum superest : si 
Glossarium forte exceperis, a Goldasto, in notis ad Columbanum (pag. 83, 152, 
et 155.) citatum. 

k Tit. cap. 3. ver. 10. 



466 VETERUM EPISTOLARXTM 



EPISTOLA XVIIL 

ALBINI a MAGISTRI, AD COLCUM LECTOREM IN SCOTIA. 
Benedicto magistro et pio patri Colcu, Alcuine humilis Levita saluterrw 

Audita sanitate et prosperitate paternitatis vestra?, 
totis (ut fateor) gavisus sum visceribus. Et quia curio- 
sum te nostri itineris putavi, vel rerum in mundo nuper 
gestarum, per hos rusticitatis meae apices, tuae providentiaa 
innotescere curavi, seu audita seu visa. Prime- sciat dilec- 
tio tua, quod, miserante Deo, sancta ejus Ecclesia in parti- 
bus Europse pacem habet, proficit, et crescit. Nam antiqui 
Saxones et omnes Frisonum populi, instante rege Carolo 
(alios praemiis, et alios minis sollicitante) ad fidem Christi con- 
versi sunt. Sed anno transacto idem rex, cum exercitu ir- 
ruit super Sclavos, quos nos Vionudos dicimus, eosque sub- 
egit suae ditioni. Grseci vero tertio anno cum classe ve- 
nerunt in Italiam, et a ducibus regis praefati victi fuge- 
runt ad naves : quatuor millia ex illis occisi, et mille cap- 
tivi feruntur. Similiter et Avari, quos nos Hunos dici- 
mus, exarserunt in Italiam, et a Christianis superati do- 
mum cum opprobrio reversi sunt : nee non et super Bau- 
gariam irruerunt ; qui et ipsi ab exercitu Christiano su- 
perati et dispersi sunt. Etiam et ejusdem Christianissimi 
regis duces et tribuni multam partem Hispaniae tulerunt 
a Saracenis, quasi trecenta milia in longum per maritima. 
Sed lieu, prob dolor ! quod iidem maledicti Saraceni (qui 
et Aggareni) tota dominantur Africa et Asia majore, 
maxima ex parte. De quorum egressione, tuae venerandas 
prudentiie dudum (ut aestimo) scripsi. 

De caetero, pater sanctissime, sciat reverentia tua, quod 

a A. C. 794, b MS. major Colcan. minor Colcu. 



HI13ERNICARUM SYLL0GE. 467 

ego filius tuus, et Joseph vernaculus tuus, Deo miserante, 
sani suraus : et tui amici toti, qui apud nos sunt, in pros- 
peritate Deo serviunt. Seel nescio quid de nobis ventu- 
rum sit c ; aliquid enim dissensionis, diabolico fomento 
inflammante, nuper inter regem Carolum et regem OfFan 
exortum est: ita ut utrinque navigatio interdicta negoti- 
antibus cesset. Sunt, qui dicunt nos pro pace esse in illas 
partes mittendos : sed obsecro ut vestris sacrosanctis ora- 
tionibus manentes vel euntes muniamur. Nescio quid 
peccavi, quia tuas paternitatis dulcissimas literas multo 
tempore non merui videre : tamen pernecessarias orationes 
sanctitatis tuaa me quotidie sentire credo. 

Misi charitati tuse aliquid de oleo, quod vix modo in 
Britannia invenitur ; ut dispensares per loca necessaria 
episcoporum, ad utilitatem d hominum vel honorem Dei. 
Misi quoque quinquaginta siclos fratribus de eleemosyna 
Caroli regis : obsecro ut pro eo oretis : et de mea elee- 
mosyna quinquaginta siclos : et ad Australes fratres Bald- 
hunincga, triginta siclos de eleemosyna regis, et triginta de 
eleemosyna mea, et viginti siclos de eleemosyna patris e fa- 
miliar Areidae, et viginti de eleemosyna mea ; et per singtt- 
los anachovitas tres siclos de puro argento : ut illi omnes 
orent pro me, et pro domino rege Carolo, ut Deus ilium 
conservet ad tutelam sanctae sua? Ecclesiae, et ad laudem 
et gloriam sui nominis. Exaudiat vos omnipotens Deus 
pro sancta suaEcclesia intercedentes ; etproficerc facial in 
salutis aeternae prosperitate. 

RECENSIO. 

Pars hujus epistolse a Guilielmo Malmesburiensi, libro primo dc gestis regum 
Anglorum capite quarto producitur : sed integrant ex duobus antiquissimis Cot- 
tonianse bibliotbeca? codicibus descripsimus, in quibus et alia ad Josephum ilium 
habetur, cujus in bac epistola facta est mentio : ubi de Colco vel Colcano ita me- 
minit. " Sanus est magister vester Colcu, et sani amici tui, qui apud nos 
sunt." Annum vero 794. quo haec scripta est epistola Colco vita; suprenmni 
fuisse Simeon Dunelmensis confirmat in cbronico. " His dicbus Colcu presbyter 
et lector ex bac luce migravit ad Dominum a quo pcrcipit tandem felicitatis pro 
laboribus terrenis." Post biennium tamen in annalibus Ultonicnsibus annolatur 
mors " Colga nepotis Dumectae." 

' MSS. fiet. cl al. utiliUtem honoris Dei. ' regie Mfc>. major. 



468 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XIX. 

CLAUDIl a SCOTI PRESBYTERI, AD JUSTUM ABBATEM. 
Ex prsefatione commentariorum in Matthseum. 

Anno octingentesimo decimo quinto incarnationis Sal- 
vatoris Jcsu Christi, postquam pius ac mitissimus prin- 
ceps, S. Ecclesiae Catholicae filius Ludovicus, anno se- 
cundo imperii sui, ccelesti fultus auxilio, ad versus barba- 
ras nationes movisset exercitum ; atque abeunte et disce- 
dente tua paternitate ex palatio jam dicti principis ad 
charum dilectumque tibi semper tui monasterii portum : 
injunxisti mihi, ut aliquod dignum memoriae opusculum in 
expositione evangelii ad legendum dirigerem fratribus 
monasterii vestri, &c. Ad quoscunque vero sive per hoc 
sive per aliud quodcumque opusculum notitia nominis mei 
pervenerit ; intercessionem peccatorum meorum supplex 
ab omnibus exquiro : subnixa prece deposcens, ut ita a 
misericordissimo Domino nostro flagitetis, ut omnibus 
delictis meis atque peccatis (omnibus opitulantibus vobis) 
consuetudinaria dementia et copiosa bonitate deletis, etsi 
non ad idem praemium, saltern ad eundem vos c portum 
quietis videat d pervenire. 

RECENSIO. 



De eo Bostonus Buriensis, in scriptorum catalogo. " Claudius monachus, et 
discipulus sancti Beds secundum quosdam, floruit circa annum Christi 815. et 
scripsit ex opusculis Origenis, Hieronymi, Ambrosii, Hilarii, Augustini, Ruiini, 

3 A. C. 815. b forsan submhsa. 

c forsan nos. d velit conjicit doctiss. Bedellus. 



H1BERNICARUM SYLLOGE. 469 

Johannis, Fulgentii, Leonis, Maximi, Gregorii et Bedae ; super Evangelium 
Matthaei lib. 3." Eum annum, et istos authores, in commentariorum hortim 
praefatione author ipse commemorat : cujus ea tantum pars hie est adscripta, 
quam ad finem historiae anni 815. in tomi noni appendice, ex Vallicellana urbis 
Romanes bibliotheca, attexuit Caesar Baronius. Nos vero integrum hoc opus 
turn alibi vidimus, turn Caniabrigiae, in collegii Benedictini et aula; Pembro- 
chianae bibliothecis. 



470 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XX. 



EJUSDEM CLAUDII, AD DRUCTERANNUM ABBATEM. 



PRiEFATIO COMMENTARIORUM IN EPISTOLAM AD GALATAS. 

Domino piisimo, et in Christo summo milii honore singulariter excolendo, Druc- 
teranno abbati, Claudius peccator. 

Tres, ni fallor, et eo amplius jam pertranscunt tem- 
pore anni, quod me aclhuc in Alverni cespitis arvo, in pa- 
latio pii principis Domini Ludovici (tunc regis, modo 
imperatoris) detentum socordia sensus mei, tua fervida 
dilectione adorsus es excitare, ut aliquem fructuosum la- 
borem in epistolis magistri Gentium adsumerem apostoli 
Pauli. Sed quia laboribus et turbinibus mundi depressus, 
hactenus parere jussioni tuae nequivi; modo, largiente 
Deo, in isto quadragesima? tempore epistolam beati jam 
dicti apostoli Pauli ad Galatas, ex tractatibus beatorum 
Augustini et Hieronymi patrum, permixtis procuravi or- 
dinare sententiis. In quibus tractatibus cum ad con- 
gruentem expositionem multa deesse cernerem, verti me 
ad alios libros pra?fati jam patris Augustini; et exinde 
earn, qua? in illis deerat tractatibus, explere studui expo- 
sitionem. Nonnulla etiam, ut milii visum est, infra illorum 
locutionem, mea studui conjungere verba; quae utramque 
expositionem absque scissione conjungerent ; et legentis 
cxercerent sensum, et fastidium facerent evitare. Hanc 
interim, quasi manubias quasdam, tuae ovans dirigere 
studeo sanctitati: ut quoties earn manu tenueris et legeris, 
mei memor esse digneris; et in unum conjungat immensa 
ubique praesens Christi charitas, quos spatia terrarum 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 471 

dissociant. De caeteris vero epistolis, jam multa in ma- 
nibus nostris tenentur excerpta : ad quas (si Dominus 
voluerit, et vitam atque salutem concesserit, orantibus 
vobis pro nobis) ad expositionem illarum quantocius po- 
tuero, accedere procurabo. Pius et misericors Deus, et a 
reverendam mihibeatitudinem tuam, ad profectum et orna- 
tum Ecclesiae suae, et annis multiplicare dignetur, et me- 
ntis. Vale in Domino, vir Dei ; et memento mei. 



RECENSIO. 



Habentur Claudii in epistolas Pauli commentarii in bibliotheca C'cenobii Cas- 
sinensis (ex dono Theobaldi abbatis, ut ex chronico Cassinensi Leonis Ostiensis, 
libro secundo capite quinquagesimo tertio intelligitur) et S. Germani in urbe An- 
tissiodoro ; unde enarrationem epistolas ad Galatas, cui haec prstfixa est praefatio, 
descripsit Petrus Pesseliserus, et Parisiis anno 1542. in lucem emisit. Ejusdem 
in libros Mosis, Judicum et Ruth commentarii (quorum meminit Trithemius) 
an alicubi adhuc extent, nescio : ex libris in Leviticum, has tantum sentential 
citatas invenio. " Sicut a qui sanus fere totus, pro parte aliqua leprosus, remove- 
tur a tabernaculo ut immundus : sic qui legis prsecepta transgreditur ex aliqua 
parte, nibil ex custodia mandati juvatur alterius ; quia transgressor unius reus 
est omnium." Item: " Christus in cruce carnem suam fecit nobis esibilem. 
Nisi enim fuisset crucifixus, sacrificium corporis ejus minime comederetur. C'ome- 
ditur autem nunc in memoria Dominicse passionis. Crucem tamen praeveniens, 
in ccena apostolorum seipsum immolavit, qui post resurrectionem in cceli tabcr- 
naculum suum sanguinem introduxit, portans cicatrices passionum." 



a Et delend. vult episc. Kilmorensis 

a Claudius super Leviticum, lib. 2. cap. 4. tit. de lepra corporis aut cutis, citat, 
ad margincm Hesychii in Leviticum, MS. in bibliotheca regia. 



472 



VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XXI. 



GlLD^E a , AD RABANUM MONACHUM. PR^EFATIO IN LIBRUM 

DE COMPUTO. 

Dilecto fratri Rabano monacho, Gildas peccator in Christo salutem. 

Legimus scriptum in Proverbiis ; " meliorcm b sapien- 
tiam cunctis pretiosissimis : et omne desiderabile ei non 
potest coraparari." Icleoque, frater dilectissime, gi-atias 
ago Deo, qui tibi ejus amorem inspiravit, cujus possessio 
mundi divitias contemnit; teque reddit suo fulgore deco- 
ratum, et proximis tuis profectuosum. Petebas ergo ut 
quibusdam de computo propositionibus, earumque minus 
perfectis responsionibus, quas mihi protuleras nescio a 
quibus confectas, stylum adhiberem ; easque tibi lucidio- 
res redderem. Feci quantum potui, sed non eo ordine 
quo ibi positas repperi ; quia confusa series vim cognos- 
scendi abstulit, et taedium lectionis invexit. Pleraque 
ergo qua? mihi magis necessaria videbantur addidi ; et 
ordinem in ipsis rebus disponere contendi. Inde quoque 
evenit, dum brevitati studerem, et tamen ipsarum rerum 
veritatem patefacere vellem ; quod unius libri quantitatem 
devitare non possem. Composui quidem ex numero et 
temporum articulis quendam dialogum, et nomini tuo ip- 
sum dicavi. In quo qua? necessaria mihi videbantur inter- 
rogandi , discipuli nomine, et quae respondendi magistri 
vocabulo pramotavi ; et non base tantummodo propriis 
rationibus, sed etiam ex antiquorum dictis, et sanctorum 
patrumsententiis, enotare d curavi. Ideo, frater charissime, 

=> A. C. 820. h Proverb, cap. 8. vcr. 11. 

c Forsan inter roganda et respondenda. 
ll emdare conjicit doctiss. episc. Kilmor 



1IIBERNICARUM SYLLOGE. 473 

base legens, scias me non difficultati verborum aut obscu- 
ritati sententiarum studuisse, immo magis plana quaeque 
faciliaque collegisse ; et quae ex proprio inserui, ad dilu- 
cidandam ipsam veritatem laborasse, magis quam aliorum 
imperitiae insultasse. Nulli enim me praefero ; sed bene 
quaerentibus, et fidem Catholicam rite sei*vantibus, pro 
modulo meo comitem spondeo, ac juniorem subdo : quod 
mihi divina gratia concedat, ut quandiu vivam servorum 
Cbristi servitor, et bene docentium auditor, et bene labo- 
rantium aliquantulus adjutor existam. Dilectionem tuam 
majestas Cbristi nunc et in perpetuum conservare digne- 
tur, sancte frater. Memorem te nostri obsecro, ut quanto 
citius possis exemplar istius libri, quod tibi ad rescriben- 
dum direxi, absolvas et mihi remittas. 



RECENSIO. 



Habetur MS. in Cottoniana bibliotheca liber ejus de computo, 99 capitulis 
constans : prsefixa prsefatione hac ad Rabanum ; quern ex monacho abbatem 
Fuldensem post annum salutis 820. factum fuisse constat. Illud vero tempus 
retati Gilda? illius quarti quadrat, quern " genitorem Hiberniensem Scotum babu- 
isse" scribit Balaeus, et " studuisse in finibus Scotorum Hiberniensium" ex Lelan- 
do addit ; quanquam historicum opus, quod ab utroque illi tribuitur, illud ipsum 
plane est quod in veracioribus exemplaribus Ninio Britanno adscribitur. 



47i VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XXII. 



JOHANNIS SCOTI a ERIGENjE, AD CAROLUM CALVUM,FRAN- 

CORUM REGEM. 

In Areopagitica, Latine a se conversa, carmen. 

Hanc libam b , sacro Graecorum nectare fartam, 

Advena Johannes spondo c meo Carolo. 
Maxime Francigenum, cui regia stemmata fulgent ; 

Munera votiferi sint tibi grata tui. 
Vos qui Romuleas nescitis temnere technas, 

Attica ne pigeat sumere gymnasia. 
Quorum si quaedam per me scintilla relucet d 

Usibus Ausoniis, si libet aspicite. 
Mollestum si non nostrum munire laborem; 

Firmetur vestri pondere judicii. 
Si quid nodosum durumve notetur in ipso ; 

Parcite, Cecropidis Attica tela sequor. 
At si mendosus declinet e tramite recto ; 

Mellifluo vestro famine corrigite. 
Quod si quorundam mordetur dente feroci ; 

Hoc leve, namque meo contigit Hieronymo. 
Ut vero stabilis maneat fundamine firmo ; 

Regali stathmo figere sufficiet. 
Crediderim multos tangentum summa soplriae 

Non despecturos donula nostra fore. 



a A. C. 858. b Xoijitjv, libationem quae vino fit. 

c fort, spendo, a Graeco vwivdu, iiuod llbare significat. 

d MS. Oxon. refiilget. f MSS. Oxon. declinat. 



HIBERNJCARUM SYLLOGE. 475 

Sudorisque gravis tentabunt carpere fructum: 

Forsan virtutem vilia verba tenent. 
Soepe solcnt spinis redolentes crescere flores ; 

Nodosae vitis sumitur uva ferax. 



RECENSIO. 

De hoc, Guilielmus Malmesburiensis lib. 2. de gestis regum Anglorum, cap. 4. 
" Hoc tempore creditur fuisse Johannes Scotus, vir perspicacis ingenii et multse 
facundiae : qui dudum concrepantibus undique bellorum fragoribus, in Franciam 
ad G'arolum Calvum transierat ; cujus rogatu hierarchiam Dionysii Areopagita; 
in Latinum de Gra:co verbum e verbo transtulit." et Nicolaus I. in epistoia ad 
ipsum Carolum. " Relatum est apostulatui nostro, quod opus B. Dionysii Areo- 
pagita', quod de divinis nominibus, vel ccelestibus ordinibus, Grseco descripsit 
eloquio, quidam vir Johannes genere Scotus, nuper in Latinum transtulerit." 
Huic vero translationi praemissum est hoc ad regem Carolum carmen : cujus 
primum distichon (quod tituli vice reliquis versibus superscriptum fuisse videtur) 
vir doctus ita legendum censuit : 

Hunc librum, sacro Grsecorum nectare fartum, 
Advena Johannes pando a meo Carolo. 

et paulo post : 

Parcite Cecropidis ; Attica vela sequor. 

a vel mando. 



47G VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA* XXIII. 



EJUSDEM JOHANNIS b , AD EUNDEM CAROLUM. 

IN EADEM AREOPAGITICA PR.EFATIO. 

Gloriosissimo Catholicorum regum Carolo, Johannes extremus sophiae studen- 

tiuni, salutem. 

Valde quidem admiranda, dignisque virtutum lau- 
dibus est exaggerenda, Catholicorum virorum religiosis- 
sima sollicitudo: qui dum vitas humanae periculosis exa- 
gitari videntur asrumnis, fixa tamen mentis intentione di- 
vinarum rerum laboriosis investigationibus purgati, fruc- 
tuosis inventionibus illuminati, perpetuis immutabilibusque 
veritatis atque divini amoris contemplationibus perfect! ; 
non inter mortales habitare, sed in ccelestem conversati- 
onem mutati penitus esse judicandi sunt. In quorum nu- 
mero vos esse constitutos, nullus recte vestros afFectus 
intuentium dubitare permittitur, piissime gloriosissimeque 
regum; quandoquidem civilium (plusque quam civilium) 
bellorum maximis assiduisque perturbationibus, et insuper 
etiam paganarum gentium barbaricis incursibus Christia- 
norum regnum passim invalentibus allisi, non tamen re- 
galis animi stabilitate dejecti (quasi quoddam immobile 
saxum Neptuni limite d naturaliter defixum, crispissimos 
validissimosque caerularum tumultus stabili duraque fronte 
repellens) toto vestree mentis intuitu totaque cordis devo- 
tione sanctarum Scripturarum secreta (ducente Deo et 
rationis lumine) investigatis, investigantesque diligitis. Et 
non solum Latialis e eloquii maximos sanctissimosque au- 

a Collat. cum duobus antiquissimis exemplaribus Bibliothecaj publico; acade- 
mic Oxoniensis, quorum unum notamus litera O, alteram N. 

b A. C. 853. c videantur O. N. <> limitem O. e Latiaris N. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 477 

tores perquiritis ; verum etiam in augmentum aedificati- 
onis Catholicae fidei, novis modernisque editionibus, in 
laudem Christiani dogmatis, Hellados f patres, pio affectu 
addidistis consiilere. 

Hinc est quod et ingenioli nostri parvitatem non dedig- 
nati estis impellere, nee nos velut otiosos inertiaeque somno 
sopitos perpessi estis dormire : ne duni Hesperiis solum- 
modo apicibus studium impendimus, ad purissimos copio- 
sissimosque Graium latices recurrere, haustumque inde 
sumere non valeremus. Jussionibus itaque vestris neque 
volentes neque valentes obsistere, rudes nos g admodum 
tirones adhuc Helladicorum studiorum, fateniur, (quid enim 
pudeat nos fateri vestrae mansuetudini' 1 ?) ultra vires nostras 
(ipso tamen Duce, qui est lux mentium, et " illuminat 1 
abscondita tenebrarum,") libros quatuor sancti patris Dio- 
nysii Areopagitae episcopi Athenarum, quos scripsit ad 
Timotheum episcopum Ephesiorum, et decern epistolas 
ejusdem, de Graeco in Latinum transtulimus. Opus valde, 
ut opinamur, anfractuosum, longeque a modernis sensibus 
remotum, multis invium, paucisque apertum ; non solum 
propter antiquitatem, verum etiam ccelestium altitudinem 
mysteriorum. 

Fertur namque praefatus Dionysius fuisse discipulus 
atque adjutor Pauli apostoli, a quo Atheniensium constitutus 
est episcopus. Cujus et Lucas commemorat in actibus k 
apostolorum, et Dionysius episcopus Corinthi vir anti- 
quus : beatus quoque Polycarpus in epistola ad Ecclesiam 
Athenarum, Eusebius item Pamphili in ecclesiastica his- 
toria ; necnon etiam sanctus papa Gregorius in homelia 
sua, ubi breviter angelorum ordines exposuit. Hunc 
eundem quoque non prsefati viri, sed alii moderni tempo- 
ris, asserunt (quantum vita ejus a fidelibus viris tradita 
testatur) temporibus papae Clementis, successoris videlicet 
Petri apostoli, Romam venisse, et ab eo praedicandi evan- 
gelii gratia in partes Galliarum directum fuisse; et mar- 

f Ettinas. N. O. s nos superscribitur in O. 

11 Serenitiidini N. O. licet ibi in maigine alia lectio annotetur. 
' 1 Cor. cap. 4. ver. 5. k Act. cap. 17. vev. 34. 

VOL. IV. I I 



478 VETERUM EPISTOLARY M 

tyrum gloria coronatum fuisse, cum beatissimis suis con- 
sortibus, Rustico scilicet atque Eleutherio. 

Haec igitur nostra qualiscumque translatio, non qui clem 
prolixae indiget, ut arbitror, apologiae; cum omnibus ejus 
aemulis (quicunque et cj[ualescunque sint) facillima una re- 
sponsione possimus occurrere : vestra3 videlicet celsitu- 
dini neque potuisse neque debuisse non obedire. Si quis 
autem nimis tardae aut nimis inusitatae redarguerit elocu- 
tionis : attendat non me tantum, sed et se ipsum nihil posse 
plus accipere, quam quod ipse distribuit " qui 1 dividit 
singulis propria prout vult." Sin vero obscuram minus- 
que apertam praedictae interpretationis seriem judicaverit; 
vicleat me operis hujus interpretem esse, non exposito- 
rem ; ubi valde pertimesco, ne forte culpam fidi m interpretis 
incurram. At si aut superflua quaedam superadjecta esse, 
aut de integritate Graecae constructionis quaedam deesse 
arbitratus fuerit : recurrat ad codicem Grascum, unde ego 
interpretatus sum ; ubi fortasse inveniet ita ne esse, nee 
ne. Hoctamen" mihi idoneumfore arbitratus sum; omissis 
aliorum conjecturis, unius solius arbitrio succumbere, cui 
oportet me obtemperare. 

Sanctus ergo Dionysius (ut praediximus) Areopagita, ex 
vico videlicet Martis denominatus, (Ares enim a Graecis 
bellum vocatur :) primis juventutis suae floribus academiae 
studiis eruditus ; cleinde clivino atque ineffabili miraculo 
Solaris eclipseos, quae facta est confixo Domino nostro 
Jesu Christo crucis patibulo conimotus ; ipse siquidem p (ut 
in quadam epistolarum suarum commemorat) dum esset 
juxta Heliopolim cum Polycarpo episcopo, caeterisque 
qui tunc aderant, clivina procurante providentia, mirabi- 
lem in modum conspexerat lunam soli subeuntem, ac per 
hoc solem defecisse. Moxque sanctissimum virum, apos- 
tolorum cliscipulum, Hierotheum videlicet episcopum, se- 
cutus ; cujus in tertio hujus operis libro mentionem q facit, 
eundemque magistrum suum venerabilem nominat, caete- 
risque tunc temporis coepiscopis post apostolos in theo- 

1 1 Cor. cap. 12. ver. 11. 

m Vid. Henr. Stephani Schediasm. lib. 1. cap. 19. 

" tantum O. ° namque O. N. 

v Quidem 0. <i memoriam O. N. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 479 

iogia praeferre non tlubitat: cum quo, multisque aliis 
Sanctis in unum convenientibus, Christum post resurrec- 
tionem corporaliter est contemplatus. Aderantque ibi, ut 
ipse ait, Jacobus frater Domini, et Petrus vertex aposto- 
lorum. Talibus ac tantis admonitus, divinarumque Scrip- 
turarum mysteriis illuminatus, scripsit hos libros, hortante 
atque r postulante sancto Timotheo, aliisque quorum no- 
mina in processu hujus operis ssepissime declarat, doctri- 
namque breviter insinuat. Sed praesentis operis intentio- 
nem breviter intimare necessarium duximus ; quo facilius 
lector studiosus ingrediatur. 

Primus itaque liber, qui inscribitur De ccelesti hie- 
rarchia (quod nos, non verbum sed sensum exprimentes, 
possumus Latine dicere, De ccelesti pontificatu, seu De 
ccelesti summo sacerdotio) novem ccelestium virtutum dis- 
positiones enumerat, ordinat, segregat, conjungit ; earum- 
que Sanctis tbeologis divinitus manifestatas symbolicas 
(hoc est, significativas imaginationes mysticas) luculenter 
exponit. Ordinat quidem in superiores et medias et ul- 
timas. Segregat vero in ternas ter hierachias. Con- 
jungit primas ultimis, et ultimas primis, per medias ; mi- 
rabili extremitatum et medietatum ratione coadunans. 
Dissimilium quoque formarum descriptiones in propheticis 
visionibus, plus quam similium, ccelestes substantias ex- 
pressius insinuare confirmat. Nullamque visibilium seu 
invisibilium naturarum, ab initio intellectualis creaturae 
usque ad extremum terrenumque vermiculum, nominari ; ex 
qua divina theologia quandam similitudinem ad significan- 
dam omnium rerum causam, Deum videlicet, non introducat. 

Secundus vero, cui est inscriptio De ecclesiastica hier- 
archia, humanae naturae, Salvatoris nostri sanguine re- 
demptae, unitatem denunciat, et s similitudinem ccelestis 
sacerdotii, (quantum possibile est) mortalibus adhuc ordi- 
natam : cujus summus pontifex ipse est qui earn sibi per 
gratiam suam coaptavit ; qui etiam totius hierarchiae, cce- 
lestium quidem et terrestrium, principium est, et medi- 
um, et finis ad quern omnia referuntur. Hacc itaque nos- 

* ac O. N. B u<l similitudinem videlicet. O. N. 

i i 2 



480 VETERUM EPISTOLARUM 

tra hierarchia instar coelestis tripartita est ; in tres scilicet 
hierarchias. Quarum prima (temporali quidem online, 
ultima vero dignitate) legale sit sacerdotium; quod in va- 
riis valdeque obscuris symbolis per legislatorem Moysen 
plane carnali adhuc populo, litera?que non spiritui servi- 
enti, distributum est : cujus maximus character erat taber- 
naculum illud in Arabico monte figurate monstratum. 
Secunda vero, qua? est 1 media, sacerdotium quod nunc est : 
Ecclesiam dico novi Testamenti, sub gratia quidem con- 
stitutam, partim symbolis visibilium sacramentorum dis- 
positam, partim vero veritatis contemplatione perfec- 
tam ; et est finis praeteritae prima?, initium vero futura? 
hierarchia? : qua? est tertia, jam" ex parte inchoata in pri- 
mitiis contemplations, perficienda vero post gloriam fu- 
tnra? resurrectionis ; quando, visibilium sacramentorum 
velaminibus sublatis, ipsam veritatem perspicua claritate 
contemplabimur. Ideoque pra?sens ecclesiastica hierar- 
chia (ut diximus) media est inter legalem prseteritam et 
ccelestem futuram : quoniam non solum a?ternarum rerum 
symbola peragit et visibiliter considerat, ut legalis pra?te- 
rita ; sed et spiritualem intelligentiam investigare inveni- 
reque non cessat, ut ccelestis futura. 

Tertius dehinc continet divinarum nominationum vir- 
tutes, ideoque De divinis nominibus vocitatur ; quia w in eo 
secretissima subtilissimaque reserantur mysteria de imi- 
tate et trinitate divina? essentia? : hoc est, qua? nomi- 
na discretam, qua? unitam insinuant Deitatem ; qua? 
per se inhumanato Filio conveniunt, qua? sit unius solius 
omnium causa? in primordiales causa s prima processio, 
ac per eas iterum a summo usque deorsum multiplex 
theophania; in genera quidem, in species, numerosque 
visibilium et invisibilium naturarum : ubi supernaturali con- 
templatione docere perspicitur, plus similia esse et appro- 
pinquare Deo ea qua? non sunt quam qua? sunt (non tamen 
privatione substantia?, sed superexcellentia natura?) quid 
distat inter causas et causativas ; malum nihil esse, neque 
in rerum natura subsistere, neque substantia?, neque vir- 

« et O. N. " nunc 0. N. 

" Deest quia in N et 0. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 481 

tuti, neque operationi nocere : ea quoque qua per priva- 
tionem de Deo dicuntur, per cxeellentiam in ipso intelli- 
genda esse. 

Quartus De mystica theologia, quantum coarctior sit 
caeteris in sermonibus, tantum largior in sensibus. Undo 
et in duas maximas logical discipline dividitur partes ; 
cataphaticam plane et apophaticam ; id est, in esse, et 
non esse, ubi analytical artis regulis utitur ; et nos prae- 
clarissime commonet, per privationem omnium qua? dici 
seu intelligi possunt, oportere ad veritatem qua? est causa 
omnium qua? ab ea, et per earn, et in ea, et ad earn, et* 
propter earn creata sunt, per excellentiam essentia? re- 
currere. 

Lumine sidereo Dionysius auxit Athenas, 

Ai"eopagites, magnificusque sophos. 
Primo commotus Phoebum subeunte Selena y , 

Tempore quo stauro 7 fixus erat Dominus. 
Mox ut conversus, mira stupefactus eclipsij 

Consequitur gaudens Hierothea ducem. 
Qui mox edoctus: praeclarus namque magister 

Pneumatis a excelsi fonte renatus erat. 
Nee mora, perfulgens coelestis luce sophiae b , 

Attidas edocuit, de quibus ortus adest. 
Namque ferunt Paulum, qui Christum sparsit in orbem, 

Ipsi felices imposuisse manus. 
Ast mox perfectus Doctoris symmachus instans, 

Rexit Cecropidas pervigil archiereus d . 
Alta dehinc volitans Paulum supra e astra secutus, 

Empyrei coeli tertia regna videt. 
Suspicit ad Semphin primos, sanctosque Cherubin, 

i^Ethereosque thronos, quo sedet ipse Deus. 
Post hos, virtutes, dominatus, atque potentes, 

Agminibus sacris enitet ordo sequens. 

" et propter cam desunt in O et N. 

y atXi'lvrj, luna. ' (Travpip, cruci. 

3 Uvtiifiaroij, Spiritus. '' rro<piag, sapientiae. 

' oi'tfifiaxoG, comnrilito. (1 <fyx lf P £t '£> pontifex 

"' Super. Duo MSS. Oxon. 



482 VETERUM EriSTOLARUM 



Ap\wv i — 

Dentibus g ouraniis h tertia taxis j inest. 

Hos igitur numeros terno ter limite septos, 

Praedicti patris mystica dicta docent. 



RECENSIO. 



Haec etiam epistola praemissa est " libris S. Dionysii Areopagitae quos Johan- 
nes Eriugena transtulit de Graeco in Latinum, jubente ac postulante gloriosissi- 
mo rege Carolo, Ludovici imperatoris filio ;" ut habetur in libro MS. quo hie 
sum usus, collegii S. Trinitatis Cantabrigise. Johannis quoque nostri putantur 
esse excerpta ilia, quae inter Macrobii scripta feruntur, De differentiis et socie- 
tatibus Graeci Latinique verbi; hac ad finem notatione adjecta. " Explicit de- 
floratio de libro Ambrosii Macrobii Theodosii, quam Johannes carpserat ad dis- 
cendas Graecorum verborum regulas." Atque ita etiam censuit V. CI. P. Pi- 
thaeus ; " esse hunc Johannem Scotum, virum ilium Graecae Latinaeque linguae 
peritissimum, qui Carolo imperatori coaetaneus et Dionysii libros Latinos fecit :" 
quemadmodum in suis ad hunc libellum notulis monuit Johannes Opsopaeus. 
Refert Jo. Balaeus, Centuria secunda scriptorum Britannorum, capite vicesimo 
quarto, et eum secuti alii, transtulisse eum " in tres linguas, scilicet Chaldaicam, 
Arabicam et Latinam, Aristotelis Moralia de secretis secretorum, seu recto re- 
gimine principum." Latini scripti duo penes me sunt MSS. exemplaria : quod 
posterioris alicujus Johannis opus esse, mihi non est dubium.. 

f Graecus iste versiculus in MS. exemplari ab imperito librario ita erat depra- 
vatus ; ut a nobis omnino restitui non posset. 

s Mentibus conjicit doctiss. episc. KiJmor. quomodo habet et antiquiss. exem- 
plar Oxon. 

h ovpavloiQ, ccelestibus. ' rniig, ordo. 



IIIBERNICARUM SYLLOGE. 48 



a 



EPISTOLA XXIV. 

ANASTASII* ROMANCE ECCLESLE BIBLIOTHECARII, AD EUNDEM 
REGEM CAROLUM: DE IISDEM ARE0PAG1TICIS, ET JOHANNE 
SCOTO EORUM INTERPRETE. 

Inter caetera studia, quae tarn laudabilis actio quam 
saluberrima commonitio, quin etiam odorifera volans opi- 
nio de virtutum ac morum quantitate 6 tuorum, o dictator 
inclyte, mortalium mentes excitat, et ad effodiendam sa- 
pientiam hortatur, velut thcsauros ; illud quoque non me- 
diocriter , est admiratione stupendum, quod non solum 
Latinos patres, sed et Graecos rimari non cessas, et Ro- 
mana lingua pollentes Pelasgarum facts rerum non ex« 
pertes. Tu quippe facis, qui ad faciendum suscitas et 
hortaris : quia et nos saepe magnam domum fecisse dicimur, 
non tamen manibus, sedaffatibus. Beatus itaque Areopa- 
gita Dionysius Atheniensis antistes (quern inter caetera con- 
stat industria tua, praestantissime principum, in Romanum 
sermonem translatum) tantum est, ut ipse patentius nosti, 
ad intelligendum difficilis, quantum sermone sublimis : 
immo quanto difficilia sunt intellectu et alta mysteriis, 
quae ipse perscrutatus, superna revelante gratia, didicit ; 
et arcana theologiae, divina se ducente manu, ingressus in 
sanctuarium Dei, ablato velamine penetravit. 

Mirandum igitur est, quia pietas tua nee talia indiscussa 
rcliquit. Sed hie licet in terra ambulat, tanquam in coelis 
conversans ambit : ita ut, veluti quidam (ut ita fateamur) 
angelus vel ccelestis homo, sancta sanctorum ingrcdi con- 
templatione videaris, et ad abdita et adyta divinae ineffa- 
bilitatis (quantum possibile est mortalibus) acutis spiritu- 
alium oculorum visibus accepisse (1 credaris. Mirandum 

;> C. A. 860. h qualitate MS. Oxon. 

c medioeri MS. Oxon. (1 acccssissc. MS. Oxon. 



484 VETERUM EPISTOLAKUM 

est quoque, quomoclo vir ille barbarus (qui in finibus 
mundi positus, quanto ab hoininibus conversatione, tanto 
crecli potuit alterius linguae dictione, longinquus) talia 
intellectu caperc in aliamque linguam transferre valuerit. 
Johannem innuo Scotigcnam viruni, quem e auditu eomperi 
per omnia sanctum. Sed hoc operatus est ille artifex spi- 
ritus, qui hunc ardentem pariter et loquentem fecit. Nisi 
enim ex gratia ipsius igne charitatis flagrasset; nequa- 
quam donum linguis loquendi procul dubio suscepisset. 
Nam hunc magistra charitas docuit, quod ad multorum 
instructionem et aedificationem patravit. 

Verum etsi ad mensuram datus est ei spiritus : ipse 
tamen, paternis doctrinis imbutus, quantum potuit fecit, 
et prodesse proximis ultra vires tentavit. Siquidem praeter 
ilia quae hunc latuisse probantur, ex his quae sparsim a 
quibusdam de praedicti patris sermonibus et epistolis ante 
nos interpretata inveniuntur, plurimum utilitati subtraxit ; 
quia tanto studio verbum de verbo dicere procuravit : 
quod genus interpretationis (licet et ipse plurimum f sequar) 
quantum illustres interpretes vitent, tua profecto solers 
experientia non ignorat. Quod eum non egisse ob aliam 
causam existimo, nisi quia cum esset humilis spiritu, non 
praesumpsit verbi proprietatem deserere ; ne aliquo modo 
a sensus veritate decideret. Unde factum est, ut tantum vi- 
rum, qui per se (quoniam intima et ardua quaeque utriusque 
philosophise penetralia rimari proposuit) perplexus nostris 
intellectibus videbatur, intra eujusdam labyrinthi difficilia 
irretiret, et in antris profundioribus invisibiliorem quo- 
dammodo collocaret ; et quern interpretaturum susceperat, 
adhuc redderet interpretandum. 

Quapropter ipse merito anxius, ccepi sedulo quaerere, 
si forte reperiri potuisset praeceptor quisquam vel aliquod 
scrip turn, quo enuclcante, tantus pater nobis liquidius 
illucesceret; et, quia jam per interpretis industriam lingua? 
nostrae fuerat traditus, nostris patulis redderetur perfec- 
tius intellectibus : cum ecce repente paratheses sive scholia 
in eum, qua? Constantinopoli positus videram, ad manus ve- 

• quantum MS. Oxon. ' pkrumque MS. Oxon. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 

nere, quibus utcunque interpretatis, mihi aliquantulum ma- 
. - emicuit; quae videlicet in inarginibus interpretati codicis 
ejus, ut in Graeco repperi, mox interpretata utcumque 
(donee a docto melius interpretarentur; respondentibu- 
signis interpres ego saris imperitus apposui, vestraeque 
gloriosae sapientiae potissimum fore mittenda non immerito 
judical : ut scilicet, quae fuit alterius interpretationis hor- 
tatrix et auxiliatrix, sit etiam nostrse qualiscunque suscep- 
trix et approbatrix. Ipsorum autem scholiorum sive para- 
theseoJn quaecunque in calce sui signum vivificae cruci= 
habent, a beato Maximo confessore ac monacho inventa 
narrantux : caetera vero sancti Johannis Sycopolitani ? epis- 
copi esse feruntur. Sane ubi a verbis interpretis scholia 
ipsa dissentire vidi : ut lector quid de apposita dictione 
interpres senserit, quid schonon insinuet indifficulter ag- 
noscat, et verba interpretis scholio inserui, et qualiter ea 
scholii compositor praetulerit", innui. Sed et, sicubi opor- 
tunum fore conspexi. ex me quoque quoniam esse aliter 
non potuit! paucissima qusedam, et quae facilius ab intel- 
ligente agnosci poterant, interposui. 

Praeterea notandum est, quod licet tantae gloria? tantae- 
que scientiae sive antiquitatis iste sanctus Dionysius fuerit, 
nunquam tamen aliqua opuscula eum edidisse (nisi fallor) 
quaecumque orthodoxorum scripta traditio prodit, priu- 
quam Romani pontifices, videlicet Gregorius, Martinus, et 
Agatho, dictorum ejus in conscriptis suis mentionem fece- 
rint, et ea per haec probabilia judicantes admiserint. Gre- 
gorius scilicet in homelia capituli evangelii de centum 
ovibus et decern dragmis : Martinus in synodo sua quam 
R.omae contra haereticos celebravit : et Agatho in epistola 
quam ad sextam synodum destinavit. Unde ego veram 
esse Graeeorum opinionem conjicio, perhibentium lib: - 
ejus a prioribus heereticis occultatos : donee longo p - 
tempore ex opusculis ejus solus codex qui nunc habetur, •. 
Romae repertu-, caeterisque nondum inventis, in Graeciam 
asportatu-. Edidit enim et alios, ut ipse innuit. libr. 



dit-Cok: US Oion. Sciiopolitojti uUu 

MS xoo. 



186 VETERUM EPISTOLARUM 

quos nec Grascus quisquam nee adhuc potuit invenire 
Latinus. 

Et quidem Lucas in Actibus apostolorum', Eusebiusque 
Pampliili et Dionysius Corinthi antistes, de eo quaedam 
miranda tradunt : quae vero scripsit, nisi me oblivio fallat, 
omnino non tradunt. Suadet autem ad hoc ita creden- 
dum etiam illud, quod nemo probabilium tractatorum 
(sicut eis moris est priorum dicta exponendi k , et suis opus- 
culis inserendi) scriptis ipsius utitur, aut horum cujuspiam 
reminiscitur. Denique vir magnus et apostolicae sedis 
praeceptor Constantinus 1 philosophus, qui Romam sub ve- 
nerabilis memoriae Adriano juniori papa veniens, S. de- 
mentis corpus sedi suae restituit (quique totum codicem 
saepememoratietmemorandi patris memoriae commendabat, 
et quantum utilitatis medullaejus habebat, auditoribus com- 
mendabat) solitus erat dicere : quod si sanctos, videlicet pri- 
ores institutores nostros, qui liaereticos quosque vix et 
quodammodo cum fuste decollaverunt, Dionysium contigis- 
set habere ; cum acuto illos gladio proculdubio trucidassent: 
innuens profecto hujusmodi dicto, quia quorum os labori- 
osius et forte tardius obstruxerunt, facilius et acutius sive 
velocius (6£i> quippe et acutum significat m et velox) obmu- 
tescere coegissent. Ac" post praelatorum sanctorum sedis 
apostolicae praesulum memoriam, tarn septima et octava 
synodus, quam Latini et Graeci doctores, non solum quia 
venerabilis hie pater scripserit innuunt, sed et testimonia 
ex scripturis ejus frequenter assumunt ; ut scilicet sensus 
suos et dicta tanti viri reddant auctoritatis pondere gra- 
vida, et cunctis mortalibus approbanda pariter et sec- 
tanda p . 

Deus omnipotens gloriam tuam a terrenis ad cceleste 
regnum quandoque transferat q . Datum X. kalendas Apri- 
lis. Indictione octava. 

' Act. cap. 17. ver. 34. k excerpendi MS. Oxon. 

1 de quo vide Anastasii hujus praefat. in octavam synodum. tomo 3. Concil. 
general, edit. Rom. part. 2. pag. 181. 

"• signat MS. Oxon. " At vero MS. Oxon. 

° scriptis MS. Oxon. I 1 conscclanda MS. Oxon. 

i Ita edit. Colon, sed MS. Oxon. a terreno ad cceleste transferat regnum quan- 
doque. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 487 



RECENSIO. 

Idem hie de Johannis Scoti translatione ab Anastasio fertur judicium quod 
postea a Rogero Hovedeno latum est, in priore parte annalium. " Caroli rogatu 
Hierarchiam Dionysii Areopagitae in Latinum de Graeco verbum e verbo trans- 
tulit : quo fit, ut vix intelligatur Latina litera, quae volubilitatc magis Graeca, 
quam positione construitur nostra." Ex hac autem epistola intelligimus, 
Graeca in Dionysium quae Maximo tribuuntur scholia, non illius esse omnia, sed 
Johannis Sycopolitani episcopi irapaOeaiig habere admixtas. Unde et prologo 
in Graeca editione Moreliana titulum hunc praefixum videmus : TJpoXoyog tov 
ayiov Ma^ifiov, f; Kara rivag tov SvK07ro\(Vov. Prologus sancti Maximi, 
vel, secundum quosdam, Sycopolitani. 



4<88 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XXV. 



DUBLINIENSIUM a , AD LANFRANCUM CANTUARIENSEM 
ARCHIEPISCOPUM. 

Venerando sanctae Cantuariensis Ecclesiae metropolitano Lanfranco, Clerus et 
populus Ecclesiae Dubliniensis debitam subjtctionem. 

Vestr^e paternitati est cognitum, quod Ecclesia Dubli- 
niensis, quae Hiberniae insulae metropolis est, suo sit vi- 
duata pastore, ac destituta rectore. Propterea elegimus 
presbyterum, nomine Patricium, nobis sufficientissime cog- 
nitum, natalibus et moribus nobilem, apostolica et eccle- 
siastica disciplina imbutum, fide Catholieum, in Scrip- 
turarum sensibus cautum, in dogmatibus ecclesiasticis 
exercitatum. Quern nobis quantocius petimus ordinari 
episcopum : quatenus, auctore Deo, regulariter nobis prae- 
esse valeat et prodesse ; et nos sub ejus regimine salu- 
briter militare possimus ; quia integritas praesidentium 
salus est subditorum : et ubi est incolumitas obediential, 
ibi sana est forma doctrina?. 

RECENSIO. 

Historia, cum hujus epistolae argumento connexa, et in Dubliniensibus et in 
Cantuariensibus annalibus habetur tradita. In Dubliniensibus quidern ita. 
" Anno Domini 1074. Dunanus, episcopus Dubliniensis civitatis in Christo 
quievit, et in Ecclesia S. Trinitatis, juxta magnum altare, ad dextram ipsius, 
est sepultus. Eodem anno ad regimen Dubliniensis Ecclesia; Lanfrancus ar- 
chiepiscopus Cantuariae, petente Goderico rcge, Dubliniensis Ecclesiae populo et 
clero consentientibus et eligentibus, in Ecclesia S. Pauli Londoniae Patricium 

a A. C. 1074. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 489 

sacravit antistitem, accepta prius ab ipso examinato professione, de sua obe- 
dientia (modo antecessorum suorum) sibi suisque successoribus adhibenda : 
sacratumque in patriam, unde venerat, remisit ; dans ei literas ferendas Gode- 
rico regulo, et Terdilvaco maximo regi Hiberniae." In Cantuariensibus brevius, 
hoc modo. Lanfrancus, ordinationis suae quarto anno, " Patricium Dublinioe 
civitati in Hibernia sacravit episcopum Lundoniae : a quo et professionem accc- 
pit ; et literas ei, deferendas regibus Hiberniae, dignas valde memoriae contradi- 
dit." Professionem, cujus hie fit mentio, pagina 563. exhibemus, ex eodem 
Cottonianae bibliothecae codice desumptam, e quo praesentem epistolam descrip- 
simus. Literse vero ad reges missae, jam proxime subsequuntur. 



490 



VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XXVI. 



LANFRANCI 3 CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPI, AD GOTHRICUM 

REGEM DUBLINI^E. 

Lanfrancus non suis meritis, sed gratia Dei archicpiscopus ; glorioso Hiberniee 
regi Gothrico, salutem orationibus. 

Venerabilem fratrem ac coepiscopum nostrum Pa- 
tricium, quern charissime fili, excellentia vestra ad nos 
consecrandum transmisit, honeste suscepimus, debitis of- 
fices secundum canonicam institutionem, sancti Spiritus 
gratia cooperante, sacravimus, sacratum ad sedem pro- 
priam cum testimonio literarum nostrarum, more anteces- 
sorum nostrorum, remisimus. Qui quamvis de gloria 
vestra multa nobis bona, multisque laudibus digna nobis 
retulerit ; non ab re tamen esse credimus, si praedicanda 
vestra studia nostra adhortatione pulsamus. Sicut enim 
ignis flante vento clarius lucet, et major efficitur ; sic vera 
virtus veris praeconiis pulchrius enitescit, et in melius 
augmentatur. 

Rogamus igitur, sicut rogari oportet pretiosum sanctse 
Ecclesiae filium, quatenus fidem rectam, ab ipso Deo et 
Sanctis ejus apostolis atque orthodoxis patribus traditam, 
cum omni mentis sinceritate inviolatam teneatis; fidei 
congrua opera, in quantum vires suppetunt, exhibeatis : 
superbis austeram, humilibus placabilem vestram celsitu- 
dinem ostendatis. In regno vestro perhibentur homines, 
seu de propria, seu de mortuarum uxorum parentela con- 
juges ducere : alii legitime sibi copulatas pro arbitrio et 

a A, C. 1074. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 491 

voluntate relinquere; nonnulli suas aliis dare, et aliorum 
infanda commutatione recipere. Haec, et si qua sunt alia 
crimina, propter Deum et anirnam vestram in terra potes- 
tatis vestrae corrigi jubete : talesque vos cum divino adju- 
torio vestris subditis exhibete, ut et amatores boni bona 
amplius diligant, et appetitores mali pravas actiones ne- 
quaquam exercere praesumant. Hoc enim facientes, et 
diutius cum rerum temporalium felicitate in terra regna- 
bitis, et post terrenum regnum sine fine regnaturi ad cce- 
lestia regna migrabitis. 

Plura et prolixius vobis scripsissem : sed habetis vobis- 
cum praedictum antistitem vestrum, monasticis instituti- 
onibus a pueritia enutritum, scientia divinarum literarum 
strenuissime eruditum, bonorum operum ornamentis, in 
quantum cognosci a nobis potuit, decentissime adornatum. 
Quern de anima vestra vobis saepius loquentem si intento 
corde audieritis, audientes ut patri spiritual] (in his qua? 
ad Deum pertinent) obedieritis, obedientes ea, quae vobis 
ab eo prolata fuerint, in area pectoris vestri reposueri- 
tis ; speramus per misericordiam Dei, quia neque vos 
perniciose errabitis, neque subditos vobis in pravarum 
actionum pertinacia stare diu permiseritis. Omnipotens 
Dominus contra inimicos mentis et corporis brachio vir- 
tutis suae excellentiam vestram defendat ; et post longam 
hujus seculi vitam, ad earn, quae finem non habet, feliciter 
vos perducat. 



RECENSIO. 



Gothricus hie non alius fuisse videtur quam Godredus, cognomento Crouan, 
de quo in chronico regum Manniae, ad annum 1066. ita legimus. "Godredus 
subjugavit sibi Dubliniam, et magnam partem de Laynestir. Scotos vero ita pev- 
domuit ; ut nullus qui fabricaret navem vel scapham, ausus esset plus quam ties 
clavos inserere. Regnavit autem sexdecim annis ; et mortuus est in insula quae 
vocatur Yle." 



492 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XXVII. 



EJUSDEM LANFRANCI a , AD TERDELVACUM IIIBERNLE REGEM. 



Lanfrancus peccatov et indignus sanctae Dorobernensis Ecclesio? avcbiepiscopus, 
magnifico Hiberniae regi Terdelvaco benedictionem, cum servitio et ora- 
tionibus. 



Nullam Deus majorem terris misericordiam impendit, 
quam cum pacis ac justitiae amatores ad animarum seu 
corporum gubernacula provehit: et maxime cum bonis re- 
gibus regnahujus mundi regenda committit. Hincnamque 
pax oritur, discordia sopitur, et, ut breviter cuncta com- 
plectar, Christianae religionis observantia stabilitur. Quod 
populis Hiberniae divinitus tunc collatum fuisse prudens 
inspector intelligit, quando omnipotens Deus excellentiae 
vestrae jus regiae potestatis super illam terram concessit. 
Tot enim tantaque bona de magnitudinis vestrae erga 
bonos pia humilitate, contra pravos districta severitate, 
circa omne hominum genus discretissima aequitate, frater 
et coepiscopus noster Patricius narravit ; ut quamvis vos 
nunquam viderimus, tanquam visos tamen vos diligamus, 
et tanquam visis et bene cognitis vobis salubriter consu- 
lere, et sincerissime servire cupiamus. 

Verum inter multa quae placent, relata nobis sunt quae- 
dam quae displicent : videlicet quod in regno vestro quis- 
que pro arbitrio suo legitime sibi copulatam uxorem, nulla 
canonica causa interveniente, relinquit, et aliam quamlibet, 

* A. C. 1074. 



IIIBERNICARUM SVLLOGK. 44)3 

seu sibi vel velictae uxori consanguinitate propinquam, sive 
quam alius simili improbitate cleseruit, maritali scvi forni- 
cai'ia lege, punienda sibi temeritate conjungit. Quod 
episcopi ab uno episcopo consecrantur. Quod infantes 
baptismo sine chrismate consecrato baptizantur. Quod 
sacri ordines per pecuniam ab episcopis dantur. Haec 
omnia, et si qua sunt similia, contra evangelicam et apos- 
tolicam auctoritatem, contra sanctorum canonum proliibi- 
tionem, contra omnium orthodoxorum patrum, qui nos 
praecesserunt, fieri institutionem ; nullus qui sacras literas 
vel mediocriter legit, ignorat. Quae, quanto in conspectu 
Dei sanctorumque ejus amplius sunt horrenda, tanto stu- 
diosius vestris sunt sine aliqua dilatione jussionibus pro- 
bibenda ; et nisi probibita corrigantur, districtissima ter- 
roris vestri severitate punienda. Nullum enim Deo vel 
majus vel gratius munus ofFerre potestis, quam si divina et 
bumana debitis legibus gubernare studetis. 

Memores igitur divini judicii, quo de commisso vobis 
regno rationem reddituri estis Deo, episcopos et religiosos 
quosque viros in ununi convenire jubete, sacro eorum 
conventui praesentiam vestram cum vestris optimatibus 
exbibete, bas pravas consuetudines, omnesque alias, quae 
a sacri s legibus improbantur, a regno vestro exterminare 
studete : quatenus Rex Regum, et Dominus dominantium, 
cum viderit regiam majestatem vestram praeceptis suis in 
omnibus esse subjectam, servis quoque ac fklelibus suis 
pro timore et amore ejus mansuetam, inimicis divinae reli- 
gionis divino zelo infestam ; ipse quoque vos vestrosque 
fideles clamantes ad se propitiatus exaudiat, hostes conte- 
rat, pacemque vobis in hoc saeculo stabilem, et in futuro 
vitam a?ternam concedat. 



RECENSIO. 



Hanc, et praecedentem epistolani, annalibus suis, in anni 1089. historia, inse- 
ruit Caesar Baronius : quam utramque, ex Cottoniano optima; notae manuscripto, 
emendatiorem hie dedimus. I)e barbara autem ista, quae non solum in Hiber- 
nia, sed etiam apud Anglo-Saxonas et Scotos in Britannia invalueiat, legitimas 

VOL. IV. K K 



494 VETERUM EPISTOLARUM 

uxores deserendi consuetudine, videndus Camdenus in Hibernia sua pag. 765. et 
Johannes Picardus, in notis ad Anselmi lib. 3. epistol. 147. ubi tamen Terdelva- 
cum (ad quern et hsec a Lanfranco, et vicesima nona a Gregorio VII. data est 
epistola) Gothrici successorem perperam constituit : cum eodem tempore Goth- 
ricus Dubliniae regulus, et Terdelvacus (quem nostri CojjijOecUbdcVi O bjijdjo 
nuncupant) summits Hibernise rex fuerit. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 495 



EPISTOLA XXVIIL 



EJUSDEM LANFRANCI a AD DOMNALDUM HIRERNLE 
EPISCOPUiVf. 

Lanfrancus indignus sanctee Cantuariensis Ecclesiae antistes, venerando Hiber- 
niae episcopo D. et iis qui sibi literas transmiserunt, salutem et benedictio- 
nem. 

In itinere positi, et a civitate in qua nobis sedes episco- 
palis est longe sepositi eramus ; quando literas vestras, 
nuncio vestro deferente, suscepimus. Quern cum rogas- 
semus ut saltern paucis diebus nobiscum maneret ; quate- 
nus perquisitis libris, congruum pro captu nostro ad con- 
sulta vestra responsum vobis referret : petitioni nostra? 
effectum negavit, et se diutius non posse morari multis 
assertionibus allegavit. Itaque dulcissimam nobis frater- 
nitatem vestram paterna charitate monemus, ne indignum 
vobis sit, quod de tanta re tarn breviter respondemus. 

Revera et procul pulsa omni ambiguitate sciatis, neque 
transmarinas Ecclesias, neque nos Anglos, hanc de infan- 
tibus tenere sententiam quam putatis. Credimus enim 
generaliter omnes, omnibus aetatibus plurimum expedire, 
tarn viventes quam morientes Dominici corporis et san- 
guinis perceptione sese munire. Nee tamen si, prius 
quam corpus Christi et sanguinem sumant, contingit bap- 
tizatos statim de hoc saeculo ire ; ullatenus credimus eos, 
quod Deus avertat, propter hoc in aeternum perire. Alio- 
quin Veritas non esset verax, qua? dicit : " Qui b crediderit 
et baptizatus fuerit, salvus erit ;" et per prophetam : " Ef- 

a A. C. 1081. b Marc. cap. 10. ver. 1C. 

K k2 



VETERUM EPISTOLARUM 

f'undam' super vos aquam mundam, et mundabimini ab 
omnibus iniquitatibus vestris ;" quod de baptismo esse 
dictum, omnes hujus sententiae expositores concorditer 
severant. Et Petrus apostolus : " Et d vos nunc similis 
formic salvos fecit baptisma;" et Paulus apostolus: " Quot- 
quof in Christo baptizati estis, Christum induistis." Chris- 
turn est enim induere, habitatorem Deum per remissio- 
nem peccatorum in se habere. 

Nam sententia ilia quam Dominus in evangelio dicit ; 
" N"i;i : manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis 
ejus sanguinem, non habebitis vitam invobi-:" quantum 
ad comestionem oris, non potest generaliter dicta esse de 
omnibus. Plerique etenim sanctorum martyrum ante bap- 
tismum quoque diversia excruciati poenis de corpore mi- 
graverunt. Eos tamen in numero martyrum computat et 
salvos credit Ecclesia per illud testimonium Domini, quo 
dicitur : " Qui ? me confessus fuerit coram hominibus, con- 
fitebor et ego eum coram Patre meo qui est in ccelo." 
Infantem quoque non baptizatum, si morte imminente ur- 

itur, a fideli laico, si presbyter desk, baptizari posse 
canones praecipiunt ; nee eum tamen, si statim moriatur, a 
consortio fidelium sejungunt. 

Necesse est er.Ci'o prsedictam Domini sententiam sic in- 
telligi, quatenus fideli.s quisque divini mysterii per intelli- 

ltiam capax, carnem Christi et sanguinem non solum 
ore corporis sed etiam amore et suavitate cordis comedat 
et bibat : videlicet amando et in conscientia pura dulce 
habendo, quod pro salute nostra Cbristus carnem assump- 
sit, pependit. resurrexit, ascendit ; et imitando vestigia 
ejus, et communicando passionibus ipsius, in quantum 
humana infirmitas patitur et divina ei gratia largiri dig- 
natur. Hoc est enim vere et salubriter carnem Christ] 
comedere et sanguinem ejus bibere. 

Quam sententiam in libro de doctrina Christiana beatus 
Augustinus exponens, sic ait: " Facinus h vel flagitium 

Ezech. cap. 3*5. ver. 25. d 1 Pet. cap. 3. ver. 21. 

- Galat. cap. ■>. ver. 27. f Joh. cap. 0. ver. 51. 

? Matth. cap. 10. ver. 32. 
•■ Angiutin. de doctr. Christ, lib. 3. cap. 10. op. torn. 3. p.l. pag 19 



IIIBERNICARUM SYLLOGE. 197 

jubere videtur. Figura ergo est, praecipiens passioni Do- 
minica? communicandum esse, et suaviter atque utiliter in 
memoria recondendum, quod pro nobis caro ejus vulne- 
rata et crucifixa sit." (Figuram vocat figuratam locuti- 
onem; neque enim negat veritatem carnis et sanguinis 
Christi: quod plerisque schismaticis visum est, et adhuc 
non cessat videri ;) et Dominus in evangelio : " Qui 1 
manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me 
manet et ego in eo." Quod exponens beatus Augustinus, 
ait : " Hoc k est namque carnem Christi et sanguinem salu- 
briter comedereetbibere, in Christo manere,et Christum in 
se manentem habere." Nam et Judas qui Dominum tra- 
didit, cum caeteris apostolis ore accepit: sed quia corde 
non comedit, judicium sibi aeternae damnationis accepit. 

Quajstiones saecularium literarum nobis solvendas misis- 
tis : sed episcopale propositum non decet operam dare 
hujusmodi studiis. Olim quidem juvenilem aetatem in his 
detrivimus : sed acccdentes ad pastoralem curam, abre- 
nunciandum eis decrevimus. 



RECENSIO. 

Hue spectant quae in Cantuariensibus annalibus, ad annum undecimum Lan- 
franci, memorantur. " Eo quoque tempore misit in Hibernian) Domnaldo epis- 
copo lileras, sacrae doctrinae pinguedine refertas." Has vero, in tomo epistola- 
rum Lanfranci non inventas, decretis synodicis et pontificiis ab Isidoro Merca- 
tore collcetis, turn in publica academies Cantahrigiensis turn in privata D. Roberti 
Cottoni bibliotheca, subjuncta reperimus. Domnaldus auteno sive Dofnaldus, 
cuius etiam in 33, et 34. epistola fit mentio, Armachanus fuit archiepiscopus, et 
totius Hibernise primas, ut ex annalibus liquet. 



' Job. cap. G. ver. 57. 

k Augustin. in Evangel. Johan. tract. 26. op. torn. 3. p. 2. p. 493. 



498 VETERUM EPISTOLARtTM 



EPISTOLA XXIX, 



GREG0RII a VII. R0MANI PONTIFICIS, AD HIBERNOS, 



Gregorius episcopus, servus servorum Dei ; Terdelvacho inclyto regi HiberuiEe, 
archiepiscopis, episcopis, abbatibus, proceribus, omnibusque Chrrstianis Hi- 
bemiam inhabitantibus, salutem et apostolicam benedictionem. 

Per orbem universum Domini Jesu doctrina refulsit ; 
quoniam is qui " de b thalamo suo tanquam sponsus ex- 
ivit, tabernaculum suum in sole constituit ; et nemo est, qui 
caloris ejus fulgorem effugere possit." Hujus auctoritas 
sanctam Ecclesiam in solida petra fundavit ; et beato 
Petro, a petra venerabile nomen habenti, ejus jura 
eommisit, quam etiam super omnia mundi regna consti- 
tuit : eui principatus, et potestates, et quicquid in seculo 
sublime videtur esse, subjecit ; illo Isaiae completo ora- 
culo. " Venient £ ," inquit, " ad te qui detrahebant tibi ; et 
adorabunt vestigia pedum tuorum." Beato igitur Petro, 
ejusque vicariis, inter quos dispensatio divina nostram 
quoque sortem annumerari disposuit, orbis universus obe- 
dientiam similiter et reverentiam debet : quam mente de- 
vota sanctas Romanae Ecclesiae exhibere reminiscimini. 
Vos autem, ut charissimos filios, exhortamur justitiam ex- 
ercere, Catholicam Ecclesiae pacem tueri et diligere, ip- 
samque diligentes ulnis charitatis vobis adjvmgere. Siqua 
vero negotia penes vos emerserint, quas nostro digna vi- 
deantur auxilio, incunctanter ad nos dirigere studete : et 
quod juste postulaveritis, Deo auxiliante, impetrabitis. 
Data Sutrii. VI. Kal. Mart. 

a C. A. 1085. b Psalm. 19. ver. 4, 5, 6. 

c Esai. cap. GO ver. 14 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 499 



RECENSIO, 



Hanc quoque epistolam, in Gregorii Regesto nequaquam inventam, eidem 
Isidori Mercatoris collection! annexam reperimus : et quia nullius certi anni 
quo scripta ea fuerit, comparebat indicium ; ad postremum pontificatus illius an- 
num referre libuit. Anno autem 1085. vita ilium excessisse constat, 15. vel 
16. annis ante obitum Guiberti antipapae, qui ab archiepiscopatu Ravennate 
ad Romanum pontificatum evectus, Clemens III. est dictus ; in quern a Guilielmo 
Pictaviensi Leonini isti editi sunt versiculi, quos (ut ad quartam epistolam sumus 
polliciti) ex MS. quondam ad Succentoriam Thorneya? apud Halifaxenses per- 
tinente descriptos, hue apponere visum fuit. 



Willelmus Canonicorum beati Hilarii minimus, Wiberto. 

Ne metra contemnas tibi scripta videre Ravennas : 

Consilium sanum ne crede tibi fore vanum. 

Ad cor mane cito ratione fruendo redito. 

Si cor habes mundum, monstrabit te furibundum : 

Qui contra ccelum jacis impenetrabile telum. 

Te patet incautum, qui comua ponis in altum ; 

Eventu tristi regnum poscens tibi Christi. 

Insanis penitus in ludibrium stabilitus ; 

Qui sanctae sedis papam forte te male credis, 

Quam factus praedo violasti corpore fcedo. 

Stat merito Demens nomen tibi, stat male Clemens, 

O caput erroris per multa fluenta cruoris : 

Nunc manifestabit error tuus atque probabit, 

Quos velut argentum fidei probat experimentum. 

Ergo quampropere tua ccepta caveto tenere : 

Et fastu spretoquid sis moriture videto. 

Papae prostratus transactos ede reatus ; 

Et veniam quaere, culpamque tuam profltere : 

Est pius indultor, tamen seque criminis ultor. 



£00 YETERUM EPISTOLARFM 



EPISTOLA XXX. 

GILLEBERTI LUMNICENSIS EPISC0PI, ET ROMANI PONTIFICIS 
APUD HIBERNOS LEGATI a , AD EPISCOPOS HIBERNLE. 

DE USU ECCLESIASTICO. 

Episcopis, [et] presbyteris totius Hibernia?, infimus praesulum Gille Lumnicensis. 

in Christo salutem. 

Rogatu, necnon et prsecepto multorum ex vobis, cha- 
rissimi, canonicalem consuetudinem in dicendis horis et 
peragendo totius ecclesiastici ordinis officio scribere co- 
natus sum, non prsesumptivo, sed vestrae cnpiens parere 
piissimae jussioni; ut diversi et schismatici illi ordines, 
quibus Hibernia pene tota delusa est, uni Catholico et 
Romano cedant officio. Quid enim magis indecens aut 
schismaticum dici poterit, quam doctissimum unius ordinis 
in alterius Ecclesia idiotam et laicum fieri ? Quicumque 
ergo Catholicae membrum se profitetur Ecclesiae, sicut una 
fide, spe, cliaritate, in corpore jungitur ; ita Deum ore et 
ordine cum ceteris membris laudare jubetur. Unde apos- 
tolus : " Ut b unanimes uno ore honorificetis Deum." Sicut 
igitur linguarum per superbiam facta dispersio, ad unita- 
tem in apostolica bumilitate ducta est : sic ordinum per 
ncgligentiam et pragsumptionem exorta confusio, ad con- 
secratam Romanae Ecclesiae regulam per vestrum studium 
et humilitatem ducenda est. Quantum ergo debeat morum 
unitas servari a fidelibus, quamvis ex multis locis sacrae 
Scripturae manifestum sit; praesens tamen Ecclesiae de- 

a Qua legatione obiisse liquet ex Bernardo in vita Malachiae (vid. Messingham. 
pag. 359.) biennio post mortem Celsi, h. e. anno Dom. 1130.et nono anno ante 
mortem Malachiae, h. e. anno Dom. 1140. vide Messingham. pag. 363, 364, 
Referenda igitur hacc epistola ad annum 1130. 
b Roin. cap. 15. ver. 6. 



IIIGERNICARUM SYLLOGE. 501 

picta imago oculis subjecta patenter ostendit. Namque 
omnia Ecclesiae membra uni episcopo, videlicet Christo, 
ej usque vicario beato Petro apostolo, atque in ejus sede 
praesidenti apostolico, subjici et ab eis manifestat guber- 
nari. Haec tandem praemia pro tantulo opere a vobis 
omnibus expostulo ; ut sicut hie Deum uno corde et ore 
laudare debemus, sic ei, vestris precibus adjutus, una vo- 
biscum psallere in ccelestibus valere merear. Amen, 



Subjiciebatur in MSS. quibus hie usi sumus exemplaribus, Ecclesiae depieta 
imago (cujus in superiori prologo facta est mentio, et in proximo libello sequitur 
explicatio,) hac circumdata irtpiypatyy. " Arca figuram mundi habuit : fuit 
enim tricamerata. In superiori parte erant aves, tanquam angeli in ccelo. In 
medio erant homines (scilicet Noe, et familia ejus) tanquam in hoc mundo. In 
imo animalia et reptilia, tanquam animas in inferno." Verum, ob chalcographico- 
rum typorum defectum, schema illud coacti sumus hie omittere. 



GILLEBERTUS LUMNICENSIS EPISCOPUS. 
De statu Ecclesiae. 

Imago generalis Ecclesiae supra notata, prim as nomi- 
num literas pro ipsis nominibus idcirco continet ; quia 
spatium scribendi ipsa nomina tota non habet. Infima 
tamen linea tria haec tota vocabula describit, moniales, 
canonicales, vel universales. Et tota quidem imago py- 
ramidis formam praetendit : quia inferius ampla est, ubi 
carnales et conjugatos recipit ; superius autem acuta, ubi 
arctam viam religiosis et ordinatis proponit. Nee sola 
generalis forma superius arctatur ; sed et singulares for- 
mulae, quas ipsa continet, in supremo acuuntur. 

Prima ergo pyramide (quam in sinistra parte respicis, 
P. subscriptum) parochiam nominant : quae in summo sa- 
cerdotcm habet, et sub ipso diaconum, tertium subdiaco- 
num, quartum acolithum, quintum exorcistam, scxtum 
lectorem, septimum ostiarium. Amelarius tamen novem 
dicit gradus Ecclesiae ; addens psalmistam et episcopum. 
Sed tamen episcopus, archicpiscopus, patriarcha, et pro- 



.502 VETERUM EPISTOLARUM 

phetae, generalis Ecclesiae gracilis sunt: singularis vero 
ideo illis tantum superioribus perfecta est : quia in bap- 
tismate et corpora Domini veniam largiendo, filios suos 
fideles ad coelestem patriam transmittit. Quia vero quili- 
bet de choro sola jussione presbyteri potest officio psal- 
mistse fungi, psallere scilicet sive cantare ; in numero gra- 
duum Ecclesiae psalmistas non ponimus. Septem ergo 
gradus a septiformi spiritu singulis collati sunt ecclesiis ; 
quia quamvis singular in eis personae non serviant ; omnes 
tamen septem gradus sustinens solus sacerdos, Omnipotenti 
gratanter ministrat. 

Qui autem sub his gradibus, intra sinum parochialis 
ecclesiae continentur, trifarie dividuntur. Ex quibus su- 
periores in pyramide oratores intellige : et quia quidam ex 
eis conjugati sunt, ideo viros et fceminas nominavimus. 
Sinistrales vero in pyramide aratores sunt, tarn viri quam 
foeminse. Dextrales quoque bellatores sunt, viri atque 
fceminas. Nee dico fceminarum esse officium orare, arare, 
aut certe bellare : sed tamen his conjugatae sunt atque sub- 
serviunt, qui orant, et arant, et pugnant. Nee sejunctas 
ab Ecclesia putamus praesenti, quas Christus cum matre 
sua collocat in ccelesti. Et hos tres legitimos fidelium 
ordines ab initio admittit Ecclesia : ut pars in ea (clerus 
videlicet) orationi vacans, alios ab impetu fallacis inimici 
defendat; alia labore desudans, ab aliis victus penuriam 
repellat ; tertia militiae studio dedita, caeteros a corporis 
hostibus securos reddat. 

Secunda vero pyramis subscribitur monasterium: et 
habet in acumine abbatem, et sub ipso sex gradus; qui 
ipse sacerdos est; atque sub his oratores tantum: quo- 
niam non est monachorum baptizare, communicare, aut 
aliquod ecclesiasticum laicis ministrare ; nisi forte, cogente 
necessitate, imperanti episcopo obediant. Quorum propo- 
situm est soli Deo, relictis saecularibus, in oratione vacare. 

Has itaque duas pyramides, parochiam scilicet et cce- 
nobium, subjectas possidet pontificalis Ecclesia : quae et 
ipsa, in modum pyramidis, ad basim duabus minoribus 
ampla, in supremo acuitur, et subscribitur episcopatus, 
pro eo quod episcopo in summa sedc dirigitur. Cui, pro 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 503 

parvitate spatii, parvula punctis notata supponitur py- 
ramis ; ut declare t episcopum in Ecclesia propriae sedis 
habere sacerdotes et caeteros sex gradus, et tres supra- 
dictos fidelium ordines : quod ex numero punctorum pa- 
tet. Nee idcirco duae tantum ecclesiae pontifici subjici- 
untur, quod duabus possit esse contentus : sed per unam 
omnes parochias, et per alteram omnes abbatias, quas 
regit, obtinere figuratur. Obtinet enim ut minimum de- 
cern ecclesias, ut plurimum vero mille. 

Hoc eodem ordine duas sequentes pyramides, paro- 
chiam videlicet et monasterium, secundo suppositas epis- 
copo constat. Qui rursum duo episcopi, cum suis eccle- 
siis, uni archiepiscopo subjunguntur. Cujus ecclesia sub- 
scribitur dioecesis : et habet in propria sede septem gra- 
dus, et tres ordines fidelium. Habet ergo extra parochias 
et monasterium : et ut plurimum viginti episcopos regit, 
ut minimum vero tres. Ad eundem modum alii duo epis- 
copi subnectuntur alteri archiepiscopo. Sed et duo archi- 
episcopi cum suis ecclesiis et episcopis obediunt uni 
primati. Cujus ecclesia subscribitur primatus : et habet 
in propria sede septem gradus et tres ordines fidelium, 
extra vero parochiam et monasterium ; et ut plurimum 
obediunt ei sex archiepiscopi, ut minimum unus ; eodem 
quoque modo alteri primati in secunda pagina, obediunt 
duo archiepiscopi cum suis episcopis quatuor. 

Qui postremum duo primates serviunt uni et summo 
Romano pontifici papae : cujus Ecclesia subscribitur gene- 
ralis, et habet parochiam, monasterium, episcopos, et dioe- 
ceses. Noe etiam secum in summum arcae residet : quia 
sicut Noe arcae praeerat inter undas diluvii ; ita Romanus 
pontifex regit Ecclesiam in fluctibus saeculi. Quibus utris- 
que praeeininet Christus : qui utriusque testamenti legis- 
lator est, et " utraque fecit unum;" summus paterfamilias, 
qui excubantes fideliter in hoc tabernaculo honorificc 
coronat in regno. Conjungitur autem imperator papae, 
rex primati, dux archipontifici, comes episcopo, miles 
sacerdoti : quia istae personae pares illis saecularibus jure 
decernuntur. 

Ephes. cap. 2. ver. 11. 



504 VETERUM EPISTOLARUM 

Expeditis ergo in communi speculatione figuris, et mem- 
bris et capite Ecclesise : nunc quid singulis ordinibus 
conveniat explicemus. Conjugatorum est, nullam usque 
in sextam vel etiam septimam progeniem sanguine sibi 
conjunctam, aut illi quam habuerit aut qviam habuit sibi 
proximus, vel commatrem ducere uxorem : cum quibus 
enim semel juncta est Ecclesia, cum eisdem iterum repli- 
care illicitum dicit d Ecclesia. Conjugatis etiam praecep- 
tum est; ut et ipsi domum Domini frequentent, ibique 
Deum suppliciter adorent et precentur : primitias, obla- 
tiones, et decimas suas fideliter persolvant ; mala solerter 
devitent, bona desideranter inquirant, et omnino pastori- 
bus suis obediant. 

Ostiariorum vero est, eertas horas observando desig- 
nare : et ecclesiam, cum his qua? in ea recluduntur, ser- 
vare ; ut nullus Judasus, vel Gentilis, sive catechumenus, 
hora sacrificii intersit, nee omnino canis aut aliquis im- 
mundus sive sanguinolentus in earn intret, cavere ; excom- 
municatos eliminare. Lectorum autem est, aperte et dis- 
tincte in ecclesia omnia, praoter cpistolam et evangelium, 
legere : exorcistarum est etiam, fiducialiter adjurando et 
imperando in nomine Domini, de obsessis corporibus 
daemones effugare ; sive catechumeni sint, sive baptizati. 
Acolythorum est, luminaria certis horis accendere et ex- 
tinguere ; altaris et sacrificii nesessaria ad manum subdi- 
aconi praeparata habere. Atque hi quatuor ordines in 
officiis suis solent indui superhumerali, alba et cingulo : et 
tamen possunt perfrui conjugio. 

Subdiaconorum est, epistolam legere, aquam et vinum 
calici infundere, oblatam patenas imponere, et sic ad altare 
diacono deferre : et idcirco castos esse ; cum supradictis 
autem vestibus, in sinistra manu fannonem, et quasi sco- 
pam tergendi altare et quoddam onus Domini leve portant ; 
et tunicam strictis manicis in sollenniis induunt. Diaco- 
norum est dicere ; Exeant qui non communicant ; et, Hu- 
miliate vos ad benedictionem ; et, Humiliate capita vestra 
Deo; et, Ite missa est; et, Benedicamus Domino; et 

d ducit. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 505 

evangelium legere et pronuntiare ; sacrificia super corpo- 
ralia statuere, sacerdoti ministrare, pasclialem cercum be- 
nedicere; et in absentia presbyteri baptizare, et horas 
celebrare: stolam etiam super sinistrum bumerum ferre, 
et indui dalmatica in sollennibus, id est, tunica amplis 
manicis. In festivis autem quadragesimae induuntur dia- 
conus et subdiaconus casulis in tota missa, nisi cum 
legunt. 

Sacerdotum autem sunt quatuordecim officia, praeesse, 
subesse, orare, offerre, praedicare, docere, baptizare, be- 
nedicere, excommunicare, reconciliare, ungere, communi- 
care, animas Deo commendare, corpora sepelire : de qui- 
bus singulis pertractandum est. Praeesse ergo sacerdotis 
est; juste de singulis subjectis discernere, poenitentiam 
recte et misericorditer injungere, et praecipere mansuete. 
Subesse vero est, episcopo ex animo bumiliari et servire. 
OfFerre autem ejus est; panem et vinum cum aqua sin- 
gulis diebus immolare, et in sollenniis Te Deum, et Bene- 
dictus, et Magnificat, et ante sacrificium thus super et 
circa altare et sacrificium incendere. Diaconus enim ante 
evangelium incensat altare. Orare quoque ipsius est ; 
suppliciter Deum adorare (ut factura sua) et pro admiran- 
dis operibus laudare, et benedicere, pro perceptis bene- 
ficiis gratias agere, et pro percipiendis deprecari; quod 
totum maxime in celebrandis horis et missa peragitur : de 
quibus, quia breviter non potest, in sequentibus tracta- 
bitur. Praedicare etiam ejus est; Gentiles, Judaeos, in- 
fideles vel catechumenos ad gratiam baptismi vocare, et 
haereticos ad Catholicam fidem revocare. 

Baptizare ejus est; exorcizatos credentes, et sanctam 
Trinitatem confitentes, sub trina mersione sacro fonti 
intingere. Quod sicut et missa, in ecclesia debet fieri; 
nisi prohibeat necessitas. Et sacrificium quidem corporis 
et sanguinis Domini saepe fit, ob recordationem passionis 
ejus, sicut ipse praecepit dicens : " Hoc f est corpus meum, 
et sanguis meus ; haec facite, quotiescunque sumitis, in g 
meam commemorationem." Baptisma vero non iteratur, 

e Deest verbum non ut vult doctiss. episc. Kilmor. 

' 1 Cor. cap. 11. vcr. 24, 25. e 1 Pet. cap. 3. ver. 18. 



oG(> VETERUM EPISTOLAHUM 

ne invocatio sanctae Trinitatis exinanita putetur : quia 
" Christus pro peccatis nostris semel mortuus est." Do- 
cere ejus est; baptizatos qualiter contra superbiam humi- 
litate, contra inanem gloriam dejectione, contra invidiam 
benevolentia, contra iram modestia, contra tristitiam hila- 
ritate, contra avaritiam largitate, contra gulam abstinentia, 
contra luxuriam castitate muniantur, instruere. Haec enim 
octo vitia, et omnia quae ex eis nascuntur, quamvis pec- 
cata non sint; tamen semper peccare suggerunt, ipsis 
videlicet consentire; quamdiu namque non consentit eis 
animus, nequaquam transgreditur, sed potk:s coronatur. 
Docere etiam ejus; singulis Dominicis, quibus in hebdo- 
mada diebus abstinere et feriare fideles dcbeant, prae- 
dicare. 

Benedicere potest, prassente episcopo, aquam et sal in 
Dominicis sacerdos, et prandium, et sponsum, et sponsam, 
et lecturos lectiones praeter evangelium, et aquam' 1 judicii 
vel panem et caetera. In absentia vero episcopi ; potest 
benedicere coronam clerici et velum viduae, novos fructus, 
candelas in purificatione sanctae Mariae, cineres in capite 
jejunii, ramos in Dominica palmarum, et peregrinatu- 
ros, et lecturum evangelium, et populum cum dimittitur : 
aquam benedictam aspergit, ad benedicendas novas domos 
et caetera nova, Excommunicare ejus est, criminibus 
lapsos, semel bis et tertio revocatos ; et non pcenitentes a 
communione fidelium eliminare, ut nee in victu nee in 
loquela quisquam eis communicet. Reconciliare ejus est ; 
pcenitentes prope mortem de criminalibus, ex consensu 
tamen episcopi, ad unitatem fidelium recipere. Ungere 
potest quemlibet fidelem semel in quolibet gravi dolore : 
quia unctio sancta non solum animae, sed et corporis saepe 
medelam tribuit. Communicare statim debet baptizatos, 
et fideles omnes ter in anno, in Pascha, in Pentecoste, et 
Natali Domini, et prope mortem positos, si quaesierint ver- 
bo vel signo, vel teste fideli quod prius quaesissent. 

Commendare debet orando animas fideles de corporibus 
egredientes, et earum memoriam in missa et orationibus 

s Vide Jureti observat. ad epist. 74. Ivonis. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 507 

frequentare; quamvis enim promissa sit indulgentia pec- 
catori quacunque hora pceniteret, tamen poena peccantem 
quaelibet 1 expectat ; purgatorius videlicet ignis, qui cor- 
pore statim egressos et minus per lamenta pcenitentiae 
purgatos ad plenitudinem recipit purgandos. Quod ergo 
pro eis hie fit in orationibus et eleemosynis, proficit eis 
ad purgationem : quia sudor vivorum requies est mortuo- 
rum. Sepelire corpora fidelium, ultimum est sacerdotis 
officium ; ipse enim tertio terram super corpus cum fossore 
infundit, dicendo: " De terra plasmasti me." Adjacent 
etiamcaemiteriis sanctorum alialoca, in quibus submersorum 
et occisorum fidelium corpora conduntur, quia ipsorum ani- 
mae Deo commendari non prohibentur. Nam infidelium 
et sceleratorum corpora longe sunt a fidelium projici- 
enda: quibus enim vivis non communicamus ; nee mor- 
tuis. 

Enumeratis autem atque descriptis sacerdotis officiis ; 
quibus in his uti debeat vestibus perspiciamus. Sicut 
ergo septem gradus sunt, quibus sacerdos elevatur, ita 
septem sunt vestes quibus ordinatur : indumentum quo- 
tidianum, amicta, alba, cingulum, fannon, stola et ca- 
sula. Et caetera quidem omnia officia sine casula, et cum 
stola sola aliquando potest. Quotidiana ad missam, ut 
paucissima, sunt quatuor : camisia, tunica, femoralia, cal- 
ceamenta, addunt tamen Romani caligas. Dicit quoque 
Amelarius, sacerdotem debere indui sandaliis et dalma- 
tica: sed pontifices apud nos his utuntur. 

Octo sunt ergo quibus sustentatur sacerdos ; parochia, 
mansus, atrium, coemiterium, templum, altare, calix cum 
patena, corpus cum sanguine : quia singula? sibi, subjectis 
quasi quibusdam gradibus, honore et dignitate praeferun- 
tur. Parochiam appello populum, primitias, oblationes et 
decimas persolventem. Mansum dico terram aratri, quam 
ad minus debet habere sacerdos, atrium cum domibus 
suis clausuram. Haec autem sunt utensilia sacerdoti opor- 
tuna, quae sine benedictione episcopi sufficiunt : aqua be- 
nedicta aspergit k , textus sancti evangelii, psalterium, mis- 

c Forsan quemlibet.. k aspersorium. 



•*)08 VETERUM EPISTOLARUM 

sale, horarius, manuale, et synodalis liber, vela, cande- 
labra cum candelis, area vestimentorum, pixis cum obla- 
tis et ferrum eorum, ampulla cum vino et altera cum 
aqua, pelvis ad manus lavandas cum manutergio, truncus 
aut lapis cavus ubi aqua unde sacra lavantur effun- 
ditur, absconsa etiam sub 1 candela, et lecturiale sub 
libro. 

Et superiores quique gradus possunt inferiorum officia 
ministrare. Episcopus ergo sacerdotis singula ministrat ; 
licet, etiam ipso praesente, quasi quoddam sit proprium 
sacerdotis ofFerre, baptizare, boras celebrare, ungere, 
communicare, commendai*e, sepelire. Sunt preeterea sep- 
tem praesulis officia : confirmare, benedicere, absolvere, 
synodum tenere, dedicare, consecrare, ordinare. Confir- 
mare ejus est; frontes fidelium baptizatorum cbrismate 
ungere. Benedicere autem dico prsesulem ea quae non 
sunt utensilia ecclesise ; consecrare vero ipsa utensilia. 
Benedicit ergo pontifex reginam et virginem cum velatur, 
et quemlibet fidelem benedici postulantem, et totum po- 
pulum ante pacem : benedicit etiam supramemorata, quae 
non licet sacerdoti in ejus praesentia. Absolvit praesul 
populum de venialibus in capite jejunii, de criminalibus 
in ccena Domini. Tenet quoque synodum bis in anno ; in 
aestate et in autumno, boc modo congregatis omnibus 
presbyteris totius episcopatus, perscrutatur episcopus, ne 
quid alicui eorum desit in omni ordine, vel utensilibus 
ecclesias, neve quisquam eorum alteri quicquam fecerit 
injuriae : quod tribus diebus fit. Pacatis itaque omnibus, 
absoluti permittuntur abire in pace. 

Dedicat etiam pontifex atrium, templum, altare, tabulam 
altaris. Dedicare enim est locum Deo ofFerre, benedi- 
cere, et sanctificare. Consecrat autem episcopus utensilia 
ecclesise, quae fere omnia sacerdotibus sunt communia : 
vestimenta videlicet sacerdotalia et pontificalia, altaris ve- 
lamina, calicem, paternam et corporalia, vasculum eucha- 
ristiae, chrisma, oleum et vas cbrismale, thus et (tburibu- 
lum, baptisterium, arcam vel scrinium reliquiarum, cim- 
barium (id est, altaris umbraculum) crucem, tintinnabulum 

1 jproconjicit doctiss. episc. Kilmor, 



-00 



HIBERNICARUM SYLLOGE. & 

et ferrum' judiciale. Ea enim tantum consecrat, quae a 
communi usu in cultum divinum separantur. Ordinat 
episcopus abbatem, abbatistam, sacerdotem et caeteros 
sex gradus. Utitur etiam episcopus, pro dignitatis ho- 
nore, baculo et annul©, chirothecis et mitra, baltheo, 
dalmatica, et sandaliis. Oportet autem eum sacram Scrip- 
turam et traditiones patrum habere, ut possit de singulis 
juste discernere, et quaelibet quaerentibus rationabiliter 
respondere. 

Archiepiscopo omnia supradicta conveniunt : insuper 
pallio honoris induitur ; quia ipse, adjutus tamen ab om- 
nibus dicecesis suae episcopis, ordinat episcopum. Si quis 
enim ipsorum ordinationi adesse non possit ; Uteris suis 
se excusans atque legatis, assensum suum in ordinandi.-? 
facere confirmat. Primas quoque et ipse archiepiscopus 
est : nee ipse archiepiscopum ordinat ; utrumque enim, 
archiepiscopum et primatem, oportet Romae ab apostolico 
ordinari, aut a Roma eis a papa pallium afferri, qua k co- 
episcopis sublimari : quae tunc tantum datur licentia, si 
forte infirmitatis vel belli aut aliqua alia causa necessaria 
intercesserit. Eo tantum ergo prases t primas archiepis- 
copo : quod cum multi sint in eadem regione archiepiscopi, 
solus ex eis qui regem ordinat et in tribus sollennitatibus 
coronat, et apud quern concilia pro veritate peraguntur, 
ipse eorum primatum tenet. 

Locum itaque quern apud orientales patriarcliae possi- 
dent, hunc apud nos primates quodammodo obtinere vi- 
dentur: utrique Romano pontifici primo gradu suppo- 
nuntur. Sed quia patriarcliae sedibus praesident aposto- 
licis (ut Hierosolymitanus, Antiochenus, Alexandrinus) 
idcirco archiepiscopos ordinant, et pares quodammodo 
Romano ascribuntur. Soli tamen Petro dictum est : 
" Tu 1 es Petrus, et super hanc petram aedificabo Eccle- 
siam meam." Papa ergo solus universal! praeeminet Ec- 
clesiae : et ipse omnes ordinat et judicat: et ab omnibus 
ordinatur, quia ex consensu totius Ecclesias Romani eum 

1 Vide Glossarium Guil. Lambardi (praefixum , Apxaiot'of.tii l t) in Ordalio. D. 
Henr. Spelmanni, in Judicio Dei. Fr. Pichsei, in capitular. &c. 

k atque a. ' Matth. cap. 1G. ver. 18. 

VOL. IV. L L 



510 VETERUM EPISTOLARUM 

sublimant: qui quotidie chlamyde coccinea induitur, at 
semper martyrio paratus probetur. 



RECENSIO. 



Ex MS. codice bibliotheeae publicae Cantabrigiensis academix descripsi : col- 
lato prologo De usu ecclesiastico cum alio Benedictini collegii in eadem academia, 
et libello de statu Ecclesiae cum altero monacliorum Dunelmensium exemplari, a 
D. Augustino Linsello Dccano Lichfeldiensi accepto. Est autem hie Gillebertus 
ille, " quern aiunt prima functum legatione apostolicae sedis per universam Hi- 
berniam," ut in vita Malachiae retulit Bernardus : et Gillebertus Lumnicensis de 
Hibernia episcopus, quern Bernardi Menevensis episcopi consecration!, anno 
1115. Westmonasterii a Radulpho Cantuariensi archiepiscopo peractoe, interfuisse 
/Edamerus* indicat, non autem Gilla Lincolniensis episcopus (cujusmodi nun- 
quam in rerum natura quis extitit) quemadmodum in appendicis illustrium An- 
gliae scriptorum centur. 1. cap. 93. somniavit Johannes Pitseus. 



a iEdamer. histor. lib. 5. pag. 117. 



JHBERNICARUM SYLLOGE. 511 



EPISTOLA XXXI. 



EJUSDEM GILLEBERTI a , AD ANSELMUM CANTUARIENSEM 
ARCHIEPISCOPUM. 

Anselmo Dei gratia Anglorum archi-praesuli, Gillebertus Dei quoque miseri- 
cordia Lumnicensis episcopus fidele servitiuni ct\>rationes. 

Audiens, pater, certaminis vestri laborem et laboris 
victoriam ; subclitas esse videlicet indomitas Norman- 
norum mentes regularibus sanctorum patrum decretis, ut 
legaliter fiat abbatum et prsesulum electio et consecratio : 
immensas divinae dementias refero gratias, et quas possum 
Deo preces effundo, ut perseverantiam vobis et tanti la- 
boris praemium largiatur. Munusculum paupertatis meae 
et devotionis transmitto, XXV. margaritulas inter optimas 
et viliores ; et rogo ne sitis immemor mei in orationibus 
vestris, in quibus post divinam largitatem confido. 



recensio. 



In MS. epistolarum Anselmi volumine, quod mihi impartivit D. Robertus Cot- 
<onus, hoc habetur epistolium. Ex eo integrum librum epistolarum Gilberti 
Westmonasteriensis ad Anselmum effinxit Jo. Baloeus, in scriptorum Britanniae 
eentur. 2. cap. 64. addens, " esse qui istum episcopum Lunicensem in Hibernia 
olim fuisse contendant." Sed falluntur illi, errore manifesto. Gillebertus enim 
sive Gislebertus cognomento Crispinus, In Beccensi coenobio una cum Anselmo 
monachus fuerat (non, ut Lumnicensis noster, Rothomagi obiter illi cognitus :) 
et a Westmonasteriensi postmodum abbatia ad episcopatum nunquam fuit pro- 



» C. A. 1004. 



LL2 



512 VETERUM EPISTOLARUM 

vectus ; sed abbas Westmonasterii obiit, ibidemque sepultus est, hoc laudatus. 
epitaphio. 

Hie pater insignis, genus altum, virgo senexque, 

Gisleberte jaces ; lux, via, duxque tuis. 
Mitis eras, Justus, prudens, fortis, moderatus ; 

Doetus quadrivio, nee minus in trivio. 
Sic tamem ornatus, nece sexta luce Decembris 

Spiramen coelo reddis et ossa solo. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 51 



n 



EPISTOLA XXXII. 



ANSELMI CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPI, AD EUNDEM 

GILLEBERTUM. 

Anselnnis servus ecclesix Cantuariensis, Gilleberto Lumnicensi cpiscopo 

salutem. 

Gratias ago reverentiae vestrae, quia laetari se signifieat 
in Uteris suis, quod Deus in Ecclesia sua ad profectum 
religionis per me dignatur aliquid operari. Quoniam 
autem olim nos apud Rothomagum invicem cognovimus, di- 
lectione sociati sumus, et nunc cognosco vos ad episcopatus 
dignitatem gratia Dei profecisse : confidenter audeo vos 
obsecrare, et secundum quod intelligo opus esse, vobis 
consulere. Sublimavit Deus in Hibernia vestram pru- 
dentiam ad tantam dignitatem ; et posuit vos, ut studeretis 
ad religionis vigorem et animarum utilitatem. Satagite 
ergo sollicite (sicut scriptum est; " Qui a praeest, in solli- 
citudine,") in ilia gente, quantum in vobis est, corrigere 
et extirpare, et bonos mores plantare et seminare. Ad 
hoc etiam (quantum in vobis est) regem vestrum, et alios 
episcopos, et quoscunque potestis suadendo, et gaudia 
quae parata sunt bonis, ac mala quae expectant malos, os- 
tendendo attrahite. Et de vestris, et de aliorum bonis 
operibus pra3mium mereamini a Deo accipere. Grates 
refero pro munere vestro, quod mihi benigne misistis. 
Orate pro me. 

RECENSIO. 

Habelur inter excusas Anselmi, lib. 3. epist. 143. ubi editor Johannes Picar- 
dus Lumnicensem hunc cpiscopuni in suo apograplio Lunidcnsem dictum innuit j 

a Rom. cap. 12. ver. 8. 



514 VETERUM EPISTOLARUM 

eumque episcopatum in Hibernia authoritatem Armachani metropolitse spectare, 
ex MSS, et impressis codicibus annotat. Lunidensis enim vel Luuidensis a potius, 
id est, Louthianus episcopatus is olim fuit, qui Clochorensis hodie appellatur. Ii> 
exemplaribus ex quibus tricesima descripta est epistola, Gillebertum Lunicensem, 
Lunnicensem, et Lumnicensem episcopum nominatum deprehendimus; quae pos- 
trema nomenclatio ad Limiricensem episcopatum, qui Cassiliensis archiepiscopi 
ditioni subest, nos ducit. Urbs enim quae Anglis Limrick, Hibernis Lumneach 
nuncupatur. 

a Girald. Cambrens. Topograph. Hibernise, distinct. 2. cap. 50. 



IIIBERNICARUM SYLL0GE. 515 



EPISTOLA XXXIII. 



EJUSDEM ANSELMl 1 , AD EI'lSCOPOS HIBERNLE. 

Anselmus Cantuariensis ecclesise melropolitanus antistes ; reverendis coepiscopis, 
seniori Doinnaldo, Donato, ac cseteris in Hibernise insula pontifical! eminen- 
tibus dignitate, a Deo patre et Jesu Christo filio ejus unico salutem et perpe- 
tuae hsereditatis benedktionem. 

Odorem religionis vestra3 plurimis indiciis agnoscens, 
calamitates quas patior decrevi potissimum vobis aperire; 
ut quanto vicinius assistitis Creatori, tanto familiarius an- 
gustias meas in conspectu ejus valeatis indicare, et indi- 
cantes compassionis gemitibus ipsius misericordiam mibi 
impetrare. Defuncto beatae memoriae praedecessore meo 
Lanfranco archiepiscopo, cum in Normannia Beccensis 
monasterii abbas extitissem (unde et praefatus antecessor 
meus ad regendam Ecclesiam, cui Deo auctore praesideo, 
ante me processerat) occulto Dei judicio, pro utilitatibus 
ecclesiasticis in Angliam veni. Quo venientem tarn rex 
quam pontifices regnique optimates, ad cathedram ponti- 
ficalem, non vocando, non rogando (ut fieri assolet) immo 
violenter rapiendo pertrahunt : clero et populo acclaman- 
tibus in id ipsum ; ut nee unus, cui quod gerebatur dis- 
pliceret, visus fuerit intercsse. Denique cum adhuc id 
nolle, nee assenth'e me debere occlamarem, quod de po- 
testate Normanni ducis, quod de subjectione metropoli- 
tani Rotbomagensis, ipsis ignorantibus ereptus essem, 
(quorum jure effugere cnitebar) eorundem praefati vide- 
licet ducis et archiepiscopi praecepto, onus officii coactus 
et obediens accepi. Quo pacto in gradum pontificalem 
sublimatuSj idcirco assensi, quod contraire non potui. 

■' C. A. 1095. 



516 VETERUM EPISTOLARUM 

Proinde infulatus, sedule quid Christo, quid ejus Eccle- 
si*, pro loco, pro officio, deberem, cogitare coepi: et pas- 
torali regimine vitia resecare, praesump tores coercere, et 
quaeque inordinata (ut mea intererat) ad ordinem clebitum 
volui revocare. Qua causa, quos adjutores me oportuerat 
habere in causa Dei, terribiliter offensos patior ; et quae 
per me crescere debuerat, me praesente deperit causa Dei. 
Unde, reverendi patres gemebunde vobis loquens fateor, 
invenerunt me amarissimae tribulationes ; dum et requiem 
fructuosam me reminiseor perdidisse, et infructuosum pe- 
riculum me considero incurrisse. Ita etenim peccatis 
meis facientibus actum est, ut qui nostra? se sponte sub- 
diderant ditioni, a nostra sponte resiliant ditione ; et qui 
illis amabilis extiteram, omnibus ferme odiosus existam. 
Quapropter, venerandi fratres, filii charitatis seternas, ob- 
secro vos in nomine ejus qui suos inimicos redemit san- 
guine suo, orate ut in omnibus Deus pacem nobis tribuat, 
inimicos nostros in gratiam convertat, et secundum suam 
voluntatem nos vivere faciat. 

Prasterea, quanquam recte viventem recteque sapien- 
tem, pastorali sollicitudine fraternitatem vestram monere 
compellor, quatenus viriliter ac vigilantius agat in doc- 
trina Dei ; canonica severitate, si quid contra ecclesiasti- 
cam doctrinam in provinciis suis inventum fuerit, compes- 
cens et secundum Dei voluntatem cuncta disponens. Si 
quando vero (seu in consecrationibus episcoporum, seu in 
ecclesiasticorum negotiorum causis, seu quibuslibet aliis 
rationibus) aliquid quod ad sacram religionem pertineat 
inter vos ortum fuerit, quod per vos canonice nequeat 
definiri : charitatis officio id ad notitiam nostram perferri 
commonemus; quatenus a nobis potius consilium et sola- 
tium accipiatis, quam praevaricatores mandatorum Dei in 
judicium ejus incidatis. Iterum, charissimi, rogamus vos ; 
orate pro nobis, erigite nos de tribulationibus nostris 
manu vestrac orationis, piis fletibus pulsantes aures cle- 
mentiae Dei : Dominus, qui " jussit b de tenebris lucem 

b Corinth, cap. 4. ver. 6. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 517 

splendescere," mentibus vestris infundat lucem sapientiae ; 
ut quae jubet intelligatis, intelligentes opere compleatis. 



RECENSIO. 



Ex MS. nunc primum edita est haec epistola : in cujus t7riypa0jj duo tantuni 
episcopi nominatim compellantur, Senior Domnaldus etDonatus ; e quibus Doni- 
naldus (qui et Dofnaldus et Donaldus) primas ille Hibernioe fuisse videtur, cujus 
ad 28. epistolam jam meminimus. Senior enim apud Latinos mediae aetatis 
scriptores (ut etiam nunc apud Gallos Seigneur) dignitatis est nomen, non aetatis. 
Primas apud Africanos Senior dictus est ut ostenditSirmondus contra Salmasium. 
Donatus vero Dubliniensis ille est, quern Patricio, anno 1084. VI. Idus Octobris 
in Britannico oceano submerso, in episcopatu successisse, Dublinienses produnt 
annales : in quibus etiam mortis ejus tempus ita consignation legimus. " Anno 
Dom. 1095. Dungus, qui et Donatus, episcopus Dublinensis in Christo quievit." 
Ut enim priorem Donatum, qui primus Ostomannorum Dubliniensium fuit epis- 
copus, discriminis gratia Dunanum, ita posteriorem hunc Dungum, et Dongum et 
Donugum (deflexo a Donagh vocabulo, quod Hibemica lingua Donatum sonat) 
appellatum invenimus. 



518 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XXXIV. 



WATERFORDIENSlUM a , AD ANSELMUM CANTUARIENSEM 
ARCIIIEPISCOPUM. 



Anselmo, Deigvatia Anglorum archiepiscopo, et omnibus dicecesis suae episcopis ; 
clerus et populus oppidi Watafordisa, cum rege Murchertacho et episcopo 
Domnaldo, salutem in Domino. 

Pater sancte, caecitas ignorantiae nos diu detrimenta 
salutis nostra? sustinere coegit ; quia magis elegimus ser- 
viliter Dominico jugo colla subtrabere, quam liberali- 
ter pastovali obedientiae subesse. Nunc autem quantum 
proficiat pastorum cura cognoscimus, cum aliarum rerum 
similitudines ad mentem revocamus: quod sine regimine 
ncc exercitus bellum, nee navis marinum audet attentare 
periculum. Navicula ergo nostra mundanis dedita fluc- 
tibus, sine pastore contra callidum hostem qua ratione 
pugnabit ? Propterea nos, et rex noster Murchertacbus, 
et episcopus Domnaldus, et Dermeth dux noster frater 
regis, elegimus hunc presbyterum Malcbum, Walcbelini 
Wintoniensis episcopi monachum, nobis sufficientissime 
cognitum, natalibus et moribus nobilem, apostolica et ec- 
clesiastica disciplina imbutum, fide Catbolicum, pruden- 
tem, docibilem, patientem, moribus temperatum, vita cas- 
tum, sobrium, bumilem, afTabilem, misericordem, literatum, 
in lege Dei instructum, in Scripturarum sensibus cau- 
tum, hospitalem, modestum, suae domui bene praepositum, 
non neophytum, liabentem testimonium bonum in gradibus 
singulis. Hunc nobis petimus a vestra paternitate ordi- 

a A. C. 10DC. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 519 

nari pontificem : quatenus regulariter nobis praeesse valeat 
et prodesse, et nos sub ejus regimine salubritev Domino 
militare possimus. Ut autem omnium nostrum vota in 
banc electionem convenire noscatis ; huic decreto canonico 
promptissima voluntate singuli manibus propriis robo- 
rantes subscripsimus. 



Ego Murchertachus rex Hibernise subscripsi. 

Ego Dermeth dux frater regis subscripsi. 

Ego Domnaldus episcopus subscripsi. 

Ego Idunan episcopus Midise subscripsi. 

Ego Samuel Dublinensis episcopus subscripsi. 

Ego Ferdomnachus Laginiensium episcopus subscripsi, &c. 



RECENSIO. 

Habetur tuni in MS. epistolarum Anselmi volumine, turn in jEdmeri historiae 
Novell* libro 2. ubi totius rei gestae series ita pertexitur. " Rex Hibeinia- 
Murchertachus nomine, et Dofnaldus episcopus cum caeteris episcopis, et quique 
nobiles cum clero et populo ipsius insula? miserunt nuncios ac literas ad Ansel- 
mum, innotescentes ei civitatem quandam Wataferdiam nomine, in una suarum 
provinciarum esse ; cui ob numerosam civium multitudinem expediret episco- 
pum institui, simulque petentes, quatenus ipse (primatus quern super eos gere- 
bat potestate, et qua fungebatur vicis apostolicae authoritate) sanctae Christianitati 
ac necessariae plebium utilitati instituendo eis pontificem subveniret. Jam enim 
saecula multa transierant, in quibus eadem civitas absque providentia et cura 
pontificali consistens, per diversa tentationum pericula jaetabatur. Elegerant 
autem idem ipsi in hoc officium quendam suae gentis virum vocabulo Malchum, 
eumque sacrandum cum communi decreto ad Anselmum transmiserunt. Igitur 
Anselmus considerans et intelligens eos justa et utilia petere, petitioni corum li- 
bens annuit. Elcctum ergo pontificem diligenter in his quae sacra jubet aucto- 
ritas examinatum, ac multorum cum vitae suae testimonio, dignuni episcopatu 
comprobatum, siunpta ab eo ex more de subjectionis suae obedientia profcssione, 
sacravit eum Cantuariae quinto Kal. Januarii ; assistentibus et cooperantibus sibi 
in hoc ministerio suo duobus episcopis suis, Radulpho scilicet Cicestrcnsi et Gun- 
dulpho Roffensi." Malchi vcro professio, cujus hie fit inentio, post cpistolas habe- 
tur, pag. 561. 



520 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XXXV. 



ANSELMI a CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPI, AD MURIARDACHUM 

HIBERNLE REGEM. 



Muriardacho glorioso gratia Dei regi Hiberniae, Anselmus servus ecclesia; Can- 
tuariensis salutem cum orationibus, et Dei misericordia regi et protegi. 

Gratias ago Deo cle bonis multis, quae de vestra eel- 
situdine audio. Inter quae est hoc; quia gentem regni 
vestri in tanta pace facitis vivere, vit omnes boni, qui hoc 
audiunt, Deo agant gratias, et vitae vestrae diuturnitatem 
desiderent. Ubi enim pax est, licet omnibus bonam vo- 
luntatem habentibus, quod optant sine perturbatione ma- 
lorum hominum efficere. Unde vestra celsitudo, per quam 
Deus facit, ab eo certissime magnain retributionem [pote- 
rit] expectare. Super hoc utique pacis fundamentum 
facile est alia, quae ecclesiastica religio exigit, aedificare. 
Precor itaque bonae voluntatis vestrae constantiam, qua- 
tenus consideret, si qua sunt in regno vestro corrigenda, 
propter vitae aeternae praemium : et ut magis ac magis in 
vobis gratia Dei augeatur, sollicite Deo adjuvante stu- 
deatis emendare. Nihil enim est contemnendum quod 
corrigi possit. Quia Deus exigit ab omnibus, non solum 
quod male agunt ; sed etiam quod non corrigant mala, 
quae corrigere possunt. Et quanto potentiores sunt, ut 
corrigant ; tanto districtius exigit ab illis Deus, ut secun- 
dum potestatem misericorditer impensam bene velint et 
faciant. Quod maxime videtur ad reges pertinere : quo- 

a C. A. 1100. 



IIIBERNICARUM SYLLOGE. 521 

mam ipsi cognoscuntur majorem potestatem, et cui minus 
contradicitur, inter homines obtinere. Si autem non omnia 
simul potestis ; non clebetis propter hoc, quin a melioribus 
ad meliora studeatis proficere : quia bona proposita et 
bonos conatus Deus solet benigne perficere, et beata 
plenitudine retribuere. Auditur apud nos, quia conjugia 
in regno vestro sine omni ratione dissolvuntur, et commu- 
tantur : quia cognati sive sub nomine conjugii sive alio 
modo, palam, sine reprehensione, contra canonicam prohi- 
bitionem commisceri non vereantur. Episcopi quoque, 
qui debent esse forma et exemplum aliis canonicae reli- 
gionis, inordinate, sicut audimus, aut a solis episcopis, aut 
in locis ubi ordinari non debent, consecrantur. Haec, et 
alia quae magnitudinis vestrae prudentia in Hibernia corri- 
genda cognoverit, precor, obsecro, et consulo sicut illi 
quern valde diligo, et cujus profectum per omnia desi- 
dero; quatenus consilio bonorum virorum et sapientium 
regni vestri corrigere studeatis : et Deum oro, ut de regno 
terreno ad regnum coeleste transeatis. Amen. 



RECENSIO. 



Inter editas habetur lib. 3. epist. 142. Est autem Muriardachus hie, idem 
cum praecedentisepistolae Murchertacho, quern nostri Muirceartach sive Murcher- 
tach O Briain vocant. Patrem habuit is Terdelvacum ilium ad quem vicesima 
septima et vicesima nona scripta est epistola : cui etiam turn in regno Momoniae, 
in qua sita est Waterfordia (ad quam Malchus ab eo nominatus est episcopus), 
turn in summo Hiberniae principatu anno 108C successit : fratrem Dermitium, 
ipsius in regno Momoniae successorem, qui in superiori epistola Dermeth* dux 
frater regis appellatur, ac nobilissimis ThomondiEe comitibus simul et baronibus 
de Inchequin dedit originem : filium Mahunum a quo Mac- Mahuni et Ursulani 
Thomondiae descenderunt : non illi Ultoniae, quorum genus a Reginaldo filio 
Ursi, Thoma? Cantuariensis percussore feciales Angliae repetunt. Muriardachi 
hujus in regum Manniae chronico, ejusmodi fit commemoratio " Anno 1089. 
omnes proceres insularum, audientes mortem Lagmanni, miscrunt legatos ad 
Murecardum O Brien regem Hibernia? postulantes ut aliquem virum industrium 
de regali stirpe in regem eis mitteret, donee Olaus filius Godredi cresceret. An- 
nuit eis rex libentissime, et quendam Donaldum filium Tade ad eos misit : nio- 



a Vid. histor. Normann. a Ducliesnio edit. pag. 290' et 513. 



522 VETERUM EPISTOLARUM 

nens et praecipiens ei, ut cum omni benignitate et modestia regnum, quod sibi 
non debebatur, gubernaret. Sed ille postquam ad regnum pervenit, parvi pen- 
dens praecepta sui domini, cum magna tyrannide abusus est regno ; et multis 
sceleribus perpetratis, tribus annis enormiter regnavit. Tunc omnes principes 
insulavum una conspirationecommoti, ad versus eum congregati sunt et expulerunt 
a finibus suis, Ille autem fugiens ad Hiberniam non est ultra reversus ad 
eos." 



HIBERNICARUM SYLIOGE. 523 



EPISTOLA XXXVI. 



EJUSDEM, AD EUNDEM. 



Muriardacho glorioso regi Hibernise, Anselmus archiepiscopus, servus ecclesiae 
Cantuariensis, fidele cum orationibus obsequium, et per regnum terrenum 
mereri cceleste. 

Quoniam multa de vestra excellentia prasdicantur, quae 
regiam decent dignitatem, valde gaudemus : et Deo, a quo 
est omne bonum, devotas exinde gratias agimus. Confi- 
dimus autem, quia qui vobis contulit gratiam suam in fa- 
ciendis bonis quae fecistis, conferet quoque effectum perfi- 
ciendi ea, quae super ilia quae facitis, eum velle cognos- 
citis. Quapropter, gloriose Fili, et in Deo charissime, 
precor, ut ea quae in regno vestro secundum Christianam 
religionem emendanda cognoveritis, omni instantia et solli- 
citudine emendetis. Ad hoc enim Dens in regali subli- 
mitate vos constituit ; ut virga aequitatis subditos populos 
gubernetis, et quidqnid in eis justitiae adversatnr, eadem 
virga percutiatis et amoveatis. Et quidem quiddam dicitur 
fieri in ipso populo, quern regendum suscepistis, quod 
magnopere corrigendum est ; quia Christianae religioni 
omnimodis contrarium est. Dicitur enim, quod viri ita 
libere et publico uxores suas uxoribus aliornm commutant, 
sicut quilibet equum equo, aut quamlibet aliam rem re 
alia ab illo commutat ; aut pro libitu, et sine ratione relin- 
quunt. Quod quam malum sit, omnis qui Christianam 
legem novit, intelligit. Si igitur excellentia vestra divi- 
narum Scripturarum sententias, qua 1 huic infami negotio 
obviant, per se legere non valet ; prsccipite episcopis et 
religiosis clericis, qui in vestro regno sunt, ut eas vobis 
edicant : quatenus eis cognitis, quo studio vobis invigi- 



524 VETERUM EPISTOLARUM 

lantlum sit, ut hoc malum corrigatur, cognoscatis. Item 

dicitur, episcopos in terra vestra passim eligi, et sine certo 

episcopatus loco constitui : atque ab uno episcopo episco- 

pum, sicut quemlibet presbyterum, ordinari. Quod nimi- 

rum sacris canonibus omnino contrarium est : qui eos, qui 

taliter instituti sunt aut ordinati, cum suis ordinatoribus 

ab episcopatus officio deponi prascipiunt. Episcopus 

namque nisi certam parochiam et populum, cui superin- 

tendat, habeat, constitui secundum Deum non potest: 

quia nee in ssecularibus nomen vel officium pastoris habere 

valet, qui gregem, quern pascat, non habet. Honor quo- 

que episcopalis non parum vilescit, dum is ad pontificatum 

assumitur, qui ordinatus, quo divertat, vel cui per epis- 

copale ministerium certo praesideat, nescit. Minus quoque 

quam a tribus episcopis ordinari non debet : cum propter 

multas et alias rationabiles causas, quas epistolaris brevi- 

tas non admittit, turn, ut fides, vita, et sollicitudo ejus, 

qui invigilare debet, idoneis et legalibus testibus compro- 

betur. Precor itaque hortor, et moneo ; quatenus excel- 

lentia vestra operam det, ut ista in regno suo corrigantur: 

quatenus merces, quam a Deo pro aliis bonis expeditis a , 

pro istis vobis augeatur. Caeterum si quid in vobis, aut 

in his quos regere suscepistis, quod ullatenus voluntati 

Dei adversari queat, perpenderitis, sollicite emendare sa- 

tagite : ut cum de terreno l'egno transibitis, ad coeleste 

regnum veniatis. Amen. De fratre nostro Cornelio, 

quern sibi celsitudo vestra mitti rogavit, dico, quia ita oc- 

cupatus est circa servitium patris sui, ut nee ab eo queat 

sine periculo vitae illius separari, nee eum, qui jam senio 

confectus est, secum ullatenus ducere. 



RECENSIO. 

Si cui minus videatur verisimile, ejusdem argumenti ad eundem secundas esse 
missas literas, nulla priorum mentione facta; sciat eodem tempore regnasse quo- 
que in Lagenia Murchardum, a quo Dermitius ille qui Anglos ad debellandam 
Hiberniam primus solicitavit, et reliquorum Mac-Murrochorum faniiliadescendit, 

a expetitis, vel, expect at is. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 525 

mortuus est anno salutis 1120. ad quem in Britannico chronico annotat Cara- 
docus Lhancarvanensis, " decessisse Murcartum dignissimum et maximum to- 
rtus Hiberniae principum." Et ex Leghlinensibus annalibus Thadseus Doulingus, 
" Murchardus serenissimus Lageniae in Hibernia princeps, fidus amicis, terribilis 
inimicis, alienia liberalis, a subditis propter ejus bene meritam pietatem et justi- 
tiam prae caeteris amandus, obiit et apud Femes sepelitur." Ad hunc quoque 
spectat ilia Giraldi, in itinerario Cambria; libro secundo, capite primo, narratio. 
" Gulielmus, Gulielmi regis bastardi Alius et Normannorum in Anglia rex se- 
cundus, qui Rufus est agnominatus, Cambriam suo in tempore animose pene- 
trans et circundans, cum a rupibus Hiberniam forte prospiceret, dixisse memora- 
tur : Ad terram istam expugnandam ex navibus regni mei hue convocans pontem 
adlmc faciam. Quo verbo ad Murchardum Lageniae tunc principem in Hiber- 
niam forte translato, cum aliquandiu propensius inde cogitasset, fertur respon- 
disse : Nunquid tantce comminationis verbo rex Me, si Deus placuerit, adjecit ? 
Audito vero quod nullam prorsus Dei mentionem in hoc suo rex sermone fecisset, 
tanquam prognostico gaudens certissimo : Quoniam, inquit, homo iste de hamana 
tantum covfidit potcntia, non divina ; ejus advent um non formido." Hanc vero 
epistolam inter reliquas Anselmi lib. 3. epist. 147. Johannes Picardus edidit et 
annotationes adjecit. 



VOL, IV. M,M 



526 VETERUM EriSTOLARUM 



EPISTOLA XXXVII. 



MURCHARDACHI HIBERNI^ REGIS, AD ANSELMUM CANTUA- 
RIENSEM ARCHIEPISCOPUM. 



Murchardachus rex Hiberniae, Anselmo Anglorum archipraesuli salutem et fidele 

servitium. 



Quam magnas vobis grates, Domine, referre debeo ; 
quod, sicut mihi relatum est, memoriam mei peccatoris in 
continuis vestris peragis orationibus : sed et genero meo 
Ernulfo auxilio et intevventione (quantum fuei*at dignitati 
vestrae fas) succurristi. Scias tu quoquc, me vobis in his 
quas mandaveris famulaturum. Vale. 



RECENSIO. 



Ernulfus, quem generum saum hie appellat Murchardachus, est Arnulphus 
de Monte Gomerico, primus Penbrochiae expugnator, et regionis illius (quae Dy- 
veta et occidentalis Wallia appellatur) dominus, filius Rogeri de Monte Gome- 
rico primi Salopiae et Arundeliae comitis. De eo Giraldus Cambrensis, in Itine- 
rarii Cambriae lib. 1. cap. 12. " Primus Penbrochiae castrum Arnulphus de 
Montgomery sub Anglorum rege Henrico primo, ex virgis et cespite tenui, satis 
exile construxit. Quod postmodum in Angliam revertens viro probo prudenti- 
que Giraldo de Windesora constabulario suo primipiloque cum paucis custodien- 
dum exposuit :" illi nimirum Giraldo, a quo Kildariae et Desmoniae comites, aliae- 
que in Hibernia Giraldinorum familiae, genus repetunt suum. Arnulphus postea 
simul cum fratre Roberto de Belesmo comite Salopiensi ab Henrico I. deficiens, 
ut auxiliaribus contra regem suum copiis magis firmaretur, in Hiberniam trajecit, 
et Murcharti sive Murchardachi regis filiam uxorem duxit : quemadmodurn in 
anni 1 101. et 1102. historia confirmat Caradocus Lhancarvanensis. Conjura- 
tionis vero exitiun Guilielmus Malmesburiensis libro 5. de regibus ita explicat; 



IIIBERNICARUM SYLLOGE. 527 

"Robertus cum fratribus, Ernulpho (qui paternum cognomen sortitus fuerat) et 
Rogerio Pictavensi (quod ex ea regione uxorem acceperat sic dicto) Angliam pev- 
petuo abjuravit : sed vigorem sacramenti temperavit adjectio ; nisi regi placito 
quandoque satisfecisset obsequio." Quae historia ad hujus necessaria est 
intellectum epistolii, quod ex MS. epistolarum Anselmi volumine descripsi- 
mus. 



M m2 



528 



VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XXXVIII. 



ANSELMI CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPI, AD MALCHUM 
WATER FORDIENSEM EPISCOPUM. 



Ansclmus archiepiscopus Cantuariae, amico et coepiscopo Malcho Waterfordensi 

salutem et benedictionem. 



Audivi, quod dominus Samuel episcopus Dubliniensis 
monachos Ecclesiae Dublinae, aut nulla aut parva occa- 
sione, ejicit; nee pro ulla satisfactione vult recipere: et 
quod, contra consuetudinem, crucem facit gestari ante se 
in itinere; et quod res Ecclesiae illius ab archiepiscopo 
Lanfranco datas velut proprias distribuit. De his omni- 
bus illi nostras mitto literas : et populo ejusdem civitatis 
mando, ut praedictarum rerum distributionem prohibeat. 
Et quoniam non invenio per quern literas nostras illi 
aptius mittam : precor fraternitatem vestram, quatenus eas 
illi per praesentiam vestram exhibeatis ; ut eum charitative 
viva voce, ut monitioni nostrae quam illi scribimus assen- 
sum praebeat, rogando et consulendo moneatis. Valete. 



RECENSIO. 

Ex eodem MS. in quo circiter nonaginta AnseLmi adhuc ineditse continebantur 
epistola?. De Malchi ad Waterfordiensem episcopatum electione XXXIV (supra 
pag. 518.) agebat epistola. Neque Waterfordiae solum sed etiam vicinaeLismoriae 
erat ille episcopus. Unde senior Lesmorensis (ea senioris notione, quam ad 
XXXIII. epistolas liriypa(pi)v aperuimus) in vita discipuli ejus Malachias a Ber- 
nardo appellatur : ubi etiam de Malacho hsec, inter alia complura, memorantur : 

3 A. C. 1110. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 529 

" Hie erat senex plenus dierum et virtutum : et sapientia Dei erat in illo. Na- 
tione quidem Hibemus, sed in Anglia conversatus fuerat in habitu et proposito 
monachali in Vintoniensi monasterio : de quo assumptus est in episcopum in 
Lesmor civitate Mumoniffi, et ipsa nobiliore inter cseteras vegni illius. Ibi tanta 
ei desuper collata est gratia, ut non modo vita et doctrina, sed et signis cla- 
reret." 



530 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XXXIX. 



EJUSDEM AD SAMUELEM DUBLINIENSEM EPISCOPUM, 



Anselmus archiepiscopus Cantuariae, venerabili fratri Samueli Dublinae civitatb 

episeopo salutem. 

Audivi, quod libros et vestimenta et alia ornamenta 
Ecclesiae, quae dominus Lanfrancus archiepiscopus dedit 
avunculo tuo domino Donato episeopo ad opus Ecclesiae, 
cui tua fraternitas praesidet, tupro voluntate tuaexponis,et 
ea extraneis das. Quod si verum est, miror cur ita facias : 
cum ipsa ornamenta non ei sed Ecclesiae data sint ; 
sicut fratres Cantuariensis ecclesiae filii attestantur ; 
unde moneo, et monens rogo te ; quatenus si aliquid de 
praedictis rebus extra Ecclesiam datum est, celeriter illud 
restitui facias. Item audivi, quod monachos, qui in ipsa 
ecclesia ad serviendum congregati erant, expellas et dis- 
pergas ; nee redire volentes ullatenus recipere velis. Quod 
si ita est, non te decet : officii siquidem tui scitur esse, 
magis dispersa congregare, quam congregata dispergere. 
Quapropter mando tibi, ut si aliqui abjecti sunt, et redire 
volunt, seseque in Dei servitio sub obedientia custodire ; 
eos suscipias, et saluti eorum per paternum affectum stu- 
diose intendas : nisi (quod absit) hujusmodi causa in illis 
obsistat, quae hoc fieri omnino prohibeat. Praeterea au- 
divi, quia facis portari crucem ante te in via. Quod si 
verum est ; mando tibi ne amplius hoc facias : quia non 
pertinet nisi ad archiepiscopum a Romano pontifice pallio 
confirmatum ; neque decet te, ut ulla praesumptione inso- 
litae rei te notabilem etreprehensibilemhominibus ostendas. 
Yale. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 53 I 



RECENSIO, 

Cum aliis Anselmi, lib. 3. epist. 72. Johannes Picardus divulgavit, ct notas ad- 
junxit : in quibus tamen illud pronuntiatum necessario est castigandum, " Hi- 
bernise episcopos ab archiepiscopo Eboracensi, duobusque episcopis quos debet 
Cantuariensis archiepiscopus mittere, esse inaugurandos." quae hallucinatio non 
aliunde quam ex crasso illo ejusdem in notis ad 149. epistolam processit errore ; 
insularum Orcadum nomine Hiberniam et Scotiam contineri. De Donato, cujus 
hie mentio, Samuelis avunculo et in Dubliniensi episcopatu proximo antecessore, 
ad epistolam 33. dictum est aliquid. Consecrationis ejus memoria in Cantuari- 
ensibus annalibusita est consignata. Lanfrancus, ordinationis suae " sextodecimo 
anno, sacravit Donatum monachum suum Cantuariae ad regimen Dublinias, pe- 
tenterege, clero et populo Hiberniae ; quibus etiam literas exhortatorias misit." 
Et in Dubliniensibus : "Anno Domini MLXXXV. Lanfrancus archiepiscopus 
Cantuariensis ad regimen Dublinensis Ecclesiae sacravit Donatum monasterii sui 
monachum, in sede metropoli Cantuarioe ; petentibus atque eligentibus eum Ter- 
dilvaco Hiberniae rege, et episcopis Hiberniae regionis, atque clero et populo prae- 
fatae civitatis." Quo vel sequente anno ipsum Terdilvacum regem moituum 
esse, in Buellianis annalibus legimus : in quibus Tairdelbach mac Taidg mac 
Briain nominatur. Donato vero anno MLXXXXV vita functo successor datus 
est Samuel : de quo iEdmerus, in novellae historiae secundo libro. " Venit ad 
Anselmum quidam monachus Ccenobii sancti Albani, natione Hibernensis, no- 
mine Samuel. Hie defuncto bonae memoriae Donato Dublinse civitatis episcopo, 
a rege Hiberniae Muricrdach nomine, necnon a clero et populo in episcopatum 
ipsius civitatis electus est, atque ad Anselmum, juxta morem antiquum, sacrandus 
cum communi decreto directus. Quorum electioni et petitioni Anselmus an- 
nuens, hominem aliquandiu secum honorifice detentum, necnon qualiter in domo 
Dei conversari deberet diligenter instructum, sumpta ab eo de canonica subjec- 
tione sua ex antiquo more professione, promovit in episcopatus officium Winto- 
niae, octava die subsequentis Paschae, ministrantibus sibi in hoc officio quatuor 
episcopis suffraganeis suis. Qui novus pontifex tanti Patris benedictione, ac 
literarum praefato regi, clero quoque ac plebi Hiberniae, pro testimonio suae con- 
secrationis scriptarum astipulatione roboratus, in patriam suam cum gaudio rc- 
vertitur, atque in sedem cum honore pro usu suscipitur terras ." Habetur hie, 
pag. 564. turn Dmiati turn Samuelis professio : verum Lanfranci et Anselmi cum 
eis missa? literee intericrunt. 



532 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XL. 



DUBLINIENSIUM, AD RADULPHUM CANTUARIENSEM 
ARCHIEPISCOPUM. 

Domino reverentissimo ac religiosissimo, Radulpho archiepiscopo Cantuariae, omr- 
nes Burgenses Dublinae civitatis, cunctusque clerieorum conventus, aeternaro 
optant salutem. 

Cum te, sancte pater, pro merito summas pietatis plu- 
rimi venerentur ; et omnibus fidelibus, causa magnae fldei 
et sanae doctrinas, honorabilis atque amabilis existas : con- 
gruum esse judicamus, ut Gregorium nostrum electum, 
Dei gratia, ad vos mittamus. Antecessorum enim ves- 
trorum magisterio semper nostros libenter subdimus, a quo 
recordamur nostros accepisse dignitatem ecclesiasticam, 
Sciatis vos revera, quod episcopi Hiberniaa maximum 
zelum erga nos habent, et maxime ille episcopus qui habi- 
tat Ardimachae ; quia nos nolumus obedire eorum ordi- 
nationi, sed semper sub vestro dominio esse volumus. 
Idcirco vestra suffragia suppliees petimus, quatenus Gre- 
gorium ad sacrum ordinem episcopatus promoveatis ; si 
amplius illam parochiam, quam multo tempore vobis ser- 
vavimus, retinere volueritis. Vale, 

RECENSIO. 



De Gregorii ordinatione ita scripsit, qui turn vixit, Wigomiensis monachus, 
Florentii continuator. " Anno MCXXI. clericus quidam natione Hibernensis no- 
mine Gregorius, a rege Hiberniae, cleroet populo, in episcopatum Dublinae civi- 
lalis electus, Angliam venit antiquo pro more ordinandus ab archiepiscopo 

a A. C. 1122. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 533 

Cantuariensi, Anglorum primate. Quern, ex praecepto ejusdein archipraesulis, 
Rogerus Saresberiae episcopus apud castellum suum quod vocatur Divisio VIII. 
Calend. Octobris, Sabbato, ad diaconatns et ad presbyteratus promovit gradum. 
Ordinatus est autem episcopus VI. Nonas Octobris, Dominica, apud Lambhitham 
a Radulpho Cantuariorum pontifice. Ej usque consecrationi interfuere episcopi, 
Richardus Lundoniae, Rogerus Saresberiae, Robertus Lincolnia?, Everardus Nor- 
wicensis, et David Bangornensis." Dubliniensium episcoporum postremus hie 
fuit, et archiepiscoporum primus: vitaeque supremum egit diem, VIII. Id. 
Octobr. (ut habetur in Necrologio Ecclesiae S. Trinitatis Dublin.) anno MCLXI. 
Hanc vero Dubliniensium epistolam, ad calcem collectionis Decretalium Isidori 
Mercatoris, in Cottoniana bibliotheca invenimus. 



534 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XL1. 



HENRICI a I. ANGLORUM REGIS, AD EUNDEM RADULPHUM. 

Henricus rex Angliee, Radulpho Cantuariensi archiepiscopo, salutem. 

Mandavit mihi rex Hiberniae per breve suum, et bur- 
genses Dublinae, quod elegerunt bunc Gregorium in epis- 
copum, et eum tibi mittunt consecrandum. Unde tibi 
mando, ut petitioni eorum satisfaciens, ejus consecrati- 
onem sine dilatione expleas. Teste Ilanulpho cancellario 
apud Windelsqr. 

RECENSIO. 



Superiori epistolae ineadem collectione subjunctum erathoc breve regis Hen- 
rici I. Nam ut Latini brevia, sic etiam eorum exemplo recentiores Grseci Bptfiia, 
brevia hujusmodi regum scripta appellant : et ut apud Grseeos (quemadmodum 
alibi a nobis ad hoc ipsum rescriptum ex Eustathio est observatum) kiXivm non 
est semper St<nroriKi) Xe£i£, sed aliquando respondet rtfi a£iovv tcai r<£ atfftai- 
vuv, ita et mandandi vocem eodem sensu usurpant aliquando Latini ; quemad- 
modum turn paulo ante in 38, et 39. epistola, turn manifestissime in hac prsesente 
licebit animadvertere. Nam, ut in libro quinto degestis regum Anglorum Guili- 
elmus Malmesburiensis retulit, " Hiberniensium regem Murcardum et successo- 
rs ejus, quorum nomina fama non extulit, ita devotos habuit Henricus I. ut 
nihil, nisi quod eum palparet, scriberent ; nihil, nisi quod juberet, agerent ;" et 
tamen scribit hie ille, " sibi mandavisse regem Hiberniae per breve suum ;" hoc 
est, significavisse. Ita Bonifacius II. sub finem epistolae ad Caesarium : " Epis- 
tola quam a quodam tibi mandasti sacerdote transmissam." et paulo post . " Om- 
nium i|iios dissentire mandasti," i. e. significasti. Tom. I. Concil. Gallic, pag, 
224. Et Beda libro primo historise. cap. 25. dc Augustino ; " Mittens ad jEdil- 
bertum mandavit se venisse de Roma. 

3 A. C. 1122. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 535 



EPISTOLA XLII. 



BERNARD1 3 CLAR^VALLENSIS ABBATIS, AD MALACIIIAM 
HIBERNLE EPISCOPUM. 



Venerabili Domino et beatissimo patri Malachiae, Dei gratia Hiberniensium ar- 
chiepiscopo, apostolicae sedis legato ; frater Bernardus Claraevallis vocatus 
abbas, invenire gratiam apud Dominion. 

Inter multiplices aestus et curas pectoris mei (prae 
multitudine quarum, anima mea turbata est valde) fratres 
de terra longinqua venientes ut serviant Domino, epistola 
tua, " et b baculus tuus ipsa me consolata sunt." Epistola 
in ostensione borne voluntatis, baculus ad sustentandum 
corpus infirmitatis, fratres qui Deo serviunt in spiritu 
humilitatis. Omnia suscepimus, omnia placent, omnia 
pariter " cooperantur in bonum." Quod autem voluistis 
duos de fratribus mitti vobis ad pramdendum locum: com- 
municato cum fratribus consilio, dignum duximus non cos 
separandos ab invicem, donee plenus " in d eis forme tur 
Christus," donee ad integrum doceantur " praeliati* praelia 
Domini." Cum igitur fuerint in schola sancti Spiritus 
eruditi, cum " induti f virtute ex alto ;" tunc demum ad 
patrem filii revertentur; ut " cantent" canticum Domini 
non jam in terra aliena," sed in sua. Vos autem interim 
" juxta''sapientiam vobis datam a Domino," secundum habi- 
tudinem locorum quae vidistis apud nos, praevidetc et prae- 
parate eis locum a tumultibus seculi separatum. Tempus 

a A. C. 1140. '' Psalm. 23. ver. 1. 

c Rom. cap. 8. ver. 28. (1 Gal. cap. 4. ver. 19. 

e 1 Sam. cap. 25. ver. 28. ' Luc. cap. 24. ver. 49, 

t Psalm. 137. ver. 4. h 2 Tet. cap. 3. ver. 15. 



o'S6 VETERUM EP1STOLARUM 

enim prope est, in quo vobis, operante Dei gratia, novos 
de veteribus homines producemus. Sit nomen Domini 
benedictum in secula, de cujus munere venit ut communes 
habeam filios vobiscum ; quos vestra praedicatio plantavit', 
nostra exhortatio rigavit, Deus autem incrementum dedit. 
Sanctitatem vestram rogamus, ut verbum Domini prae- 
dicetis " ad k dandam scientiam salutis plebi ejus." Du- 
plex enim vobis incumbit necessitas, et ex officio legati- 
ons, et episcopali negotio. De caetero, quoniam in 1 " multis 
ofFendimus omnes," et inter homines seculi frequenter positi 
multum de pulvere mundi contrahimus : vestris et vestro- 
rum orationibus me commendo, ut in fonte misericordise 
suae nos lavare et emaculare dignetur ipse fons pietatis 
Jesus Christus, qui dixit Petro; " Nisi m lavero te, non 
habebis partem mccum." Sed et hoc ipsum non solum 
precibus, verum etiam quasi ex debito requiro : cum ego 
claniem ad Dominum pro vobis, si quid possit peccatoris 
oratio. In Domino valete. 



RECENSIO. 



Haec, et duae seqticntes ad Malachiam niissse, inter editas Bernardi epistolas ha- 
bentur, numero 315, 31 C, et 317. Frustra vero a Johanne Picardo (innotisad An- 
selmi lib. 3. epist. 72.) injectus est scrupulus : quomodo Bernardus Malachiam 
in ejus vita nominet archiepiscopum ; quum fato functus fuerit anno 1 148. bien- 
nio scilicet ante pallia in Hiberniam per Johannem Paparonem Romanae sedis 
legatum delata. " ni forsan" inquit " dicas, quod Balaeum de Malachia loquen- 
tem scripsisse recolo, nempe quod obtinendi pallii gratia Romam accessisset. 
Verum penes auctorem sua fides esto." Atqui minime erat opus Balaeum hie 
testem advocare : hujus rei fides penes ipsum Bernardum est, qui Romae pal- 
lium ab eo petitum, nee tamen impetratum fuisse narrat. " MetropoliticaE enim 
sedi (ait ille) deerat adhuc et defuerat ab initio pallii usus ; quod est plenitude 
honoris.'' Sed ante accepta pallia, Armachanos antistites jam inde ab initio ar- 
chiepiscopos extitisse et metropolitanos totius Hiberniae, atque adeo novas sua 
authoritate metropoles instituisse, ex eadem Malachiae vita a Bernardo descripta 
manifestius est, quam ut in quaestionem vocari debeat. Celsus enim Armacha- 
nus non modo archiepiscopus ibi appellatur atque metropolitanus : sed et insu- 
per additur : " Erat et altera sedes metropolitica, quam de novo constituerat 
Celsus ; primae tamen sedi et illius archiepiscopo subdita, tanquam primati." 



1 1 Cor. cap. 3. ver. 6. k Luc. cap. 1. ver. 77. 

1 Jacob, cap. 3. ver. 2. "' Johan. cap. 13. ver. 



S. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 537 

De eodem quoque Celso ibidem legitur. " Cognoscitis quia moreretur, fecit quasi 
testamentum, quatenus Malachias deberet succedere sibi ; quod nullus videretiu 
dignior qui episcoparetur in sede prima." Et post. " Anno setatis suse tricesimo 
octavo pauper Malachias, pulso incubatore, intravit Ardmacham pontifex et me- 
tropolitanus totius Hiberniae." Illud potius dubitationem hie movere posset : 
quod quum tertio post anno Malachias relicto archiepiscopatu, Dunensis epis- 
copatus administrationem susceperit, ac deinde anno MCXXXVII a Romam ad 
Innocentium II. profectus, pontificis in Hibernia legatus primum constitutus fu- 
erit ; in hujus tamen epistolae inscriptione simul Hiberniensium archiepiscopus 
et apostolicse sedis legatus salutetur, nisi forte archiepiscopi nomen, pro episcopi, 
in editos codices irrepsisse putandum sit: vel archiepiscopi delatum fuisse illi 
titulum, quod nuper eo honore fuisset functus, et jam legatus factus parem aut 
etiam majorem dignitatem adhuc obtinere existimaretur. " Romam," inquit 
scriptor visionis Tungati Hiberni, " tempore Innocentii papoe veniens, ab ipso 
archiepiscopus et legatus constitutus est ; qui omnia qusecunque habere pote- 
rat Sanctis ccenobiis et pauperibus dividebat. Hie constructor extitit quinqua- 
ginta quatuor congregationum monachorum, canonicorum, sanctimonialium : 
quibus omnia necessaria providebat et nihil sibi omnino retinebat." 

a Ita quidem Baronius, sine auctore. Sed 1 140. fuisse Bernardus in vita illius 
indicat, quum nonum ante mortem ipsius Malachiae fuisse significat. pag. 363. 
Jin. penul. edit. Messinghami. 



538 VETERUM EPTSTOLARUM 



EPISTOLA XLIII. 



EJUSDEM, AD EUNDEM. 



Malaehiae Dei gratia episcopo, sedis apostolicae legato, {rater Bernardus Clars- 
vallis vocatiu abbas, si quid potest peccatoris oratio, et si quid pauperis de - 
votio prodest. 

Fecimus quod praecepit sanctitas vestra, etsi non ut 
dignum, profecto ut possibile pro tempore fuit. Tanta 
apud nos ubique malitia grassatur ; ut vix id tantillum 
quod factum est, fieri licuerit. Misimus tarn exiguum 
seminis quod videtis, ad seminandum vel modicam partem 
agri illius, in quern verus Isaac quondam exierat ad medi- 
tandum ; cum a primum adducta est ei Rebecca per puerum 
Abraham perenni conjugio feliciter copulanda. Nee con- 
temnendum semen, de quo illud in patribus vestris expe- 
rimur impletum hoc tempore : " Nisi 1 ' Dominus Sabaoth 
reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et sicut 
Gomorrha similes essemus." Itaque ego c seminavi, rigate 
vos, et Deus incrementum dabit. Sanctos omnes qui 
apud vos sunt, per vos salutamus : humiliter ipsorum nos 
et Sanctis vestris orationibus.commendantes. Valete. 



RECENSIO. 

De prima Cisterciensium monachorum ex Claraevallensi coenobio in Hiber- 
niam missione agit haec epistola ; cujus historiam ipse Bernardus sic enarrat, de 
reditu Malachioe ab itinere Romano sub Innocentio II. verba faciens. " Re- 
vertens per Claramvallem, suam secundam nobis largitus est benedictionem 

a Genes, cap. 24. ver. G3. b Rom. cap. 9. ver. 29. 

c 1 Cor. cap. 3. ver. 6. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 539 

Et alta suspiria trahens, quod non liceret sibi pro suo desiderio remanere ; Hos, 
inquit, interim pro me oro ut retineatis, qui a vobis discant quod nos postmodum 
doceant. Et infert. Erunt nobis in semen, et in semine isto benedicentur gen- 
tes : et illae gentes quae a diebus antiquis monachi quidem nomen audierunt, 
monachum non viderunt. Et dimissis quatuor a latere suo, abiit. Qui probati 
et digni inventi, monachi facti sunt. Post aliquod tempus cum jam sanctus 
esset in terra sua, misit alios : et factum est de illis similiter. Quibus per ali- 
quantum tempus instructis et eruditis corde in sapientia, dato eis in patrem 
sancto fratre Christiano, qui erat unus ex ipsis, emisimus eos ; adjungentes de 
nostris, quanti sufficerent ad numerum abbatiae. Qua; concepit et peperit filios 
quinque : et sic multiplicato semine, augescit indies numerus monachorum, 
juxta desiderium et vaticinium Malachise." Ilia reliquarum mater abbatia Mel- 
lifontis fuit in Armachana dicecesi posita : de cujus extructione (biennio post 
Hibernienses monachos in Clara-valle relictos facta) in annalibus a Thoma 
Casseo editis ita legimus. " Anno MCXLII. fundatur abbatia Mellifontis, Donato 
rege Urgalliae 3 terras et possessiones donante, Malachia episcopo procurante ; ad 
quam regendam Bernardus abbas Clarsevallensis misit conventum de illis quos 
Malachias in Clarevalle b ad addiscendum ordinem reliquerat, et postea miserat : 
dato eis in patrem fratre Christiano." Hinc, circa annum MCXLIV. propagatum 
est ccenobium Nevoracense c , diplomate quod a Mauricio Maglachain rege totius 
Hiberniae illi postea est concessum, Nyvor et Ybar Cyntracta, ab aliis vero de 
Viridi ligno appeliatum, et ab ipso Malachia episcopo fundatum. Deinde anno 
MCXLVI. XIV. Januar. apud Midenses, Lieltrede, Latinis de beatitudine, 
vulgo Bective dictum, ac demum anno MCXLVIII. XVI. Augusti, Buellium 
in Tuamensi dicecesi, Boyle hodie vocitatum. Atque has tres filias, vivente 
Malachia, enixa est Mellifontis abbatia : quibus, Bernardo adhuc superstite, 
circa annum MCLI. Magio sive Nenay in agro Limiricensi accessit : indeque 
prognatum Sunense mouasterium, ad Sunii fluminis ripam positum, cujus in vita 
Malachise Bernardus ipse meminit. Nam Rupensem prope Cassiliam, licet Mel- 
lifontis filia et ipsa fuerit, posteriorum tamen fuisse temporum, in fine notitiae 
coenobiorum Cisterr iensium Hibernioe et Cassiliensium archiepiscoporum catalogo 
ostendit D. Jacobus Waraeus eques auratus ; in hoc studiorum genere versatissi- 
mus. 

» Uriell. b Clair-vaux. c Newry. 



540 VETERUM EPISTOLARUM 



EPISTOLA XLIV. 



EJUSDEM, AD EUNDEM. 



Amantissimo patri et domino reverentissimo Malachiae Dei gratia episcopo, 
sanctse et apostolicae sedis legato, suus sanctitatis frater Bernardus Claroevallis 
vocatus abbas, salutem, et qualescunque nostras orationes. 

Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, domine pater, 
quam jucunda tuae memoriae sanctitatis ! Si quid affecti- 
onis, si quid devotionis, si quid animi in nobis est : totum 
sine dubio sibi vendicat tuae dilectionis charitas. Nee 
opus est verborum multitudine, ubi multum viget afFectus. 
ConCdo enim quod testimonium perhibeat spivitui tuo 
spiritus quern babes a Deo, tuum esse modicum id quod 
sumus. Tu quoque, pater amantissime et desiderantis- 
sime, ne tradas oblivioni animam pauperis, chariiatis nexi- 
bus adhaerentem tibi ; et animam pauperis tui ne oblivis- 
caris in finem. Neque enim quasi de novo commendamus 
nos tibi ; cum in multa jam tempore gloriemur in Domino, 
quod invenire meruit parvitas nostra gratiam in oculis 
sanctitatis tuae : sed oramus ut dilectio, jam non nova, 
novis quotidie proficiat incrementis. 

Filios nostros, imo et vestros, tanto obnixius commen- 
damus vobis, quanto amplius remoti sunt a nobis. Vos 
scitis, quoniam tota post Deum fiducia nostra fuit, ut mit- 
teremus eos: quoniam sanctitatis vestras precibus non 
acquiescere illicitum videbatur. Facite quod vos decet; 
ut totis visceribus cbaritatis amplectamini eos et foveatis. 
Nequaquam occasione aliqua circa eos sollicitudo et dili- 
gentia tepescat ; et pereat quod plantavit dextera tua. 



HlBERNICARUM SYLLOOE. 541 

Jam quidem quia bene proficit domus, et ex vestris Uteris, 
et ex fratrum nostrorum relatione didicimus ; multiplicata 
tarn in temporalibus, quam in spiritualibus. Unde et con- 
gratulamur plurimum, et toto animo gratias agimus Deo 
et patemas sollicitudini vestrae. Et quoniam multa adhuc 
opus est vigilantia, tanquam in loco novo, et in terra jam 
insueta, immo et inexperta monastics religionis : obse- 
cramus in Domino ne retrahatis manum vestram, sed quod 
bene incepistis, optime perficiatis. De fratribus nostris 
qui redierunt a loco illo, nobis bene placuisset si reman- 
sissent. Et fortasse nonnullam occasionem praebuerunt 
eis, fratrum qui de terra sunt minus disciplinati mores ; 
in eo maxime, quod minus facile eorum consiliis acqui- 
escere videntur in his rebus, quarum prius fuerant inex- 
perti. 

Charissimum filium nostrum Christianum et vestrum re- 
misimus ad vos, quantum potuimus instructum plenius in 
his quae ad ordinem pertinent, et de caetero circa obser- 
vantias ejus sollicitiorem futurum, ut speramus. Nee mi- 
remini, quod non plures cum eo niisimus fratres : quoniam 
nee idoneos invenimus fratres qui facile acquiescerent, 
nee invitos cogere consilium fuit. Dilectissimus frater 
noster Robertus precibus nostris acquievit etiam hac vice, 
tanquam filius obediential. Vestrum erit juvare eum; ut 
possit jam et in aedificiis et in caeteris necessariis promoveri 
domus vestra. Illud quoque paternitati vestrse suggeri- 
mus ; ut viris religiosis, et quos speratis utiles fore monas- 
tei'io, persuadeatis quatenus ad eorum ordinem veniant : 
quoniam haec erit summa utilitas domus, et vobis facilius 
acquiescent. Valeat sanctitas vestra, nostri semper me- 
mor in Christo. 



RECENSIO. 

De Claraevallensibus monadus in Hiberniam missis, etiam in hac epistola agit 
Beinardus : utetin205. ad Roffensem episcopum. " Retribnat vobis Dominu-, 
in vitam aeternam, quod viscera nostra refovistis ; filios nostros loquor, quos nii- 
simus in Hiberniam;" ad cujus loci illustrationem, a Johanne Picardo in notis 
duo producuntur testimonia : ex Godefiido uiumi, in vitae Bernardi libvo 3. 

VOL. IV. N N 



542 VE3MERUM EPISTOLARUM 

(al. 1.) cap. 6. scribente, superesse ejus monumenta etiam "apud soles occiduos 
Hibernorum ;" ex quinta distinct, cap. 2. veterum rituum a Cistereiensibus serva- 
torum, hoc alterum. " Abbates de Hibernia tribus annis remaneant, et quarto 
anno veniant ad capitulum : et abbas Mellit'ontis ita ordinet, ut aliqui eorum sin- 
gulis annis veniant ad capitulum." Primus autem Mellifontis abbas fuit Chris- 
tianus Conarchius, cujus in hac epistola 44. fit mentio : frater Malchi, non Water- 
fordiensis illius et Lismorensis episcopi, ad quem 34. et 35. spectavit epistola; 
sed alterius, cujus in vita Malachise ita meminit Bernardus : " Frater est iste se- 
cundum carnem Christiani nostri Mellifontis abbatis : ambo enim superstites 
adhuc sunt, sibi in spiritu modo germaniores." Priori vero Malcho in Lismo- 
rensi episcopatu, utet Malachise in pontificia legatione a , successit ipse Christianus : 
quem duabus generalibus Hiberniae synodis praesedisse legimus ; Mellensi anno 
MCLII. et Cassiliensi anno MCLXXII. celebratae. Cui et tertius ille conventus 
addi poterit, de quo in annalibus Casaeus. " Anno MCLVII. ecclesia Mell de- 
dicatur : in cujus dedicatione fuerunt isti venerabiles patres, Christianus episco- 
pus Lismorensis, totius Hiberniae legatus, qui fuit primus abbas ejusdem ecclesise ; 
Gelasius Armachanus, Gregorius Dublinensis, Edanus Tuamensis, archiepiscopi, 
cum suis suffraganeis, XVIII. abbatibus, et prselatis fere totius Hiberniae ; nee non 
et Mauricius rex Hiberniae, cum populi sui nobilioribus." Unde etiam liquet, Mel- 
lis et Mellifontis eandem fuisse ecclesiam : licet is locus qui Mellis nomen hodie 
retinet, tubus passuum millibus a Mellifonte sit remotus : nomine, ut videtur, uti- 
que dato a sancto Mel primo episcopo Ardachadensium, B. Patricii discipulo, 
et sororis ipsius Darerchae filio, quem anno 483. quievisse Ultonienses annales 
indicant. De quo videndus in Patricii vita Jocelinus, cap. 50. 102, et 186. 

a Neutiquam vero in archiepiscopatu, ut a Baronio est traditum ad annum 
1148. sect. 37. ex chronico Roberti nescio cujus. vid. Robert. Altissiodorens. et 
Rob. de Monte et Sigebeit. Mirsei. 



HIBERNICARUM SYLLOGE. 543 



EPISTOLA XLV. 



EJUSDEM a , AD IIIBERNIENSES FRATRES. 



Religiosis fratribus qui in Hibernia sunt, et his maxim