(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Marci Tullii Ciceronis Opera quae supersunt, omnia"

Google 



This is a digital copy of a book that was preserved for generations on Hbrary shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 

to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we liave taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at |http : //books . google . com/| 



i 



1^ ^ -Z-l. 13 3 Cll 




HARVARD 
COLLEGE 
LIBRARY 



L 



MARCI TULLII 



CICERONIS 

OPERUM 



¥ A R S NONA. 



> 



^ 






MARCI TULLII, 

CICERONIS 

OPERA 

SiyuiE SVfERSVNT^ QMNIAj 

CUM ASCONIO & SCHOLIAST E VETERI; 

Ae Notts Integrli 

P. VIGTORII, J. CAMERARII, F. URSINI, 

e5f Scuais 

P, MANUTII, D. LAMBINI, J. GULIELMII, 

J. GRUTERI, J. F. & J. GRONOVIORUM, 

J. G. GRAEVII, 8c ALIORUM 

QUAMPLURIMOrUM, 

Qui Aliquam Ciceronis Opeiiim Partem 
Animadverfionibus* illultravcrunr, 

ISAACUS VERBURGIUS 

COLLEGIT, DlSPOSUlTi RECENSUIT, 

Variantes Liediones ubique appofuit , 

V^gtnas Aldinae EStionis , quas Nizolsus ^ aUi futtl 

fecutif una cum AUxundri Scot SeBionibus , jippara$tu 

f^thtae Locuiionis tffpmdentibus ^ adutentts 

(ommodum ubiqtde diligenter n9t4vif^ 

Volumen Konum. 




A MSt EL A ED A MI, 
lOP, & GERH. WETSTENIOS. 

MDCCXXIY* 



/^ 






\ '^,^-».-p 



hzjT'zr^ Cone:;} L or^..^ 

t€\Vi3 vOiiuCitw;!] 

I Gift of 

■ fff,.^ rr f^ n ^... ». .... -. 

{lit Jl «-• ».- » . : : - ^ vJ 



5' - •. ' 

* - 



\ 



SfiRIES OPERUM 

PARTIS NON'iE. 

Philofbphicorum Tomus II. 

I 

i JJE Natura 'Deorum Lihri III. 1879 

i ^e ^ivinatione Libri IL 3108 

©tf Fato Liber fingular is. 3 » f 8 

Tie Legibus Libri III. 3a8p 




M. TULLII CICERONIS »■«■ 



D E 

NATURA DEORUM 

A D 

M. B R U T U M 

LIBERPRIMUS. 
argumektUM. 

\\E J{ffiaiit4H, aii^ttt & ittiliuli ilSpmaUiui it Dili rtiU- 
*^ wimniiit, aa fhiUfifhlum irdBit ^tUnniaim, fiffitar. Vd- 
Um Euarmi.. ^nma dt Dili tfiitimi ncnfaum , iWwf'i , ^ 



^ ,yfi txifiitMt , t»jm diiin 




iU u miiltK res in {^ilofophia nequaqaam i 
fatis adhnc cipUcarae fiTit > turn perdif- 
ficiliSi Brute, (quod tu minimi igoo- 
ns) & perobfcura quxilio eft dc na- 
Ara deonitn : qtise & ■ ad agnitionem 
animipulcerrima eft, & ad moderan- 
(didonem neceilaiia. De qua tarn Tatiae funt 
doflif- 

Ad iiptiiinum tuiiml.} Its Pall. nam WouveiH iiM,tts»ititnim. 
i nuDos placet, quaiDTti exfiei ad oram Limbiaiins. viilc4iur 
ubu , qiu impugait t[iiMiua» Mutdi tib, iiT. cap. 14- 



-N 



2?So / De Natura Deorum 

do<5lifnmorum hominum tamque discrepantes fentenT 
tia& ) 2ut magQo argumento eife d^beat , caufam , 18 

CfuUr, xAi dgnithnem Animi pulcerrima tfi,} MSS. dup Wouvrcni 
habentcogmtionem^ quomodo repQneDdum cenfuit Lambjnusj ni- 
hil autem opus eft, cum bae voces padim inter fe confundantur. 
Hinc philofophia, aux eft vav Btiat iti^tifAM, agnitio rerttm diviHS" 
rum vocatui Maciobio in Somn. Scip. lib. i. cap. 8. Idem cap. p. 
Delphici vox hsc fertiii oracuJi , confulenti ad beaticatem quo iti- 
neie perveaiiet i ii te , inquic , agnovexis. Hotnini — uoa eft 
agnicK) fui. Vide & Servium ad Virgil. iEoeid. lib. viii. fs, i^s* 
£t Salvianura de Gub, Dei , cum alibi turn lib. v. cap. i. Senfus 
tamen paullo obfcurior videti polHt ; quaproptei eum paucis ex- 
plicabo. Cum mulci philofbphi mentem divinaih efte cenfuerint^, 
die Tullius, banc difpucacionem animo cognofcendo fore unlem> 
qu6d indagata Deorum namtl iimnl elucefceret mentis humaiise 
ratio. Vide Tufcul, libr^t cap. 26, zj, Davif, ^d agniu'onem 
4ii/m/.] 'Antequam legeram annotationes Davifii hoc loco, non 
dubttabam , quin voces iftx fignificarenc cognitionem auimi , &c 
ejus obfeivatio omnem porro mihi exemit fcrupuluro. Nullum 
exemplom eft , ubi ^gnitit capitur alio/enfu. Ceterum non exig ui 
momenti eft , feivate teftimonium hoc novi^ fententis CiceroAi» 
de natura animl. Locis iftis, qux protulit Davil]us,p6ftisaddcre 
i Somn. Scip. cap. viir. ubi e perlona Scipionis African! dicitur: 
Deum igitur fcito tt effe. Si (juidem Deus ejt^ tjui viget , ^ui fcntit ^ 
^uimeminity (fui providet , &c. 6c illud e ftagmento Timzi , ubi • 
cap. VIII. ita legituc. ^nimum igitur^ ^uMm ilte procreator mundi 
Deus tx fua mtntt & divinitatt genifijfet 9 &c. . & tertium illud h 
lib. I. de Divin £ap. 49. quod videtur ad illius explicationemeife 
fcriptum: %yi natura Deorum , mt'dolfijfimh fapientijjimistfue placuit^ 
haufios animos & tibatos habemm. & lib. V. Tufcul. cap. I}. HM" 
manus auiem animus deciptus ex ntntte dtviha % cum' ali4 riulh ntji 
cum ipfo De9 comparari ptteft, Arlftoteles ftnrea dixeta^ , teflbe 
9e!xto Empirico adv. Mathematicoi pag. jtz. To xse^'iAUTor «oi- 
xoc tn 'i'V^vi. Quod CO minus miium debet videri,quuni fecundum 
Virgiiium Georg. lib. iv^ 9^s. zzo. Fhilofophi dixenint ejfe apibut 
partem divina mentis, Bouhier. 

2. Vt mAgno argumento effe debeat , cauptm , id tfi pfincipt$tm j. pBi- 
lofophis ejfejcientiam.] Niii etitm fcientix nobis aiiior k naturaxffet 
infitus , non erac caufa , cur philofopiiaremuf. Scientiaoi autem 
phil9fophi« caufam & originem efTe inde cognolcitui, qdbd de 
natura deorum non modo varis fine doftimmdcum bomiixUiQ 
opiniones, verum etiam'dt(<:xepantes. Cujus rei caufa eft fcien- 
tix cupiditas. Cur aurem nonnulli hanc leftioncm adeo m 
probaverint , ut corruptum exemplar fequi malucrint , nOn * |- 
ligo, nifi ii ea, qux in fuo iibro manufcripto non videut !S 
ingenio 6c conje&ura eflTe omnia in animum induxerunt. P. A ft. 
Vt magna arguminto ejfe debeat , prudenter ^cademicos a rebus i tis 
aJSinftonem cohibuiffe,'] Ita legitur hic locus in mannfcxipto', trv in 
SiisQty Vp magno arguments ejfid«bea$, eaufam^ id *'^ — -— i)t» 



L. I B E R P It I M U S. iSSf 

eft principiam pbilofophiae , efle fcientiamt praden- 
terque Academicos i rebus incertis ajSenfionem cohi- 
baifle. 3qttid eft enim teroeritate fortius? aut quid tarn 
temerariam tamque indignum fapientis gravitate at- 
qne conftantia quim aut falfum fentire , aut , quod 
Boniatis explorate perceptum fit & cognitum » fine 
ulla dubitatione defendere? 

Velut in hac quasftione , plerique (quod maxim^ ve-i 
rifimik eft , 4dc qu6 omnes duce natura vehimur) 

deos 

pM/«/0f6i> , effe fcientiam'i frudmttr^ue ^cademic9S , 4rc» Urfinus. 
Vt tfMgrio srgmnintt tje 'debeaf , tdnfam , id efi primdpiwit fhU9f9* 
fbiii^egefcientigm,'] Vbcula ftf Don compaictin Palar. fecaod. aut 
cot. nasi piioras ab piincijpio mmilos eft us<)ue ad caput, it. opci. 
iQz alioquin notz , cui iccundas a|it Palatin. fecilnd. ten.' pro 
fiuntUnt exhibec fmta$tiam. Maoutius publfcavit , infciitaiam » 
coctia Tarnebom , qui toniulatuidifto capitc. Gruttr, Sedtetiioc 
Camarina eft. quam movet P. Petitus lib.i. Mifcellan. ObiexY. 
cap. I. loculn' maBCumceofensj atqiii ita yel fimiluei replenduin, 
ctuptm^ id €^ frincipiitm fhiUfafbi^s .4^ itmort mtidem fcientis effk 
dMSt$m, finem tamen non ejft fcientiam i idque ioeo , qui^ fcientui 
od^ueat dici caufa & pxtncipiam pliilofophise , quum fit exitns ac 
finis.- Veium hoc, ftdio^ vehementei fe fniftratur. Didteoim 
Cicexo oftenfuius impetTe£^s piofe^us ftadioium , ex hac una 
qdzfiiobe de nituia Debtum pateie , eos , qui veniilent jam ad 
icientiam » aut imaginabantut eo venifte , non eiTe peifei^os in 
philofophia » fed turn demum Vete indtaii ad pbilofophandum fie 
inquirendutn , etft veiitas manexet tcfta 0c inceita ob tantam va- 
netatem fententiaxttiD. Grmfv. 

). SiHid ifi enim temtritste twfim*] Vencti ftrtias , quod €€nt 
congniece non videtut 5 ftt^ican tamen aliquis poffittin archetypo 
ffwreitu fmSk, Cdrntrar, Aut hic fwtms in malam paxtem eft ac-' 
dpiendnm, qnafi viokntius} qua fignificatione banc ?ocem alibi 
non memini me IcgiSe , aut ptb forties corrigendum /r^iif/, quod 
affirmare fine vetuftis exemplaribus non audeo. P, Manm, ttmm^ 
titte foiims,} j^alat. teft. turpim, fedill«eft fcriptutat lecentis. al- 
temm reftat in iecund« duobosque , quos excufiit Janus nofter Wou- 
weiiusv neqiie aliter Vii^oriana. 6c pecplacet, propugnatbre Tur* 
neboy quidqiiid Oblatret Lambinus. iirmet. Bene hie, fi modo 
ipfam loqautionem TuUii rede infpexit , in qua <ro temeritste acci- 
piendum pro per iemetitatem > de quo ^it pater lib. 11. Obfcrtrat; 
ca] , GfonH/, 

It quo omntsduct natnra vehimur.] Vide nutii melius fit veni* 
MM , ut eft in antiquo , pro vehimur : quamvis ad vecbam duei 
api s fit 'vehimur, Urfin. Et <jm emnes duce nature vehimur,'] Cu- 
be iitlS>er quidam venimmi quod ei pla<»iit, neque aliter Palar* 
lee )ui tamen ptsterea , emnes efe duce &c, nam tert. & ^u^d hec 
dm nat$tra novimus, qus bxc exfctiptomin licencia eft ) Gruterut^ 
Vl " Icaii libexy fie ScBnflidiatius , unde quijnon tidet facien- 

Tyy yjy yj *-' •'""^ 



2882 De Natura DeoiluM 

deos efle dixerunt : 5 dubitare fe Protagoras : tiullos cffe 
omnino Diagoras Melius & ^ Theodoras CyrenaiciK 
putaverunt. Qui vero deos effe dixerunt , tanta Aint 
in varietate 7 ac diffenfione , ut eorum mokftum fit 
dinumerare fententias. Nam & dc figuris deorum , & 
de locis atque fedibus, & adione vitae multa* dicuntur: 
[8 deque his fuilima philofophorum diffenfiofie certatur.} 
9 quod vera maxim^ rem caufamque continet » utrum 

' nir» 

dium etCe vMrnut^ qtiodl veiSum ut alii Latinl, He & TuIIiusnune « 
adiva forma, (ignificatione neutrius pofuit , ik ib6tuto97'. ^d^" 
tefcentia per medtAt Uudes cfMafi qmuLrigts vtbens, Gsonov. 

5. Dubit*re ft Prttdgaras,] Diogenes iQ TrocagOBi: nc;>i mI^ 
!b-ieof OM* tx^ iUwAt , fid' tis tUit , u^ ac puk. «Wv ttoxx* 
yaifi Tex itachuovTA §UifHt , Urt «V»Aot*c , itat) ^pci)(tn tif fij^ 
*rou dv^pdrtt. hi ftAvriif «fi Tjjir aeVx«» '""^'^ ffuyyfdfJtf*AT^ *^*^ 

dyofd, Vrfin, ^ 

6,'The9dorus CyrenAtcus,'\ Lcve Jiic eft metidum , vcrum taniei^ 
ideo non in textu lelinquenduno. CrrenaHcm notat hominem^qui eft 
fe£bx Cyienaicz ; & licet Tbeodorus Atheu$ iftius fuerlt feftae >- 
ille tamen au^oi ftiit (eStx alius, cui \ fenonen iinpofuit, ut vi- 
dere e^ apud Diogenem Laeit. 11,97. Ceteiuni-hie non agitur dc~ 
Theodori fe^a, fed de ejus patiia, ut de patria Diagors. Legenr 
dum eft igitutyThead&rus CyrtnsM^ quen:Uidmoduni, aominatux ab 
ipfo Cicerone Tufcul. lib. i. cap. 4}. B^ubier. , . 

7. Et dijfifififnt , t*t tor, fuoLfit dinumerare ^c] Eft ab editionc 
'Vi^orii > adftipuiaturque Falatin. fecund. 5c alter Wouwexianus; 
vulgati , & dijpenjione ctnfittitti, m ear, mol. fit MnmnerAre &c,^ Lamr 
.bino quidem etiara difplicuit iliud confiituti , deletum cupit ideo 
^tantiun, quodeidifpliceat. Grmer. 

8. Deifue his fumma ^c.] Scpii ha^c uncis , tanquam fputla , ne- 
^que inventa siGulielmio in codice fcriptOjCut notam pooit P.Sc veto 

lalatin. fecund, habet y de ^u» fumma', ut appaicat vel ex dlveifi- 
tate fcripturae de fatfo; Idem. 

9. Hmd vero mAxime ^c] Receptam Ie£kion«m aon improbo; 

neque eaim eft cur debeam , fed ut medici non, fohun eps , qui 

xgrocant, fed eos etiam , qui fails commode habent, quandoque 

curaat, ut adf naturae beneficium, addito artis adjumento , quam 

optimam valetudinem & f^eciem confequantur , iic oos non ea 

modo y quz erronuti ten.ebris involuta minus perfpicua flint , fed 

fi quid eciam cjusmodi dk , quod Ie£torem omnino non lateat» 

quanto magis poftunsu» corredione illuftramus } ut hoc in loco 

dixi me receptam ledionem non improbare, neque cur improbem 

caufa eft 5 tamen ad venuftatem dc ofnatum quiddam addetur, d 

legas : ilmd vero maxime rem cAnfAmque continet y utrum nihil agantt 

nihil molt Antur^ ab omni curAtione & AdminifirAtione rerum -— ij • 

an cohtra, Ab his ir k frincipio omniA jaMa & confiitutA fint Ad 

infinitwn tempus re^antur At^ut moveamur , inprimis f^"-' Jif 



L I B R H P 1, I M U 3. 2883 

iiMaganty nihil moliantur; omni curatione & admi- Y. B. 
oiftratione rerum vacaat : an contra ab his & ^ prin- 
dpio omnia fafbi &c conHituta £nt , & ad infinitum a dceo 
lempus regantur atque moveantur, inprimisquc » magna ?*^?* 
difenfio eft. *>eaquc nili dijudicctur , in fummo erro-^ qui niC 
re neceiTe eft homines atque in maximarum rerum dijudicatuz 
ignoradone ver&ri. idem. 

II. Sunt enim philofophi &. fuerunt, qui omnino 3 
nullam habere cenferent humanarum rerum procuratio- 
nem deos. Quorum ft vera fententia eft , quae poteft 
cfte pietas ? quse faunas ? qu£ rjdigio ? haec enim 
omnia pur^ ac cade tribuenda deorum numini ita 
funty a animadvertumur ab his, & ft eft aliquid ^ <^diisc dels AfS. 
immortaUi^s hominum geoeri Kributum* Sin autem^^dii^i dciMs. 
neque poffunt nos juvare , neque vokuit ; nee omnino 
.curant ; ncc , quid agamus , ammadvcrtunt ; nee eft 
quod ftb «his ad hominum vltam permanare poftit : < "> ^s, 
.quid eft , quod ullos diis imraortalibus cultus,honores,*^ ^^''^' 
preces adhibcamus ? In fpecie autem fidlae fimulationjs 
ficutreh'quae virtutes, ^ita pietas inefle non potcft,cum f item 
qua fimul & fanftititem & religionem tolli neceile eft : ^s. 
quibus fublatis perturbatio vitae fequitur Sc magna 
£onfufto. ' 

Atque baud fcio , an, pictate adverfiis deos fublatl, 4 

fides 



«y?. ?.Manutiu5. ^,pd vito maxime rem cdufamque eontinet,'] Vr.l- 
gatam k^ioncm , quia ferri non poteft , refeci, Manuriique con- 
j«duram, pi'fertini \ codd. antiquis adjutam & confirmatam , 
aliqua ez parte approbavi ^ nempe quarcnu$ ttUit vetr. libioium 
ao^pxitas , in qpibus piimiim poft eontinet partim non iepeiitt)f 
TCibum fubilantrvum , </?, partim repeiitur: deinde ^miomni cu" 
rftiene &c, ab omnibus abeft panicula an , qus corrumpit fenten- 
tiam. nam nihil Agere , nihil moliri , 9fnm fur^Tione & adminifira^ 
tinu rerum vacare re aniim funt : at particula 4» disjungit divcrfa. 
poftrcmb jL nomiunis ita legitur , in primis^ue magna efi dijfenfip } 
& malta alia velcomparent , tj:1 npo in libris illis , qus fidem 
iaciant» (Ic efle legendum : Qj*od vet9 maxime rem cAufamejut can" 
tinet, efi , wrum r^ihil Agant > nihil moliAntHr^ omn^n/atiene it" ad* 
Pi WatUne reruni -vacent , 4n cpntrA Ab hii & a frincipie omnia faif^ 
t nfiituta fint ^ ^ ad inpnitwn tempus regantur : in primistjue de 
et ^ dijjfenfio efi ,Tea, ut mavult Manutius, mama de eo^us' 
fi SF ; ijHA f nifi diiudicatur , ^c, Omnino difiin/to mihi magis 
p nor qv^Lm(fHiefii$y propter vetham diiudicatur. Dicuntenim 
i i\, di}udie4xe litem ^ cmtx^vtrfiam , dtjfen/ionej^ ^ H^ilia, n9a 
f Lainbi^ 

Tyy yyj yy \ ??• ^"^^^ 



fides, etiam & focietas liupiani gciiens & ana exo^- 

lendifima virtus ^joftitiay tollatur. v^Suot autem.aiii 

phiiofophi ^ & hi quidetn magni atque nobilest qui 

dcorum mente atque tatipnc omncm mundum admi- 

niftrari & regi cenfeant : neque yero id folum , fed 

etiam ah iisdem vitte hominum confuli & provideid. 

nam & fruges , & reliqua , quae terra pariat » & tempc- 

T. Ill, ftates ac temporum • viarietates icaelique mutationes , 

quibus omnia, quae terra gignat , maturata pubefcant , 

. \ diis immortalibus trihui geceri humaoo putai^t : mul* 

taque , qud& dicenturnn fais libris , caUigunt : quae talia 

g &ipfi funt, utsea ipfa dii immortales ad ufum hominum io^ 

<iix^««6. bricati paerie vidfeaistur. Contra quos .earneades ita 

multadifieruit, iitexcitaret homines -non focc^rdes ad 

5 veri inveiligandi cupiditatcm. Res enim nulla eft, de 

h tamo qua i»tantoperc non folum indodi, fed eriam dodi dif- 

operc HS, fcntiant.. quorum opiniones ciim tarn yariae fi#t /tarn- 

i altei- que inter fe diffidentes: i alteram fieri profe<5i6 poteft, 

"""™ ^"^^ ut earum knidia; akemm ccrte non potcii, ut plusunS 

^"^^^f*^- vera fit. ^ 

Ibcniyal. Ill, Qua qjjidbm in caufa & >benevolos objuc- 

m Alii ad-^*^^^^ placare, & invidos vituperatores confutarepofT 

inoncnt, , **^^^s , ut alteros reprehendifTe pceniteat, alteri didiei& 

imkc. fe fe gaudeant. Nam qui «*admonent amic^ , docendi 

6 funt: qui inimicc infedantur, nrepellendi. Multum au- 

n refcUen-tem flujcifle video de libris noftris, quos complures bre* 

i^xLAjnb. yi tempore edidimus , variumque fcrmonem, partim 

admirantium , unde hoc philofophandi nobis fubit6 

ftudium exftitiflet : partim , quid quaque de re certi ha- 

beremus , fcire cupicntium. Multis etiam fenfi mirabile 

yideri , earn nobis potiiiimiim probatam effe philofo- 

• phiam , 

■ 10. S«nt dutim alii phiiofophi, "^ Storct tnaztme , qui In hoe a4 
catholicam do^rinam proxime 'accedunt. Difpuravit autem Car- 
heades , novx Academix att^or , contra Sroicqs. , & pdtiflliiQum 
contra ChryfipDiim : cujus etiam in v. Tufc. Quacft. Cicero memi-* . 
nit. Laertius mt fummi ipfum in dirpotando rnodeftia fuifTeufuRi, 
ddeb ut dicere folitus fit : £i acji hv 'Hpurtvyri^ , vk. ar ^v ' at,' 
Tanta inquam Carneadis fuit imtiKuei , ut inter Stoicos & ri- 
patetiCQS de finibus bonorum & n^alorum verbis verius qu\\ x% 
difienticntes arbitinm fe honorarium interpofuerir. Zti ni 
refponfurus helleborum fumptitaviflc fciibitui a Piinio. Be ac 
apud La^^iint. lib. v. ponnihir di&um efx » & Ciccio nofi'- ' i^ 
lib. II. de hoc pluxa. BetuUjus^ 



"S 



LiB^R Primus. i88f 

pbiam 9 quae Incem ieriperet & quafi nodem quandam 
febm oflfunderett >' deicitaeque difciplinae & jam « pri- o qoidem 
4em reMa& patrocinium ncc-opinatum k nobis cflfeP^^*"^ 
/uic^ptam. Nos autem nee fubiU) coepimusphiiofopha- ' 
h: nee m^dlocrem i prime tempore xtatis in eo dudio 
operam curamque confumpfimus , & , cum minimi 
videbamur , turn maxime philofophabamur. quod & 
oradoniesP declarant, refiertae philofophorum fententiis, '•^'' 
& do^ffimorum hominum familiaiitat^s , quibus fern- 4cd!i^k. 
vex domas noilra floruit : &c principes illi , Diodotus^ 
rhilo , Antiochus , Pofidonius » ^ quibus ini^ituti furous. 
£t , fi omnia philofophiae prseccpta referuntur ad vitam, 7 
arbitramm *inos & publicis & privatis in rebus ea prae- ? "**■ '"/ 
fiiti^e , quae ratio & dodrina praefcripfcrit. '* ^^* 

. IV. Sin autbm quis requirit, qu^is caufa nos im« 
pulerit, ut hsc tam ferd litteris mandaremus, qihil e(l, 
•quod expcdirc tam facile pgffiraus. Nam cum otio 
langueremus , & is effet reipublicae Aatus , ut cam unius 
confilio atque curi gubernari necefle cflet , primum . 
ipfios reipublicae caufa philofophiam noftris bominibus J^^ '^"r 
^piicandam pqtavi , magni exidiraans interefie ad de-^ gravei's 
cus ^ ad laudem civ|tatis » re$tan;i * graves tamque £.4;»^. gra- 
praeclaras Latinis ctiam litteris coiuineri, - vis ms. , 

£oque > me. minus indituti mei poenitet , quod facile 8 
fentio, quim multoriim non modo difcendi, fedetiam'. mtmnejt 
fcribendi ftudia cominoverim. complures enim ^ Graecis '" ^*^':. ' 
inftitutionibus feruditi ea, quae didicerant , cum civi- ]j^^""' 
bus fuis comrounicare npnpoterant, quod iila, yquae i « eni4itt 
Graecis accepiifent , Latine dici pofle diffiderent ^wononefiin 
in genere tantum profeciffe videmur, ut i Graecis ne^-^- 
Tcrborum quidem copi| vincercmur, y ^"* ^ 

Hortata etiam eft, ut me ad haec conferrem, ^nimi^J'^^^ 
aegritiido , fprtunac m^gn$ & gravi commota injuria, p 
'cujus fi.majorem allquam leyationem reperire pgtuif-z cuifi 
fern, non ad banc poiiifimum confugiffem. Eavcro^^^. «Sr 
iplanull^ ratione melitis fri|i potui qu^m fi me non'^^^'^^- 

mod6 

tftrt*^ difcipjina,'\ Ae^demtam defcrtam difcipliaam vo- 
C! -Cur Jur^onmJci defenam cau(am to wpmptohittcu de quQ 
V Chiliades Erafniicas , 6c Budxi prioxcs Annotatioaes , &c 
i N^apolir. lib. GeniaUDierumiv. cap. is. Eft enim tupN>i( 
i i u9*.ofjitu(ty>Ci oTifv fAii dirAi>rh9'ot( e /ittic6/uuv(^ i^i Tiff Kfi' 



xtt6 De Natura Deorum 

modb ad legendoslibros » fed etiam ad totam pbQofor 
phiam pertradandam dediffem. Omnes autem ejus paih^ 
tes atque omnia membra turn faciUim^ nolcuntur ^ 
f^ XY« ciim totae quxftiones fcribendo explicantur. eft cnim 
admirabilisquaedam continuatio feriesque rerum* '^ut 
alia ex alia nexa , & oinnes inter fe aptae colligat»ciue 
vidcantur. 
10 y. Qvi AUTEM recjuirunt , quid quaque de re ipfi 
fentiamus.curiofitis id faciant quam neceffe eft. unoa 
cnim tam audSboses in difpiitandp qu^m rationis mo- 
menta quaerenda funt. quin etiam obeft plcrranque iis, 
qui difcere volunt , audoritas eprum , ^ui fc doccre 
profitentur. ■ definunt enim fuum judicium adhibere : 
id habent ratum , quod ab eo , quem probant, judica- 
turn vident. Nee ver5 prpbarc foleo id , quod *4 de 
9 Pftha- »Pythagoreis accepimus : quos ferunt , fi quid affirmar 
goriciS4//V,i'ent in difputando , cum ex lis qusereretur , quare ita 
b admi- eiTet, refpondere folitos , ^ipfe dixit, ipfe autem erait 
lantcr, Pythagoras, tantum opinio praejudicata poterat,ut etiam 
*r ^^* fine ratione valeret audoritas. 

ir Qui autem mirantur , nos banc potiffimiim difcipli- 
Bam fecutos ,his quattuor Academicis libris fiitis rSfpon- 
fum yidetur. Nee verb defertarum relidhrumque r^- 
rum patrocinium fufcepimiis. non enim horainum in- 
teritu fententiae quoque occidunt : fed lucem audori« 
fortaffe dcliderant : ut haec in philofophia ratio " s con- 
tra omnia diffcrendi jiullamque rem apcrtd judicandi , 

pro- 



II. Vt alia ex dliis nexa.} VctOS Ilbcc h«be(, «f 4/14 pe nUis 914^4, 
*\JtGn» Vt alU ex aIU nexa,] Si ita fcripOfiet au^or , non pispo- 
^uifTec Ttt omnes copulara. Ceit€ in MS. Cantabr.repcn> 4/14 e.v «///« 
nex^ i ut cap. 20. ^lia alias apprehendentes, Gionov. 

13. Non enim tam auSforftatis in difpMand^ fjuam ratitnis mpmen^ 
ta ^uarenda funt,'} ^uS^res iciipcum eft in anttquo , pco att^tritM- 
fit, Utfii|. 

1^ De Pjth4X0feis,1 Eiafinus exp^ndit banc locum in prpTcrbio, 
Jpje dixit, Qutbus adde quas Cslius Rhodiginus in Antiquis JLc- 
l^ionibus lib. x. de rebtis Fychagoricis t^olleeit. Betul^ 

J $. Contra 9Mnia dijftremdi,'] llluftrant bunc locum i^.-, lis 
yerba, qus Icguntut in Aiceiila : ?Apxf9>/x«( , i ^A^at^ixetlS^ Um 
Tatvsc/(§>' o-Mc ^Ato^iJ®* ;j i TNf /ut9'irc ^AttA^tiiutiac XAreif^ac <£• 
<r<^ « t7<«r;^<0v *rd( dvGf4fU< iuL *r*i 'tfuvnrto^Hrdtt tup x «f* 



Liber ^Primu si My 

proleAa i Socnte » repetita ab Arcefila , confirmata i 
C^anieade , usque ad noftram viguit xtatem ; auam 
iiOQC propemodom orbam cffe in ipfa Grsda intclligow 
qood non Academiae vido, fed tardiute hominum ar- 
bitrot contmffc. Nam fi fingulas difciplinas percipere 
ZDagnum €&: quanto majus pmues ? quod facere lis 
necefle eft^ quibus propofitum eft, reri reperiendi cau- 
iiy dc contra omnes ^lilofophos & pro omnibus di- 
cere. 

Cujus rei tantse tamque difficilis facultatcm confe- '• ^^, 
cutum efle me non profiteor: fecumm efie prae me fe-'^ 
ro. Nee tamen fieri poteft, ut , Qui hac ratione phi- 
lofophentur, ii nihil habeant , quod fequantur. Di(£tum 
eft <:omniii6 hac de re alio loco diligentiiis : fed quia ^PJ'.'^ip® 
nimis indocil^s quidam tardique funt , ^^^n^^nendi vi-^V*^^^ 
dentur faepius. non enim fumus ^^ii , quibus nihil ve-^^ „'„«„ ,^ 
rum efie yideatur: fed ii» qui omnibus veris falfa quae- 1» ii,$^. 
dam adjunda eife dicamus , taata limilitudme , ut in iis 
nulla infit certa judicandi & affentiendi nota. ex quo 
cxfiftit 8? illud, multa eflc probabilia: quae quamquam^ itaSotf 
non perciperentur , tamen quia ^ufum haberent quen-^,>. J^ 
dam iniignem & illuilrem , his fapientis vita regeretur. vU^nw 

VL S B D J A M , ut omni me invidia liberem , ponam 13 
in medio fententias philofophorum de hatura deorum. 
quo quidem loco convocandi omnes videntur , qui , 
quae fit earum vera , judicent. Turn demum mihi 
procax Academia videbitur , fi aut confenferint omnes , 
aut erit inventus aliquis, qiii, quid verum fit , invener 
rit. Itaque mihi libet exclamare , »<J ut Statius in Sync- 
phebis , 

pro idernn , ^rpofuUrmm omnium , cmmum ddoUfi 
cemmm 

Cla- 

l«. Vt St4tms in Synephtbis,] Vt Hit in Synepbtbis eft In mantl- 
fcripCO. VrJtH. Vt Statins in Synephtbi*.] E^tctmiamdn soi^Statius^ 
<)as non eft in Falstio. tcit. cjusquc l<xo h»betur in fecund. Te^ 
rentim^ in P. Gulielmti , Piauttts. occup^t tamen omnes cdd. Al- 
5 s, Vidoiianam, Lambinianam. nam Biuti , nam Scurmii, 
I una 9 curconfulami traduces funt piioium. Cruter, Sane ne$ 
i amabri^. exftabat nomen. Sed in Buslid. m Teremins in ephe- 
i Gronor. 

. Popmldritm miniiim ado!ef:tntimm,} Veifus fupplendi caufd 
J it Gialielmiiu 9 fffHiarium tmait^ , o,mmiirt^ ttd^iffifffiinm, Ic- ^ 

W 237 23^ ih cnm 

J 



a888 De NATtjftA CEQRtjM 

Ckhif ^ p^ftido , obfecro^ onl f^P 4ifq$i impkr^ 

hoa Icv^Ha de re ; ut queritur ille , • 

,' Tierrin chitate faetncra caphalid : 
^ vlt -^^ amm amante argentum 4ccipere merefrix non 

Lamb. , /x'*;/ ; 

^4 fed ut adfint , cognofcant , anitnadvertant ,^ quid de 

religione, pietate, fanditate, caercmoniis , fide , juire^ 

glblcmni-jurando, quid de tenjplis , delubris facrificiisque 8fol- 

pus AfiJ, . kmnibus , quid de ipfis aiifpiciis , quibus nps praefumus , 

exiilimandum fit. hxc enim omiiia ad banc de dii$ 

immortalibus quseilionem referenda funt. Profedo eo$ 

T. V. ipfos , qui fe aliquid certi habere arbitrantur ., addubir 

tare coget docSiffiinorum hominuux de maxima re tanta 

diffenfio, 

15 Qqod cijm faepc alias, turn ma:gime animadverti , 

cum apud C, Cottam , familiarem nieum , accurate fani 

& diligenter de diis immortalibus. difputatum fit. N;5irn , 

h acccrC- cum feriis Latinis ad eum ipfius rogatu ^ arceliituque 

toiguc f^^'/.veniifem, offendi eum fedentem in exhedra & "^cura 

rEbicur! ^' VeHejo fenatore difputantem ; ad quem tum »Epi.- 

4/1V. ■ curei.primas ex UQftris hominibus deferebant. Aderat 

• etiam Q. Lucilius Balbu$ : qui tantos progreflus habebaj 

in Stoicis, ut cum exceUcntibus in eo gcnere Grapci^ 

compararetur. Turn ^ ut me Cotta vidit , Peropportu- 

H^, inquit* vcnis. oritur enim mihi magna de re alter- 

catio cum Vellejo: cuij pro tuo ftudio \ npn eft alie-r 

num tQ intereffe. ,. 

iS VII, Atqjji mihi quoque videOr , inquam, v<5- 

nifle • ut dici3 , opportune. . tr^s enim trium difciplina- v 

rum principes conveniftis. M. enim Pifo fi adelTct.^ 

nuljius philofophiae , earum quidem quae in honorc 

funt , vacaret locus. Tum Cotta , Si , inquit , liber 

Antiochi noftri , qui ab eo nuper ad hunc Bajbum niif- 

fus eft, vera loquitur; nihil eft, qu5d Pifonem , fami- 

> liarem tuura , defideres. Antiocho enirai Stoici ci^m 

k conftn-rPeripsiteticis re ^cqncinere videntur , verbis d^cre' 
^re Alii* . • . 4 ' 



»r>ifA» • 



\ 



^8. Cftm C VelUjt SeH4n¥$ tUfpuUntem.'] Pal. fecund. 4fyi . r 



StntuoT^, firguit fcilicet talis pofitio di^otiem Senitton nor 
Tullii ) fed libraiii aiiwjus ; nifi fpice t|le yica ill! age 



s 



Qmiu 



Liber Primus. 2889 

quo de libro vielim fcire , BiHbc , quid fendls. E^ne i 
inqait ille, roiror.Andochum, hpminem in pritnis acti« 
torn , non vidifle , interefle plimmiiin inter Stoicos , 
qui honefta ^ commodis non nomine , fed genere toto 
dkjungcrenty & PeripateticoSy qoi honefta conomifce- 
rent > com commodis, ut ea inter fe magnitudine &1 cnmdeefi 
quafi gradibiK ^ non genere difFerrent. haec cnim cft»»*^"'. 
non verborum parva , fed rernra pcrmagna diffenfio. 

Veriim haec alias : nunc quod coepimus, fi videtur. P. B* 
Mihi Ycrb , inquit Gotta, videtur. Sed ut hie, qui in- 17 
tervenit, meiittnens, neignoret, quae res agatur, de 
natura agdiamus deorum. quae cum mihi videretur per- 
obfcora , ut fempcr videri folet ; Epicuri ex Vellejo 
fdlcitabaT fententlam. quamobrem, inquit, Veilei,'nifi 
moldlum eft , repcte quae coeperas. Repetam vero. 
quamquam non mihi, fed tibi hie venit adjutor. ambo 
enim , inquit arridens , ab eodcm Philone nihil fcire* 
didiciftis. Turn ego , Qujd didiccfimus Cotta viderit: 
ta autem nolo exiltiraes , me adjutorem huic vcniife , fed 
aaditorcm , »9& quidem aequum , libero jiidicio, nuUa * 
ejusmodi adftridum neceilicate , lit mihi , velim , nolim, 
fit certa quaedam tuenda fentemia. 

VIIL TuM Vellqus ,.fidenter fan J, Otfolent ifti ,18 
nihil tarn verens quam ne dubitare aliqua de re vide- 
jetuf: ^^'tamquam modo ex deorum concilip & ex 

Epi- 

19. Et quidem dquum, libero judicU ^cl Amibu^ mdt anilDOr 

5|ac longe przfiar, & quidem fretum Uberejui* utbabet fal. noilex 
ecund. Gruter. 

20. T'tn^^H4im modo ex deorum contHio & ex Epiemi, intermundii^ 
fUfundifftul Haec fane it&A eft leftio : de ea igirui (tluiflem, ni^ 
vidiflem io multts co^iCAhwi intern»nctis meodofe legi> nee iistan^ 
tarn iitipreffis,- verum etUm quibusdam manufctiptis & antiquiQ- 
^ibus : quaie ejicienda penicus £c convincenda falfa ilia fuit. Uti- 
tar & alibi Ciceio hac voce , inrerpietarurque ipfa //gT«t)c$0-/t//it , 
-at opinor : quod vetbum erac £picuii , 8c eocuin qui innumerabi- 
les muodos elfe dicebanc. lie enirri appellabant fpacia 6c inteival- 
]a . quz inter mundos iUos inania reli^a erant. Epicurus ipfQ 
i iftola , quam ad Pythoclem ntpi tm Mtrteipeof fcriplit, ftccu* 
X hoc nonien eirpoAiit , '^Ot/ Jt kh) to/outoi KifffAoi t^ tamS^H 

a V Mcjueo nAt f v jutitntKOTfAH^ 6 h.^y^^tl^ fxtra^u K^o-junv itd'* 

1 . aatem ipfaiia Laerrius in eras vir^i , cuno docere veJlec , quae 
1 ooiuio^ lcat«acia de rebus iubhaiibiis fuiiTer. Quomodo 



2890 De Natora Deorxjm 

JSpi<surimtermutidiis4efcendi{re|:: Audite, iaquit, uon 

m com- /utiles ("commenticiasque fi^atentias, non opificem ae- 

Su?ji/**" dific^torcmque mundi Platonis dc Timaeo dcum : nee 

^^ "* anum fatidicam Stoicoruim npSmȴ , quam Latioi licet 

providentiatn dicere: n^que.v.er5 ixiundum ipfum , aiu* 

mo 6c fenfibus praedituro , rotuti4um » ardentem ,^^ vo-^ 

Jubilem deum , portenta & miracula npa diflereatium 

philofophorum » fed romoiantiam. 

19 Quibus enim oculi$ animi intueri potuit vefter Plato 
fabricatn illam tanti opens, qu^conilrui a deo atquc 
aedificari mundum facit? quse mplitio ? qpae ferramen- 
ta ? qui veftes ? qux machiaas ? qui miniftri tanti ma« 
neris fuerant ? quemadmodufn autem obedire & pare- 
re voluntati architedi acr, ignis, aqua, terra potuemtit? 

f. VL Undc vero orjae ill« quinque formae* qx quibus rdiqu^ 
formaotur, apte cadentes ad aiumum efficiendum pa- 
riendosque fenfus i ^* longi^m eft Qtpnia. quao talia funt| 
ut optata magis qifem invei)ta videantur. 

20 Sffd ilia palmaris quidcm ,.qudd , qui non modo 

fJna- 

autem melius Diogenes potwt rationem illam & decreta explica- 
le qu-^m autoxis ipfius reibis ac comrnentaiiis } quod fiinp ftd- 
diofe ille fecit, ut qui ab ea ratiooe, quantum fufpicati licet, noii 
yalde abhorrebat. Vi^ar, Ex Epicttri internunciis.i Yen. tm alii', 
Jnttrmundiis: Ut iSc in ii. de Finib. Indivi'du* ^ I^ermnndtM ^m« 
fuc fitnt uiU , nee p^Jfunt effe , intelligimHs, Et hoc vcruro puto. 
Dicit autem quxdam inteijefba fpatia inanitatis inter niundos in. 
numeiabiles , <:|uos a Demociito acceptQs Epicurus conftituit : de 
' quo copioie Vidorius. C*mer, Et Epicmri iHtermMndiis,] MtT^Ko*-. 
ftioic. nac enim voce utitur ipfe Epicurus in epidola Fythoclt (cri- 
pta : ezponitque, to /uf raexoaAtioi' utfti iti^HtA* Mtrt^d les^^tMr. 
'de Finib. II. ImdivJiiM ^hhtu dicit is & inttrmnndid , <jmh nee furtt 
HiU^ nec poffunt effe ^ imetii^imus, MihU addo lis , quxCametariut 
& Vidiotius hie annotarunt. Betul, 

21. VeliihiUm Deum,"] Plato mundum Deum facit , in eodem 
Timxo, quern Virgilius quoque ^ccutus cftJ Aliquando muado 
Deumadmii'cue^untt ut Vtrg. 

Jotumtjue ittfitfa per drttts 
I^tns dgitdt melem , cSr mAgno fe corpora mifcet, 

De quo apud Ladantium a nobis diftum eft , (ri^m alibi > tM.» "' » 

yn. cap. 3.' Niii fccundum Stoicos hqc intelligete malis » i 

peum definiunt , ■mnv/uA fotvpit K*t Tu^mtJU- Ka!];i Demo< i 

quoque <toi d-f tfv t vovr nvp9*t^H «facit , at*) tif ti icofffjtu ' . 
jplutarch. Betniefuf, • 

22. Ungttm efi iter /id omnidA Ven. verius, L»ngum efi su t 
fit iAt9lli^am^s, a^euf feu 4(C(i9 4liqui4 } ut TCi^Qt, ^tf/if ^« f 



Liber Primus. 1891 

*iiiatnm mimdum introduxerit , fed ctiam manu paen^ 
fadam» is cum dixcrit *4for€ fempiternum. Hunccen- 
fesprimis ^ ut dicimr ^ labris guftafie ^9phyfioIogiam« 
qui quid^uam , q^d oitum fit , putet aeternum efft 
poffe ? quas ell eninLcoagroentatio noo drflolubilis i^ aut 
quid eft, cujus prindpium aliquod fit , » nihil fit cxtre-° nnlju* 
mam ? »<5 Pronoea veto o fi veftra eft , Lucili , cadcm ; oTcft JT fi 
requiro 9 qux paullo ant^ , miniftros , inachinas,et((. eft 
^7oniBem (otitis operis defignationem atque appara-Luciit 
turn : fin alia- eft ^ cur mortalem fecerit mundura , non, ^^^* 
quemadmodum Piatonicus deus , fempiternum. 

IX. Ab utroqjdb autem fcifcitor < cur mundi^' 
aedificatores repentc exftitcrint : innumcrabrlia ante P fae- J^J"^* 
cula dormierint. Non cnim fi mundus nuUus crat , 'i fae- ^ f^^^^ 
cula nan erant Sxcula nunc dico , non ea , ^^quae ms. 

die- 



fitihl tiMTfimf ^iUm ah rem id fact Am, Camer. Ltn^tm tfl •mnU^'\ 
Eft ^ Vi^oiiana , confixmacque uteiquc Palatinus. prius vulgati. 
ItngHm ift ,- itet *d vmrtis, exquo molimr Gulielmius , cap. v. in 
Sticham Fhncl- Ungwn ifi iter Art omnia, led quid opitt conjedutis » 
▼ero prodcttBte ^ris Flotcflttis i Grmer, 

23. Natum mundmn,} Hoc eft, origincm accepilfe: quodnbn 
Plato modo, icd etiam Pythagoras 8c Sioici confitentur. Plur. 
Ceteium an natus fir mundus difputat Ariftot. de Coelo lib. i* 
cap! lo. de Hat. anfcul.- lib. viii. cap. z. Betuleins. 

24. Fwre fetnpkerfmm.) 'AUm. Ratio Platonica eft » ot ex Ti* 
xnaeo in lib. de Univeifitatc Cic. tianstuiit : quod aitifex Deus in 
exemplar &; Q>eciem zternitaiis imitaii voluerit: £i /uik J'H »*koc 

/<ov f ^Xfff-f y , TO £tl/'/or wttpaLinyfAn, id eft ,'£xemplar mundt fibre* 
fa^' ftatnens. dequo nobis etiam apud La&antium de Ira Dei cap. 
21. did^um eft. Ceterum fi to it^U definitionem deHdeias, ex 
Speofippicis apponam : "kUtov , inquit » t* K<tTc< fr£^yT« ;i;;^9i'cy 

tj. Phjfiologiam.'] Poft banc vocem fcquetytur, »</ <•>? natttrs f4- 
titnemy quod ioduximus, videntes gloirameiic ab aitquoadje^am* 
qui phjfioUgiam interpretatetur. P. Manut, 

l6, Prenoea verofi veftra eft, Lucili, &c,'] LbCUS ita videtOf in^ 
terpungendus : Praneea vero fi veftra eft , iMcili , eadem require, ^ujt^ 

R«m r«rii»j 0r&if defiffiatienem,"] Operis , pro 0r^«V, habert 
crtpti aliquot libri|j quae mihi ledio magis placet , ob ea 
przcedunt miniftres , machtTuit &c, Urfin. 
\t Slfta dierum neSiumfjue numero annuis cnrfibus conficiunfur,^ 
I quidquam mataot coaices : pcrfuadere ramen mihi noo pol« 
. quin vox defit, ad explendam, uti videtur , orationem ne- 
liai n9o emm roc mcmocatur , cDjus anuui cuifus ifta fscu- 

la 



lS9^ De Natora Deohum 

dierum no(Etiuinque nutnero aonuis ccu^fibus conficiun-* 
tur. nam fateor ea fine mundi converfione effici non' 
potuifle. Sedvfuit quaedam ab infinito tempore seterni* 
tas, quam nulla temporum circumfcriptio metiebatur^- 
c non *>fpatio tamcn^ qualis ca fucrit, intdligi 'poteftrquod 
potcft4/i/. nc in cogitationrcm quidem cadit , uffuerit tempus all- 
quod , nullum c^m tempus eflet. 
li Ifto igit«rtam immcnfo fpatio quaero, Balbe , cur 
Pronoea veftra ceflaverit. Laborcmne fugicbat ? At ifte 
nee attingit deum , nee erat ullus , cum omnes naturaC' 
w^"* numini divino, cadom , ignes, .«terrae , maria parcrent. 
p1 B. Q^'^ autem erat , qu^d concupifceret deus mundum 
fignis & luminibus, tamquam aedilis , ornare ? J^ii,: 
ut deus ipfe meliiis habitaret : antea videlicet tempore 
infinito in tencbris , tamquam in gurguftio , habitaverat. 
P5ft autem varictatene cum dcIe<Sariputamus, qu^ cae- 
lum & terras exornatas videraus ? quae ifta potcft effc 
obledatio deo ? quas fi efiet » non ea tamdiu carere po- 
tuilTet. 
23 An haec, ut fer^ dicitis, hominum cauil a deo con- 
ftituta funt? Sapientumne? propter paucos ergo tantai. 
eft fadla rerum molitio. An ftultorum ? at primtini 
caufa non fuit , cur de improbis bene mereretur. deinde 
Quid eft affecutus, ciini omnes ftulti fint fine dubio mi-- 
ferrimi ; maxim e quod ftulti funt : miferius enim ftulti-* 
xii quid pollumus dicere? deinde 3> qvod ita multafunt 

in- 

la non conficiunt. X^O : ^£ ditrum n93iitmque numert , aimnh 
fclit carfibHs cwficiuntur, Davif. CorrcAio Davilii neceflaria npa 
eft: annui cur/us funt anni. Lib. 11. de Leg. cao. 8. Cicero eodem 
modo dixit : Otrfiu annuos facerdous finiunt, Creoo Iblum legcndum 
4r Annuis curfihus, Bouhicr. 

ft 9* SpittiA tameny ^$Mtis ea fuerit , inteltip ntn p9Ufi;] Correftio 
Cruteri £e editoris A nglici , qui Icgunt : intellifi porefi , ihiht non 
placer. To tamen enim > quod prxcedit , fatis ofteodit , iecundum 
VellcjuRi, facilius efle credere iftam zrernitatem , prz przcelfic 
fnandum, quam inteUigere. Idem, 

30. Sif mdens ipfe melius hahitaret.] Walker delet fi absaue cau- 
fa. poll turn eft pro 411, ut Cicero aliquoties pofuit, verui 
diftinguendum : Si, ut dent ipfe metiMs ^bitsret f Quod ' 

cum codice mf&o. ab eodem viro dof^o prolato. Idem, 

31. S^od ita mttita fmnt incmnmodA &c.'\ Probat omnes 
effe miferos, primb qubd ftulti fuut ; deiode <)u6d permulta 
incommoda in vita, quz ftulti necvitare poflbnt>Dec ferre. ^ 

plani hujus loci fcACentia cft» quam tamca non facile ex hia 



N 



LiiBEiK. Primus. 2S93 

iacomrnqda. in vita , ut ea fapientes commodorum 
compenfatione lemaiit, ftulti nee vitare venientia pof- 
htj nee ferre praefentia. 

X. Qui yeilo mundum ipfum animantem fa- 
pientemque effe dixerunt , 3*nullo modo viderant ani-t imclK- 
mi nataram» <iatelligentes in quam Hguram cadere pof- gcnris G«Ai 
fet: de quo dicam ▼equidCm paullo poll. Nunc autem ^4 
haftenus admirabor eorum tarditatem , qui animantem , ^ «q"^<*«» 
immortalem & eundem beatum , rotundum cffe ve- ^^ " 
Iint» qu6d ea foxmi ullam neget cSq pulcriorem Plato. 
' At mihi vel cylindri , vel quadrati , vel coni , vcl pyra- 
midis videtur effe formpfior. Quae ver6 xtribuitur vita «.JJ«* «• 
iiti 33 rotundo deo ? nempe ut ea celeritate coritorquea- "r"*"" 
tur, cuipar nulla ne cogitari quidem poflit. In qua*"* 
oon video , ubinam mens cbnftans & vita bqata poiUt 
infiftere. quodque.in noftro corpore fi minima ex parte 
fignificetur, moleHum fit: cur hoc idem non habeatur 
moleftum in deo ? terra enim profeAo , quoniam pars ^. VIL, 
mondi eft » pars eft etiam dei. Atqui terras maxi- 
mas regiones inhabitabiles atque incultas videmus • 
qu6d pars earum appulfu folis exarfcrit , pars c^rigucrit 
Dive pruinaque , longinquo folis abfceffu. quas , & 
mundus eft aeus , quoniam partes mundi funt , dei 
membra partim ardcntia , partim refrigerata Jdicenday duccnda 
funt. * . ^'^• 

At- 

biscUcies. Bdit. Veneta & MS. Oxodu dam poffunu Refcribe; 

iginu mecum , irifi fi quid melius occuirac , levi imrautacione : 

Hxfix^^ quM jUt fApientes — venUntia foffUnt y ire Coitupit credo 

himc locam (;orani nimia diligcntia , qui non intelligcbant it* 

mmtUy it A magna & fimilia, apud Noftium aliosque ablbluceponi. 

J^alkgr. MeadI non caret hie Locus. Corre£iio Walkeri pcteil 

ferii. £cce tamen aliam » quae piopUis ad editionum Icdioncm 

accedic : Deindt , tfua ita fum incommoda in vita , ut ta fapUntis 

ttmnfd^rutn cempinfutione leniant , ftulti nee vitare verpicntia pojfunt y 

nee ferre prafentia. Ubi ut pofitum eft pro licet, Davifius ia addi* 

tioDibos le^t etizm pejftmt f fed alitei difiinguir. Bouhier, 

32. NiUio mede viderunt animi naturam inteUigtntes*'i Videntuf (I 

1( . ut c(t in manufcripto, fenfus patebit apertius. Vrftn. Gru- 

t< e£ttonem : NnlU modo viderunt animi naturam intelligentis , in 

fi fituram cadere pofet , ampliif. Boubicrius longe prxfeit Davi« 

ii Tioxum le^ionibus. 

Xotunde Dee.] Kidicul^ de forma Dei diiferit, decorum pee- 

f< .crvaos. neque enim ex ipa fententia de iigura pel quic- 

q diftuius e& , quod fupik prpfeilut eit. JSetuIejuu 

34. Tha^ 



2894 I>£ Natura Deorum 

25 Atque hflec qiridem veftfii, LxKdU. ^qualia veri fctti 
^ Tcto tUa ab ultimo repetam fuperiorom. 34 Thales enim MDe- 
MS* iius, 3 5 qui primus 36de talibus rebus qasefivit , aquam 

dixit effe initium rerum : deum auteili earn mentem , 
a ncntemsrquae ex aqua cun^ fingcrct. 3«Si dii poflunt efie 
cu^Quam^"^ fenfa & mentc, cur aa^uas adjuniit, ^1 ipfa mens 
menti, fi^conftare poteft vacans corpore ? Anaximandri aiutem 
x^mk. * opinio eft , nativos effe deos , longis intcrvallis orieo- 
b eoquc tcs occidentesque , 39b^eosque innumcrabilcs efle miin- 
fi^^' dos. Sed nos deum , nifi fempiternum , intclligere qut 
t^r Poffnmus? 

^5 Poft Anaximenes acira deum flatuit , eumque gigni 
efleque immenfttm , & infinitum , & femper in motu i 
quail aut aer tine ulla forma deus effe poflit, dim prae- 
fertim deum non.mod5 aliqua , fed pulcerrima fpcde 

e& 



$4. tbMh$ tnim MiUfitu,) Eflein hic yciboGot » mil amicf La- 
ftaotiusi de hoc dixiiTcin , lib. i. cap. $. Hoc anum aadfcmus « 
quod hoc ex Homcro hauiiire doftis videtui , apud quern fie le* 
gitux ; 

Qux altius licebit lepecete ex Plutar. cum in vita HooMlri , tomf 
flacitorum lib. i. cap. |. ande quxdam ciedunt, Flndaium illim^ 
mptT^f dixilfc. Bitmttims. 
MS' ^t primus.'} .Lege de hoc qux funt apud Ladantinm li^« 

III. cap. 16. Idem, 

3«. De tiUihus retus,} Guliclmios conjidt Mfifr«/i^ii/. neque ali- 
ter laudat huncTuIlii locum Laftantius, ut monuh^auIIUsMcta- 
la ad notas in lib. i. Annalinm Ennii. Grmurm, Into' 8K Wouwe* 
riQs ad MinuduiA Feltctm fie veteies libios fctibere annotatit. 

$7. Eye dqtis cimQs fintrit*] Yen. Finztrtti ot fingit eoim nata- 
la prius nos incus, tea giffttret nequaqnam imptobare polTum. 
Camtf, 

3 8. Si Dii p»ffknt effifine ftmfm ^ mtnte , &c,} Locus COtrupros, nec 
fine ope alicujus MSciieftituendus. Proponam tamen conjedurani 
meam , qui legendum cenieo: Slsi t fi dii ptjfmm efe fine pm[n f 
4r menttm tmr Mfms 4idjmnxit , fi ipfa mens cnfl^ite peteft » vdcMS 
terpere^ Poreft etiam ut Cicero^ fcripierit, >&ie frnfm & mniu^ Se- 
cundum Stobarom enim Edog. Fhyi. lib. 1. cap. 16. Thales* ioccr 
alia i^atuebat primaro caufam elTe fine motu : To vpSrof ttirm 
«yiMTov. unde pulcerrimus emergeret fenfus ; veium meruo » ne'i 
mutacio fit nimis magna, idque tanto magis, quia nee noD, 

eft. Biikitr. 

39. Ees^ue innrnmrMes effli mmiulef,] Abeft \ maaofc. ^od)- 

M Tos mtuulesy quam opiaoi gloflcma cfie. Vr/im^ 

Prft 



i 



Liber Primus. 2895- 

efle deceat: aut no& omnc, quod ortum fitiinortalitas 
coxifequatur, 

XI. I N D B Anaxagoras » qui accepit ab Anaximene 
difciplinam, 40 primus omniam reram defcriptioncm 
tc modum mentis infinits vi ac tatione defignari 8c 
confid voluit : iu quo non iridit , neque motum fenfui 
jundum <^& contin^ntem ^in infinite Nullum efle pof*e ^ ]^ 
fe : f eque fenfum omnino , quo non ipfa natura pulfa com. MS, 
fentiret. Ddndc fi mcntem mam quafi animal aliquod ^ '^^ }^^' 
tffeyoluit , crit aliquid intcrius , ex quo illud animal^ '*'•'• 
Bominetur. quid autem intcrius mente? ^cingatur igi-^ milium 
tur corpore extemo. id. MS, 

Qaod quoniam non placet , aperta fimpkxque mens^ P. B. 
nulbi re adjunda y qus fentire pidffit » fiigere intclligen- ^7. 
tia Dcftrae vim 8c notionem vidctur. Crotoniatcs au- ^«ngimt 
tern Alcmxo , qui foU 6c iunae reliquisque iideribus, * 
animoque praeterea,divinitatem dedit, non fenfit, fefe 
mortaliDas rebus immortalitatem dare. Nam Pythago- 
ras, qui cenfuit , animum effe per naturam rerum 
omnem intentum 6c commeantem , ex quo noftri 
animi carperentur , non vidit diftradhone humanorum 
animorum difcer^i 6c lacerari deum : 6c ciim miferi 
animi eSent , quod plerisque contingeret , tum dei par- 
tem cBe mifcram : quod fieri non poteft. 

Cur autem quidquam ignoraret animus hominis 9 G i8 
efiet deus? quomodo porro deus ifie , fi nihil efietsnifi g niG deefi 
animus » aut infixos, aut infufus effet in mundo? Tum'?^''* 
Xenophanes , qui mente ^adjunfta , omne praeterea , ^'"^' 
quod cfTet infinitum , deum voluit efie , 41 de ipfa men- 
te item reprehenditur , ut ceteri : de infinitate autem 
[ vchemcntius , in qua nihil neque fentiens , neque con- 
jandum ^poteft effe. Nam Parmenides 4* commcnti- h pottft 

cium «fl«- ^^' 

m 

40. Primm omnitfm rtrum defcriftiittem ffr ^dttm &c,] Totils 
luelocns, utquidem nunclegitm, imeUigi non poteft. Kfgal- 
tills 8c Davifius mmaveiant modum in matum^ verum modmn opti- 
ma ^enfui convenit , & adhibetui etiam ab Auguftino Epift. cxviir. 
n. , & ieq. obi locum hunc proteit* Mlhi qnidem hie locus fi- 
bi ioram iflfcitii vidctui mir^ \CorfUDtus & ita ceftituendui : 
sA xMgwM rtrum defiripth ir nutdns infiniu mentis opus dicitwr, 
B< tcr, 

D* ipfa qnidem mente,'] Ita Itgitur in antiqois codidbas , 8c 
n feqoitur enim adveibiura , aut^, Urfin. 

C$mmtmicitm quiddam cenna fimititudine efficit,] In mana- 



^896 De Natura Deorum 

• 

cium quiddam coron^e ^militudine eificit : Stephanea, 

appellat , continentem ardore lucis orbem , qui cingit 

caelum; quern appellat deum. in quo neque £guram 

divinaui , neque ienfum quisquapi fufpicari poteft. mul- 

ta ejifsdem monftra ; 43 quippe qui bellum , qui difcor- 

diam , qui cupiditatem ceteraque generis ejusdem ad 

deum revocat: quae vel morbo, vel fomno , vel obli- 

vione, vel vetuftate delentur. eademque defideribus; 

quae reprehenfa jam in alio , in hoc omittantur. 

' ^9 XII. Empbdocles autem multa alia peccans y in 

deoram opinione turpiflim^ Ubitur. quattuor enim na- 

?. yill. turas , ex quibus omnia conftare vult , divinas efle 

'• ' cenfet? quas & nafci, & exftingui perfpicuum eft, & 

fenfu omni carere. 44 Nee yero Protagoras , 4J qui fefe 

i qtio negat omnino de diis habere iquod liqueat , lint , non 

^MSSi .fint,qualesve fint, quidquam videtur de natura deoruin 

k Quid? fufpicari. k Quid Democritus , qui turn imagines ea- 

Lamb. rumque circuitus in deorum ^numero refert: tumillam 

1 numc- naturam , quae imagines fundat ac mittat : 4^ turn 



icripco eft , commmtkium t^uiddam corona Jimilt e fecit, Urfin* Cofk- 
menticium ^aiddam,'] Ceitc 5c quz prxcedunt omnia fuht comtnen- 
ricia , 6c qux (equuntur : & dum ait efficit , fatis innuit tale efie. 
Mihi quancivis pietii videtur , qnod ex Buflidiano obfciyaviy con- 
i/entictHm. Intelligft eaim undecunque fcilicet coieos lumen can- 
doremque cohziejitetn ad foimam corbnz. Vocabolum laium , 
fed iimilicudine fimilium deiivatiooum fatis tutum. Gronov, 

^l. Hut fpe (jui helium y cjui dtfiordUm \ «Src) CommentatOJfCS 
kion dicunt , unde Cicefo naftus fit banc Paimenidis femeotiam y 
&L Diogenes Laeitius & alii , qui fragmenta antiquomm philo^ 
fophoium nobis iervarunc , nqllam ejus mentionem faciunt. Ve- 
ium patet e ^latonis Sympofio, Tom. in. pag. 195. edit. Steph. 
I'armenidem exemplo Hefiodi fcripfiife Theogoniam , ubi fbnc; 
bellum, difcordia, &c. erant relata inter Deos. Bouhier, 

44. Nee vero ProtAgoras ^c,'\ Tota haec periodus non exftac in P. 
Gulielmii} habent tamen Pall. ties. Grmirus. 

45. Sluiff »»i*f omnino de Diis quid lit^tteat fcire,] Yen. de Diis 
habere quod liqueat i ut ilUus veiba mox intcipietatui Cic. De Diis 
neq»e utfint, neque ut non fmt ^ haheo dicere,. Quod ica retulit Laec- 
tius : Utfii fAh eiS» hit «;^a tl^ifeu W. tic tta-h cd' ttc kx < )r, 

.^oxxet yet^ T<t kuKvovIa MiTereti , ii<n dhMhoTift x^i /2p*X^ ^ 
01^ TQU dvBpchii, fti TtiLiitm i\ Thf flfpJt*" ''■^^ ffvyy^d/AiL, ^ 
«^ft/3\i»6» irphi ^A^mdiw , ««} ta ^i^Kia. khto'^ KAtiKavi — • r» 

46. Tum fcientiam inttlligentitimque nofiram is'c, ] Noi-_ ae 

f CI9 fcieaciam inteUigentiamque ia deomm namccum letulii e- 



LiQER PRiMtTS. 2897 

nfdeotiam intdligentiamque noftram » nonne in ma-m iemcn- 
ximo errorc vcrfatur ? c&m idem omnino*, ^uia nihil ^**«**^«^- 
femper fuo ftatu maneat « neget efTe qoidquam Tempi- 
tcmum : nonne deum omnino ita tollit , ut nullam opi- 
nionem ejus reliquam fadat? Quid aer , quo Diogenes 
Apolloniates utitur dco , quem fenfum habere potcft , 
aut quam fbrmam del ? 

Jam de 47Platonis inconftantia longum eftdicere;3o 
qui in Timaeo patrem hujus raundi nominari neget 
pofle : 4^ in legum autem libris , quid fit omnino deus , ^ 
»anqoiri.oportere non cenfeat. Quod vcrd line corpo-" »°^" 
re ullo deum volt effe, ut Graeci dicunt , 49^flr(5f««rov^'J^**"*" 
^ id 

mociiras? B^tdicuR profe£^o earn Minucius (quod tamen in non- 
nollis aliis Fecit) inte^ eos philofophos recenfuiiTet > qui in unum 
pattern div&m atque horoinnm , 6c in unitatem pioyidemis , ctfi 
vatiis feimonibus , tamen lebus iplis confpixaient , fi intelligen- 
tiam noftram deum cenfuifiet j qux quam jncerta qoam nulla fiiic 
ei, qui veritatem in piofiindo deroeifam exiftimavit ! audiamus 
ip(um Minucium , cap. 19. ^id Demociitus i ^uamvis Attmtntm 
fthniu inventor , nonne pUrttm^ue naturam , aus imagines fnndat ^ 
inteiligmtiMn tUwn lo^fititufF Hinc apnd Nourum lefcribo : Intelii" 
9entUm(]ue , nonne in ire, nojham fcificct , male natum ex nonne , li- 
Diaiii nobis obtiufere. Walker, 

47. Platonis inconjtantia,'} Callidum faoc eft. nam quoTnodo cum 
aliis conveniet , aut communi fenfui fubfctibet , qui Tecum ipfe 
idiflidet ? Notatui ejus inconftantia ctiam ab Eulebio lib. xiii. 
cap.^. de Przpaia^ione Buangelica. Veiba Platonis in Timzo hzc 
iitnt : Tir fjckt ouf n-otH*rh *«< vettipct rrooSt <r5 Tretvrot tvptiv ti Ip- 
^f, KM fCpifTA tic TTAvtctc ttSvvctrov ^iiyuv, Cicero hxc in libto 
de IJniveiiitate fie transtulic : x^t^ue ilium quidem qua/i parentem 
hnJMS ftniver/itatis invenire difficile , <Sr cHmJdm inveneris , indicAxe. 
in vulguf nefsts. De hoc diximus apud Ladant. lib. i. cap. S. de 
}xa Dei, cap. IX. Betuleim, 

4S. In legum Autem libris,} Libio nimirum vii., Verba funt ^ 

Athenieniis hofpitis : Tor fAiyi^ov Bth , xxt ohov tav Koirf*Qu <;>«- 
fiif ot/n ^nrilf S'ilv^ ourt '?ro>'U7rpdt.y/uoyuf Tic airiotc ipivvcovrati, 
»' ydp ev^* lirtov tivaty to ift totxi tta^ ti/t» Tcuntyrioy ^/y'VO/uevoi, 
l^ic etv yiyy^a-^itu Meminit La£l. lib. de Ira Dei, cap. ii» 
Idem. 

'9. ^AirduATov,'] Ex Trismcgifti doftrina hoc dogVna , ficut 

.«a<iue haufit. Eft autem Platoni 3-«oc ^vuhulat®*, xa»i dpuTt^ ^ 

' ayiufAAT^** id eft , Apulejo infcrprete , incorporettf , indici- 

ir inrtominAbilis. Apud Laertium lie eft , J'oKti S* Aura tcv 

, dc 3t«i tiif 4^x^^ (matctiam perperam apud intcrprctem 

:ur) eiffduftriiv ilvxt. Icaromenippus Lucianicus hoc dogma 

onicum irtidet his verbis : *Et/ «r« 01 /mh aVaywaTov Tt x«i 

»^oy iywfTAi ffml to 3"8lc», 01 jfi vnpt irdfJutT^ uuro ^nvocuf 



2898 De Natura Deorum 

id quale eife poffit intelligi non poteft. careat enim 
fenfu necefle ed » careat etiam prudentia » careat vo-* 
luptatef quae omnia uti^ cum deorum notione com- 
prehendimus. Idem & in Tima^o dicit £c in Legibus » 
& mundum deum efle, &cxlum» & aftra, & terram» 
50 & animos, $^ 6c eos , quos majorum inftitutis acce- 
. pimus : quae & per fe funt faHa perfpicud, & inter iefe 

^ Ychementer repugnantia. 

-J Atque etiam Xenophon paucioribus verbis eadem fe- 

r^ peccat. facit enim in iis, qux aSocrate dida retulit, 

• Socratem difputantem, formam dei quaeri non oporte- 

re: eundemque 6c folem & animum deum dicere : 6c 

*f. B« mod6 unum, turn autem plures deos. quae funtiisdem 

in erratis fer^, quibus ea, f^quae de Platone dicimus. 

02 XIII. Atqjo£ etiam Antifthenes in eo libro , qui 

o phyfio- *^Phyficus infcribitur , popiilarcs cjeos multos , natora*- 

gaomom- km unum t& dicens , tollit vim 6c naturam deorum. 

cus UmK Ncc multo fecus f J Speuiippus , Platonem avunculum 

TO. Confonat hoc cum (acra Scriptuia , quae dick Deum fpi- 
litum efle, iicuc plurimi philoibphoium cum Platone ientieotes , 
yeur. Betuliim, 

50. Et animos.} In Hecimo de Legibus his veibis animam men- 
tis pazticipem Deum facie : K«i vrivn «?c ^X** Xf^f*^^^ ^^^ f**^ 
■7rp97>ittf*.^H9». ttu 6«ov , dcof ov9iL^ ifAd-Ktu tvi*ifAOfci vAi^nyet^ 
yii frmti. Conttarium ftatuic in amentia. Videtut etiam hoc 
loco Marfilius aliam fequutus ledionem. fed Ulam curam otiofo 

^ alicui philologo lelinquemus. In fcquentibus porro Athenienfis 

hofpes fimtlia qusdam aigumenta profeit , quae nos brevitatis flu^ 
dio intemiittimus : atque lurfus in iz. deior^Tor dicit. Siint ia - 
banc fententiam quxdam in Alcibiadepriore, in Axiocho, quern 
aiii ad Xenocratem autorem refetum. Nam ipfe , tefie Laertio, 
de motte fcripfit : atque ratfus apud Timatum , cujus opufculum 
deAnima, Mundo & Natura Dorice ex(^at. Idem, 

51. Et eps y cfuos fnajarwn inftiti0is accepimui.'} Lett eft, quod 
didurus fum 3 fed tamen quidquid eft le^oiem non celabo. Ties 
libii vetexes, ono conlenfu, babent hoc loco', & eos , ^nos maU^ 

'rutninjtitmis aecepimm, quod eo adfaipfi , ut memineiit le&or, 
fciiptoxes iJios libiarios indo^s fzpe fcriplifle i pio / , & con* 
tra /, pio i. Lambin. 

52. ^^ de P totem dicimus,'] Vidctur commodioi fiitura _ 

' n abjiceietur</iVt>»w^ non celo tamen le^oreni efle in Palat. 1 

dc utroqueWooweriano,D#9/^«4y?v}r. iisdemkrc, ataltetWi 
rianuspraetercaficdivertit^vulgato, idem ineneau^ ^mtrnt" 
tonem errare dicimus Glutei. 

5i. Speufippus.l Hujus loci veftigta nulla dam fcratarus . 
prxbec mihl cameh occafioocm contio?eftendi« Sunt qui ere 



•v. 



Liber Primus. 2899 

fiiUeqaens, Scvim quandam dicens, qu^ omsia rcgan- 
tur» eamque animalem, evcUere ex animis conatar co* 
gnitionem deoram. 

ffp Ariftotdes quoqae in tertio de Philofophia libro 33 
multa turbat , '$5 k magiftro Platone uno mflentiens. ^,^^^. 
modo cnim menti tribnit omnem divinitatem : mod6 ^^^^ "* 
mundam ipfum deum dicit efie: modo quendam alium 
praeficit mundo ^ dquc eas partes tribuit , ut replicatio- 
ne qnadam mundi motuttf regat atque tueatur : turn 
cadi ardorem deum dicit tSe » non intelligens caelum 
mondi effe partem : quern alio loco ipfedefignaritdeum. 
Qoomodo antem cxH divinus ille Tenfus m celeritate 
tanta confervari poteft ? ubi deiode illi tot dii , fi nu- 
meramus etiam caelum dcbm ? Ciim autem fine corpo- 
re idem voh efle deum , omni ilium fenfu privat » etiam 
prudentil Quo porrd modo mundus movcri 4carens ^ P^*«ft.. 
ccMrpore; aut auomodo femper fe movens , efle quietus ^■'*"^* 
& beatus pote^ ? ^ « 

Nee verb ejus condifcipulus Xenocrates in hoc gene- 34 

re 

defiflitioaes, quae inter opeia Flatonicafeinntur, Spciifippi tttt t 
4a&i foitafli* cooicftail , quod apud La^rtiom inter Speufippi 
locubrationes cciam opo< nametamai. Sed definido ilia » qu« in- 
ter illas Detu defciiblt 9 ntiiim cum hoc Ciceronis loco conveniat* 
dodi videiinc. Eaiti, ut conferatoc , adfcremus. Ofor ,^«ov dBi^ 
i«T«v, eti^ofiLU ^poc wfMfAOfitttf t cifTii. iiiiiSf* » tic vtiyaBou p^ 
rtms AfTitf. LacSitius Spcufippi pattern Eutymedontem fadt : 
matrem Platonis foiorem Potonen. Platonis genealogiamaltlos 
petitam repcries apud eundem LacSrtiuxn. BetuUmt, 

54. %Arifiktle$^u9qm hrttrtii de Philo/ophis likro,"] Atiftotelem 
ties de Pbilofophia libios feripfifle tiadit Diogenes , de quib^ i y 
T» mfti -{vocM fit etiam ab iplb Atiftotele mentio. Vrfin, ' 

ss* ^ magi/hf Pl4t9nt unt difemUm.) Ptimtun nod ab uno, (cd ^ 
\ mains diflentiebat : nam philofopM de diis vinh fentiebant § 
dcinde ab aliis potifls qu^ \ Platone , cujus eandem fer^ de diis 
foiflcfeotentiam paulo ante oftendtt, qnam ejus diicippli^Arifto- 
teles & F^micBS Heiaclides func fecuti : itaque videndnm , aum 
ita led po0it : ^ map/tro Plattne nti dijptntknt, P. Manut. ^ 
mstinn Platitu uno drffinttens,'} Manutius ex #»» ftcit run, ja 
m icripto eft , fm, at foitafle legendum (it » i nuigifirofu* 
P< •€ dijftntitns, Ucfin, ^A magjtjlro PUnom nno diffrntims,^ Sic 
Pi ttes , fie Woowetianus 6c P. nee non omnes editi ante Lam- 
bi n$ qui admi^t, non di(p, conjefttuam P. Manutii; quam ta* 
n ion dignatus eft toxtu filius Aldus, videatur Muretus 1 ib. tit. 
c^ J. Lcdionom> Vatiar. Grmerm. Samuel Petitus lib. iv^* 
A "'uu cap»9. fubjicieb^yiv"'* ^!^M»fm'* XScoaovius. 

Z;Cr& &4X. Zr^ 3 Iff. ^t 



2900* De Natura Deorum 

re prudentior : in cujus libris » qui funt de Natura deo- 

rum , nulla fpecics divina defcribitur. deos enim odta 

X nume-' ^^^ dicit: quinque eos, qui in ftellis vagis 'nominan- 

rafitui coHj, tur : unum , qui es^ omnibus iideribus , quae infixa cae- 

LamK \o funt, ex difperfis quafi membris fimplex fit putandui 

deus : feptimum , Solem adjungit : odavamquc , Lu- 

nani : qui quo fenfu beati eue poffint intelligi non pot- 

efl. £x eadem Flatotiis fchola Ponticus HeracUdes 

^ y. IX, puerilibus fabulis referfit libros : s^fic tamenmodo mun- 

dum, turn mentem divinam effeputat: ef rantibus etiam 

ftellis divinitatem tribuit, fenfuque deum privat,& ejus 

formam u^utabilem efle vult: codemque in libro rur- 

fus tcrram & caelum refert in deos. 

35 Nee vero Theophrafti incoaftantia ferenda eft. modo 
enim menti divinum trituit principatum ; roodo caelo ; 
turn aulem fignis fideribusque caeleHibus. Nee audien- 
dus ejus auditor Strato, is qui phyficus appellatur : qui 
omnem vim divinam in natura fitamcffe cenfet , quae 
57cauras gignendi» augendi, minuend! habeat : fed ca- 
reat omni fenfu & figura. 

36 XIV. Ze NO autem (ut jam ad veftros , Balbc , ve- 
niam) naturalem legem divinam efie cenfet , eamque 
vim ohtinere reda imperantem prohibentemque con- 
traria. quara legem quomodo efficiat animantem In- 
tel-' 

5^. Et tamen nmmtdt mundum ,. turn ttiam divinsm ejf* ft^M,'} 
Conigo , & turn mundum , tuv* vuntem dtum^'tfft puut : itaque 
plane eft in MafFxi libro , oiQ quod habet ^ & dun mundum, P. 
Manut. Et tamen modt mundum.} Sic ledio vulgata > firmacqucf 
Palat. prim, nam fecund, turn, tea* tantttm, F. dum, Lambinus , <b* 
turn mundum^ turn mentem Deum ejfefutat, pixtei i'ciipcoS fan^no- 
fiios. Gruter, Ciediderim Ciceronem iciipfilTe , <b; amau mtdm 
mundum, lea VelleMs paulo poft de Cleanthe loquens eum vocat 

Jiuafi delirautem , &c lequenti cap. 16. opinioties pleiommque phi- 
ofophoium nominat delirantium fomntA, Quaie ci Cotta expro* 
brat cap. 34 Tu ipfi paulo ante fummot viros dtfipert ^ deiirdre, de^ 
mentes ejfe dicebaj, BouUicr. • 

57. CauftLs giinendiy augendi ^minuendi habeat,} Non de nihilo eft, 
quod Elienfis unus hoc in loco fit au£tior s ia co enim legttur » 
^UM cauffs gignendi , augendi , minuendi , immittendi babtati & j * i 
Yecbum'adncza conjundione lepixfentat Bononienfi^ anni i 
At , qui res augec , novam iis materhun immittit > quapiopCf 
vox meritb cenfeci quest incommoda. Hoc tamen noin ol » 
quo minus ad veiam ledionem quafi roanu ducat s nam on f 
refcribendum credideiim : qus caufas gignendi ^ augendi » min i 
immutandi^ue habeat » dc tum demum Oiaa^ oatUIS vllCS c 



LiBEH Primus. 2901 

teHigcrc non poffumus. Deum autcm animantcm certS 
volumus cfle. Atque hie idem alio loco aethcra , deum 
dick efle , fi imdligi potcft nihil fcnticns deus qui 
numquam nobis occurrit neque in precibus , nequc in 
optatis , ncquc in votis. Ahis autcm libris • rationcm s fpiri 



iritam 



quandam , per « omnium natuwm rcram pertinentem , "'»^' ^-^^^ 
ut ▼ divinam cfle affeAam putat. Idem aftris hoc idem L^"*^ 
tribuit, turn annis , menfibus annorumquc mutationi- J^v/ 
bus. Cum vero Hefiodi 58 Theogoniam interprctatur , y dwinz , 
tollit omnino 59ufitatas pcrceptasque cognitiones deo- ^. vi dir. 
rum. neque enim Jovem , nc<jue Junonem , neque ^- '^»-'« 
Veftam, neque quemquam , qui ita appeUetur , in deo-^''JJJ*j^uj^ 
rum habet numero , led rebus »inanimis atque mutis matis ♦^^ 
per qaandatii flgnificationem haec docet tributa nomina.»»«^. 

Cujus difcipuli Ariftonis non miniis magno in errore 37 
fententia eft : qui neque formam dei intelligi poiTe cen- '• >• 
feat, neque in diis fenfum effe dicat: dubitetque omni- 
no , deus animans , necne fit. Qeanthes autem , qui 
Zenonem audivit una cum ed, qucm proitime nomina- 
vi, turn ipfum ymundum deum dicit efle, tumtotiusy deum,; 
naturae menti atque animo ^ tribuit hoc. nomen : mundum 
tum ultimum , & altiffimum i atque undique circum-^""^ 

£u- 



Mss: 



L 



h^antur. Straronis featentiam , veibis ex hoc loco fumptis , refect 
Laaantius de.Iia Dei, cap. x. Vtd. U Acad. Quaeft. lib i^. c. 3I. 

6c Augufiinum Civ. Dei lib. yi. cap. 10. Davif, Ampliilimua 
Bouhicrtus pro immHtandi , ^fft immitttndi ^ legit immifandi , fea- 
fu kand paulo ineliore. 

5S. The0goniamy id t/t irigimm dttrttnf,'] Hic quoquc gloflfa fotC: 
nam illod , id *ft 9rigintm dt9rtimy<^% noa videc adicriptumfiiiire, 
at Tbtagoni^ fignificacio ofienderetui ? qua zatione addu&i delevi- 
rotis, colibeodus, quod quibusdam la aotiquis libiis expodtio 
ilia non ^&, P. MMut, 

5^. Vfitatas perceptas^u* coipiitients.'] Kcdius^ Opinor, infttaspw 
cfptastfue cognitiones : nam & in Ma&i libro ita fcriptum legirur^ 
« aocea etiam dixit , Infitds deorum cognitioms hAbmus, Sc alibi 
Aon iemd. atque etiam Lucretius hac lotutione ufus eft : Vnde ,' 
iaquit libro v, infitA notitiet eft utilitatiJ, Idem. , 

Tribuit hoc nomen.] Perplexa hzc plan^ funt. Apud Epipha- 
ii . legitur hoc modo: K«(< dyB^etv^y tKdxu ^(oy»r o-jtr 4i^X^*^- ^^^ 
d ic expeditius legi polTe arbitroc : Tifm ror/Mi naturs hitmandy 
n ' Mtijm animo tribuit hominis nomen. <jHod etiam Platonicum efii 
I ^c dogmate manat etiam illud Cleanthis apophthegma , quodt 
^ ancL Stob«o refertur : "Ew y*? tw^ dTr^titCrui f^ii^ 'th 
f- 7Sv 9»fim itti^fttv, BituUiut, 



Z901 De Natura Deorum 

fufam, & extremum omnia cingentem atque comple- 
■«>^»«*-xum ardorcra , qui aether *nommctur , ccrtiffimum 
•"idem ^^^"1 Ju^cat. »Ideraque quafi dclirans in iis lihris » 
aiii. quos (cripfit contra ^voluptatemy turn fingit formam 
h volniita- quandam & fpeciem deorum , turn divinitatem omnem 
«m MSS. tribuit aftris, turn nihil rationc cenfet cffc divinius. Ita 

fit 9 ut deu5 ille, qucm'mente nofcimus, atque in ani- 
c Tolait is mi notione, tamquam in veftigio, cvolumus reponere, 
B9uh. nuwuam prorfus appareat. 

38 XV. At Pbkseus, ejusdem Zenonis auditor, eos 
,d didt »M<ididt efTe habitos deos, ^ quibus magna utilitas ad vitae 
</{/»Afiy»i',cultum eflet invcnta : ipfasque res utiles & falutarcs 

deorum effe vocabulis nuncupatas : ut ne hoc quidcm 
e Ouxfo diceret,illa inventa effe deorum, fed ipfa divina. *Quo 
quid L4»^, quid abfurdius quam aut res fordidas atque deformcs 
* ^'V* deorum honore afficere , aut homines jam morte dele- 

tos reponere in deos , quorum omnis cultus effet fu* 

turus in ludlu ? 

39 Jam vero Chryfippus, qui Stoicorum fomaiorum va- 
ferrimus habetur interpres, magnam turbam congregat 
ignotorum deorum , atque ita ignotorum , ut eos ne 
conjedurS quidcm informare pommus , ci^m mens no-* 
itra quidvis videatur cogitat^onc poffc depingere. ait 
enim , vim divinam in ratione effe pofitam , & univer* 
fae naturas animo atque mente : ipfumque mundam 

p. X, deum dicit eile , & ejus animi fiinonem umverfam 2 
turn efus ipfius principatum , qui in mente 62: ratione 
verfetur, •> communemque rerum naturam , iinivcrfa 
atque omnia continentem : turn fatalem umbram &; 
neceifiutem rerum futurarum : ^^ ignem praeterea Sc 

euoiy 
* 

tf I. C9mmiinim^ut rtmm natmsm , tuuvirfa dt^ •«mi4 ctatin^m" 
ttm.] Interpietes , qui videiunt duas iftas voces imivirfa m^mt^ 
9mHis, tanquam feie eiusdemfignlficatioiiis vQcabula, non poiic 
fcrri , explicueiunc »mnU per cunSsfigUlMim dccepu , qaod mult6 
minus eft ietendum i quz eaim magis oppofita func quim tfimi^ 
^finfftUf Non dubito quia comgeadum fie: Vnivtrfun tt^ms 

$mniA ctuinmtem^ Ita paulo poft Ciceio dicit: Vnivirfitstn , 

)iM aMiJi/« cantintntHT^ Boufaiei. 

6%, Ifnem pr^terta,} Sine dubio lefpicit przccdcos 'caou^ , [ 
Peum iftura noininavic : Vttim»m , akijjimum 4U^ umdi^ue 
tmitfmfmm » & txtrtmiun «mm4 cingemem 4/^tM c^mplexmm ardot > 
fw 4thtr ifmimAtur, Icidem poft Iib.li« cap. 15) dicic ^ hmi 
iwiffii fM 4iktrJSv* trnlurn mtmn^tm^ 8e cap. 26. dai^ diiUn 



Liber Paiiius. 2903 

tum f qnem aotea dixi, aethera : ^3tam ea , quae na-i 
tura fluerent atque manarent, ut& aquam , 8c terraoiy 
& aera ; folem , lonam » fidera imiverfitatemque re* 

rum. 



iiittt aeicm 8c ztherasSc cap.i^. mtfimi bqtijc» Imnwtpu sthtr^ 

ifm C9n/Ut tx iklUj[imii ignibus. Vide etUiB lib. li. cap. i }, 40, 8c 4f • 
iEchec igitiu noa difieit ab igae , ix hie Iflcus ixiouit : ncc did 
potcft Ciccfoncm hie diftingiiere intei igocm magis & minus pu- 
mm, auc pocius inter igoeni coelefteoi & terxefticm • ut lib. ii. 
cip. IS. Scoid enim Hon igneta in deot letul^caoc , ?eliit unum h 
qottuof dementis ,ut patet ex. iis,qus fiint apud Sexcum Empici- 
aim adrerf. Math«p. 367. Numeniumia Euieb. Piaepax. Euang. 
lib. XV. cap. 17 8c muUos alios, 8c quegaadmodum ?idemus 
apexte ex eo qaod ieqaitui apud Ciceronem i neque ignis poceft 
{|fe elemencum » niu (it putillimus , qualis eft ignis coeleftis : 
i^htT fmmm ntinet ardprtm ttnuim tfr imlU sdmijfiong fncrttum ^ 
If quit Ciceio poftea, lib. 11. cap. 4$. Et illud igituc , tamqaam 
pbundans , eft dden^pm , 8c legendom : l^fum fr4t*rea turn , qmm^ 
p'c. Botthiec. 
61. Tmm tSf fHM natura fimrent aiftn mandtent , m & Aqnsm , & 
rdm , 4r ^ra,'\ A mala manu eft eonjunftio , quz pixcedtc 
^nam -, 8c earn lefte prstecmittit Bonon. 1494- nam eaium » 
M nafurafliMutt sttfue mofunt , exemphi datiiius eft Cicero, fed 
oc leviuscolum^ illud veto proribs miiandum > quomodo contt- 
t , ut ia rebus fluentibus atque manantibus nnmeraretur terra. 
re enim » pro philofophoram illotum fententiis , nullo fitit mo- 
topratdita. AutfUlor, ant Nofter hoc vel ftmili modo fcripfit* 
tarn tsy ^«M natnrAfimrm atijm msnare/tt , mt aquam & aUra } turn 
ttrram^ ftltm t ^r.Pet. quidem Lefcaloperius > yulgatam le£lionem 
fervans , hzc omnia ^r« 8c manan did pucavit , quod in horas 
mutaientni 8c aliquid detriment! facctcnt, Fari (line modo Hera- 
dius <tixit pth ti. o\A 70Tflt;uou Htuif, Vidc Diog. Laerrium lib. 
IS. $. S. Hac tamen interpretatione nihil eft magis infiibidum i 
itaenim nonhominumtancum» fed 8c coutemtimmarum beftia- 
ram corpora, ne de plantis 8c arboribusloquar, in Diis poneren* 
tnr. DaviJUu, Locus hie videtui diffieilis intdle^u. non patec 
CBim Chnrfippom dixiiTe , aut potuifle dicere , terram fui ipfius 
aamti efle liqutdam. Quid igitur Davifius yoluetit ex ejus verbis 
piUm eft, verum ifti mntatione non opus eft. Kefte feccris, ft 
com Manutio legeris mamrem , pro manarent. Ad omnem dubita- 
tionem tollendam legenda tantum funt qux habet Stobxus Eclog. 
Phff. lib. I. cap. 2(. de iententia Chr)^fippi circa mundi fabncam: 

To" »^^1C , TO fJth Vipi0t^iULif6P TTifil TO fJti^Cf , Toi* UTO/UtVer. 

^i >f#o/ufyor iucv rof ttl^ipet , vTOfttvoy ^ *rif yit , **i rat Iv* 

**f vypd , »«2 t§9 di^9w Id eft ; Mundi partem alteram circa me* 

dit ftrri , alteram furmanere. Ferri qmidem athera , fiAfiftere aie- 

f*» Tram , a^i$am & aXrem, QuQd npn difFcxt ab eo quod hie 

m< id CicetOaeip didt. Bauhier. 






Zi^% TLx^z, x,z, s ^4. %Af' 




1904 De NatOra 'De6rum 

rum, qua omnia continerentur; ^4 atque homines etiani 
cos, qui immortalitatem cflcnt confecuti. 
^o Idemque difputat , aethera efle cum , quem homines 
Jovem appellarcnt: ^Jquiqufc aer per maria manaret^ 

cttih 



64. Jitijue homines fftidm eis , <jmi immtrtalittaem «Jfe»t etnjicmi, ] 
Si credendum eft Plutarcho de llide & OHiide p. 360. Chiyfippus 
^ contrario (entiebat , heroes', qui in deos eflent lelati , efle ne- 
que deos neque homines , fed genios , ^odfxcvtc , o-o dttov hk ti- 
fttyic, kT dixpdLTov t^ovrit- Verum notandum eft, eom, qui Id^ 
quitur apud Ciceronem , efl*e Epicuxeum ; qui Stoicos odiofos valt 
xeddeie, affingendo iis fententias , quas non habebant. Chiiftiani 
crant aequioies judictt fecundtim Athenagofam Legat. pag. 7. Edit. 
36|6. nam facebantur Stoicos propiie non agnovifle , nifi deum 
tmunij fcilicec ignem iftum divinam,& naturam iftam xtheieani> 

3UZ penetrabac Ec animabat omnia alia elementa , Scqiiz, iecuxi* 
um res diverfas , quas formabar per Coacuiium fuum , accipiebat 
varia nomina. lea in igne vulgari vocabatur Jupiter , in aerei 
Juno, in aqua Neptunus, in terra Ceres, in aftro diuino Sol » in 
nofturno Luna, in hominibus egregiis Genius, & itain omnibus 
aliis lebus , qus quanfi maxime diviait^tis erant paiticipes : veruni 
hzc omnia non erant nifi una Sc eadem res. Vide plura apud 
Lipfium Fhyfiol. Stoic, lib. i. DiflT. 9* licet ille argumentum iliud 
ptz dignitace materix non tra^^averic. Melius ergo eft confulercl 
ipfum Ciceronem infra lib. 11. cap. 28. ubi Balbum Sto'icum ho« 
tnodo loquentem inducit : His fabuUs fpretis ac refudiatis , Oeui 
fertinens per naturam cujusque ret ,per terras Cera , per maria Ueptw^ 
nm , alii per alia poterunt intelligiy qui (jualesque fint, Bouhier. 

65. flui<iue aer per maria manaret , e»?n ejfe Ne^tuntim,'[ Ceituxii : 
tft Ciceronem voluilTe hie idem dicere , quod dixit in loco , que id 
prxcedenti nota adduxij fed vox atr n6n cotivenit ifti Stoicorum 
Deo, qui erat velut principium vivificans omnium rerum. Ign'ilt 
folus, ex eorum fententia , gaudebat ift^ prarrogatit'd prz omtii. 
bus aliis elementis. Id Cicero confirmat aliis locis , & prxfeitim 
infra lib. 11. cap. 22. Et quod ad Chryfippi fentehciam attinct,' 
tarn reperies apud Diog. Laectium , vii. 13S, 139. & Stobacuxn ! 
Eclog. Phyf. lib. I. cap. 13. &c. Ignis i^t appellabatiu 4/£>rr > vet > 
fupra vidimus. Kon dubito igitur , quin legendum iit : ^i^ui ' 
dtther per maria , ^c, nifi potius /iSr fit delendum , fic legendutb i i 
Huiijue per maria minaret , &€, Vide locum fimilem huic apud ' 
Minucium Felicem cap. 19. ubi de Zenone , & iiliurh apud Sto*' 
bzum Eclog. Phyf. lib. i cap a . de Xenocrate. Vide etiafti Vax- ' 
xonem apud Auguftinum de Ci^.Dei lib. vii. cap. 23. tujus verbtf'^ 
ineam conjefturam confirmant. cy£thera porro animum ejus (mun« 
di) ex ejus t/i, qua pervenit (lego (jitd) ad AJhfi>^ ipfam quotftte fkce» 
re Deos i & per ea (lego ex ea) quod in terram permeat , Deain Tel* 
lurem ^ quod am em inde permeat in mare atque oceanum , Denm tjjt 
Neptunum, Ceterum voces aUr 8c ather interdum COnfUflduntOi i 
MSJ^iS) ut videbimosiofiacap 3^7^ Bo$thitK 

&<». Man 



jL I B E R P R I tf t7 9. 190; 

tam efie Neptunum : ternimque earn cfle » qux Cerct 
diceretur. fimilique ratione perfequitur vocabola reti« 
quorom deonim. Idemque etiam kgis perpctnae 8c 
stemas vim , quae quafi dux vitse Be magiftni offido- 
mm fit , Jovem dicit efle ^ ^ eandemque fatalem ne- 
cefficatem appellat , fempiternam reram fiifurarum veii- 
tatem : qaorum nihil tale d{ , ut in eo vis divina inefle 
rideatur. 

£t hxc qaidem in primo libro de Natura deoram: in 41 
fecundo autem vult Orphei, Mufaei, Hefiodi, Home* 
rique fabdias accommodare ad ea,qux ipfe piimo libro 
de diis iinmortalibus dixerit: ut etiam veterrimi poetae^ 
qui haec ne fufpicati quidem lint , Stoici fuiffe vidcan- 
tur. Quern Diogenes Bgbylonius confequens in eo li- 
bro, qui infcribitur ^7de Minerva , partum Jovis or- 
tumque virginis ad phyfiologiam traducens , dejungit k 
fabttia. 

XVL Exposui fer^ non philofophorum jadicia,4X 
fed delirantium fomnia. nee enim multa abfurdiora 
font ea , quae , poetarum vocibus fufa » ipfa iuavitate no' 
caenint : qui & iri inflammatos & libidine furentes 
ioduxeront deos: feceruntque, ut eorum bella^pugnas, '• ^ 
proelia, vulnera videremus ; <»8 odia praeterea , diffidia, 
^difcordias, ortus , interitus , querelas , lamentationcs , 
cSabiS in omui intemperantia libidines » adulteria , vin* 
CQla , cum humano genere concubitus » ^mortalesquc^f tm^italb- 
ex immortali procreates* qvcMS. . 

Cum pofitarum autem errore conjungerc licet por-4j* 
tenta magorum i^gyptiorumque in eodem genere de- 
mentiam: turn etiam vulgi opmiones, quae in maxima 

in- 

66, Etmdemque fstdlem neaffitattm appeUdf , ftwpiterrum , &ej\ 
Sane varia nomina lei ejnsdem. Et eft igituc addendum poii iif^ 
pdUt, Vide Stobaeum Eclog. PhyC lib. i. cap. 9. p. 12. Bottbitr, 

67- De MimrvaJ] In libiode Divinat. piimo , ckatuc ejus optK 
deinfbmoHs. citantui ab Atfaenso »6/uo/,^6c Tri^i fu>«irii«r. Ta« 
tianus tiadit fimilia dc Metcodoco Laropfaceno , ficuc Phavorious 
de Anaxagoia. BituUjfts, 

6%. OdiA frstereA , difcidh , difc9rdU,'\ Fecit hoc etiam loco 
Grpteios , ltd tacicus , quod in Lxlio cap. 7. propterea ab patce 
non laudatus in notis ad Livium xxv. i S. ut pro eo , quod video efle in 
cditionibos prifcis Viftorii Lambinique Sc Gothofredi dijftdiayiic 
mutaict, quod fetendum non judica?iy quumodiaScdifcoidixdil- 
fidiis conveniAi^ Grtiuv, 

49, i^sm 



2906 De Natura Deorum 

inconfianria yeritatis ignoratione verfantur* Ea qui 
€onfideret» qvAm inconSilte ac temcri dicantur, vene- 
lari Epicurum ,& in eorum ipforum numero , dequibus 
haec quaeflio eft , habere debeat. folus enim vidit , pri« 
Biiim efle deos, qa6d ia omnium animis eorum notio- 
nem impreffiiTet ipfa natura. Quae eft enim gens » aut 
quod genus hominum» quod non habeat fine do^ina 
anticipationem quandam deorum ? quam appeilat wp&* 
Aifi]/<v Epicurus 9 id eft , antecep>t;^m animo rei quandam 
informationem , fine qua nee intelligi quidquam , nee 
quaeri , nee difputari poteft. Cujus rationir vim atque 
VtiHtatem ct illo caelefti Epicuri, de regula 6c judicio, 
yolumine accepimus. 
XVII. Quod igitur fundamentum hujus quxftionis 

44 eft 9 id praedar^ jac^m videti^. Ciim enim non iaili-' 
tuto aliquo, aut more, aut lege fit opinio conftituta ^^ 
maneatque ad unum omnium nrma confenfto : intelligi 
necefle eft, efle deos, quoniam infitas eorum, velpo* 
tibs innatas cognitiones habemus. De quo aurenii 
omnium natura eonfentit , id veruth eife necefie eft.! 
EiTe igitur deos confitendum eft. Quod quoniam fer^ 
conftat inter omnes non philofophos foliun , fed etiana^ 
indo<9os: j&teamur conftare illud etiam , hanc nos ha* 

r. XI* bere five anticipationem , ut ant^ dixi , five praenotio- 
nem deorum. funt enim rebus novis nova ponenda. 
nomina , ut £4>icuru$ ipfe wpiMi^tv appellavit , qaani 
antea nemo eo verbo nominarat 

45 Hanc igitur habemus , ut deosbeatosSeimmortales 
putemus. Quas enim nobis natura informationem decw 
rum ipforum dedit , eadem infculpftt in mentibus , ut 
eos a^temos & beatos haberemus. Quod fi ita eft, vei^' 
expofita Ola fententia eft ab Epicuro , Quod aetemum.: 
beatumque fit, id nee habere ipfum negotii quidquam » 

g ill tangiAcc exhibere adteri. itaque neque sira, neque gratia te- 
€9nj. Lamb.ncri y qu5d, quae taiia eftent , imbecilla eftiant omnia. 
Si nihil aliud quaereremus, nifi ut deos pi^ coleremus, 
&c ut fuperftitione liberaremur , mis erat didum. nam* ; 
& praeftans deorum natura hominum pietate coler< Lr«4 
cum &c aetema eflet 8c beatiffima. habet enim ver a-* 
tionem juftam quidquid ejCccUit ; & metus omc * vi^ 
atque ira deorum pmfus eflet. intelligitur enim , a--l 
ta immottaliquc natura & iram & gr'' — ''"re i jJ 



Liber Primus. 2907 

^uibu^ remotiSy nuUos Si faperis impendere metos. Sed 
ad banc confirmandam opinioncm'anquirit animus ^K^f^^ 
foimam , & vitam , & adioncm mentis atquc agita-r* "*V«- 
tionem in dco. 

XVIII. Ac DE forma qaidem partim natura nos ad-45 
iDonet , partim ratio docet. nam ^ natura habemus 
omnes omnium gentium >fpeciem nullam aliam , nifii boaujies n 
humanam , deorum. quae enim alia forma oceurritO^ «Mji» '' 
ni&quam aut vigilanti cuiquam , aut dormienti ? Sed ,^-**** 
ne omnia revocentur ad primas notiones , ratio hoc 
idem ipfa: declarat. * 

^9 Nam ciim'praeftantiffimam naturam , VBlquiabeata47 
eft, vd quia fc;npitema , convenire videatur candcm ^ 

effc Italcerrimam , quae compolitio membrorum , quae '• ■• 
*conformatio lineamcntorum ^ quae figura,quaB fpecicsk coafif-^ 
kitoanS potdt effc pulcrior? vos quidera , Lucili, fole*"***^ *^'* 
tis (nam Cotta mens mod5 hoc, modo illud) ctira ar- 
tificium effingitis , fabricamqae divinam , qu^m lint 
omnia in hominis figura non mod5 ad ufum , verum 
ctiam ad venuftatem apta , defcribere. 

Qu5d fi omnitmi animantium formam vincit hominis 4S 
iigara , deus autem animans eft : ea figura profed5 eft » 
, quae pulcerrima fit omnium : quoniamque deosbeatifli- 
DOS efle conftat » beatus autem effe fine virtute nemo 
potefl, nee ?irtus fine ratione conftare , ncc ratio us- 
i«am ineffc, nifi in hominis figura : hominis effe fpc- 
de deos confitendum eft. 

Nee tamen ea ipecies corpus eft , fed quafi corpus 149 , 

JKc habet faujguinem , fed quafi fangmnem. Haec 
quamquam 6c inventa funt acutiiis , dc dida fubtilius ab 
£]ncuro quam ut quivi€ ea poffit agnofcere : tamen 
lietus intelligenti^ veftri difTero brevius qusim caufa 
^fiderat. Epicurus autem > qui res occnltas 6c peni- 
I tus 

<9* ^<M» ettm pfsfidntiJIpmAMi natttram — convtnirt videstur tAH* 

m fjfe fmUbtrrimnmJ] Hanc lediopem omnes, qtios equidem ?!• 

fi» co<£i» exhibent 3 nihilo tamen minus earn paium Latinam 

tfeo. Kefcripiciim > nsm cum prdfiant/JpmM natura •— convenhrt 

", tMtdem ejptpmlcherrimam: quz cum plena , turn lenis eft 

la. Davijl Cmm prafiMtiJfimdm uaturdm convenire videatur 

ejje puleherrimAm,'] Valde miior Davifium voluifTe mutare 

tanquammiHOS' Latinam. Convenire pofitum eft ptode-' 

▼OS eandem abiiadat , nt fexceotis alijs apud Ciccionem 

1^ 70, Norn 



2908 De Natura Deorum 

t&s abditas7OD0n mod6 viderit animo , 7" fed etiam fie 

tradlet , ut mano , doccat eswn effe 'vim & naturam 

deorum , ut primiim 7* non fenfu , fed mente ccmatun 

nee foliditate quadam , nee ad numerum ^ ut ea , quae 

ille propter fjrmitatem qepi^vut appellat , fed imagini- 

I adnde bus , iimilitudine & tranfitione perceptis : > cum infini- 

pmiUmb^Xz fimillimarum imaginum fpecies ex innumerabilibus 

m ww«/'V.individuis 73exiftat & ad "^deos naffluat , cum maxi- 

n effloat IXlis 

70. Kan modp vtdirat anirm , fed etUm fie tfA^at , nt nuLnu, df 
ceat,} Hujns loci coiiedioaem fenfus ipfe videtur ofteodece: toilet 
cnim omne meadiun , H quis ira legat , non modo vidnaf animo , 
fid etiam fie traStarat , m manu , doeet, F. Mimut. Criti^ hunc 
locum mukis modis emendiiverunt, quorum nulla emendatto nu' 
bt arridet. Nonne iimpliciter ica legeie pjczftaict : Hon modo vide 
rat animo , fed etiam fie traSai , m manu , docet earn &c. Hoc pla- 
num €&. & omnino coavenicns quorundam MS£boram Icdiooii 
B czceperis docet ptodoceatf quod exigui cft momentL Hcc fae 
eft ieotentia Lefcalopeiu. Beubier. 

71. Sed etiam fie troEiat y ut manu ducat , docet ^ irc'i Sic rcftitdt 
hunc locum Adr. Turnebus, vii omni doftrinx genete praeftanti(& 
nus : quamquam hxc cditio nonnifail ab ejus conieorara difccc' 
pat. ille enim ?exbum docet omictit ^ nos ex doceet fecimus docet, 
quod item Jo. Fafleratio venit in mentem. Sic autem legeodait 
dQe, utdcolim & nunc edidimus , ratio ipfa clamat. hzccnin 
lententia eft , Epicurus , qui' res ica trad^at , quafi maou dbcat . 
docet &c. Cam autem fie jam olim edidetim ,i!imen nebulo ill< 
aufus eft cmentiii me retinuilTe, doceat, & addidifle , docet : ho< 
eft 9 fie edidifTe^ ut mann doceat , docet &e^ cum ita edideriffl » « 
manu ducat , docet &c, quomodo Sc nunc fine uUa diffimilitudiof 
edidi. Lamhin. . Sed etiam fie traSfet , ut manu , doceat earn &c,. 
Ita editi ^ Vidorio , neque aliter Fall, baud male Turnebus a( 
Tttteanus, ducat eam< quod non folum retinuit LambiAus , fedad- 
jecit adhuc<i0<;<f, plane fupeiflue. Cruterus, 

7Z, Non fenfu y fed mente cemntur.} Legendum credo cemantitr, 
eft enim qucftio de diis , de quibus loquitur , fed non de eorun 
natura. Vide tamen Davifium ad cap. 3 8« hujus libri. Faulo po£ 
cum F. Manutio lego, a Deo dffluat, lllud eft , quod Epicunis 
fecundum Diogenem Laertium , dicebat 'Avo^poleic. unde Hefy- 
chius : ^hTroppaioLs , %UotKA , noi ffoiis , ita enim eft legenduoa 

Bonhier, ^ 

. 73* Exifiat ^ ad deos affluat*] Legendum puto , u deo ttfflu^if^ 
iententiaita poftulante: de quo dubitandum eo minus eft , qoii 
inquit : Cum ex ipfo imagines femper affluant. & Lucretius noftrao 
conje^iuram lib. iv. plane confirmat. P. Manut, Et ad nos agluet. 
Sic emendavi ex fimili loco , qui eft infra panels poft paginti 
^ ibi , cumcfue ex ipfo imagines femper ad nos affluant. Sic autCB 

omnino legendum eft , ncque cuiquamdubitaodi Ipcus leliftuscH 
pam Epicurus dicebat > nos U yideie 6c cogttaie pa imagioci 



LiBEBi Primus. 2909 

mis vduptatibus in eas imagines mentem intentam in- 
fixamqae noftram intelligentiam capere , quae fit &bca- 
ta oatara & aeterna. * 

XIX. SvHHk ver5 vis infinitatis o 8c magna ac 50 
diligenti CQntemplatione digniflima eft: in qua intelligi P.XIL 
ncceffe eft , cam eflc naturam , ut omnia omnibus pari- ^JL^^ 
bus paria rcfpondcant. banc Jaovo^kv appellat Epicu- • 
rus, id eft, aequabilem tributionem. Ex hac igitur il- 

lud efficitur, fi mortalium tanta multitudo fit , effe im- 
mortalium nou minorem : 6c &, quae interimant , in- 
uumerabilia fint , etiam ea , quae confervent , infinita 
cffe debere. 

Et quaerere k nobis , Balbe , folctis , quae vita deorum 51 
fit, quaeque ab iis degatur aetas.* Ea videlicet, .qua ni- 
hil beatius , 74 nihil omnibus bonis affluentius cogitari 
poteft. nihil enim Pagit: nullis occupationibus eft im-p agitdcot 
plicatus : nuHa opera molitur : fui fapientia & virtute ^^* 
gaudet: halict cxploratum fore fe femp^r ciim in maxi- 
mis, turn in aetemis voluptatibus. 

XX. HuNC DEUM rite beatum dixerimus; veftrqai 51 
yer6 laboriofiflimum. five enim ipfe mundus deus 
eft, quid poteft effe mintis quietum quam ndlo pundo 
temporis intermiflb verfari cirditn axem caeli admira- 
Wiceleritate.? nifi quietum autem , nihil beatum eft. 
fi^e in ipfo qiundo deus ineft aliquis , qui regat , qui 
gubemet , qui corfus aftrorum , mutationes temporum , 
remm viciffitudines ordinesque confervet , terras & 
maria contemplans , hominum commoda vitasque 
tueatur: 75naB ille eft implicatus moleftis negotiis & . 
opcrofis. 

Nos autem beatam vitam in animi fecuritate Sc in 53 

omnium vacatione munerum ponimus. docuit enim 

nos idem , qui cetera , naturS effedum effe mundum : 

pihil opus fuiffe fabrica; ^tamque earn rem effe facilem,q eamquc 

quam'«n«;.?ff« 
^ Mm slit, 

& flccuifu imagiflom ad nos > hoc eft ad oculos 8c ad menteai. 

Lambin, 

74- Nihil amnibus bonis affluent im co^itari.1 Cft lUlfus ^ ViAoria* 
J^a & noHiis Fall, duobusque Wouwexian. editi paifim , nihiU 
•mnino bonis omnibus afflutntius excogitari, Grutei. 

75. Utc illo efi beatut , implicatus molejlis laboriofistjue negoUis,\ 
Vca. ita, AT-* ille efi implicatus moUJiis lAbtriofisque ^e» ut mibi vi- 
dttiu muUb elcgantius. Umeu 

76. Vn. 



ipio De Natura Deorxjm 

V quim vos effici negetis line dfvina poffe follertia , ut m— 
numerabiles natura mundo^ cffedura lit, efficiat , efFc- 
cerit.. Quod qufe quemadmodum natura efficere fine 
P. B. aliqua mente poffit non videtis : 7^ ut tragici poetae , 
77 ciira expUcare argument! exitum non potcftis , confix- 
gitis ad deum. 
54 Cujus operam profedto non defiderarctis , fi immen- 

xomnis fani & interminatam in 'omnes partes magnitudinem 

panes MS. j-cgionum videretis : in quam fe injiciens animus & in- 
tcndens ita late long^que peregrinatuf , . 78 ut nullam 
tamen oram ultimi videat , in qua^ffit infiftcre. In 
hac igitur iromenfitate latitudinum , iongitudinum , al- 
titudinum , infinita vis innumerabilium volitat atomo- 
rum: qu^, interjefto inani, cohserefcunt tamen inter 
fe , & aliae alias apprehendentes continuantur : ex quo 
efficiuntur hae rerura formae atque figurae : quas vos 
effici poffe line follibus & incudibus non putatis. Ita- 

t in mtiita que 79 impofuiftis • in cervicibus noftris feropitemum. 

0dd. n9» dominum, quern dies & noftes timeremus. Quis enim 

bsbeht, XkOtl 

76, Vt Tragici P#eY«.] Sumpiit banc comparatjooem ^ Platoner 
• cujus verba mat ex Cratylo : Ei /ujj «^« <r»i arwi^ «i tp^ymSk* 

vofl ivuiM rt (iir<ip»Tift iit\ Tate fAnx^^it iv9<pi^ytt(ro* Vrfin^ 

77. Cum ix^licarg argununti txitmn non potefiit,'] Walker Icgea- 
dum cenfec , non pofunt , quod necefiiiiiuin non eft. argmnemti 
txitus non minus philofopho qu^m poetx conventt. Boubier, 

. 7«. Vt nullam tamen oram ultimi videat, in ^ua ffftt infifiere.\ 
Ad quod icfcrii poffit vox ttlumi plane nod intelligo. ElienC & 
• Bonon. 1494. ulterius \ itd hoc nihil fert adjnmenti. Lego, ut 
nullam tamen oram ultimam videat, in ijHa ffojftt confifiere i fie cnim, 
non infifiert, dat EUeniium unus. Davif, Vt nullam tamen •ram 
ultimi videat, ^c] Davifius corrigit i»/f/»»<»» , cjuia non inteltigU 
ad quod rcferri poffit vox ultimi. Aliud egit vit dodus. Oru ut-- 
timi eft cxtiemura rei ultiro* , qu« eft in temni natura. ^ Mutat 
ctiam absque fatis magna caufa, ut mihi videtur, infifiere in c«»/f- 
ftere, fide unius MSAi, quum omnes alii ftent pro vulgar^ le6^io- 
nc. Cicero eodem (ignificatu utroque vcrbo utitur. Sic fupra 
cap. 10. dixit: Non video, ubinam mens confians & vit A btata^oJU^ 
injiflere, Bouhier. 

79. Impofuiftis in cervicibus noftris fempitemtm dominum,'] Apad 
alios auftores exempla hujusmodi loquendi generis poflbnt icpe- 
liri, verum dubito an vel unicum e Cicerone poflit citari. E con- 
trario lib.i. ad Attic, cp. li. Confnl, inquit, eft imffitus is nobis ^ 
^uem i-c, npn lolct alitct loqui. Lcgarous igitur , ut eft in edi- 
tione anni 1494. impofuiftis cervieihui noftris , coile^ooi calculum 
fuuiQ addidit JLambiaus. Idem^ 

«o, HU 



lilBER PuiliiUS. 29U 

non timeat omnia providentdm » & cogitantieni , &c 
tsimadvertentem , 8c omnia ad fe perdnere putantem , 
coriofum 6c plenum negotii deum ^ 

Hkic vobis ezflidc primttm ilia latalis neceflitas, quam 5$ 
§lfiapfA4vfiv dicitis: ut, quidquid accidat , id ex aetema 
▼eritate caufarnrnque continuationc fliudiTe dicatis. 
Qaanti autem haec philofophia asftimanda eft , cui » 
tamquam smicidis ^ & iis qtddem indodis » fito fieri 
Tideantar omnia^^equitur ftavrmH veftra» quae: Latini 
dtvins^o dicitur: qui tanta imbueremur fuperttitione » 
fi vos aadire vellemus, ut faarufpiceSj augures, harioli» 
vates dc conje&ores nobis effent colendi. 

^ His terroribus ab Epicuro foluti & in libertatem 5^ 
vindicati » nee metuimus eos , quos intelligimus nee fi- 
bi fineere nllam moleltiam , nee alteri quasrere : 8c pii 
£mdeque colimus naturam excellentem atque praeftan- P» XlOn 
tern. Sed datus ftudio , vereor , ne longior tfuerim. 
£rat autem difficile , rem tantam tamque prasclaram 
inchoatam relinquere. quamquam non tarn dicendi ra- 
tio miM habenda fiiit qu^m audiendi. 
' XXI. TuM CoTT A eomiter » ut fol^bat , Atqui» 57 
inquity Vdleit nifi tu aliquid dixifles , nihil fan^ ex me 
quidem audire potuifTes. mihi enim non tarn £icile ia 
moitem venire folet » qoare verum fit aliquid , qu^m 
quare falfum. Idque ciim faepe » tum , eiim te audirem 
paullo ant^ , contingit. Roges me , qualem deorum 
naturam efie ducam: nihil fortafle refpondeam. Quae- 
re , patemne talem efie , 'qualis modo k te fit expofita : 
nihil dicam mihi videri minus, fed antequJkm aggre- 
diar ad csl y quae a te difputata funt , de te ipfo dicam 
quid fentiam. 

Saepe enim de L. Craflb » <fiamiliare illo tuo , videor 58 
«idi(Ie,ciim te togatis omnibus fine dubio anteferret,6c t fmuJikd 
paueos tecum Epieureos h Graeeia compararet. fed , *"'• 
qabd ab eo te mirifi^diligi intelligebam , arbitrabar il- 
ium 

to. His tirroribus sb Bpiatrs felstti.) Quamivis pwtii videtnc 
Jeftio, quam (iippeditat MS. Etienfis; is enim habet , his nSfni-- 
ku Mb Epicmrt folnu\ R;€fpicit Ciceioad hamfpices, auguresalios* 
que, quos colendos dizeiat , fi modo Stoici de divioatione gat' 
I'mites atxlirentur. Ddvif. Davifius legendam Droponit,iE>ti r#(7«- 
rihu . qaod lepetit in MSfto quodani} verum e fcqaemibuspatet 
aihii «fie mmaAdai&u M^uhsir, 



:5f9t2i Db Natura Deqrum 

T benevol. lam propter ▼ beBivolcntiani id uberiils dicere. Ega 
M.y autem, cifi *vcreor hudarc praefcntejtt , judico taipcw 
X vcrcor jg j.g oJbfcura atque diffidli a te didam cfie dilueide^ 
£5. "^°* ncquc ftntentiis foltim copiofe, fed .verbis edam orna- 
titis quim folent yeftri. 

59 Zenottem » quern Philo nofter ^^corfphasom appdlx^ 
re Epicureomm folebat ; cilim^ Athenis eflan « audifibaiik 
frequent^er » & qUidem ip£p audare Phsionct crdb ; at 
fiacSiCis jiiuMcarem quom iUa beire tefeUertnturt, dxm. 
a p^Qcipe Epicureortnn accepiflbin quemadroodwnidi-* 
cejrefiJtvfr. Noq igitttr ille^ ut pleriqac; fed ifto modo » 
ut tu f 'diftinde ^ gtavitet^ orB«te<^ Sed qnod 'iniUo 
mthi ufci faepe isenh » idem, modo , dim t&:audirem , 

P. B. acciderac » ut moieMferrem<,.taiitum ingcfiium (bcnari 
veaia iSve audies) in tarn kves » ne^ dicam in tam^ in^ 

60 eptas 9 ^lenteatias inddific Nee ega nunc ipfic aHi^uid 
aSeram melius, ut.enim modo £Ki» oamibua. fere in 
rebus , &: maxime in phyficis , quid non fit dtiiis 
quam <iuid £t dixedm.* 

XXn. RoGEs ttB» quid aut quale fit dens; aiH 

dore uttar .Simonide : de quo cum qusdivaifet hoc idem 

tyranmu^ Hi^ro > jdelibemndi caula fibi' unum diem* pof^ 

ftulavit:. cum idem ei eo poilri^e qu^reret y bidUom 

pdivit. cumfaopiusdupHcaret numerum^dierum , ad^ 

y qusteietmiransque Hiero,yrcquireret , cur ita -Secret : <Juia « 

*'"• ... quanto, inquitv diurius confidero, tanto mihi "fpes \v^ 

z tcsaiit, ^^^ obfcurior. Sed Simoiiidem arbitror (non enim 

poeta fc^m iuavis , vertim etiam ^^cetercrqui dodua 

a eiia<»»;.^pj^sq«ie traditur) quia multa venirent »in mentem 

^"^^^ acuta atque. fiibtilia ^^ dobitantem » quid eorum effet 

veriffimumy defperade omnem verititem. 

62 . Epucurus vei^tuus (nam cum illo malo difierere 

qu^m tecum) quiddicit,f ^iquod non modo philofi> 

phii 

' Si'. €^ryph4m» appelUri Epicurwntm filebai,1 Xo^v0«7(»y eft in ve* 
tuftiflttno eodemque optimo Itbio : atque ita legendum puto. 
Vrfim. 

S2. 0**ra (ftum doSimcl otero^ Veiieia exeiopla* Qua qM^ 
deia & alibi Ciceioaem voluot efle ufiim^neque c^oaUter feati0tf 
Comer, 

!]• Qmd Mn mpdo Philef§(»kiii dtgnum tjjh^ Si^ftQ ejjfi^ kgea • 
dum ex antiquo libro. Vr/in, LaiBbiniis moae^ icwitbciiduoi- ▼ 
icddiMfty fkixt.Ju ^loefet. Gl]UclmilUv.ll^l^«nll ^* tui Icgcii 

. . i . ■ uum 



L I B ^ R P A 1 M U S. 29IJ 

pMl dignum eifet , fed mediocri pradcntia ? Quseritur 
pnm^m in ea quaeflione , quas eft de natura deorum , 
&me dii , nccne fint. Difficile eil negare. credo , (i 
in conciotie quaerator; fed in ejusmodi fermone ^6c ini> ^ eoaC 
confeffu fadllimiiBt. Itaque ego ipfe pontifex , aui^'^' , 
cao-eitiofflas reltgionesque puUicas landiflin]^ tuendas 
arbhror, is hoc, quod pnmum eft, effe debs , perfua-^ ^^^j^m 
deri m^ noD opimone«fdCimy fed etiam ad veritatem^^ejf m 
phpeTelim. mnlta enim occurront, quas conturhcnt fmnbij MSm 
Qtintei'dam ntdli e^evideantur« Sed vide, quim tecum 6l 
agam liberalitet. quae comtnunia funt vobis cum ceteiis ' 
phibfophis non attmgam , ut hoc ipfum : placet enim 
omnibus fer^y mihique ipfi in primis, deos/eife. itaque 
non pugao* radonem tamen eam , quae i tc affertur ', '.xit. 
non fatis firmam puia 

XXIII. Quod ekim omnium gentium generum- 
qne hominibus ita videretuf , id fatis magnum efle ar« 
gumentum dixifti , cur elTe deos confiteremur. quod 
cikm leve per fe , turn etiam fiilfum eft : primilm enim 
undenotae tibi fmxt opiniones ^4Aationum ? equidem 
arbitror mukas effe gentes lie immanitate eftfcratas , ut 
apad eas nulla fufpicio deorum fit. Quid ? Diagoras,^} 
atheos qui didus eft , poftc^que Theodoras , nonne 
opert^ deorum naturam luftulerunt? nam Abderitesqui* 
dem Protagoras, cujus k te modd mentio fada eft, fo«- 
phiftes ^5 temporibus illis vel maximus , dim in prind^ 
pio libri £c pofuiffet , Z)# divis neque utfinf^ n$qtte at 
Mnfim, ^habio dicen, Athenienfium juffu urbe atqucd Mmfit'n 
agro eft cxtcrminatus ,^ librique ejus in condone com*- 5|*"'' 
bofti. Ex quo equidem cxiftimo , tardiores ad hanc 
feotentiam profitendam multos effe fa(^s, quippe ctim 

p«- 



dom fapra diditit. ergo habuezim Tocem controTeiftm pro fpuzU, 
unaque (juod. Giuter. 

t^ Na$i9n»m,2 "Le^o, ndtionum omnmm. propter 6/uo|0>r•^lt/T0r 
6c compendiatiitm fcribendi lationem vox omnittm videtut exci- 
Afle. DaviC. Davifius lepdnafienHm omnium , qux mucatio noa 
ftAtm inocilis , fed etiam ingraca autibus eft , quum Cketo modo 
duerit »m»itNn gentittm^ Bouhter. 

tu Temporibus illis:] Ciica quaitam & fcptna^cfimam Olym- 
{^em , ut Laeitius lefert , quanquam Eufebius Ubiorum cxuuio- 
Bcm in Otymi^adis l.zxxv. atioum qnartum ponit. Lege de hoc 
QtHiuUiannm Ubio teoio , capite piimo. B$tHUim^ 

JiAu 444 «4« a 94. 'Am 



2914 De Natura Deorum 

poenam ne dubitatio quidem effugcre potuiflet Quid 
de facrikgis , quid de impiis perjurisque dicemus ? 

Tubulus p JLucius umquam , 

si Lupus i aut Carho , ^^AUt Neptuni films , . 

5^ Ut ait Lucilius , putatTet effe deos » tarn perjunis , ant 
tarn impuras fuiiTet ? Non eft igitur tarn explorata ifta 
ratio ad id, quod vultis, confirmandum qu^m videtur. 
Sed quia commune eft hoc argumentam aliorum etiam 
philofophorum , omittaq;^ hoc tempore : ad veftra pro- 
pria venire malo. 
5^ Concedo efle deos , doce me igitur , unde fint , ubi 
lint 9 quales iint corpore , dnimo , vki, Hasc enim 
fcire defidero. Abuteris ad omnia atomorum regno 5c 
licemia.^ hinc, quodcunque in folum venit , ut dicitar, 
p, g, effingis-atque efficis. ^7 quae primiim nulls funt. ni^ 
t en'm eft hil « eft enim , quod vacet corpore : corporibus autem 
«/<v. omnis obfidetur locus: ita nullum inane , nihil effe in- 

dividuum poteft. 
XXIV. Hac sgo nunc phyficorum oracula fun- 
66 do. vera» an Ma , nefcio : fed veri tamen £miliora 

quim 



t6, s>iM Ne^tuni filius.} JoC Scaligec ptimam voeem delcndani 
cenfuit , ut Neptuni fiUm eilct CacboQis epitheton. Hoc cejxe no« 
mioe fievos & imnianes homines denocari monet Gcllku N . A. 
lib. zy. cap.' 21. Hioc Bufiris ant Amycus & Aotzus ^ivoxtorM 
Kepcuao nati dicebantur. Vide Sextum Empiiicum adv. Mathem. 
pag. a 2. B. Nimirum «i vihAi t/^Af to> i i c vjiv 4^X*' «itrT»r tuu 
*r^t vpi^tit » ut in re (imili loquitur Julianus Orat. 11. psig.tf2. 
Viro fumiDO adlentitur Fr. Douza ad Lucilii Fragm. iii. occvero 
abfimilfs vidctux conjcdura. D^vif, Jof. Scaliger » & po0 eum 
Fr. Douza & Davifius , cenfent ««r ante Ntptmni effe delendam : 
vetnm non me habent ut o/uo^w^oy. adje£^ivum enim illod squc 
Tubnlo 8c Lupo ac Carbont convenit. w/inr N$pttmt films fignifi* 
cat, amt alius tjuidam fctUfiiu ejmdem farins^ Ceterum Douzamfal- 
iiun puco, quando credidit fequentes voces, ptusftt eff$ dtas, tmm 
ferjurutt ^mt tarn imfurus fuijfet^ elTe Lucilii, 8c ita quidem, ut ad 
vttfus inde faciendos quscdam in its motaverit. Si ver(us ftufientt 
credibile non eft Ciceronem e<ls,fuifle disjefturum. BoubUr, 

t7. Slj^* primum nulU ftuU, tnhtl tnim tfi miminmm &c,] Hie ]o<« 
cus non erat integer $ prstermifla enim ftterant nonnulla ^ icci- 
ptote librario, qnx^c reftitui: $Ium primum ntUU fimt. nihil tnim 
minimma dtindt non tf inane, nihil tntm tft ^ ^futd vacet cerpeu^ ^e, 
Ita hoc totum, nihti efi enim minimum , deinde, n»n tfi inane ^ de* 
fidernbatut, quo detrafto fentcnUA hujus locidl lACXplicabilis a»- 
que obfcuta. Umlfin* 



Liber P e i m u s. iptf 

^^lAin veftra. ^ifta cnim flagitia Democridy five ctiam 
wtt Leucippi , efie corpuscula quaedam laevia , ^alia 
^ra, rotunda alia, partim autera 9oangulata , curva- 
ta quaedam & quafi adunca : ex his effe^m efle cae- 
lain atqae terram , nidla cogente natura , fed concur- 
fu qoodam fortuito. Hanc ta opinionem , C. Velld , 
usque ad hanc aetatem perduxifli , priusque te quis de 
omni vitas ftatu quam de ifta atidoritatc^ dejecerit. antS 
enim judicafti , Epicurenm te effe oportere , quam ifta 
cognovifti. Ita necefle fuit aut haec fiagitia concipere 
animoy 91 aut fofceptae philofophiae nomen amittere. 

Quid enim mereas, ut £picareus efle definas ? Nihil 6 j 
equidem , inquis , ut rationem vitae beatx ventatem-^ 
que deferam. Ifta igitur eft Veritas? Nam de vita beata 
mhil repugno , qaam tu ne in deo quidem eife cenfes , 
mfi pian^ otfo langueat. Sed ubi eft Veritas ? In mun- 
dis, credo » innumerabilibus , omnibus minimis tempo- 
^nim pondtis » aUis nafcentibus, aliis cadentibus : ^an in f «u 



tl. IJ^a iHimflagitia Dtm»criti , &c,1 Sunt fane htc qaaedam db- 
Jcminda , ut Walker re^ obfetvavit i nam illod tnim figoificatet 
Velleittiii efle Oemoccici difcipuktm , quod non eft. Ceteram lo- 
cos hie, ut in omnibus editis babetur , valde iatricatus eft. Wal- 
Itec legeodum propooit : S«m;» vejhd i/ia jUtitU Dtmtcriti , fiv$ 
ttitm ante Leticippi , ejfe corpttsmU , &t. Mini Tidetar eni/n noa 
tarn delendum <\ukt^ qoidem mmaodnm in etUm , totosqae loens 
*a (cribendus : Std vtri' tamtn fimili&ra « ^tum vtjira (^iftn enim 
fi^itU Democrttif five aiam Leueippi) ejft cerptueuUf &€, aut hoC 
nodo: fuamvefiraifia^ imo flagitia Democriti^ frc, Boubiei. 

t9. %Alia afpera ^ «/i« rotunda , atid amem partim angnlAts & py^ 
f»»itUta , ^uadam curvata (r (juadam (jnafi adttneaJ] Ita legituz nic 
locos in manufcripcis , -cum in ruigatts dcik vox fyfMmiddt4» 
Vrfin, 

90. ^HguUtdf cwrvata qmadam,'] Vox media non eft boni com- 
inati< nam t]QS loco eft in Palat. prim, firmata, in fecund. A^wMr^. 
ifltcit. pyramata, media leftio verior vidctui. Gfuterm, In Canta* 
^%,tXM pyr ami data, Hcivag. OMgtttata & quddam pyramidatM^cuf 
t^er*^, QiSnovius. 

91. ^tufufcepta phil§fopbi4 nomen amittere,^ Verba hacc non fiint 
tarn Clara quam initio videri pofltnt. Cicero ailudit ad miiitise 
l^oitiana^ morem , ubi dicebantur ii nomen dare , qui in numenim 
nitittim tecipiebaorar 3 Sc ^ contrario nomen aut facramentitm 
^»ittere eft relinquere mititiam, aut estaudloiari. Ita apud Cice- 
lonem lib. i. de ^fic. cap. 1 1. Cato piohibet filium , qui ^ duce 
<nt exaudoratiM , in hoftem pugnare » nifi denuo facramentum 
***»ff«, qma^ pri^re amrjfo , jiore cum hoflibu$ pu^rf non poterat. 
i^Pi]hict» 

•/f44 444 444 | PZ. ^l4 



individois corpusculis , tain p^^d^ra opera xfi^nar.|ii€»^ 
'derante natura, nulla rations ^ fipgentibns ? Sed oblitus 
'liberalitatis me^ , qua teciin^ pauUa antd uti coepefam » 
plura. fqmple^or. Conc^dani igltur , ex individuis 
€onitai;e[ omnia. . Q^id ad -^em ? deomm enim natuxa 
quaeritur. - 

tfg' Siiit fanS ex atomis. non igtur aeterni. 9* quia enim 

/ex atomis fit» id natiim aliquandQ^fit. Si natum , nuUi 

dii ante quam nati. & fi qrtus eft deoram , interitus 

P. XV. fit nccefie eft, ut tii paullo ant& dc Platonis mundo 

difputabas, Ubi kitur illud veftrura bcatum & seter- 

^ nura ? quibus duqous verbis fignificatis Deum* Quod 

• ciim.emcere yultis., in dumeta correpitis. ita ,<nim di- 
cebas, don corpip cfte in deo ,.. fed quafi corpus ; ace 
Tanguinem^ fed qij^fi fanguiiicip* 

6g[ XXV- H o c perfaepe fecitis , ut , cJim aliquid noa 
yeriiimile dicatis, & effugere reprehenfipnem velitis, 

. efferatis aliquid; quod omnino ne fieri (juidem ^oifit; 
ut fatius fuerit illud ipfuni , de quo ambigebatur , con- 
cedere quam tam impudcnter refiftere : yelut Epicu- 
rus, eiun videret , fi atomi ferrentur in locum infjmo- 
yem fuopte pondere , nihil fore in noftra poteftate , 
«9u6d effet earum motus certus 8c necefiarius ; ii^venit 
quo modo neceffitatem effugcrct » quod videlicet De- 
g deoffus inocritum fugerat. aitatomum, cilm pondere ^.gra- 
Mss. vitate dire^o 4(.deorfiim feratttr,.«declinar^ paullulun^. 

79 Hocdicere tufpius< eft quam Mlud, quod vult , noti 
•^offe defenders Idem facit contra dialcdicos ; i qui- 
bus cbm traditum fit , in onmibus disjundionibus » id 
quibiis, aut tftam y aut non\ ppiieretur , 9)alterutrum 
Verum edTe y.pertimuit , ne^ fi concefium eifet hujus- 
modi aliquid, Aut vivet eras, aut non vivet Epicurus , 

al- 

.92* S^mU enim ex 4tomii fit t id nation dliquand§ fir, ^ Siccditi^ Vi- 
£borio. nam antea cufi, ^uod enim, Lambiiius adrexuit , Ali^nAnd^ 
fitnecejje «/?. at ego frocius fuftnlerim utrumque7?r. nan} in Pa4at. 
piimo aut fecund, hon exftat prias. habetque prim. renMnm pi;o td 
p^utn, quod & in P. Gnlielmiano. Grtttems, 

9^, ^^ItevHtrHm vernm effe.] Sic quidem Giuteios poft Lai i- 
num Sc Gothofredum, ut mox Altermrum fieret y quumHetvag^ z 
illip alttrttw fiern, Sed in priori parte Vit^orianx turn apud ] k 
tam , turn apud Stephanum , tum membxana Buslidiana elate . -^ 
rum utrmn , quod non efle otiofe ptztcreimdum patutt vel r^ >« 
▼III. adCoeUiunepift.6, Grtnov, 

i»4- - 



h I ^Jt X P R i/M'U s; 1017 

allpnifriun ficret necdTariam : totum hoc, zat etum 
Mt aon ,. negavit. efle neceflanum* Quo qui4 dici po- 
tefi obtufius ? Urgebat Arcefilas Zenonem fdim ipfe 
iilfa omnia diceret , qua& (enfibus vidercntur : Zf no au*- 
tern iipnauSa yifa,dSe fatSt, iion pmnia. Timiiit Epi- 
curus, ne/fi UQum yifum c^et faliiim , nullum cQet\^ cald^ 
yerum ; omaes ienijus vcri ountios dixit efTe. nihil iio-^n^ vald6 
ram* nifi i^callid^*. graviorem enim plagam accipiebat,Af^«^. 
ut leviorem repdleret. Idem facit in natura deorum.7' 
.dam individuioram xorpdrum concretionem fiigit » ne '• ^ 
interitus 6c diiSpatio confequatur , negat ciTe corpus 
deocam, Jbd tamq^m corpus ; nee Anguinem , ic4 
tamquam bwiinem. - 

XXVI. 94 Mi a a b I l £ videtur ^ quod non ridcat: 
Wufpex , ciim harufpicem viderit. hoc mirabilius , - ' 
qu5d yos inter vos rifuo) tenere poi&ds. non eil cor- 
pus » fed quaii corpus, hoc intellj^erem » quale efTet, 
fi id ui ceris ^.geretur , aut > ficftilibus fi^uris. 9S in deo i Jq fia. 
^uid fit quafi corpus ^ aut quafi £^agui$ « intclligere no^ M. 
poffuml ne tu quid^m , Vcflei : iDsd non vis fgiteri. 
iAa enim. \ yobis q^ji^ di^ta. redduntur : quae Epicurus 71 
ofcitans i^haUucinatus eft,' c&m quidem ;gloriaretur , utk dlttci- 
lidemus in fprip^ ^ (c magiftrum habui^e nullum, natus 
y^quod& noi;i jwracdicanti 97umenfacil$ quidcm crc-'^'*"^* 
derem: Gent njkali^^a&dificti domjnoglorianti, fe archi- 

. tc(^um 

94. Mtrabile vjJetftr,'] In iecimdo ^e DiVliiatione indtcit'hoc 
Clttoaia «ife diftum', 4|iiod'proT4iliii3m icdolecc. vidcmi : Vtuu » 

^fi^Ur^^tif^p.M'Mffiifiem.mm yidijfet* S^otA en'm qu^que res 
nehtt, pradiifa ab'ifih? atd'fi i-Oenit quippiam , quid afferri potefi ^ 
fiir tun cafii id evcnerit ? JictuXdus* -' 

' 95. h dto qmd fitt'i BMd*>Jn' dgtqHaU^fmdfifq^Mfi49ffMf,. ^ 
^»t quid ^^^^ fMffiii^ Gmaov, 

. 9fi. Sjfmi, ,^ iMif ffSfLif^ turn faeiU ; ^idem crtddm , ficm* J Tiif^ 
^AcMTjiattjaiiai npnfunt libi invicem rcTpondeates : iuque & 
locudone mag^s aetata , ^ fenfu aliqaaiito aptibie legetut: ^iuod 
& tun prddicMnti 9 tamtn f^ciU quidem crederem , fictU mali 

^dlfidi S'c. qoatn leflionem habet MafBsi libez MS. P. Manttt, 

97. r«u9i fAciU quidcm cr4def€m $ ficwt ^r. ] Sic tota cofaors U- 
broram noftrocum PalU«Wooweiiian. item .edltip Vidoriis iodict- 
vi^ue ha ufta^e id MaSisatio F. Manutius j quern ne quidcm fe- 
qiiitur Lambious , 4um Cequi fe jaciat. pulsiicavic «oim , equidm 
vtdMm, quomodo ouUus e nofttis codd, (ex. , Grmer, 
9S« MiUi ^difeii d^mino^] Nihil foUicico; . taptum ptodo habese 

^^^uau.d0m»i k^Oiie baud usquequ^que al^iiuda. Idem, 

w/l«4 ««« Ad* 4 99» Sed 



l9lS De NAtURA Deorum 

tedum non habuifle, nihil tnlm o!et ex Academfa i 

nihil ex Lyceo , nihil ne h puerilibus quidem difdplims; 

Xenocraton audire potuit : quern virum f dii immor- 

1 pQtant talcs ! & iiint qui ^ putent audiviffe : • ipfe non vnh. crc- 

*^** do plus nemini. Pamphilum quendam , Phtonis audi- 

torem » ait ^ fe Sami audituro. ibi enim adolefcens ha« 

>itabat cum patre & fratribus, qu5d in earn pater ejus 

Neodes agripeta vencrat. 

73 Scd , ctini apellus eum non fatis aleret , ut opinor , 

ludimagifter fuit. 99Sed hunc Platonicum mirificecbn* 

temnit Epicurus : ita metuit , ne quid iimquam didicifle 

vidcatur. In Naufiphane Democritco tenetur : quern 

cum a fe non neget audltum , vexat tamen omnibus 

contumeliis. Atqm fi haec Democritea non audiflet , 

? o**d^^^^ "»audierat? quid eft in phyfids Epicuri non k De- 

emmm "^^crito? nam ettt quaedam commutavit , ut , quod 

Waikjer. paullo aut^ de "inclinatione atomorum dixi ; tamen 

p. XVL pleraque dicit eadem; atomos, <> inane, imagines , ia- 

/ ^^^^°' • *^i^^^^"^ locorum , innumerabilitatemque mundorum , 

^^^•^^"•'•eorum ortus, interitus, omnia ferfe , quibus naturae ra- 

Critt.e tio continetur. Nunc iftud quafi corpus 6c quafifan- 

MSS^ guinem , guid intclligis ? ^ 

'74 Ego enim fclre te ifta meliirs qukm me non fateot 

foliHm, fed etiam facile patior. Ciun quidem femel 

didla funt, quid eft , qu6d Vellcjus int^gerc poifit , 

Cotta non poftdt? Itaque ccMpus quid fit , fanguis quid 

lit , intelligo^ quafi ccnpus , & quafi fanguis, quid fit* 

p Heme. nuUo prorfus modo intelliga Neque tu me cdas » ut 

cai cogno«pytl2jigQi^s folebat alienos : nee ccmfultb dicis occult^, 

men «ric«- tJJnq^J|^, pHeraditus: fed (quod inter nos liceat) netu 

ly^ qmdem mtelligis. 

7 J XXVII. IiLqp video pugnarete, fpecics ut quae- 
dam fit deorum , quse nihil concreti habeat , nihil foli* 
di, nihil expreffi, nihil eminentis , iitque pura , levis, 
perlucida., Dicemu? ergo idem , quod in » Venere Coa : 

cor^ 

§9* Sed hune Ptdtoniaim mirifict tmttimnit EfiwrmJ] Sid bun ^^ 
TUtvnem habent libri manttfcrij^i Vrfin* 

I. Ventn r«tf.] Nihil habeo quod tfddani its , quae Marfin e 

Strabooe, Plinio & Ovidio de Venere Coa annotavit ; nifi f s 
iJIud quiy addi volet , quod Athencua in Dipnofoph. lib. iiii. . 

bit) qood Apellcs m ca piogenda Fhtynoes Attlcae memi t 



LiberPrimus* 2919 

cort^n! iHad non eft, fed fimile corpori : nee Hie fofus 
& aidore mixtus rubor fanguis eft , fed quaedam 
fsLngmis fimilitudo : ilc in Epicureo deo non res , fed 
fimilimdines rerum efte. Fac , id , quod ne intelligi 
qaidem poteft, mihi efte perfuafum. cedo mihi iftorum 
adanrbratorum deoruu^ lineamenta atque formas. 

Non deeft hoc loco copia rationum , quibus docere 76 
velitis, huroanas efle formas deorum: primilim qu6dita 
fit 'informatt^m anticipatumque mentibus noftris » at 
faonLuiy d^m de deo cogitet, forma occurrat humana: 
deinle , ut , quoniam rebus omnibus excellat hatura di- 
vioa, forma quoque efle pulcerrima debeat : nee efTe 
honuna ullam pulcriorem. Tertiam rationem afFertis , 
qQ5l nulla in alia figura domicilium mentis elfe pofHc. 

P.*imum igitur <i ^uidque confideremus quale fit. ar- 77 
ripere enim mihi videmini quafi veftro June rem nullo '•.?• 
modo probabilem omnium. Quis tarn caecus in con- Jajd 2} 
templandis rebus umquam fiiit, ut non videret fpecies * ^ 
iflas hominum collatas in deos aut confilio quodam fa- 
pientum , <|uo &cilii!is animos imperitorum ad deorum 
cuimm k vitae pravitate converterent : aut fuperftitionc, \ 

,ut efient fimulacra , quas venerantes, deosipfos fe adi- 
re credcrcnt ? Auxerunt autem haec eadem poetoe , pi- 
toes » opifices. £rat ^^enim non facile , agentes ali-r enim fa- 
<}ad & molientes deos in aliarum formarum imita- «ic mss. 
tione fervarc. Acceffit etiam ifta opinio fortafle , quod 

^ homini homine nihil pulcrius videatur. Sed tu hoc , 
phyfice , non vides , qv^m blanda conciliatrix , & 
'quafi foi fit lena natura ? An putas ullam efi!e terra s quam fitf 
marique beluam » ^uae non fui generis belua maxim^ ^ss. 
ddcaetur? quod m ita cflct , cur non geftiret taurus 

cquae 

9t\xiit Tif ^AfiStfo/utifMf drtypA'^f*'ro, Plinius tamen fcribit , Ve- 
' ncreiD dtdtSve/Aifntf exemplo Camplaces , peUicis Alexandri , pi- 
dam efle. Nee poiTum tx PlinijMiis fciipcis coUigere , Coam Ve- 
nerem 8c Anadyomeaem eaadem e£fe. ' Coam uquidem ut noa 
abfolvit , ita maiimam glociam meruit. BettUeims. 

2. infvrmatum onri^atMfmfiu,] Copula ifta non eft in editio* 
aibos Viftoiiiy nee in Herva||iana. ^othofiedus notat [q. v. e.} 
& tmUifAtmm : qui iUi fint , viderit. In Buflidhmo etiam teperi, /»- 
f^nutum^ Mmieipdtwn mtntibm , quod ego eum piioribuf vetum 
foto, ^rpc TuUio ifta afjndeta siokatite. Gnntv. 



.agio D£.NA.TyjiA Duqk^oh 

cqwe co&treSatipne, equ«$ vaccse ? An m am 
aut leooeiDa aut delphmum ulkm antefene cenles.figu^ 
lam fuae? quid igitur mirum, 11 hoc eodem mbdo ho- 
mmi natura praelcripfit », ut nihil pulcrius q^Am homi- 
nem pmtaret , 3 earn <fle caufam ^ . cur deos h^uninum fi- 
7^niile$puta|-emu$? Quid ceiifes» ii ratio efTetin beluis? 
noii.fiio quasque gcneri plurimiim tributuras fuifle? 

XXVIIL A T mehercule ego (dicam eoim , ut fen- 

tio) quamvis amem ipfe me , tamen non audeo dicere, 

t §aeat pulcriorem tffc me qu^m iJle ^fuerit t2^urus» qui vexit 

^j'^^* feuropam. Non cnim .hoc locp de ingeniis ,. aut de 

'• orationibus noftris , fed de fpccie figura^ic qjusritur. 

4 Quod & fingere nobis 6c jungere formas velimisr 

T ZVII. qualis illc maritimus Triton pingitur , f natantibus :nve- 

hens beluis, adjundis hum^ano corpori;nolis efle? Dif- 

iicili in loco verfor. Eft enim vis tanta naturae , ut 

homo nemo'velit nifi hominis fimilis cfie. £t x^uidem 

formica formicae. 

79 Sed tamen cujus hominis ? quotus enim quisque for- 

mofus eft? Athenis ciun eflem , i gregibus epbeboium 

vix finguli reperiebantur. Video , quid aniferis. fed 

tamen ita res fe habet. .Dei^de nobi^, qtii concedenti- 

bus philofophis antiquis,, adoIefcentuUs dek(9an)Qr / 

etiam vitia (aepe jucunda ijaot. Naevus in articulo pneri 

deledat Alcaeum. . at eft corporis, macula naevus. illi 

tamen hoc lumen videbatur. Q. Catulus ..hiyus colle* 

gac & familiaris noftri .pater, dilezit municipem tuum 

Rof- 



}. Eitm tfe edufam &e.) Earn y m videcuc » hie eft pofitum piO 
0amm» Alioquitotus locus eft -infuKus. Puco cum ica diftiogoen- 
dufO : Slmid igitur mintmf fi h9C e§dtm m9d9 homini nMmra prmfcri" 
ffity m nihil fmlcrius quim h^mintm pmartt ? Esm (aut potiut mmm 
9€) *Jfk emufsm , turn Di$i. hmmittmd^ fimiUs pm^rtmm f Sf^' ^ M"^ 
fts , fi t0fio tjftt im.b^iii » mmfif yM«ffi» ffmri ftlitfimiim tnbmtuaM 
fmi[pt/ Boyhier. 

4. Bp^-fifiwgtrt fMsA *A^a/EMjSit Gicddieont* Ariftocele9l«b. 
I. Pol. ^Qo-nf xeti <r«t %Un %<unMt ti^pu^9t9 m iV^foire/ , £<rm 
K«i «n^ 0iuf «r«9 Q^tiif , flee* - Vrfim, 

5. Nmmtibut im^htms helms,} Putaitti aliqatndo aliquid IkOC lo- 
co &heff9 incndi in paiticipto imnkmt , £c Icgendoai , vel matsmi* 
htt imo^Sus Jkluis &e, vei ^^MMtskfs infidtns klmf, &c^ . M libb. { 
omniam vttt* oonfeniiisextotfitinilii, ut flthslmucandum exifymcm^ j 
fie Corn. Ncpos ki Tlmotheoildem elsfifrsfeSuf €inmmwk*»* P^*^ 

6. M9r^\ 



J 



Li«ER Primus* )9ii 

JELofdiams m quern etiam iQud eft gos: 

C^nfiueram^ 9xme9tan anrwAm firth. faUitMUf 

Ckm fnhhV k lava Rtfihu exorhtir, 
Pae$ mihiUtiat , xnUfiti^ dicen veftra , 

^ MortaUs vi/k$ ftduior effe d$o, 

7Huic, deo pulcriof.* at erat, ficut hodiccft^ pcrvcr- 
fffimis oculis. quid refert , fi hoc ipfum falfam illi & 
Ycnuftum videbatur? 

XXIX. R £ D E o ad deos » ^ ecquos fi non tarn lira- So 
bones, at paetulos efle arbitramur? ecquos naevdli ha- 
bere? ecquos (ilos, flaccos , fronton es , capitones , quae 
font in nobis? ▼an omnia emendata in illis ? demr idr at Btt^,^ 
▼obis. Nura etiam eft una omnium facies ? nam fi*»». 
plurcs : aliam effe aM pulcriorem neceffe eft. Igitur 
aliquis non pulcenimus deus. Si una omnium facie; 
eft , flerere in C3plo Academiam neceffe eft. Si enim 
nihil inter deum 8c deum diSert, nulla eft apud deos 
cognitio, nulla pcrceptio. 

Quid, ii etiam ,>Vellei 5 filfum illud omnino eft fit 
nulum aliam itobis de deo cogitantibus fpeciem , nili '• >• 
hominis occurrere,^ tamenne ifta jam abfurda defendcs? 
aobisfortaffe 9ftoccurrity utdicis: Javera, }uaonem» 
-MiaenramyvNeptuaum, Vidcanum, Apofiinem , reli- 

quos 

C, Mftffdis "^ifm.l Fi/^ibinaiii;Ccnptu3 habtc liber^quo^ jJacet» 

7. Unic fitlcbrUr deof] Concinnioi eat iententiii , G^ legator r 
Bid jt pdcbrior 4** ^ P. Manot. Huic , ^m pMlcri^r, at erat &t.} 
R^DBiii Itftiooeni vulgatam , concordantem cum mft ooftiis} Co- 
lammodo iisdem mcnabianis audoribus transpolui vocem « fuftHr 
llqoe iatefi^ationeofi. quiotnodo item viGttut in Vidoriana. ocu- 
Ua iaquit hajus pulciioi videbatui Deo, 900 etiam aoftris , utpo- 
f« pesver&ffimi9«peuli8* Gul. Caotecus malcbac, Hupuleriw Of * 
lib. IV.- Kov. Le^. cap. 14. P. Manotius con|iQid>at , bni / pulerior 
fUQi ipaody i^tumbiofiam > ftatim lib^s fuis cicdidic Lambinus. 

S. fnfiinin^ta firdiwus $m p4Btulos,^ Ven, ft non tarn firab^MS <, at 
patuhs, Sc fane funt ftiabonum oculi plane diftorti , pzti autcm 
£rafto &. inftabili lumine. . Sed non pouum tamen nofttatem fcri- 
ptaiam omnino adhuc improbate. CAmer, Ec^ttot fi »•» tam fira- 
Utuiy M psmtpt,} Haudaliter Vidoriana editio, imb 6c Aldi ve« 
tns, & accedunt fer^ membranx noftc2. Camerariaaa , tt^t$9j in^ 
fyfti mata.ftrabfi.tus ant patul9i igrc*. qux tamen videntttl ttfiupata 
niiffe volgo longe prius. Gmtn, 

5. ^iucwrritt m dieis: J^yfm&e.l SI9 Aldus imu » obtinetqae 

pafiim 



19" I5e Natura Deorom 

quos deos , ea fkde norimus » qui ' pidores fidoresqoi 

voluerunt: neque foliim facie, fed etiam ornatu » xtm 

atque vcltitu. at non iEgyptii , ncc Syri , nee ferj 

cun&z barbaria. firmiores. enim videas apad eos opinio- 

nes eife de beftiis quibusdam Qukm apud nos de fan- 

diffimis templis & fimulacris deorutn. 

82 Etenim fana multa exfpoHata & iimulacra deorani 

de locis fan6tiilimis ablata videmus ^ noftris. at ver5 

ne fando quidem auditum eft, crocodilum » aut ibim, 

, aut Iplem violatura ab iEgyptio. Quid igitur ccnfes i 

Apim ilium , fand:um-^gyptiorumbovcm,nomicdcum 

s reftram videri i^yptiis? »otatn hercle , quam tihi illam *no- 

^^'* flram Sofpitam , quam tu numquam ne in fomnis qui* 

dem vides , nifi cum pelle caprina , cum hafta » cum 

fcutulo , > ■ cum calceolis repandis. At non eft talis Ar-^ 

giva, nee Romana Juno. "*Ergo aUa fpecies Junonij 

Ar- 

paffimhodie. fed enim Vidoiiana, utdieii a^drmff Jivtrntqao* 
modo duo Pall. & duo Wouw. Grmttr, • 

10. Tsm tierde quam tihi iliium nofttMm S^fpitdm,} Legendum» 
ilUtffira Stfpita, Nam plena otatio hxc effet: ^Apist^am viditur 
4u£gypjiis dem fmMm tiki mfirM. Sofiita videtur ded, DaviC Cocredio 
IXaviiii Gnmi^adcx leguJis oititur; veium sUtid tfi Latini, aliU 
Crtimmatic^ Ucfui, SubiBtelUgendam eft , videri eenfemus. Nob 
caret loqueadi ifta ratio exetnplis, vel apud Clceroaem exftaociv 
bus, uc Grammarici docent , quibus exeiuplis adde bnnc locum » 
qui'eos fiigit, & alium fimilem , iafiacap. )!• Mm ammadvertw^ 
hie eum ambigifi l^cntum ejpg ...» nmt aperte , <juam pauU Mti te, 
& lib. ti. cap. 30. sAlifuid pnfe^e fit tucejfe ejl melins , ^mam dees, 
Quibus Jocis Oavifii corie£liones miHi non placeot. Ponis iftius* 
, jnodi locutiooes vocare Heilcnismos , ut apud Homer; Iliad. I, 

j^c s6o. 

;'£>» Ksu d^*i9siVf hnt^ v/uitf 

*Af^p4ft ei/utlxtiTeL 

Si hoc loco igitur quid eft mutandom. w/irsm (cribe, pro vejhim% 

quunrtemplum iftud Junonis Sofpitae fuerit Lanuvii patri^ Veileji. 

Dubitandum enrm non eft , qurn Cotta , ridens eiedolirttem iftius 

Epicurei, per irooiam adjeceiit illud ve^rAm , idque meliori iuie 

quam quo paulio ante , loquens de Rofcio Comoedo , dixerat* 

memidpem ttmm T^efcinm, Idque tanto magis fit verifimile , quod 

paulo poft Junooem i^am diftiaguir ab altera ilia , que erat Ro- 

mx, Sc addit : Erge *lia fpea'es Junonis Lanuvinis^ alia nobis, ita 

enim eft legendum s ut Davifius poft Urfimim nos docuit. Benhier. 

I II. Cum caleeelis repandis.1 Fighius nofter ad annum urbisDKCilu 

Aibitiatui melius eati^Hlisi utique ft iequamur numroorum indicia* 

Cruter, 

U, £rs« 4li0ff€cits fmmii ,A¥^ti$ » 4dU iMWvkis ^ eUi^neH^i] 



JUiBER Primus. 191} 

Aigivis, '3 ;dia Lanuinis. £t qoidem alia nobis Capito* 
lloi , alia Afris Ammoius Jovis* 
XXX. mNon pudbt igttar pbyficom » id cftS] 

fpe. 

Itaimndos hie locus ex tnftontatc vctuftiffiiiii Ubii* ctoia ml* 
grisacfint duo poftxema vciba , iUU»9^h h 8c pio UmmvimU 
Ktiptuin fit » Lminis, colcbatui autem lAauvii Juno So(pita cool 
fcile caprina> cum hafta, cum (cutulo , cum calceolit fcpaodis » 
cufusmodi in denatiis L. Rolcti Fabati 8c L. Tfaocii Balht > qdl 
Laanmi fbcnint, fifoaca icperitur. Vrfim, 

i|. ^lU LmmmiM^ Inepte omnittm Ubioi obfidet iMbus. al« 
teium eniciat qnidem Vi^oiius , led nemo feii fequi voluit. fie 
ttmen Pall, noftii 8c Wouw, nifi quod in iis etiam , L»vtmu ic 
Lmimis. quid nfimm } adhud nondum conienferont Czirici , £*- 
mivimm ne dicendum an Lavininm. at ibidem cximii cultam SoTpi- 
tarn nocum fatis vel ex lifio. Gnaer. Nunc (ane noo dabicantr* 
Qoia in coltu Jononis Spfpits fempcc Laouvuim iigaificecai. 

I 14. ttvn pmUt igitwr fbyficum , id if fiecuUtftm vumfrtrnfme 
.nstuTM tA MHtmis c§nfmetmdint intbmis f pettre tefiimtnimm vtri$Muf} 
\ Non lentei nee (emei bicpeecacum eft. Ham , ut cdncedam oe- 
I teia re^e ft habere , iacerpuogenduro ceitc fiiit hoc modo : ~- 
I ven^trtmqtu nstwrdi ab dnimis ^c fed longc alia let eft , 8c nol* 
: )cm piofedo cam putidum glolTema Noftmm tarn diu foedaffie. 
MS. Bxg. ventilaiftm habet , non vituttwim^ cjusdem commatb 
ocmmque. Quid vntm eft fpecmUfr & vauamr tutmrM f ant qui 
aecefle fuit nocum veibum cam minute explicate i ubi non ca les 
tgitoc? Qui h«c auc Cicetontana auc Latina potat , hand mecum 
Kntit. £go tocum hoc, ut ^ mala manu profeftum , leddo 8c 
fie lego , N»n pmUt iptur Phyfieum , Mb tmitnii ^c. De Div. 1 1. pag» 
4S65. Notnupudet Phyjtcos hsc Hurt f 8c pag. 4^67. ^/i hoc Phym 
I Am dixit tuuffum i in pxincipio lib. iii. de Fin. It^qm & DtMlg* 
'' Sid & PbyfieiverHsmMntm iis^ qua ipfi GtdctM tut a fimt. Lege 
veto mecum: m Grdcid luvd fmr, Qninft. lib. 11. cap, 14* 

I Ndm cent fi ^ Pbjfic9s , 4t Mdficna , ^ Geometras dicam , nte vim 
] o/ieram bh nn»i»ibm indittrd in iMumm ftrmontm mutatione. LegO- 
bam , nam cent & Pbrficos ire, quomodo olim R.aph. Regius. 
Mvkm hujusmodi glowe k vicis doois in Cicerone Tunc delerx, ut 
hoclibrocap. 9. ^ Manncio$ lib.rt. cap. 29* ab Uifino , k Lam~ 
biflo aliiaqne multu in locis : teftanc camen multz adboc delea- 
; dc En tilM paucas, de Div. i. pag. 4SP6. Dtm^/thertet qmdtm . 
I 41M dHnts 4tbbinc propM soo. fmt , J4m turn pihtirm^Uf Pythidm dim» 
\ Mt , id tjt , qnd^ cmn Phiiipp9 fAore, H^c MUem t$ fpe^sbat^ m 
i etm k PbHipp9 etmnptdm dieent. Deleo hoc tOCum » id iflt^ik^ 
\ rum Pbilippo facere De Fin. in. 5. Jam mimbrTum , id sftpartimm 
€frp9risy alid videntur pr§pter t§rum mfwn a, naUtrA ejfe doMts, DC* 
leo, id tfi pmnium €mrporis. In Lucullo pag. 4T95* Otm boc.igitw 
DidUSici pttgnint y id efi ^Aatiwhtu fly Sfici : ftam cm'm •vntit 
DitleSticam, Delco, id efi ^miechm & Sttici. Ua male etiamnum 
aft CiccKOiiij <ittod 8icat9 ladignedf. W^r, Pbyficmm , id ^0 



19^4 J^* Natdra Deor*ni 

fp^euWorem'Vcnitoren/quc naturae, ab ^nimis con&e- 

tudine imbutis >. petere teftimonium veritatis ? ifto cnim' 

modd diccre licebit, Hjovem^fcmperbarbatum, Apol- 

jimhct* Hnem femper yimberbem , caefios oculosMinervae,cae- 

^*^'^- ruleos cfle Neptuni. Et quidera «^Athe«is »7rauda!iias 

• c arij. vutentitii eum ; quem fecit Alcamcnes : in quo ftante 

atque vcftlto levitcr apparet daudi(^atio non deformisJ 

Ciz\y 



eculatorem vertatoremfue rtaturd,] Reg. babtt > veutiiatoremquf ; 
£llenf. lutein unns , venerdtvremtfue : led ptacftat Icdto volgataL 
Stobzos Serm. lxxviii. pag. 465. Tir ^ixofl-o^scair'rai, Int iw- 
pttf ^da-t TO Hp^LfAA <r»( 9o<fU(. Flatone Phaedooe pag. 379, 
^Ejutvofi^Hrtf mth rif vou ivT®' d-«Vicv. Hsc addudc etiam Flu- 
rarchus Conf. ad ApoIL pag. 108. A. Sane frequens eft met^pho- 
zicas hie venandi fenftis, nee voces eas pro gloiTa faabendas cen- 
fco, com non fit otioHi & iiigida Phyfiti intcti^ttttAo, fed quid 
ca vox conipledatui explicent & evoivant. Ddvif, Id tftf^cnU' 
utetn venAfhm^ue natMra,} Walket hzc omnia delet , tacqaam 
glofiam, quae in conccxtam iirepfit. Verum fi gloffa eft , quaie 
libraiius , qui addidit , huic loco pothis earn dcftinarit qi^m ca- 
piri 27. antfexcentis aliislocls, quibus Cicero loquitui de Phyfi- 
cis } Cetenim voces iftc mihi videntut maforem habere elegan* 
riatn qf^m ut }l gloflatoce potaerint pioficifci , & miror Walke- 
lum alitet fenfifle. Forte to venatorum illi vifum fait nimis da* 
xnmj veruni fi Qiceio Tu(c. v. cap. z. de philofophia morali po- 
tuit dkere, vhtmis imtd^atrhc, quz locotio e(^ fumta de venatio- 
ne, qoarb de Phyfica non diceret, vetuurix nature? Explicatio 
ifta tantum abeft,nt earn crcdam abundare,videtar mihi magnum 
pondus addere iioniz , quas in tota oratione Cocts perfpicitojc 
Pavifiur banc opinionem confirmat. Bonhier. 

li, J9vem barhamm,] TLnymvlrfif- Jupiter tamen Anzurus imbei- 

bis 2c fine novacula fingicur, qtiafi avtt/ fv^v.ut Servius ait in vii. 

Ham etrta' Circdum Jkfiter- imbirbis , aihitc puer colitur , & Jmu 

pmlU. Adeb invaluit opinio, Jovem baibatum efie , uc ailwt 

apud Flin; fit, quz Jovisbaibaappellatur. BetuUius, 

16, xAthenis lamdamus Vktcanum tmn ^c] Vidorii editio, /4»- 
d»nui efft sAthenis VtUcMium tnm, qus VO)C item in F. & daobus- 
Fall. Grmer, 

17. LatttUmittVifilcAnmn.) Vitth omnes MSfti , Sc vecuftiffimi 

qoidem , habeiit , Lattdamus ^thtnis tfe Vmicanmn, &c, Quam 
lediionem Ctitici non delmerant negligire , quia ea. ad eroenda* 
tionem hufus loci digitum qtiafi intendit : Et timdem Uudafa eetk 
^thmis viUummn eumy ^utm ire, lUnd wet omnifiO eft necefla^ 
xium, nam videtur Cotta Vulcanum quafi digito monftrare, at 
poftca Veliejo dicat : Ctaudium igitttr h*bibimtu Dtum , ^. Cum 
Cicero dicit, Athenis Alcamenis laudari,fignificaieTult Athenien** 
ies fe eo jaftare. Is eft omnium linguarum loqueniH genius. Ce- 
terum Val. Maz.viii. ti. elegamer eandem hane ftatuJim deferi- 
blc, quodmicoc necmaeinOoiiiiiwnac^niti^aitfvdcairc. B^itr, 

ii; ^ 



L I B S a P R 4 M U S« 292f 

Ckudain igitur h3bd>ianis deam^qaoniam it Vulcaao 
£c acoepimas. >^Age 6c his vocaDulis deos effe fad- 
m«is» quibas si iiobis nominanmr. « 

At primiim ^ot bominum lingaac , tot nommt deo- ?. XVHL 
roffl. Noncnim , ut taVdltjos, quocamqae ¥eiieris,84 
fie idem in Itsdia VnksBiiis , idem in Afrioa , idem in 
Hi^ama* Deinde nomiimm noa magnus Humerus AG 
in pontiiidis quidem noftris : deoram autem innumera* 
bHis. An. fine nominibus fntxt? iftud quidem tta vobii ' 
&cere necefle eft. (juid enim attmet, ctim una fades 
&» plura effe nomina ? quam bdlum erat , . Vellei , 
confiteri potiiis neCcire , quod nefinres , quam ifta effo* 
tientem naufeare, atque *9ipfuin fibi difplieere ?. At tu 
mei fimilem putas efle , aoc tui deum ^ profed5 noa 
patas. Quid jecg/o ? folem dicam , aut lunam , aut ex* 
hun , deum ? ergo etiam beatnm. Quibus fruentem 
voloptatibus ? & fapicntcra. Qui poteft effe in ejusmo- 
di trunco fapienda r Hxc veftra font. 

Si ^itur nee humano vifu , quod docui » nee tali ali« 8; 
quo, quod tibi.perfuafura eft, quid dubita& negiredeos 
ede? Non audes. iapientor id quidem. etfi hoc loco 
non populum metuis, fed ip(bs dtos. novi ego Epicu- 
reos omnia ^figilla 'nurnqrantes : quamquam videoznraae- 
nonnuflis vickri» Epicurum, nc in offenikiicm Athc-MQt«G^«»t 
nienfum caderct , verbis rcKquiffc deos , re fuftuliffe. ^^^^?°^ 
Itaque in illis feledis ejus brevibusque fententiis , quas 
appellatis xvpctK 'h^x^,)ix:c , ut opinor , > prima fenten* t pnoc 
tiaeft: Quod beatum & immortale eft » id nee habet,'^ 
nee eidkibet cuiquam negotium. 

XXXI. In HAC XT A ezpofita fententia funt qui 
cxiftiment, quod ilie ^infcitia plan^ loquetidi fecerit.b ii 
fedffe confuhb. de homine minimi vafro mal^ exifti-tia 

mant. 

If. ^e & hh V0cahtlis Deps ejpf fatimm.} Walker in quodam 
|MSdoiepertt fMi^tmrn » undt comgit faciemm. Vtsum fiutMrnu 
\ tunimn i<$ii(um flicir. Quid^ inqnii, dcbemos tseittt Valauuua 
[ «SccUo<faim«.quia calem in ftacuis ▼idemus^ lUod fi ha eft , &m 
I tuaoras etiam Bomina ifta dcocam, qos nos iis duniifr* efle reit. 

19- Ipfrnn fihi difpUoeft.^ Sk libb. MSS. \ qutboa noa difleotio x 
vyeodum tamen efty nuoijEe^ias ka legt poffic , iffmm tibi difiU- 
arc p.Maout. 

20. Si^tlU mtmerames,} Sedfii » Ut opinor « meUore » danore 

fiiidfiHi«ectQl^peni> SiiiUs vnwnmuu IdflOU < 

21. *Am 



2926 De Natura Deorom 

c moitale mant. Dubium eft cnira, utriiin dicat a!iquid ifte be^ 

^^' ^ turn & « immortale , an » fi quod <* fie » id cffc immoi 

'* ^Q , ^^^^* Non animadvertunt , htc cum ambigue locutiu] 

^"effe: fed multis aliis locis , & ilium , & Metrodoruu 

vs^m' ^^^ apcrt^ quam pauUo ant^ te. illc verb deos effi 

*** putat: nee quemquam vidi* qui magis ca, quae timen 

da tSc negaret , timeret , mortem , mco « & deos : qui 

bus mediocres homines non ita valde moventur. his illi 

clamat omnium mortalium mentes eife perterritas. To 

millia latrocinantur , morte propolita. Alii omnia, qua 

pofTunt, fana compilant^ Credo j aut illos mortis ti- 

mor terret , aut hos religionis. 

87 Sed , quoniam non audes (jam enim cum ipfo £pi« 
euro loquar) negare t& deos: quid eft* quod te impe- 
diat aut folem , aut lunam , aut mundum, aut mentem 
aliquam fempitemam in deorum natura ponere ? Num- 
quam vidi, inquit , animam rationis confiliique parti- 
cipem in uUa alia nifi humana figura. Quid ? foils 
numquidnam » aut lunas, aut quinque errantium fide- 
rum umile vidiili ? fol , duabus unius orbis ultimis pard- 

e piius bus definiens motum , curfus annuos conficit. «Hujas 
Bouhier, hauc ^illuftratipncm ejusdem incenfa radiis menflruo 
^^'^f^jj^'fpatio luna complet. Quinque autem ftcllae,eundemor- 
iMmLamb,^^ telicntcs, alias propiiis a terris, alias remotiite , ab 

iisdem principiis , difparibus temporibus cadem fpatia 

conficiunt. 

88 Numquid tale. Epicure, vidifti? Nc fit igitur fol,nc 
luna , ne ftellae : quoniam nihil eiTe poteft , nifi quod 

g nuin- attigimus, aut vidimus. Quid ? deum ipfum Snumne 
nam Ltfw*. vidifti? cur igitur credis cffc? toUamus ergo omnia, 

quae 2<aut hiftoria nobis , aiU: ratio, nova aftcrt. Ita. 
k 6tMSS,^^\X 9 ut mediterranei mare effe non credant. Quxfunt 

tantae animianguftiae, ^^ut, fi Seriphi natus cues, nee 

um- 

21. %yim hifioris n»b>s , dm Tdtio mvM affert,] Palat. tcit. n«v^ 
Galidmiuslegebat, mbismvA^ am ratio affert. acquie(corvttlga»» 
noftrl quidem policurl, quz & ia Viftoiiana & in Pall. Grtmr, 

22. Vty fi Seriphi natus efes.'i Non hia de lepufculis aut vuipe- 
ctili9 Seriphiis dicendum eft , ficut rana Seriphia in pioverbiunt 
abieront. Video Seiiphum pet anconomafiam pro ignobili*^ 
obfcuia, &c conteropta, propter fter'^liratem fie afperitatttn , iow- 
la u(iirpari, non tamen fine compatatione. Mam ficut in exem- 

flo ThcmiftgcUs (qaod ia CatoncHlajose liabauByl) Scxipbi"' 

•9* 



Liber Primus. 2927 

nmqnam egreflus et infula , in qua kpuscnlos vulpe- 
culanue faepe vidifes , non crederes leones & panthe- 
tiscncj cum tibi, quales effent , diceretur? fi ver6de. if'.Xix. 
cfcpliaoto GUIS diceret, ctiam 'ridcri tc putares? '. « 'nidcri 

XXXII. Et Tu quidcm, Vellci, *inon veftronio-g"' 
K, fed diale^corum (Mqaae fanditus i^ens veftra non 
iiovit) k amimenti fententiam condufifti : Beatos cffc k argii. 
deos iumpfiili, CoQccdimus. Beatum aatei^ fine vir- 'J'f"^^ 
tutc nemincm cffe polfe. Id quoque damns , & bbca- 
ter quidem. Virtutem autem fine ratione conftart non 
pofe. Conveniat id quoque neceflfe eft. Adjungis , 
Nee rationem efle , nifi in hominis figura. ^ Quern tibi 
hoc datunim putas ? fi enim ita efiet , quid opus erat 
. tt gradatim iftuc perveni(c ^ M quid autem eft iiluc 

gra- 

obfcnnis dim Athenienfe nobilil&mo conicftur t ka hoc loco Sf 
*^>^(<u, hoc eft homo fimplex & renim imperitus , cam homt- 
"fpolytiopo 8c probe exercitato , & ut Hotnerus dc Ulyflc prz- 
^^i <)ui maltas terns moltoniinque hominuro idoics vidciir , 
^omptjaaUf oeqne id fine proveibi^Ii (fuadam ifltiooe. Nam bac 
<c^paa£re aibicroc ctiam Aiifiophancm in AcarnaBtbQs: 

Qpo loco (id quod ci interprettf clarius eft) Lacedcmonto Serf* 
poms oppooitur.iicut A^heQieafibtis Megareoies. Simili modo) 
hic lepusiculos 8c vulpeculas minonun gentium animalcule , cum 
l^isillis & beroicis ajumalibus, leonibus & pantheris, imb clcr 
phaottbus quoquB, pari agmmiiaarioiie confeiii ^ obfeivare licet. 

M< ^M vtfir0 ffwrtyfed iitUi&ieortimy ^tsfimditus gens nofirAtfU 
"^'<0 Ven. ^»4 fmditus gms veftra^ Nam Eptcoius piale6\»- 
jy ceitc repudiavit , ut ait Torquatus pcimo dc Finib. Jn dia- 
wtfiM mmtm vefirm tmUam vim txi/fimat ejfe , nee ad mtlim vi* 
^^^^fim , nee ad e^mmodms dijferendmm. Quod autem in Venc- 
^^i Sj»* infertur tfM^d referat tA ^mxuvviKA' eft iilud qnidcm 
onons umpltcius orationis» led hand fcio an ▼eram. Camer, 

24* ^iu ftmditnt gens vejha non nevit.} Puto legendum eflcy 
^"f^s Qt fubaudiarar, morem: 8c deindc, argumemis fententiam , 
^^y ^fgmnenti fententiam. P. Manut. 

2 J. ^^tted amem e^ ifimc gradatim , ftemfifes tuo jiwe.] Sic repo- 
^^ iubcotibus ^lienff. uno 8c Bonoik. 1494. 8c Viaor. Vulg. 
fj" mem efi ijim gradatim ? Sumpfijpis ttto jnre, Perpeiam , nc 
^ic I abfurde comraqnc rem ipfam^ Davif. §lmd epus eras , t§ 
?J '* »/'•« ftrvenire? Unidaneemefi iSfmc gradatifit,] Ita MS. Reg* 
"' 'Tcto Ven. Siuod autem efl i^uc : gradatim fumffijfes tM jure, 
^ <0Q intelligo. Sufpc^^a mihi hsc verba , qux fentcntia ipfa 
^i ^(oiatioque xcijpuunr. Adfungis , inquit ». BCC larioMM 



a^iS. Dk Nat:U-aa De^rum 

gra<ktim i fui9pii$Fes ti^o jure. Nam ^ beatis ad virtu- 
teai ,. k virtute ad rationem video te veniffe gradibus, 
A ratione ad humanam figuram aiio modo accedis? 
praecipitare iftuc c^uidem eft , non defcendere. 

^o. Ncc vcro intelligp , cur maluerit Epicurus decs ho- 
minam fimiles dicere quam homines deorum. Quo- 
tes, quid interfit. Si enim h6c illi fimile lit , cffe illud 
huic video. Sed hoc dico » non ab hominibus forms 
figuram. venifle ad deos. dii enim femper fiierunt , & 
nati numquamfunt, fi quidem seterni funt futuri, at 
homines, nati. ant^ igitur humana forma quam ho- 
mines, ea» qua erant forma dii immortales. Non er- 

. go illorum humana forma fed noftra divina dicen- 

' da eft. Verim hoc quidem , ut voletis. illud quaero , 
quae Rierit tanta fortuna. nM enim in rerum natura 

p I ratione fadlum effe vultis. Sed tamen quis ifte tantus 

cafus? unde tarn felix concurfus atomorjim , ut repen- 

ti homines deoram forma nafcerentut^? femina deorum 

decidiife de cselo in terras putamus, & fie homines pt- 

trum fimiles exilitiffeivellem diceretis: deorum cpgnt-' 

P. B. tionem agnofcerem non invitus. Nihil tale dicitis : fed 

cafu effe fadum , ut deorum fimiles efTemus. £t nunc 

argumenta quaerenda funt, quibus hoc refellatur? uti- 

1 poflem nam tarn facile vera invenire ^pofHm qukm Ma con- 

^*f* vincere. . 

XXXIIL Etsnim enumerafli memoriter & co- 
pioft (ut mihi quidem admirari hbcrct» in homine cffe 
Romano tantam fcientiam) usque ^ Thak Milefio de 

92 natui^ deorunji philofophorum lententias. C^mncsnc ti- 
bi illi delirare viii iunt » qui fine mambus 6c pedibus 

con- 

ttki nifi in homiois figura. Qaem tibi hoc datunim potas i Si 
enim ica eiTec , quid opus erat 9 te gjcadatim. iftuc pervenjce? 
fumpfifles tuo juie* Ica bene jam procedit fententia» oc libeat i 
libiaKiis quxiere , quid opus eiat illud, ^uU dutem tfi ifincgr^Ua-^ 
Tim , cam inficecum nobis obtiudeie ? Hoc igitut totum > (fmd 
amtm eft ifittc %rad4tim , ut alienum a Tullio , e medio prorfiis 
toUo. Quit non videt ^ margine erepfifle i fValk^, ^id autem 
eft iftme gradatim.] Vix intelligo quid fibi vdint ifta verba » 8 il* 
lus fere eft dubicaodf locus , quin fine repetitio praeccden a. 
Itaque quamprimum hunc loeum infpexi , perfu^ii mihi ifta fc 
toUenda; nunc autem, lefta poftea Walkeii noti , in £enc la 
ifta me confimia?i. Da?ifiufi coirigit , ^md auttm , fed, fr a« 

26, r. 



L t 3 B H P It I M O S« ^2929 

conftare damn po(& decrcverutit ? « ne hoc '^uidetxi vos m ace hcc 
moret, confiderantes , qos fit utilita^ quseque oppof'^^^N 
tnnitas in homine membrorum, nt judicetts , membris 
Looiams dcos non egere ? quid eatm pedibus opus eft 
fine ingreffu ? quid maiiibus , fi nM comprdiendeD-^ 
dam ? quid rcliqua defcripdone omnium corporis par* 
tium» in qua nihil inane, nihil fine caufa , niM'fiiper- 
yacaneum eft ? Itsaque nulla ars imkah follertiam'naturas 
poteft. Habebit igitur linguam deus , & non loqoetar; 
dentes , palatum » fauces nullum ad uAim : quaeque 
procreationis cauia natura corpori affinxit, ea fruftra ha- 
bebit deus : nee externa magis quafm interiora. 
'*^Cor, pulmones, jecur, cetera*; qutE , dctrada uttr 93 
Ktate, quid habent venuftatis? quandoquidem h£C elTe 
in deo propter pulcritudinem vultis. *7 lilisne fidcntes 
fomniis non mod6 Epicurus , ic Metrodorus » & Her*- 
macfaus centra Pythagoram , Platonem Erapcdodem- 
quc dixerunt , fed meretricula etiam Leontium contra 
Thcophraftum fcribere ^^aufa fit ? *9fcito ilia quidem 
fermone Sc Attico: i^fedtamen. tantum Epicuri horr 

tus 



Itnt venm^gitis ^} Coingo ^ cpr ^ f^mmes , jfcfir, cetera^: ffM,•i^- 
tnS* milftatt » ^nid habent vtnu^ath f m\ pnteedentibus tenui 
diftio^iofut «oti &fiiQg;amitt 4t ad' veibom htiihit teferantiH* F» 

. Z7, J^tne fidait4s fomnOs^l VMi4nt*s fto fidemft hAtx Antiqam 
libet, non male: utEiDENTEs videatui fcriptam faitk in ^anct- 
qoioribus, antiqua fcnbendi latione, qui TERMiMi&iT biEi r^ 
& alia finuha in vet«ium monuitiencis reperiuntur. Vrfin, 

as. .Amftfit,} Sctiheniimk dtifit y ex manttfcripto. Jdevt, hzm^ 
bmus con^odt at^a t0 f 

fl9. Scittt-^mdim ilU i^,"]^ Secnfus (um P. Vi6fcorii ieatenttflfn , 
qcKE nibii dnctepat ab anriqaa fetiptura. lie ttiim habent noftti 
libh. ¥ett. .floccc atatem ille lib. Vat. Left, xxiv; 18. «fl« hic 
diro^uiirnrif ,' bonis fcriptotibas ufitaram. Qaod fimilla hie efiet 
icticeothi, fed integra ficfibeca Idcucio ', btc eflet <|iiafi orationis 
tenor 8c jeusfus : fiit^ iUa efmdew fertMne Attico: fed umen meretri^ 
aiUt^itod ifidi^num efi, Sequitur acclamatio , (cu epipbooema,t«7i* 
I Epitmri hettHsHiuit UcerAid Lambid. 

►. Sed tdmen cur tantitm Eficufi , &€,"] Legendum , CmttMn-^ 
, 8c xnox: feletis ^u^ri y non (ju^rere, Carwer. Sed tMnntn tan" 
Epicmri &c.1 Sccmta fom Icftiondm i Petto Vi€to«io eHatni- 
tm.intcrpunftjHnquelib. xxiy. Vaii^r. rap. i«. refpondcntquc 
an Pall. Grmer. Sed t/mw , ^c;! tocus hie eft vcxatMBmua , 
>taMUt^SeiEtiiXi^Afedt»men? Viftorius pr« apofiopefi h*b«i 

Bbb bbb bbb z Lanw 



•^ 



2930 DB NATUltA DEaRUM 

tus habillU: Ikrentiae. & foletis <|ueri : Zeno quidem etiani 

litigabat. quid dicam Albutium ? nam Pbaedro nihd 

P. XX. elegantios, Dihilhumanius. fed ftomachabatur fenex , 

fi quid, afperiiis dixcram ? chm Epicurus cpntumeliofif- 

n ▼exacit fimfe.Ariftotclcm ovcxavenn 3>Phxdoni Socratico tur- 

MSS.& piffim^ maledixerit : Metrodori , fodalis fai , fratrem » 

€dd.vtn. TiihodMttcm , quia nefcio quid in philofophia diffenti- 

rety totis voluminibus conciderit : in Democritam 

jpfum^ quern fecutus eft^ fnerit ingratus : a^Naufipba- 

^ nem. 



, Lanibtnns rubaudiendum ceafytyfed umtn mtrttrimU , fiMi n 
Iputm eft, Manutius Icfit. f^ cum iantum\ & ftUtis ^tmi ▼idccof 
d pofitum pro (oletis mdignari , (i qais vobis contcadixeiic. Qjoo 
hxcomfiia ! mei rententil levi mucarione kgendum 6c diftin* 
gpeodum eft hoc mode : MmtrictUu etUm Lfntinm cmtrA Tbf^ 
fbri^fimnjcriktre amfd f/f . Stif ilU <fMidem ferm$ne ij %AttM ^ ft^ 

' tMtnen ^tamum Eficmi htrtus hahtit liMmis) mT Jiletis ftru Zwmm 
quidem t ^c, Cicero aliquocies ^rf polutc, ftoferefimper 1 ut eg. 
de Invent.' lib. I. cap. 29. ProbdbiU 0ft id ^ qmi ftr9 fm f($Ut. 
Benfaier. 

. M. PhddMu] Foitaifii ieivkutem Uli objedt, de qua pxacter 
Laeit. Gdl. lib. lecttndo, cap.is. vd, qobd capci patiiixoaftus 
fueiit s-Mvai it' oiiutfi4T®'. quo loco interpies oeicio quern tor* 
^em quxilam ilU affing^.. oiil foftaHis to oriuMfMt pro r«ptiiari 
Attxok inteUeyeiiC) qu<M tamen qoa espcdSir. B^tuUfm* 

91. ^likutfifkiuum magifimm.fMmm^ a qm0 nihil didioftf » Uam wui* 
h »cc9p/riu'i lea MS. Kegi. £dit >^eiir Aid. Lamb. GroiiDv. plane 
mendofe & contia lem ipfam; Quid etiim tarn tDixum , Bpicn- 
fiun, qiuntmiiii pepcicent » mal^ accenfie iUum matHMlum ^ 
«pud quern operani inucilitei poluiffet* a qno plane niEil didice- 
jrau Atqoi omoiao falfum.cft , Eplcuiom ^ Nanfipbane uilrit 
dtdicifle; teftis fie ipfe Cotta cap. z€. In N*m f f hmn lumtctitt^ r«* 
nttttr (EpicQiui) fiMw aim a ft n§m mfff i^n di tum , vtastt tsu$ffn 
omnibm €«ntmmeh'is, *At<fuifi hsc Dem0criita mm smdifit , <inid Mm^ 
divtai (fofte , ^id di *9 ftr^f) fluid' tft (leg. com £d. Ven. 
S^d tnim) an Phyficis Epicmri n§n k Dtnfcrif f C^m igittir baec 
omniao fiat coatiaria & iacptiffime its 9 quos immereocet Epi- 
cnros lacciaveik , annumeienu Mattfiphanes-, quem , fi ab eo ni- 
hil dididc » raerito vesarec : q^squamne adbuc exiftiflialMit ita 
TuUium dcdifle i Peitditanda igitut alea cft.» ut banc cttam ma* 
odam duamus. Lego, ifi«* ilia didictrst. Nihil & nit in vctu 
libb. nunc hoc , nunc iUod , promifco^ legoattuf. Atque ut in ^ 
. pea dcato loco hat Dtmecr$ti4 ref^ndenc Nsmfipk^m* Dem^cri j 
. Ita hie ilU didictfm lefeiuntui ad 0€m9criwm iffum^ yid. Ses a 
Empiricom ad?. Mathcm. p. 1. 2. appofitiffime ad bacconfin 1 • 
^, De Fin. x. Slni ant fdpntt sdifmd^ itm ifid dididjfit^ de » [- 
cuii tatiooe di^m eft » dc paulo poft , S^d tnim ?m pr^kH §t 
JSfimmm t£*9 f fniartm > ^m ilU dittnt ? trnt fr^fmim HU r- 



Liber Primus*' 2931 

tieffl , magifirum ivsm » i quo nihil didicetat, tarn 
male acceperit. 

XXXIV. Zeno quidem non cos fol&m , qui turn 
eranty ApoUodorum » i3Sy]lum» ccteros figebat. male* 
didis; fed Socratem ipfuxn, pareutem philofophiae, 

1^ 



difctri Imlm ejfet, De Leg. iii. 6, KAhhac familU mdgis i^A mam^ 
rmUy PliUofu pri^cipe, i><5go » 4i» «/m f4milU &e. Dcin cap. )4. 
kgo, c«79» ceteru rams infiritres fiimm , f9rma p*res frnmuj ? us ip(a 
Tidecuf U poftulaie. Wither, ^ ^h$ tubii dUictrant,] Walker reftc 
oftaidit hic aliquiii yitii lacczc Gpriigpt » i fM $IU didutrat , 
vcnim non patct qnb illud ills fit leftcendum. matlem , ruhii »#«, 
dUtictrofy nam dicunt Naufiphaaem excelluifi^e in niuUis icieuiis, 
& £picuius iuic dabio pauca iSU , que novit , ab ilio didiccxar. 

. 31. iS>//jiiiir,m«r«#^<r.] ViftoiiuslibfozxiY.Vac. cap.i9. locum 
liabtt fiiipcdum dc macula, libti «ainv calamoezaiati rcfibUDt^^*- 

ff9s, &. verb PaL fee. quo<)ue exhibet /p« sittft, teit. tamca 
/«M» Afrrvi. Gniter. In Camabrig. 9t^r*LyUmn» If. Voffius in Co- 
dice, qoem deiigdat litexa V , nbcaveiat SiUim , fed Buflidiaous con«' 
veoiebaccumPan fee. Joofius ex hoc loco inceitum an & ex aliia 
(quod oegabat fe (ciie Vidoiius) Syllam recenftt inter Pythago* 
ricos. Mox mtror omnes fileie^ quum jEc io Caatabrix. & in BuiSd* 
ckitetegerim , Chryfifipum nwmputm nifi Chryfipp^m vHoLu , quod tio- 
tiffimumcpnvitiandi apadantiqaosgeaQS, dcEpicusea mollitia di- 
gw]m» qnom quod ipfe convitiatot admittebat , aliiimpjtigerer. 
An id credimas nuspiam occurr^ Gtuteto i Gron$v, ^p§UQd§» 
mm, Syliim, d'c.] Vox ifta !$>//«;» eft admodoro iiifpeaa Vi^o-* 
rio , qui neminlRii pbilofophum ifto nomine noverat. Joofius 
Hift« Phflofopb. ii» cap. 15. ReiAcC^Vai. Left, in, a. Ac poft' 
COS Davi&ua oftettderunt , nomen iftud apud Gf scos ignoitum tioa 
fuiflc , quum lepertatur philofophus quidam Pythagoiz ftiAator 
eo nMDine apud Jamblicnnm in Vita Pythagorx cap. xxviir. re-' 
rum Syllua ike jam oUeiat tempore 2^noQis Epieurei Ciceronia 
xqoalis, qui iiiilio Ttmaei adinuat, Pytbagoticam ledam jam 
dcfeifle^ loogotempote. Dc illo igitur non eft fermo , & ifto 
nomine aliut a^ reperitiu. Th. Aldobrandkius exiftimat ideo in 
notis ad Diogen. Laertiom vii, 39* bie agl de ifto ApoUadoro* 
qui per Diogenem S Kpt\h@» vocatut , quam vocem mutatum it 
is ft 2i{xx^ , ita at apud Cioeronem , illtua quidem fententiil , iic 
legcndnnt fine diftinaipue intermedia , KApoUoderum Sjllttm, Ve- 
nr~ 2v>.x^ , quum nomen lod non fiti atqoe adeo ne vox qni- 
d< Grarca* non magis quam £>»^ , palam eft , neutram ea-' 
n vocnm huic loco conveniie. Forte corrigendum eft "Sixxocm 
n duna JU\xii , ampdhaiH^ i atque ita in Cicerone quoqoe 
ei legendom '^ptUodtrtnnSUlHrn, Quando ▼ixerit cettum non- 
d fed Skoicus ecat , quantmn e Dlbgene Laettio oofijicere licet, 
A Ita eft fipictueotora vehemeDtia cofttra iftam feftam. Omit-* 
U na non cft> Lambinnm leperifie SylUtm in qnodam MS^o; 

Bbb bbh bbb $ und« 



193* De NATtJii'A Deorum 

Latino ^erbo utens^ 34fGurram Attkum foifle dicebtttt 

^4 Chryfippum numquara nifi 35Chefippum tocabat. Ta 

ipfe pBLV^6 ant^ ; c^m tamqtiam ienatum pliildfopho^ 

rtim reckares , fammos virc^ defipere » delkitc , de- 

mentes cffe dicebas. Quorum fi nemo venim- videt de 

natura deorum , .vereiidum eft , ne nulla fit omnino. 

Nam ifta, quae vos dibitis, funt tota commenticia, vix 

digna lucubrarione amcularum. non enitp feutitis., qukm 

o impctra-flftirita^vobis fufcipienda flht,"fi'<>impetraritis, utconcc- 

fcritis 4/11. diamtis 'eandem effp hom.wum & deorum figuram. 

Oinniscultus Sccuratio corporis erit eadem a&ibci^ 

p accaba- dadeoy ^ae •adhibetor homini : ingrdTas, curfus,Pac* 

tio</iV. cubitio, indinatiojfeffio'icohiprchenfia; ad extremum 

etiam fermo 6c oratio. *'/' \ . 

pr N^m'quod"& mares ae6s'&' foeminas efle dicitis , 

qyid feaaat;ur videtis. Equidem mirart &tis non 'pofTum, 

unde ad tfta» opini(»ies Teller ille priftccps venerit. Scd 

daraai-e non definitis^, retinendtim hoc el!c ,'ieuslfc* 

beatus , immott^isqu^q ifit.; , Quid autem ol^ftat , quo 



Unde cui videii po(fit lejgcacHim ^AfU^domm Cimam, . I4rai er- 
lOJ. maculavit PJin. Hift. ^ar» lib. xx«. cap. 4, ubi ApoUodocus 
ifte in btiinibus ,MSdis. £c vecuftis editionibu« pec «iiorem dibits 
erat ScilUus, piq cittieus,.^ £iat medicitt ^dlcbcniificis , <|Ht foxlaa 
acritet, contra ^enpoein difputavit. Battbitr. 

34. '^curram ^ttieum,y idem Arnobius lib. viii. Icaftant. lib« 
111. c^p. 20. ^Jiud & bgneftiuseft, ttpentt , cam dicu BetnitiHSi 

iS. Cifyfwn.} Vea. Chjifi^Mm^ ^ verbo obfcoeoio^s fignificario* 
iii$, xy£t<,.fado. nomine* Ctmer, Chi/ipp4m,} Si poft Camera- 
jrmm divinace liberec, cifippum legecena» uc qui UryyUn Bdit^ot 
licmm x^^'^'^^ > quo4 Laextii epigramma de co pcaedicac* xTtf-vfy 
apteni jSacchicam Qgnificat. m^hocetiam CQat&ku&c loogtas 
petit'uni'e^ qiiam,u(«niditoiQm antes feireqneant. CercwKi ydl 
ci ipfo Laertio eft » K^vrisrvov eum k Caineade fuifie «og&oa»ii4^ 
turn, quod tenuis ejus imago ,. quae in Cetamieo erat , k yi&n^ 
eqiiite tesc tegebatui, Quintilianus in captte de ^.tfu hoc foc^n*. 
di gienus fiigidum cenfet^ quod ex fi£kione nonunift,quz adjeftu^ 
d^tcfl^js, vel etiam mutatis Uteris fieri folet , ducicof , ut TmUdmsi 
fxoTMus, Egoez piofonomaiia hujusroodi deduAa ra»o\s ««q» 
diderin) : quaHa etiam ilia fupefioia fiiemnc , AnpoiLpir^' pxo »» 
mocnto, iftnttfap©* pto Antidoro : & illud GentUiom ad- m 
Chiiftvinos , quos teftibus Theopbilo ; TeituUiano fie L: 1- 
(jo Cbuftianos nomtnabant : & noftfi fecuH conviciatoies ^ «- 
ires /» Chrifi0 , fi(4tr€s ,in cifi* DomttaAt 9 phxaEn icriptura in 
odium vocantes. £x hoc geoeie naicuntur, kfrtudf^u^ui dilf a* 
lua^i IK I ctncitnatwetf ttm/ieintons diurt dikf^sm^. Betulcia 



IftBERPRlM U^S. 2933 

mnhs fit beatas^ fi non fit bipes? ant ifta s^five bead- 
tas, five beatitudo dicenda eft (atrumoue omnino du- 
nuDy fed ufa mollienda nobis verba iunt) veriim ea» 7. b. 
quaecumqae eft^ cur aut in fdem ilioln , ant in hunc 
mondum , aut m aliquam mentem xterham , figuri 
membrisque corporis vacuam » cadere non poteft ? ^ 

Nihil aliud' dicis » nifi , numqnam vidi folem aut 96 
mundum beatum. Quid ? mundmn » praeter hunc , 
umquamne vidifti ? negabis. Cor igitur non fezcenta 
miUia efle mundorum, fed innumerabilia aufus es dic&- 
re? Ratio <idxKuit. Ergo hoc te ratio non docebit,q inciuis 
dim praeftantiffima natura 'quaeratur , eaque beata &<J<x»it M. 
aetema, 3rqu« »foia «divina natura font , ▼ut i^^^^r- J*q'(,*,i5»u- 
talitate vincamur ab ca natura , fie animi praeftantii vin- 1^1,^ °^ 
ci: atque ut animi, item corporis? J^cur igitur, dim $ roijedivi- 
ceteris rebus inferiorcs fimus, forrbsl pares fumus ?• 39 ad «»« Tunt 

fi. MSS, 
' . ( ' t in dxvina 

... Alii, • 

• V nosut 

35. ShebutitASt fhe heaiitmU.] QtlintililllUUlib.Vin. 6t OttOi' Ltimh. 
tn, de fingendis noyis Qc^foraiaxidis yctiiis difputans, hocezem- 
pkun ex Cic. icpetit; MetuUimi, 

3*^. S»s fpU divine ffMwufitnt,} Qo^ttes odd. ante ViAoaufli 
nthibcm, in dtvina naturs^ quod piacfiat.ledibni pofteiionim csdi* - 
tionuni} verom omoes fexri oon pofluac ptopcei muhiplicem re- 
pctitionem vocis natura,' quae ter la eftdcfn pnralr 8c eadem cet* 
minarione occuriit. Mixoi , quum uoiis Otiiceti cbdex MSAut 
udiibeac »i9iM /•/<# dhtMSHMHtsCwa ^ aeiiiineiii vidiiTe legendum, 
qm^ftU divins n^ur^i fnn^^ Daviiuus io adduionitKU toUens vocefli 
iMt«rAicribit, qnMf*l* d^vinA fum t quod eodem ledit « fed coc? 
leftio mea piopiiis accedit 'ad vulgatsim. BvuhUr^ 

3S. Cttr igitur , turn cf^erit m rebut inferioret (imus ^ forma. pAtii 
fumus f^ Mefcio cut Walkei dicat (coteiirutm pofttilaic uc legatuc, 
dtrfmmes fmmus, Mlhi^ canttaiio vidcKtm repooendum Jmm,^ 
^ fumus in texcu legeietuc. Si^ficai^t enim Cottam putariiTe 
deoium figttxam nc&z efle (Imilem , quod ejus menti plan^ eft 
comiarium. Cemis (unqf » Ciceionem rctii>(iire effhnus , veium ul- 
tima fyliaba vocts pixtedeiitis- abforpfit pnmam iftitss , qood ficpe « 
iiiTetimiscodicibusfit, ut noiunt ciidci. Btuhier, 

39. tAd Jtmiiitudinem mim Dto frtptus acadebat hnnUnu virtus 
^lUm figuraj] Lambinus le^endum cenfebat Dti » qu« conje^hita 
mihi non videtur rejicienda. Fhrafisifia accedebst De9 udfauilitu^ 
dinem indigna Ift Cicetone. Saltern fonge alio modo |oquitU£ 
£pift. ad Ate. yi 1,2. xAtexidit mamtm amabam, ^utd tMn prope 4c- 
ceddat mI Juuititudintm tuu liters \ ffn drnabam , *juia ir^icabat te 
fern vaiere. nam ut hoc inttanfitu moneani , ita le^ndum puto lo* 
cuaiftom, quern cxitici magls obfcutavenmt quam illuftiavenmt. 
BsBkier. 

Bbbbbbbbbi^ 40, ^M 



i 

'2934 D£:NaTURA DfiQKVM 

t dtlaiiin fimilitudmem eniip 'deo pcopius. accedcbat huma&si' 
virtus quan? 'figuVa. . ^ 
, ^ XXXV.; An, qiiidq^uam tam puerile dici poteft*(ut!' 
eundem Ipcum diiirti^, urgeam) Guam fi ea genera be- M 
luarum , qua^ iii riibro mari Inoiave giguantur , nulla ||) 
pyefle dicamus ? 'Atqi^r^ne curiofiflimi quidefla hommes ) 
^CJfquireodo audirie^twri'.n^ulta poflunt quam funt mul-ij 
ta, quae t^rra , ri^ar'f ,, paludibus , fluminiW cxfiftunt,'! 
quae negemus cflcj qui^ numquam yidicpus. Ipfa v?r5. 
quim nihil ad tinirpertinet , quae vos xieleiflat maxime, ^ 
iirailitudo? Qiiid? caiiisnonne fimilii idpb*^ atque, ut ' 

. Ennuis, ■:■,,■■ f . 

, Simm^ quam fimilU , turfijjinia heftia , tiohis f 
'atipres in uiroque difpares. Ekphanto belluarum nul-, 
la prudentior. at figuja quae^ vafiior? De bcftiisloquor. 
98 0uid? inter ipfps homines nonne .& Qrnillimis formis 
▼ conGmf dlTpares mores, &rm<^ribus Jfigura di'ffirailis? ctcnimfi 
wwfiS" ^ferael, Vcllei, fufcipimus genus hoc argumenti, atten* 
-^ *f^y^^i de quo fcrpat. tu enim fumebas, nifi in horainis figu- 
. ' ra .rationeiji infiTe npn f plTe, furoet alius , nifi in t?r- 
r/?ffdr hifi,in^o.j/qui P^tus fit;. hiii4(x,.?Q » qui adole- 
verit : nifi in eo , qui didicerit : .nifi in eo > qui ex ani« 
mo conftet, &'^orpore caduco , •& infirmo : poftrem6 
' nifi in horaine atque; morrali. ' Qiidd ft in omnibus his 
rebus obfifiis,. quid eft, quod tcvna forma conturbet? 
bis enim omnibui ,\qwae prppoftii. adjiin<ftis, in homi" 
ne rationem cfie &i mentem videi^s. < Quibus detra- 
ins , deum tamen ^nofie te dicis ; modo lineamenta ma« 
neant. Hoc eft nop confidcrare, fed qnafi fortiri,qui4 
loquare, . . . "' v 

99 , .Nifi, forte hc hocquidem attcndis, npn modo in ho* 
mine^, (ed etiam in arbore ; quidquid Aipervacaneum* 
fit, aot uftim noahabtfat , obftai^iji • Qu^m moleftum 
eft ano digito plus habere ?' quid fta ? quia 4<>nec fpc- 
ciemj.n$c ufiim aliutn quiiiquq.d^llderant* Tuus au-* 

J'. • tem 



w 

^ 40. Nec'fpeciim , nee ufum dliufn qmn'jni dffiderMt,'\ ^on ^ , ut 

hie de pulchhtudine, fed de ufu quinque digito^um ia mana. ui 

enim quisque eorum poftuhicc altum ufurPa aut formam all' 1 ) 

QuzHio caatum eft , an digito fexto iic opus , five uf^s fire l- 

cpcitudinis cauHl, Fo;tte Cicero fciif fcrat ; hic ffttie y nee \ 1 » 
Mi»m qmnqne dcfitUrant, BouhiCf* » 

41. •* 



\ 



LfiBER Primus. ipSi* 

r ' ... 

tern deos non di^o uno ledandat » fed capite , collo , 
cervicibus, kteribus , alvo ^ tergo , poplitibus , mani- / 
bos, pedibus , feminibus , cruribus. Si ut immortalis 
fit, quid h^ec ad vitam membra pertinent ? quid ipfa 
fades ?. ma^s ilia , cerebrum , cor , pulmones, jecur. 
tec enin?! lunt 4i domicilia vitse. Oris quid^m habitus 
ad vitae firmitatem nihil pertinet. 

XXXVI. «At EOS vituperabas , qui ex operibusioo 
magnificis atque praeclaris, ciim ijrfum raundum, cilim*^Et«» 
qus membra, caelum, terras , maria , cumque horum'*'"' 
; infignia , folem , lunam ftellasque vidiflent , cumque 
temporum maruritates , mutationes viciffitudinesquc 
oognoviffent* , fufpicati eflent aliquam excellentem eflc 
praeftantemque nJfturam , quae haec feciflct ,'moveret, 
j regerct, guberharet. Qiii, etiam fi aberrant i conje- 
\ ftura , video tamen quid iequantur. Tu ouod opus 
J tandem magnum & egregium habes , quod efFedum 
divina mente vidcatur , ex quo effc deos fufpicere? ^- B, 
"Habebam, inquis , in animo infitam informationem* ?**^* 
I quandamdci; & barbati ouidem Joyis, '^g^ileatae Mi-J'^^^L 
\ nervae. . Num. igitur effe tales putas ? cow/, ^^w*. 

I Quanto melius haec. valgus imperitorum ? qui non loi 
membra foliim hominis deo tribuunt , fed ufum etiam 
membrorum. dant fenim arcam, fagittas, haftam^cly- 
peum , fufcinam , fqlmen : & fi , adiones quae fint * 
dcorum, non vident, nihil agentem tamen deum non 
quemit cogitare. Ipfi , qui irridentur , i^yptii , nullam 
bekam , nifi ob aliquam utilitatem , quam ex ea ca* 
^ percnt, confecrayerunt. 4*Velut ibes maximam vim 

! 41 . D»mi£ili^2 SiC eleganter CLeerp vocat ea , qux medici mem* 
i>n vitalia oominant , & quae 6ixcis /xopttt jcufioimta > panes 
priocipales;, vet membra principalia dicuotur. In quibus coc noa 
laoguinis modo, ut PJafo inqutt , fed totius vicz foas eft. nee 
magis ideo domicilia vicae dicuntor , quod lacfa , feu, uc medici 
loquuntur , a^Mfxi^^Atfyac , viram auferaor : qu^m quia primiim 
ex femine oata per ipiiitum vttalem feu animalem motus volun- 
taiios excitant. Argumeata haec funt \ paitium eaumciatione 
plus quam neceilaria, eaque negantia, Betuleius, 

42. Veltu ibes maximam &c.^ Ciceio & Flinius latini paritet 
declinaot* Pompon. Mela Grzcozum more impariter,Gizcis etiam 
ufus caiibus. Socrates apud Flat. Phxdro narrat » banc alitem ds- 
PM)u Theut facram in iEjgypto cfle. Plin. lib. x, cap. 28. Invocant 
^ i/^ftii Ibtf p$At umra ferpentium adventum^ if Cjrenaici *Acb^" 

. Bbk kkb ffbk $ ran 



193^ De Natura Deorum 

ferpentium cohfidunt , c&m fiht aves excelfae » crurfbos 

rigidis , corQco proceroquc roftro : avcrtunt pcftem srt> 

c ▼olacris^gyp^Dy ciim ^volucrcs 4Jangucs ex vaftitate Libyae 

•"KWtt^^vento Afrito inveftas interficiunt atquc confumunt. 

• ex quo fit , at illae nee morfu vivae noceatit , ncc 

odore mbrtuafe^ PolTum de icfaneumonum militate , de 

crocodilorum , de felium dicere : fed nolo eife longos. 

• 4liid$^ ita concludam, *tJUnen behias a barbaris propter bene- 

fiJH-ff* fidum confecratas: veftroram deorum non mod6 bene- 

*•"•"• fidam nullum exftafe, fed ne fedntn quidem omnino, 

101 Nihil habet> inquit, negotii. ProfcA6 Epicurus, quafl 

pueri delicatiy nihil ceflatione melius exiftioiat. 

^ XXXVIL At I p is I tamen pueri , etiam ctim cef- 

fant , exercfitatione aliqua ludicra deledlantur : deum lie 

fotatum volumus ceifatipne torpere i ut , fi fe commo- 

▼crit , 44 vereamur ne beatus effe non poffit,. 45 Haec 

'■■'-'- oratio 



if mm ,. mufymtm mttttitudine feflilmtiam ^fferenti , fud frptinm 
'nttitiUMty pofioHom litdti0» eft ill* Deo. fetuleius. Vox prima abeft 
vnlgatis. produxit k libris anii(|tris Vtftoriuss icftatque in P. 8c PaL 
tcitk nam fecnn^. m Iha, Woarerianus babet , vHm lht$ ^imm 
wutx^ Graier. 

4I*« -^ifigftts ex vtfiitMt Likfs tw»«* ^ffic9 invg^M inttrfifuua 
0lefm ef^fwnunt. Ex ^ho fit, M iU^, &cj^ Lege invtHoSy dc; in eo 
qpaod fequttur : Ex tjito fit m illi\ nee mtrfU vivi n0c$4nt , nte 
•iaan Jtiartar, Licet auftores quidi^m tfn^/i fcroioino-genere fcii* 
iilieiiiit > Ctcecd iempei mafetolino geneie pofuit » uc At. Dins. 
nbLii. cap«2S. Unguis vedtm cincumieStu, Et de Invent. Jib.i. 
Cijpi ij^ *AHXuts jHftSi jug; Tanto magis mixanchim eft , Jiemi- 
aem Cf loicm iflum animadvenifTe, qiibd is fenruni oniiiino fadt 
dutoin} neque enim piimo iotuim patet , an IIU Gc refexendam 
ad Sktsy an veio ad angues, Bouhiei. Animadvercit Becuidos. 

44« Vier*amur , m heatm ejfe non pofit,} Tantumne itii obKtttS eft 
Cotra» lit ram, quod ante redarftuerat , defendac i Epicnmmne 
dediisita femientemderideat , illias fentencix adfctibens fuami 
Itiniine Ulc quidem i lege igitui com intertogatione : t^ereamur m 
Umtt effi wn foffit f Walkei. Vereamtir ne beMus ejfe mm peffit,"] 
Hdcto qttare Walker putet, fecandara vulgatam interpunftioneni 
Gottaih vtdett mucare fententiam & revera metuere mhiimo moto 
fiat pofle > lit deus definat effe beatus ; & propterea notam inter- 
toi^di fUit poni poft^oj(7«r. Vettim quts non videt , voces iftas» 
w vnmtur ^ vtUtmmi , eflie per iioniam pofitas piro veremiiU & «»/• 
Itf? fotihkf. 

4S» Kae erAthnmtdiHmn deoifpetiatmetUy &cj] VOX ifta «r4ffV 
i vatde fufpefta cil. Non ^nSvfx otmU Epicuri deos moto prt* 

It, fed efus fententia plane iidicula & frivota. Ideo conjicio 
Ctoeaeib ibipfifi«> Hm fosiu Ita paullo poft» iu mst(» ioqair; 



\ 



Liber Primus. 2937 

Bntionon modb deos Q)oKat motn & adione divina, 
fed edam homines inertes ef&cit; fi quidem ageiiis all- 
qsid , ne deus auidem , efle beatus poteft. 

Verum fit fane, ut vultis, deos, effigies hominis & 103 
intago. quod ejus eft domiciHum ? quae fedes ? qui lo* p. XJJL 
cos? t^quse delude adtio vitae,? quious rebus, id quod 
Tultis, beatus eft? utatur 'enim mis bonis oportet g&f ftn^ 
ftuatur, qui beatus futurus eft. nam locus quidem iis^g^ j^m 
etiam natura, quae fine animis funt , fuus eft cuique * j^ij^"^ 
proprius, ut terra infimum' teneat , banc inundet aqua; * * 

47fQperior *> aether ; ignibus altilfima ora rcddatur* 48Be*b ^m $iu 

ftiarum 

wfitnta rdtio eteitnm nperin tun fatefi. Walker in fine Obferratio- 
Bom multis exemplis docuit rMio & otmU fxpc intex ie cflie com- 
mutata \ libfaxiis. Bauhier, 

45 Sin* deinde aH^io vitd?] An hoc rog^iepotcft, poftquam i' 
fententia Epicuri fiatutam eft deos omnino efle fine a^tone : nt 
fa&ttm tfdidtm ernnino. Be COS privavtt mttu & n&ione divinti f An 
dieendnfti eft , enm loqui de a6^iooe quadam m$li , qualis fit in 
piamaram vegetatione , aut intus in bomano coipore i Vetum 
^aracnm eft ectam iecundam principia fipicuxi deos habere neque 
corpus Deque faacmnem , (ed (fmdfi corpus , ejuafi faniuimm, Inde 
eft quod putcm icribendttin , f»tie vita. Idem. 

47. (fw^ritfT tfi'r.] Anttqui lH»i &/«fm»r«crr, Sc/MprrmirmiilV, ' 

Bt inbaadiatur , tocinn teneat; vel , fuperiar aeri , ut infequens 

membnun fpeftet. P. Matmi, Snpmor atberr,] Omnes feie ed't- 

tiones & onines MSdi. P. Manutii babent akr, Giuteii e conrra- 

rio& Davifti exbibent ^r^btfr;. Davifins sthtri dedit, quia pcetas 

cam Gizci qu^m Latini ditbgr aliquoties pofiienint pro ai'r, £t 

'' quia fine dubio Vidit poetarani au^oiitatepK propter eorum U- 

I centtam hie non efie magni ponderis , addidit locum La^lantii » 

\ Inftir. lib. i. leap. 5. ubi dick : Cituntbes ^ sAnAximeMs other a di" 

I ttnr tjpf fummnm dtMtn , pro eo quod Cicero fiipra cap. 10. 8c 

\ omueaaUi firnptores dictint«t:V<t, (ecundum eundem Anaximenem 

; efie dcnm fttrnmnm. Veriim , vix dubium eft , quin in iftum 

[ I^aftantii locam £thera irttf^etit pro a¥ra , quoniam audoi ifie 

rcfpexit ibMocam Ciceronis, aut iftum Minuctt Felicis cap. 19. In 

qoHRislcgitnf, sAnaxirathes A^ra denm fiatuir, Sc idem Ladantius 

magis magisqne me in hac iententia confitmat > ftribens lib. i. 

Inftir. cap. n. Id ^uodfm^ra mundtun trai^ OMod gther vofdtury &c, 

qs ' aeri convenire non poteft , qui fecunaum vetemin philofo* 

^ im placita non occupat fuperiorem mundi partem. La£tan- 

tin gitiix cavit , ne ufiirparet atbera pro aSra loco ifto , obi ti* 

van ium erat, nenon vidererur baud probe intellexiOre mentem 

pb iophomm. Verum verofimile eft librartos efle falfos ifto 

Vi lii wt^a t Tom pattr omnitotms facundii imbribut dtber , qcdl 

w aaftamium ftatim poft ferna addnda ponfear, Sc cui hxc ill! 

» ' I efle vofatexuiit. Ut ut eft , Ciceio a'exem non potuit s$bir 



293^ De Natura Deorxtm 

i quxex ^^^"*°^ Siutem terrenae fiint aliae, partim aquatilcstaliae. 
ignc Lamh. ^^^ ancipites , in utra^ue fede viventes : (unt quaedam 
k eoifci ' ctiam , 49 1 quas igne ^^ dafci puteotur , apparqiantque in 
<?W» ardcntibus fornacibus faepe, volitantes, 

104 Qu'<aero igitur» veftcr deus primiim ubi habit^: dem-^ 
de quae caufa cum loco moveat; fi modb movemr all- 
quando : poftremo , cum hoc pioprium fit animantium , 
lit aliquid appelant , quod lit naturae accommpdatuai ; 
deus quid appetat : ad quam dcnique rem naotu mentis 

1 attieedt ^^ J^^itionis utatun poftremo , quo modo beatus .fit, 
Vt^.& 9^0 roodo aeternus. quidquid enim horum * attigeris 
tilii* ulcus eft. ita mal^ Ihftituta ratio exitum reperirenon 

105 poteft. ' Sic enim dicebas , fpeciem del percipi cogita- 
tione» nonfeafu: 5onec effe in ea ullam foliditatcm , 

nc- 

▼ocare, nifi oblitcrata & abolita %nificatioiic ifta , quam dixit 
hale vod e04B» .Icilicet ut Ij^nificet (abftantiam iftana ign€am>qQae 
eft fupra on^pia alia elem^ca. fizempla attuli fupia cap^ I5> & 
xem extia omnem dubitatioDcm ponic, quod infra lib. 11. cap. i6, 
Baibus videtui eiTc inter primes , qui iotroduxerunt vocem iftam 
10 lioguajQ Latinam adfigtiiiicandum ignem coekftena: MMtMemnn 
h9C^tfuk(jutvtrbtimy dicaturtfue tarn ttthtr l^tine ^tUm dicUm «irr. 
Jo Pacuvii veriu, queiti etiam adt'ert , 4t«»0r4 magis eft vox Giaeca 

J[uaiii JUatiaa. £t Varro , cujus verba adduxi fupra ad cap. ij, 
cripfit pod id tempus, quo Bslbus fingitur hcc dixifle. Qoxigi- 
tuc ratio poteft fingi , ob quam Cicero , poftquam tam accurate 
inter atr & ^tther diftinxerat , voces iftas hoc loco confudeot ^.• 
I^egamus igitur fine hxfitatione: ^npertw a^rif ignibm sitiffim^t wrs 
nddatur, Bouhier. > 

48. BefttArum atuem terrene funt 4/i>« partim a^MMiUs.} Falat. 
tert. aiUy a/U dutim aquAtiUs:ntc improbaverim adinoduni t dum- 
modb relcribatur fide f . Befiiamm <^uidem ttrr, Gruter. 

49. ^4 igni nafci ptUantHr,'} Pyrattfidm & fyvalin FUa. lib, 1^, 
cap. 3 5. nomioat. Nefcio an Crtdem fit, quae provertMO , Pytaufim 
interitus^ locum fecit & ab y^liaoo defciibitUr : vel etiam, qiiae, 
apud Ariftotelem alio nomine xxm>^ , mellificiQ officit. BtnUtim, 
^^^ i^ne nafci put fntur.] \ta eft in quibusdam MSdis. ifialiisi^giu, 
uhde qtiidam corrigunt,«xjign;,aut in igne fZlii igni ena{ci» Maliniy 
igni innafci , ut apud Horat. FtUx inntkfcitur agtit^ dc intra lib»iz. 
cap, 13. ^il/uf innafcitur ratio, Bouhier. 

' 50. Nee ejfe in «4 ullam foliditatem , n«tfue tandtm ad nttmtritm 

}r«fm4»«rr.] Nun facile hxc intelliges > nifi contuleris cum i tt 

E^icuris verbis, quorum haec funt interpretatio libeHoe« Vid< n 

Diog. Laert. qui habet , X. I3p. & ibi tam interpretatio q in 

veiuo clariftimi Giiifendi : '£» dxkott Si p»a-t (Epicurus fcilJ t) 

//»A»y iri to «.utq dv9'tiTthi7(/ihm9 i di^poi^QuSils, Netqo :|, 



i« 



LiberPrimus. 2939 

neque eandem ad numerum permanere , eamque cfle 
ejus Tifionem , ut fimilitudine & tranfitione cernatur, 
neque deficiat umquam ex infinitis corporibus fimilium 
acceifio : ex eoque fieri , ut m base intenta mens no- 
fira beatam iHam naturam 6c ferapiternam putet. 

XXXVIII. Hoc, PER ipfos deos , de quibus lo- 
qoimur ! quale tandem eft ? nam fi tantummodo ad co- 
gitationem valent , nee ullam habcnt foliditatem nee 
cminentiim : quid iptereft , "utrum dc hippoccntauro , ™ y?^'^5- 
andedeo cogjtemus? omnem enim s«talem ^onfoV' '^yj^'l^** 
mationem anindi ceteri philofophi motum inanem yO'ms. 
cant : vos autem adventum in animos & introitum P. 8. 
imagihum dicitis. Utigitur 5^Ti. Gracchum ciim vi- 106 
deor concionantem in Capitolio videre , 53 dc M. Oda- 
' Yio deferentem fitellam , turn cum motum animi dico 
1 effe inanem : tu ^utem & Gracchi 8c O^vii imagi- 
nes rcmanere , quae , in CapitoHum ciim pervenerint , 
turn ad animum meum referantur : hoc idem fieri in 
dco, cujus crebra facie pellantur animi ; ex quo cfle 
beat! atque aeterni intelligantur. 

1 Fac imagines efle , quibus pulfentur animi. ^ecies 107 
j dun- 

fcntentia do^^dfiam iftam explicuit qa^m Aagofitnus. £pift.xitf» 
,11. 27. 6c (eq. Bouhiir, 

51. TMiem confarmaptMtm Animi,] Per mlgatem hafus lod inte»» 

pandtonem videtuz vqx Mtmi jaogenda roci ptaecedeoti. £t rc- 
[ veta Lefcalopexius ita intdligit , fie cxplicat , cogitati^nem animi ^ 
' ^uod xidiculum cftj oam coHjirmntio iignificat imaginem , quam 
I nos fiDgihras de iis rebus, qax nobis non verfantuc ante oculos: 

C§nf9rm4Ui9 , inquit Cicero ad Herenoium 9 eft quwn aliqua , ^m^ 
\ mn Mdeftf piffona confingitnr, qnaji Adfit, Hic autem non qusritut 

de imagine animi, ut quum /apia cap. 36. dictt, HAbtbam in tmimt 

htfwrmationem quandam Dei, Etenim inform at ie fic confermMiso can* 

dem xem fignificant. Ceterum voces i^^ motum inanem huic loco - 
, non convenirent , fi to? animi non jungerentar. Comma igituc 
heft ponendum poft conformatiQnem , 8c foilan Vox snimt alienum 
flocum occupavic. Bmhier, 

5Z. Tr. Oracehmm <juum videw concionantem in Capitolio videro, de 

H. Offavio diferentem fitelhm,'] Conjan^io & hoc loc0 yidetlu 
: deefiie j nam dux a^liones diferfx defignantur. Botthitr, ' 
I sz. Deme 6^avio deferentem fitellam,] Defitella , in quim-^- 
I £»giaconiieiebantur, mentio eft in lege Servilia , cufus exftan(' 
^ apod me fragmema quaedam : Earnqne, fortem. ex. hac«, lege, 4- 
' fonam. hreuioqite. apetto Utteram, dtgiteis. opertam, palam. . . un- . 

dai canfa, 4d,' fitellam, forti, veniet is, in, earn, fitelUm» manumm 

dtmhfiio, tarn, dcvexam, popnlon &c^ Vrfin. 

-54. Or- 



x^Q De Natu^a DeoruI^ 

a obicitur duntaxat i^objicitur quaedam. num etiam cur ea beata 

^^* fit ? cur aeterna ? Quae autem iftae imagines veftrae , ant 

unde ? \ Democrito omnino haec licentia, Sed & illc 

reprehenfus a multis eft , ncc vos exitum reperitis : to- 

taque res vacillat & daudicat. Nam quid eft , quod 

minus probari poflit , qukm omnium in me incidere 

imagines, Homeri, Archilochi, Romuli, NumaB,Py- 

o «*L«»^.thagorae , Platonis, nee ©ex forma , <juS iUi fucrunt i 

quomodo ergo illi ? & quorum imagmcs ? Orpheum 

poetam docet Ariftoteles numquam fuiQfe , 6c hoc 

p Pytha- 54 Orphicum carmen P Pythagorci fcrunt cujusdam 

£onci«/«. 55 £^^JJg Cercopis. At Orpheus , id eft , imago ejus , 

jo8ut vos vultis» in animism meum faepe iocurrit. Quid, 

qu6d ejusdem hominis in meum aliae » aliae in tuum ? 

quid, quod earum rerum , quae numquam omnino fiie^ 

runt , neque effe potuerunt , ut Scyllae. , ut Chimaerae ? 

quid» quod hominum , Iqcorum , urbium eajram » qoas 

numquam vidimus? quid, qu5d, fimulac mihi colkbi- 

tum eft, praefto eft imago? quid » quod etian^ ad dor« 

mientem veniunt invocatae ? 

JCXXIX. To T A res , Vellci , nugatoriji eft* vos au- 
tem n on mod6 oculis imagines , fed etiam animis in- 
T09 culcatis. tanta eft impunitas garriendi. At quam hcen- 
f. xxuL ter, Fluentium freqtenter tranfitio fit vifionam, ut i 
TOidtis una videatur. Puderet me diccre non inteUigere, 
fi vos ipfi intelligeretis ^ qui ifta defenditis. Quomodo 
enim p^obas , continenter imagines fsrri ? atit , ft coa« 
€\ Sterns tinenter , quo modo <i astemae ? Innumefabilitas , in- 
iont </«/. quis, fuppeditat atomorum. Num eadcm ergo ifta fa- 
cient, ut (int omnia fempiterna? confitgis ad aequilibrt-; 
tatem: fie enim hovofiULv , k placet , appellemus: &i 
ais, quoniam fit naturamortalis,immorta]em etiam effi 
oportere. Iftomodo, quoniam homines mortalesfunt» 

fintj 

$4. Orphicum urmtn Fythagorici femnt mjmdsm fiiijfe ardvmiuM 
Poftrema hxc diftio in maoufcdptis ioquxoatioi eft: habent eniiil 
meliores cerconis. Alii autem adhuc dcpia?atiiis. Legi apad SiA^ 
dam in di^ione *0^ii)c « cum de his veifibos loqueietQi , hMC 
vctba: Afycvtstt /& upai BtoyvitH ru T^cTAxi* at ^ KUtimini^ lit': 
' TluBtyof^*ix. Quaie & ex antiquis veftigiis & ex.GfxcorumcefiM 
vaonio cercopit f non cerd^nis, Duto efle legendum. K/V7«r. ^ \ 

5$. FuiJ/e Cerc9pts,'} Ita voleoat rcponi Parihafius , norirfuisitf 
Claudianuro. vulgata , Cecr^pis, at Pal. fecuo. tert^nis* teitio Crrcm^ 
niV. Woaweiiani Ctrdonis expiimunt. Ormtr* 



LiBEi^ .Primus. 2941 

fiot aliq^ immortales: 5^&quoniam nafcuntur in tem» 
nafcantor & in aqua: &; quia funt quae ioterimant, fint 
que confervent. Sint &nh : . sr fed ea confervent , quae 
Hint. Deos iftos efie noa fentio, Omnis tamen ifta re- no 
ram effigies ex individuis quo modo s^ corgohbus oii- 
txai quae etiam fi eflent 9 quae nulla func ; ptUere fe 
ip& cc agitari inter fe concurfu fortafle poflent : for- 
mare, figurare, colorare, animare non poiTent. ^uUo 
igitur modo immortakm deum efficitis. 
XL. 59VxD£AMus nunc de beato. Sine virtute 

cextd 



$6, Et qM^niam mifcuntur in terras nafcantur & in *qn* } & fMm 
fiim,qM£ intttiauun , fim qn^ fvnfirvent, ^c.} Sine dubio puodum 
t£t poaencbini poft it^M^i Sc quod fequitui A obje^io Epicureo* 
nun, uc dUucide patebic » H comuleiis hone locum cum eo, quod 
eft cUftom fupia cap. 1 9. lea fentiebam anteauam adnotatio Wal- 
ked mihi erat le&a, & gaudeoeum efieta eademientencia. DiHia- 
Stiooe miuaca ille legit : Et quia [mm qua intmmam , jint ^«4 mm^ 
firvtnt, Sinf^fmc, S*d *a qus ctnftrvetit , quafitnt, £mendatio- 
nem earn piobo tanquam oecelTaciam ad hujus loci intelle^niL 
Velim tamen & qaU mutaii in fU quU i alioqui videxecui confe- 
<^ieflSiqus, quod piscedit. Frztexea lego : Stdta , ^m4 e^ftr- 
vMMij tjUAfnnti in fequendbus quoque videcui mihi legcadums 
^mnit atfttm ifiti rerum effig^u , pto omnit tamm» Bouhiei. 

57. Std #4 fnfervtnt tins JuiH,} Videtuf legendom > fid t* y»« 
etifirutntf quitftmt, Unin. Scd ea confervent 9 qud fimt,] Gemiout 
plane locus iopra C19. . huic lucem & opem fciet. Ibi Vellejus, 
Si , qm^t initrimaJnt^ inmanernhilia fint , etian* ea , f»4 otnferv€m^ 
iafinita f£i dthere, Hioc oUm ita lefcribcbam , fim fan* : fed M9 
ffu ctn^ervent , qus fnnt ? Jam video , idem Tideri Uiliao , ex* 
cepco quod ille fine intejitogatione legit , qus tamen uccciTiitta 
efi. Keccnfet bic Cotta Vclleji aigumentationemt quam ut iUi 
coDcedat, negac tamen fequi quod ille vult. Sint fane , oc coa- 
tendis , qax confeivenc : ea tamen quz iunt } Deos efie (fciU 
quz confervent) oec pcobas > nee fencio. Fiopteiea in vulgan 
lediooe a quo pendet,cui cefeitui vox confervent / non inveoiow 
Ee&e igitur, & quid video , xeftituimus locum 9 alias mancum* 
& nullo alieno feniti. Walksr. 

$t, Carporilms etritnrf qud etiam fi ejfenty qua nulla fant iyc,'] Fi» 
lat. lecund. longe alltex veiba dispofuit $ fie nempe: corporis, 
qua nmlla funt f oritur t ijaa ctiamfi ejfenty peiUre fe ipfa» ficveroilia, 
fnaimilAfunt^ non vifuntur in Palat. teitio, Gruter, 

59. Videamus nunc de beato, ] ^ Tianfitio : quz tamen mihi vide- 
tor manca. Abfolvit confucsitionem ptloris pattis , defiuicionis, 
qua Stoici definiunt ^m icHat d9Brtprou Jam accingicur ad alee- 
tarn pattern labefadandam , qu4 dixerunt fuum Deum eHe /u«c«- 
p»^ Epicure! beacitudinem ponunt in voluptatibus. Qpod coo- 
cedetcmi» H dc booeftis id voluptatibus intelligeiear. Aigumcn- 

ti 



294^ De NaturA Deorum 

cert^ nullo tnodo. virtus autem aduofa: & dens Vcftei' 
nihil agcns: expcrs virmds igitur : ita , ne* beatus qui- 
il^i dcm. Quae ergo vita ? Suppeditatio , inquis , bon(>- 
rum, nullo malorum interventu. Quorum tandem Bo« 
nonim i^ vohiptatum. Credo : nempe ad corpus petti- 
nentiumt nullam enim noviftis , nifi profedam i' cor- 
porc & redeuntem ad corpus , animi voluptatcm. 
^Non arfaitrortey Vcllci , fimilem cffc Epiciireorum 

re- 

ti Epicfirici forma fie habet : Cut omnia roluptuofii font » Ibeatm 
eft : Diis omnia voluptaofa iunt : Ergo dii beati. K^tfi/tMr 
Cotta in dubiom yocac , ibtqiK difttoguic , & difttn^^nem co- 
ptdfe ampHHcac , roluptates atlas efle noncftas , alias obicocms 
& parum honeftas. Deos etiam inhoneftis indulgeie voluptati* 
bus. Sed Ipfe Epicurus in epiftola ad Mentczum etiam in ho- 
ttiinlbus voluptatem impudieam & patum fobriam damnat , nc* 
dumindiis, aut coeiitiDus i laudac folam earn, qnz capital es 
icbus honeftis. Bttuleiiu, ^ 

60. Non arhiti^or te, Vellei^ fimilem ejft Epicmretrtim 9 reltqutntm, 
quos non pudeAt earundtm Epicuri vocitm.'] Yen. ^lus pudtst earwm 
Epicuri y ^c« ut intellt^ndum ft , Vellcfum admodtun foitem 
Bpioireum faifle, qui nihil vereretur proloqui omnium, quae a ma- 
gtftro didlctlTet. Sed mihi ita hie aliquahdo locus eflc Icgendus 
vifus , ^in pucUat tartun tMuUm Epiatri vocmn, Camct. Son sr» 
titror te , Veltei^ fimilem ejje Epicureorum uUcfHorufn , qu9$ pndeat,1 
D. Lambinus , panieulam negativam deefle ratus , volutt , q—t 
nm pudtat s & in eandem mentem Joaeh. Camcraiios olim eonfc- 
cerat , qmnpude^. His non aflcnlus eft Gruterus \ Pall, fbis fer* 
▼ilitei addiaus. Ego vero particulam.negantem noa adjicieo- 
dam , fed ab orationis priacipio arceiTendam cenfeo ; locum enim 
iic conftituo : xArbitrer te , Vellei , fimilem ejje Epicnrevmm reli^Mf 
rum , quos non pudedt &e. Nam reliquorum Epienreorum numeto. 
Velleium eximere non ?oluit Cotta. Si is elTet ejus animus* eum 
his verbis nbn alloqueretut , <fnefm cihumt q*^' tt^m , qnts tioret sd- 
hihebis ad deos , nt eos perf$tndas voltiptsfibus. lllos autcm magiftfl' 
(ill non piguir. Hinc cUm Cicero de Fin; it, $, Toxquatum intcr- 
roget, ^n hac ah eo (Epiciiro) non dieuntttr ? iHe , SiitAfi vtro me 
fudedty inquit , iftornmy Aut non pojjim y efttemAdmodttm e» dicAntnr , 
•0endete, Videlis i£^ Menagium ad Diog. Laertii lib. x, §, 9» 
D*vif, Non arbitrof te^VeUeiy ^c.) Omnes critict Tidemnt locum 
hunc effe corruptum , fed de corre&ione inter eos non conveoit. 
Lambinus legebat , quas non pudeat , 8c Camerartus eodem fenftt 
quin pudeat, Davidus mii ant^ ariitror delet , & eandem paitt- 
culam ponit ante pudtat. Ego yero minori cum routatione lege- 
rem: N^n arbitrorte, Vellei y fimilem e(fe Epiiureorum , qmospudeM, 
Licet enim Epicurei omnes in pieiisque convenirent > alii tamen 
aliis eranc icfpeStvL voluptatum feveriores. Id patct tcI ex 
eo quod paulo poft dicitut, quosdam (cilicet voluptates eorporeat 
vicupeiaviiTc. £os fine dubio pudebat pkicitontiB turpium rai pnr^ 

Ctpcoiifc 



rdiquonim : qaos 'podeat carom Epicmi vocimi ; qiii«r nonfii^ 
bqs £ie teftatnr , fe ire intelBgerequidem unum booum^<ieak«/i«. 
qixxf fit fejundum i delicatis & obfcoenis voluptatibos: 
^ quidem m>n «fubefcei» perlcquitiir ornnes nomi- 7* B. 
sadm. ^ • 

Qaem dbum igimr ; a«t quas pdfiohes i aut qtiasvb- 1 li 
com aut 'fioram vatietates , aut quos tadus , quos* (^oioiom 
odores adhibebis ad deos , ut' pos perfUndas voluptati-'^'*^^* ' . 
bus? tAtpoetae quidem ^"nc^r, ambrofiam , cpu-t Etpotfcii 
las comparant ; &aut ▼Juventatem , atit Ganytacdem^-^^ 
pocula niiniftraiitem. Tu autem < Epicure , quid f^^lJ^J^ 
des? neque enim unde habeat ifta deus tuus video imaiL 
nee quomodo utattir. Locupletior igitur hominum na- 
tura ad beat^ vivendum eft quam deoram , quod plu* 
libus generibus fruittir voluptatum; -. 

At ha^ leviores duci$ volaputes^ quibus quafl titilU- 113 
tic (Epicuri enim hoc verbum eft) fcnfibus adhibetur: 
Quousque ludis? nam.Philo etiam nofter ferre nonpot^ 
ip^ty afpemari Epicureos, molles & ,delicatas volu- 
]kztcs. fumma enim memoria pfdntiif^tiabat {ilurimas 
Epicuri fententias; Ms ipiis verbis, quibus erant fcriptx. 
Metrodori vero , qui eft Epiciiri collega fapientiae , mul- 
ta impudehtiora rccitabati accufajt enim Timocratem $ 
fratrem fuum^ Metrodorus* qu5d dubitet omnia , quaei 
ad beatam vitaiti partineant , ventre metiri : neque id 
fem^} dicit : fed f^pius. Ahnuere te video; nofta enini 
tJH fuiit. Proferrcm librds , fi negarcs. Neque nunc 
froreliendo; qu6d.a4 volupt^tem omnia referantur : alia 
cit ea qusftio : fed doceb ^ deos yeftros eiie voluptatis 
Cxpcrtes: ita veftro judido ne beatoi quidem. At dd^ 
tore vacant. 

XLI. Satin' eft id ad aliam abtindantem t^oxiis vi- i '4 
tarn bcatiJQunam} ^^Co^tat^ inquiunt^ aftidu^beatum 

feflc 

Cepforis, iTcram Cotti i qixi ejns philofophiam vtilt delere > fim^ 
per ex el pelfimuiii qiiodque proponic. Botthier. 

fmaueeffUis comparafit. Psfcticulam copulanteiii ilifipeditavit Viflof^ 
& silteram combetia^^ fiitn^iit BlieJir. bterqtie tuha Booon. 1494.' 

<2. Ci^iiat . {ntjuiunt j&^c.] Tliafali liliincrb* trtitur Palai. tertio^ 
pet omnia; etiajn fecund, prseterquani quod is ctgitant, (Sc Verb ad 
l»ne QCiftram fa'ciem ptoduzit quoqu^ Viftbrius. Tulgoeft, coj^f-^ 
f»mfinji$Mn/;&c,ktai»i ^c; katent^c, ^Hbd ttgitikt^ GHxiki. Omti^ 

Ccc cct €tC ft* 



194* ^^ t^AttfUA t)EORtJlI 

«fre feu habet enim nihil aliud» quod agitet in mente; 

Comprehende igitur animo 6c propone* ante oculos ». 

deum nihil aliudin omid seternitate ^ nifi » Mihi^ul- 

chte eft : 6c^ E^o beatus Aim , cogit^ntem. Nectamen' 
Tt, XXlV.video,^3quo modo *non yereatur ifte deus beatus, ne 
tfibiyi- intercat , ciim fkle uUa int«rjniflionc pidfetur agite- 
dcmbca-^ turquc incurfione atomorum fempiterna , ciimque oc 
tus, cum ipfo imagines Temper yaffluant. Ita nee beatus eft veftel? 
fincLiun^. deuSy nee aeternus. 

115 At Qtiam de fandtitate, de pietate adv^rfus deos , U- 
y*<*n^« bros fcripfit Epicurus, At quo modo in his loquitur? 
**;^^^^* ut * Coruncanium , aut Scaevolam , pontifices maximoSj 
eanuBhSk^^ audire di€as:rnoti eum, qui fuftulerit omncm fundi'* 

tus religionem: nee manibus, ut ^4 Xerxes ; fed ratio* 

nibus deorum immortalium templa & aras evertecit; 

Quid eft enim , cur deos ab hominibus colendos dicas^ 

^i cum dii non mod6 ^homines non colant , fed omni- 

no nihil curent, nihil agant? 

Al 

Tcceses editiones ad MSfta. exfteifc hshebaol i Ctgk^nt ^im^ittn^i 

beat»t ft ejpt, Habtnt tnim nihil aliitdp qu9d agittrU $H mtnttm Quod 
non fuerat mutaudum. Bouhier, 
, 6j. ^9m9d9 tton veredtnr ifie bedtus Dens, tie intifeati turn.} £t« 

pieffi le£bionem Vidotti & CamCtatii. nam Aldus uterqueiMM*- 
^ vidtaturifteDmtbeMtmiCHm^e, on^iflis interaiediiis» qooo & ifi 
(leiisque cditionibns. {fA. vide tamen aa non refqcibi debcat , f m- 
ino(U non mweatwrifii Dtm^mm^ ka fane haoetPalat. noficf fecund* 
clique huic loco pioifus aptum.tctt. ifthxc non liabet,negligentil 
ftribz, qui llneam totam tranfiliit, deceptus voce iUa bt«tHSy<^yxt 
& fiipia erat pofita. Gttster, Refte fe habet hie locus ut nunc ie^ 
gitur» atque ita piofeitdc ab Auguftiao £pift. lit. n. #0. qnx vi* 
jkitda, B0Hhitr. 

64. Xerxes,"] Juftin. lib. it. Ante naratis przlii congreflionem 
mifeiat Xerxes quatuor millia armatotum Pelphos , ad templum 
ApoUinis diripiendum prorfus , quafi non cum Craedis tancunii 
fed cum diis inamoitalibus bellum gcterec : qux manus tota im* 
bnbns & fiilminibus d^leta eft , ut intelligeret , quanto gravior 
ofienfa deorum cfTet , tanto nullas efTe hominum adverfus dcos 
f ij:es. Meminit idem Cicdro de Legibus 11. Aliter cicatui Vejxi^ 
naiii.& apud Valer. de Negle£l:a Keliglone. Vide adhxc Solin. in 
Ada, capite53> BttuUius, 

6j; . Cum Dei non modo hominei non colant,} SiCquoque I ..^ bO. 
P. Manutius conjicic , cum Dei non modo hominibu* nen c$n^ ut f 
idque ftatim libris invezitLambinua, przter mentem plane lo- 
jris. Cmter, Sapienter equidem retenta vetus le£lio , in qur iem 
Tnllii acumen agnofcis , quod poftea captavic Ovidius viii. M un, 
724. tt qui coluere » coluntuu Dii autem colunt homines , pa* 
Kmes.liboros apud FompoaiHfti Melam* i» Iw Grentv* 



ti i i k k P A i M V i. ' 194^ 

'At eft eprum eximia quaedam praeftansqtie tiatiiraj tirf 
m ea d^eat ipia per fe ad fe colendam elicere fapien- 
ten. An quidqoiin eximinm poteft cfTe in ea natura ^ 
qnas faa voluptate laetans , nihil nee ai^ura fitumquam. 
ncque aigat, nccjuc cgerit ? Quae porro pietas ei debe* * 

br , \ quo Jiihil acceperis ? aut quid omnino j cujus 
iHiIlum meritum fit, eideberi poteft? eft enim pietas 
iaftitia(*advertum decs : cum quibus quid poteft nobis 
cffc juris \ ciim homini nulla cum dec fit communitas ? 
ftDCTtas autem eft fcientia colendotum deoruilf : qui 
^uamobrem colendi fUnt non intelligb i nullo ncc ac- 
(ccpto ab lis, nee fpcrato bono* „ 

XLII. QtTiii E^T autem , qu6d dcos vehcrcrti^it 117 
propter admirationem ejus naturae , in qua egregium 
iiihil Tidemu$? Nam fuperftitione , quod gibriari folctis '; . ., 
ftcil^ eft ^liberarii dim fuftuleris omnem vim deorum.a Hotrart 
Nlii forte Ciagoram, aut Thcodoram , qiii Omniao'*'"' 
dcos effe negabant , cetifcs fuperftitiofos effe potuiffe.jj li<juucii{ 
Ego ne Protagoram quideiii : cui neutrum bjiqucrit , umb, 
hcceffc deosi ncii non effe. Horilm enim fchtenti^ P. B* 
bmninm non mod5 ftiperftitioncm tollunt ; in qua 
)n^ tiraor inanis deorum ; fed etiaihieligionem ; qua^ 
drorum culttt pio continctur, ; 

Quid? li^ quidixeruntj totam de dift immortalibtis ttS 
bpinionem fidhm clTe ab hominibus fapientibus reipu- 
blicae cadfa , ut > quos ratio non poflet , eos ad ofixcium 
religio duceret , nonne omnem religionem funditiis fu^ 
tnleruntr? Quid ^Prodicus Chios ? ^^qui ta^ quae 

pro- 



^ d«. littnines n»n nfant,^ ilimtnihus noH confUlam rtiagis pto\>ir*rfi.' 
(tac enim hxc Epicaii fententia, deps homimbqs Aon confulere, 
4uod Cotca itefeUic cum boc loco, turn ia fine libfi , cum in()uit: 
Dti y nulla rt t^tntes , (Jr inter fe diligunt ,' & hominilfHs confitlt*nt» 
Itftm.iib. li. ^/y^inijuit > omnib$^s homihibHS deos confttlere cenfemust, 
£t hnjas difputatiodis lib. iit. Primttm deorum He prqvidcmia mitn" 
dm feiatur : deinde esnfuUtitne dii rebui humt^niSf 8^ alibi in <aa> 
^fefii'fementiam f^pi^me: qiix, <|uia tarn manifefta in re minus 
iidentnreSif neceflaria, pr«cerniittarn, P.Mnnut, 
. 67, ProdicMs Chrus.) Alii videntut legifle in anticjub cbdicd ,' 
fnrodicHs Cms. nos hie hzremus. , cuih ex initio hujus libri audo- 
temhujus (entenriz fbinc Ferfftum appareat. nifi fi veils Icgere ,' 
iPfr/riti cifictts , noh ProdicHs Vim , litteris hand ita diflSmilibus , 
Ut toiit^o tethetatia videii poftit: f erieuii) aut^mV tcnonU au- 

Ccc etc cee ii, (U" 



M8. 



2^ Pe Natura DcojtvM 

prodcfiinit hauuuuin vitae » dcomm id nmoero ludntsi 
cfic dixit, qmm tandem rchgioDem rdiq«it ? 
f 19 Quid? qui ant fortes » aiit daros* <at potcntcs Tiros 
tndoDt poft moitcm ad dcos pcnrcnife , cosqae eflib 
ipibs, quoscoscctec, precari ▼cBcnxique kdcamtis^ 
noDne expotcs fimt reiigionimi omimim ? quae ratio 
mazinie ^tiadata ab Euhemcio eft : qacm noller & 
intcrpretatus & fecatas eft , praetcr cctcros » £nniQ& 
Ab Enhemero autem & mortes & icpnhiirx demon- 
finntifr deonim. Utram igitnr hie confinnaffe rdigio* 
nem videtur , an penitiis totam fuftuliiie ? 7ooimtto 

afi' cF lrqfina JanAam illam & aqgoftam, 

dbotcoi 9 liuflc Cidciini * Snoas & LacidBi in Zcbooc tcfiantni^ 

6t, Qin M, fiM fmUJfeut btminmm vhs « divmm im mh 
ipwr# b»biu ife dixit.1 Kcfpezit ad Grrca ilia » Jbifmm^ JLiQpAttf 

69. TrsSMtd A EMbtmtn,} Qaan Thcepli9tu ad Aiicol/ciiiii 
^Mrmriff Domiiiat. de hoc apnd Laftamian lib. i* ca^e n. df- 
atlmof. Vide ad hx€ ca, <|iis Gytaldat citat in Hiftona Foecica. 
Bobitatur dc ipiios patria. Laftant. Mefleniom vnlt, Plntaidi. 
Tegeatcn , Anienatis lib. siv; finhemeium Coum dtat , de f ae- 
cho agent 9 wtfi itpZf cti ay^^sf. Qaam ptoftftb Inicripcianeni 
Enniut in iacntuftoria eft imitaros. Vide ad hsc Ptutaxchi Pla- 
Cita (ib. I. cap. 7. BetmUim, TrsSats *lt Emb*mtr§*'\ Vidcfis ; intct 
alios » Laaaotinm Div. Inft. lib. i. cap. 11. & Auenftinnm C D. 
lib. ▼!!. cap. 7. Daxtif. Prxtet auftores a Daviuo ciratos frt- 
gmenmm Cuhemeri imos ather pcxerit tidetf apud Seimm£nipiri' 
cum tdrerd Matliem. pag. jxx. Videetiam notarch. de Placit^ 
Thilofopbonim I.7« 8c de Ifide & Oiirtde Tori. ti. pag. stfo. ubi 
tamen pio iMyfti<pen , quod (enfui nullo modo convcnit , eft ie- 
genduiD, iM.yii^tt»t interpfilMuit itummMs, Voce ea fspe Platax^ 
chua utitur. Keliqaa, quae ibi occunuflt , ante XylandAim, val- 
de crane comipca > vemm is egregi^ leftituit. Bum , tacxto Xy** 
landri nomine , fecutus eft ?• Pcticua Mifcell. Obfeiv. lib. i. c.a. 

70. Omittt Eteufintt pmBam,'] Veteres editiones omnes Sc codi- 
ces plerique MSfti. habent £/*u/iifam, Lambinus in uno leperic 
Eleufinunt cum quo faciunc duo codices a Davilio infped^i. Gm- 
teius ptimus edioic EUnfinA , CAufi' non addit4 iftius mnratioois9 
& cum (ecuti funt Cantabrigienfes. Veioiimile eft eos ita egiflci 
cfuia hie non«agitui de ipfa Cerere , quam EUnfiiutm dicunc Lad* 
ni, fed de loco , quo Athenienfes ipuus facta pera^ebant , quod 

' patec vel ex vocibus , uhi initidntHr , 8c eo quod m fequentibos 
fempet agicui de I'ocis , ubi dil iiint culti , 8c non de diis ipfis. 
Sa^is illi quidem re^^ , fed non debebanc accufativum Gnecuni 

' £MV0-irit piaefeixc Latino Elmfintm ,• quod m yib wd i m i MS^* 

If* 



I«iB£& Primus^ 2947 

VH Miiantwr gmtes mrarmm uUimA : 
7 1 Prse^r eo Samothradam » eaque > 

f^cdmr, & quo ulm eft LWioi lib. xxxi, cip.2S>2tf. Legamus 
JjfKai ElmfinemfatUUmt & idem mendum tollatm ez inicxipcioiie 
his apnd Gmteram occonente > pag. ccci^c. s a grata apud 

ELEXrsiMAM DEO » BACGHO , CEK.ERI , £T CORJK. CcitUIS 

emm eft ^ legendum dk apud SfLEusiNEM* Quod aucem »- 
dnct ad T^dam ifinm t Vhi imsumtnr gntes •rdntm mitms > it ^ 
l^e conttarios confiictadihi, quam taogit Eieuim. cap» 19. cz* 
utos, ft Atom laxbasos, ad myftciia uka non fuiiTc adraiiTosi 
vcrum idem Mentfias cap. 16. patat huac vcsfnm idpicexc ad 
Scytamr Aofchaxiiii , qm fingolari fa?ore meiait uitiajl, 

71. Prai^^SMMtbrMciiim.} Hcrod. in £i]tefpeindicat,Pda(gof 
ozgia iiia (ampilffe k Samochraciis* cum quibos babitaiant : dcin- 
de (uc eft JdotoIatiisB cootagiofa ouacdam aemalatio) Atbcnicores 
^ Fela%is l^cum moraatibus dididfle , ut Meicuriom vtiili ligido 
fii^etent. item Pelaftos ieraiODem qneodam iacxum » quern Sa* 
mothxadi in (iiis myueiiis folennem habueiaqt , qnafi mutuaci- 
timo, in iius quoque faciis ufurpafle. Verba Herodoti > fi quis 
fbne ceqoixat , fubjidam : 0*c *nc fh ti utiBii^w tfyta fxt/A^if 

mip oZft *rd hiy»» TV yti^ Sai^eofipJitxNV oUtof itfonftf TltktMyol 
CUT6I , ToiVfp *AB»vcuoieti ffyvoixct *yimri' Juti T«ip4 vtihmv 2«« 
fitoBfiilxtC fd ipyiA vttpctLXaM^afoua-t , opBa oh l^tiy cct aliaittni' 
y^b^MtvtoL *rvi «p/uc«,'A0«v«tZM npS^oi £'XA)iF«f vdipiXl^Kitffyeif' /u«* 
inrte % tsro^VecyTo. 01 J^i IltActO'Oi i/i9f tiv« xo^oy jr^i «t>T» 
Ixa^dtf « td if 'Tolo't XdLfAoBpnUn juiu^tifiotvt SUi\X»rau ^ Phufott* 
tus noiji rigentis modb bujus tioftii Mercutii , fed eeiam f)ac* 
ceficntis caiusdam figuxam explicat. llllus , ^ ieniotibus ita fin- 
p tcadit* CO quod macuiiox zcasiexmonem babeat faecuDdioiem* 
quQ qnicquid iutecidar , efHciat ; hu)us , {unioies &c imbeibes , xe- 
miifo Meicoffium pudeado finxiflc , quod ea actas feimonem ba* 
beat* at minus matnium • tta paxum etiam foecundum. ^dfcxi* 
bcmnsetiambqjusGiaBca » quae txanslatis aliquanto eyideotiora 
Sun I 01 ^ tipx**^^ f^^t m'*v yrptT^u^ipHt ymmjut tov iffMV » 

KMi^ xiy^ tuu vixa^ aril, h fi m^I ^vx*»f t» Ifft }fi » 
«rvy;^arv«v Sf eif v^ff^nnrttt* «y il Tai( tite^on , df>oy@* jui} ati- 
Axf. Sed quia ia Samotbracix difidzmoaiam iacidimus , adde- 
rous etiam qwe Aiiftopbanis eoairatox de Daemonibua Samotbta- 
Q in Pace annotavit : Of iv xivS^fOic ywf*tfot , i^tKatxtuifro 
T, tc TO&c iaifA^foLC «rou# f v S<i/Uo9/»at)tii. t«vc <t« Kopyfinrretf »aI 
ti UftTwr. «^ »c »9ii Sin^wrof mv to ^lipfvdey <ftrTpo» , tvSA 
<r. ry tifylA^of auti i;^ft;6ipovi>TO. Addit deiade : Initiatos Cabmi 
A lints Samocbracii myfteriis , juilos fe iode , 6c ^ peiiculis , 
t< pdlanim maxime , incolumes evafutos ciedidifle. Hiac Sar 
I uuadaffl Qiooyiiua. Hifvfixfrtbf %9u. oominat. BttnUim, 

Ccs eei sc€ 3 7*' ^4 



4948^ De NaTUKA X)BOR0H 

■ • ' 

7* S^€ Lemni 

No^urno aditu occulta coluntur 
SHvefiribus fjipibm denfa, 
Quibus explicatis ad rationeraque rcvoatis, reram m^- 
gis natura cognofcitur quam dcorum. 
110. XLIII. M^ H I quidemetiaraDeinocritu$, yir magnus 
in primis, cujiis fontibus Epicurus hoitulos fuo$ irriga- 
d nataie vit, 4 7 J nutare videtur in natura deoram. Turn eniiin 
cQ'>j, ^w^. ccnfet imagine? divinitate praeditas ipeffe univerjtati re- 
turn : .turn principia mentesque , quas funt ^ eodeni 
univcrlb , dcos cflTc dicit : turn aniihantes iiraagincs, 
:y. %XY^ quae vci prodeffe nobis folcnt, vel nocere: mm ingen- 
tcs quasdam imagines, tantasque , ut univeffam , ijiun- 
dum compledantur extriofccus. Quae quidcm omiii;^ 
funt patria Democriti quara' Democrito digniora. 
Ill Quis enim iftas imagines coraprehendere animo 
potcft ? quis admirari ? quis aut cuitu , aut religions 
dignas judicare? Epicurus vero ex ariimis honainum ex- 
traxit radicitiis rcligionem , cum diis immortalibus & 
opem &c gratiam fuflulit. 74cum.eQim optinaam & 
praeftantiflimam naturam dci 4icat effc , negat idem effc 
m deo gratiam. toHit id , quod inaxime propriura Qft 
optimae praeftantiffimaeque naturae, quid enim eft me- 
lius, aut quid praeilantius bonitatc & bencficcntia? 
^ua cuim carerc dcum vulti$, nemincm deo nee dcum, 
■ . ■ ' . uec 

' 7^ S^f l>emmirc,\Gxx\\t\mvc& mu^ac in Anapxftos: — fjtmm, 
lJ»&Hrn» ^yto •cculu coluntur 

SilvefirilmsfMpibusdoifii,'n»Sfirns, ideftnoAu.. Crtnter^ 
73. kItUMrt viiittur i» namra Ditritm f &c,] Dubicandotn noncfi, 
€|nin mtiart (it tetinendaiu. Senteptta id poftuku , & ptartesea iti| 
legic Auguftinus epift. iiS. n. 27. ioqucn&de Dcnaociito : Idf^m 
fi»liusixHt ejus 9 ficiu ijii dicnmt (fine djtibio Ctceconem ie(pexit)i 
hutavitefue fentetitia, Lafcaloperius ante me id obfervavit , ut flc 
quod idem Aueoftinufi in fequeiuibus legit : Turn princifu mtmiu 
^Hs funt in eodem univtrfo , Dt^t ejfe dicit , Sc oon frincifis 
wenttscfue , <jh4 funt eodfm univerft, Auguftini le^ia primcifiA 
mentis tit rectpiattir fuadct ipfius Demociiti icntentia. Vide La- 
^ant. de Ira dei cap. x. Bonhier, - ' 

74. Cu>n enim optimam iy ftsjidtaiffm^m naturdm Dei dicsf efii 

nefjat idem , ^c,} Non male Walker legit, dicit eJfe, ienfii ita pofto-' 

tante. Ego tamen malo ita locum totum icribeie: fltmmenim 

fpti9>/iim (£r pfdfiantijpmam naturam Dei dicai ejfe , n^et UUtmeffe ni 

^ Deo gratiam ^ tcUit id Md tnaxtmi prepritim ^ tptimd prafiantif' 

im4<im wmn* ^idmm if mtttMs , ^c^ I4cai« 



i 



LiB£it Primus. 2949 

pec bominoQ carum: nemioem ab eo aman* neminem 
diligi vultis. Ita fit, ut non niod6 homines a diis» fed 
ipB dii inter fe ab aliis negligantur. 

XLIV. Q y A N T o Stoici meliiis , qui i vobis repre- 
hendimtur ? Cenfent autem . iapientes fapientibus edam 
%notis effe anaicos. nihil eft enim virtute amabilius. 
qaam qui adeptus erit , ubicumque crit gentium , I no- 
bis diligetar. Vos autem quid mali datis , ciun ^imbe- iix 
ciUitatem, gratificationem & benivolentiam ponitis P^.in imbe- 
Ut enim omittam vim & naturam deorum : ne homines ?|^^^^ 
quidem cenfetis » nifi imbecilli effcnt ,: futuros bencfi- 
cos 6c benignos iiiffe. Nulla ^eft caritas naturalis ia* ^ \^^ •& 
terboDos? carum ipfum vcrbum eft amoris; cxquo^fJJ*?* 
amicitiae nomen eft dudlum : quam fi ad frudum no-jj^^^ 
ftrum referemus » non ad illius commoda, quern diligi- omijii's 
mas ; non erit ifta amicitia , fed mercatura qUaedam mtdHt, 
xitilitatum fuarum. Prata, & arva , 8c pecudum greges 
dniguntur ifto modo , qu6d frudus ex eis capiuntur. '* *• 
Hojninum caritas 6c amicitia gratuita eft. Quanto 
igitur magis deorum? qui^nuHa re egentes, & inter fe 
oi^gunt > 6c hominibus confulunt. Quod ni ita fit » 
^uid vcBeramur^ ^uid precamur deos.^ cur facris pon- 
tifices. Cur aufpiciis augures praefunt ? quid optamus ^ 
dits immortalibus ? quid vovemus i At etiam liber eft 
Epicuri de fanditate. 

Ludimur ab homine non tarn faceto qu^m ad fcri- 123 
bendi licentiam libero. Quae enim poteft effe fandtitas, ' 
fi dii humana non curant ? ^uae autem animans natura , 
nihil curans ? verius eft igitur fiimirum illud , quod 
75 £aauliaris omniuiri noftr&m Pofidonius difleruit in li« 
bro qointa de^^latura deorum , noUos efie deo; Epi-. 
euro videri : quseque is de dlis immortalibus dixerit » 
invidiam deteftandae gratil, dixiile. iieq^ue eaiin tam de- 

^" ' fipicns 



7$, Fdmiltdru wrnnmm ntftrdm,'^ Licet Stoicua % ^iyx^t^f^ U- 
nen , &. cum iub Maicello Romam veBtffet,in magnam illoruni 
yiiorom familiaikatem accievit : 5c,fi ica placet , ad difleteatiam 
fonaffis akerius AlexaDdrini, qui etiam ipfc StoicusSc hiftohcua 
fiiit; Zenonit Citienlis difcipulus. Nam hie noftet, Attileta co-, 
gnoffline , Panaetii auditoi & fuccefibi fuit , quorum utrorumquc 
cicbcam in Qfficiis mcntiODcm Ciceio.fccit. Vjde Suidam. La- 
ftant. cap. iv. de Ira Dei, ad eludeoda Epicuii dogmata hoc Pofi- 
douitdtiflaoniay ex hoc Cicczonis loco, utitui. BettUtim. 

Ctc ece etc 4 7<. Vt 



29fo De Natoha Dbor-vu 
fipiens fni&t, t-Suc homUncnlis fimilem denm fingeret, 
lincamnitis du'mtaxat extremis , nott habitu folido^ 
membris homjuis ptEeditum omnibus , ufu membroniin 
lie raimmo' quidem ; eiileia quendam atqae perluci- 
dum, nihil cuiquam tiibuentem , nihil gratificantem , 
omnino nibQ curaDtem , nihil igentem. qusc natura 
primum nulla cfle poteft : idque videos Epicurus , .re 
loUic, oruionc relinquit deos. 
114 Deinde , fi maxima talis eft deus , uc di^ gtatii, 
nulla bomlnum caritate teneatur ; v^eat. quid enim 
di<:aTn, propiduslit? eiTe enim propicius potdtnemiDi, 
quoniam , ut dicitis , omnis in imbccilUtatc eft 8c gratia 
& caritas. 



76. Vt k$mmndi fimiUm Dtam ff^att , Uaamtmii d/imtxtt ex- 
rauj.] Vulg- hummciUii , quod MSSconun fide niitnviiDiu. At, 
Mt ii aaa iijdicaat , in Icquencibiu omniao maJim , tiKummis 

,m. D»af. Vt h>!-imittu fuailim Dni^ enltrtt , irM 'fbo 
icadationemDavlfii.qiKiiunidara MSdoium. uiaoiititc fiabtli ' 

1 , qamti htimmaili legii pio btwmMc^iii fed UC pDuUo pofi a- 

I^riul icgain PIO — — ■ ''-' 1— J— i-a-^ 





¥■"% 



M. TULLII CICERONIS i.nw 

} D £ 

NATURA DEORUM 

A Bl 

M. B R U T U M 

I.IBER SECUNPUS. 

AKGUlfE^.TUU. 
: gr Sfutrm» iifeifUiu diffirh Diu tji 




H iMcutiMti trMM. 

1 c!)u Cotta disiiTeCttum Vellqus,i 
e ego , inquit , incautui , qui cum 
t Acadcmico fe codem Thetorecou^^ 
I di conacos funi. Nam ncque indue^- 
I turn Acadcmicum perthnuillcm , oec 
fine ilh philofopbia rhccorem , quam- 
*|s cloqnentem. ncquc enim tlumine conturbor ' ina- 
niaiii TeiboTum » ncc fubtilititc fentcDtiarum , fi oratio- 
lus eft ilkcit;^. Tu autem , Com , utn^ne re valuiftL 



'■ bmiim Hrfnwo.] Piilchii Clceni deconm toctui. uiun 
•paieahsc veiba conKDium. AUiu, Aodcmicus roaiLmi , 
tut Fn^okiu, hoc nanquam itS^^XIa^ cflet , qui elaqucotlani 
u^dtsonptJTaiu. i^ufwiiuv &allu<liiu nova quidcm , fe4 
j°°<m 'Ddbiilo Domibat eiin Icxfuactiaiciii . quz Dibil falii ba- 
*?■ Hoc idem DOu Quintilianl modo , am CiceronU , fed ip&ui 
ftom tluoDii libri leflaBtur. . Qua uula pofiicm6 ab Ueimcilap, 
f"*>" Kp)^ 4c£^ e^ Baainiu. 



/ 



$Qft De Natura Diorum 

. * corona tibi & judiecs defuerunt. Sed M ifta aKasJ 

nunc Lncilium. fi ipii commodum ell, audiamus. 

% Turn Balbus , Eundcm cquidcm mallem audire Cot- 

tam , dum , qu$ eloqnentia falfos deos fqftiilit \ eadem 

veros inducat. eft enim & philofophi , & pontificis , 

& Cpttae , de diis immortalibus habere non errantem 

& vagam , ut Acadeinici , fed , ut noftri , ftabilem 

certamque fententiam. nam contra Epicurum fatis {\xn 

% ^S' perque di<9iim eft. Sed ^aveo audire, tu ipfe, Cotta^ 

?«*«>?« quidfentias. An, inquit, oblitus es , quod initio di3?e* 

^^^' fim , facilitis me, talibus praefertim de rebus, quidnom 

fcntirem, qukm quid fentirem, pofle dicere? 

3 Qu6d fi habcrera aliquid , quod liqueret , tamen te 

viciffim audire vellcm , citii ipfe tarn muTta' dixiffem. 

Turn Balbus , Geram tibi morem , 5c agam quam brc- 

viffime potero. etenim , conyidis Epicuri erroribus , 

longa de mc^- difputationc detrada oratio eft. Omnino 

f. B. dividunt noftri totam iftam de diis immortalibus quae* 

ftionem in partes quattuor. Primum* docent effe deos: 

deinde , quales fint: turn; mundum ab his adminiftra- 

ri: poftremo, confulere eos rebus humanis. Nosaui 

tcmhqc fermone, quae priora duo funt fumaraus : tcf- 

tium 6c quartum , quia majora funt, puto effe in aUtui 

' tempos diflferenda. Minime verb , inquit Gotta : nam 

^ otiod fumus , & iis de rebus agtmus , quae funt ctiam 

/ negotiis anteponendae. 

^ II. TuM LvciLius , N)e egere quidem videtur^ 

inquit , oratione prima pars, quid, enim poteft effe 

cim apertum tamque pcrfpicuum , cum caelum fufpe- 

" ximus caeleftiaque contemplate fumus a^quam clTe 

H. C^Tona, tiki 4t jttdiees tUfuerufit*] Vtt M/#ff# ^C vojgo intelii- 
funtor nudicocesj, ▼emm quomodd auditoxes non habueninc Vd- 
Junvm & Cotta , prazfentibus Balbo & Cicerone ? Yidetur igtciic roi- 
Ili Yelleius lefpexifle ad ceitamina eloqucntiz , qu£ tam tenapons 
m u(u etaiir apnd Grxcos , & ad coronam , quz yiftocibus daba- 
tat. Vide Pafchai. dc Coionis lib. v. cap. 12. Incerlocutores , ^ 
• ^m ftieiant in Qtxcii , non ignorabant bxc cettamioa |cub 
ctiam Roma; , falcem intra privatos pjori^ca, incipiebant c >a* 
i^> uc patet e Suctonii Augufto cap. lxxxix. 6c Horat. 11. 
t^, z. T^spi. 6c feq. ubi de viftotis coiona. Vcl tempore < »#• 
las igitur ea confaetudo Romz' fuit neta , ut te doccbit ^ Cis 
de Imir. e»^, xi. ve) faltem fufficie , ceftamine hsec turn in r edt 
iuiile notifCma, ad fcnfum hu]vs loci left^ capitAdlUB. B; w. 

^44- 



' ( 



Liber Secomdos. 2^f^ 

diqnod numen prasftantiffima mentis, quo hac regan- 
\m ? quod ni ita cffet , qui potuiflct auenfu omnium 
xiicere Ennius ? 

3 Adfpice hcc piblime eandms , quern invocant otnnis 

Slom verb & Jovem , & dominatorem reruip , Sconuiia 
*nutu regehtem, &, ut idem pnnius, b mom 

— patnm dtvurnqne hominurnqtUt 
&c prasfentem ac pr^epotentem deum. Quod quicdu-c dubitat 
bitet, haud fanfe intelllgo ; cur non idem , fol fit , an*'"* 
nuUus fit , dubitare pomt. 

^Quid cnim eft hoc illo evidentius? quod nifi cogni- 5 
tarn compjehenfumque animis habcremus , non tarn d QqUoh}, 
ftabilis opinio permancret , nee confirmaretur diuturni- ^™' 

* tate temporis , nee una cum faeculis atatibusquc ho- Q^Hctdml 
minum o inveterare potuiffet. Etcnim vidcmus, ceteras^i,A/,r. 

I ppiniones fi<5hs atque vanas dluturnitate extabuiffe. e invete- 
Quis enim hippocentaurum fuiffe aut chimxram putat? »afccic 
quacve anus tam excors inveniri poteft, quas ilia ^ qua^^^'V* '' 
quondam credebantur apud inferos p.ortenta,extimefcat? 

' ppinio^uin enim co^mmenta delet dies : naturae judicit 
confirmat. Itaque ik in noftrq pppulo , & in ceteris , p, xxviL 
deof um cultus religionumque ran^ft.tes exfifiunt in dies * 
jnajores atque meliore^ 

i Idque evenit non temer^ ^ nee cafu, (ed qu5d prae-6 
ientiam £epe divi fiiam declarant : ut 6c 4apud Regil- 
lum bello Liatinorumj ciim ite Poftumius dictator cum 
Qdavio Mamilio TufculauQ proeUo dimicarec, innofira 

acie. 

|. ^Adfpict b&e Sublime eandtuj^] Stc fcripti £ueiuiijC hoc loco vet- 
(iis Jambici ab Eanio , He debuerunt hzc cdi^^adfpiee h9c Sublimt 
€4ndeus , jfium mv«c4M ^fitnHs (fe, uc dt^fke hoe peniueac ad ver* ^ 

film fupe^iofem , licqae efos pars poftrcma. SithHme enndtus &ii 
' Terfos erit Int^gac feoarius. Sed credjibtltus eft , fcripcos fuilTe 
Trochaicoi. Qaace nihil miiraii<luio cenfeo. LMnbU. 

4. \Apud T^^iiimn,} Memoratur a Dionyfio Haliciirnaf. lib. tt^ 
Thcarcho in Coiiol. Val. libro primo » capire de Mimculis , & k 
^inoiam gentiam Sc recetitiorioas aliquot fcnptoxibus. Quia ve- 
to Livius, omnium fide dfgnifllimus , hujus non meminit , vii^ 
buic mitaculo fidem habeo. keliquit exiguum aliquod hujus ve- 
tigium, iiempe<|uM DlElator Caftori ^ Polluct xdem voveric. 
taott Kegillus eft in agio TuicuU ad Algy^dx fylvz iogreffiim. 
Vadc Pofthamius Didatoi Regillenfis didus ftiir. H«c longius 
|rofi;(]auu( Coaa lil^, in. hi^cc icfpoodcas. BetnUiw, 

5* ?• 



%9U '^^ NaTURA DEORplf 

acie CaikoF tc Pollux ex equis ptignare vffi funt : & 
jrcccntiorc metnoria iidpm'Tyndaridae Perfen vidum 
nuntiaverunt. s P. enim Vadenus » avus ^ttjiis adoler 
fcentis, cum h praefedura Reatina Romam venienti 
nodu duo ^juvenes cum equis albis dixifTent , R6gem 
Perfen iUo die ^ptum » fenatui ^nuntiavit , 8c prim6 » 
qttafi temer^ de republica locutus , in carcerem coqjq- 
aus eft : poft» i Paullo litteris allatis , cum idem dies 
conftitiffet; & agro k fenatu & vacatione donatus eil, 
Atqu^ edam ciun ad fluvium Sagram CrotoniatasLocri 

ma* 



5. p. Mtm Ktitwms.] VdUmim tft In veteiibus libris , & ita 1^ 
^ndum ^m b|c, tnm apod Valeiium Maximum lib. viii. cap. 
9. dc La^antium lib. 11. cap. 3. itaque in Taftis ex hap 
eincndatione Sc ex ▼eibis , quae ieqnminir , ^v»s fmjm' adoitfm^ 
tu » addendum eric v. n. m intcgra tnioipuo fie » p. vATiNi,tJS 
». F, P. N, Vrfih 

d. Jtn/mes aim tauis albis,) £lien£ unus » Jitvents cum in eamU 
Ms» utramque nimiium le£^ionem conjonxit Ubiaiius , cum 
Ifmnlam exemplatia Xt^xtnt ^ juvmes et»» t^uis i alia vero, jmve' 
Mi* in i^m* /Ubis. At lacio pofteriot Lattne iciibentium ofiu vka* 
gjb convenit. Floms i, if. Duos in candidis equis Cafiorem at^ug 
^•Uucim nemo dubitarit, Id.eo^ IV. II>48. Hi venire in equis videftu/^ 
irnif. FrontinusSrxatag.ilb. i. cap. xi, S. ObUtafpecie duorum in e^uis 
juvetmm animos Juorum erexit, Xquos autem candidos Dio(cu<i| 
niofrais affignav^t antiquitas» quia rivi talibus merentui. Ov^diia 
Mer.viii. 372. 

^Af gemini uMdn/n ceftejfid /tdera fttatres, 

%Amb9 c^ufpifui niv§ ccUuHdaoribsts alba 

Ve^abantur equis, 
Qaipioptet apud Ludanum Tom. i. pag. 236. Ed. Amft. tv^^ 
htifrip» MVKoc tribuitur. Hinc cos xtvAoTrtihiic yocat Pindaxu& 
Yytb. A. 127. & xiuKiTTTntf Euripides Helen. fC 6^6, Adifis Sc 
Yolysnittm Stratag. lib. 11. cap. xxxi. 4. Davifiut, Juvenes asm 
^i* Mbis.) DaviUttt legeadum ccnrcr»/» equis albis, Loas ab co 
aUat]3 adde Val. Max. i: t. ubi d$ codem piodigio loquens di- 
Cit £ Mxi^mavit duos juvenes albis equit infidentes , obvios fifi fa&^t 
mtmeiare^ &€, 8c Laftant. Infttt. ti. 7. Veiiim. ab alia parte iUi 
poceft opponl Floius, qui eandcm rem nariat lib. it. cap. la. his 
veibCt : Due juvenes, candidis equ/s, apud Jutuma laeum fulvtrim 
itr eruorem ^luebant. Hi nunciavere. Loci ifli docent fcm eam» 
<piram fbrte ut fabulo(am omifit Livius lib. xi.v. cap; ~ ' ab 
tnriquis biftoiic'fs cfle natiatam* Alii dtcd>ant, Vatii lie 

jttvenes iftos duos in equis , & eos fecutus eft Valcrin^ .. isj 

•lii aatem e cbntrarib narrabant, Vaciniwn vidiile eos ad Juti n« 
|MBUf|a ft abluentes, equis candidis piQpe> ftantibus i cum € jttl 
Ciccco 6^ Floras findunt. Itaque Mm equis albis non ^ anr 
4uAk £«ii4iVr. 

Na 



Liber SECtJijI D tt S. ipSf 

maximo proelio deviciflent , eo -ipfo die auditam eflb 
cam pugaam ludis Olympiae , memoriae proditum e(h 
Sspe FauQorum voces txauditse , faepe viiae formsB 
deonim, quem^^non aut hebetcm aut impium,<leos 
praefentes efie confiten co^eront. 

til, pRiioxcTioNEfi ver6 Be prsfenflones re*7 
ram fiiturarum quid aliud dedarant » nifi liominibusea , 
quse finty oHencn, moafirari » portendi, ^prxdici ? etf piodldl 
quo ilia oftenca , monftra^ portenta, prodigia dicuntur.^'^ 
Qu5d fi ea fida credimus licentia fabularum , Mopfum, 
Ttrefiam> Amphiaraum^ Calchantem9Helenum;quoa 
tamen augures nc ipfas quidem fabulx afciviffent , & res 
ommno repudiarent: 7ne domefticis quidem exemplis . 
do&i numen deorum . comprobabimos ? ^ nihil nos Pi 
. Qau- 

7* Ni 4»9mfiieis ^uiibm exrmPUsi\ Ctitici de hoC loco nihil too« 
naenmt. Futo tamen cum ucco- pedc non efle piztcieundum* 
qoum, at quidem nimc eft , Balbus ^uardam fe non dieoa dick* 
Si nos, inquit, fidem non habemus its, qodB nobis in fabulis nac- 
lantotdeMopib, Tiiefia> <5cc. exempla domeftica, que hab^* • 
mas de deomm potentia , nos non tangent. Confequfentia faa^ 
baud proba eft} & ptsterea, fi exemj^la ifta non tangerent, qu*^ 
xe ea ptoponit \ Interim ex iftis vociBui , S* d»tnejiicis ^uidam 
exemflis d9Sti rmmtn Dt^rwn e»mfnbaifmmi , cdmmodfc alius fentaa 
elici non ooteft. Prxterea interrogandi nota , qdam oihues edi- 
tiones pott hzc verba faabient> nullo modo ibi locam tueri poteft } 
& qnid.quaeib, raagis ingratum eft, qUam adeo prope junfta I&b 
geie>«tf ipfx quidem 9 dc ru demefticis quidem f Omnia autem lt^6 
fe habd>uot, ft legei ii4^ & difttngaas tocum locum ita : Sued fi 
M fSA credimus ikemii fabulAtum i M^pfuiht Tiufiam , ^mphi^ 
ttuem » Caiehantem « Helenum {ques tamen at^ru Ht ipfe quideni 
faMd afiUfiJfetit , fi res omnitte refudiarent) ntt demefiicis quidem 
exemplis deSi numen Deermn eempretabimus. Vvko ettam legendum » 
/ rem , pro fi res , non enim nifi de dirinandi arte fermo eft* 
Beuhier, 

t. Nihil nos Pub, Ciaudii,} Exempla ifta & oratoria funt , 8d 
pTobabin» magis qu^m hiftorica ^ Citantur diligentius \ Citferond 
qn^m ab hiftoricis referuntuf. Cic. ve! Ut AugUi in medium pro* 
fert ilia , vei decorum fervat perfonz Stoicae : ficut etiam in li-» 
bris de DiTinatione. * Sed qnia funt difid^inondlera i refelluntnt 
ab illisTheologis,qui ex profeftb adverfus gentiles gentilitiis illia 
temporibns fctTpfenmt, utTertuUianus, AmobiCii, JLadantius 6d 
Aogufttntts; qni magno infeftandi ftudk> qua:que (nt in conten<* 
tionibus fieri folet) captatont , qux ad elevandum fimulacrorota 
cnltnni facere vidcbantor. Horum , inquam, fcripra in his exem- 
flis expHcandis non citabimos » ne vel iacra prophanis raifceref 
▼ideamor : vel quia bis apud Lafianfinm » ubi magis idoneunoL 
tocimbibebaiu* nfi liimas^ aifi foKtaiTc &te loStio Svetfic , five 
♦ lod 



295'6 De Natttra t)jBoktJ»i 

' Claudii , bcllo Punico primo , temeritas moveMt , Ijtti 
1. B. etiam per jocum deos irridens , ciim cavca libe^ati^ pvSll 
non pafcerentur , raergi cos in ^quam juffit ; ut'bibc- 
rent, quoniam cffe noUent. qui rifus , daffe devifta^ 
multas ipfi lacrymas , magnam populo Romano cladem 
attulk. Quid^ cdHega eju$ Junius eodiem bellononne 
tempeftatc claflem aitiiflti c&m aufpiciis hoh panlipct? 
S 9 Itaquc 8 P. Claudius a populo condcmnatus eft : Ju- . 
g intnuitisnius ncccm libi ipfe ^conlcivit: C. Flaminium Caeliu^- 
non eji P. religionc negle(fta cecidiflc apud Tiirafimetium fcribit 
h^onciyit^mjj ^agno reipublicae vulnere. Quorum eiitio initel- 
vligi poteS , eorura ithpcriis rempublicam amplificatam j 
qui religiouibus paruifient. £t , fi conferte volumu^ 
noftra cum externis^ ceteris rebus aut pares » aut etianl 
inferiores reperiemur: religionc i id eftj cultudcopum; 
multo fuperiore$. 
J) An Attii Navii lituus illc , quo ^ ad itivcftiganduiii 

fueni 

, loci ex^Iij^atia oos aliud monuerit. VidJetmas cxemplnm Appii ; 
cuius etIam in i. 6c ir; de Divioatione meminit, & Valerias lib. 
T. capite de Aufpiciis. Abbieviator Liviantis Epir. 19. Flor. lib i; 
cap. 2. Eutropius lib. it. Sed inter hos folus Cicero 8c Vtlerioii 
iftius blafphemiz 'incnrionem ficiant. Acqui, ^Cicero, Poly- 
bius , quem tu bonum aucorem nominare foles , hoc aufpiciam ne 
verbulo quidem attiogit : ficut aec Orofius , qui lib. i. cap. ic, 
biftoiiam haac repctic. Betuliius, 

9^Ita<jHe Claiklius a fpnlo eondemnttus tf^*"] Eece tibi narratlo- 
nem zei gefts , cuius Veritas haud facil^ detcgi po(eft. Cicero in- 
quit Claudium judicio pop. K. fuiiTe condemnatum , & repeti^ 
illud lib. IT. de Divin. cap. 31. neque dubium eft , quia fciverit 
Verum. Valerius tamen Maximus » qui eum iiierat (eCutus lib. t. 
4,}. liarrat in fequAtibiis lib. viir. 1,4. rem pmnino aliter, cfua- 
u Claudius condcmnatus non fuiflet. Livii lilber xi.r: in quo toni 
faxc res narrabatur, iniuriii cemporis periit; & Polybius, c|u»oro^ 
xime iftis tem(>oribus ▼i:i;ir , non fatis apert^ reta narra?it , lib. r . 
^3g* Si» ^'0 %«< AftTA TsuTst fjLry4.K«Lii ^nfxKitc K*i Ktfiaiwc xpi' 
3-t/c 7rtfi'ivt7iv, Id eft, Cafaubo'no inrerpretC, Vnde jtltfiea, huhitw 
de ei f ClaudiO , judicio , gravitir m»lttt:i$s eji , Ac ptricuU fttagad 
ndiit. Ut ut hzc iurer Ce coottaria vidyniur , Credo tamen ea 
pofle conciliari ^ (x Itatuamus in coroirii^ centuriaris , le^e "On 
perlata , eum abfolutum fuifie , fed poftea in rrtbutis comitiif xa 
pecunix condemnatuin , atquife ita fA^ytLham ^tifzUtt Pblyh** It 
intelligatur. Beuhier, 

10. ^d iwvifiigAHdmn fuem regienei vinea termindvit,'} ra 

JcripGt Tullius, hoinani ^liquid hic paifus eft ; non enim ad tm 
Inveftigandam^ ftd> fnventa ad Mvamf qux maxima effet « i «^ 
iiendam vines legioncs cetauaatit NaViua. * Vide Moftfun ie 



LtBE^ SccuMbus. I9f 7 

Hiem le^gjones Tmex termintvit , contemiieDdas eft i 
aedereoi » niii ejus augurio >>rex Hoftilius *maiimt 
belk geOlScu Sed negligcntii nobilitatis » 'augarii dif- 1 aogoiio^ 
ciplina omiffa , Veritas aufpiciorum fpreta eft, fpcdcs""?/^* 
taitiim rctenta. Itaquc maxima rcipubUcse parted , iny" ^ 
his bella , qiiibas reipublicae falus continetur ^ nuUis an- ^ 
ipiciis adminiftrantor ; '^ nulla peremaia fervantur, 
f 3 nulla ex acuminibus ; nulU viri vocantur ^ ex (|uo la 

pro-. 

DI7.1. 17. & Dionyfiiun Halicmoaflcutniii. ^o. Elienf. unusli*- 
bet , SttAm religUne vinea, Lcgi polfic , Ad invtfligMdAtn uvam r<- 
gimt vine^t ttrminAvit, Fizc cerce muutio » licet minima fit * 
omoi culpa Ciceioncm libetat; forte tamen fummum ilium vinmt 
fefeUit memoria. DAvif, ^dsnytfft^Andtm {turn iSrc] Reft« qui* 
dem Davifius legit, 4i i}itfry?f^4»^4m n^Am , Terutn qiKraio4a fe- 
teadom efti Ciceroni ijfxtp9^ ilhid adfccibt > quafi Attium Navtum 
pofiuflet fub TuUo HofiUio, poftquam dizetat , eum adhuc pue- 
lum futile Tub Taiquiniorum pximo ? Hsc & alia plurima faciunc 
uc aedam vitlum aliquod latexe.^ Forfaa Cicero fcripiic , T(^x ffi^ 
rtHs ntAxima belU gejjiftt, Balbus feimone lAftituto ad tales vi» 
> tos» qui 2que legem iilum noveiant acipfe, oeglexit forfan ad- 
dexe re^is iftius nomeo, & fciibx iguorances putaveruot , fe egre<» 
giam fi^ixms cdere ia?ebendo nomea iftua» ut quidezli ilUs vide* 
oatur , omiiTum. Legt etiam poflSt hofiiius , pro HoJUUhs. didtu^ 
enim Mltim b»ftibms gtrtte asque ac facets. Fiiot cooje^uta tft> 
men mihi potii&mum placet , licet utiaquc videatuc prsfciead^ 
I^ioni vulgatz , & alterutca adhibenda, donac aut mca leftitf 
MS^is. erit nrmata, aut ianiot ex iis eruta. Bouhier, 

II. 'Kfx Htfiilsm,] ManifeAus eft Ciccionis error , tel lapfiii 
fotius memoriz » quales tantis vitis fecuiis obrepere ioleac. Nam 
ipfe in loco }am citato, Tarquinii Frifci, Quinti Rom. regis, nod 
talliHoftilif ceitii, Auguiem eum facit , commnnf omnium, qoi 
<^xftaat,hiftoii£oium teftimonio. Ex quibiis potiflimum citabimus 
DiooyC lib.iiii Plin. lib. i. Valcrium Ubio primo, capite de Au- 
ipiciis, Flornm lib. u cap^ 5, BitHleiuu \ ^ 

• I2. Nulla ptremnU firvAntur.} Aufpidjf p^temnia , ut et Feftd 
intelligere litet , erant , cam {nagi(tratus m campum euaccs Fe- 
trooiam amnem aufpicato tranfibant. Feitus in f eremoe : P«r* 
tm/u dieitur Aufpicari : tf$u Amnem ant atfttam , ^ha ex facrt tritmr i 
Aufficatl frA»Ju^ Idem in Petronia 2 Petr^nis dmnis ejt im Tiberim 
prefiuaUf <p$Am mAgiJirAtut AufficAtl tfAnfeunt ^ cum in cAmpt q$Ud 
^ere valunt, ^umL gmiu Aufpicii fertmne i^otAtitr* amcem autem^ 
antiqiu foeminine enuntiabant. LAmbin, 

13. NmIU ex Acttminibus,} Ainob. lib.ii* ad(r. Center : Nitmqmd 
ftrvAsis de cctU t am •tiofAS fAcitis •bnHntuitiQnibus ASienes i cmm poe' 
tAtis bella , fynmrn mtnfirAtis ex arte t en$t ffiialtA jura trA^ath f 
pv tUfigAtiomm repetitit res cAptAs f A$a Manmm difcrimen tbetnn;- 
ff'i CfmempralU prafwnius,& ex acHnunibms AufpicMts i M. Tull« 

^« n. di Dir, it4qit9 9#« mnn trAnpunt aufpicati 1 ntf trifudi* ak^ 



i9fS De Natura DsontTk 

procin^ t^amenta perieniDt. Tom enim beOa gefere 

tonoftri duces incipiunt, dim aufpicia pofuerant At ver2i( 

apud majores tanta religionis vis fiiit, ut quidam impc- 

ratores etiam feipfos diis immortalibtis t^pite velato 

k devovc- >4 verbis ccrtis pro rcpublica "^dcvovereilt. Malta ex 

lint ^-^w^. Sibyllinis \aticinationibas , multa ex hanlfpicutn refponfis 

■scommemorare poflumvs , quibos ca confiriHeiltur » 

qns dubia nemini debent effe. 

J.xxvm. IV. A T Qjj 1 & noftrorura augurum , &Etrufcoram* 

XI & harufpicum difciplinam >^ P.Scipioney C.Figulocon- 

fttlibus res ipia probaviu i7quos cum Ti^Gracdius coii- 

fol 

fitauitwr , nsm tit damhttrnt ptiderkf ^•i tttmH Mkfftt^lm mihdre 
»/. ' Lambin. 

14. Verbis certis devovertnt*"} Lambinus inttufit> verhti thueptis;. 
fed violenter j hoc eft , practei mlT. noftros omnes , prztet tationems 
titdudum indicavitcoluihenaticiqiiz joHspradentic libro r; d^Foi- 
mulis BiilTonius. cetetum P. habet, d€V9tarent\ non inepri. ttam 
fic fib qUo()ue fttme Fsllat* quintus, nempe deMtsrent. Grtiter: 

ts. CQmmemf¥dre fgkmiti'] MS. Bafltdian; ediit. Viftoiii & H€i- 
Vagii , ffim, ut itifra ^p. 47. 8c 49 8c 52. Crmtv: 

16. P. Seipiane-, C. Fiff4» C9itptlibmi.] Ita CiceTO ffaiilet IbCUtiiSi 
fi diceie roluecat , id accidifTe in conflilatu Sdpiooii 8t Figuli , ve- 
xam loquitur de ceinitiis confiilacibus in eonftutttt Gracchi fecun- 
do. ubi ill I deligoati hictuot. Miioc nemiiiem yndiSH legendum: 
Jh P. Scipieni & C, Fi^uit nnfulthns res ipfa prehavit, Significat 
cnim , eventum in Scipione 8c Figulo donfiraiaviiTe id , otiod augurd 
& hanifpices fore pcaedizciant , quum it defigoidSamur. In ab- 
forpfit Ittcra ultiina vOda praccedtotis » ut (excSott^ locis fuit ft- 
^aiQ, BiHhier, 

17* USS*^ ^^ tihiOrAcchm eefijki ittmm fvcfv^rir.] Keg. 8c EUeof. 
dterqoe reprzftiitatit , Gracchm (enfmlesitertimrecr^trtti quod pla- 
ne fatfum eft : non eaim antea confulatum ioleraor. Haiid meltor 
caft ledio vulgata ; nam ex ca non liquet , cm mnneii eos deftina- 
iet Grafchui ; prxterquana quod recresicio a^s iteritioineni de* * 
notat. £rat quidem Gracchus tunc temporis fecundam conful i 
fed eos non potuit reereare , quia jam ptimlim crtabantur. Edit. 
Manut. habct , ^mos cum Tibenm conful iremm crearet, £t coUadf 
inter fe tariis hisce Ic^tiontbui nihil fneliu^ occurrit quiih fi re- 
fcribamus , ^ttes crnn Tihtrius cortfuin , cenjki itenim » crearet: 
Excidit , ut opinoi, vox ilia, quod ei cum ieqoente tanr^i Aw-fit 
iimilitudo. D^vtf^ Licet adfentiar Davjfio , quod adtih< ri* 
tredtet , non facto tametf cum ^o tegeodo : Cenfutes csnfn nm 
crearit. An fatis non eft Ciceronem antea dixiffe Cenft$libms , u^ 
manifeftfc leftrtot ^u^s? Legamus igirur : Slnej ettm T. Gr u , 
tenfnl iterum, ctearet. In (equeotibus ii legas re^atormm, aut ^« 
nihil inrereft. SedioS dubius tSt nOn poteft ptoptet vei^^' t«- 
llt. Bouhier. 



L 1 »E R' ^ E C U K>D U S. apfj 

fill iiernm recfMret. «8pritmi$ rafatoram . ut eos re- 
. f ' ^^^^ «* repent^ mortuus. Gracchus ciim co- 
,nuoa nihdommus petegiffct , remque illam in rdigio- 
nem populo veraffe fentiret.ad fcnatum retulit. fcnatos, 
quos ad foleret, referendum ccnfait. harufpiccs intro- ' 
dufti rcfpoBderont , non fuiffe jijltum comitiorum ro- 
gatorem.^ Turn Giacchns , ut h patre audiebatn, in- " 

l^. ■ "V ^'""^ '*=™^ ^?o ^^ J"ft<B . q«i & conful 
rogavi & augur , & aufjJcatb ? an vos Tufci ac bar- 

^n auipiaorum populi Roraani jus tenetis , & inter- 
ff^f «ffe commomra poteftis ? itaquc turn iUos exirc 
^^i^: r ^f^"^ ^^ provincia litteras ad collegium 
«l; ^«/t* "*^I" '^S"" "'"■OS • rccordatum effe vitio 
m iottbemaculum captum fuiffe 'in hottos Scipionis, IJ'"'''V»'' 

bt« ft2^'^'il^":^ '" *""«>" «* 'eveteqtiam vocabaot li- 
iafeneL„2^2r.u*'''""«.«''. I. ,, J. 'de «d^ Gncchi 

Eendam fit^/l^'* "'" *^ ^» *•?««««<,««» iir>^,i,wi le- 
, Wi e»d7^ct,.arSr"*'''*"''' «»•«>«»<«'««'•« augu- 

i f«.'«J2«,*,«rT"** •?"'•'«' ^ l'«" intra iirm« ffatum . 
-^Pi^r Et ^^ ''T'" determinate. , ,«/ faciffinJ^urtaJi 

i JUL SXTdrffi^J"''' . « P«« 4 difti, 8c i Yarrone lib. ir. 

' »iSl Sde ^ -^"P^ *"P'^» ' "« ««*«€ UK ult«(iu< pro- . 

i SSnwMt^to ^n'S','*;'"'?' f ">»;»/.. Ciceioni.'non eift. 
J «iWlo «a Uei hi," ^^"- "P«« '""•rt'lii'nis , quod non de 

i Non «go »^fcl'lK-^«"8" *?"* '»* »" hue wnirer. 

«i ^Mm !!r» fi i' " •* J/^*" "««"nodi efle analogi- 

/«< fc <*^/t aJT^""-- ?* ''^""'•«'<"» «^« *vir,,ii.nU eft, 
""''• '^'"" ' W Jo« Vatroni. allito , 8c .yA,"« 



If 

2960 De Natura DBOHtrif 

qu5d, dm pomoKioni poiick intiaffet, habcfidifeoatiis 
caufa , in redeundo » ci^m idem pomcerium tranfiret , 
'■aufpicari eifet oblitus : itaque vitio creates confules 
cffc; »*Augures rem ad fenatnm: fenatus, ut atK^ca- 
rent: cdnfules abdicav<erimt. Qas quaerimus exempla 
majora? vir fapiendipmus » atque baud fcio an omnium 
praeftantiffimus » peccatum fuum , quod celari polTet » 
confiteri maluit* quam kaerere in republica religionem : 
confules fummum imperium ftatim deponere quam id 
t^nere pundtum temporis contra rdigionem. Magna 
augurum audloritas. 
11 ">Quid harufpicum ars« nonne divina? haec innume- 
m Quid.> tabilia ex «odem genere qui videat» nonne cogatur con- 
Lmir. fiteri deos effe^ quorum enim interpretes funt»eos ipfos 
p, B. ^fle cert^ necefle eft* Deorura autem interpretes funt : 
deos igitur eflfe fateamur. At fortaffc non omnia eve- 
niunt , quae praedida funt. *3 Ne aegri quidem , quia 
non omnes convalefcunt , idcirco ars ntilla medicina cit. 
Signa oftenduntur a diis ferum futurarum. In his fi qui 
erraverunti non deorum nature , fed hominum conje- 

dura 



t«' ofiftft apud Fltttafchum , ubi tamen » at hoc in tianfica zno* 

neaniy legendumdl; Ktt^t^mn^ ti^trixtms m tfixov,dcc. aut 

l;^»y ofxoy , ut MSS. habcnt , 6c H. StepbanQs conjicic. BomhUr, 

21. xAuf^icari ejjet 9biitus»'\ Contraiium illud videtut vetbis Plo- 

taichi , qoi dictt Grac^hum in eo n0n fcAe Itcifle , quod idem 

lubiilTet tabeinaculam ad lepetenda aufpicia, pofiquam indelfeincl 

in tubem fberac xegiciTus. Ciccio igiraz poffit ?idcti voluille dt* 

€ttt riti anfpicari, Bpuhiec» 

12. sAugnres tern ad StnMum : SeMtut , ut abdicsrtftt : c^nfiUa 
Micanmt,} Libri noftd plaia hue accumulant e ^lofla : (blhm fe- 
cond. adhac d^traxic vocem Senatm, 5c reib abe0e potciac. Gruttr, 
xiVNt dgri quidem omnes crnirthfcfOit,. i4nrc§ sts nuii^ mtdteum 
«/??] Sic legendum -, nam vulgata , k qua non difciepat antiqua, 
verii non pottft: Ne^gri ^uidtm quia non tmnes eMvaltfamt » id" 
WC9 AYi nuiU medieina efi. Ciedibile eft , ab aiiqco fetnidodo 
adjefta$ eflc has duas voculas^ ttnia non , ptoptec ▼ooem iddre* » 
<}ax (equitur. Liceret taxnen , b pluiibua conleAurift locus efiet, 
kalegeie: Ergotfrnamn^mnes agri eenvaleftf^nt , fV 'U 

Medieina efi? Lambin. Ne 4gri quidem ^ &c,] LocQ C« 

tut , nihil diflicukatis habet. Confiiucndus eft hoc moai ffi 
juidim i qtles non 9fnnej 4gri eonvAltfcwt t ideifct y &c Elegs rei 

iftum ordinem Ciceto mutavit 3 U raiwot id aegotior " fit 
firis exuditis. Boubttr, 



Liber Secokdus. 2961 

Aura peccavir. Mltaque inter omnes omtiiiun gentium 
i(n3tentia conftat. omnibus enim innatum eft dc in 
anfmo quafi infculptum , efle deos. 

V. QtJALBs fint varium eft: efle nemo negat: ^3 
Cleanthes quidem nofter quattnor ic caufis dixit in ani- 
ihis hominuni informatas deorum efle notiones. Primam • 
pofuit eam , de qua modo dixi, quae oija cflet exprae- 
fenfione rerura futiftarum : alteraih , quam ceperimu* 
*sex magnitudinecommodorum, quae percipiunturcx- 
U remperatione » ff£cunditate terrarum aiiarumque coni'^ 
moditatum compluriutn copia. 

Tertiam , qii« terrcrcc animos folminibus , tempe- 14 
ftatibuSy nimbis, nivibus, grandinibus , vailitate , pefli-' 
'lentia , terrae motiiws, & faepe fremitibuj lapideisque 
imbribus & guttis imbriuiiv quafi crucntis , turn nhpi- »<?«'* 
dibus , aut repcntinis terrarum hiatibus : turn , pj^fcf {"fSjJf**' 
naturam , hominum pecudumque portentis : turn fa- ^ ' 
cibus vilis cxleilibus : turn flellis iis , quas Graeci come- 
tas , ^noftri cincinnaras vocant : quae nupcr bcllo 
Oc^aviaso magnanim fuerunt calamitatum praemintise: 
turn fole geminato, quod, ut h patrc audivi , ^rTudi- 

tano 



14. Itdtjue inter omnes tmnittm gent, (Sr^.] Loctis fiifpe^Uil ftia 
fponte. augenc fufpicionem libri vereres, qui (ic bahent: 2tac^uein-r 
ttr •mnes omnium ^tentium fumma confias. que fcriptura nihilb CiE 
planior aut ccitioc qu^m vulgata. Futabaro , has voces , ftnttn- 
tu^ fmiwmy dTealicQas: pto fitmma leponendum homines'^ ttf 
ita legatut : Itaj^e inter omnes omnium gentium homines conjiat ; vi- 
delicet cfCc Deos, Lambin, Inter omnes omnium fententia conftat,} Ira 
Aldus (enior alitque multi. nam Camerariana , fumma conftat^ 
quomodo Sc Falat. feAndv& P. 8c Wouwerian nam tertius habe- 
bat, peitntiA conftat, Viftorlus concroverfam banc vocem omniiib 
omiiit. nee habet fan^ quod ibi agar, fumma raroen porlosei con- 
▼enerit €{}^m fententia. Grutet. In Cantabrig. tvAt ^ fumma con fei$* 
fione conftat, Gronov. 

, 25. Ex ma^itudine commodorum,} Huc numeral Plutar. deot 
•^>6uyTtfc , Jovem, Junbnem, Mercutium, Cereiem. His a)ii 
al" etiam adjiciunt , Baccbum & alios. Quidam etiam folem 
ip i» & lunam , 8c (ideia, quz in prlmo numeco Plutar. ponit< 
Aw. 

Noflti crinitas vocant,"] Alii , cicinnitdt. Ccfi eniltl GfzCa 
el .4 T«r KtnUyecf , UC TlicOCritO » AiaXoK KjTi Kixttvotf , tameii 

1 i ut fua uii fucie , unde 8c piifcum Quint ii nomen fa^um , at 
C atus diccietur. Camer, 

TuditmsQ & ^qnillio Cof.] Vettis liber, -Ml Tuditano & -^- 

X>dd ddd ddd 2 Cia0^ 






ig6i De Natora Deorum 

tano ScAquillio confulibns , evenerat : quo quidetnanno 
P. Africanus fol alter exftindus cfl. quibus exterriti ho- 
mines vim quandam effe caelellem & divinam fufpi- 
. cati funt. ^ 

15 Quartam cauGim eflre,eamque vel maximam , aequa- 
p. xxix>bilitatem mottis , *s converfionem cadi : folis, lunae 
o yaiieta- fideramque onyiium ^9 diHindtionem , ^ utilitatem , pul- 
tern alii, critudinem / ordinem : quarum rerum adfpedus ipfe Ta- 
lis indicaret , non effe ea fortuita. Ut ii quis in domuoi 
aliquam » aut in gymnaiium , atic in forum venerit , 
ciup videat omnium rerum rationem , modum / difci- 
: plinam , non polTit ea fine cau^ fieri judicare , fed effe 
aliquem intelligat » qui praefit » & cui parcatur : ipulto 
magis in tantis motionibus tantisque viciiTitiidimbus » 
tarn multarum rerum atque tantarum ordinibus » in 
•. ««»««- quibus nihil umquam immenfa & infinita vetuftag 
lit Waiksr Pnientita lit, ttatuat neceue m, ab aliqua mente tantos 
msu. naturae motus gubetnari. 

* 16 V t. CH&Ysippqs. quidem , quamquam' eft acerri- 
iQo ingenio , tameh.ea dick^ ut ab ipia natura didiciflbi 

iSaMdi9 Ctjp. fed hujas leftionis ycritas ez hiftotia petenda cir. 
Vrjin, - 

28. CtnverJiarMn.} KevDlutionem Marfus jnterpictatur, mc ma- 
le* Sic enim lecentiores afcioaomi notnmanc , quse ll Giircis 
aftronomis , & ab Aridocele maxim^ , x;v)i<rs<( a]^pel]anrar , que 
fiuDt a dcxtra in (iniitiam , id eft , ab ortu in occafum , non G^ 
derum magis quiim oibium. Hoc modo etiam infr^tdePofidonii 
fphzra diileiens, planetamra ambitus hoc nomine nominat : Sc 
melioies interpretes Ciceronem fecuti lie transtnlerunt. Nomi* 
natux ifta conveifio quandoque etiam generaliore voce 99/>ae , non- 
nunquam vtpi<ptpicu Item 7rtpi^p«(p$(r^ait v^bum , node convcjrfio- 
nis vox dedu£ba eft, aliquoties pro toO xm/0-d-«/ ufurparor. Cleo- 
medcs etiam bine providentix divinx argumencum haarit : 'O 
voivvit ovpttiii KUKhtf iix^/miv®' vrtp th eiipit Kcti riv yif , kaI 
n-tt^rnf tav MnffiY TrpovoMTiiitiv cvo-ctv tTt adrrxpiet Mt ^T/se/uorM <rwr 
oXecv TTO/i^ufv^ , fl(W>xa/fl»C ««< Tr^tTU rat tiut7rtpitx,^.unet oturJ 
vw aTpav irtptdyn , &c. Foiib obfeivabis , quod apud Plutarch. 

. Stoici folem, lunam, ftcUas ^^ovtas , hoc clt , ut Budar«« ^pt- 

tit , perenni curfu irrt^Htetas , diro tov ^iuv « id eft , ' )» 
^ioue didos afferunt. BetuUitu. 

29, DiftinUionem , veritatem , piilcritudmem , ordintm.j ^ i , 
Qus fequuntuc , manifefcum eft , varietaum potius hie elfe le, a- 
aumauam, ut antea, utilitatem ; ut ilia ratio omittatui» c^ >d 
de utilitate, qiia homines addudi deos agnofcunt. noA v Xft 
caufa , fed ia f^uada m«aci9aem facit, P. Idanat* 



h 1 B E R SeCU>IDUS. 2963 

ton ut ipfe reperifle videatur. Si enim , inquit , eft 
illiquid in rerum natura , quod hominis mens , quod 
ratio , quod vis , quod pot'eftas humana cfficcre non 
poffit: eft cert^ id, quod illud efficit , homine melius. 
Atquires caeleftes , omnesque eae , quarum eft ordo 
fempiternus , ab homine confici non poflunt. eft igitur 
id , quo flla conficiuntur , homine melius. Id autem 
Quid poti(is Axeris quam deum ? etenim fi dii non \ 
lunt, quid effe poteft in rerum natura homine melius? 
in eo enim folo ratio eft , qua nihil poteft effe praeftan- 
tius. Effe autem hominem, qui nihil. in omni mundo 
melius effe quam fe putet , deiipientis arrogantix eft. 
Ergo eft aliquid melius. 

Eft igitur profedl6 deus. An vcro , fi domum ma- i^ 
gnam pulcramque videris , non poffis adduci , ut, 
etiam fi dominum non videas , 3<> munbus illam 6c 
Hiuftelis aedificatam putes : tantum veto ornatum mun- 
di, tantam varietatem pulcritudinemque rerum carle- 
ftium , tantam vim & magnitudinem maris atque P. B. 
terrarum , fi tuum ac non deorum immortalium do- 
midlium putes , nonne plan^ defipere videare ? An ne 
hoc quidem inteBigimus , omnia fupera effe meliora ? 
termm autem effe infimam, quam cralfifiimus ^circum-q circuits- 
fundat aer? ut ob earn ipfam caufam , quod etiam qui- dat D^vif. 
busdam regionibus atque urbibus contingere videmus , 
hebetiora ut fint hominum ingenia propter caeli plenio- 
rem naturam,hoc idem generi humanp evcncrit, quod 
in terra, hoc eft, in crafliffima regione mundi , colloca- 
ti fint. 

Et tamen ex ipfa hominum foEertia effe aliquam men- |8 
tcm, & earn quidem acriorem &divinam, exiftimare 
del^mus- Unde enim hanc homo arripuit ^ ut ait 
3' apud Xenophontem Socrates. Quin & humorem, & ' 

ca- 



io, Mufthus earn & mu/lettXl Ita Pall. & Viaotii cditio. a!i«, 
" ////. quod placuit Gulidmio, capicque pro mon/lris fpefiris/fue 
J ito/is: undc Plauti MofltlUria. at ego accepeiim pro animal- 
< io domibns oberramibus. Gruter. 

. KApMd Xmophontem Socrates, "] Marfus dieit in cotnmentatiis 
I iTc Sic opioor tji. dvoiuinjuonufAArdt, nominat > rav vvow 
tm fonaffis nomine admonitus. In eoxum enim 1. lib. 
ites prjtclai^ dc providentia Dei dlfferit , eamque I mentis 
in» ptsftantia.pec analogix argumenrum Axiftodemus non 

- Ddd ddd ddd } * in- 



I 



^5^4 * De Natpra Deorum 

calqrem , <]^ui eft fufus.in corpore , & terrcnam ipfam 

vifcerum foliditatein, animum denique iUum Tpirabilem 

a qui$ quadrat unde habemus , apparet : quod aliud a 

.terra ruippfimus , aliud ab humor^, aliud ab ignc, aliud 

rfpiritam ab acre eo, quern 'fpiritu ducimus, 

dictmus V 1 1. 1 1 L u D autem , quod viacit haec omnia , ra- 

tnuisA ^^'^.tionem dico, &, fi placet, pluribus verbis > .mentem, 

confilium , cogitationem , prudentiam , ubi invenimus ? 

uude fuftulijnus ? an cetera mundus habpbit omnia , hoc 

« pluri- unum, quod,*plurimi eft , non habebit ? atqui certe 

mum Afiyiy. nihil omnium rerum, melius eft roundo., nihil prseftabi* 

t necGrittAiuSr nihil pulcrius; nee foliim nihil eft , fed *ne cogi- 

tari quidem quidquam melius poteft. Et , fi ratione 

•^ & fapientia nihil eft melius , neceffe eft haec inefle in 

CO , quod optimum effe concedimus. 
19 Quid vero ? ^t^nta rqrum confentiens , confpirans, 
r AiiiriQ continuata cognatio. » quem non coget ea »*quae dicun« 
taminterr. tur a mc, comprobarc ? 3*polIetne uno tempore flore- 
fonnntpoji j.^ ^ dciudc viciflira hprrcre terra ? aut , tot rebus ipfis 
^pfxxx. ^^ imrautantibus , folis acceflus *difc^flusque folftitiis 
X rcCcirus-^^r^^i^isque cognofci? aut «ftus maritimi fretorum<|ue 
<\weaiiu ^ngufti^ 33ortu aut obitu lunae commoveri ? aut una 

to* 

4 

ipfiplicitf r probaL Adfoibam ca verba , ad qnx poHflimam Ct- 
ceroncm (d modb pon locus matiius eft) cefpexiiTe arbitiot : '^n 

tiyrSi , \pn } IkArifAATt OTX X3(J a-Qt Voift CV«V f TO 0*07 <rifA.A 

ofroic 0ov\iTat , fjurit^ttfii^trsii, otsT^ai ovv X^» Ti«y fr vcitrl 
(bpoftiirif vet vdrtA , «^<»c ^f atyri? wefy n , dvtofi Tl^io'^dtt. Si 

quid cercius occurret, dicemus in lii. ubi Cotta Balbo ad ha^c re* 
ipoadebic. Betuleim, 

32. Pojfetneuno tem^re ^ dtinde vidjfim hortere terra?"] VidctUf 
milii ubique, quoties a Cicerone adhibecur uno tempore ^ fignificati 
fodem temlttre. Sic Of. pro Chient. cap. 9. IftH ffnum uno tempore 
audiffet pti non foUm filittm , fed- etiam exfe<jHi4ru0 Hmnus ireptum, 
Epift. Fara. lib, iv. ep. 1$. Vno tempore tot viri cUri imniemnt, 
Libii Ciceronis iunc pleni iftiusmodi exempUs ; verum uno po- 
ftremo illo loco non dicitur ea figniHcatione , quare crediderim 
a Cicerone elTe fcriptum, verno tempore. Modus fcribeudt voccm 
priorem pec contra&ioneiu fine dubio erroci ifti anfam — *"-*-:. 
Bouhier. ^ 

i9, OrtuAut ohitu Luna commoveri,'] Quid) atx non etiu. ^ i 
luna fiunt xftus marici'mi 3 Imnso, an non xxiv. hoiarum i] o 
mare bis actoUitur Sc bis deprimitur } Hzc i^ituc le^io mioim i« 
detur toieranda j {t^ opem fert optimus Ehenf. qui da tf 

obitu luna com inert. Ac ka reponendum$ illi enim vei K 

tel gnbecoandi iucft pot«ftas \ uc ^iftcndete Aft. Gudiitt ^ J u 



LflBBR SecUNDCS. 296; 

totios cseli converfione curfus aftroram difpares confer- 
van? haec ita fieri omnibus inter fexoncinentibusmun* 
di paitibos profedto non poffent » nifi ea 7 uno divino y unaSe 
& condnuato Q>iritu cpntinerentur. div. Ddvif, 

Atque haec cum uberius difoutantur & fiifite , ut 10 
mihi eft in animo facere» faciuite effugiunt Academi* 
coram calumnfam. dun autem » nt Zeno folebat » bre* 
vi^ auguftiusque concluduntur : turn apertiora funt ad 
reprehendendum. Nam ut profluens amnis aut viz 
aut nuUo modo ; conclufa autem aqua facild corrum* 
pirur , fie orationis limine reprehenlbris vitia dilutm* . 
tur: angufiia autem condufae orationis non facile feipfa 
tutatur. haec enim , qiix dilatantur a nobis , 2^no fie 
premebat. 

VIII. Quod ratione utitur , id melius eft quim^x 
id, qtiod ratione non utitur. Nihil autem mundo me- 
lius, rations igitur mundns utitur. Similiter effici poteft, 
rs4)ientem efie mundum : fitniliter , beatum : fimilitcr » 
astemum. Omnia enim haec mehora funt quim ca » 
qoasfunt his carentia : nee mundo quidquam melius: 
€x auo efficitur , efife mundum deum. Idemque hoc 
modo: Nullius fenfu carentis pars aliqua poteftefie fen- 
tiens. 

Mundi autem partes fentientes funt. non igitur caret £2. 
fenfa mundus. Pergit idem &c urget anguitius : Nihil, ~ 

in- 

Scfaeflcxiis ad Phxdri lib. ir. Fiol. i^C. i. Idem igitujf vult Nofter, 
qood fie cztulit de Div. il» 14. ^id de fret it Aut de marinis tefii* 
^ plmra dicam ? quorum accejfns (y recejfhs htna mot$t guhemMtUK 
£a fine fiiit multoram veterum fcntentia. Sext. Empiiicus adv. 
^tttfaeiD. pag. 323. Kttrd yjlg tmc Scxmvmc dytiia-us »<i f^irtit 
* ; I - dfAvdrtif Ti jcdti irXufMutupi^te vtfi *tntt, fjLihtt (l^. /ui^w) 
T»f d-tfXot^-tf-vf yhofTAt, Philoftracus Vir. Apolloo. lib. v. cap. 2. 
A TTspt tjJf Xt\hY*if 9»<ri ^stivi^At nriKtoicAfvtif tJ hcu ^Xyifn/ui^Hf 
*** f^hitff-ett\ TfltyT* 7np) Tor *Cl*,tatvav o</«* Tat ydg iieei'viic «?»•/* 
''^Tpflt, ^ufjLfMtiu^m nur^ xx] ^vf4,7rK»pHfjii}f&*, Vide Scnccani 
de Piovid. cap. i. 6c Macxob. id Soma. Scip. i. 6. Davif. Davi- 1 
WiscQmmcveri mucat in movert, quod in anico MS^o icpcrkui i 
verum edarofi legetecur in omnibus aliis , non cjredercin admic- 
^ m. Loca an eo prolata oftendunt tantum , intefdum c»nri* 
"< Ofe pofitum pro coeiceie, fed non pio ^ubeinare. Ceteram 
^ n iJlud , quod Ciceio adhibuic , fijmificat caodem rem. 
C :nim gubernandum eft ia xftu 8c recSlti maris praetei mb- 
ti iquarum ? Porro ortus Luns iignificat tocum tempus lunae 
* Otis, 8c *hkm tempuft lan:e dflerefceotis ^ quam rem Davifius^ 
' '^agis animadveitic qu^m Lefcalopcrius. BttthUr, 

Odd ddd ddd 4 S4< Ti^ 



2966 De Natura D'eoavm 

inquit, quod animi quodque ratioms eft expers » id 
gencrare ex fe potelt animantem compotemque ratio-* 
nis. Mundus autem generat animantes compotesque 
rationis. animans eft igitur mnndus composque rationis. 
f. B» Idemqae fimilitudine, ut faepe folct , rationcm condu- 
fit hoc raodo : Si ex oliva modulate tranentes tibiae na- 
fccrentur: num dubitares , quin ineflet in oliva 34tibi- 
z dii tinis quaedam fcientia? «Quid , fi platani fidiculas fcr- 
Quod fiyf»# rent numerofi fonantes? idem fcilicet cenferes , in pla- 
mtrrog. j-j^jg inefle muficam. Cur igitur mundus non animatis 
faiMcnsque judicetur , cum ex fc procrcet animantes 
atque fapientes ? 
23 IX. S E D Qju o N I A M coepi fecus agere , atque initio 
dixeram : ne^aram chim banc primam partem egere 
oratione , quod cflTet omnibus pcrfpicuum , decs clle : 
tamen id ipfum rationibus phyficis confirmari volo. fie 
cnim res fe habet , ut omnia , quae alantur & crefcant, 
contineant in fe vim caloris: fine qua nequeali poflertt, 
neque crelcere. Nam omne ; quod eft calidum & 
\ igneum , cietur & agitur motu fuo. quod autem ali- 

tur 3c crefcit , motu quodam utitur certo & acquabi* 
li: qui quamdiu remanet in nobis , tamdiu fenfus & 
vita remanetircfrigerato autem 8c exftindlo calorc 
"occidimus ipn & exftinguimur. 
1^ * Quod quidem Qeamhes his etiam argumentis docet, 
a Et qui- quanta vis infit caloris in orani corpore. negat cnim 
dem Atii, ullum eflfe cibum tam gravem , quin is die & noftc 
concoquatur : cujus etiam in reliquiis ineft calor iis , 
quas natura refpuerit. Jam vero venae & arteriae mi- 
care non delinunt, quafi quodam igneo motu: animad- 
verfumquc faepeeft, ciim cor animantis alicujus 3$evul- 
fum , ita mobiliter palpitaret , ut imitaretur igneam ce- 
leritatem. Omne igitur, quod vivit, five animal , five 
terra editum , id vivit propter inclufum in eo calorem. 

Ex 



94. Tibicmis ^Hddam fdentU,'] Video ab Vi^orio editamti^r* 
iiniy nee alicei invent in membiana Buflidiana. Et vei«oc, r* '^t 
melius ac genuinum. Ut enim mox ait, inejft muficam , fie nunc v: ( 
artem ipfam expreffille, ut dida ab eo ftierit , tibUini fcitntU > 
tibici uii, more fciibendi noto, ut in fine major U 
xctur pro geminatione. GraMv. 

15. Eyuffum.} Evolfitm eft in vctuftiifimo libiw , t 



*Quindi]ianus. Vrfin, 



9W 



I 



Li»B.R SecundcS' 2967 



_ t 

Ex quo intdligi debet » earn caloris naturam vim, habe* 

r^ in fc vitalem per omnem mundum pertinentem. 

. Atquc id faciliiis Gernemus, toto genere hoc igneo»2^ 

i.quod ^'txanat omnia, fubtiKus explicato. J^Omnes igi-P. xxxt; 
tur partes mundi (tangam autem maximas) calorcfultaeb tiamcac 
faftinentur. quod- primiim ia terrena natura perfpici***-^* ^•*^- 
poteft. Nam & lapidum conflidu ^atquc trim ehcic accon- 

I igaem videmus: & recenti foflione tntu cmJ^ 

— terram fwnart ^caUnum ; 

atqueetiam ex puteis jugibus aquam calidam' trahi, 8c 
f id maxim^ hib^rnis fieri temporibus , quod magna vis , ' 
Iterrae cavernis, contincatur caloris : 37eaque hieme fit 
Vdenfior : ob eamque caufam calorem infitum in terris 
( pntineat ar<$tius. 

X. L o N G A eft oratio multaeque rationes , quibus 1^ 

I doceri poflit » omnia , quae terra concipiat, femina, 

quaeque ipfa ex fe gencrata ftirpibus infixa contincat, ea 

teroperatione caloris & oriri , & augefcere. Atque aquae 

[ etiam 



}6, Omngs igituf pdrtes muniitAn^am, ^tid maxlmo calare fuk ^ 

frfi.] Ven. ztSte ita , omnts igitHx fartts mundi [tangam autem mam. 

ximAi) cal. fuji, p^cet,& quod mox non /<?j<, fed Tritu^ in il- 

iu fcnbituc* Conflidus enim lapidum \di\im figuificac. Itenv^ 

<|ue vemm videtur quod icquitui, Primum ipfe ii^uor aejud declarat 

i'fuf*. non l|C noftri habenc libri , Tamen aeju* dedarat effitjio, 

^ qtud enim iUe liquoz eft , auc quid declarat Ungulate } fed movit 

; foitafie aiiquem > ut, turn , adderec , & locum mutaret , quod, 

^immn poni folum non opoccere crederer. quod folere tamen 

fiipiaetiam oftcndimus. Camer. Manutioium editiones Sc Lambi- 

nus habent , Omnes igitur^ parttj 7/mndi tangam , ijH* maximo caiore 

&£, & ica legendum eft ', partes mundi enim funt elementa ,"quo- 

'^xum nullum Cicero omittit , 8c deinde concludic, cian emnu mun" 

di parte* fiij^tttiaraur colore, Bouhier. 

37. Ea(fi*e hieme fit denfior ,, ob eam<jM caufam eaUrtm infitufn in 

I tirris centmeat arS^ius.] Fionomen ad terram dubio piocul elc lefe- 

j rendum. Quod G. fit , qualis quxfo erit hsc locutio , Terra cab" 

I ftm infitum in terris contineat arSius ? Animi fui Tenia fie bardus 

iliquis eCferat , non Cicero* Aut i^itur reponendum > taUrem in" 

'fitum intra fe contineat arSius j aut , quod maHm * voces in territ 

I iunt prorfus dYpoogendx. Deie ipfa agu Lucret. lib. vi. pag, 827. 

; Davtf. Pro in terris , non intra fe legefem , fed inter ius , quod 

rtfetendum eft ad infitum » & fepvit diitindioni ignis interioris 

•tertx, Sc ignis iftius, qui eft iupra terram. Ita cap. feq. Cicero 

diitingnit inter igoem iateuium maris Sc ignem , qui aliunde ad- 

TCaii. BQuhierp " ; 

Ddd ddd ddd $ 38. Pri- 



/ 



* • 



2^ De ft! ATURA DEORtJlf 

etiaffl tdmiitmn efle calorem s^primum ipfe liqoor i. 
turn aquae declarat effuiio : quae neque conglaciaretfi:i- 
duiiiife goribiis , neque ^ nive pruinaque .conacfceret , ^nifi 
*""*^- • eadem fc admifto calorc liqucfiida & dila^fa diibade- 
ret. Itaque 3c aquilonibus reliquisque frigoribus ad« 
jedis durefcit humor: &*idem viciflim 39roollitur tc- 
peiadus &c tabefcit cal<^e. Atque^tiam raaria agita- 
ta ventis ita tepefcunt, ut inteiiigi facile poflk , in taa- 
tis illis humoribus inclufum ^^ calorem. hec enlniillc^ 
cxtemus & adventicius iabendus eft tepor, fed ex in-! 
\ timis maris partibus agitatione excitatus : quod noftris 
qao^ue corporibus contingit , ciim motu atque exer- 
dtatione recalefcunt. Ipfe ver6 aer , qui natura eft 
maxime frigidus, minime eft expers calons. 
Xj 4«>Iilc vero & multo quidcm calore admiftos eft. ipfe 
enim oritur ex refpiratione aquarum. earum enim qua- 
J. It fi vapor quidam aer habendus eft. Is autcm exfiftit mo- 
tu qus caloris , qui aquis continetur. Quam fimilitudi- 
nem cemere poimmus in lis aquis , ^^quas effervefount 

ftt- 



9S. Primum ipfe liquet , tiim atju^ dtcUrat effkfie. ] Leftio fdite^ 
firai^a, nam fie folum invent in Fal. tert. iecundus qnippe , /i^ 
itfHtt decUrat , effn/io'que, pr. li^Mr aqua decUrat tffufio, ViminO 
«ohi : liqmr aq»dt decUr/u effnfg. Giutec. Fslam patet fatis , in- 
imere codices ab TuUio vemiTe , trquor ^u* decUrat ^ fuJU , iife 
iorei veniat vocula turn , five abfiV , ut abeft etiam a Bufiid. cai 
ilifioni apte convenit {t<{Otns dijf under e^ non cffufioni. Gnnov, 

39. Mollitur tepefaciuj & tabefc^ catore.} Crcdkierim ; t^efien 

Cfte fignificaie amoUiri j veruni fi eo ienfu debet acdpi , Ciceio 
c loco lepetit , quod modo dixerat , imUitur ttptfaSius , qu2 
scpetitiO'eo efiet indigna. Verofimile eft igitur , ilium foipfifie: 
rarefeit talore , nam loquens de omnibus operation's caloris ia 
aquam , ratcfadio non fuit omittenda. Batthier, 

40. lUi vero multo quidem cal§re admifius efi,"] An paticnter poi* 
liimas l^re', tres iftas phrafes fe invicem excipientes , quaaim 
prima hicipit per ipfe vero , altera pet ille vero » tertta per ipfe 
gmm f Ego iane non crediderim , Ciceronem ita negligenrer egif* 
le> & propterea librariis ifiam negligentiam adfci£o , & deieo 
iHe vero , qubd totum locum deformat i nam dubitandum eft» 
«}t)ia locus fe habeat melior hoc modo : Ipfe vko ak'r , qm nmturi 
ifi mAxime frigidus i maximi eft expers c*iorst , & mmk* quidtmt*' 
iere admifiue eji. Idem. 

'r. §lus dneis tffervefcHHt fubditis if^ikns,^ Ita legitui in nMUp* 

to, cum in rulgatis -defit vox aneif « qux taroea potefi eife 

ius fcholium. IhfitL Unm effervefeunt fubditu iinibus,^ Vifto- 

-Diis, fubitisi & ita ^uoqiie Pal. pt, acfeCt fediiqooqiic/irt^i^Swit. 

Gxatei. 



Liber Secukdus. 2969 

fabitis fgnikis. Jam ver6 reliqua qaarta pars mandi, 
ea dcipfz tota natara fervida ed, & ceteris natnris omni- 
bus faiutarcm impcrtit & vitalem calorcm. 

Ex quo conduditiir, cum omnes raundi partes faili-i8 
seannircalore, mundum etiam i^um fiinili parique 
Bifura in ranta diutumitate fervari : eoque magis , quod 
intelljgi debet , caltdxini illud atque igneum ita in 
omni fofum cflfe'natura, ut in eo infit procreandi vis 
;& caufa gignendi , a qno &c animnmia omnia , & ea , 
quoputfi ilitpes terrd continents •, &nafci fit neceffe,& 
augcfcere. 

XI. Natura'cH igftur , quae « conrineat mundum 19 
omnemi eumque ^tueatur, & ea quidcm non fine fen- c coattncc 
fu atque ratione, omnem cn;in> naturam neceflc cft,^*^- .. 
gu« non folitaria ^t , nequc iimplex , fed cum alio jun- ^^^ 
da atque connexa , habere aliquem in fe principatum , ' 
ut in homhie mentcm , in belua quiddam fimile men- 
tis , unde oriantur rerum appetitus. In arborum autem 
& carufn rerum , quae gigiiuntur i terra , radicibus in- 
tfle principatus putatur, Principatum autem id dico , 
quod Graeci yfytfiovitthv vocant : quo nihil in quoque 
(gencre nee poteft ncc debet cfle praeftantius. Itaque 
neceffe eft , illud etiam , in quo fit totius naturae prin- 
cipatus , effe omnium optimum , oniniumque rerum 
potcftate dominatuqiie digniflimum. 

Videmus autem , in partibus mundi (nihil eft enim irf 30 
omni mundo , quod non pars univcrli fit) inefle fenfum 
& rationem. In ea parte igitur , in qua mundi ineft 
ytincipatus , haec inefie necefie eft , & acriora quidem 
atqiic majora. Quocirca fapientem efie mundum ne- p. XXXIL 
ceffe eft : naturamque earn , quae res omnes complexa 
tcneat, perfcdione rationis excellere, eoque deum efle 
iQUfidum f omnenaque vim mundi natura divina conti- 
neri. 4* Atque etiam mwndi iUe fervor 4Jpurior, per- 

lu- 

Grater. Itaque quod hab«at JVtSS. ceftitui , quia cogebsit ratio $ 
fobitos cnim vocat noflros quocidianos, & opponit illis aeteniis,9c 
ttlicieis,-& natttmltbus. Gronov, 

42. ^<f»e etiam mundi Hie fervor » &€."] Tot4M hie locus languetf 
oeficieiite verbo efi , quod ibi 6ft neceiraTtuin , & cui tamen locus 
^^^ tdfigoati non poteft. Foffis kgere, donee h MSS.certum 
|iiqtad profetacur , 4(que efl etiam ^(u Vecbum efi /xpe a libiartis 
tuit QQufliim, quod multis poific oftendi. U^tthtir* 



2970 De Natcra Deorum 

Jacidior mobiliorque multo : ob casque caufas aptior 
ad fcnfus commovendos qu^m hie nofter calor ; quo 
haec , quae nota nobis fuut , retinentur & vigcnt. 

31 AWurdum igitur eft dicere , cum homines beftiae- 
que hoc calorc teneantur , *& propterca moveantur ac 
featiant , mundum effe fine fenfu ; qui integro , dc pu* 
tOy & liberoy eodemque acerrimo & mobiliffimo ar* 

g qoieft dore teneatur. praefertim cum is ardor, gqui eft mun- 

™»* . /di , non agitatus ab alio , neque externo pulfu , fed per 

^M^utk ^^ *P^^ ^^ Tponte moveatur. Nam quid potcft effe 

'** mundo valentius, quod pellat atque moveat calorem 

cum, quo ille teneatur? 

32 XII. AuDiAMus enim Piatonem , quad queRdam 
deuin philofophorum : 44cui duo placet tSs. motus, 

unum; 



f lato in Timzo. . Hoc autem dicic Balbus non icfpeftu aEtheiis 
li^rioris, (ed inferioris aeris fpi(fi. Nam apud Homerum ctUm 
Ptu(0 forttcus ed aerem , quern poeta idto ^9^ov MC/ioivret (at Pla- 
taccbtts exponit) vocac , quod lumen proprium non habet , fed I 
lok f U\ns^ & leliquis aftris lumen mutuatur. etlU^ autem xatdtt* 
^•'rnTci iignificat , quern poetac eciam reliqui iccuti pro igne acci-' 
prune, in qua fentencia etiam Anaxagocas non mala Anflotdis 
pace fuic. BetuLeius, 

44 Chi duo placet effe motusJ] Non admifillem hanc Iciipratam, 
cib i^ infolentiam , quamvts lepertam in P. & Pal., pr. ac fee. i0fi 
cam nobis exhibuiJOTet ante annos fexaginta Fetrus Vidonus. & ve« 
ib> cur neceffe eil accommodare nos noftra pueris , 8c non pocias 
paeris fua veceribus} Grttter. Cm duos placet ejfe mot us.] Locus Pla- 
tonis eft libro de Legibus x. ubi hofpes AthenienGs ex mora 
I>cos probare ptitur, & dif^utationem de anima urget: *H9-« 'roi' 
tw » f^h 'irtpa. ^vfA/iAttit Kivuv Kivtta-ii , iaLurni <ri etStfVATtiva-dL etifl 
fiitict rif, » «r' Sai/tiJv a* ttUt x«ti t-TtpA SufftjUi^H , katoL ti cvy- 
mplfftify h Ti Sistitpifft^if , U'j^tttc *rl Kcu Ta iioLiria x^t ytfififi 
s«> pSopule , aKhn fJiisL t/; eiureef vretaw Kif]tffu»v. Cicero quoque 
de UniVeiikate ex Platonis Timaeo docet, Peum dtvinis du9 
genera rootuum dedifle : de quibus confule utrumque. Inibi mo- 
cum uvTOKivMrof defcribic his verbis: Tm i* aS myiffiott it ir atur^ 
m^* iAvroZ tffjV* *'>*5-/c. /JL^KiTA y^^ jtS? /lrar»oHTMcf «roD 'rrurtht 
mviffu 0t;»svM(. Macrob. lib. it. de Som. Scipionis', cap. i$* 
non di^milia ex eodem Platone in medium profert. ScA capite 
licquenci Ariftoteles contra Piatonem ofiendere conatur,aoiniaro i 
le raovert non pofie. De quo videndus etiam Plutarchus eft lib. 
IV. Placit. cap. 9. Cecerum quacftionem 9*1^1 toD ttuTottifHTis xati 
rrfpojuvMTv^profequicur Ariftoteleslib. Pbyfic.vm. 8c ibideinjaco* 
bos Sclieggius, Aiifiotelics philolbphix piofeflbi do&ilUniu^ 
Mef/Ucim^ 

4Ji g«* 



Ir I BER SECtJKt)VS. ajf^t 

jimurQ foBm, alteram hextemam: efle autem divmius^h afieonm 
I quod jpfum ^x fe fua fponte moveatur quam quod^'*> 
pulfu agitetur alieno. Hunc autem motum in folis ani- 
mis efle ponit » ab hisque pTincipium motds efle duSum 
putat. Qaapropter, quoniam ex mundi ardore motus 
omnis oritur , is autem ardor non alieno impulfu , fed 
fua fponte movetur : animus fit necefle efl« £x quo 
I e&itur , animantem e&e mundum. Atque ex hoc 
l^uoque intelligi poterit » in eo inefle intelligeotiam , 
qudd cert^ eft mundus melior qu^m ulla natura. Ut 
^ enim nulla pars corporis noilri eft , 4$ quas non fit mi- 
nor quam nosmetipfl fumus : fic mundum univerfum 
pluris efle necefle eft quam partem aliquam univerfi. 
I QKiod fl ita eft, fapiens fit mundus necefle eft. namni '• ■• 
I i|a eflet , hominem , qui eft mundi pars , quoniam ra« 
■ tionis eft particeps , pluris efle quam mundum omnem 
I oporteret. 

> Atque etiam fi i primis incboatisque naturis ad ulti-33 
I mas perfedasque volumus procedere, ad deorum natu- 
ram perveniaraus necefle eft. Pr^mo enim animadver- 
timus, a natura fuftineri ea , qux gignuntur e terra » 
; quibus natura nihil tribuit amplius qusim ut ea alendo 
[ atque augendo tueretur. fieftiis autem fenfum dc-nK>- 34 
[ turn dedit, Sc cum quodam appetitu accefliim ad res 
I ialutares , a peftiferis receflum : homini hoc amplius , 
I quod addidit rationem , qui regerentur auimi appeti- 
tus , qui 4^ tum remittercntur , turn continerentur. 

XIIL 

4;. ^s non fit mmor,} Jdinoris vetus libct , quod phcet : £e* 
I qaitur enim : Sic mundum univerfum pluris ijfe ntcejfe ejf, Urfin. 
46. Titm remittermtur t turn continerentur.^ Cur priftinam con|e- 
fturani deferueric Lambinus equidem nefcio jnon enimvidetuim- 
Commodii , Hcec potius legerim , turn remittercntur , turn intenderentur, 
Seneca Epift. 21. Htcmc remini^nec intendi pojfe , non mdgis ^i^fim 
regMlamy ijud return prol>ari fo let. Pliaius lib. vir. ep. 9. Nammirum 
ejtf ut his opufculis animus intendaturremittatur^ue. Sic Ctiam Gravel. 
Clemens Alex. Psdag. lib. i. cap. t. On /uty f Ttrf /vovr^ <tur7 
(ts'II Ao'vk) 7r» iTi dnwT^. Eadem ufus metaphora , qud Tul- 
Hu TT^ufUf ««) etrtbcei tei yrxB-ti dixit Jamblichus Vic. Fyth. 
$. cxiir. Davif Incerpcetes videncvir ha:c animi caufa de vil 
ab* raviflTe Manwius cre4i<iic , contineri Ggnificaie crefcere , 
qu I mlium eft potuide fcrtbt ab homine ita do£io. Larobinus 
m ere accipit pro indnl^re cupidjtatibus fuis , Sc eum Lefcalo- 
pc & & Daviiius iecuti futit. veium an cogicandum.cft , ilium e(}« 
id um cationis noftis? 9c ii ponamus, difcipulum aliqucmEpi- 

curi' 



) 



297* I^E Natura Deorum 

XI It. Q0AKTUS autem gradus Sc altiffimu^^ 

eonim , qui natura boni fapientesque gignuntur: qui* 
bus a principio innafcitiir ratio reda conftansque , quae 
fupra hominefti putanda eft deoquc tribucnda, id eft, 
' mundo: in quoneccfffe eft perfedam illam arque ab- 

3 J foSutam inefle rationem. Neque enim did poteft , in 
alia rerum inftitutione non effe aliqwiti cxtremum at- 
que perfedum. Ut enim in vite , ut in pccude (nifi 
-quae vis obftitit) videmus naturam fuo quodam itinerc 
ad ultimum pervenirc ; atque* ut pidura & fiibrica »■ 
( ceteraeque artes habent quendam abfoluti opcris effe- 
Aum : fie in omni natura , ac multo etiam magis, necefle 
eft abfolvi aliquid ac pcrfici. Etenim ceteris naturis 
multa externa, quo mini^ perficiantur, poffunt obfifte- 
re : univcrfam autem naturam nulla res poteft impedi- 
re; propterea 47 quod omnes naturas ipfa cohibct & 

i tccidexe ^^^^^^t- Quocircar neceffe eft efle quartum- ilium & 
^,y^ altiffimum gradum, qu6 nulla vis poffit »accedere. 

3(5 Is autem eft gradus , in quo rerum omnium natura 
Z.XXX1II. ponituf: quse quoniam talis eft, ut prsefit omnibus , 8c 
cam nulla res poffit impedire , necefle eft , intdligen* 
tern efle mundum , & quidem etiam fapkntem. Quid 
autem eft infcitios quam eam naturam , quae omnes 
res fit complexa, non optimam dici: aiit, cum fit o- 

ptima , 



Cftti ita potuiffe loqui , an ita Stoicns tarn feveius , qo^m cnt 
Baldus , pofl£C loqui ? Fiasterea Lambin. £c Davif* mutant ^anti- 
ntreniHr in ctnttnderentur ^ aut in inundrrentur ^ quafi VOX, qiiaiu 
volunt loco movere , hie non conveaiicc. Interim Cicero Tulb. 
Quarft. I?, p. fere eodem modo dixie: Sic averfa a proffer ipt tone rs* 
tUnis , nt nutlv mtdo Appetititnes animi nee re^it nee eontineri queant^ 
^uemAdmodnm igitmr temper Antia fedAt appttitionet ^, Locus ifle 
magnam lucem affeit huic noftco loco, ratio fccundatti Scoicos 
crat data homini ad domandum ejus affe6^us , fi erant mali » Sc 
ad moderandum cos , qui videbantur boni. Pofterius id intelll- 
git Balbus per reminerentur , Sc VOX ifta eft ibi maxim(^ propria , 
quod multis cxemplis poteft demouiir iht'er, 

47- ilf*od omnes nAturas cobibet & co »~~:.««« ..m*., j^^ 

nomine fortaflis intclligit omnes anim: is, 

veLvrct ^dtt nnt Jrt^reL ff^n/xtt^i. Sic : Ul (i* 

tateexTimzo coUigit, to 99*ipoiiS\(y idelicet omi lxu \ 

ablblutiffimam. Plutar. lib. primo Flacic. capite quinto , I q. ^ 

dI refpondct , mundum confummatum non efle , neque < tn^ ! 

omnia contineie, alioquia homing quoquc coofummat Oe. 
OfOiCCie, BetnUim* * "^ 



c 



Lib b>r Sbcumdos. 2993 

ptima* oonprimum animantemeffe , ddnde ratiaiii$& 
confilii compotem , po(lrem6 fapientem ? qui enini 
poteft aliter efle optima ? nequc enim 9 fi llirpium fir 
milis £t» aut etiam beftiarum, optima putanda fit po** 
tiiks qu^m deterrima : nee ver5 , ii rationis particeps 
,k, n€c fit tamen \ principio fapiens, non fit deterior 
jnandi ^^potius qu^m bumana conditio, homo enimk. 
&piens fieri powlt: mundus aatem, fi in «temo praB*-4«^>»-'tf' 
teriti temporis fpatio fuit infipiens , numauam profed6 
iapientiam confequetur. ita erit hominc aeterior. Quod 
qaoniam abfiirdum eft , & £^piens ^ principio mmidis 
& deus habendus eft. Neque enim eit quidquam aliud, 37 
prseter mundum, cui nihil abilt: quodque undique 
aptpn) atque perfeSum expktumque fit omnibus luis 
ntimcris & partibus, 

XIV. SciTE enim Chryfippus , ut dypci caufa, 
involucrum ; vaginam autem , gladii : fie , praeter muo- 
i.dum , cetera omnia aliorum caud efie generata , ut 
eas froges atque frudus , quos terra gignit » aniuiax^ 
tiom cauia; animantes autem , hominum ; ut equum# 
vehendi caufa ; arandi 9 bovem ; venandi 6c cuftodien* 
di, canem« Ipfe autem homo ortus eft ad mundum 
contemplandum & imitandum ^ nullomodo perfe&us, 
fed eft quaedam particula perfe<fli. 

SedmunduSy quoniam omnia complexus eft , nee 38 
eft quidquam, quod non infit in eo , perfe6tus undique | ^^ ^^ 
eft. tQuid igitur poteft ei deefle, quod eft optimum ?4M|^. eSmi 
nihil autem eft mente Sc ratione melius, ergo haec f* IL 
niimdo deefle non pofTunt. Bene igitur idem Chryfip- 
pus, ^ui , fimilitudines adjungens , omnia in perfe(flis & 
niaturis docet eifet meliora , ut in equo qu^m it| 
*equulo ; in cane qu^m in catulo; in viro qu^ra inm ccrfe» 
puero: item, quod in omni mundo optimum fit , id^*^**" 
in perfedlo aliquo atque abfoluto elTe debere. Eft au-T^ 
tem nihil mundo perfedtius : nihil virtute melius- igi- ^^ 
tur mundi eft propria virtus. Nee ver6 hominis nature 
perfeaa eft : & eflScitur tamen in homine virtus, quan- 
to igitur in mundo faciliiis ? eft ergo in eo virtus, fa^ 
picns eft igitur; & propterea deus. 

XV. Atq^ue hae mundi divinitate perfedla , 48tti- 

buenda 

4t« TrihimU tjf fiimhw mdett iiymlw^l Hoc 4ogma Stojcik 



;a974 ^^ Natura Ds^aqM ' 

nobilifllbuenda eft fideribus - eadem divinitas : qux.ex n 
Ud. vttt» liffima puriffimaque^ sethcris parte gignuntur ; neque 
ulla prseterea font admiila natura , totaque funtcalida 
atque perlucida : ut ea quoque rediHim^ & animantia 
4oe(Ie, 6s fentire arque intelligere dieantur. Atque ea 
quidem tota efTe ignea duorum fenfuum teftimoDio- 
confirmari -49 Cleanthes putat , tadus & oculorum. 
Nam foils candor iUullrior quam ullus ignis » qaippe 

qui 

' eft antiquius. FychagCMSUn iiquidem agnofcit , vel Hennetem 

. Tiismegiftum , I'larone veruftiorem , qui folem Deum .deonun 

, praeftantiffimnm nominat. De Fythagora Lacrt. *^HMar re kjckj o-i- 

^itviiir , xaci Touc tfxxbc ^ts'lpfltc ^1^1 ^-fot/r. Rationciii addit > in , 

e iltifi nlmiruro exeellere^ calotem > ^ui (it vitx autor. ^ Pfoxima 

Jiuic Placonicorqm ratio eft qui d-foy aVo ^rv d-fiV deducunt » hoc 

^ eft, s^ motucderrtmo, & ob id calidiffimo' quoque. Nam hanc 

deiivationem feqaitur Cratylus eciam Platonicus. Plato itaque 

(fi hujus do£lrinam lequiris) in Epinotnide, iideiibus d-fTo)* >ir^ 

' ttibuit Kill ^p7r<M0f . Atque luifus in eadem , ea tanquarn deos ' 

-iiymais efte celebianda, auc tanquam iimulacra deoruraSc ftattus 

eflc liabenda dicit , H'^ >scp •3'fopc aurovc TatuTa i<Acf«'riov o^doTot* 

*rot, M S-sAlif tix«i'«c a>^ dyaXfAAtA iijroKn^t7t ytyoriinu ^tmv atvT»r , 

»P>£t ^A/uit'Mir. In Timxo ^erb 3-eTat ^aat nominat. Hinc Africanus 

quoque apud Cicetonem de Repub. ftelias divinis mentibus aoi- 

matas dicit. Platonem fequuti Tunc etiam Stoici, quorum dogma 

Bpiphanius lefert his veibis : Mtfi^aa-t ^i oi Mtrifi riv /uiiatp 3-ti« 

vura lie froxKdf fxiputii Hriat , fie uhtof ka) a-tXhWf legti ots^pat , 

fic ^j/i^^^NF xsei dsp*t »«/ t' a\XA 9 &CC. Sed ante Stoicos ^'ciim 

Stoicis etiam Anaximander 6c Alcmxon , de quft>us iiio loco di- 

Stum eft. Menandei de Epichaimi fententia ^ Auguftino intec- 

piete : 

Bpichtrmm effe dixit htt cjuidem de9$ ^ 
^ Ventoi , folem , terram atque i^ntm^ fielUs^ MfMam, 

Hygious , tefte M^ciobio , volucres iilis immolandas cenfuit. Ad- 
Vecuis ifta lege La^ladt. lib. If, cap. 5. Betuieius, 

49. Cleanthes,'] Apud Epiphanium , J*huxov ipta-Mf uftet <rof 
Sx/of. Apud Laeitiuiri ex Stoicorum fententia tluwnt^ ^rS^ ap* 
pellatur, id eft, ignis purus, li^uidsis , Jincerus, Flacita philoib* 
phorum vide apud Plutarchum , lib. ir. cap. 20. Galen, cap. i^tii^ 
de Hiftoria Phifofophica. His poecz quoque fubfctibeie vi4entar» 
dum foils equis ignifera indiderun.t nomina , PyrotfS , iEthon » 
Phlegon, excepto £00, qui ab aurora flium nomen babet. £pt- 
theta folis hoc idem moneat. Pindaro alio loco «c ^ Ho 
^ «79»vdicitur: qux fi jungas , conftituent tibi definiti< )e* 

• rion.plan^ fimilem. ^tt/utvic item , id eft , ardens , ei ico 

'jtvplfi^fjL®' y ab ignis crepiCu Theode£ti , citante S •^ 

pietf , ubi nigroris i£thiopici caufam leddit. Quin Dionyfius lo- 
qtie Afer i£tniopum planiciem fAAMpalixi xtKuvp nv cir9 

id c& 9 firvenfihm Mtitftam foliifft, yitgiXio i ^Q ♦'- una 

La* 



LiBS'R Secukdus. 297f 

jai ifflmeflfo mundo titn long^ latdque collaceat : &; 
iscjustadus eft, sonon ut tepefiaciat folijm, fed etiam 
faepe comhurat Quormn neutrum faceret , niii efTet 
igoeas. Ergo , inqait , ciim fol igneus fit', Oceanique 
alatur humoribus , quia nullus ignis line paftu aliquo pof-- 
fitpcnnancre: neceflc eft, aut ei iimilis fit igni, quern 
adkibemus ad ufum atque ad vidum ; aut ei » qui cor-* 
poribus animantium continctur. 

Atque hie noftcr ignis , quern ufus vitae reqnirit , con- 4' 
fciftor eft & confumptor omnium , idcmque ; quo- 
wmque inrafit , cunda difturbat ac diiEpat. Contra 
ille corporeus i vitalis & falutaris omnia confcrvat j 
alit, auget , Minet fenfuque afficit. Ncgat ergo effe P:XXX1V 
Wum y horum ignium fol utri fimilis fit , cum is quo- 
9ue efficiat , ut omnia floreant & in fuo quaeque ge- 
nere pubefcant. Quare cum folis ignis fimilis eortun 
ignium fit, qui funt in Corporibus animantium : folem 
quoque animantem eife oportet, dc quidem reiiqua 
aflra, fiqus oriantur in ardore cdkfh, qui setheryVel 
caelum nominatur. ^ 

Cum igitiu' oaliorum animantium. ottus in terra fit 5^41 ^ 
alioriim in aqua, in acre aliorum : abfurdum cffc Ari-o alitrnm 
ftoteli vidctur,in ea parte , quae fit ad gignenda «ni-*^'fi» 
nialia aptifiima , animal gigpni nuttum putare. Sidera 
autem aethereum locum obtinent :. qui quoniam tenuif* 
fimosefly 6c femper agitatur & viget : necefle dt ; 

quod 

• 

ptincipi in Mglo^ ardms , in Georg. ignnts , in Iride jUmmifer 
<^tur, 8c in haae rcnteotiam innumeta alia. BetuUius: ' 

it. if$m Ut ttpifittiM fotum,] Sit Pall, omhcs: at P.. «^ non up: 
^jopinodo publieavit item Vidoiius. GtHterus. Hoc e^tiguum anno- 
tstione in^candom cenfait Graterus , quod majus long^ eft o* 
nittedsj neoipe quum in editionibutfViftotiipauioi iinte faabeatur*' 
lf*» folis cdlar ir candor, feqHotx editiones rA calor & omifetunc 
apodUenraghitti, Lambinuoi, Gocboftedum ^ fichos fec^uituiipfe 
qooqae: quum tamen in MS. Buflidiano eadem Viftoriaha inte* 
gia reperetim, nee obflet quidquam, quomious fervari poflint,' 
iot ciedtbile fit ab TuUio verii0ie. Sed &c ita in Vi6ikorianis con- 
cifntur , nam f4lis €aibr & candor illtoftri^r qfMm nil tut ignisi 
GroflOTios. " 

ii: ^M^trianmr in ard»re calefit,] Wall^ei legeadum cenfet; 
fUM oriantttr , Sc (eq. cap ^uia ir atheream mundi partem incolant^ 
Ittfiacap. i6» eodem mode cenfet corrigendum , in his : Jam gif 
/4M1, ^ui fintirt eoriimy tfuOfm vefdmur^ genera dAertt &c, Du- 
hitOy aamulcos fccum ieatientes ut lepeiturus. Bikhitr; 

£ic git i«i ^ $a« Ejl 



2976 De Natuxa Deoritm 

p i<km quod animal in eo gignatar, Pid'Sc fenfu aceixlmo^ & 
quoqu« mobilitate cekrrima effe. Quarc ciim in xtherc aftni 
Icnfu Alii, gignantur , confcntancum eft , in iis fenfam incife & 
*M^T^ * intelligentiam. ex qcio ctfcitur', in dcorum numero 
aftra effe ducenda. 

XVI. £ T £ N I M licet videre acutiora ingenia & ad 
intelligendnm aptiom eorum , qui terras incolant eas i 
in quibus aer fit purus ac tenuis » quam iilorum » qui 
43 utantur. craffo caelo atqae concreto. Quinetiam ciboy 
quo utare , intereffe aliquid ad mentis adem putant. 
Probabile eft igitur , praeftantem iatclligejitram in iideri- 
bus efle , quae & ast^jeream mundi partem incolant , & 
marinis terrenisque humoribus , longo intervallo exte- 
nuatjs , alaniur. Scnfum autem aftrorum atque intel- 
ligentiam maxim^ declarat ordo eorum atque confian-^ 
tia. nihil eft enim , quod ratione & numero movcri 
pofTitiine conftlio : jn quo nihil eft temeratium » nihil 
varium , nihil fbrtuitum. Ordo autem fiderum , & in 
f^ ^ omni aetemitate conftantia , nequc naturam figniftcat^ 
5* eft enim plena rationis, nequc fortucam , quae arni- 
ca varietati conftantiam refpuit. Sequitur ergo, utipia 
fua fponte , fuo fenfu ac divinitate moveantur. 
44 Nee verd Ariftoteles non laudandus in eo» qu6d 
omnia , quae moventnr » ^ut natural moveri cenfuity 
aut vif aut voluntate: moveri autem folem , &lunasD, 
& ildera omnia: qux autem naturi moverentiu: , hxc 

aut 

52. £ji mm plthA tMiwis,'] VM^ut legendum, ef: tfKiim fxfm 
rationis. hoc CDim dgnificac M« TuUius , ex eidlae (ideium 8e 
cooftaatia xquabili & perpetua facile intelligi pofie , Gdcxa Dcoi 
efle» Nam G. qais dicac , eum ordinem eamque conftantiam na* 
tuiac^oftare, oatuia eft aUoy^ , id eft lacionis expecsj' & oppo' 
nuotui ioter fe natura & ratio j c^in dtctmus , aUa fieri ra- 
tione, alianarura, aliafortuoa, alia £cc. fiquis altera ex parte 
fortuna fieri contendat , fortnaa eft inconfians & varift. Ccnn 
Igitur (tdera tain ordinate & conftanter ab attcrnitate moveantur* 
laque neque natura aut fortuna fieri polltt $ dii iint nccefle eft. 
Manet fcrupulus : nam Ariftoteles ubique naturam dicit efle ordr- 
natam & definitam , hoc eft tttayuinf 8c «»piTftl»»> » uc fortu* 
nam -irftxtav tc a^pt^ov, Retpondebimus, ita Ariftoteli videri^ 
fecus Zenoni : cujus hic rationes explicaotur. . ql|Iln^uaIn ex lis. 
qux infra dicuntur, intelligere licet, exSt&ic9zum fcmentia, na- 
turam cffV vim quandxm ordtnatam 8c ratione ptogtedicntei i 8c 
inferius plane 8c difect^ ddicic Cotta » aatuitutir noa cfTe . om» 
ezpextem* lAmHn. 



L I ^ E R S E C U N D U S. 2977 

airt pondcre deorfum , aut levitate in fublimc fcrri : 
qoonim neutrum aftris contingeret , propterca qu6d eo- 
mm motus in orbcm cirdumquc ferretur. Nee ver6 
did poteft vi quadam majore fieri , ut contra naturam 
aftra movcantur. quae cnim potefl major efle ? reltat 
igitur, ut motus aftrorura fit voluntarius. quae qui vi- 
dcat, non indod^ foltim , verum etiam impi^ fiiciat, 
fi deos cffe neget. Nee fane multum intereft , utrum 
id neget , an eos omni procur^ione atque adione ♦ 
priVer. liiihi enim , qui nihil agit, cffe omnino non 
videtar. Effe igitut deos ita perfpicuum ell , ut , id qui 
neget, vix eum fanaei mends cxiftimem. 

XVII. sjRe^tat, ut, qnalis eorum hatura fit , 45 
confideremus: in quo nihil eft difficiHus quam a con- 
fuetudine oculomm aciem mentis abducere'. ea diffi- 
cultas induxit , & Vulg6 trnperitos , & fimiles philofo- 
phos imperitorum j ut , niu figuris hominum conftitu- 
tis, nihil poflent de diis immortalibus cogitate. Cujus 
opmionis levita^ confutata a Cotta non defiderat qora-<J "tio- 
tionem mcam. Sed ctim talem effe deum 54certa no-'^*°'^'^'< 
bone anirtii prsefentiamus , ppmilm ut fit animans . 
dcinde ut in omni natura nihil eo fit praeilantius : ad 
banc pr^fenfionem ^lotionemque nol^ram nihil video 
quod potiiis ftccommodem , qu^m ut primum hunc?- XXXV, 

ipfum 

si. Ssni njtat , m alitjnii ire ] i>eIeto advetbio fane Itgo , 
"tf^My Ut aliijms tommy ir^. Nam piimum fane hoc Joco inane 
atqoe ineptam eft. deinde quis non videt , hoc fane effe nacum / 
^ oegligeatia 8c o^tatione icriptoiis Hbrarii , qui propter iUad 
fn4 nums's J qaod eft fupra proximo , hue tceruro fane inculcarit? 
Omnino undecumque natum fit , delendum , ut alienum & fuper- 
facaneam. in uno quidem Cod. mf. iinea transveifa coofoflum 
eft. Eodem plane fcriptoiis errore in ep. t. lib. xiii. ad Att. in 
JCod. Tofnenano mf. alioqui emendatifl* fcriptum eft hoc modo 
initio epiftoix : Plant faSurttm nihil srat , ^uod fc^ibtrem , <Jrr. ubi 
voxfdimrtim inanis 6c fupervacanea eft , nata ex iiue iupeiiori^ 
Cpiftcdac, qui talis eft: Cantinuo te tertiorem effe faS^urum, Lambiili. 

54. Certa nttime am'mi &€,] Konnulli ex noftiis libb. mC ha- 
bent , eerta rMtane dnimi ^e, qiiam fciipturam » quam vis in locum 
vufgatz fubftftiiere non aufim , tamen nihil o magis aufim dam- 
<iate. nam fzpe ratio 4n/iBi ufurpatur a bonis fcriptoribus ^ ut ^ 
Itxrretio locis plutibus. exempli gratii lib. i. Nee , rat tone animi 
fM» ^mstfuam poffit apifci. Omnino , ut dixi , nihil h!c muro» 
9^mTis tntiqua (ciiptura fit pxobabilis. veinmtatQcn judicet leftor 
craditm. Urnkkh 

Eee tee tee 2 5J« ^i" 



« 



2978 De Natuiia Deorum 

ipfum mundum , quo nihil fieri excellcntius poteft , atn* 
mantem efl'e & deum judicem. 

46 Hie quam volet Epicurus jocetur , homo non aptiffi- 
mus ad jocand^m 55 rainimeque refpiciens patriara : & 
dicat , fe non poffe intcUigere , qualis fit volubdlis 8c 
rotundus deus : tamen ex hoc » quod ipfe ctiam probat,' 
nuroquam me movebit. Placet enim illi elTe deos ,• 
quia neceffc fit praeftantem elfe rfiquam naturam , qui 
nihil fit melius. Mi^o autefn certe nihil eH meHusj 
Nee dubium, quin, quod animans fit , habeatque fen- 
fum , & rationem , & mentem , id fit melius quam id, 

47 quod his careat. Ita effidtur , animantem -, fenfus ^ 
mentis^ rationis mundum effe cpmpotem. qua ratione , 
deum effe mundum , concluditur. Sed hsec paullo pbfk 
facilius cognofcentur ex ii^ rebus ipfis , quas mundus 
eifieit. ' 

XVII I. 5<^Interea , Vellci , noli , quaefo , prae 
te ferre , nos plane expertes efTc dodrinae. 57 Ccmum 

tibi 

5$. Minimet^m rtfipiens patriamj] ka legkur in maimiciipto , pro 
refpiciens ^ Sc ita omnSno legeodum : eft eaun refiptu ledolexe 8c 
prx fe ferie. Vrfin. Guiiidmius etiam rtfipitnt volcbac'. 

$6. Inter eA , Vellei , noli , ijudfo , prd u ftrre^ net plane' expert ei 
effe deSlrind, viil. Centem tibi ais\ & eylindrum , & pyfomidait 
pulchrierem (juarn fiharam vtderi.] Frimo legendum , net plane «x- 
pertes efe deflrina i ita MS. Reg. & Edit. Ven. & ViAor. Stephdi- 
ni, Noli, inquit t prd te ferre (hoc eft con6teri , profiteii , nc 
, alibi 9 prs fe ferre 4r cenfiteri facinm ) '•as piane expeHes effh irf*- 
iirins, Modo , fed fi hdt n»n videtis. , ijuia nuntfUAm ertodiaun >A- 
inm pulverem Mtigiflis, & , Itatjue nihil petefi effe indo&ius qnam 
^U9d k vobis affirmari filet. Cap. 29. Nsmve^'s^ Vellei y mintes nt^ 
turn eji y ejuemadraodum ijuidcftu dicaiur, Vtflr& enim folum te^ffs^ 
vejtra amatis : ceteres cMtfa incofftita condemnatis, 6Cy Homimm (£pK 
cuium) fine arte, fine litteris , &c, liofiiviin voch do&rins. Vjdea- 
mus jam Vcllefi verba lib. i. cap, 20. \At mihi vel cyliitdfi , t>r/ 
^uadrati , -vel coni , vtl pyramidis (forma) videtmr ejfe fotmefnir, 
Totum igitui locum fie legas xviii. Inter ea, Vellei ,nQU,4ftutf»f 
pra te ferre , voi plane expertes ejfe do&rina, Conum tibi ais , vel cylire^ 
drum , vel pyrarnidem pnlchrierem qnam fph^tram vtderi. Walker. 
Refte Walker oftendir , veterem ledionem efle levocandam , led 
non re£^e interpretatus eft. Pra fe ferre idem eft qaod prodere» 
'^ Cicero eodem modo ulurpac , ut de Orar.^ Ub. 11 1,59. <^^««» 
9»4 pra fe motum animi fert , ofnnes movef, Non dubium eft mihi , 
quia hie eodem modo fit intelligeodam. Bouhier. 

57* Conum tibi ais ir tylindrum,'] H«c refponfio non Epicarum 
ipfum , vel Epicureos in uotverfum attingit , fed Vellefum priva- 
tim. 29 on negant mundum xotundum efle poi&; fed, orv%A nia- 

CCS 



r 



LiBJEit SjECUND U.S. Z97P 

tjki as 9 & cyUndnm » & pyramidem pulcriorem 
quam iphxram videri. Novum etiam oculorum ju;- 
didmn habetis. Sed fint ifta pulcripra , dumtaxat 
adfpetflu : quod mihi tamen ipfum non videtuf : 
quid enim pulchos ea igora , qu^ foU omnes alias 
^oras complexji contiuety quaeque nihil afperitatis ha- 
bere , nihii oQenfipnis poteft, nihil incifum angulis, ni-* 
hil an&aiiflibusy nihil eminens, nihil '^lacunofum? ciitQ-if lacinio- 
que duae formae praeftantes fint, ex folidis , globus (fie ^^^'^ 
enim 9^*ifAv interpretari placet) ex planis autera , cir- *""* 
cuius., aut orbis, qui iu/xAp« Graece dicitur, his duabus 
formis contingit folis, ut omnes earum p^&it^ lint inter 
fe fimiiiimas , a medioque tantum abfit extremum » 
quantum idem ^ fummo. 

Quo nihil fieri potefl aptius. Sed fi ha^c non videtis,48 
quia num<fuam eruditum 58 ilium pulvercm attigiftis: ^« •• 
S9ne hoc quidem phyfici inteUigere potuiilis , banc ae>- 
qualitatem motus ^Ovconitantiamque ordinum in aha 
figura non potuiffe fervari ? Itaque nihil poteft effe in- 
dodtius quam quod a vobis affirmari folet. Nee enim 
hone ipfum mundum prcX certo rotundum effe dicitis. 
nam pofTe htii.^ ut fit al^a figura : innumerabilesque 

mun- 



tesaileiant mondos effe, yolunt hoc iibi daii , uc credant alloi 
lotuados eile , alios aliam poiTe fbitifi foimam. De quo in Fla- 
fius Flutaichi. Betulems, 

58. Ilium fttlverem,} Mathcmatica ftudia pulveris nomine pen 
Hi-rwvfAiAv incelligit. Quid enim cdebrius eft Acchimedis pulve- 
xibus? Hoc idep moneo,quia video, quosdam pulverem cuiforiuni 
bk iatelligeie. Maifus rede expofaic : H addiF , Epicureot 
nuthematif am oeglexifTe » Nam Fplyiiznum '^ mathem^tices ftu- 
^'0 a?ocaie quam (equi maluit. £t in i. de Finibus caxatu|: 
etiam Democj:itu3 , quod matljematices dudia pofthabeiet* 

S9» t^nne hoc qttidem pbjff,] Noftri Ubb. vett. non habeat47»; & 
ita in eis fciiprum eft , ne hqc quidem phyfici inteUig, pot, in qua 
rciiptoca hoc prs^erea aninjadveit^ndum eft , particulam (jnidem 
locatam e0e ante npva^n phyfici ^ quomodo edidtipus. nam yulgb 
lie ^tar, anne hoc phyfici <jHidtm intell. mcndoie. Lambin, 

i Confiantiam'jme ordinum,} S:Mrpicoi Ciceiqiiem fciipQiTe « con" 
pA. (tmque lir ordinem : nam fempei, puto , ita loquitur de ea le. 
?u; I cap. J. Siderum omnium varietaum, pulchritudinem , ordinem, 
\\i duobus capitibu^ poft : Calefiem (vel ccelefiiHm , recundum 
f (itioQera Davilii ) adtpirabiUm ordinev* incrcdibiUmquc confian- 

Ett itt 9te 3 61, Bii 



ipSb^ De Natura Deorum 

raundos alios aliarum eflc formarura. . Quae , fi ^» bis 
bina qoot effent , didicilTet Epicurus , cert^ non diccret. 
s paiatiumSed dum paiato, quid fit optimum judicat , cseli ^pa- 
M, /latum (ut ait Ennius) non fufpexit. 

49 XIX. Nam, ciim duo fint genera* fidcrum : quo- 
rum alterum , fpatiis immutabilibus ab ortu ad occafum 
com means , nullum umquam curfus fui veftigium infie- 
<^at : ^^ alterum autem continuas converiiones duas iisr 

dem 

<r. BisyinA^id efent,^ Bind numemm fignificat, non atmli- 
t^m : itaqite uc opinox leAiui; : Bis biit*^d tjfent , una liter^ 
immucati , {iquidem tjmt \ pro efuid , veteie$ (ciibdiant : qua? 
deinde multoium crromm cauik fuit , defciibcntibus libios honu* 
tiibus tifjpericis. P, Mar^ut; 

'■ €z. yAltetum Autem continud cdirverfiine Jki iisdim fpatiis mrfihts^ise 
etnficiat.'} Ven. Continuas cmvkrfionts duAs : qua quidetn fcripturS 
vcrbonim con|truicas perficituc & abfolvicuf fetifus. fed qnas 
duas C9hverfi9na dixeiit Daium liquet. Nam excogttare illam 
peragrationcm pafviciiculi» auem in-owj(\or dixete , & haoc fa- 
cere alteram ftellarUm converlionem, nimis, utopinof, 'r«;^>/xov 
fueric : atque hand tcio an non fie omnino confentaneom rztiont 
Ciceronis. Si autem exiftimare volocrnnus , yartctatem quandam 
fignificari motus ftellarum ut progrefltonis & legrelfionis , refei- 
lent aos fequentia , quae docent intra hunc numeium non conti- 
^ neri: fie enim mox poft alia inquit : Turn aheune , t»m recedunt , 

turn dntecedMnt, turn atttem ftthfecjHHntHt ^ turn ctUrtms moventttr, turd 
idrdifis f turn ne moventur <]mdem , fed dd tjttoddam tcmpus infi/iMnt, 
Verum igitur videtur, Ctntinuds converfiones fuas, natii contra 
coeli motum has ftellas ad qrtum niti deprehenfum eft. Non an- 
tern vago incertoque curfu » aut vatita ipatiis illz feruntur : icd 
eadem perpetuls temporibus obeuot atque fervant. Itaque Plato 
Noyu«r. Z. falibiGraecis crrantcs appellatas air. Tp aurit yrt^y 
)nquit , avran o/cv Ik^top xxi » jroAAttc ) atK^d fjiiety du tc^x^ta 
^ii^ipXiTAi i ^xhiT^t cTi 'TohKuc r«/)0/u(yoy. Dicit autem peragrk« 
^ionem fignificari , qu^ fit a Qngulis temporibus fiatis immutHbili 
definitione. Camtt. ' Vmtintids converfiones duas.] Sui pro dtods ami- 
cus mens legendum putat. Vrfih, ' s^lttrum autem continndt c^nxftr^ 
fienes dnds.} Fro dnas Camerarius legebat ,. ftsas ; Urfinus , qaem 
Davifius fequitur, /«/; vetiim nihil eft mutandum. Balbas, poft- 
, quam locutus erat de ftellis fixis , venit ad planetas, quorum no- 
tat curfum fere eodem modo ut fuprii. ' Addit tantum verba , de 
quibus agirur, ad exprimendum motus duos divcrfos 5c quotidia- 
nos cometarum , alterum ab uno Tropico ad alium. Chr us 

jt\ Excerptis PhyC Stobaei pag. 48. dc ed motu locutu: oc 

niodo : Tflt (ft irha\d)iutivrt (T«T«>'0ar<) «7r* aAAo/c ««i ~ 10- 

^«c. Cleomedes, Stoicus & Mathematicus, expHcat id inYh ria 
Cyclica lib. i. c;ip. 3. Seneca etiam iflius rei mentis in 

^ond ad Helv. cap. 6. ubi annotandum eft , per y m» 

^UitsfitAmd iUum nil;iifi planetas fignificare. Bagbier, 



I^IBSR. SeCOVDCTS. 2981 

jlem fpatiis curfibusqiie confidat : ex uiraqiie re Be 

miuidi volubilkas » qu^ nifi ifi globofa forma effe non 

poiTet, & ftellarum rotuadi ambitus coguoicuntur : pri- 

ipusque fol , qui aftrorum obtinet principatum , ita mo- 

vetur, ut gum terras larga luce coqaplcverit , casdem 

fflodo his f mode illis ex partibus opacet. ipfa enim 

umbra terras Ibli officiens nodem efficit : nodlurnonim 

autem fpatiorum eadem eft aequabilitas , qx^x diurno- 

rum : ejusdemque folis turn acceflus modici » turn ro* 

ccffus, & frigoris,& caloris modum temperant: ^3cir- 

fuiCQs enim folis ^4orbium v. defi^diibus & lx.£cccc, 

quartft 

jS). circuities ipim foHs 0fbmm vi^ L, & ccc] Sic Icgendum 
fS^ U ratio' dp iibri omne$ mS, in quibus vocis defefiibut , qus re- 
peiitur k nilg. poft V. nullum ttStu ▼efti^ium • pcrWncuut. S^ 
tentia aatem hasc eft : Quii|(]iie 8c fexaginta if. txecenti circtiituc 
folis itxculoiinii » fex cixciter hoii^ addicis > conficiuot aaniMMU 
i^atiam. Cum ex au^oiitate libb. mlT. ita hunc locum hac (e- 
CQodaeditione emendafTem, adnionltus fuma Cl. Pureano , Juris- 
codf. lie ptidem d!^t a Jac. Cujacio emendatum , libro de Diveifis 
Tcovp. frzfcoptiofiibus , iire conjcfturi du^o » (ive nudoritatc 
^. VjCtC. fceco. JLunnbin. Circmtus enim (kUs arbiutn V, diebtu^} 
Vltimam vocena male prxtermitcit ^ambious , licet ei fayeaac 
noQDuIUCodd. fed abfurdius mulco fe gefllt Qrucerus, qui, TalL 
fuos fecutus , edidit ^ V, defeHibm ^ nam nullus eft iftiusmodi vet- 
bo locus, nfsc lei, de qua agitui, convenit. Omniab legendutn, 
K diebus ^ ut le&c moDueiunt viri ftcuditilT. P. Manut. & J o. 
CleiLeas; ac ita diferte leprxfemaat MSS. Elienf. Keg. dc Caa- 
tab. tt^ aiDpliandum non videatui, Davif, Circuit us enim falis-Qif' 
bim K deje&tbus & LX. (b* CGC. qu^ru fere diei parti addita c«m- 
verfinrntfactHHtmnuam,'] ifoc modo locus bic -legitui in edific^ 
^quis & in quibu^am MSS. quorum au£toiitAtem Grucerus 
pizfcnratLoni* ut folet. Alii Codd. habent, diebns^ pro defeHi^ 
b», quod editiooes pleiivque , & etiam Davifius , leceperunt $ 
vcriim ita vox fr^wm abqadat i nam ii Cicerp voluit deiignaxe, 
nt credo , curiiim diiuaum folis , iullicit dixifTe > circmttt^ ftUt^ 
Ut ut eft, Qoa dicendum fuiilet , ^tbinrn , fed ori'iV, ut cap. p» Ti- 
IB«i fui : Nqx igitur & dies , unitm circmtum orbis efficit. £t paulo 
poik : ^fiHfu : ttbi^ [9I fumf t»tum per fecit & peragravit orbem^ 
Yropterea fequoc Cujacinm » de Diveif^ Temp, Defer, cap. 20. 5c 
MSS. qux habeot , /«//> orbittm V, & i.x ^ ccc. Lambinus' vidic 
multosCodd. ita exhibentes, fie Daviiius fatetur, ita exhibeti vol 
q<^ >sdam, quos infpexit* Facile patet » diebui e gloiCi ;margl- 
u textum irtepfite. Bonhier, 

Orbium cf^inque ^ I.X & cqc. &c,] Ita quidem Lambinus, 

^ abit l^al. text, fed pr. tamcn ac fec« vetuftate longe priores» 

^ ;fanti9rbiumv, dtfe^ibus ^ LX. quod 6c in aliisedd.- omni- 

bt niQ q^od loco defeUibtis fubftituexit diebus CX vetcxl libxo f . 

A itius. Crunrus^ 

Met at at 4 65» SlS' 



2982 De Hatora Dkorum 

ijuarta fer^ dici parte addita , converfionem confidant 
awauam : infledens autem fol curfum turn ad fepterii- ' 
triones, turn ad mdridiem , «ftatfcs & hicmcsefflcit, 
, ' & ea duo tcmpora , quorum altcrum hiemi fcncfcenti 
adjun<amn ieft, alteruni ddaiti. Ita ex -qsattuor tcmpo- 
r. XXXVI. nim routatidnibus,o!W«iam, quae terta marique gi- 
gnuntur, initia caufaeque ducuiitur. 
50 Jam foli? annuos curftis fp^tiis nicnftniis luna confe- 
quitur: cujus tenuiffimum lUmen fticit proxiraus aceeflus 
' t degicfll aid fdlem , ^digreiFus autem lohgiffimus quisque pleniffi- 
*/«.' .roam. Neque folum ejus fpecies ac forma mutatur, 
turn crefcendo turn defcdibus in initia recurrebdo, 
fed etiam regio, <5?quae ttm eft aquilonalis , turn, auijtra- 
lis^ In lunae quoque curfu eft & bramap qua^daih gc 
folftitii ftmilitqdo : multaqueabea manant & fluimt, 
quibus & animahtes alaiitur augefcantque ; &pubcfcant 
inaturitatemque affequantur, quae oriuntur^ terra. 
^i " XX, M A X I M E vero funt admitabiles motus earum 
quinque ftellarum , quae falfb vocantur errantc?. nihil 
enim crrat , quod in omni aeterriitate confervat pro- 
greflus & regreffus reliquosque motus conftantes & 
ratos. Quod eo eft admirabilius in his ftelBs , quas di- 

6 J. ilfts ttm ejk atfmlwalk , turn Aujhrdb't,y kiyen} in cundis 
inanufcriptis libtis , quoram duo crant antiquiflitpi & mihi ^ilM 
|>tobati , aquUenta , p/ro Mjuiionalis. Animadvciti ctiam , Geima^ 
Hos , quod fie fottaOc & ipd in aliquo cxemplari IcgiiTenc , can- 
4tntyoctm in maigine fui codids adiiocafle. ncc tamcn esm icr 
ccpi : Don ciiim alibi 'apud hunt autorefti lepperl Scio cccenci^ 
iuin plecosque cam ufurpaffc cmditos viios 1 ut iJon tcmcre eos id 
fcciffc cxiftuharidum fit. Cicero Jf^iiwiwfiW afibi dixit. Quid dc 
hoc loco conftituendum fit nbndum'plaBi pcrfpexi, vix pnto poflc 
omncs codices antiques in eddem cnoire vcrfati. ViS*f, §1»m ttm 
, ifia^tionarij, turn dUfiratis,] Omncs heic taccat. vcmm Pall, ni- 

mium vocalitcr clamant habere fc , aijuiUnfa 'ai$t dufiraUX qu* 
concoidia ptofcftb tcmeraria non eft. inquirantin.cam otiouoies. 
ISrut. Qfiid rcftat hie inquirendum; quum faabMnt codices fcripti, 
quibus fane fcftor accedcre etiam Buiiidiaaum. An vero 10 boni- 
tate vocis haefit Grutenis? Equidem nofn dcbuii , quum perkuloiA 
iftud pratftct Varro in fcripto irsp) *i^t#-«»». Tunt c^nttnmtii **- 
lent A apud alta litotA orirts , ac nottlis •mikHnu rtluetm , quo « 
fragmcntum nobis fetvavit Nonius Miarcellus in v. Nobik Li- 
•xor tamcn varietatem Gruteri in contcxtu edcmis , *f <<i7»«tf et 
Lambino & Gocliofrcdo , in nota citantis , ut habent VW n- 
•h«. Ego utiuWfc^^ putavi file & lefputAdum , fcquens 1 ces 



LlBElt SECUNDtTS. 29S3 

cimuS) quia fom occulfiinturv turn rarfus aperiuotur , 
^^tum abeunt, turn amecedunt , turn fabfequuBtur , turn 
cdenbs moventur, tumijkixiiiis , turn omoiDO ne ibch 
ventur qaidem » fed ad quoddtm tempos iDfiftunt. 
Qiofuai ex diipatibas motioiiibus ^7 magnum annum 
madiematici nommav€runt» qui turn e0icitur» ci!un i<H 
lis, 8c lunas > & quinque errantium ^^ad eaadem inter 
k comparationem qonfe<^^ omnium fpatiis eft fa^ 
CQDverfiQ. 
^.Quae quam longa fit magna qus&ftio eft: efie ver6 ^z 

CCTt 

66. Turn abtmtf turn recedunt.] Efpendandam ex antiquo ]JhfO^ 
**f» adf tint , turn recedMnt, Uifin. 
[ 67. MM^nttm armum mathemdT,) Ariftoteles , teftc Cenforino , 
I msximmm polius qailm magnum sippelUt: cuyus anni hyems fumnia 
I eft Cifachfm^ f quam noftii dUuvionem vocant : aeftas aut<m Bt" 
\ |7'«^'> q»od 0&. inim^i''inc(;adium. Nam in his alicnis tcjmpoci- 
I pus mpndus cum cxignefceie , turn cxaqu&(ce;e videcur. AfficauusF 
I ia Infbinoio hunt^ annum ver^ veicenteni nominavit. de quo, 
^ confulendus eft Macrobius hbio 11. capite ti. Non defuerunt^ 
! qoi huDc annum miudi annum & Flatonis annum appeUaiunc. 

I . 68. tAd eMtuUm inter fe comparatt'imnn.'] Elienf. unusbabct, eofn» 
fffttiot^my quae quidem Icdio v^detur ampleftcnda. Gizc^ dixc- 
ri* ««f Toy auTot wTX^fAdLTi^/jiou Vide Scxt. Empir. adv. Ma- 
theaa. pag. \i6. C. Davif. Campofitionem , cum Davifio , mftk> 
qa^m cfmpdratiomm ; veiiim neicio qnaic in iequcncibus denleac 
COXligeodom : ^m tfttam hngu$ fit magna (fnsjho ejl.^ Ejfe viro cet' 
tmnir definit$tm neceffe efi. Relinqueicm potius omniiL in foemi- 
luno gcnere , quemadmodum eft in omuious libiis , tarn impxeffis 
qu^m mif. Cicero pocult dicece, lonia convtrfia , ut in SonimSotg; 
cap. V. dixit, Mmndi incitatijjima eonvtrfioM, CctCfum vtdc* 
toiSeiviuc ad i£n. iir. i^L 204. htc aliquid legifle, quod nunc 
noa legitur ; nam didr j De eju9 vtatU & a Metone , &. n^ Emdtxe , 
& d ^toUmd^ , & Ak ipfo TuiltQ. nam in libms de Destum ^«r, trin 
miilia annortem dicit magnwn annum iienere. Si ffllfus non eft Scif ius» 
noa video , quo loco Cic. id pocueric dixide , niil poft neceffe eji^ 
Boahiei. . ' 

<9. ^« ^im lenga fit magna efnafiio efi. ] Malim 9 (jm tjuim 
Imgus fit — effe vara e€rttan& definitmn necejfe efi % ut ad annnm 
iMpum lefetaotur. Hunc -autem foUs 9 it*na vagarmmfnv fuiwfue 
fieiUmm erbes conficinnt , akm ad idem fifnum » nbi tfmndAm olir» 
fnermu, una reftrMntur^ yt veibis ufai Cenforlni de l^e Nat. cap. 
Iff IT. unde^patct, etiam varias de co fuiiTe veterum fententias, 
ac idem ex aliis audoribus abunde^manifeftum. Vide Jofephum 
Aot. Jud. L 4. i£Uanuni V. H. x. 7. AchiUem Tacium ifag. ad 
^Qsn. cap. XVI III Maccobium in Somn* Scip. IL it. deuique rlu- 
taxdntm de Placit. Pbiiof. 11. aiz Licet autem Nofiec hoc in loco ^ 
came loqaatur 9 camca definite piorfus 6c diieite fciipfecat in 

Ett itt tee 5 Ho<« 



2984 Pe Natdra Deohum 

certain & definitam neceffe eft. Nam ea , >quac 8t- 
tumi ftella dicitur , 70 $dE<iwyqqe k Grsecis nominatur , 
qfise a terra abed plurimtim iNcxx. fere annis carfum 
fuam conficit. in quo curfu multa mirabiiiter efficieasi 
f. B. turn antecedendo, tarn retardando , tum 7« ve^rtinis 
temporibus delitifcendo , tum matutims rurfum ic apc- 
riendo y nihii immutat &mpiternis faeculorum aetatibus^ 
quin eadem iisdem temporibus efficiat. Infra autem 
banc propiiis k terra Jovis ftcUa fertur > quae 0xHav di^ 
citur: eaque eundem xif. (ignorum orbeo) annis xi;. 
conficit, easdemque » quas Saturni fiella, eificit incur* 
fu varietate?. , 

j3 Huic autem proximum inferiorem orbem tenet «"t/T 
p6e(^f quae Hella Martis appellatur : eaque iiix. 6c xx, 
menfibus, yi. ut opinor, diebus minus > eundem luftrat 
orbem , quern duae fuperiores. infra banc autem ftelia 
Mercurii eft. ea qixSm appellatur a Graeci^: quae anno 
ferd vertente figniferum luilrat orbem , neque a. fdte 
longibs umquam unius figni intervallo difcedit » tun^ 
antevertens , tum fubfequcns.. Infima eft quinque er- 
rantium terraeque proxima ' ftelia Veneris , quae 
^u(r0opoi Graece, Lucifer Latin^ dicitur, ciim antcgrcr 
ditur folem: cum fubfequitur autem, Hefperos. Eacur- 
fum anno conficit , 6c latitudinem luftrans figniferi or- 
bis 6c longitudinem : quod idem faciunt iieUae fuperio^^ 

, res: 



HortenGo : // efi magnMs ^ ytrm amms , ^U9 e*dem pofittB ceeli /- 
derumtjut^ qU4t cum maxinte «/?, rurfwn txfifttt j istjui tmnus fi0riim, 
^s V9canms , ttnmrum xil. M. DCCGL.iv. eompUititur, £xfta( 
apud au^rem de Caufis Corrupt. £loq. cap. 16. Ad idem h»$' 
mentmn lefpicit Serviui ad Virg. i£iu I. 273* xii. &H« quibits 
ex iocis , addico, nmnero cciitenano , kgeodum , zii. M. 

DCCCCLIV. Davif, • 

70. ^admfifne.} Haec itaque noininj^ Pla^opidcbemus, qui dJs- 
dpltDam iftam ex i£gypto 5c Syria (ut efi in Epinomide) fccam 
ponavir« Hinc, ophiot , Cicero iila mutub fiimpfit , hinc Alt* 
l^otdcs in Itbro de Mundo. Platonica hxc efle Plucaichus cod6- 
terur lib. Placit.ii. cap. is. Martianum iftaCicetoni debeie nihil 
4ubito. ^atfyoyrx, five ^Mtvetttt (ut apud. Fiatoncm 5cMait lum 
Icgitur) Avo TK <^9tm/ir, id eft it lucendo » dici, velpuer'' lai* 
fcftum eft. BttuUius, • 

71. Vtffertinis temptribus delitifctndo,^ Non]^tuineglig4 %o- 
fianum iftud, quod exftaret item in P. nee non in Pal. f fee, 
fvo quo aiii Mtefunda, Gmter* Hon timen He in iioe c* 4'* 

• . In 



\ 



Liber SECtJKDUS. 298J' 

res: ncquc umquam ab fdle cjuorum-fignoruni intcrval- 
lo longius difcedit , turn antecedens , turn fubfequens. 

XXL H AN c igitnr in ftcUis contfantiam , banc tan- 54 
tarn tam yariis curfibus in omni aetcmitate convenieh- 
tiam temporum non poffum. intelligerc fine mente, 
ratione , Confilio. Quae cum in fideribus ineffc videa- 
hius, non poffumus ca ipfa non 7* in deorum.numero 
reponcre. Nee verb ftellae eae , quae inerrantes vocan- 
tur , non fignificant eandcm mentem atquc pruden- 
tiam; ouarum eft quotidiana, conveniens conftansque 
converno : 73 nee habent aethereos curfus , neque caelo 
inhaerentes , ut pleriquc dicunt phyficae rationis ignari. 
non eft enim setheris ea natura , ut vi fua ftellas com-^-- 
picxa -contorqueat. nam tenuis ac perlucens & se- 
^uabili calore fuff'afus aether non fatis aptus ad ftellas 
eontinendas videtur. 

" Habent igitur ft»m fpha^rara ftdlae inerrantes ab ae-^j 
therea conjundtione fecretam & liberam. Earum au- ' 
tern peremnes curfus atque perpetui , cum admiai^ili 
incredibilfque conftantia, declarant in his vim bl men- 
tem dffe divinam: ut, haec ipfa qui non fenttat deorum 
vim habere , is nihil omnino fenfunis efle videatur. 

Nulla igitur in caelo nee fortuna , nee temeritas , nee 56 
erratio , nee vanitas ineft : contraque omnis ordo , Ve- 
ritas, ratio, conftantia. quaeqqe his vacant , ^emen-v can^co?- 
tita & falfa, plenaque erroris eunt circum terras, in-^"**''*» 
fra lunam ; quae omnium ultima eft in terrisque ver- 
fatur. Caeleftem ergo admirabilem ordinem incredi- 

bi- 



72. In De^itm ntsmero rf^9»07V.] Gulidmius flnnotat,laudarihanc 
locum kLa^antio lib. ii. cap. 5. legique ibidem pomre, veiiim al- 
terom refrac in Pall. 8c Wouw. Critter. 

7). tfec habent atherios curfus , netjue ceelo inherent cs,} Stfttim pofi: 
Balbus etiam dicit : habent igitur f»dtm f^haram ftelU- inerrantes ah 
mberea, conjunStione fecretam (^ liberam. Veraiti hxc non facile 

f poflTuot conciliatt cum eo , quod dicic idem Balbus infra cap. 46, 
In 4tthere atetem afiravohnntur. & in CO loquitur fecundum fen- 
tenriam Sroicorum , expoficam per Chryfippum in loco , quern no- 

'. bi* ferravit Stobzns Eel. Phyf. pag.48. & Cleoraedcs init. cap. 3. 

, lib. r. Theoria: Cyclicar. Fatendura igitur eft , BaJbum, five po- 

! tins Ciccroncm ipftim ,' Iccum ipfum non undcquaque convenifle 
de hac re , & hxc contradiftio fidetur roihi poflc adjungi mulris 
aliis, qaas riri do£ti obiexvamnt ia Opeiibus fhii, auftoiis nofcrL 
Bwhier^ 

74. Fef 



. ^86 "De NaTURA pEo^VH 

bilemqae conftandam ^ ex qua confervatio , & falas 
omQium omnis oritur , qui vacare mente putat » is ip£e 

57 mentis expert habcndus eft. Haud ergo , m opinor, 
. erravero , fi a principe inveftigand« veritatis hujus 

difputationis principium duxero. 

^XII. Z E N o igitur ita naturam definit , at earn di- 
jcat , igijem efle artificiofum ad gignendum progrediea- 
tem via. cenfet enim artis maxim^ proprium effc 
creare & gigncre , quodque in opcribus no(trarum ar- 
jtium manus.efliciat , id multp artificiofius naturam effi- 
cere, id eft , ijt dixi , ignem artificiofum , magiftrum 
artium reliquarura. Atque hac quidem ratione omnis 

* iemium^^^^^ artificiofa eft, quod hab^ quafi yiam quapdam 

J9iikier. & ^ifedam, quam fequatur. 

58 Ipfius vero mundi , qui omnia complexu fuo coer- 
cct & contiaet , natura non artificiofa foliim , fed pla- 

V. B» nd artifex ab eodem Zenone dicitur , confukrix 6c 
j4)ro7iJa yprovida utilitatum opportunitafumque omnium. At- 
mmaMS ^^^- ^^ ceterae naturae fuis fen^inibus quaeque gignuntur, 
' • augefcunt , continentur , lie. natura mundi omnes ibo- 
tus habet ^oluntarios , cpnatusque & appetitiones,* quas 
flPfiat^Graeci vocant, & his confentancas adbones fie ad- . 
hibet, utno^metipfi, qui animis raoveraur & fenfi-' 
bus. Talis igjtur mens mundi ctim fit , ob e^mque 
caufara 74velprudentia, yel prpvidentia appellari redh 
' poffit ( Graece enim arp^vwa dicitur) haec potilfimum 
providet ^ & in his maximc eft occupata , primijm ut 
mundus quam aptifiimus fit ad perrnanendum , deinde 
Ut nulla re egeat , maxime autem ut in eo eximia pul- 
critudo fit atque omnis ornatus. 

59 XXIII. Dictum eft de univerfo mundo: dicftum 
eft etiam de fideribus : ut jam properaqdum appareat 
multitudo nee ceffantium deorum , hf c ea , quae agant , 
molientium cum labore operofo ac jiolcfto. Nou epim 
ycnis, &nervis,,& oflibus frontincntur , nee iis efcis 
aut potionibus vefcuntur, ut aut nimis acres, aut nimis* 
concretos humores coUigant : nee iis corporibus funt , 



74. VelprtUentUy vtl frovidmtU,^ X'C* voces [ iifi 

<iuaii e fepulcio , fualu Falatinoxum codicum \ canto quidem { v^^ 

ptius , quod eas orbi exhibuerac Vif^orii editiq , fed icecuir ^l^- 
xicManutius, fii'utus/Lambiiius, alu. Grmcu 



LibirSegundus. ^987 

^ vlt aut cafus » aot i<^s extimdcant , aut morbos me- 
[ taant ex detatigatione roembrorum. Quas verens £pi« 
I curus^f monogrammos deos 6c nihil ageotes commen-^ 
lus eft. 

, llli autem pulcerrima forma praediti, puriffimaque in6<y 
' r^onc caeli coUocati , ita fcrumur moderanturqqc 
cafTus, ut ad omnia conferyanda & tuenda coDfeniiiTe 
videantur. multae autem aliae naturae deorum 7^ ex 
magnis benedciis eorum non fme caufa & a Gvxcm 
U^cmbas f & ^ majoribas noftris conftitutae nomina- 
tsque font. Quidauid enim magnum ucilitattem generi 
afierret humano , ia non fme divina bonitate ecga ho- 
inines fieri arbitrabantur. Iraque turn illud , quod erat F.kuv;iu 
a deo natum » nomine ipfius dei liuncupabant : ut ciim 
feige$ «Cererem appcUamus,, vinum autem Liberum:^ ftogcm 
ex quo . iliud Terentii ^ *^- 

Siui 

7;. Monosrammos deos y d'f. ] Scd cos dcfcribit Lucrerias life. r. 
Ttnnis enim - natura dtCim tongi(jue remota Stnfxbus ab noflris nmmi 
vix meme xiidnttr, £«dem tatiooc Ao^ed^stf/jMTvr flppcHat, id ^, 
qmiatione tantum ccrnuncnr.' Sed hac de re plura in commenc ' 

Irficietianis. Monogrammum autem appellaot pidores id , quod (be- 
Hs lioeis infoimatam ac defcriptum eft, nuliii duni coloribus ad-* 
fcbitis. Mac hoitiiiies monogratnmi per translationem>ut docet No- 
nius, booiines macie prxremies & qinifi decoioie^. Ltunbin, 
76. Ex magnis beneficiis eorum.] Qacmiin verb? quzrenti non 
I occurrebat; Ec jam ne quaerendum quidem arbitior , otpote qui 
pcrfiiarusfum, ilia verba h margiae in cextum imperice invt6tsi 
I fbiife. Nam poftea rationem reddic , cur alixnaturz deoTamnort 
1. fine caufa jcoailituts fincf ut, tfmdcfuid enim ^c, itatjue turn itlftd^ 
\ ire. VtilitAtwn igitnr m/ignitudine coJiJiitHfi fnm it Dii , <jui nti" 
Utttes tfuasifue gignebant, Legaitius igituf dc- diftttiguamus iic : 
Multjt am em Mia naturd Deorum non fine caufa. i ■ ■ nonrinat^Kjui 
fiat: fuidtfuid enim &e. Ladnnt. i, ». Sluomodo ergo, inquiet 
^iquir , Dti crediti funt ? nimirmn , (juia (lego , (jmi) feges maxi» 
\ wi & potentiffimi fuerunt , oh merita vmutma fuarnm , aut mimt'- 
\ fam , am artium repertafum , cum chart fuiffent Hs , quibus* imfuri"- 
:*<^Mr4lir, inmemoriam funt con fectati. Lege dcin , Turn etiam tei . 
\ ipf$ I ■ quia prxcdTerat , itA^ue turn illud , &c. Walker. Etc 
J ^»agnis beneficiis eorum.] jQuomvavtro} inquit Walker. Hacc coa- 
, k^ia non eft admodum difficilis. R.efpicit ad Decs , de quibu9 
I Cieero modo locutus eft , iiam benefa 6^9 eorum (tint , qux bomt* 
' Bcs in Deos retnlerunt , ut frumentum Tub nomine Cercris , vi^ 
oamfiib nomine Bacchf, dc ita de reliquis. Nihil igitur eft mu- 
tandam hoc Idco , quidquid dicat doftus ille Criticns -, vecani 
▼aide pid&o mueatloaem vocum , mw amtm rtt ipfa ,ia fum etiam^ 
Bouhict. 

77. X^ 



298s De Natura Deorum 

sine Cerere ty Lihirp firiget Venus, 
61 Turn autem res ipfa , in ^ua vis itidft ihajor aliqna i 
fie appellatuf , 77 ut ea ipfa vis nominetur deus , ut Fi- 
des , ut Mens : quas in Capitolio dedicatas videmds 
SI Attilio proximo 1^^ M. /Emilio Scauro; ant^ atjtem ab "Ati- 
^^' . li© Calatitio erat *» Fides confecrata. Vides Virtutis 
j^^'*^^''-''templum , vides Honoris ^ M. Marcello renotratuni ; 
ypquodmukis ant^ annis erat bcUo Liguilico a Q. Ma- 
ximo dcdicatum. Quid OjMs^ quid SalutiS? quid Con- 
cordke ? Libertatis ? Vidoriaef* qoarum omnittra rerum 
quia vis eriit tanta , ut fine deo regi non poflet , ipfa 
k Libidinisrcs deorum nomen obtinuit. Quo ex genere, cCupi- 
H^, dinist dc Voluptatis » & Lmbentifi^e Veneris vocabula 
. confecrata funt , vitiofarum rerum, neque naturalium: 
quamquam VeUejus aliter,exiftimat : fed tamcn ea i^ 
6z vitia naturam vehem entitis faepe pulfant. Utilitatum igi- 
tur magnitudine conilituti fiint ii dii^ qui utilitates quas- 

que 



^7. Vt M iffffivis nmiaefur i)*MS.l Atqtil nCFn id agtt, at ipfiai 
vim demaoftiet habitam Dei loco, fed ipfam lem. Clare inkaiic 
icOQcludic , ^drnm otitnium return ijuia vis erat tanta , ut fine Deo regi 
nan fojjit , ipfa res Deorum nomm obtinuit, Itaaue quid eft , quod 
Gfmero peiluafit , ut potiusi^ueieturL'^rinlMnam & .fimties qaam 
Vi&oiium, qui edidit,fff ea ipfa nominetur Deus ^ omifTd voculi vis'^ 
k\n9Xfi quidem ignorac quoque Buflidianus. Grenov, 

78. ^ M, t/£mHio Scauro &c,} Flutarchus de Foituna Rbxnana 
Toni.II. pag. 318. dicicctiam, templmn Meati fuiife dedicatuni 
pec eundem Scauram^ qui ridus & occiHis fuit inbtilo Cioibiico. 
Js videtur ctiam ignoraviife , cemplum illud fatts diu ante fuifle 
dedicacum p<^i Otacilium , ut T. Livius nariat $ reivtm. , &v6 
prios Ulud templura uon fueiit faris magntficum', five coUapium 
fueiit) Scaucus illud rcftituit. Forfltao' etiam reftituit templum 
Fidei, quod primb ab AtUip, 5c foifan diu ante a Nura^ fuerat 
cxftxudum. Qiiidquid fit , patet exiis, quz dicuntur cap. 18: 
lib. fequentis , Balbum hie uon fiiifie locutum de templo Spd , 
quod idem Atilius exftrtizeiat. Itaquc Lambini'correftio , qui 
legebat in fequentibus , erat Spts confecrata , feiia noa potei^; 
Bouhter^ 

79. SlS^od muttis ante annis eraf bello Ligttfiico a ^ Maxima dedi" 
edtum,] Legendum videtui , baud muitis, MarceHus entm fiii xtt 
eft anno ab U. C. dxlvi. 8c bellum Ligufticum , de quo xo 
loquitur , non coeptt initium , ni(i aniiis xx. ante, etiamli vr 
templum Honnpris e0et dedicatnm vei primo anno-ifttus . i; 
dici non poflet exfluxiife multiun remporis usque ad teftiti o- 
iicm iftius templi per Maicellum. Soni affioitas eft dn^ * no 
caufa fciibendi fKoi, ]^to band. Idem. 

I vte 



I LiberSecuiidus. 2989 

; que gigoehant Atque his quidem nominibus , quae 

I paullo ante dida funt ^a me ^ quae vis lit , ia ^uoqued ^me 

' dcdaratur dco. UtDavifi 

XXIV. S u s c E p I T autem Vita bominum confue- ♦ 

tudoque communis » ut beneficiis excellentes vicos in 

cadmn fama ac voluntate tollercnt. Hinc Hercules, 

hinc Caftor & Pollux , hinc iEfculapius , htnc Liber 

etiam: ^ohuncdico Liberum Scmele natum,noneum, 

quem noftri majores augufte fan<fteque Liberum cura 

Cerere & Libera confecraverunt : quod quale lit ex 

.myilcriis intelligi poteft. Scd quoiti ex, nobis natos li- 

heros appellamus , idcircb Cerere nati nominati funt F. ^ 

' Liber & Libera : 81 quod in Libera fervant, inLibero 

f . non 

I ... 

io. Htme dico Uyenim Sgmele natt^m ^ wn mm , jjuem nofiri m4>i- , 

jarts hanejie fan^t^ne Liberum cttm Cerere (jjr Ltbera conftcravertMt,] 

I Qoocfam illud Liberum f furcillis ejiciamus, & legamus ^ t 

\ foM^e^ue cum Ctrtre — • Res ipfa clatnat. Walker, 

I Sj. ^tt^d in Libera fervaat , in Libera fi9» item,] Sic mC aoftci 

I & GiiJieiittijigii | He editi ^ Viftoti^. nam Aldus uterquc aliique^ 

I ^»o4 im Lihtro ferviui* ^ in Libera non ittm. qukm xede ipii vide- 

! rint. Grtaer. ^t^td in Libera fervant , in Libero non item,} Sic 

I Grutcri Codd. iic ctiam noftri. At ateique Manutius edidic > <ju»d 

\ Lihtr9 fervant , in Libera non item, Huac Oldiuem icquicui , fic 

I ftbiaide proifus de Sole Luna que capit Pet. Lelcalopqiius. Mihi 

' recepta Ie£lio multo videcur meltor , quod Libera pafHrn de Pro- 

ierpina dicacux $ at Liberum de folo Scmele^ filio ufurpat feimo 

Tulgaiisy niii cum mentio £at xdis faccive cujusdam Ceieri , Li- 

L beio Liberzque dedicatl Sic apud Li v. IIL 55. familia ad adem 

j Cereris^ Libert Liberatjue Venurn iret. Idem xXXiii. 25* Ei argentti 

; mulSiatitio tria Jigna anea Cereri , Liberv^jue , «fir Libera pofuerunt^ 

Itcnim XL 1. 3$. Supplicatio ad Cereris , Liber i Uberaque fuit, Ta- 

' Citus AnnaL II. 49. %/Bdtm dedicavit Libera, Liber aque , ^ Cereri 

juxta Circum maximum. In hisce locis Liber Cei^ie natus imeUi« 

gtrur. Davif, Et Liberum cum Cerere ^ Libera confecraverunt &c.} 

lUad Liberum , ut xc^e obfervavic Walker » hie male repetitunt 

eft & dclendum, niO quis malit eaocfem vocem paulo fuperius 

' delere & legere ita : Hinc Liber etiam. hum dico Semele natum , <^c. 

; quod ipihi magis placeret. Cetcrum Auguftinus C. D. lib. vi. 

; cap. 9. & lib. VII. cap. 2, 3f. nos myfteria ifta de duobus Cereris 

libiis, qu9 Cicero occultata voluit, docer. In fequemibus fupec- 

eft uxdam difHcultas. ejnod in Libera, inquit, fervant ., in Libera 

not tern. Ita czhibaut in plerlsque MSS. & ligniBcat, (ecunduns 

Ds ifiumt quod ifta Dea nota fuit iub nomine Liberx , fed no* 

mi \ Libeii (jgoificari (emper Bacchum , nifi fermo (k de cemplis, 

; jut im dcdicatis Cereri , Libero & Liberz. Interim , quoniam 

ve ta nomen Liberi i(ti Deo eft confervatum, Cicero non debue** 

rai icece abfolut^ : In Lib fro non item, Patec etiam e locis Au- 

gufiitti 



2990 De Natura Deoaum 

e Romu- non item. Hinc etiam « Romulus, ^iq^jera quidcm 

iiiBi MSS, eundcm effe Quirinum putant , quorum cittn tcmant* 

tent animi atque aeternitate frucrentur , 8j ^ j-ite funt - 

•habiti ; cum & optimi effent & aeterni. 

63 Alia qu6que ex ratione , 8c quidem phyfic^ , magna 

fiiuxit multitude deorum : ^4 qui induti fp.ecie humaaa 

gufcinl ^ ipe proiatis , quod filius Ccrcns fub co nomLoe erat no* 
tiflfimu^, tc non legimus , eiim habuilft iiltud oomeo. An igiritf 
dici potcft , U Libera non frrm? Kefdcueiida eft igitut leftio retui 
Maoucioium : Sl^od in \jlhiro fetvant , in Libera nan item*, Qu^B 
. « lt6tio vecofimilitex MSS. debciuc, 6c ie^uiu realum.confiuuit; 
Bwhier. 

Si. ilHemqmdem eundem,'] MSS, Elicnf. Keg. Cum Bonon. T4$4. 
]kanut. Vidof. aliisque libiis impieffis legunt » iittem- quidam ettif 
dem ejfe §Mirin»M putmt. Male veto : nam nulla ftiit hac de re 
inter audloresrdHcrepantia. • Frxter Hiftoricos & alios quim pla- 
jimos vide Cicetonetii pro Sextio cap. liv; Ovidium Fafcir: 
475. La^^anttum Div. Inft- i. 21. St Auguftmutxi C. D. 11. 1$. 
IV. 20, 24 Davif. Hufin tjuidam eundem eff* flHirinum pmant,] 
Noliem ; rirum adeo do£kum , ac Daviiius eft ^ inferoifie textpi ; 
^Mtdem , pro (fuidam , idque ex levi eonje^uia. Yecum qutdem 
eft , Kdmanos RdmUlum Tocavifie Quirinum > fed multi tamen 
volebant Quirinum eife Maitem, ut patcc k Serrio ad Mn. 1. fC ; 
2p6, Alii dicebant, Janum eife^ qui cecte Qutrinus tocabatur,ut 
patet e Macrobio Saturn.- 1; 9. £t ideo doflifuini viii aedideiuot > 
iipud Horatium Kb. IV. Odaxv. fLp- eile legendam , Jannmilm' . 
tirtum, pto^irinii veiam prxferrem cum aliis, Fmum Q^irinl ^ 
quod {itavius eftauribus & idem lignificat ; nam Bentlei explica- 
tio loci ifcius Horatiani ferri non potelc , ut foiian allquando 
• monfccabitur. Ovidiusi alloquens Janom f aft. lib. i:f{, 19. dixit 
<;tiam : 

Dekter ddes pAtrihitstjue tuii popnUiju*, ^luirine, 
ha enim legendum eft, pro §lHirini, Ceterum Cicero ipfe (ccum 
nonconvenit, cum dicat lib. 11 1. Off. cap 10. loquehs de czde 
Remi : Petcdvit i^itur, pace l/el ^irini , vel 1{omuli dixerim 9 ubi 
-f/^/1^7»i»/i eft'additum , ne quis put a ret , eum de Remo loqui. 
Souhiir, £t Mars, & Janus, & Romulus foriaa lefte Dii §lui* 
tint dicuntur , quum ^/m , ut notum eft, fignificet hafibam, 
quafi dicas , Deos haltatos ; veimn ufus frequeatiox^mWnomen 
Romulo acciibuit. 

83. Dii rite fuht habit i.] Legendum credo relfe, quod Ixpe ^ 
librariis mutatum fuic in rite -, veium quia jure legitui in Cod. ^ 
Daviiio prolato, & iliud poteft fecipi. Bonhier. 
- *4- i?«» induti fpecie humanh ] Nequeo contemnere , (^ vi- 
deo prslatum effe ab Vi^otio ,iW«^i, vel quod c.onfirmeti m 
ab Buflidiano, vel quod ipfe Tullius id tueatur cap. i. Dum (ft r/»- 
^uemia falfos deos fuifttlit , eadem veroi indueat , & cap. zi. N 4f 
periurbatis animis inductmtm'i Vel quod ad pO^ltaS Sc KCOiit ad" 

pcim^ lit aptum. (^foffv. 



Liber SEttuvv^. 1991 

fabuhs poetis fuppcditavcrunt , hominum autcm yitam 
I fupcrilitioJie omni refcrfcrunt. Atquc hie locus a Zc- . . ^ 
none traaatus , poft k Cleanthc & Chryfippo plu- 1/^ ^^ 
ribiis verbis cxplicatus eft. Nam vctus haec opinio Grae- fdUcetexU 
ciam opplevit , ^cxfcdum Caelum ^ filio Satumo , vin- d«w/. 
dhim autem Satumura ipfam a filio Jove. Phyfica ra- 64 
tio noil indcgans inclufa eft in impias fabulas, Scaelcftem f.**'*" 
enim , altiffimam ^i aethcreamque naturam , id eft ^ c«lSum 
igncam , quae per fefe omnia gignerct , vacarc voluerunt j^^^ 
ea parte corporis , quae conjun&one alterius egerct ad 
procreandum. 

XXV. Satuunum autem cum effe voluerunt, 
qui curfum & converfionem fpatiorum ac temporum 
contineret , qui deus Graced id ipfum nomen habet. 
^KpSvo^ cnim dicitur; qui eft idem XP^^^* i^ eft,fpsi- 
tium tcmporis. Saturnus autem eft appellatus , quod 
*» faturctur annis. ex fe enim natos comeue fingitur foli- h farunr- 
tus , quia confumit aetas temporum fpatia , annisquc ^^^^ ^* 
prasteritis in&turab^ter expletur* Vindkus eft autem \ 
t }ovc 

^ tf. t/^bereamqtu mdmam , id efi iffieamj] loterpretati* ifta fa- 
pit eIo flam marginalem , quales mmtx lepeiiantuz in Cicerone. 
7oKqaaiD enim coties fupta cxpUcuezat attheiis natuiam , oon vi- 
decuc earn hoc loco denuo inculcare voluiflc. Yeium quidemeft^ 
id lepeiiri apud Laftantium loft. lib. t. cap iz., u(>i bunc locum 
cxhibet^ Teium neicio, ancodd. tnfl^ ibi ita Icganc > & prsrterca 
vicitun illud in texta poteftefle vetufciflimum. Ita infta cap. Z9. 
Vifinos & Davifius zcde fimilem gloflam fuftulerunt. B^uhier, 

a 6. 'Sipofi^ enim dicitur, ^iti tjt idtm ;^ov(^.] Hzc fic inteipOK 
lavit Laftant. Div. Inft. x. 12. Kpov^ tnim didtwt » ffu»d efi idem 
9«M^ Xf^^o Aft additamento nihil eft opus. Supra cap. 24. 
S*i^m ^nidem eundem effe ^irinKm putant, De ipfa aUegorta fic 
Scholiaftcs ApoUonii m Argon, lib. i. xopS. ^u^uit return^ 
(P'f fltc) «fi/iP« tit K^ror ^civ , otom toy xP^fif ftira/^x? tk 
ifTifotx.^9 Amobtus lib. ill.* pag. 117. Si tempm fignifiaitur hec 
tumine , Grecfitm m interpret es dutumam , ut ^tfd Chrones eft , hdbeatur 
€^en»Sy fOillmn eft Satumittm nttn/en, Vidciit > inter alios 9 Augu* 
ftinmn Civ. D. lib. Vi. cap. 9. lib. vii. cap. 19* & Fulgentiuni 
Jbf vthol. II. 4^ Davifiks, K^t^ enim dicitur » qui e/t idem ;^p6- 
r La&antius loco citato legit , quod eft idem qued Xfi^^, Vt 
V m fatear , alterum quod abundat. Veriim » quod pace Daviiii 
d fiffl , pixus iUud videtut mihi neceflarium , alioqiii enim Ci- 
c vtderetor loqut de Satumo, cvun loquatur de X-^fet, ui cum 
2 [obios dicit lib. i. cap. a. Saturn. Eft petto idtm kipov^ x«i 
I ^. Cetexum Balbus loquitur potius e Platonis ou^ h Chr]r* 
I H fcateatiay qos l^tu in Etymol. Mag^ VOCSKfoy^* Bouhitr^ 

fffffffff ^r.ru^^ 



299^ De Natura Deoruu 

Jove 9 ne immoderatos curfushaberet, atque at com fi- 
i vincnlls derum ^ vinclis alligaret. Sed ipfe Jupiter » id eft » jjV 
«/<i. ^ans pater , quern converfis cafibus appcllamus i ju- ' 

vando Jovem , ^ poetis pater divumque hominumque 
dicitur: ^ majoribus autem noftris optimus , maximus; 
7. XXXU^.6c quidem ant^ optimus , id eft» beneficentiffimus , 
k homini-aaim maximus , quia majus eft, certeque gratius, pro- 
&^^mi '^ ^ omnibus quslm opes magnas habere. 

^. Hone igitur Ennius , ut fupra dixi , nuncupat ita di- 
^ cens , 

jidjhke hoc fuhlimi candtns , quern invocant emnes 
Jovem. 
^7 Planiusque alio loco idem , 
I fw alu. ^^ Cut , quod m meeft^ exfecrahor hoc , > quod luceti 

quidquid efi,. 

f^hunc etiam augures noftri; 9ociim dicunt , tfov^fiil' 

gmtot 

f 7. PLuu'usqui dlit lu» uUm»1 Abfurd^ prorfos } Ennios eaim 
^pexioie verfu qu^m fcquehte rem dilucidius ezpreflit. Leg. fU* 
nms ^uam alU I0C0 idemy uti quidam dant £Ueol.& Vi£bor. Omtif. 
PlMnws dlio loc9 idem &€."] Fro fUmm , fUnius yidetux legeiidiim» 
& in pofteriori Eonij veifii videtar mihi cm melius coDvenice 
quam cur. Is <jui poecam loquentem inducit, querens de aliqao, 
. xe&e potiut dixiile: 0»/ , ouod in tut tft^ exficrab$r b&c^ qmd iuctfp 
quid^m'd efi, ubi cut eft poutum pro in ^uem^^ Bouhier. 

^ SS. Cuiy^utd in me tfi^ ixficrahor , hoc qtudlucet » quidquid ^,] 
$ic min noftri meliores : nam unus deterioc , quo Imet , quomodo 
vulgati $ placebatqne Gulielmio , qui prsnerea , Cui, ?ertebat in 
Siui, bene ultimum illud, meo quidem judicio. Gruttr.^CUiyqutd 
in mi eft^ exficrabor hoc quod luca,"} Jan. Gulielmins re)>onit > qui , 
quod in fne eft , exfecfahor hoc, quqlucet i & utramque conjefturam 
probat G. J. Vomus ad Fragm. Trag. pag. 55. Mihi neutra placet; 
ex MSScis enim Keg. & Cantab, fcribendum > cur f quod in me 
efi i at quod lucet retineiidum elfe tarn fenitis qnam optimi libzi 
confirmant. DAvif» 

t^. Hone etiam amgures noftri ycum dicunt Jovem fulgentemy tonMm'^ 
tern, diamt enim Jove fulgente , tonante* dicunt in ceeto fulgere 4F 
tonare»'] Veneta le£fcio mihi & hoc loco probatut, in noftraquc vi* 
detat altqnis nefciaquid arcijjte^atus. Sic igitur ilit, JHunc etism 
Mtguns nofiri , cum dicunt Jove fulgente , torUtite' : dicunt enim 
^ tale fulgente , tonante, Repetendum autem verbnm fm e, 
nuncupat : convententerquiaem, quemadmodnm debet, <» k* 
Tkh-^u at ita fiat : Hunc etiam nuncupant augures nofiri, " 'as 
autiem Euripidis funt expofiti a Luciano Jove Tiagoedo: 



Liber S£ct7NDUs^ 2993r 

tioffi ton4nt$: 9i dicQnt enim , utlofulg$nti , timaufe. 
y^Emipides autem , ut multa praedar^ , fie hoc brevi- 
tcr: 

Vides fuhlime fi$fuTn , immoiiratum dthera , 
93 ^i fe;}«r« ttrram circumjtHu amfleHitur : 
Hirnc fummum habeto divum : hunc ferh'tbeto govern, 
XXVI. Aer autem, ut Stoici difputant, interjcdlus 66 
inter marc & caelum , Junonis nomine confecratur : quae 
eftforor & conjux Jovis,94qu6d ci fimilitucio eft aethe- 

ri$ 

9o» Cmm dicunt , fwe fulgtntt , tommte, dicttnt enlm , tmU fiU" 
gau* y twmmu.l Voces quinqae poftertoies non habeatitt in P. auc. 
Pal. fee. qaoium hie ptiora fbtniat ad hane fadetn : Slut d$am 
J9vt fi$lgente y Hnante. Euripidts, iUe , cum dicunt Juvtm fdgtnttm 
tmuntem. Euripides, Eft in PaU. pr, cum dicmtt fpvem fulgnuem 
tnutnttm , diatnt enim melo fulgente t9fuuite, deque Ctiam tert. Qlii 
qoodis, dictutt Jovt'/ulgeHte tonsmt, Giuter. 

91. Diamt §mm » cteh fulgwte , tonatue. ] Fofimila auguitoa 
rrat : yove fiUgentt , t9ndtue , ut patet k pluiimts Ciccionis locis , 
& > iattt alia , h lib.ii. de Div. eap. 8. ubi inquit : In wfirii 
C0Mmefitariii fgriptum h^emus , Jave tondnte , ftUgHrante , c^mitis 
f9fiiU habere nefAs, Verum credidecim efle legendum , fttlgente i 
quidqmd dieat A* Manutios Quaebtis pet EpiS. 1.5. ubi pucat » 
hoe loeo fulgmante eS^t pofitum , pro fnlmin^te. Magna eft 
difieientia intei fiUgutare be fitlgtre^ m quo fallitur , nam fecun* 
dum Feftum fitlgere prifci pro ferire dicebant, formulx autem iftx ^ 
qnz erant quad confecrats , non efifeiebantut per voces alias 
Cfusdem dgnificationis. Porto voces ifts quinque, quum in mul- 
tis MSS. non reperiantui, poflent colli, aut, fi quis eas cenfeat 
omnino retinendas , l^endum eft : Dicunt enim pr§ emU fiUfentt 
^c, aut : Cum dicunt Jove fulgente.y tonante , non ceelo , (Tc, fcili* 
. cet non & entm {xpe inter fe Tunc permutata propter compen- 
diariam fcribendi tationem. Bouhier, 

fz. Euripidet autem y m multa praclara ific hoc heviter,] Qtiid Brt* 
viteri Id quod Ennius uno dizerat verfu Euripides tribus pofuit* 
& Cicero ejus brevitatem laudat ! Ceteium an adverbium id con- 
venit cxxm prAciare , quod praccedit ? Credo igitur , legendum eiTc 
fraviter. Quid vetetes fenferint de ifto poeta palaih eft ex co « 
quod dicit ipfe Cic. Faroil. lib. xvi. ep. 9, Euripidi quamum credas 
mfcio. Ego certefingnlos ejm verfus fingula tefiimonia pmo, Bouhier. 

oa. §l^i tenero terram circumveSlH ampiiStitur.'] CircumjeSfH habet 
I manuicriptus » quod magis placet , confitmantibus Grzcia 
] pidis verdbus, unde tran^latl funt Latioi, quo$ hk adduci( 

O'pac <r#r b4» ▼»? i^ ivtifof tiU^if4 » 

u Bmd drfmlitudu tfi stbirii.}. Addanos Judus sclcribebat > 
^ ^ffffffffi 5M 



2994 ^^ Natura Deorum 

lis 9 8c cmi CO "fuiuim cuujuufto. EflfemiinaniDt iti^ 

^^^ tern eiim , JanoDiqiie tribocnnit , qnbd luhfl eft eo 

mcAas. Sed Jooodcid a JMuamd^ credo nomiiiaiain. 

Aqaa reftabot & terra , ut ciTciit ex hJbalxi tria r^na 

m abed diTiia. Datum eft igitiir Ncpcimo , Bakero Jovis , ut 

^^> Tolont , fratri, mandminn onme r^oiun : oomenque 

■^"" proda^un , ut Portanus i porta , fie 95 Neptunus a 

^^ nand0 » paaOuin primis litteris immutatis. Tenrena an- 

tem vis omnis atquc natma Diti path dedicata eft : 

o Da aliL Qoi ^ l^ts f at apad Graecos nAsunn » qoia & red- 

^mt omnia in terras & oriantar e terns. s^Is rapuit 

Proferpinam » qood Graecorom nomen eft : ea enim eft, 

quae lUpfs^n Graece nominator : qoam frogam fe« 

men efle volant , abfconditaraqoe qaaeri a matre fin- 

6^ gont. Mater aotem eft a gercndis firo^as Ceres »tam- 

T. B, qoam C7#rri : cafaqae prima littera iddem immatata» 

ot^^ Grascis. nam ab Olis qaoqae ^flir^p » quafi Tnfi^ 

9nft nominata eft. Jam qui mmgwa veriem , Mavors: 

Minenra aotem ^ 97qoas vd mtmeret, yd mmaretw. 

xxvn. 

fM#^ eifim^ tibro iv. AnuntdTeiibnim cap. 20. non mq>tc. aofin 
camen nihil variant. Crmer, Qm»d ei ^»UUmd» eft Mhtrh &c^ 
Senrius idem didt ad Fin. i. fL 47* cuins'veiba ita Tidentor Iq^cn- 
da : Phyfici J$vem stberemt id e/i ignem , vlnnt imeUigi ; Jmtvium 
ver0 sXrem* ir ^vumidm tmuitMtt fawU funt , dixtnmt ^t prwuuut^ 
fid tjumMtm air » hoc tft Juh» , fw^tSlm 9ft iftU , jure ft^erpffito 
tlementp mariti wmen traditwn efi, J^vem amem ^c. ^ id Kcvic 
9id intelltgeiifdam verfiim Seved in i£tna ft, 217. Nnnc pHnupi 
nuignmque , fub Imc dme tniiitat ifnis. Ignis , inquit 9 in ea occa- 
fione non eft Inperioi aere , & vidctur roUitaie Tub illo. Aliae 
ejtplfcationes , que huic loco affinguatux , non iatis placear« 
Stihier, 

9^, Septimus k nando, ] Sic ctiam Pall, nifi quo^ primus > Ht^ 
ftnnMuuUti Lipfius in libris Saturnalium lib.i. c. 2/ emendabat> k 
fmkendof tt\ nuptm, fed ff<ciK/9 lepeticur Noftio infia lib. 1 11. c. 24* 
llullo ms. divertente. Cr/aer. 

P6, It rapuit Proferpinam. 1 Harrcbat antca leftor hoc io loco » 
depravatiotae verborum impticafus. nunc ex Mafei libro CQirieAi- 
one adhibica nemo tarn tardus eft , qui , vel cuiiim Icgens, ien- 
fiim non percipiat. P. MamU, Is rapnit Proferpinam , ^uod '^^ 

ffum,] Itaferocum reftitueie jad^at h Ma&i libio Faullui 
Butias. fed lie mfT. nullt. noftri fane uno ore fitmant , ttm i 
Proferpinam 9 ^md&c, quomodo & edidit Viftotius , fie ante i 
Aldus avus » quia icillccc He hiveniilent ia libris cakuno e 
Orntfr, 

97. Qmdvtlminueret,'] f<nfya nmurtf ^ a« fimilectukL . 
gatiim itcciun xecasot Ubto iii. iafni c^. z^ GtuHt. 



LlBCR SsetJNDtJS. 299f 

2QCVIL C o M qv B in omnibus rebus vim habcrent 
nazjmam prima 6c extrema , principem in facrifican- 
^ Janum effe voluefunt : quod ab eundo nomen eft 
dudtbm : ex quo transitiones pervise , Jani : foresque in 
liminibtts profanarum xdium januae nominantur. Nam 
Vcftse nomen ^ PGr«ds : ca cfl enim , quae ab 31is JL^"*** 
^ B»*« didtur. \h autem ejus ad aras & focos perti- Yamb^& 
net. itaque in ea dea , <iqux eft rerum cuftos intima* ms. ' 
rum , omnis & precatio 8c facrificado extrema eft. q q'uod 
Ncc k)ng^ 'abftmt ab hac vi Dii Penates , five k ftfm MSS. 
dudx) nomine, (eft enim omne , quo vefcuntur homi-^8 
ncs, penus) five ab eo, qu5d^;ii/i»i infident: ex quo' ^^^^ 
ctiam penetrales \ poetis vocantur. Jam ApoUinis no* 
nen eft Graccum ; quern fdem efle volunt : Dianam 
autem & Lunam eandcm effe •putant : ciim fol di-« ▼olnnt 
das fit» vel quia/^/nf ex omnibus fideribus eft tantus,^^* 
vd quia, c^ua eit exortus, obicuratis omnibus /^/m/ ap^ 
paret : Luna ^ luutub nominata fit. eadem eft enim 
Lucina. itaoue » ut apud Graecos Dianam , eamque 
Luciferam , fie apud 'noftros Junonem Lucinam in pa-' ?.^ J""* 
licndo invocant: auae eadem 98 Diana annivaga dicitur, • 
non a venando , fco qu6d in fcptem ▼ numeratur tamquanj ^ nommar 
'vagamibHs. ^^ ^^'^ 

Diana dida, quia nodu quafi diem efficeret. A(ftilr^9 
betur autem ad partus , quod ii maturetcunt aut feptem 
Bonnumquam , aut plerunque novem lunae curubus; 
qui qiua menfa fpatia conficiunt , p^nfes nominantun 
Concinneque, ut multa, Timaeus; qui cum in hiftoria '• ^^^ 
dixiiTet, qua node natus Alexander eiret , eadeqi Dianae 
£phefiae.%^mplam defiagra?i(!e , adjuai(it , minimi id 
efife roirandum , quod Diana , ciim in partly Olympia- 
dfs adefle voIuiQet, 'abfUiifet dpmo, Qua^ autem des^z abfuil& 
ad res omnes vsniret , Venerem noftri nominaverunt , ^^^ 
at(^c ex ea poti^s venullas quam Venus ex v^nuftatc. 

XXVIII. ViDETiSNH igitur ,,ut a phyficis rebus, bene 70 
atque utiliter ifiventis , y trada ratio fit ad commenticioS y trahat 
& fidos dcos? qua^ res g?nuit falfas opiniones errores^iatio^^* 

que 



Vi 



OUnd annivagd,} Fall, noftri edittonesque prifi^ • 0mni» 
led produxic alteram ex Fiobo Adr. Junius lib. iv« Aoiiuadir^ 
^i :o. cecepitque Lambinus, Biurus , alii, idem Junius ex eo- 
d rrobo ftacim poft legits , »» fepttM vagttnr t^im^fMm vtnanti» 

^* Qmitu 

fffffff/n 99, m 



299<$ De Nattjra DEO9.011 

que turbulentos , 6c fuperffitiones paend aniles. tt formse 
enim'^ nobis deorum » & aetates , & veftitus< omatusr 
que noti funt : genera praeterea , copjugia » cognatior 
iiesy omniaque traduda ad fimflitudinem imbecifiitatis 
humanae. nam & perturbatis aniinis inducuntfir : acci- 
pimus enim deorum cupiditate$» aegritudines, iracun- 
dias: nee verb, ut fabulae feruQC , dii bellis prceliisaue 
caruerant : 99necfoliim9 ut apud Homeram , ^am 
duo exercitus contranos alii dii ex alia parte defende- 
xent, fed etiam, ut cum Titanis/ ut cum Gigantibus, 
fua * propria bella geflerunti Haec & dicuntur , & 
creduntur ftultiilim^ , 3 & plena funt futiMtatis fun^mas* 
que levitatis. 
71 Sed tamen y his £|bulis fpretis ac repudiatis, deus 
pertinens per naturam cuj usque rei , per terras Ceres» 
per maria Neptunus » alii per alia , poterunt inteUigi « 
'f qui qualesque fint^ quoque eos nomine cpnfuetudo 
r nun- 



99. Nee filum , ut ofiud Htnurum , mm dttf extreitus ^r.] Koi| 
credo, quemquam piicientei poHc legexe hqnc locum, quia» 
propter frequentcm repetitiqnem Tocum ut & cum, fiomachetur. 
Vefum quidem eft, omocs codd. mlT. inter fe confpirare » 6c lo- 
cum hunc eodem raodo citari ab Auguftioo de Civ^ Dei lib. ir. 
cap. ^o. Veriim non credibile eft , ejus tempore adhuc nallam 
feodum irrepfiiTe io Ciceronis fcripta. An veceies ea pane fue- 
xaat fcliciores qu^m nos , qui feperimus meada in cditionibus, 
quz ab ipfis audtoribus (unt procuratae } Ceterum in Auguftinp 
Vatietates quxdam kdionis repetiuntur , ut » cum ibi legatui , 
4ut cum Gigantibus^ quod jam tollit uoam vocutam m, Malim cre- 
dere, ut omnia conveniam cum majeftate, quam in ^[ceroiiead- 
miratntir , eum fciipiifte : AVc ftlitm , ut Apud Htnurum , du* «»«r- 
citus corttrarios alii Dii ex alia parte defenderunt , fed etiam ir €Mm 
Titanis , & cum Gigantibus fua jrrepria bella gejferuat, Bouhier. 
I. Ciem duos exercitus &c,' defenderentt ] Foitaftis aufereodnm 
, eratrwM, ttici\h^n^\xn\<\\xc defenderunt. Grater. Sed cux noo placet 
iGrucero nunc a^ere eadem cuia , qua ^ap. 12. qaum Vi^oiiana 
exemplaria hie etiam dilerte liabeant due ?' idque cepetivi. Grenev. 
' 2, propria bella gejf4runt7\ Miror , qui ezfolarc CJt boc loco ccb^ 
peiit vox /«<( '» quae exftat in Viftorii Sc Hervagii exemnl«"*v*<i 
Ikcc potcft i|on Ciceroiiis cfle, ut libroi. cap. n. ad vefl U 

venire male ^'uhi Ctiim fuus preprius occurrit j ideoque <^ e- 

Tocandam, prsfertini quum etiam exftaret in Buflidiano. C v, 
' 3. £r plena funt futilitatis fummatfue levitatis,} Vat ' ' C^ 
liber maoufcriptus, ^to futilitatis, Urfin. 

4. Qui juaies^ue funt,} Lambintti fim t }^ vctexc av^v ^^ 

vcibum abcft, idim. ■ 

\ . ^ .. . _ II 



Liber Secundus. 2997 

nuACOpaverit, fhos deos & yenerari & colere *debe-z dcbea- 
mus. Cultus autem deorum eft optimus , idemque™"' ^v» 
oftiffiniHs atque fandiiSimus plenimmusaue pietatis ^ ^'^^* 
uteosfemper pura, iategra , incorrupta & mente & 
voce vcneremiir. non enim philofophi foliim , verilim a fepaxa* 
etiatn majores mo&ti fuperftitionem si religioae *iepara- xuot Lsmi, 
venmt '• B. 

' Nam qm totos dies precabantur 8c immolabant » ut 71 
fui fibi tiberi fuperftites effent, fuperilitiofi funt appellati : 
quod nomen poftea latiiis patuit. Qui autem omnia , . 
quaj ad coltum deorum pertinerent , ^dilieenter ^retra-b peitn* 
mrcnt, & tamquam rclegercnt, funtdidireligiofi, exf^^^ 
rd^cndo, ut « elegantes ex eKgendo, tamquam k <ii- c eUgcmet 
ligcndo diligentes, ex intelligendo intelligentes. hisabeli^en* 
enim in verbis omnibus ineft vis legendi eadem , quas do ii&^ 
in religiofo. Ita fadum eft in fupemitiofo 8c reli^ofo 
alteram vitii nomen • alterum laudis. . ^ Ac mihi videor d At 
iatis» 8cefle deoSy 8c quales^eflent oftendifle. B^ithj 

'XXIX. P&oxxMUM eft» utdoceam, deorum pro-73 
videntii mundum adminiftrari. Magnus fan^ locus 8c ^.^°' 
i veftris, Cotta, vexatus: acnimirum vobiscumomne ^^ 
^ certamen eft. Nam vobis , Vellei , minus notum eft » 
i quemadmodum quidque dicatur. Veftra enim foliim 
legitis , veftra amatis : ceteros caud incognita condem* 
natis. Velut ^ te ipfo » hefterno die, didum eft, 
^anam fatidicam vrpomav i Stoicis induci, id eft , pro* 

vi- 

S, ^uos Dfs ir vetufdri & eoltn debemut,^ Ree. £c Bonon. 
1494. xepizftntant » h9i Dm* ; fed licet hxc Icgendi ratio fetti 
poffit, camcQ vulgata loco , quern obcinet , non eft movenda. 
^*^if. Quoniam editio anni 1494. & vetus codex, \ Davifio la 
partes vocatus , czhibent , bos Dtot , nefcio , quare editozes non 
^mifetunt iftam le^ionem , qux mihi vidctui ombino neceflana. 
Bonhitr, 
I t, *^nMm fdtidieam ^fifoiAV induct , id efi 9 ffrtXfidentiam,'} Hxc 
^a poftrema verba , id efi pr»videntiam , non funt in vaeielibio » 
olent antem fine dobio gloffcma ab imperitis libzaiiis in feciem 
ieft»n»utn. Quod aatem (equitui , velut htftemo die » vel Ciceio- 
n fHfAoftiuv ifjLapmfAA , vel libiarii lapfuni efle ciedendum eft. 
&; nim hefterno die Velleji difputatio cum Cotta inftituta fin« 

51 > fed eadem atque in ipfo fecundi libri initio ita contexituc 
i ;u8 , uc Dullus dtea inrerceflerit inter Epicureoram &- Stoi- 
C' a confutationem. Id^m error eft in illis lib. iii. Slus a te 
* ttenint di^a funt : cum docert velles deos ejps : funt autem 
^ iCou« adBalbum, qux non nudiustestios > ied eodem dicr 



299^ De NATtritA D^QRuif 

f niott: yideatiam. Quod eo ^errore dixiAi» qaiaexiftinaa8»ai| 
^?' his providentiara fingi quafi quandam deamfingularem, 
quae mundum qmncm gybernet ^ regat : fed id prae- 
cif^ dicitur. 
74 Ut, fi qi^is dicaty Atheniepfium nempublicam confi- 
lio regi, defii illud, Ariopagi: fie, cum dicimus* pror 
g arf»icrato videntj/a mundum adminidrari , deeffe s arbitrator » deor 
•*^^- njm. Plcne ^utcm & perfe^^ fie did eidilimatOy 
providentia deorum mundum sidminiftrari. Ita falem 
iftum , quo caret vellra natio , in irridendis nobis no- 
litote confumere: ,& mehercle, fi mc ;^udiatis', nc ex- 
p. XLI. periamini quideni. Non decet : non datum eft : non 
h uaum pote^is. 7Nec vero hoc ii; te >^i^iq convenit, mori- 
«/mw bus 

^n^ntur e0*e difta. Credi po(cft» Clcezonem 14 aoUno babuiips 
tribus libris trium dieram difputationem rcfcrre yoluille : tnox 14 
mutafle, rdidis prioris cogicationis vefiigiis. Vr/tn. • 

7. Nee ver9 in te una. convenit , morihus d^mefticis ac n&firoritm 
hminum nrbanittte timato.} Edit. Vcn. mno» Lamb, mnmn^ Sed non 
ca mihi quaeftio eft, uctum boium itttiaendum Qt » qui ucxumqiie 
, ialienum exiftimo. Subabfuxdum eft quiddajn i}i fcntpntia 9 quod 

tamen minus attemura ledorera fallat. Legebam , riec vere hec 
in te emnino convenit ^g, Omnino Uc exhibit MSS. oio } quod non 
Itantum dtftat kb »»«, quia facile io eo pocueriot labi exfcriptores* 
fV^kfr, LicfC bzc conftiudio viris doftis adeo non placpcric » 
ur , in te ununt ' urhanitate iimatum , repofuerint » ^ mp ta- 

men in d^bium non revoeabitur (yncaxis. Cic. ad Q^ir. poft ^cdlf 
cap. c. X/t ^n^d edrnm fceferati homines ij andtues in %emp, <Sr iii 
hntnes benos conceptttm jam diu cantinerem , id in me uno potim ijukm 
in Optimo cfnoqite iy in untverfa civitAte deficeret. Ultima VOX , UC 
videmnt interpreter, dubio prpcul eft vftipia , cms f^nfum faciac 
inenti Ciceronian^ prorfuscontrarium. Legendum puto , in uni* 
verpL civirate defluerei , quz quidem minima eft mtffacio. ^ed h«<; 
obicec. S|n)i|ium y^ro iocutionuni exeippla fuppcditabit J. F. Gro- 
lioviu^ in iSc4eca lib. iv. Nat. (^ieft.'Prxfat. <;^zr^ndpm {ajiex- 
cft, x)uomodo poOit hoc,qMod vulc Nofter, ii| Vcliejum bmnmo 
convenire, cum fuerit Romanorum ttrkanitate limatut. An «r^«- 
pus efie poteft, qui falibiu caret? Si nefcis, adi Quintil. loft. Or. 
vr. 3. Legendum arbitror', Nee vero t^oc in teuna fonvenit i 2fc it4 
TuUius Vellejum ab ea ftupiditate, quam reliqui; impegtt Epicu- 
leis, immunem prxftabit. DaviC Omnes innprpretes leoreruat, 
vocem nno non pojde f^prri, 8c TQUiciti ^ueruot de alia yoce ei 
ftituenda. Walker legit , omnino , veriu|i Pavjfii uita, ipihi r 
i^rriderec , (i pqneretur pbft convenit^ An^equam eorum ai 
tiones Jegeram , putabam legendum , in t* yiro. Qui vi 
yetr. Codd. (ciunt, facile viro in uno potte mutari. przterea 
niam in (equentibus , cum in reli^uos vefiros fy'c, legitur in ac 

fiyp, (quomodo illud poftet poai \xk ablativo \ Lego ita(|ue , 

" ' • • * \ 



LfBEn Secukdus. 1999 

bos domefticis ac noftroram hotninum urbanitate lii- 
matp; fed cum in reUqoos veftros , turn in cum maxi- 
in^t qui ifta peperit, nominem fine arte, fine litteris, 
infultancem in omnes, iine acumine ullo , fine audor . 
littte, fine lepore. 

XXX. D I CO igitur providentia deorum mundum?^ 
& omnes mundi partes & initio confiitutas effe , & 
otnni tempore adminiflrari: eamque difputatiopem tre$ 
in partem opftrifer^dividunt; quarum pars prima eil » 
quae ducitur ab ea ratione , quae docet efle decs ; quo 
conceiTo confitendnm eft , eorum confilio mundum^ 
adminiilrari. Secunda eft autem » quae docet » omne$ 
res iiibjeifbis e^e naturae fentienti , ab eaque omnia pul- 
cerrio)^ geri. 9quo conftituto, fequiturab animantibus • 
principiis earn cm generatam. Tertius locus eft , qui . 
dacitur ex admirationc rermii ca&leftium atque terre- 
ftrium. 

Primum igitur aut negandum eft »deos efie ,9 quod & 76 
PempcQtus iimulacra 9 & Epicurus, imagines inducens, 
q^iodam pa<^o negat: aut, qui deos effe concedant) iis 
feteodum eft , eos aliquid agcre , idque praeclarum. nir 
hil eft autem praeclarius mundi adminiftratione. deorum 
igitur confilio »adminiftratur. Quod fi aliter eft, ali-imundoi 
fluid profeAo fit necefle eft melius , & majore vi prae- f*^*"^ ^^ 
dimm, quana^deos, qpale id cumquc eft , five inani-^JI^ 
ma natura » ^st neceintas vi magna incitata , h^ec pul- 
cerrima opera efficient , qu^ videmu^. 

Non 

rimy fy livMUim^ Itjt vi4^uf mihi Cicpro feroper IpqiiJ : Cpnvt* 

9ff in gitm Jk/picio, Id in e*m utatem non convtnit, &c» Bouhier. 
*, §luo coofiitHta , fe^mtm- ab ammanribus principiis earn ejfe g*n€- 

|Mr4».] Nimirimi naturam ientientem ab anioiantibus ptiocipiis 

^iTe g^oeiataai. At nihil talc fequlcur e¥ hac fecun^a parte, qus 
nftiruitur , ut doceat , mundum providentid Deotum Sp initio 
laftitutum elTe, fie fempei a4miniftiari. Quid ieicui \ Ita ffili- 
t cmendanduin arbicror , eum eJfe j^enerdtum , iS clt mundum. 
yikgr. Walker rediflSme docuit, voccm tarn rcfcrri non poiTe 
£ sui naturam , quod non convenit aigumentationi Balbi » Sc 
leo ille corrigit : Eum ejfe genevAtum , uc icfpiciat ad mundum , 

quod pneceffit j vetum melius legerct , ea eJfe generatA , ut voCf$ 

iftz leferaotut ad etf omnia, quoq ptarceflit. Bouhier. ^ 

9* SUt^d (fr Democrimt Jimuiacra , & Epicurus imagines inducens.} 

IJomcn Epicurus i>oa Icgitui in manurcripcQ , fie ccitc vidctur 

fbuadatc. Vr/m^ ^ * 

fffffffffs l9.T4f^ 



3000 De NArtJRA DEORtTltf 

^7 Non eft igitur natara deorum praepotew » tieqne «- 
cellens, fiquidem eafubjeda eft ci vel neceffitati, vcl 
naturae , qua caelum , marfa "©terraequc regantut. Ni- 

* hil autem eft praeftantius dco. ab eo igitur neceffe dSt 
inundum regi. Nulli igitur eft natural obedrens aixt 

f, B, fubjeftus deus. Omnem ergo regit ipfe naturam. etenim 
fi concedimus,intclligcntes effe deos»c6ncedimusetiam 
providentcs , & rerum quidem maximarum. Ergo 
utrum ignorant » quae res maximae fint , quoque bae 
1 qui tan- .modd tradandas dc ruendae;an vim non habent, ^ul 
tuMS. tantas res fuftineant & gerant ? at & ignoratio rerum 
aliena naturae deorum dl ; & fuftincndi muneris propter 
imbecillitatem difticultas minimi cadit in majeftatem 

• deorum. Ex quo efficitur id , quod volumes t deorum 
providentia mundum adminiftrari. 

78 XXXI. A T Qu I neceflfe eft , c&m fint dii » ft modd 
ftnt» ut profedo funt, animantes efte , nee folbm ani- 
mantes, fed etiam rationis compotes, inter feque qaafi 
civili conciliatione Sc focietate conjundos » unxan. 

m regentis niundum , ut communem rempublicam atque pi^eniL 
MS. aliquam ^regentes, 

79 Sequitur , ut eadem fit in his, quae in genere hu- 
p iriitus mano, ratio, eadem » Veritas utrobique fit eademque 
^\^ lex : quae eft redH praeceptio pravique depulfio. Ex quo' 

•'• intelligitur, prudentiam quoque & mentera i diis ad 
homines perveniife : ob eamque caufam majorum inftb- \ 
tutis mens, fides , virtus , concordia , confecratse 6c \ 
o Quas puWice dedicatae funt. « Quae qui convenit penes dcos j 
Batthier. eifc negare , c^m p ei>rum augufta 6c fanda fimulacra 
p cawm veneremur ? quod fi ineft in hominum genere mens , 
idem^ fides, virtus, concordia: unde haec in terras , nifi. a fa- 
peris, defiuere potuerunt? ciimque fit in nobis confi- 
lium, ratio, prudentia; neceife eft, deos haec ipfa ha-i 
q vcl ^^^ majora , nee habere foliim , fed etiam his uti in 1 
MSS. maximis 6c optirais rebus. * | 

60 Nihil autem eft 9 nee majus , <inec melius mundoj 

ne- 

TO. Terra regantur.'] Sic neceffarib Jegendum, etiamd . iC 

KcIamaMot. nunc, cUm otnnes ad unum banc leftiom n* 

probent, non eft dubium, quin led^io Tulgata , terratjue re^ w^ 

Ut ejicienda, quia fententia definat in claufulam verfus hei Cf« 

quod in oratione foluta cifc fitlQfum'ddcct ipfe Cicerr' ' x^ 

' • ^ - - "^ If • • 



LlB|£lL SECUHDt^S. 3001 

Beeeffeeft^go/eum deoram confilio & providentit 
; admiaifhari. Poftremb ciim fatis docuerimus , hos cSc 
deos, quonim infignem vim 8c illuftrem faciem vide- f.XUk 
temus , folem dico , & lanam , & vagas ftellas , 6c ' 
inerranteSi & caelum » & mundum ipfum , & earum 
reram vim, quae incffent in omni mundo cum magno 
Ufa dc commoditate generis humani : efficitur » omnia 
I re^I divina mehte atque provident!^, Ac de prima 
': qmdem parte fatis didtum eft; 

XXXII. S E Qja I T R y ut doceam , omnia Mbjc&ji 8i 
pffc naturae, eaque ab ea pulcerrim:^ »regi. Sed quid fit < ^*»(r« 
ipfa natura explicandam eft ant^ breviter, quofacilifts***** 
id, quoddocere •volumus , intelligi poffit. Namquc «' ▼«V**°"*^ 
ajiinaturam cenfent effe vim qiiandam fine ratione , ^**'^ 
cientem motus in corporibus necefiarios: **aiii autem, 
' ^ participem rationis atque ordinis ; tamquam vid 
progrcdicntcm declarantemque , quid cujusque rci 
cama effidat, quid fequatur, cujus foUertiam nulla ars, 
o^manus, nemo opifexConfequi poffit imitando. fe- 
minis eoim vim efle tantam , ut id» quamquam fit per* 
exiguum , tarn en fi incident in concipicntem comprc- 
! bendentemque naturam , naiHumque fit materiam , ^uS 
lali augerique poffit , ita fingat & efficiat in fuo quid- 
^qne g^nere ; partim ut tantummodo per flirpes alantur 
was* partim ut moveri etiam, & fentirc , & appetere 
poffiot, & ex fefe fimilia fiii gignere. 
i .Sunt aiitcm , qui omnia naturae nomine appellent,ut 8i 
Epicurus, qui ita dividit , omnium , quae <fint , natu-t (nntla, 
ram eflc corpofa & inane , quaeque his accidant. Sed n«uii 
nos com dicimu^ natura conftare adminiftrarique mun- ^^* 
dam, non ita dicimus , ut glebam , aut firagmentum 
l^pid^i aut aliquid ejustnodi, ^^nulli cohaerendi natu- 

It. ^lii dHtem vim participem rationis ^r,] Leftlo vulg. fbrfan 
icfte fehabet, fedtaroen mirum eft , Balbum , adfereouni hue 
Taiias definitiones natuise , oblivifci fententiam Zcnonis , prx- 
gptoris fui ^ fcilicet earn cflc poteftatem rationis paiticipem , quat 
^mac & aatmat res omnes. Vbcula vim lepeiitur quidem in 
^odam MS. ^ DavUio infpe^o, fed addita a manu lecentioie. 
Qpid is legamus , alii ignem , participem rationis atque ordinis , r4»- 
5«M»» vii progredienttm. Vide definitionem ^enonis fupra cap. 22. 

>^ HiUla €^h4r*ndi natura ircJ] Quid fibi velit hoc , nulla, eoha'^ 
t^tfMura > fatcoi ingenue mc noa videie* Quid enim i aoa- 



•3oe2 De Nat0EA Deorcm 

li, fed ut arborem , ut animal » in qaibus nulla temeti^ 
> r. B, tas , fed ordo apparet & artis quaedam fimilitudb. 

83 XXXIII. Quod si ea, quae ^ terra ftirpibus coaid-» 
nentur , arte naturae vivunt & vigcnt : pr6fe<ft6 ip6 
r & dttfi terra eadem vi continetur ^ 6c arte naturae , ouippe 
mi^if. auae gravidata feminibus omnia pariat & fanaat ex 
fefe, Itirpes amplexa alat & augeat» ipfaque alatur vii-< 
cidim a fuperis externisque naturis. Ejusdemque ez« 
X fldeia fpirationibus aer alitur , & aether , & omnia 'fupera. 
*^'' Ita, fi terra natura tenetur & viget » eadem ratio in 

reliq\}o mundo eft. ftirpes enim terrae inhaerent. ani- 
J \ ipiia- mantes autem radfpiratione aeris fuftinentur : ipleque 
t^oeaiii. j^gj. n(rf>iscum videt, nobiscum audit , nobiscum fonau 
nihil enim eorum fine co fieri poteft. Quin etiam mo- 
vetur nobiscum. quacumque enim imus » qaacumque 
movemur , videtur quad locum dare 6c cedere. 
84 Quaeque in medium locum mundi* qui eft infitnusy 
i8c quae a medio in fuperum » quxque converfioae ro- 
tunda circiim medium feruntur, ea continentem muadi 

* 

aelapidis> aut glebe « aut Jigtii partes , que conftitiiuiit totom'^ 
lapideai , totam glebana , totuin hgnum , inter fe ^ohzient i aQ. 
hoc dicic, fragmenca lapidis jam non cohxrcie cum toto lapidel. 
neque fiagmenta glebx cum tota gleba i 6c ita oidine cacere 8c] 
arte? quorfum hzc? ^idetuc enim conftitucte velle diicrimen iotetf-'l 
xes inanimas 8e res aotmatas , ut in his fit aliquis oido 6c aitts 
(tjuxdam fimUitudoj item lationis* in iliis nuUus oido , uuU^ Or- i 
tio. quare videcur pro cahsrendi legcndum vel crefcendi , vel c«4« 
iefcendif vel aliauid aliud tale. Contra nihil videtur ftui^odunu 
nam perfpicu^ difcrimen conftituit inter totam terram be partioi- 
1am terrae: quod terra tota ordinem qucadam & artcm piae le fe- 
xat: non item terrz fragments. Lfitmbin, NiUU c9hMrendi natmr^y 
'Do&,\Si Lambinus ingenu^ fatctu):, fenon ii^telligere > quid Qtii 
velit, HulU cohdrendi natura j a^grefliis eft tamen explicare ^ led 
ita flu&uat » & inchoata imperfSaaque fenfa mentis tam obicur^ 
promit, ut , pcxleSti cjusnota, nihilo magis intelligam. Vide i 
igitur , an fie nos re£le obfcumm hunc locum explicemos. Ciim 
dicimus » mundum conftare 8c adminiftrari natura , non dt^mus » 
Ita natuxi conftare , ut glebam adt fragmentum lapidis « /»/« co* « 
hstenii natufi , id eft , ut n>undi pactjB tantum ^t trvx^Tfi tem'-r^" 
& fottuitb , coh2:rcant inter fe » fed ita nafuri cpnilace , ut r* li 
borem > ut animal , in quibus fummus ordo perfe£^aque a- Sc * 
necefifaria eft ad vivendum , &c xdificatore mundi Deo ad^*' r^ 
baud fcio igitur an re^^e referibamus: ' . Sota coh^rtn f$^ 

ra. Origines fi%fti hlx^i pag. 19. Edit. Oxon. Taf KnitfAit^t rat 
fxiv rn«t TO Mfif SfwS-e? l;^ii mrJTtf *fd *4*';t* > W "** " •r 



LiBiR Secundus. 9003 

effidmit nnamque namram. £t ciim quatmor fint go* 
' nera corporum , vidffitudine eorum mundi continuatt 
natora dl. Nam ex terra aqua: ex aqua oritur aer: 
ex aSre aether: deinde retrorfum viciffim ex aethcrez fatfmp 
^aer: oex aere aqua: ex aqua terra infima. Sic na^deoifus 
tmis his, ex quibus omnia conftant, >furfum,deorfum,^«^of« 
iritr5 *citr6que commeantibus, mundi partium conjun-* ^^ 
\ &o continetur. 5?S5. 

[ Quae aut fempitema fit necefie eft , hoc eodem or- 3^ 
natu , quern videmus : aut cert^ perdiutuma , perma- 
nens ad longinquum & immenfum paene tempus. 
>4 Quorum utrumvis ut fit , fequitur , nature mundum 
adminiftrari. Quae enim dafiium navigatio , aut quas 
inflrudio exercitus, aut rurfus (ut ea , quae natura effi- 
at , conferamus) quae procreatio vitis , aut arboris, 
: quae porr6 animantis figura conformatioque membro- '• XLHL 
rum , tantam naturae foUertiam fignificat, quantam ipfe^ i peg^ 
I mnndus? aut igitur nihil eft , quod ^fentiente naturdjL4mK 
i regatur : aut mundum regi confitendum eft. Etenim 8(5 
qui reliquas naturas omnes earumque femina contideat, 
'qui poteft ipfe non natura adminiftrari? ut, <:fiquiden-c.ffq°id 
Ltes & pubertatem natura dicat exfiftere : ipfum autem*"^'^' 
Eminem » cui ea exfiftant » non conftare naturt : qpn 
intelligatv ea, quae efferant aliquid ex fefe, perfediores 
habere naturas quam ea , quae ex iis efferantur. 

XXXIV. Omnium autem rerum , quae naturi ad- 
miniftrantur , feminator , & fator , & parens » ut ita 
^cam. atque educator & <^altor eft mundus : omnia- <J «J«wt 
iquc, ficut membra & partes fuas , nutricatur & con-^^*^' 
tinct. Quod ft mundi partes natura adminiftrantur » 
inecefle eft mundum ipfum natura adminiftrari : cujus 
jqiiidem adminiftratio nihil habet in fe » quod reprehen- 

di 



[ XI. jC« ii?rr a^d,} Ut Viftonus, iic roembiana Budtdiana, ind* 
\ms » quomodo 8c editio Hervagii , quod non aliter "i Cice* 
Uonc Joci^ quilm ab omnibus Komaniselegantciadhibitaad^et* 
ilia loco pcspoficionts & adjedivi ob gcatam ipfis vaiieratcm. 

14. Qu^rmm utrmnvis m fit , feqmtar &e,1 Jo. Priczus in notis 

•d qoinmm libnun Milef. Apuleji ponit qusftionem » [Unde jci- 

mnt an & hie iciibendum i mnun utrum fit»} cur facile refpondeii 

^0oceft« 8cJibfoiumTCteaimco&coxdi&fciu£ius> noaita bkrcd- 



3004 JDe NaTURA pEOlttJM 

di poflit. ex iis enim naturis, quae erant » quod effid 

87 potuit optimum , effedtum eft. Doceat ergo aliquis pen 
tuiffe melius. Sed nemo umquam docebit : & , fi quis 
corrigere aliquid volet , aut detenus ^cit, aut id» quod 
fieri non potuit , defiderabit. Quod fi omnes mundi 
partes ita conftitutx funt » ut tieque ad ufum meliores 
potuerint effc, neque ad fpcciem pulcriores : «5 vidca- 

e fbrtaita- mus / utriim ea ^ fortuita fmt , an eo Hatu , quo cobae- 

ncMS, rere nuUo modo potuerint, nifi fenfu moderante^ divi- 

nSque providentia. Si ergo meliora funt ea , quae na- 

tura , quam ilia, quae arte perfedh funt: nee ars efficit 

quidquam fine ratione : ne natura quidem rationjs. ex«* 

pers eft habenda. Qui igitur convenit , fignum aut ta- 

bulam piifhm cum adfpexeris , fcire adhibitam efie ar-^ 

P. B. tern : cumque procul curfum navigii videris « non: dubi* 

, tare , quin id ratione atque arte moveatur : aut ciun 

f vd coHj. folarium vel defcriptum > ^aut ex aqua con|^empIere,ia« 

^E^*^« telligere declarari horas arte , non cafu : mundum aa- 

tern, qui & has ipfas artes, 6c earum artifices « & cun- 

da cpmpledtatur , conlilii 6c rationis efle expertem pu-^ 

88 tare ? Qu5d fi in Scythiam , aut inBritanniam , fphx- 
ram aliquis tulerit banc , quam nuper familiaris noftet 
effecit Poiidonius^ cujus iingulae converfiones idem effi«| 
dunt in fole, 6c in luna» 6c in quinque ftellis errant 
bus , quod efHcitur in caelo iingulis diebus 6c noftibi 

g batbarit quis in illasbarbarie dubitet, quia ea fpbaera fit perfe- 
MS. oa ratione? 

XXXV. Hi autem dubitant dc mundo , exquoSc! 

oriuntur 6c fiunt omnia, caiune ipfe fit eSef^us , aut! 

li an n/iV. neceffitate aliqua , an ratione ^ ac mente divina : 6c 

i criam in Archimedem arbitrantur plus valuiffc »i|i imitandis 

'^^ fphaerae converfionibus qu^m naturam in efficiendis, 

praefertim cum multis partibus fint ilia petfeda quam 

Sphaec fimulata follertiiis. ^Atquiille apud^Attium pa-j 

k Atquc ' ftoFj^ 

I AGdvaa 

^h IS* VididmuSf mttm « frrtiUtAfint^ 4if.} Kcfcio an »««l*«i 

fit Giureri alioiumque ante eum (ententia, qui t« m , quod ab '% 
zio 5c Heivagio inter tc ftrtmts 8c to funt ponttui , pcnitus dai 
ic omittiuit. Certe quum earn vocolam viderim exftare in Bo 
no , non dubito quin 8c ipfe tepereiit in Palatinis. Imo C 
«ft. Et cuihicmagis tacent qn^^i in orationeproQaintio < 
ubi nocac , MSStos habere. Nnae in difcrimtn vtffifttr , ttt"^ 
fim ftf^rfimwMdefmdtrtt «n^t. GioaoT* 




r 



Liber Secumdus. joof 

ftor, qainaTem num^uam ant^ vidiffet, ut procul di- 
?mum & novum vehiculum Argonautarum ^ e monte m cz alt» 
confpcxitt prim6 admirans 6c perterritus, hoc modo «^. Wr. 
loquitur: 

• ■ ■ ■ ' ■ *^ta»ta moles labitur 
*7Irem€kunda ex alto, ingemi ^^fonitu o* fpiritH : 
PrA fe undas ^volvit: vertices vifufcitat^ m «*'*'* 

Ruit froUpfa: peUgtts refferglt: ^frofluiu o rwfur 

Jta dum interruptHm credas nimhum volvUr » Lamb. 

Dum qmd fMime ventis exptdfum rspi 
Saxum , aut prccellis , vel glohfcs turlnnit 
ExfifUre i^os u^dis concur fantUfus i 
Nifi quds terreftres Pontus ftrages conciet : 
Aut firtl Triton fufcina P ever tens fpecut , '• 3CL1V. 

Snhter radices pemtus undanti in freto ^ aliT**''**' 

Moiem ex profundo faxeam ad cdlum ^ermt. q y^^i^ 

|DrfHtat prim6 , qu« fit ea natura , quam cernit igno- 1^^ 
jtam : iocmque , juvcnibus vifis , auditoque nautico 
IcaDtu, 

^9 Scut inciti atque alacret roftris perfremunt 

s 

If. Ttfuftf vmUs Uhttttr,} Sabfciibam veifus ^ Cicetoae ex Attio 
blolatoSt ita, nc mihi quidem videncui legend! i 

'' " n Sjunta moles lahitur 

TremdmmU ex alte , ingenti fenitm & fpiwimf 

Pr£ fe undas volvit : vertices vi fnfcitaty 

K^it frelaffa 'PelagHs reffertjit njlAns, 

Ita turn interrttptnm credas nimhMm velviett 

Turn ffuod fubiime ventis expulfum YAfi 

SsxurrSi aiet preeellis, vel glebefos turbines 

Exfifiere a&»s undis cencurfantibus : 

Niji *JUM terreftres Pentus ftrages conciet : 

^ut ferte Triton fufcina everttn^ fpecus 

Subter radius penitus undanti in freto 

MoUm ex profundo faxeam ad cceium vomit, Bouh!er» 

17. Fremehunda ex alto ^c,] Piifcianns libro de Metril Comicis 
jilio qu^m hic'leguntur ocdtne legit, fie enim ille: ^m forte Tri* 
If* fufcina evertens fpecus , Suhter radices penitus undanti in freta 
fStlim ex prof, faxa ad cesium vomit, Fremdfunda ex alto , ingenti 
'f»» &c» Lambin. 

If. Sonitu ir fptritu,} Qui , ^to fpiritu , legere malebant y?r#/i- 
|p» noa aoimadveiteiunc , ex fua le^ionc veiium claudicaie. hunt 
WKem veifiim & alios confequentes lecitac Fiifcianus in libco 
ot Cotnids metiis. P. Manut, 

iff Skm iiKtfi stqm aUfrts hefiris pirfrmnnu} JMLecke rerfum 



3oo6 De Natora Deo&um 

item alia multa. 

' ' ' Sihfdni meh 

Canfimihm ad aures cantum t^ auditum refert. 

go Hfgo ut hie primo adfpedu inanimum quiddam fen-^ 

fuque vacuum fe putat cemere ; poft autem fignis cer-* 

tioribus , quale fit id » 4c <)uo dubitaverat , incipit fu- 

fpicari : fie philofophi debucruot » fi forte eos primus 

adfpedus mundi conturbaverat • poilea ^ cum vidififent 

motus ejus finitos & aequabiles , omniaque ratis ordi* 

nibus moderata immutabilique coi^ntia , intelligere 

inefle aliquem non folum habitatorem in hac caelelU ac 

divina domo» fed etiam re£k>Fem, & moderatorem, 6e 

tamquam architedum tanti opens tandque muneris. 

r videtmni XXXVI. Nunc autem mihi ' videntur ne fufpi* 

*••*• cari quidem , quanta fit admirabilitas cxleilium rerani 

91 atque terreftrium. Principio enim terra, fita in media j 

parte mundi , circumfufa undiquc eft *ohac animabilij 

fpirabilique natura, cuinomen eft aer, Grxcum illudi 

quidem , fed perceptum jani tamen uTu a noftris : trituixl { 

eft enim pro Latino. Hunc rurfus ampleftitur immen*; 

fus aether, qui conftat ex altifiimis ignibus. Mutuemiic 

hoc quoque verbum , dicaturque tam aether Latind 

quam dicitur aer; etfi interpretatur Pacuvius: 

Jiccp ^^quod tmmoro^ mftricdum^ Graj$ fgrhUmm 
dthtrs, 

Quafi^ 

rsdibus » vitium deprehendes , quod mutatione parva coUctuz » 
, pro Jum inciti , legas , ficuti citi, P. Manut. 

20. Hac animaJhili Jpirabili^tu,'i Junius Ct Ftobo Icgit , dninuUit 
eoncr^ Seivius apud Virgil, nd Ulum locum lib. 1 11. i£n. Per Uc^ 
tali^fpirabile lumen : legit , fiirabiU j (ic enim illt i Spir^hiU^ id 
9ji vitdie , quo fpiramus : & efi fermo Ciceronis j ^juam^uayn ilU 
dixit fiirttbili inlibris dt Nm, Dior, Lambin. Hac 4HsmdhiU,2 Qui- 
dam codd. amabiUy five dmicabili. videatur Hadiianus Junius lib, 
IV. Animadv. cap. 20. qui mallet ex Frobo animatu Gxutet. Sine 
dubio AHtmali f^irAkilitjue eft Icgendum , ut Junius yidit e Prob# 
in VI. Virg. Eclogam ; & ita Ciceco fempex loquitur. Serviog 
quidem ad i£n. iii f{. 600. videtui legifte fiiritAhUi , feif :xik 
plax mendofum potuit fecutus eflTe. Ciccio eodem modr iii- 
'fOLyAHimum ilium Jpirabitem, Bouhier. 

21, Hoc^ qtMdmemoro, nofiri calum ^ &e,'\}ff on dvkiito ^ h }^ 
lociis fit idem, qui citatui \ Varione de Lingua Lat. *" 

Hoc vidt drcum fuprA^m , qu9d compUxu (9» 
Ttrramt id qmd nofiri tmlim mtrntrmt^ 



[ 

Liber Secundus. 3007 

Quafi vero non Grajus hoc dicat. At Latini loqui- 
tur; Siquidem nos non quaii Grxce loquenteuEi audia* p. b. 
mus, **Docet.idcm alio loco. 

Sed ad majora redeamus. £x aethere igitur innume- 91 

whiles flammae lidcrum exfiftunt; quorum eft princcps 

fol , omnia dariilima luce colluflrans , multis partibus 

/major atque amplior quatn terra univerfa : deinde 

teliqua fidera tnagnitudinibus immenfis. Atque hi tanti 

ignes tamque multi non modo nihil nocent terris re- 

busque terrellribus , fed ita profunt , ut fi mota loco 

fint, con£agrare terras neceffe dt a tantiis ardoribus , 

inoderatione 6c temperatiotie fublata* 

. XXXVII. Hie EGO non mirei: efle quemquam,93i 

Qui fibi perfuadeat , corpora quaedam folida atque in- 

dividua vi & gravitate fcrri , mundumque effici oma* 

tiCGmum & puicerrimum ex eorum corporum concur* 

fione fortuita ? Hoc qui exiftimat fieri potuiflTe , non in- 

telhgo, cur non idem putet , fi innumerabile§ * Junius 

I & viginti formae litterarum vel aureae , vel quales libet^ 

aliqiio »coniiciantur , poflc ex his in terram cxcuflls an- 1 ^^^^' ., 

nales"^"*"* 
naiesji^^^ 

r 

^z eft etiatn ftntfcntia ScaKgeri & G* J; Voffii; Prims voeesfaaC 
iddicz per Ciceronem , qui noluit vcrfum piiorcm adducere , fed 
^idit^ti9dy ut fehfuin faceret integrairi Ita folet, qaando faos 
jf^va ▼eifus adfert , ut exemplis docuit Grotius ad Aratum pag. 
7z. Scribendam eft igitur , mrmtrant * ut apud Varronem. Keli-'^ 
^voit tax ad idem fragmentum pertiaent , leperiuntur in fine Ji> 
bxi I. de Div. & eraditi leiie ftatuunt , verfus iftos eflfc fumtos i 
l^iagoedia, cut noiuen Chryfes. Ciceio Gczcum , qui ita philo'^ ^ 

[ftphnui, opportune i|det, profeiendo ejus veiba : Slt}9d memo' 
ItMf mfiri ceetitm. Boi^ier. 

22. Docet idem *U9 loc9.'\ Davifius mutat dccet in dicit ) verum 
pnus coQFedit melius. Facuvius ipfe nos docet , inquit Balbus, 
Tragoediam iftam clTe traaslatam e Gixco ; &. forfan deSopho* 
cte, qui Tragoediam eo argumento fecexat. Walkec legenduia 
Cltnfet, m dtcet i veiiim illad non eft neceftaiium* Paulo poftle^* 
:<l^i ; m fi met a hca fint , ubi Walker legit moti , & refert ad 
ipft* Lege , mots , & lefer ad tirras, mutatio eiit minor , Sc 
Kofuszque bonus. Idem. 

2). Vnim ir viginti form^ litterarHm,'] Vide Diflertats meam de 

7nfcis Grace. & Lat. Litteris , imprelTam in fine Palxograpiiic 

Moatfalconti. Quinquelitterx^ additx tempore Ciceionis,erant 

^- Qs Y. X* Z, nam H* magis adfpiratio eiat qu^ro littera« , 

Idrm^ , . .. * 

* Cii gig ggg 44, Ifii 



jooS De Natora Ve6jLvU 

nales Ennii , ut deinceps legi poiHnt , effici : quod nefdo 
an ne in uno quidem verfu poffir tantum valere for- 
tuna. 
94 ^4llli autem quemadmodum afieverant , ex corpus- 
culis non colore » non qualitate aliqua ^ quam 9r«6rsj- 
TX Graeci vocant, non fenfu praeditis, fed concurrenti- 
bus temere atque cafu , mundiim effe pcrfcdum ^ vcl 
innumerabiles potiiis in omni pundo temporis alios 
nafci , ^lios intcrire ? Qu6d fi mundum efficere ppteft 
concurftis atomoram, cur porticuni , curtemplum, cur 
domum, cur urbem non potcft? quae funt miniis opc- 
rofa & multo quidem feciliora. Certfe ita temer^ de 

I, XLV. mundo effutiunt, ut mihi quidem numquam hunc ad- 
mirabUem caeli ornatum , qui locus eft proximus , fofpe- 
xifle videantur. 
95 Praeclare ergo »J Ariftoteles, Ji ejfenty inquit, qutJkB I 
tirra femfer hahitavijjent , bonis v illu/iribus Jomia-' 
His 9 qiu ejfent ornata fignis atque fi6luris , inftrudfaqut 
rebus its omnibus , quibus abundant H , qui beats fui^n^ 
fur f nee tamen exigent umquam Jupra terram : accefifm 
font autem fama tr auditione , e^e quoddam numon o* \ 

X4lUlAS»'vim deorum^ deinde^aliquo tempore , fatefa^is terrA 

I 
j 

24. Ifi amem , ^wmdim^dum ddfevtr^ia^ irtJ\ In omnibus edt* 
nonibus ad fincm hujus pciiodi ponitui iDteirognodi nota^ irexum 
cfly com fenfum praecfcaexickun 6c fequemhioi vcibonim cocxum^ 
\ pit» eft toUenda. Bmhrer. . *. . .' 

If, ^rifiottUs.'\ Ab aotoiitate. Non^ puto ea hodie Ariftotc* 
Itca exftaie, unde hacc funt dekmopta. Mecum fentiiint Atifkote* 
tics doftxinae antiftitcff, icdolent.^« «fd»T<pijU>' Quiavisrb in or^ 
natus rocfltiQDcm incidimus, paucula de hoc ettant annocabtmus. 
Flin. lib. ii* cap. 4. ■ cdsifenui gentitttn fe motom affirmat , tit 
quern K^TfjLoi Grzci nomine oinamenti appellavctint , 'eutn 8e 
ioQt ^ petfefta abibhitaqueclegantia mimduni dtoerer. Cleottie- 
des de hac , quam ir<^)u^A<M<''iirneminat , elegancii difturns, <rC 
JU0-/UV plures efle fignificationes inniiic* * Ccteias. hie .nos qnj^que 
prseteimittimus. AflSimant Pytbagoram prmiuni icram univcrfi^ 
taceo^y *tiif oxatr -x-tfto'x^jt » zwfjittv appeUoiTe , > U tUt^ t# «tbT4 
<r«tft»r. Cic. ex Flatpnis Tima^ non. mundum tantum , fed \^ 
centem muodura nominiit. JLihellus ille prteclaius « qui A'iftorelis 
nomine de Mundo infcribitur , non nuindom ab ocnatd ,^fed 01^ 
XMKum ^ mundo potiut dici affiimare r^etnc« Sic cnim hi' eo 
legitui : To ^% xahbt vatv ind9u/uu» iff-i:<ri(4-v« »«) t^ *f*r^yjuC' 
voy tim.v's ki&/tA\i ^f>s/ull6v MMiriatiff^tu, Sc qux deiode fe* 

quuptuf^ Fulchxitudinem auteiq hancquatooz pOtifOmum xebttt, 
lit apud Plot, legitui 9 scfiimat. BftuUius^ 



r" 



Liber Secukdus. 3009 

fauci^Ms, ex illis ahditis fedlbut evaden in htc hea^ qtu 
n0s ihcollmMs , atqm exire potuijjent : ckm reptnil terrdm 
CT* maria calumque vidtjfent ; nubium magnitudimm 
venrorumqtii vim cdgnoviffent , adfpexilJentqtte JoUm » 
eJMsqtie turn magnitudimm fuUritudinemejue turn ttiam ^ 
ifficientiam cognov'tjfent , quod is diem efflceret » tota ciio 
luce diffufa : chm autem terras nox 7 opacajfet , turn cdlum y oumpsfit 
^tetum cernerent aftris diflinSlum v omatum ^ lundque^^ 
luminum varietatem turn crefcentis turn fenefcentis , ^ '** ^*^' 
terumque omnium crtus ^ ouafus , at que in omni 4ter^ 
nitafe ratos immutahilesque curfus : ^^ hdc cum vide-, 
rent y profeSfb c^ ejfe deos^ CT h£c tanta opera deortim ejfi 
arhitrarentur. Atque haec quidem illc. 

XXXVIII. Nos AUTSM tencbras cogitemus tan- 96 
tas, quantae quondam eruptione iEtnaeorum ignium fi- 
nitimas rcgiones obfcuravifle dicuntur , ut « per biduum a bidu© 
nemo hominem homo *» agnofccret : cum autem tertio ^^' 
die foimuxiffet.tum ut revixifle fibi viderentur. cQaodJ^^''^"^**^ 
fi hoc idem ex aeternis tenebris contingeret , ut fubito c ho^ (1 
Incem adfpiceremus : qusenam fpecics caeli viderctur ? idem us. 
Sed afliduitate quotidiana & confuetudine oculorum 
afluefcunt animi : ncque admirantur, neque ^requirunt '• *: 
rationed caram rerum , qnas femper vidcrit : ^^P^oinde^^^^^"!.' 
quafi novitas nos magis qu^m magnitudo rerum debeat e^pcindc 
ad cxquirendas caufas excitarc. umh, 

i7Quis enim hunc hominem dixerit, qui <^ilm tam 07 
certoscaeli motus , tarn ^ ratos aftrorum ordines, tam-f flatos 
que omnia inter fe connexa' & apta viderit , negct in^*'[i[*'* 
Ins uliam incffe rationem , eaque cafu fieri dicat , quse ****''^* 
quanto confilio gerantur , nuUo confilio affequi poflu- ' 
xnus? an cum machinatione quadam moveri aliquid vi- 
demus » ut ff^aeram , ut horas , ut alia permulta ; non 
dubitaiDUS , quin ilia opera lint rationis : cum autem 
• impctum caeliadmirabili cum celeritate moveri verti** ^^^J^^y. 

que*""* **'^' 

26. H^ec cum viderent f prtfeEfo.] Hodie quidem p^flim ita Icgitur* 
fed Aldi vetus editio , SIhm citm vUtrent , quod Sc in duobus WouWi^ 
& Fal. ten. nam fee que ^ua cum vid. qaibus varietatibus fcie in* 
ducor, ut pucem veibomm iilam trigam ciTe ^ mala iibraiioium 
inanu. CrmeK 

2.7. Sl**is enim htmc bomintm dixerit ^ ^c,"] Piofect hunc locum 
Montus in voce Aftus, ubi animadverfione dignum eft , Jegi pro 
tam Tdtoi tkfirorum ttrdines , quo modo habent omnes libii & v^^ 
Be ifsprciSy um flates afirorum ordines, Lambio. 

^11 Hi Ul * ~ *•• ^t^ 



jcio De Natura Deoruii 

que vidcamus , conftantiffim^ conficienrem viciflitiicli- 
nes anniverfarias , cum fumma falute 6c confervatione 
rerum omnium : dubitamus , quin ca non folura ratione 
fiant , fed etiam excellenti guadam divinaque ratione i 

98 Licetenim jam , rcmota mbtilkate difputandi , oculis 
quodammodo contemplari pulcrirudincm return carum , 
quas divina procidentia dicimus conftitutas, 

XXXIX. Ac PRiNCipio terra univeria cernatur^ 
locata in media mundi icde^ folida, Scglobofa, 8c un- 

h nUibus dique ipfa in fefe ^ nutibus fuis conglobata , veftita flo-. 

citrts, j.j[jyg ^ herbis , arboribus , fru^bus. quoram omnium 
fncredibilis multitudo infatiabili varietate diftinguitur* 
Adde hue fontium gelidas peremnitates , liquores perlu- 
cidos amnium, riparum veftitus viridillimos , ^^fpelun- 
carum concavas altitudines , faxorum afperitates » im- 
pendentium montium altitudines immenutatesque cam- 
porum : adde etiam reconditas auri argentiqae venas 
. infinitamque vim marmoris. 

99 Quae vero & quam varia genera beftiarum vel ci- 
f . XLVL curum , vel ferarum ? qui volucrum lapfus atque can- 

tus? qui pecudum paftus ? quae vita filveftrium ? Quid 

jam de hominum genere dicam ? qui quali cultores t^- 

i bcUuar. rae conftituti, non patiuntur eam nee inimanitate »be- 

J^"- p luarum efferari , nee *9ftirpium afperitate kvaftari :- 

^^*?*"^^* quorumque operibus agri , infulae litoraquc collucent» 

* ^ "• diftinifla tedis & urbibus. Quae fi , ut animis , fie 

1 contuens oculis videre poffemus , nemo, cundam Untuens terram» 

MS, de divina ratione dubitaret. 

• 100 At ver6 quanta maris eft pulcritudo ? quae fpecics 

univerfi ? quae multitudo & varietas infularum ? quae 

m amoeni- m amoenitates orariim &litorum? quot genera , quam- 
tas MS. qu^ 

2t, Spiluncdrum concAvas ahitHdtnts,} Sxpe fatcor & fcto , Tul- 
lium non refiigerc iteiationcs eorundem vocabulorum in vicinis 
periodis y uc hoc loco poteft videri fecide iu v. dltitttdinei, ut h««> 
bent editiones, quantum novi, omncs 8c alii MSS. Sed quid ra» 
men cenfebimus ) In membiana Gaottbrigienfi' legebam diiccte 
pro his tribus vocibtis raodo fpeiuncarum comava. Gconov. Sclitm^ 
dines placet Bouhierio , qui etiam Lambini conjeftaram latitudinei 
iaudac. 

29. Sttrpium afperitate vufiarul Quia locus bic profertur \ Ko-> 
Dio in vAjfefcant , Lambinus putavit bic legendum efle , vMepc^re^ 
fed fallitur, uc obfeivavic Jolias Mercerus ad Konium 3 nam ibi 
non tsfncum legitur vaftariy ut hlc, fed ccianr ia ?oce v4/firM, ubi 
hie lacus denu^ profextui. B^uhier, 

|o. iffmm 



LlBEH SECtTMDUS. JOIt ' 

<pxe disparla partim fabmerfarum , partim fluitantium 
^ninnantium bduaram , partim ad faxai nativis teftisn ionataa* 
inhserentium ? 3oIpfum autem marc fie terram appctens'""'*^''* 
ikoribus -elttdit , ut una ex duabus naturis conflata vi- 
deatur. Exinde mari iinitimus aer die & nodle di-ioi 
ftinguitat : isque turn fufus & cxtcnuatus fublime fer- 
tur ; turn autem concretus in nubcs cogitur , humo- 
remque coUigens terram auget imbribus : turn effluens 
iiuc 6c iJIuc ventos efficit. Idem annuas frigorun^ 
6c calorum facit vatietates : idemque & volatus aiitum o Spultw 
fu&inetp &orpiritudu<5^us alit 6c fuflentat animantes. ViS. 

XL. R.ESTAT ultimus 3 ■6c a domiciliis noftris ad- 
tiffimios , omnia cingens 6c coercens C2li complexus : 
qui idem sether vocatur, extrema ora 6c determinatio 
mundi : in quo cum admirabilitate maxima igneae for- 
mae curfus Pordinatos definiunt. E quibus fol , cujusio* 
magmtudine multis partibus t^rra fuperatur, circuraeamP **"?!^*" 
ipiam volvitur. isque oriens 6c'occidens diem no-"**®* • 
^bfnque conceit : 6c modo accedens , tum autem rece- 
dens' 9 binas in fingulis annis reverfiones ab extremo '• ': 
contrarias facie : quarum intervallo tum quafi triftitia 
qaxdam contrahit terram, tum viciifimlae^incatyUtcum 
c^o hilarata videatur. 

Luna 

30. Ipfitm dtiitm wMt ^c,] Patavcrtm olim , pro duiit , feu 
tlMtdii't legendum, cUitditur, fed cum libb. vecc. habeanc » iittri'' 
bps tludh , quid eft opus conjeftuii \ Mam lie fei^ loquitur in 
Top. ibi : %jiqmUm fjfurentibus its , ad ejuos id ptrtineret , qm'd 
0Jf*t thus : its deHnire , tjui finSus ailuderet t iliks tlniUret^ 
Omniiio> Utorihm clndit^ auc clandit , ferri oon poteft. Utoribus 
cisuditmr pcobaiem , uifi tam longe abelTet ab antiqua fcriptura. 
L^m&in, Litutibm ilmlit^l Non rougi admittcie fcripturain Pala- 
cinofam>tn7entafn item Lambioo io fyis. vulgai^ clndit, infuli^. 
Grmter, Ufnbm tludiu^ Cum Daviiio legendum eft , 4//w<//r , 6^ . 
idem mcndum eft tollendum ex alio Ctceronis loco Topic, cap. 
7.' obi dicit : Lttus ita dtfinin , gu^ fluftm tludtret. Ifidoius Ety- 
mol. lib. XT. cap. t. videtui legifle , (fmd fiuUm alludit. Saltern 
ita cCt in impielils , fed duo antiquiiT. Codd. Ifidoci, qnos habco» 
cr^%«iit f aqua fittSfus » & in altero eft » elmt , in altero, elnditi 
u e legendum credideiim > 9«M^««^»iA//ivii/r, quod ctiamplacuit 
C iftoph. Poleio Parcg. cap. 5. aut potius , aituit t nam Cicero 

Slit icdpfific, aUuerety quod locus ifidoci videcuc ionuere. Eo- 
i modo coriigendu$ Quintilianus Inftit. 7. 14. in fine , ubi ia 
o iuba» editionibus legicuc, ittus ejff $ qtufluSuf tUdit, Bouhiec. 
it. Eta domieiiiu nofiris altiffunu* 3 Hoium nihil babec codex 
n li Wottwcxiiy dc acfcio qp^m anio^o meo aoa placcaoc. Grt$t<r, 

Ggg ill ill % %h ^*^ 



3PIX De NAXaRA DEORtTM 

103 Luna autera , quae eft , ut oftendunt mathematid ♦ 
major quam dimidia pars tcrrae , iisdem fpatiis \aga- 
tur, quibus fol: fed turn coi^grediens cum fole , turn 

3degic- q digredienj , & cam lucem , quam i fole accepit > mit- 
»«"* tit in terras , & varias ipfa mutationes lucis habet : . at- 
^'*^* que etiam turn fubjeda atque oppofita, Jbli radios 
ejus & lumen obfcurat; tum ip& incidcns in umbram 
terrae, ciim eft e rcgionc folis , interpofitu interjefbi- 
que terrae repent^ deficit, iisdcmque fpatiis hae ftd- 
Jae, qaas vagas dicimus , circym tcrram feruntur, eo- 
demque modo oriuntur & occidunt : quarum motus 
tum incitantur , tum retardantur , fsepe etiam infiftunt. 
Quo fpedacqlo nihil poteft admirabilius cffc, nihil pid- 
lo4crius. Sequitur ftcUarum inerrantium maxima multitu- 
de : quarum ita defcripta diftrnftio eft, ut ex notarum 
figurarum fimilitudine nomina invenerint. 

XLI. ArqjjB hoc loco me intucns , Utar , ipquit, 

3» carpiinibus Arati , eis , quae a te admodum adolefcen- 

tulo converfa ita me dekdant , quia Latina funt , ut 

roulta ex iis memoria teneam. Ergo, ut oculis aflidui 

J vidc«- ^ videmus fine uUa mutatione aut varietate » 

inns Umh, Cetera labuntur ceUri cdlefiid motu , 

Cum c^leque fiwul nodfesque d'tesque feruntur. 
X05 Quorum contemplationc nullius expleri poteft ani^ 
mus , naturae conftautiam videre cupientis. 
ExtremUsque ddeo duflici de cardine vertex 
Dlcitur eje folus. 
3JHunc circum dptcrw duac feruntur , numquam ooa* 

dcnte^. 

kx his altera apud'Gratos Cynofura vocatur, 

^f, XL VII. M^era dickur ejfe Helke; 

34Cujus quidem clariflimas ftcllas totis noftibus cemi- 

^i§luai 

52. CarmiHfhm Crafty tis ^ ifua&e.} Walter legit, ^rMtis^ 
fUM ire vcrum non piobo, ciiin Balbus noa loquacui dc ipfis A- 
nti vcrfibus, fed de Ciccronis vcrfionc. Mmbier, » 

33. Hune circum J^%t<a </jm.] xJt^H bab^ Vtt^* DOS 
codex, &r6dbe: eodem enina modo xAd*l^9e ap«d Tcf" id> 
£c Cantph»roe alibi fcriptom reperitur. Vpia, 

34. Chjhs timdtm clariffimas fttllas fti$ m^ibui ttmimu. mm 
4$*firi feptwf filiti vocitAre Tr/w*.] Vcrfus ifte videtur cxpr «i< 
Aiaci ; T« #* JutAt#»Ta« afA*^fU i ut agnorit Gwtius^ iUum i^ 



L I B'jB & S £ C UN D U S. 3013 

lS§lms ntfiri ftfum fclki V0citnr$ Trkfus. 

Pa- 

giooe iftius poncnt, & nt ikis pttet per yocem 9»m/, Hoc fi ita 
tki ille debet fequi id, qaod (upra didum eft de duabus utfisyAc 
pnrpooi veifibas. Ex bis altera ire. £t cent "Vox Septaitriones oon 
lefpick ucfflitf OMjofeft Iblsoi , M (iiie difieicatii darac minoit 
cqae ac majofi. Vano apod GeUium Jib. iix. capu lo. It nmmg^ 
rm Sefttntruius maJ9r€S miturei^tu facit in eaU. Hygiiius Poet. 
AftiOQ. I. 6, Slua figna urfurum fpecie fiUk d nojhis Siptmtri^neB 
offellamgr, Ira enim legendam eft , ut & apud Ifidoium Ortg. 
lib. XIII. ap,4. qui locum iftbm defailpiK.. Hygioaa eandem 
rem ttgctit ibid. lib. ii.>ap. a. £c propter eandem caufani Virgi* 
lias yrramque urfam ^ocat geminas Triorus , i£n. i. ffi 74t. & lib. 
Vh fi.si6, quod Serviat tamen oon videtur intellexiiTe. Ipfe 
Cicero iafia^apu 4). ioaoorem uiiikra ^ocm mintrtm S^«ntri»Hem» 
Itaque credo ^ tQCUfli; locum ita legcndum : Hmne eiratm " A^ktm 
^aftrmtur nun^Mam iccidentes: 

' j^uas nojirifeptem filiti V0citart Tri^mts •• 
E» bis dk&'a apmd Crajos C^tffitrA vcatmi 
, iMssra dicitur tffs Helict^ 
Otjiu (7et hujus) ^uidein Hariffimasjitllas Utis no&lbm eeminms, 
Pariimifmfiellis^milirer dfJiinSiis (autpotius, dijiinda, ^Walkeri 
'Oflieftura)' eundem cali verfictm lujtrat parva tyMfrra, Nihil vi- 
deo j. quod botcmex conje&une jMoflit opponi pra:cer locum Cl- 
^ttonis AcadL Quaeft. iv. zo. No* ad titam parvtUam Cynafrnprn , fti 
Bdiun ir ad clawiffmas Sepwuriones: vemm id tamum fignificac, 
majoxem urlam efle dariorem miaore. Bouhin. 

is* fluas fu/fri,] Hoc in Aratoiion eft , (td Cicero de fno in- 
tetpretandi officio adjecit. Gellinsltb.ii. cap. 21. Lsrlii Marcique 
Tanonis (eutentix fubfcribic » qui Triones ruftico vocabulo boves 
9roeUatos fcdbubt, qoafi quoidam Teitones , hoc eft » arands 
ooleiubeque ccrrx idoiieos» Itaqae hoc fidus , quod a figura pofim* 
^'Wtpik, qmaftmile plauftri videtor » aotiqui Grccorum 4?/iMr 
{«r dtxeraaty .noftri quoque veteres ^ bobua juui^is Sepcentrionet 
^PVeiltmot, id eft, ^ feptem ftelllt, ex quibus quafi junfti Trio- 
i^ ipuamnr. Deinde dubicarc fe dkit cum Varronc, an proprer- 
01 magis hx ftellx feptem appellacx fint Triones , quia ita func 
fits I uc terns ftellx protimx qusqueiotei fc faciant trigona , id 
f&^, triqnetras figoras , &c. Per antiquos Grxcorum non Aia- 
Urnmodb imelligit, apud qnem legitur , ut (iipr^ vidimus » 

ftd ipfam etiam Homerum, apud quem lo^o jam fupr^ citato hie 
yetfus legitur, item Od. i. in navigationeUlyflis, 

VAfKTpf $' i)» JCtfl a/JM^etV tmKKUO'tf XAXioUTti 

TheoD, uxTas nomen fabulx.efle didt : tnc <ft d/Ai^aQ 9 fimilitu- 
4|ms. Atque hie etiam ifjLttr^^x^wi exponi^ : qnatuor (iquidem 
fttlbs m\,.*r^x^ > 9^^ rotis accipi. Sepcentrionis non diifimila 
illod eft 4 quo lenex apud Eniipia, }n Xphigenu^ i vT«rofov no- 
niaat, BttuUim* 

^ii iu ill 4 «^' '^^ 



\ 3014 De Natora DioRfJif 

J06 . Paribuisquc ftcUis fimiliter diftindis cunddn carfi v&i 
ticcm luftrat parva Cynofura. 

3^ Hac fidunt duce noHurna Phcemces in aiUp 
$td prior ill^ m^gis Jlellis difiinHa refulget , 
Ut late prim^ confeftim a no5U videtur. 
M4€ vtro parva ift : Jtd nausis hJus in hac efi» 
Nam curiu interiore irevi convertitur orbe, 

8 St MS, XLII. £t qjjq sfit earum ftellarum admirabilior 
adfpedus, 
- , Has inter , iHluti rapido cum gurgite fiumcn » 

Lamb!^&** T(Orv«* Draco ferpit Jkhter ^ tfmraaue revolvens 
MS. '^e/Cf conficiensque finuse corpore Jiexos^ 

107 Ejus cum totius ▼eft praeclara fpecics,in primis fufpir 
y Qt /?fl«A.cienda eft figura capitis atquc ardor oculorum. 

liuic non una modo caput ornans fiella relucet 9 
Verhm .tempora funt dupllci fulgore noiata , 
X 4 terttf E trucibusque cculis duo fervida lumina flagrant^ 

^^' , jitque uno mentum radianti [idere lucet: 

QfQf^ Objtipum capiat * ^ tcren cervue rcflexum , 

Bouh. Qbttkum in 7 cauda majoris fig$re dicas. 

108 Et reliquum quideui' corpus draconis totis nodibos 
ccrnimus.- 

Ji0C caput 37 hie paullum fefi fubitoque reconUt , 

' ' ■ ' ' Per 

f 5. Hue fidunt dact n^Slurna &c.} Grotius ad h«C fngOHtmtt ^ 
quae legunrut Tub finem Arateorum ejus , putat , bttc noh efi< 
Atati, quia debuit interpres amca loqui de uifa majpre* Scqiiod, 
at tianfitum facet et ad roiooiem , debair diceie iiia, veiam vei^ 
fus przcedens , qui periie , pocuic h^boifle aliquam voccm fieaifi* 
cantem , fertnonem elle de urfa minore', ut in fequenti vequ ur- 
fa major die(ignatur pec pri«r iUa , in fequeotibua <fuoque b^tc eft 
ftmpei minor, & iiU major. Libro ultimo' Qtizft, Acad.cap«2o. 
ilbi idem verfus adfertur, qua fidttnt le^iruc $ led ita' folct Cicero 
Terfus in initio inutare , uc convenient cum ipfitu. or^tioa^, 
quemadmodum eodeip loco cttac , 7^4 eurfit interiore » quod hit 
^ft , iMm cmrf» interiore, Bouhie^. 

17. tiff P.^^ilp''* fffi fidntq^ue reeondit.'\ Licct nulla (it variolas ii| 
omnibus Ciceronis M8S. ic Hygini editionibus , qui Poet. Aftn 
17, i, hos Vj^cfosexhibet, Gcotius tamen o(ienditf y«^)^o hue »a 
c^nvenire. Ceterum Arsirns noii dicit (implicit er, caput hoc f< ^ 
condere, fed quod tn uiidam'cadit. i'N;ii^fTatf. Ideo Gc6tiu$ J t« 
jjdito d(iuore cendit , quod fier^ nullam mutaciOnem ' ad(ect , d 
li^n patet , quo [nbitl (it referendum. Da^Kius , nallam pr s 
rcns fencentiat fiiz caufam ,' didt nihil tXSt mutandum , fed fi d 
*i^ iXMzxL<iv^ Vtldepioboi if 



r • 

f d autem caput ^."« ^ 

^i9Mtingens difijf^vAu mAnntisimag^ ^'** 

Veniiur. 
guam quidem Grasci 

EngQnapn vocitantj genibus qma mxaforatur* 

Htc ilU eximio pofita efi fitlgne Corona, 

Atque ha^c quidem \ tergo : propter caput autem An-* 109 
guitencns: '• B« 

Quern claro perhihnt Ophiuchum nomine GraJK 

Jifc prejjft duplici p^lmarum cont'met anguem^ 

* Ejus c?* ipje manet rtVigatm torpor e toto : ?p/iA^ ** 

Namque vtrum medium ferpens fub ^ peters ctngit. hfeQ§rg* 

Jlle tdmen nitens gravUer ve/iigia ponit , MSS* 

Jtfq^ ofuhs urgpf pedibns pe6it4sque 40 Nefai. 

', !iSeptem 

ponJ^£biiiam, Qifi qi|U maltt, fe fUbUli* dqu^u condit , quod pra- 
piiis accedic ad vulgacam. houher. 

3S. Parttm mifcetur in una.} Hoc qatdcm falfum. VeiL Partg 
Mdmi/eetmr» Aiati autem vcrfus notus : Mf^oyToc/ ^uirtte rt iisei 
rnvToKM.} etkXnMio'U Ncque video quid legi vetct , Partt mifcetmr: 
Ut apad Flautum » De parti mea. Mznechmi. Camer, 

3p. xAtt'ingerts defeffa velut marevtts imago.'] Giotius accufat Ci« 
ceronem » qoali non bene intellexeric vocem fAoyko^ti , quz eft 

I tpod Aratum. Davifius cooatui (Hum ablolvere , dicens , illurti 

\ xerpiccxe ad hiftotiam ii^ius figurz coeleftis , qualis eft lelata ia 

* piaraphiali Avieni fecundum Panyafin; veiiim hiftoiia ifta, quam 

Bairant etiam Scholiaftes Arati , Eratoftiienes in CharaAeiismis, 

,&c Hyginos in Aftconomico lib. 11. cap. 6. Ciceconcro in eiroreni 

in^txceie non potuit. Licet hzc fufHcinnt ad defendendum Cice- 

rbociDy credideiim tamen » mendum h|c efTe 1 & pro mcfrentit 

\ Icgendum eS^ m9ri$fiiis, Cicero videtuc voluifTe his vocibus , dc 
ftffk velia Morientis imago , expiimcte id, quod poeta Gizcus dixe- 

' raty fjuyiiVrt dfip) fo/«gc» & o^K-i^ovniotKiv nam ox»itfsiv figni* 
ficac botninem in genua cadentem > litbore 5c vulueiibus feflum*. 
& qua(i moiientfcm. G^rmanicus optime expreflfit figuram iftan^ 
his Tocibus : J^figifs inde efi 4tfe^* labore, & paulo poft , Siuciduis 

' geniims isjnm ^ miferabile fidus, Qu^d a^tinet ad Mtingtns , quod 
Grorius mutavit in tangent, id non eft mutandum, quum He pod* 
torn pro pioxima aut vicina^ Cxiar de B, G. Jib. i. cap. i. ^r- 

' tinigit A St^manit iff, ^elv*tii\ flmnen \htnftm. At hoc VUlgacum eft 
nimis* Bot^m, 

40. HepoL'] Af«^i4'«<» genicirus antiquus. Nepa lingud Afficanl 
Scoxpius elt» teftaate Fcfto. CoiumelU lib. n. cap. z. CaUnd, 
m>^U, Utpa occidit mane , ttmpejiatem fi-^nificAt. Item : Pridie 
2i»m, Majas Nepa medim occidit. Lege ad hxc qux annotavtt 
jllj yjfiiim la fcovexb. Xmicabo^ Nepam. tx^yA Qnp'm Aiatus Vocac 

* - •' ^ ■ . - cgggggggg s co; 



k 



^$ De Natu&a Deo&om 

4' Sq^rcm amem tnooes fequitiir } 

Ar5hpbylax » vik/^^ f «i dicitur ejfe 'BpoHs i 
Quod quafi temnte adpmffwmfrdfi quatuArRm, 
.ftzo Ddn quae feqauntur. 4^ Hole enim Booti 
■ Sftbttr frdcordia fixa videtttr 
SuHa micans radus ArBmrus nomine cUn : 
cui fiAjeda fcrtur , 

Spicum illufire tenens fplendentt corfwe Virgo, 
€ dOMtka XLIII. ArquE ita <^ demetata figna funt , ut in 
^^» tands defcnptionibus divina follertia appareat. 
d ^ ^Et natos Geminos invifes fub caput jir^if 

Tacnc* SuhjeSius media ifi cancer , pedikusque tenetur 

Magnu Leo , tremtdam quatiens > cwrfore fiatntnm, 
^ -, Auriga 
G oc"* ^^ ^^'^^ Geminorum ^ohduHus parte feretur. 

f ^Hiiicd, Adverfum caput huk ^Helice truculeita tuetur* 

Ukm, * ^i At Capra Uvum bumerutn clara ohtinet. 

Eewmixut Tuin quae fequuntur » . 
amb, Verum hu efl magna at que illufri pr£dita figjM. 

Booh etn* Contra Hsdi exiguum jaciunt mortatihus ignem. 
vMut ' Cujus fub pcdibus 

DaviC Corniger eft valido Z connexus corpore Taurut* 

III Ejus caput ftellis confpcrfum eft frcquentibus. 
V.XLVIIL Has Grdci flellat Hyadas vocitare fiurunt ^ 

44 a plucndo ; vsiv cnim eft plucre. Noftri impcriti 

fa- 

eo, quod dno occupat ^M^tK^rniuiftd* Theon annotate Opiu'a- 
cbum (iiiiftro pede Scorpii oculos piemere, dc^ttro pe^s. Ccte* 
rum Eudoxi dc Hippaichi (entencia eft , non utroque pede, f^ 
altero tantum , Scoipio infiftere. Scorpium , eum fabiilx fexnoti 
qui Orionem Ixfefar. BetuUius, 

4T. Stfum M$tem TrUnes fe^uttur ArSfophylaie^'\ Atatus dixit* 
•eIow/S^bv «r* E'a/«»c ^iptratu hinc poflct mfeni, contra id, qnod 
fupra dixi , Ciceionem per Septentriones tantum uifam tnajortiD 
iotellexttfe. Verum reipondeo > haec verba , feptem Triones &c» 
jion efle eximerpieratione Aiad, & Balbiun noa loqut veloti fi 
cflcc Aftronomus. Bautjt'er, 

42. Fnic em'm BoSti,"] Prifcianus lib. vr. col. 7o«. citat v'-Htt* 
id quern Balbus tefpicit : Idtm in Arato : fuh fedibus prof nit* 
JhSfif pf BoUtis, Idem. 

,4}. s^t cdftfM Uvum humtmm cUr* 9htinet,'[ Humeri fen » 
In vcteribus libxis. Vrfm, 

44* A pluendo i vm tnim,} Ciceroni fubicribir etfam Ovix^ W«« 
vita quAs Hradas Crajus ab imkre vacat,. Eadera (ententi f^*" 

Alas ctiam eft lib. fTxii« cap.z5. Item Tyro, Ciceroni? li t^ 



r 



LlBBR SeCUKDOS. 3017 

facuhs: quafi a futbus efient, non ab imbribusnomina- 
tae. Mindrem autem SeptentrioncmCepheus paflis pal* 
mis i> a tetgofhbfequitur* Cnw^i* 

Namque iffum ad urgum Cynofur€ vertttur ArSll. ^^^^ 
Hone antecedit 

Ohfamra fptcte fteUaruni^ Cajftopta. 

Hanc amem illuflri verfatur carport proptir 

Jlndrtmuda , 4$ aufugitns adfpe^um mdfta parentis, 

Suic Equus tlU jubam quatkns fulgorg micanti , 

4^Summum contingu caput alvo: flellaqui jungens 

Una^ tenet duplices communi lumine formas ^ 

JEttrnum ex afiris cupiens conneHere ncdum^ 

Exin contortis Aries cum corniiftes » haret , • •'•*'''' ■J^ 

kqucm propter kltiV* 

Pi/ceSf quorum alter paullum^prdahitHr ant^^ qu^m 

^y Et mali. 

1 protdhitm 

fc ftudionim ipilus adjutor. Cujas (entenciam inipugnat Gellius MSS. 
lib. XIII. cap. 9. aiTecenseas , iicur ^ Graecis uaJis dicuocuc , fie 
JLarmis pcunana fyadas , dcinde fuculas dici. Sunt lurius qui fuc- 
cuias didas ciedant , qoaii fucco > id eft humidicate & pluvUa 
pleoas. Suat item qui uoJ'ac k nefcio quo Hyante di^as cxe- 
dant. Ha^enas de communi illarum nomine. SiDguianun Thcon 
Sc Joan. Tzetzesex Heiiodo lecenfent, 

Hygimis verb in quibusdam nominibus variat. ponic enim ?hao-> 
iylam, Anibioiiaiii , Coronidem, £udoian],Folyxo. Vadac item 
Boccatius lib. iv. cap. 33. Variat etiara Homeri comrnentatoc 
jUad. VI. qoi Fhciecydis audoiitate nititur , ^Ato'uxnv iple aivvxtif 
BOimnat. Habet Ambrofiaoi &c Dionen , KXHi^ef oinictit. BttuUius, 

4$. ^tifitgiens AdfpeSum mafia parentis,} Palatinus pr. (heic 
enim tteram nobis adjumeoto venit , antea^ mutilus) haud fngiau. 
Bee alirei fee. nifi quod is, baut, Gruter. Quzdamedd, exhibeot 
gffHgiens ,'aut fitgiins, 

46. Smmmum ctntingit eapm alva.) Davifius corri^it , fumma » 
quia Aiatus dixeiat , yuTt^t nidtpn. fed corre6iio ifta non eft 
neceffaria ; nam aIvus exprimit duas voces Grzcas , & Geima- 
iiictis eodem modo transtulit , ^4 fielU fUb ipft alvo fuiget e^uu 
Avienus eodem modo expielCt , 6c pixteiea fmnrmtm capm ita 
t istolic: 

■ - qua vertex crine tHmefcit 
^Andromeda capiii fuccingitur indiga pleni 
^Ivus etjui, 

1J en pto , indigs^i tni sAlvut tefui , eft legendum , indtg4 pf 

n is ttftu , quod non difplicebit iis, qui aovextnt , quomo- 

d lite equus ibleat pinai. BoHhitr. 

47. £> 



3oi8 



De NATUitA Deorum 



iliitf///. 47 Et magis horrifirts aquiUnis tangitur ^auris* 
I J ^ JCLI V. A D p E D E s Andromedae Perfeus dcfcribktur, 
4^ ^lunn fumma ab regidm aqmlonis ftamina pul/anu 

49 At propter Uvum geims omni ex parte locates 
Parvas Vergilias tenui cum lua videbis. 

50 Inde Fides Uviter popta <r convex a videttfr* 

51 Indf fft aUs avh lito ftA te^mine cdh 

Ca- 



47. Ef rn^gis horrtferiul Horrifftis vctUS libcf. Vrfin^ Hfrrifinis 
placet etiam Bpuhierio. 

48. S^emjifmma.] Alii (jHom legunt. ilia mihi leftio videtnc 
«mun6^ior> qui fie legttur> Hudfmmms^ ire Grxca namquc f|c 
habcfir : 

49. Cujus propter UvHtn genu.] Quae mens agitaveiit Grutenim, 
nt ex aliis hie ita mallet cdere quam ut nunc curavi reponi ex. 
Viftoiianis 5c Bufltdiano igaoio , prxfettim quum infra in ip((s 
fragmentis fequatui hanc ipfam noftram le^ionem , atque etiam 
nota oppugnec idipfum, quod hie fubjecit. IpCtim genus prp '^etm 
non potuit ab librario veniffe. Ex eodem Bufiidiaao etiam reppfui i 
tenvexa, Gronov. ^t propter Uvum genus.] De vuigata le^one : 
iquseflionem non moveo. Verumtamen animadvcftione dignani 
eft, quod Seivius legit , hu)us Propter ^ quod reperitui adtiQc in 1 
multis MSS. Si Ciceco hujus adhibuit , potuit vocem earn unins I 
lyllabs fecifle. Vide Wafe de EiTent. Vet. Poet, pag, 103. feqq. j 
qui profert excmpla raulta , & inter ea unum Laberii , qui Cice* ' 
xonis state vixit. Sine dubio hufus fenfum faceret meUotem. 
Jhuhier. 

SO Jn'fe ftdes Uviter pejua &€.] Turncbus male legit » ievgg ap» 
pofita, quoniam leviter pefitu (ignificat eandero rem. quod atti- 
ntz^connexAy non video, quid fignificet , quum Lyra noa eiat 
vicina Fleiadibus. Onfe&a Grotiijetiam non convenit. Credi4e- 
rina legendum , converfa, notum eft enim , Aftronpmos Lyxam 
ponere convecfam. Apud Horatium (quod in tranlita eft mo*- 
nendum) lib. ti. Od. xviii. Fides & ingenl benigtM vend e/^^ figni- 
ficat , lyram ei peperifle nomen 6c fautores. B^uhter, 

St. Inde eft Atts s,vis.l Piifcianus nobis coniervavit lociim iiuoc 
lAtcgtutti: 

Wdmifue eft dies dvis Uf fitb tegmitse (teU 
Hui voLat. 

quod eft ionge melius , praefertim fi corrigatut , late , pro /«f*, 
quod foimain figni , qui fingitut expantis alis , exprimic. Gei» 
Onanicus dixit , Fenna utraijue lata. Avienus: iMe Cefhe'i' ' up 
T^ens remigio. & Manilius lib. I. 

Ntmc (juoque didu^ds velitdt ftelldtus in dUs, 
For(an tamen Ciceco , dans has partes B^lbo, Ute bic p^s «o 
tdte , quod noa caadem vim hab<t > pcsfcf cim lubUco vcrh «r. 
.Souhiex. 



ii . 



p fitmi* 



r ■•■ 

Liber Secundus. 3019 

Capiti aatem £qui proximat Aquarii dextra , totusque 
deinceps Aquarius. 

Turn gelidum valido de feSlore frigus anhelans , 
S'' Ccrfcre femifiro magno Cafricornus in 9rb$n 
Qjtnn chm ptrfttUQ veftivit Inmine Titan , 
[ Mrumali fteiiens cont^rqtut ttmfort currnm. 

I Hinc autcm nadfpicitur, ^'1 « 

I Ut feft imergent cftendat Surplus aU)i n c4rpicii« 

53 Pofiericre frahens ^fiexum vi corporis arcum t tor B^uh, 

S46luem propter nitens ^pennis convolvitur aUs* ® ^''* 

^t propter Je Aquila ardenti cum corpore fortdi» ^^^' 

Deinde Ddphinus. /Ms. 

Exinde Orion ohliquo corpore nitenu 
Quem fubfequensy 

JPervidtes ilU Cants ftellarum luc$ refulgeU 
' P5il Lepus fubfequitury 

Curriculum numcfuam defeffo corpore fedaus. 
iAt Cams ad caudam ferpens prolabitur Argo^ 
55 Hanc Aries tegit , o* fjuamofi corpore Pi/ces 9 

%^Tlui 



SZ. Ctrporf fimifert,] Interpretes Ciceroni litem moverant de 
, roec femtftr0 , quum Capricorous noa fcmifcrus , fed firm fiiecic 

diceodusi & rede quidem illi. Ciedidi aliqnsindo , fcribendutn, 
I fiuamiferoy veram nunc legendum videtuc, fctiftroy quod Avieno 

ccfam yidccni leftum s dicit enlm : 

Bifpidafittfi manet faciei Ca^sctrni, Bouhier. 

St* P^fieri^re tfMheus.l Bonus ille L^fcaloperius hie omnem 1ft- 
pidcm movet , m detegac , quare Cicero arcum atrribuic Scorpio- 
ni. Non vtdet fcilicet, arcus hie poetic^ efTe pbfitum pro arcitf 
m£»9y iiye Sagittarius. Idem, 

54. Htum prober nitens pemris.'i Videtor Cygnum poitiifle prope 
Sagiccaiium , quod non folum eft contra veritatem % veriim eriam 
contra Ciceronis fcientiani, qui in interpret atione Arati eum po- 
iucxac ^o& Sagittam : 

Hie mijfore vat Am fnlgens jacet una fagitta^ 
SlifMm propter nitens pennis convolvitur ales, 
X4 y veiftis prior videtur mihi lecipiendus in textum , 2c antea . 
it 'ifum eft Lefcaloperio. Idem, 

. Hamcaries iej^it,} Per voculam iftam hanc videtur (lenificart , 
A >9 vertim lequentia conveniunt. Cetx'« ut Lefcaloperius 
XI ; obiervavit. Concedanius igitur , hie aliquid deelTe intec • 
w ium praecedeotem dc hunc^, ut deindt pifirix , quas duas voces 
£ iic Jjbsaiii pocttciuat omiiiire. Iditn. 



MSS. 



3020 De Natura Deorum 

S^ Wlumnis Uluftris $angeniem ccrpore rifas, 
ii457Quam long^ ferpentem & mananteiu^ adfpicics; 

— proceraqM VlncU vldebis , 
gj«£ rettmnt Pi/ces caudarum k farit locAta. ( 
58 Inde Nep£ cernes fropter fulgentis acumen , 
Aram , t^uam flatu permulctt fpiritus aufiri. 
i9 propter qu3B Centaurus 
q fiAjimgjt^ '60 Cedit , Eo^ui partes proper ans ^fuhmergere Chelis, 
M« ^ ^' ^^ dtxtram porgens , quadrupts quk vafia fenetur, 

Ta- 

\ s6, fluminis iliuftri tdr^entim corf we rsfiu.} Gxotillt & Daviiiui» 
iecati Fatricium ad Fca^menta Ciceioois , legunc , itluftrU , pio 
iUufiri. Fizterea Fatiicius ^ro corpare legcbat peSore 9 quod coo* 
venit Afttonomorum Flacitis j nam piftcix peftoie tangcbat flu- 
inen Eiidanum. Hygious ^ft'O.o, liK m* cap. 30. Hnjm frimm 
fArtem corporis prcfe ailHere fiumtn ErieUnus videtur, Boubier. 

S7. ^uam longe ferftnttm &cj] Aldi editto , noftriquc, ScF.^m* 
hngifirp, fa, iec. ^ue Unge, Gruceius. flmem lon^e ferfentem if 
mMnantem'ddfpiciea.) Lcfcalopttius ftc IXa?iiiu5 poft eam oftende- 
rant^^uem non e(Ie mutandum in ^mH , 2c CiceioBcm loqueodi 
conTuecudioe uficatiffima ufurpaiTe genus rei (ignificatz , aoz eft 
Eriddnus, Vex^m miior, poftquam idem Lefcalopexios ied« mo- 1 
nuit, vocem adfpicies non pertinere ad veiiiim fequeatcm , id vi* ; 
tii non elTc emendatum in edit. Cantabr. Bouhitr, 

5t. Indg Nepit,} Vix dubito, (]uln Cicero ante hsc fecetit men- 
tionem pifds folitarii , quern in fna vetfione pifum aufhaltm vo- 
cat. Nam Balbus , ut patet , feimooem inftituerat de omnibus 
Signis pizcipuis ; veiluii unica voce cum monueiit , libraiii aob 
animadverterant. ^Idem, 

59. Propter qms Cenumtus,^ Lefcalopcrius hie mt\h putat, Ara- 
tnm 8c Ciceronem intct fe oppoiita diceie. Utetque dicit , queos- 
kdmodum omnes Afixonomi , Centaurum cfle vicinum Arc ^ 
Scorpioni , fie conkquentex Libiz. Fatxicius optime hunc loaun 
cxpUcuit. Is putar , Yexfu fequenti efle legendimn fubjungere , ei* 
que monenti ic^ obtempeiaveiunt Gxonovius 8c Daviiiitf* 
Idem,' 

60. Cedit eqm pArtis prepernns fubjuniere cetifj] Antiqui qoidefll 
libxi, chelisy non cetis^ habent: quod xe£kqm .eife puto. nam^^ 
Axati vexfus , quern interpretatur , ita habet , *\inrHptiA F »^ 
0-9ift ;^»x«i i-jc^^*^' £t fane non pauca menda de his carminiba> 
ex Arato converfis fuftulimus : nee tamen nccefle e0e duxi nunc 
omnia repctexe. nam qnzdam cextiora 8c illufttiota fhnt <)u^iB 
ut opoxteat ilia aut confixmate ullis autoritatibus , ant magis de- 
daxate. Viiier. 

'' 6t. Hie dextram perxent,] Hie eft pofitum hoc loco pro iU*t ^ 
propcerea non rede fecexunt, qui el impofuexunt accentum, ot^ 
advexHis. Qnod attinet ad porgens , texri poflet, fi abeiTet Tct- 
bua te»di$ 9 quod ftquitui,' 8c candcm ccm fignificit. • I#c|«noi 

in- 



j 



Liber Secukdus. 30x1 

, Temih 9 C illnftrim trutuUnins Cddit ad dfAmf^ 
Htc ft ft infernis e partibm trigit Hydra : 
cujns longe corpus eft fufum : 

In medioque finu ^'■fulgent Cratera relucet, ^^ 

^3 Extremam nltem flumato corpore C^rvus alii*^ 

Bfiftro ' tundlt : <sr hlc Geminis 9ft Hit /ub ipfit , Siwri-^ 

^4 * Ante-Canem , Grajo Procyon qui nomine ftrtur, nis alii. 
Hsc omnis defcriptio fiderum atque hie tantus cseli 115 
ornatas ex corporibus hue & illuc eafu & ^ftcmcr^ 
concurfantibus potuifie effici , cui()uam fanO'Videri 
pored? aut vcr6 alia quae natura 9 mentis & rationisp. XUX^ 
^xpersy haec effieere potuit, quae non modo utfierent, 
radone egueni&t , fed intelligt qualia fint fine (ummat 
ratione non poffunt? 

xLv. Nec rER6 haec foliim admirabilia , fed nihil 
xnajus quam quod iu ftabilis eft mundus , atque ita 
coh^Biet ad permanendum , ut nihil ne excogitari qui- 
dem poffit aptius. omnes enim partes ejus undique ^ 
medfum locum capeftentes nituntur aequaliter. maxi-^ 
mt autem corpora inter fe junda permanent, ^^ctim 

quo- 
%)tiii 9 pfrgfns » quod ex indicio Giotii leperititr in pilma edit. 
Fxagmencoram > Sc egrcgium fenfum facit. Bouhiir, 

6z. FtUgfM Crdt*ra,} Si Monio eiTet crcdendum ,. legeremos» 
Crefsrr^ Kon facile eft decemeie , an ilk ie£te pucet, Bacthiua 
ad Stat. Tomoi. pag. 300. in Konio corrigendum putat,rrii/er4« 
Yctiun Nonius, qui eciam paulb ante de voce locutus erat, vide" \ 

tpf voluiAe nocaj^e diifprenciam lot ex utramqae. In MS. admo«' 
dam veteii iftius Grammatici y quern polfideo , legttur : Cr^ttrra 
tjt ijmam 4re^ hoc eWncic , Paufquium forfan non errare , quum 
in Cicerone cenfet legendum , Fnlgens cretera , in DilT. de Orto- 
graphia yoLii. pag. 99. Feftus : Cnttrs vou^lum trahitur a Cta* 
tfre^ fie. GiofTai. Vdus : Oturta (five potiu^ Cr*uta) vipi*. Ca- 
laubonus ad Pexf^ Sat.iT. }i^s.5z. matvuh tamen CrmerrA^ Bouhi^i'. 

63. Extrcmam nitens^] Extremmm h?het antiquus codex. Vrfin. ■ 

64. ^ntecantj Procyon,'^ Yen. ^Antt eanem, ut proconfuU, £c lane 
tiompoiitio,antt'canis,d\inot videtur. xAme untm autem Oritux ilia 
ftetia y nt notum eft. CAtner, 

65. Ttmtre concnrfantiims &c.^ Vox ultima huic loco eft aptifli- 
ma* 8c proptcrea non mutandain atrfkntibus , quod Davif. repe- 
r~ in quibusdam MSS. neque etiam legendum in (equentibus, ««# 
•s V ulia , if/ne nakura' fye. An igitur acomi » de quibus loquitus 
I 'bus , non funt uti^na natt&a ? Facile igitur patet. , eum non fo*. 
li Mc loqui contra £picureos» veriim etiam contra eos, quiaut 
€ tuoi element a in numierum Dcorum referebant. Bouhter, 

(tf. C»m qn»dam tfuafi vrnctUi cifcumdat^ ctlligantur .'\ Prim^Rl Ic* 
I adorn eft , quemadmodum in omnibus editt. vett. circrnndats, 
^ >d DayiC tdaocat dctnde libeotex ex hoc loco tollecem ing^a- 



3012 De NaTURA DEOR0ftf 

quodam quafi vinculo circumdato coUigantor: quddfa- 

cit ea natura * quae per omnem mundum omnia 

mente & rationc conficiens funditiir , & ad medium^ 

tapit & convertit extrcma. 

ti6 Quocirca ft mundus globofu^ eft i ob camquecau- 

t xcjfialcs fam oiilnes ejus partes undique ^ acquabiles ipfse per fc 

«/ii tdd, atque inter fe continentur : contingere idem terrae n^ 

cefle eft, ut , omnibus ejus partibus in mediumvcrgcn- 

tibus , (id autem medium infimum in fphaera eft) nihil 

intcrrumpat , quo labefadari poflit tanta contcntio gra- 

vitatis & pondcrum. Eadem^uc ratione ra^are , cum 

fupra terram fit , medium tamen terrae locum expetenSi 

conglobatur undique aequabiliter , neque redondat am- 

quam , neque effunditur. 

117 ^7 Huic autem conrinens acr , fertur ille quidem le- 
Y fublimis vitate ▼fublimi , fed tamen in omnes partes fc ipfe fun- 
^"" . dit. itaque & mari continuatus 8c « junftus eft , & na- 
aiM X^?' ^"^^ fertur ad caelum : cujus tenuitate & calore tem* 

pcratus vitalem & falutarem fpiritum praebct aniiHaii* 

y MU tibus. Qiiera complexa fumraa pars cxK, quae yapdira 

atthcr , 4iir dicitur , & fuum retinet ardorem tenuem & nulla ad- 

n^thVra "^i^onc concretum , & cum acris extrcmitatc conjun- 

* gitur. 

' XLVI. In athere autem aftra volvuntur ; qua! 
z gl'obata ^^ &^nixu fuo « conglobata continent : & formi ipfi 
Via. tr figuraque fua momenta fuftentant. funt enim rotun" 
«///• da : quibus formis , ut ant^ dixiife videor » minimi nO' 

118 ceri poteft; Sunt autem ftellae natura flammcae. quo- 
circa terrae, maris, aquarura vaporibus aluntur iis, qui 

a tftt ftp, a fole » ex agris tepefadtis & ex aquis excitantur : qui- 
V^'ff^^hm altae^jenovataeque ftellae , atque ^8 omnis aether, 
b*i^nl **^cfundunt ccadem & rurfum trahunt indidem , nihil 
dant«/M. ^^ fer^ intereat, aut admodum ^paullulum ,quod aftro- 
c eodem rum « ignis & aetheris ftamma confumat. £x quo even- 

Ltmy. tUf- 

d pauliun 

dlii. 

c ignes turn loquendi modam , qui rententiam leddit dubiam ^ nun ia<" 

ffb» Btub* certain eft , an ctlUgMtur veniat \ coUigtrt , an vcro ^ ctUii^* 

"hegi igitui ; Turn cjMdam <ftta/i vinculo circttmdata coUigantur, Ttf* 

ibi ponituz pro & , ut infra cap. 63. Cervices nats adjugtem tttmvf 

its hitmerorum ad aratra extrahenda, Bouhier. 

67, Hmcauttm continent der fertur,} Circumfertttr eft ia aAti<)ao« 

Vrftn. 

€h Sa* 4tbtr,} t/£thtr€d eft ia maDuTcdftQ. idcm^ ,,, 



Liber Secuhdus. 3023 

tumm fioftti puunt id » de quo Panaetium addubit^rc 
dicebant, ut ad extremum omnis mundus ignefceret, 
' chm, humore confumpto 9 neque tcna all poiTet , neque £ lemane- 
^remearet aifr; cujus ortus , aquS omni cxhaufta , cffc ret Prohj, 
non poffet: ita relinqui nihil praeter igncm ; a quo rur- J^cnwnaice 
I fum animante ac deo rcnovatio mundi fieret , atque f **!:' ^.„ 
! lacm ornatus % onretur. Sf^, 

Nolo in ftellarum rationc multus vobis videri , maxt- up 
meqae earam , quae errare dicuntur. quarum tantus 
eft concentus ex ^diffimitlimis motibus, ut , cum fum«h dimtai" 
ma Satumi refrigeret , media Martisr incendat , his in- *ibii« m^^ 
terfcda Jovis illuftret & tempcret , infraquc Martem 
duaeSoU obediant» ipfe Sol mundum omnem fua luce 
compleat, ab eoque Luna iUuminata graviditates & 
P^es afferat maturitatesque gignendi. Quae copulatio 
renim & quafi confentiens ad mundi incolumitatem 
coagmentatio naturae , quern non movet ; hunc horum 
aihil umouam reputaviue certo fcio» • 

XL VIE A^os T a cceleftibus rebus ad terreftres no 
veoiamus, quid eft in his^ in quo non naturae ratio in* 
tcILgentisappareat? Principio, eorum, qu« gignuntur 
^ terra , ftirpcs & flabilitatem dant iis , quae »luftincnt. jT* h 
& ex terra fbccum trahiint, quo alantur ea , quae radi- * '^^•"* 
cibus continentur : obducunturque libro aut cortice *"^**- 
tfunci, quo fint ^ frigoribus & caloribus tutiores. Jam 
vero vites fie claviculis adminicula , tamquam manibus, 
^Pprehendunt , atque fe ita eriguntyUt anitpantes. Quin 
etiam a caulibus braflicisque, 11 k propter fati fint, ut^ ff^ ^'^. 
* peftiferis & nocentibus refugere dicuntur , nee eos'*''* P'^F^« 
^ ex payte contingere. 

I Animantium vero quanta varietas eft? quanta ad cam 12 1 ^ 
I 'eni vis , ut in fuo quaeque genere permaneant ? qua- 
: rum aliae coriis tecfbe funt, aliae villis veftitae , aliae fpi- 
Bishirfutae: pluma alias , alias Jfquama ridemus obdu-1 Tqaam- 
;^: alias effe cornibus armatas , alias habere eflFugia*"* *'"• 
! " pennaruml Paftum autem amantibus largi & co- m pinni- 
piof^natura eum, qui cuique aptus erat, comparavit. *""» ^^^^ 
Enumerare poffum ad eum paftum capeffendum con- 
ficiendumque, quae fit in figuris animantium & quam 
follers fubtilisque defaiptio partium , quamque admi* 
f^Hlis fiabrica membrorum. omnia enim , quae quidem 
intusiadufa fimt, ita nata atque ita locata funt; ut ni* 

' hii 

Hhhhbhhhh 



W26 De Natura DeaRCM 

t ooniuic* ^ 

taz aiii. dam, quae 74P]atalea mominaretur : earn fibi cibtrai 

F. LL qaxrerc advolantem ad «is aves , quae fe in7.mari mer- 

^ "*^ . gcrcnt: quae citra emcrfifl'cnt pifcemque cqpiffent, us- 

unj. Umb, ^^ ^^ prcmcrc earum capita mordicus , dum iUae ca- 

ptum amitterent ; id quod ipfa invaderet. Eademque 

haec avis fcribitur concnis fe fdlere complcrc , casque , 

cum ftoraachi calore concoxerit , evomerc , atque its 

cligere ex iis , quae funt efculenta. 

11$ Ranae autem marinae dicuntur obruere fefc arena fo 

Icre & moTeri prop^ aquam : ad quas^quafi adefcam, 

pifces cum acceuerint , confici a rauis atque confumi. 

75Miluo eft quoddam belhim quafi naturalecum corvo. 

ergo alter altcrius , ubicumque nadus eft , ova frangit. 

lUud vero ab Ariftotele animadverfum , ^ quo pleraque, 

quis poteft non mirari ? Grues , cum loca calidiora pe- 

X trans- tentes maria ^transmittant , trianguk efikere formam. 

mittunt ejus autem fummo angulo aer ab iis adverfus pellitur r 

*^" ''^"dcindc fenfim ab utroque latere , tamquam remis , ita 

y*^iaiiis '^P^nnis curfus avium Icvatur. Balis autem trianguli ^ 

J4SS. quam grues efticiunt, ea tamquam ^ puppi , ventis ad- 

juvatur: haeque in teigo praevolantium coUa & ca^- 

pita reponunr. quod quia ipfe dux facere non poteft, 

*"*!"***. quia non habet ubi nitatur , revolat , ut ipfe quoque 

JJJa'^'j^J^quiefcat. In ejus locum fuccedit ex iis , quae «acquie- 

i^, runt : eaque viciflitudo ia ornni curfu confervatur. 

iz6 Multa ejusmodi proferre poftum : fed genus ipfunt 

vidctis. Jam veto ilia etiam notiora , qtianto fe operc 

cuftodiant beftiae, ut in paftu circumfpeifUnt , ut in cu^ 

a ita B0Hh, bilibus » delitefcant , atque alia mirabilia. 

Miuiittr^ L. 76 Quid sa » qua nupcr , id eft pauds ante 

fae- 

74; PUtdlea tMminitm,} Plaus ap^ellatur ab Anftotek lib. viii» 
cap. 12. 8c Plin. lib.x. cap. 40. ut tottaflc kic qttoqueita rcdbc:n- 
dumfit. Vrfin, ' 

75. Milvo efi (juoddam bfllttfn ^uafiMtmale &c,1 Kevocatamvo* 
luit di&ioiiem qusfi WiGtoiius ,ftdn^cio an quis fecutusiit. ezulat 
Iknh Aldinis,8c Bcutiani5>& Lambiais Sec. agaofcuiitque Sc ^'^^U 
& Wouw. 8c F. GuUelmiu Crmtrus, 

76. Slaid ^* > fM4 "Mf" ^^'l Ptiaao non placet riferta j %. 
non patet , iavcnca ilia eiZe Medicoiumw magi$ vcHfimile < " ft 
ciTc leperta \ lufticis , 8c medicos eo profacilie. Piaetewa 

dum fuiiTet, a M^corum ingeniis teftrta, Seeufidb , in ieq i* 
bus non agnoico ililum Ciccronis , nc<)ue in. Yaiiis htBu *^ 
nequc in coojc^uxis Cxicicoiimi, Judifcat alii» iin F ' ' 



L I BE & S E C 17 KB 17 S. ^0^7 

focoSs^medicoram ingeoiis repemfimt? 77yoadtkmt 
<M^; pur^ame autcm ^vos . ibcs ^gyptist curanu 

Cieetonts roenttoi aceeCTeiim , tomm locnm ita conlgendo : 

^td ea , ^»4 anfftr , id ffi faucit nme ftaUis , medicofwn ingtniis 
^trta fitnt^ vomittMt eunet , pHTgttivne tmtftm . dbfts Ikes u£gjffUM 
tmAre, Notumjcft, CkeroDeini2pettfurfaxe^<riV<pcooftGadc«' 
IC&doccxc. Boubier, ' - 

77' Vomitiwe cants ^gare atv9S ihes t^gyftis curdnt,} Hic lociu 
^avitm n^hi viloi eft : aeque «nim tilUm cenam ftruduiatn' 
aitt feoteotiam homm ?etboniiil efle puto , & in ▼eteiibus ttiam. 
cxemplaiibus non jpai^utti ab hac divctiam ledioaem inveoi: 
qaamvis neaue in ilfis etiam ea integia Sc ilnceia lit : talis dft ca- 
men, ut ioaicio cflepoffit, in hoc loco yitium fubelTe Sc pecvci- 
fiooem aliquam. Duo funt remcdia , que medici e belui« (ut fe- 
lunt) didicese , & utraque ad corpora< pui^gahda accommodata : 
DDomfcilicet voiutus, quod ^ caoibus^^ rcinned^ hctbula quadam 
pcipQigaxi coafpczilTent , accelerant ^ alteium cJyftec , ab Ibi-. 
^gyptia videntes earn marina aqua per iniferiores partes fe ablue- 
: ic. Exponebat igirureanunc Cicero : fed in hac, quam habe- 
^ mas , /criptura confiifa funt Sc pertnrbata omnia : itaque reftiqt 
cflepotaW hnoc locum qnemadmoduito in ptr^s itbris eft defen- 
ce, dim tamen coiruptum eflecoBftct , ad £um notam , qax> 
meadumindicet, adpoitiL Plut. incommentasie> quo difputatt' 
ittta fint animantta prudentioza , tenenane , an aquatilia , utaam-. 
q<ie hiftoxiam.tradit his verbis , Kvm ^ unit tin Ka^Aip^fr^i 9'jlv^* 
Tvc ;t^Af^ttyT«£. Et pauib iofr^ , tHe *n vj3«mc i^r- viroKWg-pu*'- 
iKfAif tULTMf/Mifnt AiyMici fUftUif Mtti /AifiHfet^^M 9^viiu 
VtQtr, Vsmitiwe €mi» fmrgAr* Mvos ihes t/£gyfiU citr4nt,'\ Vaiii^« 
legiturin libb. MSS. luim pro fmgart dc pHrganttj 6c furgMttt » 
^ptmdm icpexitur; 3c pro moij, cants: utfoitaire ita cotrigen*- 
dinn fit : Vomitione canes Purgantur : alv9 ft tins o£gyptia curoMtJ. 
coins tei hiftonam «x f linio & Plutatcho licet cognofceie. V» 
Mmm^ VomitiQm comes , furgatiwt amcm alv9S.lbest/£i$yptim cnrasn^\ 
£ft ab editioae Viftbiiis neque alitei £alat. pr. nam (ec. fttrgantttr. 
, ^m aIv9s Ibis t/£gyftij€ cs^oHt^ tett. veib'> purgars amem alvit 
Ibis t/£^ptis cffrsnt* vulgatx t/msitivna cants purgart alvp's Jbes. 
•^ptia curant^ Pi Manutius fingebat ; voilnifiiont canes pmganhir t 
^v* ft Ikes vSgyp^is mranu Lambinus heicnon^mplicttet in^mit. 
<7ntfmMr.Appa{etman^eftf,veiume£repi«yx''fi»4iifrw. GrondVius. 
Vomitimu & dejeStimepmgare y ex to , (fued vamitiene canes » 4iv9 fe 
'^« ^c] Sic leflitui, fcrtptune veteiis veftigia ieeutus , nam vul- 
gataleftio, vomitiene canis purgare , aivet ibes t/£gyptia curant ^ 
ipeodoia eft. fed iia xt petfpicua quid opus eft exemplis przfes-^ 
tim in ptomptu pafitis2 ita, quae defunc.) fupplenda funt. Naxh 
petfpicue dicit Cicero , medicos repezifle > non ?omitione canet 
FQtgare. neque alvo ibes i£gyptias le curare, nam etiam qui 
noQcrant medici hxc viderunt : &d rationem purgandi per vo- 
^^itioncm 6c alvi deje^ionem, ex eo» quod canes & ibc5 nisduo* 
iws diFedis modiS fC mXAOl, Lasnbin, 

Hhh hhh khh 3 '' 7«. Tcr; 



5oi8 Db Natora Deorijm 

Auditum eft, pamliera&/qna& in barbaria venenata cat- 
7, B. ne t>caperentur 9 reoicdium quoddana habere ; jqu&'cilm 
b carpc- cffent ufae non morcrentur: capras autem in Greta fe- 
tentur ^jg, ctim effent confixae ve^enatis fagittis,herbamqaae- 
c^dicunt r€re,quxdi<aamnus vocarettir; quam cum guftaviffent, 
^/^(^iff. £igittas excidere cdicunt ecorpore. ' 

ii-j Cenra&que paulo ante partam perpurgant fe -qnadam 
terbuB f quae Sefelis dicitur. Jam ilia cemimtis , ut 
contra metum 6c vim fuis fe armis qusequedefendat. 
Cornibu^ tauri, apri dcntibus,morruleone$ ; aliae fogi 
fCf alias occultatione tutantuc : atramenti effafione fe- 
piae , 78 torpore torpedines. multae etiam infedantes 
odoris intolerabili foeditate depellant 

LI. Ut ver5. perpetuus mundi effct omatos , 
magna adhibita cura ^ a providenria deorum, utfem- 
per eifent dbbeftmrum genera , 8c arborom , omnium- 
que rerum , 79 qua altae aut radlcibus a terra , aut ftir- 

pibus 

7S3v Ttr^or0 ttrfedims.'} VdpMut Gnrd Tocant* nee dabiam eft 
qnia a naciua fie efic^ nomta inveneiit in ttrraqoe liogaa. H«c 
U6tix» mibi vehcmentei iuipefta fieii coepit , pofiqoam cam emu 
tlu& fcriptoiibus conculi. Ira enim vulgo legitur: Twpou urpedi' 
nts mults ttiam infe^Antet odoris itt$oUrabiii*fadit4tU 4tp«Uunt» Bgor 
YCtb, imtltSf legendom cenfeo. Singulz iiqnidem , non turoa 
duncaxat , valenc. Cicero faii^ de inie^antibaB indefinite pto^ 
nuoeiar. Ariftoc. lib. ix. capw.37. ptfces dantazac inle^^antes v«^ 
xi¥ faccre fcribit. Sed que Fliaios & Piutaichus memoxant » 
ctiam de hoaainibus intelligi poflunc fine ambiguitate. Exftat dp 
hac.Claudiani carmen. Bttmltims, 

, V9''il^^ltA dm TodUibm k terrM am fiirpihus nmiturentmr,'} Ste 
Tulgatti fie £c Bonon. 1494. at nonnulli Codd* 9«j« d una , vel 
ttrrA » conttfufitur, omiflis ceteris, qive fotdes libraiiorum Grate* 
20 videntur. Ipfara verb, oiii fallot* Ctceconis manumdatReg. 
nofter^ qui^cbabet* aus am radicilfiu, am ftiffik»S' k ttrta ««»• 
tintrtmuri neglcdo^ieet tf/r^ pafticipio y quoa {»rorfus impot* 
tunumhic axbicxof. jya^if; I>avifias reHcit alta , quod in pleris^ 
que MSS. non reperitur, neque pneiertim in flod. qoo Davwos in 
AngVia eft oto , in quo btc locus ita\ legitur : flma am radicAms , 
am fiifpihrn a ttrta c9ti$iM9ettt$tK Siipeieft tamen qua;dani diffi- 
caltasy fcilicetdifiecentia, |qus hic?idetor efie pofira inter 1 U« 
ces 8c ftirpes. Eqaidem (cio , vocem poftehorem latias patei & 
ufnrpaci de omnitos plantis generatim > verlon de eo ufa 1 »s 
hie non agiear. Altera ilia fignificatto vocis propria nihil di tt 
liradi^ti prjeferttm in Cicerone, qui dicit cap. xo. h. 1. £«, w- 
rum Jiirpes ttirra eontiuentur*' Sc cap. 33. Si ea , qua i trrra j H» 
hts tomirttntur, Lefcaloperius , ut (ecaret nodum iftom , < 'r, 

ra4Ua %S% ^box\un > fiimf vcp plaAfa^iitn^ - Qq«m non to 

■ . .. • , ■■ - 4, 



Liber Secuke^us. 3029 

p%m continerentur. qnae quidem omnia cam vim 
icminis habent in fe , ut ex nno plura generentur : id- 
qae femen inclufum eft in intima parte earum bacca- 
rum, quae ex quaque ftirpe fiinduntur : iisdemque femi- 
nibus Sc homines afiatim vefcimtar , Be terrse ejusdem 
generis ftirpiam renovatione complentnr. 

Quid loquar 9 quanta ratio in befti^ ad perpetuam iiS 
confervationem earum generis appareat ? nam primiim 
aliae mares , aliae foemins funt: quod perpetuitatiscau- 
£i machinata natura eft. Delude partes <:orporis 8c ad 
procreandum &c ad concipiendum aptifiimae : &c in 
mare & in fcemina commifcendorum corporum mirae 
KKdines. Cum autem in locis femen infedit, rapit ' 
omnem fcr^ cibum adiefe* coque <ifeptum fin^t ani-^ coe^m 
toal : quod ctim ex utero elapfum excidtt ; in lis ani-^"*'***-^* 
man^buSy quae lade alontur, omnis fer^ cibus matrum 
hdcfccre indpit : eaque , quae plullo antfe nata font > P. LU. 
fine magiftro , duce natura , mammas appetunt y ea- 
rumqae ubertate faturantur. Atque » ut intelligamus, 
nihil homm effe fortuitum^ & haec omnia efle « opera ^ «/iV««» 
providae foBertisquc nattu-ae: quse multiplices fostuspro-^**^** 
creant., ut fues , ut canes , his mammarum data eft^^** 
muhicudo: quaseasdem paucas habent es beftiae, qux 
pauca gignunt. Quid dicam» quantus amor beftiarum 119 
fit in educandis cuft6diendisqu6 iis , quae ^procreave- f piocrea* 
^unt , usque Sad eum finem, s^dam poffint fe ipfade-^«"J^*'"* 
fendcrc? etfi pifces,ut ajunt, ova cum genuerunt, rc-| *z, ^f?i 
linquunt. 8«facil6 cnim ilia aqua & Minentur &cfrS? 
^amm fundunt. 

LIK 

Udalojmdus inient rarionem , patee rel e feqaentibas Ciceronis 
▼obis , qux Icgnntnr in Or. cap, 43. Ommimm msfftamm artitim , 
fi^ ^rhtrum^ sltitado nts deUBAt i radices fiirfts^Ht mn ittm, un- 
^e pacet, fiirpes dici de ladidbus atbotum alttfum , quetnadmo^ 
^ de aliis. £0 amem lobeotius locum ifttrni piotuli , quod 
ncit multum ad confirmandam cortedionem , quam proponam ; 
Jcilicct : Sj*^ i^^ radieibus & ftit^ibus a ttrtA contimrentur , auc 
potins miiioie adhac mutatione : Sji* aitt a terra radicibm & fir" 
f*^ eentiturerttur, qi»>d vere idem eft, quod did^um eft fupiacap;. 
to» ^Hs terra tx ft uHtrata fiirpibtts infix4i contineat. Bouhiec 
lo. Dim ftJlMt fi ipfa defendert, ] Arift. lib. I. Pol. Tct (jlU 

^^tu dibrh Avrrei 9ropi(fif to ytnti^iu Vrfiti. 
9h fHik mm ilU aqtUi & fufiimntmr 4sr Mm fimdunt.l H«e 

Hkkkhbhbb^ Ti- 



.3030 Pe Natura DpoauM 

LII.^^Tbst.ui>ikes autem •& crocodilos 4i- 

cunt, cum in terra partum ediderint ,, qbruere ova » 

deinde difced^re. ita & nafcuntuc ', 8c educantur ipfa 

per fefe. Jam galling avesque reliquae §c quietum rc- 

quirunt adparicndum iQCum,& Sjcubilia fibi nidosquc 

h eonfti- ^conftruunt, eosqiie quam poff^nt flioUiflime fubfter- 

tuuntijrf. nunt , ut quslm ftciUim^ pva ferventur. Ex quibus 

r pinnis P"^^^^ ^^^ cxcluferi^it , ita tJuentur. , ut. 3c>penais fo* 

j^s. veant, ne frigore laedantqr ; & , fi eft calor a fole, fe 

k puUi opponant. CiiDEi autem i^puUi penpuliS| uti polfaat , 

duftittMS.xmn volatus coram matres profequuntiir ;'vreliqua cura 

liberantur. 

130 Accidit etiam ad noonuUorum amtnantium 8c earum 

. rerum , quas terra gignit , confervationem & falutem 

liominum etiam fQuertia & diligentia. Nam midta& 

, & pecudes & ftirpesfunt, qus^aae prpcuratione ho-* 

jninum falvas eile non ppiTunt. Magua^ etiam oppot'* 

tunitates ad cultum hominum atque abundautiam, aliae 

. ' aliis 

. • • / . ■■ , 

yidentur ezprimefe, quad aqua, in auam ova pifciiun tocidunty. 
ntultuqi conferrct ad pifces producend6.$ , cum tamen Fhylici cam 
vim adtribuaat calori folis. Ariftoteles ipfe , quem Cicero fiere 
ubique iequituf , inquitHb.vi. cap. i|»i4. Hift. Ao. Omiriaova, 
qaz ab a^oa aufemntm* Sc.nihil leperiunc • quod ea zctinuit » fine 
dubio perire. Ciediderim igitui , hie voculam. unam eilc trans- 
pofitam , & corrigendum eue: FaeiU tnim ilia & ajua fitjfinentisr ^ 
& feet urn fundunt. NeceiTarlum eft ita leg! , etiamti nulla alia 
efiet caufa , qukm quod ilU aqtta , juzta ie pofita » (ententiani 
xeddUnt dnbiam. Rcuhitr, 

91, Tejlttdituj & crtctjilos dicunt.} Hiscc, ne.^ics tnemoieQUa 
confentanea tradunt Ariftot. H. A. V. 33. Flutarchus .de Soleru 
Anim. pag. 982. & y£lianus V. H. I. 6. Infupei notaiim , MS. 
B.eg. Corcodilos exhibeie j quod baud remei^ damnandum ; licet 
Qixa. iemper KfOKoSuh^^ dicaot. Cext^ flonaHJllQjrum poetamm 
Latiporum verfus iine hap Utt^rarum tcanspoQtione non conftanc. 
^Unninb vide Marq. Gudium ad Fhxdxi lib.!, Fab.xxv. Davijim. 
Memoriae vitio line dubio eft fa^um, quod OaviHus dicit > ea * 
«aa: Cicero narrat, de teftudine & crocodilo» coaveoixc ii», qux 
4icit Ariftoteles Hift. An. V. 33. nam phUofophus ifte vult utrum- 
que animal incubate ovi$ fuis. veium fieri facile poffit, ut Arifto- 
teles , alios duces fecutus i(i aliis opeiibus^ qux jam iiin" ~" i» 
idem dixerir. BouhUr, 

'83. Cubilta/iii nidosqite ^€,1 JjCgCf nidasve. Eft Cmtl* i» 

Cicetonem lelpiccro vatio$ modos , quibus aves przpara i> 

IP ()uibus ova poncre volant. Vulgatiftimum cft» in M£ 1- 

rari in ^i^r, vidc cfl, Bfatl^iw ad iiPiaCf UU nu Qd- * U 

i4mf 



Liber SECUHDtJS. 3031 

alii*, in locis reperiuntur. ^gyptum ^4 Nilus irri^ti &, 
cum -tola aeftate obrutam oppktamque tenuit , ^J turn 
recedit, moUitosque & oblimatos agros ad ferendum P* B. 
reUoqoit. ^^ Mefopotamiam fertilem efficjt Euphrates: 
inijuam ^uotannis quaii nqvos agros invehit. Indus! vi^.^y 
vero, qui eft omnium flurainum maximus , non aqui^^*^- 
folum agros Isetificat & mitigat , fed eos ctiara confe- Jqj"'*' 
xix, magnam enim ^7 vim feounum fecum frumenti fi« 

mi- 

Z^ Nilm.^ Reliqua de Nili miraculis mcmorix prodita miflli 
facimus. De Kili exuodamia vaiias fcripcorum fentcotias colic- 
git Plut. \a Placltis, lib. T7. cap. i. Citac inter reliquos biftoricos 
Herodotum. Frzter hunc liberalem de hoc mentionem fecerunt 
(ot ego quidem Icgi) Ariiaaus lib. viii. de Vita Alexandii. Died. 
Sieui. de Kc^rom anciq. lib. i. cap.f. Fbiloft. lib. vi.- de ApoUonii 
vita, es oiatpribus , Ifocrates i^ Bufiiide. els philofophis , memi- 
neiuiit quidem Plato 6c Ariftoteles : & citatui quidem Ariftotelis 
tttulo libei de Nilo, qui tamen in catalogo non repeiitur. Seneca 
liberalios lib. iv. de Natuialib. Qusfttonioas. Lucret. lib. vi. ex 
Ceo^phiaPomp. Mela lib. i. Plin. lib. v. cap. 9. Solin. Cftp»4o. 
Strabo Jib.xyii. ex Aftrooomls Cleomedes , ubi difputac > uttam 
fub aqoiloiie babitetur. Exftat de hoc Claudiani carmen. Bituttim* 

ts. Turn recidit,] Vl^orius, Hervagius aliique ante Giuterum 
rettdit^ uteftquoqueinBuslid. certe cap. feq. dicuntur, dfiusmdri' 
timi multmm accedtntes iy rtctdtntts, £t xtLtm^v^i Mill dlcebator. 
Scd fidetut Giutero amatum ftn0« jpra, uude cap. 51. edited* >» 
vuri^ in fc&minA^ ubi iidem'^^rr. Gronov. 

1% Mefopotamiam fertilem efficit £uphrdtes.} Lucan. lib. HI* 

—— — — Sed fpAtfus in Agros 
Fertilis E$tpbratei , Pharid vice fmgitur undd, 

Sotio. cap. 50. Folyhiftoris : Mefipotamian^ opimat aninu4 inundd* 
tinif txcejjihus f ad injidr t>£^yptii amnis terrif fitperfttfus , inve^d 
fUi fae$mditat9i iisdem ferme tcmppribus quihus Nilas exit , f»U fci'* 
iica inparu cancri vicefima con(iituto. Caufas iftius foccundx inun<- 
4ati'onis leddit Polybius Tub finemix. Epitomes: KiTtov Ji rirat^ 
o« 7VjU/3«i?«< T«f utv etv^attv ovk \k tjJc ffvp^tiffiatc *rtif X*'f**P^' 

M TAt inr pontic tie IttI rnt x^P*^ » *-*^ *^^^ /uiPt^MOf Aurod tmt 
*vl rit dp^tytrut. Ariianus hoc omnibus Afix flnminibus com- 
mune efle dicit. Fluta ex flinio U Stiabone peteie liceblc* 
BrtuUius, 

•- Vim ftminum fecum frumenti fimilium,'\ An igitur patavit Tul- 
lio «ndum, non ipfa ftumenti femina, fed aliquid iis fimile de- 
po OTe^ Nullo modo. Huic incommodo vitandb pluies edide* 
lur vim feminum fecum frumenti ^ /imilium \ Aldus aatem pa- 
ter 'xxa fimilium prorfus omifit, Commodas modo diftin£fcio- 
ac «inc, re£ke'que fc habebit MSStorum leftio: Vim ftminum fe* 
«« frumenti y fimilium ^ dicitur deportare, Porrb quae de fluviis 

kii ^Ta4i( Npftez , Iq Odavium fuum transtulic Miauc. Felix cap, 

tikh hhk hhh ^ II, 



303a De Natura Deorum 

131 niilium dicitur deportare. Multaque alia in alus locis 
commemorabilia proferre poflum : multos fertUesagroSi 
alios aliorum fru<ftuum. 

LIII. Sed ill a quanta benfgnitas naturae, quod 

tarn multa ad vefcendum » tarn varia tamque juconda 

gignit: neque ea uno tempore ahni: ut femper &c no* 

vitate dcledcmur & copiS? Quam tcnipeftivos autcm 

dedit, quam falutares non mod5 hominum ; fed etiam 

pecudum generi , iis denique omnibi^s J quae oriuntur i 

terra , yentos Etefias ? quorum flatu nimii temperantur 

calores. Ab itsdem etiam maritimi curfus celeres & 

certi diriguntur. Multa prsetereunda funt : Be tamea 

131 multa dicuntun Enumerari enim non poifunt fluminum 

mtam opportunitatcs : aellus maritimi » multiim accedcntes & 

«cced. torn rcccdcntes : montes vcftiti atque filvcftres : falinae ab 

teccdcotes qj^ maritima remotiflimae : racdicamcntorum fahitarium 

timm"*' P^cJ^iffiHise terrae : artes. denique innumerabiles , ad vi- 

acced. ^uni dc ad vitam neceflarias. Jam diei nod^sque 

Pmftfi > yiciffitudo confervat animantes » tribuens aliud agendi 

terapus , aliud quiefcendi. Sic undique omni ratione 

concluditur , pente confilioque divino omnia in hoc 

mundo ad falutem omnium confervationemque admi^ 

rabiliter adminiflrari. 

T33 Sin nquaeret qtfispiam* cojusnam cauil tantanim re« 

m qoatnc rum moUtio httz fit : arborumne 8c herbarum ? quas 

^' quatftquam fine fcnfu funt , tamen a natura fuftinentur, 

P.idli. at id quidem abfurdum eft. An bcftiarum? nihilo pro- 

babilius, deos mutarum dc nihil intelligentium canfi 

tantum laborafTe. Quorum igitur cauia quis dixerit ef* 

j5 fo'nm fedum effe mundum ? Eomm <>fciHcet animantium , 

juiim. A£r. quae ratione utuntur. hi funt dii 6c homines: quibus 

profec^o nihil eft melius, ratio eft enim , quae praeftat 

omnibus* ^^ ita fit credibile , deorum & hominum 

cau- 

is< Davif, Gum Davilio facetena , fi pateret 1 unde haec Cicero 
tiaostulit, etli nos utiiusque veiba poflcnius conferrc Hoc cum 
incenum Gt , vulgatx leftioni tanto libentlus adhaeieo , qui: es* 
quam ilia defignat > minus eft incredibilis qu^m a] Ia« 

Framentitm illud eiat verifimiliter miliom , quo apud rt an 

tantum Indi vefcebantui , fed etiam Sarmatx , <jui eiant iii2 
fDQcibus Indi. Vide i£Iianum Vai:. Hift. iii. 39. 5cibi Peiiz n. 

St. It A fit credikite,'] Ha&enus cuG , itatjue s fed enclitica e. . of- 

Ihi^ abcxat f alatiais > eaque propter zcjed Grmtrns^ Scd an «1 



Liber Secumdus. 903} 

catifS h&am efie mundum , quaeque in eo fint omnia. 
Fadliusqae intelligitur , a diis immortalibus hominibus 
efie providim , fi erit tota hominis fia1>ricatio perfpe£la , 
omnisque humans naturas figura atque perfedio. Nam X34 
cum tribus rebus animantium vita Pteneatur, dbo,po-P ^^^, 
done , fpiritu: ad haec omnia pcrcipienda os eft aptifli- "**""• 
•mum : quod adjundis naribus fpiritu augetur. 

L.IV. Dentibus autem in ore ^ conftruAis man- q conftd- 
ditut » atque ab his extenuatur & ^9 mohtur dbus. co-^'*'*'^^ 
ntm adverii acuti morfu dividunt efcas ^ intimi au- 
tem conficiunt , qui genuini vocantuf : quae confedKo 
etiam a lingua adjuvari videtur. Linguam autem ad 135 
radices ejus naerens excipit ftomachus : qu6 primum il- 
labuntur ea» quae accepta 9»funt: oris utraque ex parte 
tonfillas attingens , palato extremo atque intimo tcr- ' 
minatur. Atque is agitatione dc itiotibus Hnguae ciim 
9» depulfum & quafi detrufum cibum accepit , 'depel- « degjutit 
lit, Ipfius autem partes eae , 9* quae funt infra id,^*"'^ 
quod deroratur, diktantur: quae autem fupri, contra-; 
hontur. 

Sed chm afpera arteria ( fic enim I medicis appeUa- 1 j6 
tur) odium habeat , ad^uijidum linguae radicibus 9 pav^o 
fupra quam ad linguam 'ftomachus anneditur » eaque 
ad pulmones usque pertineat excipiatque animam 

•cam, 

I 

Ikic yel eo priores rcfte a^nt reddentcs vocem, quae eft in Vifto- 
ftanis aliisqoe iintiqaised'itiombixSy mundumf^ttsque in e0 mund9 fint^ 
mrnm^, Dtquidem Icgi quoque inBuflidiano. Utique talcs itcratio- 
nes fitnt ex deeore Latini fcrmonis , ctfi cap. 6i. in fimili locutione ^ 
qnidem omitcatar. Cronov, 

f p. MoUitur eibHs,] Satis apttis elicitur fenfus : m^ji tamen ma- 
gis placerct , moUtHt : \ veibo molo > motis , unde m^Ures dentes, 
atque etiam in hoc vexbo MafFaei libet confonantem non geminat. 

90. Smu oris mrMftte &€,} Sic Pall, noftri & P. fic cdiii I Vi- 
ftorio. prius erat , fynt ore. it utraqiu, fed quo minus id heic toler 
xetur fecit lepetitio ejusdem is paullb poft. Gruterus. 

[ . D^ulfitm ir 'jMofi detrufum cibum accepit , depetlit, ] Non poffiini 
n tjpexmadece ifthaec efle fine vitio. nihil tamen difcoidant mC 
n t. Idem, Sed in Buflidiano tamen eiat ,ff'0n'i'«i //n^tf^/'ii/- 
ji *-. Gronovius. 

§l^*funt infrA id^^uod devorMur."] Aliter legiturhic locus m 
r ..criptis: <jU4i funt infra ^ in quas idffjmddefvoratur ydefcendiu 

I llopoft antiquas idem libex habet > tddcmqut a fulmonibus r#«^ 



3034 -De Natura Deorum 

t er qua team , quae dudla fit fpiritu , eandemque a pulmombos 

«duftu8fit refpiret £^ reddat : tcgitur quodam quafi operculo. 

Ms!^ • ^^S^od ob earn caufam datum eft, ne , fiquid in earn 

p! b. cibi forte incidiffet, fpiritus impcdiretur. Sed c^m alvi 

natura , fubjeda ftomacho , cibi & potionis fit recepta* 

culutn; pulmones autem & cor extrinfecus fpiritum 

adducant: in alvo multa fiint mirabilitcr effeda, 94 qu^ 

coBftant fere e nervis. Eft autem multiplex & tortuo- 

fa 9 arcetque & contiuQt , five iUud aridum eft , five 

humidum , ^uod recipit , ut id mutari ^ concoqui 

t facile tpoifit , eaque turn s^dftriogitur » turn relaxatur, atqae 

pol£t«/;V. otpne, quod accipit , cpgit & xpafiindit ; ut facile Sc 

caloxe, quern mukum hab^t;, 9iextereodp cibo , dc 

praeterea fpiritu omnia co^ atquei confei^ 9^ in reli- 

quum corpus dividantur. ' 

JUV. In pulmonibus autem ineft raritas qase* 

:' dam dc aflimilis fpongiis moUitudo , ad haudendom 

fpiriti^ aptiifima : qui tum fe contrahunt adfpirantes, 

97 turn r^fpititu dilatant , ut frequenter ducatur cibus 

ani- 



93. i^d 9h tsfudm eaufun datttm e/» ^hifi ^ifi in edm,'] Veneta 
\t€t\o vetior: iliMi oh ^am cMtftm dMum tji fli€ fi ^md eibi fvrf 
im:idiffit.&c. Catnei. 

94* Sl^^ con/iant fere e nervis,] Lcgehdum confidt , Ut eft in ma* 
Hafcripto , ut ad ahum refexatur. Vr/in, 

9f. Exterendo cib§,] Ita Vidorius, inventumque in F. Gulielmii. 
9aiD. Fall. pr. ac fee. retinent vulgatum , & terendo ciho, tett, Tcrb 
Yahtt^in terenda (ib; tnallem omnia abeflcnt. fane olcnt glotiCun. 
Crtttertu, 

96. In reliquum carpus didaatur.} Sic legendum » didoHtjtr^ id 
eft diffiindantur^ diftribttantur. Luciec. Inde quod exprimimu* , per 
tautas omne paiati Diditur , ^c. Lambin. In reliquHm eerpus divi^ 
dantter.] Lambinusi diddntur, fed non icfpondcDt mcmbranae no- 
Btx nllx, Cruter, Livius 11, 3 Z. 'B^ddentem in omnes corporis pmne* 
hnnc^ qmo vivtnttis , divifitm par iter in vends matHrnm conftGto cibm 
jdiguinem. Gionovius. 

5)7. Turn fpiritu dildtdnt,^ Pecft^, /#, quod eft in antique , tttm 
ft fpiritu. &c. Uifin. Tumrefpirttu dildt^nt,^ Eft a Vi^ozianjs j 
jieque alitcr Fal^ pr. nam ftc. refpirdnt. vulgg. tunt fpiritu /*-'«- 
tdnt. Lambinus, tum in refpiratu diL Fal. text, habebat , tum fe 
fpiritu diL F. vcro; tum fe in fpiritu diL qux omnia arguunt^' fc 
ioi voccm vulgo invifam. Gruterus. Quae fcllicct fuit re^—' , 
pro qua vides nonnullos habere refpiratu , at eft & in Bui i- 

oem hxiitacione hie oborta , quae in v. fufpiritus , quam c. . ii 
librp XXX. etiam 8c aliis locis expulciant inhumaniores. Tu. '.it 
xf fpiritu dildtant autem eft in Yidoxiajiis intcgtc , qup4 fl^<^«'* if 

■C 



LiIBER SeCUNDUS. 303^ 

animalis, quo maxim^ aljantur animantes. £x interims 137 
autem ^& alvx) » fecrcctis a reliquo cibo fuccus is, quo Y ^nontjf 
alimur, pcrmanat ad i6cur per quasdam 98 a medio in- '*/'^'^*. 

' *^ ^ • teftinoi,^f «« 

fic impeife£b^ Grateros ant adrpcxeric am nobis narret. Quum ta* 
men pateat , quid velit , integrum Vidoii^num repofoi , vel ex ' 
ipfius aibttxio. GnnoviM, Daviiius legit : Turn ft in rtfpiritu di' 
latantm 

9). *^ nudio intefiint,'^ Ciccronem nollram falfi reum facit 
Andx. Vefalius lib. de Humani Corpoxis Fabrica v. cap. 6. Vefaliua 
inqaaxn , vir non modb de axte (ua > fed de liceris in univetrum 
opcline meiitus. Cicexonis caufam fufcipiam ex zquo & bono 
componendam , idque coxam axbiczis , uc opinor, fads idoneit. 
Coaccffiixus hoc pxo iaa, quam xe ip(a compcxi , humanitate no* 
, biSy Dt (pero , eft. Neque enim opus eft , uc dKpt^Qjincuof R.ha^ 
damaoti Itimmo |uxe cont^ndentes expexiamur. Cedat ipfe Ga- 
lenum axbitium, Tiinm ex Afclepiadea do£fcxina minimi xepu* , 
diandura. Nos pxo manibus Giceionis Macrobium exoxabimus » 
viium lerurn natuxalium minime inopexitum & otxiusaue lingux 
calieotiffimam. Hoxum arbitiio caufam judicandam une appcl- 
ULtiont commktemus. Nts vo tuiffifriptof , iaquit , five <ro fxta-u^ 
ptMf^ Cicero fatfi imdiMnkinteJiitmm tramtultt, Quomodo igitux ? 
Nam multa vir ille Grzca Latinis veibis eflfexxe voluit , 6c ia 
conuniiaem loquendi ufum ttadncexe , eaque , quar doiioxa vide- > 

bantar » uiii molliie. In his nimiium hoc quo^ue futt , quod cum 
Xatina duxities componi non pexmittexet , dis|un£tim enunciavic 
IGizcoxum compoiitionem > mukoque comptins. Hanc natuia* 
lem transfexendi xacionem fequutus eft etiam Andeinacus , q\3^ « 

; mmc mtdium intefiinum , nunc medium inteftimrHm , apud . Gale* 
I mum txansfexxe nihil dubitavit, paxum foxce iftius Tullianr trans* ' 
lattonb confcius. Sed quid aliud vel e xe natum, vel dia delibe* 
xatum in mentem venire potuic vel illi , vel alii cuivis , qu^ 
veibum e vexbo mtdinm inteftinum dicere Latin^ , ubi Gxajis fu2 
lingul MfcifTc^Mv eft \ Neque enim quicqoam aliud monebit vel 
ctymologia , vel deiivatio. Kepetat nobis Galenns quae oliilt 
icripca xeliquit. Nam in Anatomic! opeiis lib. vi. has illis nomi** ' 

sibus appellationes ab accidentibus inditas affixmat. Veiba i\x^ 
lingua fonantis lunc : JMs9-fy<r^f)/oir fkh inh tmc Oto-iac » /ucactpttioir 
«c9ro TifC o«*»ctc cuvidLf. /JiiTOV ti ydtf TitctitTai/ tuv ivripm,Kctt jrd* 
^dLi *ras t^ inVAi®' tU avto KOLrA^tpo/JtivAi ^hi^d^juct tcUf vaptf 
XUfJLSfAlf dprtipioLti O-f XSti Vtupolc tV KUKKa vipi'Ka.fA&dvu , KsL^dm^ 

tfjucs'ev Tttv b7f/>»ir. Grxcis cert^ veibis Latinam banc Cicexcr 
'Vexfionem firmius ftilcixe non poterat. Sc^ audiamus etiam no« 
ittam 9 Lacine non diffimilia pronundantcm : ita tamen Latine, 
lit ex Gxxcis foncibus fluxifle videantur. Sic legicux in primo de 
Som. Sdp. capite : Jnteftina frincifalia tria , ^Mrttm ftnum diffi^ 
fiwm (fic TO i^tippAy/utt veitit , licet aiii dijjipium legant ) aiu^ 
rtnn mtdinm , <jH9d Grace /u«9-«vt5p/of dicunt : tertium\ tjuod veteret- 
Strom v»caverimt j hdbetHrcfue principiitm intefiinormn tmnium , tr 

mHritrimtmA dtdmiu Comentus bis feptentiis Vefalius dcinceps; 

qu« 



3038 De Natura Deorum 

k ablega- bitura : fie natura res (imiles procul i^amandavit i feiW 
vii MS, fibus. 

142 LVII. Qui5 vERO opifex , praster naturam , qui 
nihil poteft efie callidias , tantam foUertiam pcrfequi po- 

* tuiflet in fenfibus ? quas primilin oculos membranis tc* 

nuiilimis veilivit & fepfit : quas primiim perlucidas fe- 

I cominc- cit , ut per eas cerni poffet ; firmas autem , ut > conti- 

xeoc Lamt, nerentur. Sed lubricos oculos fecit & mobiles , ut & 

declinarent , liquid noceret : & adfpedum , quo vel* 

]ent , facile converterent. aciesque ipfa , qua cemimus , 

3qux pupula vocatur, ita parva eft, ut ea, quae noce- 

m tcgii- re poffint , facile vitet, Palpebraeque , quae funt "teg* 

menta 4/1V. ij^enta oculorum,molliffimae tadu, nc laedercnt aciem, 

P. LV. aptiifime fadtas & ad claudendas pupulas , ne quid inci* 

deret » & ad aperiendas : idque prqjvidit , ut identidem 

fieri pofTet cum maxima cderitate. \ 

143 4Munitaeque funt palpebrae tamquam yallo pilorum : | 
quibus & apertis oculis , fi, quid incideret , repclleretur ; \ 

n coDircn- & fomno ^ conniventibus , cum oculis ad cernendum 
cibos MSS, non egeremi)s , ut qui , tamquam involuti , quiefcerent. 
Latent praeterea utiliter & excelfis undique partibus 
o &fxontefepiuntur. Primiun enim fuperiora » fuperciliis obdada, 
*^'(« .fudorem a capite «& a firontc defluentem repcUunti 
P^/. "®°Genx deinde ab Pinferiore parte tutantur fubjedtae Ic- 
q^Nafus- viterque eminentes. <iNafus «^ita locatus eft , ut quafi 
qucF/^F. murus ocuUs interjeftus c& videatur. 

144 Auditus autem femper patet. ejus enim fenfu etiam 
litaque dor* 

3. ^d pttpilU vocatttr,'] Yen. Pt^uU : illud autem alteram di- 
nunutivum fueiit , ut cifi^y cifttUa ^ cifietU. ScdpHpuUm dicunc 
quam Gizci ii6p»v ni^ram in oculo. Camer, 

4. Aiunita^tu funt palpebr^ , tantfmun vtUh piUtttm > qnihms eb" 
^ertis ewlis,] Si (equamur iftam diftinftlonem , fequitux etiam , 
voces iequentes ,^r fomnt conniventibus , cfie leferendas ad oculis, 
quod plane abfoidum eft , quia Ciceto turn diceiet , oculos doc- 
mi^ntium effe involutos oculis. Inteipungendum eft igitui : ^i-- 
hts & apertis , oculis fi <fuid incideret , repelleretur 3 & fotmuo cm* 
niventibus ire. Quod fequituc eft intiicatiifimtuii : Et fonmo count <- 
ventibus , dim oculis ad cemendmn non egeremus » tU qui , tanauam 
involnti , (fuiefcerenr. Daviiius ia additionibu^ sotarum fuT :a- 
tur» iftas voces : Cum oculis ad cernendum n»n egeremm $ ut $ ^ 
non efte Ciccionis. Saltern coriigcndum putat : Cum ii od 
€emendum non egeremus utique , tanquam ^c. Ad me quod at !C > 
videtur fenfus fatis conftaie , ii absque tanta mutatloue ] r : 
£t fomno conniventibus « cum oculis ad cemendum nenegemn" ** » 

janqmm involuti, ^Mitfcntnt, , fiouiliu. 



MSS. 



> • 



LtBEH SECUKBUi. 3039 

donnicntes egemus. ^ quo cbm Tonus' eff'^Ceptos^ 
^am e fomno excitamur. Flexuofum iter habct , ne 
quid intrare pofiit , •& fimplex 8e diredum patcret. s pu»^ 
provifum etiam, ut, sfi qua roinima bclhola conaretur^ff-^f**^ 
irrampere, in fordibus aurium, tamquam in vifco , in- j|^'" 
lixrcuzcrct. Extri autcm eminent , quae appellanfur 
aures , & tegendi caufi h6tx tutandique fenfus ; S>C 
ne adjedae voces labcrentur atoue errafent , priosquam 
fenfus ab his pulfus effet. Sed duros ^ dc quafi comeo- 
los habent introitus , multisque cum flexibus , quod his 
nacoris relatus amptificatur foous. Quocirca & in fi(fi- 
bus teftudine refonatur » aut comu : &c ex tortuofis lo- 
cis & incluiis ^referuntur ampliores. Shniliter nares,jr4^ 
quae Temper propter neceffarias utilitates patent » con- 1 font re- 
trac^ores habent introitus , nc quid in cas , quod no- ^* .^f^* 
ceat , poffii pervadere : hnmoremque Temper habent ad ^^^^'J' 
pulverem multaque alia ^ depellenda non inutilem. ▼ repef- 
Guftatus praedar^ Teptus eft. ore enim continetur, & ^*** *'''•* 
aid ufurn apt^ , & ad incolumitatis cuftodiam. Omnis« p. B. 
que TenTus hominum mult6 anteceUit TenHbus beiharum. 
JLVIIL P R I M u M enim oculi in iis artibus , quarum 
judicium eft oculorum , in pidis , fi^is caelatisque for* 
mis 9 ia corporum etiam motione atque geftu multa 
cemunt Tubtiliits^ colorum etiam 6c ngnrarmn. 'turn x mm 
venuftatem atque ordinem , 7 & , ut ita dicam , decen- i-^^K 
tiaxD , oculi judicant : atque etiam alia majora. nam ^*^^ 
& virtutes & vitia cognoTcunt : iratum , propitium : 
letantem » dolentem : fortem » ignavum : audacem 
timidumque cognofcunt. 

Au- 



5. ^ifM minima hfii$U ctnarttmr irrttmfere.'] Qtli<iam ltgtn6\mi 
pacam , irrifmi idque innocatum eft ad orsim Cod. Metnmiani^ 
noBtamen, ut ex antiquo aliquo exetnplaif profe£tum , Ted qua- 
fi k coojednni natum. Lamyin, Cmaretur irmmptre^'] Admodum 
▼erofimiliter cotrigebat Claud. Puteanus , irrepert. Grater. 

6. Et ^»afi ctmeths haktfif introitm. ] Ctrtttot legitur IQ manu- 
Icfipcis. Vffim, 

: ,7.^A> m it A dicam ^ dnintiam ^ ^r.] Ptofert htinclocuni Nb« 
I Mas in Toce Duwtm. Quamvis amem apod eum , uc in fibiis M. 
[Tnllli , tmm vttmftatem. ego tamen pato delendam particufam 
' ~ Mi« ut natam ex poftremt fvllaba tods antecedentis fij^urarHmf * 
im knpcoc ijfUabam rtim bis Tcripfiifet i ex Ciaquc alius wm fe- 

Hi Hi iih 1. ^/#r* 



JOMfO DS NATtJRA DeORUM 

1^5 Aanaiiiqiie item eft adminbile quoddsun anifido^ 
fumqae judiciam » quo judicatnr & in vods » & in ti- 
bianun nervoraoique caadbus varietas fonoram , inter- 
J candi- vaUa, diftindio & vods genera pennulta: ycanonun, 
*°°.^ fuTcum; Iseve, afperum: graTe.acutum: fiexibile, du- 
'^^^ ram : qaa^ hominum folam aaribns jadicaDtor. Na- 
z item riam^oe ^item, & gnflandi, 8& arte tangendi magna 
^i^'v^^-jadida font. Ad qiH>s fenfus capiendos & pedruendos 
plures etiam, qoam vellem , aites repertae funt. Per- 
fpicuum eft enim , quo compofidones unguentotum , 
quo dbonun conditiones , quo corporum lenoduia 
proceilerjnt. 
147 LIX. Jam vero animumipTum mentemque ho- 
minis, rationem» conlilium^ piudendaro, qui n(Hidi- 
vina cura perfeda eOeperfpidt , is lus ipiis rebus niibi 
- videtur carere. De quo dum difpotarem » tnam mihi 
a fdlon dan avelim, Cotta ,. eloquentiam. Quo enim tu ilia 
«•«!. urnh. modo diceres ? quanta primum inteUigentia , deinde 
d* D^vif. i^piifequcntium rerum cum pnmis conjundio & com- 
prebenfio eflet in nobis : ex quo videlicet , quid ez 

Suibusque rebus effidator, idque ratione, condudimus: 
ngulasque res defioimus drcumfcripteque compledi- 
P.LVL mur : ex quo fdentia inteiligitur quam vim habeat, 
qualis fit: qua ne in deo quidem eft res ulla praeftaii- 
b infinni- tior. Quanta vero ilia funt, quae vos Academid '^in- 
^s c^ firmatis & toUids , qubd & fenfibus , & animo ca , 
^*^* qu« extra funt, perdpimus atque comprehendimus ? 
j^g £x quibus coUatis inter fe & coroparatis artes quo- 
que efficimus, partim ad ufum vitde,partim ad obleda-' 
tionem neceflarias. Jam ver5 domina rerum (ut vos 
foleds dicere ) eloquendi vis qu^m eft praeclara quim- 
que divina? quae primum eflScit , ut ea , quae ignora- 
mus , difcere , & ea , quae fcimus , alios docere poffi- , 
inus. Deinde hac cohortamur, hac perfuademus , haci 

con* 

f. ^pirte Ungenii,'\ In libro MaCaei Ic&io piobabiliox > p^r^tr 
tAngendi'i cujus (ententiam, quia patet , ofteadeie fuperwcancuni 
vicbtuc. P. Manut, ^rtt ungtndt,\ Le^^o foxtib minps (kiuu mim 
7al. pc. &iec. & parte tanp neque alitex P. Gulielooii » qoi .4ioo}U 
' t:\cbatjpmte, Aldus patei exptidfit, 4f«rrr% Kcpo>,ii</24ii</»;^rH^ 
^ tangendi y cx MiSxi libio. quod ^ liabent LamtSoiaiiL nofijona 
cxhibuit piioium vi^ojrius, utpmo« 4^iiu i4iav€iuiii Cfljneiana* 

10. F#r 



L I A E R S E C U N D U S. 304! 

confolamur afHi^os , hac deducimus perterritos i timo- 
xc, hac gcfticntes comprimimus , hac cupiditates ira-^ ^^ y^, 
cundiasque reftinguimus. faaec nos juris* legum, ur-tamhama- 
biaiB focieute devinxit : ^haec i vita immani & feranam^foa 
fcgrcgavit. Dwif. 

Ad ufum autem orationis incredibile eft , nifi dili- '49 

f enter attenderis , quanta opera machinata natura fit. 
'rimiun enim a pulmonibus arteria usque ad os inti- 
rouiu pertinet : 9 per quam vox , principium a mente 
ducens , percipitur 6c funditun Deinde in ore fita 
Ifngua eft, finita dentibus. £a vocem ins moderate pro- 
fufani fingit & terminat: <^quae fonos vocis diftindlosd ibnos- 
& prefibs efficit , ciim & ad dentes , 6c ad alias partes que ^oci^ 
pellit oris, Itaque ple<ftri fimilcm linguam noftri folent ^tl*'l. 
dicere: chordarum dentes , '^nares cornibus iis, "quiJL-^.r 
ad nervos refonant in cantibus. """"^ 

LX. Quam vbr5 aptas quamque multarum ar- 1 50 
tium miniftras manus natura homini « dedit ! digitorum « <icdit utt 
enim contradio facilis facilisque porreddo ^ propter ^^"^ 

molles ^ 



9. ^er qttdm vox principium k menu inuns Percipititt & fitndktir.l 
Yocem \ ratnit duci Flatonicum ab initio aogma fiiit. Nam uc 
^lataichu5 in Flacitis refert , o-ifv 90^9 opi^trAt Tnrjua, hd ra* 
fcfltT^ «7o J2«yoiac n^^uIvof. & i^fe fan^ YXno inter mentis //»#• 
yifjL%.Tm. Vocem numetat , in Tunxo. Hoc verb dogma ipd 
cciam Stoici amplexi funt : difc^inunt tamen inter aaimalem dc 
hiunanam vocem. Nam Diogenes Babylonius (ut citatut \ 
X*aextio) ^dw f^if tfri 9<virif > am^ viro of^t»c vnrf^nyiuifoc dtBfeiitit 
Si fs*/* «?flip9f(g)* , KAi Airo ^tAY^ett \K7njui'»Qfji»». Quid quod 
medici qooqne la fuis definitionibtis defintunt opAoiv tS* nytiuovtKov, 
A^ Plutarch, additut etiam ex Platonis fententia , ratione 8e 
anima catcntium vocem icacTdt;^»c:iK<vc vocem dici , at fuat XP*' 
fjitTta-ixoi ka} -^901, Ceter^ T^y fmtiv propria earn articulatam 
(tjiv ivap&^of) »c fa»vi^ou9'dif TO voJ/Aiiov, V Betttieius, Vox percipitur 
videtut h!c non polTe ferri , ut xeftd obfetvavit Daviiius. Legen- 
dam icacjne cenict « pr^icitnry qood non condemnor fed prdcipi" 
tofmr mmus recedtt k lefttont vulgata, Bouhier, 

10. Narts cordilr» iit^ ^c,] Cue non dixit » nares ctrtntum torutti 
i . nam debebant etiam dav^^vt^, deinaeps confequt fimiles 
C us : linguam piiSri fimiUm : chorddrum , dtnteis : nareis cw 
n Ml twum , trc, Notanduf igitur locus, cujus fimilcm mt apud 
X exec, reperite & notare memini , lib. iv. fub .extr. Ldmhin. 

[I. QuidddmrvoSf ^<:.] Sic habtnt omnes libb. tc MIT. 8c 
1 pcefli: quate nihil mutandum j cum prxfertim Frifcianus tefte- 
I :, htc'c^xnuty mts i in gen. mafc 8c hoc comum > nn > indeclt- 
li nikci auifpatum cflc a ycceribus. Ldmbin, 

Hi Hi Hi 2 t** ^ft 



104* De Natora Deorum 

f. B. .moUes commilTuras 6c ^rtus , nullo in motu labom. 
Itaque ad piDgeadum , ad fingendum , ad fcalpendum ^ 
ad nervorum eliciendos fonos ac tibiarum aota ma- 
nus ell , admotione digitorum. Atque haec obledatio- 
nis ; ilia neceffitatis ; oultus dico agrorum exftradb'o- 
ncsque tedorum , tegumcnta corporum vel texta , vel 
futa , omnemque fabricam aeris & ferri : ex quo intel- 
ligitur , adinventa animo . percepta fcnilbus , adhibitis 
opificuin manibus omnia nos confecutos , ut tedi , ut 
f pofiemusveiliti, ut falvi efle ^pofiimus; tirbes, muros^ domid- 
Lamk, lia y delubra haberemus. 

1^1 Jam vero goperibus hominum» id eft manibus, clbi 

g opens etiam varietas invenitur &c copia. Nam & agri multa 

jdim. iiferunt manu quxllta , quae vel flatim confumantur, 

hcffenint vel mandentur condita vetuftati. Et praetcrea vefcimur 

^4w.i, beftiis & terrcnis , & aquatilibus , & volatilibus , partita 

capiendo, partim alendo. Efficimus etiam domitu no- 

rtro quadrupedum vediones : quor-um celeritas atque 

vis nobis ipfis affert vim & celeritatcm, Nos onera 

quibusdam beftiis , nos juga imponimus : nos elephan- 

^torum acutiffimis fcnfibus, nos fagacitate canum ad uti- 

*litatem noftram abutimur: nos e terrae cavemis ferrum 

Idicimus , rem ad colendos agros neceffariam : nos aeris^ 

argenti, auri venas» penitus abditas, invenimus, & ad 

uium aptasy ^ ad ornatum decoras: >>arborum autem 

confediione, omnique materia , & culta , & filveftri , 

i calfk- partim ad >ca]efaciendum corpus , igni adhibito , 6c ad 

citiul,\MJ;mitigandQm cibumutimur, partim ad aedificandum , ut 

tetftis fepti frigora caloresque pellamus. 

152 Magnos vero ufus affert ad navigia facienda » quo* 

rum curfibus fuppeditantur omnes undique ad vitam 

T. LVU. copiae ; quasque res violentiffimas naturagenuit , earum 

modcrationem nos foli habemus; maris atque vcnto- 

rum , propter nauticarum rernm fcientiam ; plurirais- 

que maritimis rebus fruimur atque utimur. Terreno- 

^ rum item commodorum omnis eft in homine domiaa-^ 

tus. Nos campis , nos montibus fruimur : noftri funt 

amnesy noftri lacus: nos fruges ferimus , nos arb 

nos aquarum indu^onibus terris foecunditatem dan 

12. xArb9ruM aittm (enft^ftnt,) *TKT9f*inf apH^at Aiifl . 
iib,i. ^ol. Vrfin, 

II. 



LiBB& Secuhbus. 3041 

hos fiumina ju'cemos ^ dirigimus » i^aveitimas : Mftmk obTcrt^ 
denique manibu^ in rcmin nataraquafi alteram oaturam ^^^ 
cfficere conamur. 

LXI. Quid veii&? hominmn ^ratio non in cae-r^) 
lam usque penetravit ? Soli enim ex animantibus nos ' ottan 
aftrorum ortus , obitus ^^icurfusque cognovimus : ab^"^* r 
hominum genera finitus eft dies , menfis , annus : de- " /& 
fediones &lis & lunse cognicse prsedidseque inomneAf,^. 
pofteram (empus , quae , quantae , ouaodo futurs Hnt. 
Quae contuens animus, "accipit ^ad cognitionem deo- « acccdit 
rum; ex qua oritur pjetas : cui conjun<fta Juftitia eft ^"^'f*. 
rcliquaeque virtutes : h quibus vita beata cxnftit par & com. 4/1/, 
fimilis deorum ; p nulla re , nifi immortalitate , quae ni- p nuila 
hil ad bene vivendum pertinet, ced^ns caelcftibus. Qui- alia re 
bus rebus e^pofitis fatis docuifle videor , bominis na- ^^^^'f* 
tura quanto omnes anteiret animantes. Ex quo debet 
intelligi, nee Sguram fitumque membrorum ; necinge- 
nfi mentisque vim talem efiici pocuifle fortune. Re- 
ftat , ut doceam atque aliquando perorem , omnia , 
quae fint in hoc mundo , quibus utantur homines » hoo 
Oiinum caufa fada effe & jparata. 

LXII. P&iMCiPio iple mundus deorum homi- 'H 
Bumque caufi fadus eft : quaique in co funt <i omnia, J 5*^°i?e 
ca parata ad fruaum hominum & invcnta funt. Eft -^ '*^'^* 
enim mundus quafi communis deorum atque homi- t. B« 
num domus , ant virb$ utrorumque. Soli enim ratione 
Qtentes , jure ac lege vivunt, Ut igitur Atbenas 8c 
l^acedaemoncni Athenienfmm Lacedaemoniorumque 
caufi putandum eft conditas efle: omniaque , quae unt 
in his urbibus , eorum populorum red^ elTe dicuntur : 
fie quaecumque funt i^ omni mundo u deorum atque 
hominum put^nda funt. 

Jam vero circuitus fpUs & lunas reliquorumque '5S 

1 1 . Di§nm ttifue btminnm puUtuU fimt,} Videtur lefpexiiTe fld 
locum Aciftotelts, qiii eft in lib. i. Pol. ^Apf o/uoi»c ^nxof , eltg-§ 
m ynofitifU9 ititriof rd m^tni ton luont Syixiy UvdU , xeei Tai 
JL t Tttr •f^pdvMv X^P** * '^* f^*^ Ji/*ifA m\ hi tnf xfi^^* > 
» ftu riTfjr^fiiv, riv «fi ipyim focji Traivrttt dfd reiy^ Trxufet 
n\ rpc^ntf lutttHe athXMt fioti^tUt Iniuv , ha xxi tf^ic , khI 
« * i^MA yifHTtu if dvr&f. El JV i ^6vtt /uuS-ir , /u)(Tf drt" 

fn Hi Hi i M' ^<K 



/ 



3044 I)b Natura Deoru^i 

McruTttf quamquain etiam ad tnundi cobaereBtiam pets 

tinent ^ tamen 8c fpedaculum hominibus praebent; 

nulla eid enim infatiabilior fpecies » nulla pulcrior 6c ad 

rationem follertiamque praeftantior : coram cnim cur- 

r demetiti, fus >^dimctati , maturitates tcmporam & varietatcs 

^.^l^^'^'mutationesquc cognovimus. quae n hominibus folisnotai 

P «'*• fpnt , hominum fada cfle cau(3 judicanda funt. 

, 156 Terra vero foeta frugibus & vario leguminum gene- 
re , quae cum maxima largitate fimdit y ea ferarumne , 
an hominum cauia gigncre yidetur «^ . quid de vitibus 
olivetisquc dicam ? quarum uberrimi Isetiffimique fhi- 
jftns nihil omnino ad beftias pertinent.^ nequc enim fc- 
rcndi , ncque colendi , nee tempeftiv^ demetendi pcr- 
cipiendique frudus , neque condendi ac reponcndi ul? 
la pecudum\ fcientia eft : earamque omnium rerum ho- 
minum efl: & ufus 8c cura* 
157 LXIII. Ut fides igitur 8c tibias eorq^n cauli 
facias dicendum eft , qui illis uti pqflunt ; fie ea , quse 
diximus , iis folis confitendum eft effe parata , qui utun- 
tur. nee li qua beftise furantur altquid ex his , aut ra- 
piunt , illarum quoque caufa ea liata effe dicemus. «4 Nc? 
que enim homines murium aut formicarum caufa fru- 
mentum condunt , fed conjugum , 8c liberorum , 8c 
- ... »fomiliarifin fuarum. itaque beftiae furtim , ut dixi , 
rium^Af'iS; ^^"^^^ » '^^"'^^^ P^^^"^ 8c- libere. Hominum igitur 
p.LViii.' caufa eas rerum copias comparatas fatendum eft. 

J 58 Nihil fort^ tanta ubertas 8c varietas pomorum eo- 
rumque jucundqs non guftatus foliim , fed odoratu^ 
ietiam 8^ adfpedus dubitationem affert 9 quin homini-' 
bus folis ea natura dpnaverit. tantumque abeft» uthaec 
|)eftiarum etiam caqfa parata fint , ut ipfas beftias homi- 
num gratia gcneratas effe videamqs. QuM cnim ovc$ 
t confcaisalitid afFerunt ^ nifi ut earum villis «confcdis atqoc 
W^y. contextis homines veftiantur.^ quae quidcm neque ali, De- 

que fuftentari , neque ullum frudum cdere ex fe fine 
icultu hominum 8c curdtione potuiffent. Canum ve- 
ro tam fida cuftodia tamquc amans dominori^m adu- 



'» 



%^ Ntffue tmm hiiminet tnurtum 4ut ftrmt'r.l Secutu$ dh 'S 

^ rulgatos & mff. qui fie habcDt. Icftorcm taracn celatum y- 
iui, Carifium lib.i. tcftari, k M. TulUo hip fciiptum effe 1- 



f 



LiBEK SECUNDUS^ 304^ 

latioy tanmmque odium in externost & tarn incredibi* 
lis ad inrcffagandtim fiigacitas narium , tanta alacritas in 
venando quid fignificat aUud> niii fe ad hominumcom- 
rooditates effc generatos? 

Quid de bubusloquar ? quorum ipfa terga declarant 159 
noQ effe fe ad emus accipiendum figurata : cervices au- 
tern natse ad jugum : turn vires humerorum & latitu- 
dines ad aratra ▼ extrahenda. quibus cum terrae fubi- v peitta- 
gerentur fiffionc glebarum , ab illo aureo genere , ut ^«°<*» 
poetae ipquuntur , vis numquam uUa afferebatur. '***• 

lima turn verb proles txorta rep$nt\ tft , 
Aufaqui fimefium prima tfi fahricaritr enftm , 
Bt guflare tnanu ^Svi^um domitumque juvencuml 
^^ Tanta putabatur utilitas percipi ex bubus , ut eorum 
vifceribus vcfci fcelus haberetur. 

LXIV. LoNGUM eft mulorum per&qui utilitates 
& afi&omm ; quse certe ad hominum ufum parata&funt. 
Sas ver6 quid habet , praeter cfcam ? '7 cui quidem , ne i5o 

X5' ViSam tUmitMmque jmvencmm,'} VinStmn htbcc^antiqwis libct , 
c^mqoe ledionem confiimant ea quz Trtfi 0o6c «(i>0T»f(^ cectne- 
lunt Gwci poetje. Vrfin. 

16, Tanta putahatur utilitas ^c.) Deeft hie aliquid » ut , tanta 
mim. Saltern fequens xatiocinatto videtof tale quid poilulate., 
BtAttr, 

17. Oil tfuiiem ne fmtrefceret.'} Putifient Nonio vifiSm effc fcti- * 
beadum fupia oflendiinus. Comer, Cui ouidem ne futifcertt^ ^e,} 
Legendum, libiis omnibus invitis, ut eft apud Nonium > in voce 
Putidnm , ne pmifieret 5 & ita etiam olim cdi juffcram. nam vol- n 
^legitttt, ne putrefc^et. Huic loco iimiHs eft iUe (up. lib. v. de 
Ha. xAninutm illi peeudi datam pre faie ne pmifcefet, (ic eoim iliic 
^Qoque legendum eft » non putrefceret , ut habent libii vulgati* 
^^^'n. Cut quidem , ne pmrefieret , animam ipfun pre fnU £uarm. 
^J"t efeChryfippus.] Sic optimi MSS. ncc fuit , cur Nonium po- 
tiusqu^m eos (equeremur. Quod autem Chryfippo ttibuit No* 



lib. II. pae. 174. Aiio^dii /i ru^ ta ie»^ (v1) 4'^xj>^ ^M ^^{^ 
j|?<^* 9 » ivnuc 0-? <r«ce erd^Kmt a'ffrySM, 'VuvltaiiKm him adfcci'- 
bit ¥lQtaxchu» SympoC lib. v. Qusft.io. At hoc, tanquam vul- 
gire didum, laudant Varxo K. EL. u. 4. & Plinius H. N. vni. 51J 
^n alitet de pifcibiis locutu» eft Pbilo Judxus de Opif. Mundi 
^•10. G* X>avif. Omnia loca , ^ Davifib hie piolata , claie 
^^t, I^^endum effe, n* putrefieret , ut in editt. vetuftis. Do« 
^^ Paul. Leopaidus lib. xvixi. cap. 3. £mea4^ jam lAdicavecac 
Fcrim kdibaem« &9iAkr. 

Hi Hi Hi 4 la. UmI* 



\ 



3046 De Natura DEOneii 

putrefceret , animam ipfam pro fale datam dicit tSd 

X» B» Chryfippus. qua pecade » quod erat ad vcfcendom ho- 

minibus apta » nihil genuic natura fcecqndius. Quid 

multitudinem fuavitatemque pifduni dicam ? quid 

avium ? ex quibus tanta percipitur voluptas , ut inwr- 

dum ProDcea nollra Epicurea fuiffe vidcatur. Atquehai 

ne caperentur quidem « nifi hominum radone atque 

foUertJa. quamquam ^ves quasdam , 6ealites, & oldo 

putemus ^^^ ' ^^ °^^^^ augures appellant , rerum augurand^um 

M/v9tt. ^^^^ cffc natas ^ putamus. 

• i6f J^^ ^^^^ immancs & feras beluas nancifcimur ver 

nando, ut & vefcamur iis, 6c exerceamur in venaodp 

ad fimilitudinem bellicae difcipliitae , & uumur domitis 

7 conini & condocefodis, ut e}ephantis : multaque ex yearuoi 

Mss, corporibus remedia , morbis & vulneribus eligamitf » 

% percepi. ficut ex quibusdaoi itirpibus & herbis, (juarum utilita- 

inus tdd. tcs lonmnqui temporis ufu & pcriditatiqae ? pcrcipir 

^rtt. ,fr nius. Toum licet animis tamquam oculis luftrare tcK- 

a omnit ^*" mariaque "omnia ? cernes jam fpatia frugifcra 

cernere atque immenfa camporum , veftitusque denfiilimosinonr 

€dd. qudd, tium , pecudum paftus , turn incredibili ciirfus marid- 

162 mos edentate. Nee ver6 ^fupra tefram, fed etiam in 

b tantum JDtimis ej^3 tencbris pljirimari^m rerum latet urilitaif 

fupraWiV. qygg ^^ j^^ hoipinum prta, ab l^minibus folis c»r 

£jj'^^^°|^' vcnitur. 

^' ' LXV. Illud ver6, quod uterque veftriim fortafle 
^irripiet j^d ircprchendendum": Gotta; quia Carncadcslir 
benter in Stoipos invehej^atiir ; VeUejus, qifia nihil tani 
irridet Epicurus quitp praedidionem r^rum futui^nun: 
mihi videtur vel maxima confirmare » dconim pron- 
dentisi eonfuli rebus humanis. eft enim profed6 din* 
natiq ^ quae multis.lpds /rebus, temporibus appareti 
turn in privatiSy turn maximd in pubhcis. 
16% f ^ Multa cernant lurufpices ; inu}u augure$ proyident: 

II. Multa eimum barHflfkntf miiltd difgttrts prtvidtnt^lUU^ 
multd Augures pr§vtdtru , non hflbcfitur in edit. Gnitcri • fed xefo 
cata fant \ Davifio. Malim tamen frsvtdent , ut le^ur in dir.^ 
Aldiiia;. non quod frwiVfrr c6 fcnw non lep^atut quibi'^*™ 
locis apad Ciceronirifi > Vcium ea Videntat mlhi ^a coir 
quid enini caufs eiTet » ob quam Komani , qui teeaakh 
l^^ntnir, eonfunderent fine neccftitate verba , quonim ori;^ 
|||irpif^ ii|^nificationepi ii^ cci^mt? fmecea Ciccco debcbs 



Liber Secc h d u s» {047 

aidta onculK dedar»itor » multa vaticinationibas , mid* P* IQU 
tafonmiisy multa portentis: quibus cognitis, >9mu}tse 
fiaepe res hominum » fententil atque ut^iute partae , mul- 
ta etiam pericula dcpulfa funt, H«c igitur five vis , 
^fivears, five natura , ad fcientiam rerum futoraramd five an 
boinini profeSo eft 9 ^^'iiec alicviquam ^ diis immoita-^i''«^J 

libu^ 

omnia hoe loco , do pfo?ideotia loqntas > diftiogufsrv brec voces 
has dms, & eodem hoc capiriB vccbtun fr^vid^t adhibec figni£- 
catiojiepfopiia fingulis \ pm jmmonalib|is cqd(uU & providexl 
iblcr. Moau$ fciibendi apu4 vcteres in MiC primas fyllabai vo« 
cun ;>r4 « icproj icper , prodtixic rouUas leotones incertas , ut 
ftiunt ii, qui codd. vetezes mfpezerunt. Alio loco Ciceio ^4vi^ 
^eodem feaitt adhibuit, quo hie* PpsfimU €irmit » /Gur«r« ^^ 
fu'<^, ioquic do XA'v. i. 30. quern locum tanro Ubentjus adduco, 
qaod coQtioeat oppoficiouem iacec ctmert bLPtsvidirt , & confe- 
^aentei docct, conje&uiam meam eflc veiimmana. Botthitr. 
I 19. MnUd ftpe res hominum ftnttntia dttftu utilitAte parts,} ItH 
(ane Codd. quaatuip conftar, omncs 3 ncc tamen uHus > aiit ial- 
^cmpanitn comaiodos, fxfnrgit fenfijs. Lambiouscx coojednrc 
fcccpit, multd fiept rts ex animi fementU Mtjm utiliutes parts, AC 
I jt^ qoidem pura pota eft liceotia , quz (i giaflaietoi , in veteiibaf • 

Iponomentis nihil eiTet intaminati i multumque piacftat , hujoKC 
t^eris ulcera pxoifus intafta relinqueic qu^m impoicuiiis tentaie 
medicinis. Cam tamen fufpicionem profcrre nihii impediat > pi|» 
taiim voces hominttm fintentia fj^iiptas fiitfle pio ommum fcitmU^ 
vmnitim wcto'fctmia diJHt'miitatt^notz fuic marginalis , eldem-? 
^ dcdaraiac libjarins , quibus de lebus hie agerecar. LVgo ita- 
<pit , multd fiep4 res part's , verbis fupexJSuis omnino delctis. 
'Dm/if, Videtnr mihi Davifius , ahtequam voces iftas , homimtm 
fntentUat^meutiiitatft cenfctet toUcndas , raltem debuiiTc faceie. 
iBciitionem conieduiar '% X^fcalopeiio piolacs , 6c refiuate 9 Q, 
qtud IB ca ip(i dirplicerer. Ea'mihi quoqiic in mcntttm reocxat , 
anteqaam legeram conimentariitm ejus, Sc ideo foiTan dc ea ji^- 
dico bcnignius ^ vemm ilia mihi videtiir feliciflimal nempe ille 
I^t: Muhsfspt res hominum fententid at^uttutilitMe fartd, Pne« 
poucio ex iiiic abforpta ^ voce pnecedeme , & requirirar tamen 
ad feafum peificiendum. Smtentia apud Latinos figqifiqiba^ deJU 
^'nw. Hoiat. de Arte Tojpt. f^,76. 

P.^ft fttdn^ itfeluja «(t voti fewtenfU ewipos, 

jTcftiseft fbnnula ifta adeo nqta, tx Mt'mi fmtentia , d^ qua vide 
t^luftium Belli Jug. fap, Lxasix. & Waflium eo loco. Ex ift4 
[forjsnla interdum omittebatui ybx animi , ut ifip loco Ciccionis 
!*dAtt.lib,ii|. ep. 2P. Omnid effent esf fententid\ ^ multis alils 
lods. Eodem (emu dixit lib. 11. ad Fam. ep. ^. Feliciier & ex 
^f^finUtttid Tl^mp, gejimms, Potuit igitui hoc loco dicere , ret e» 
i^^mmftxtemidpartdy t^ecvidcD't quid huic emendationi poflit 
PPponi. Boubier. 

i ^Q» Hit iii dlig dlitui^ndm,} VocCf ah alio non yifumoc in PalJ 

in ttt >«i I pf» 



3048 De Nat0ra Deorum 

libus data, quae fi fingula vos forth non mavent , tjni- 

. yerfa certe tamen inter fe co&nexa atque conjun&i 

i64nK>vere debebunt. Nee ver6 univcrfo generi hommuni 

^ folbm , fed etiam fingulis ^ diis immortalibus conM 

* & provideri folet. Licet enim contrahere uaivcrfitatcffl 

generis humani , eamque gradatim ad paodores ,poiht' 

mb deducere ad fingulos. 

LXVI. N A M s I omnibus hominibus , qui ubiqae 
fant y quacumque in ora ac parte terrarum , ab hujus- 
ce terrae» quam nos incoUmus , continuatione dUbm- 
tium , deos confulere cenfemus ob eas caufas, quas an- 
t^ diximus : his quoque hominibus confulunt , qui has 
t^^nobiscum terras ab orientc ad occidentem colunt. *»Siii 
autem hh confulunt , qui quafi magnam quandam infa- 
1am incolunt, quam nos orbem terrae vocamus : erianir 
illis confulunt, qui partes ejus infula^ tenent» EuropanisJ 
Afiam , Africam. Ergo &c earum partes diligunt , vSi\ 
Romam » Athenas , Spartam , Rhodum : 8c earum ur* ; 
bium feparatim ab univerfis fingilos diligunt , ut Pynhij 
e Coran- bello Curium , Fabricium , « Coruncanium ; primo Pu- 1 
f°"„2;^"'nico "Calatinum, ^DuiUium, MeteUum , Lutatiumd 
liiun dii't\ &•' 

pr. aut {ec. duo verb Wouwetiani habent , nee dliter qmd a Diis ire* 
ut vjAd€ fufpicec inquinatum locum glofiemate , fcribendum(|ue tan^ 
turn: homini profeSle k Diis immartatibus data. Giutcr. Agit boQOH 
vii more fuo» ejiciens ea in quibus hzrec. lnquinacuseftiocuisiuNi| 

{[lofTemate, fed gloflematis , quod ignoiabant Ubrarii , vere Titt*, 
iaoi indo£ta eje&one. T<e alf aUo abfuot etiam a Buflidiano , qaas;; 
proptcrea non efle Tuliiana reo|, fcribendumque : Hoc . . . nstwHi 
mdftit»ti»m rtrum fmurarum h$mini profe^o efi ntc alicuf'^uam a diis. 
immwtMm data, Sic notabili voce reftituta& ipfi iliuftcamus Tul-'i 
lium, otinoracionciKoSextio ficlibioiii. Tufcul. cap. 9. memo^ I 
lavttnus ab parte fa&um > unto ceitius , quod ipfi codices ulria; 
cam iuggfituht. Itaquc iic edere non dubitavi. Gr^nov, Daviiiaft 
cdkiit p nee ab Ali» ulicui attam a Diis immertaUbus, 

21, Sin autem bis c»tt/»}»nt,'\ Nec Vi^orii editio , nee Pall, tres 
^tiofomt prOoomen his, Gruter. Sin atttem (empeifignificat, ut 
rnibt videtur , aliquid piaccedeotibus contrarium. Cicero tameii; 
h}c tintum exemplo confirmat id , quod tntea dizerac. Credd, 
igitui legendom elTe, 7?<ttff^ Boabier. \ 

zz, CdUtittum , Duellittm,,'^ Tet hyftcrologiam pofterioc print 
irommatur. Duellius icaque , five Duilfius {Vdti^ Aiftttgr ipu^ 
l^oljbium eft) commiiTo przlto CarthaginenGum dticem vidt,3o. 
naves cepit , 14. mcrfit , 700a hoftium cepit , joooo ocadit. 
Keque uHa vidloria Romanis gratior fuit. FrimiM navalcm rriam«i 
phum diuic. Eucipp. Kc^uc C^la(iaii$ is llegiilus foic, qui oi^i 



Liber S e c u n d u s. 3049 

fecondo Maximum 9 Marcellum, Africanum; poft hos 
PauUum, Gracchnm, Catonem , spatrumve memori^g l»aciiuQi» 
Scipioncm , Laeliam : multosque praetcrca & noftra *>"* ^""* 
dyttas, & Graecia tulit fingulares vims; quorum nemi-^ 
Dem nifi juvante deo talem fuilTe credendum eft. '• B« 

Qus ratio poetas , maxim^que Homerum , impulit ,1^6 
int principibus heroum , *i Ulyfll » Diomedi , Agamem- 
lioni, Acbilli, certos decs » difcriminum 6c periculo- 
ram comites , adjungeret. Praeterea ipforum deorum 
faepe praefentise, quales fupn^ commemoravi, declarant, ' 
ab his & dvitatibus , & fingulis hominibus confuli. 
ouod quidem intelligitur etiam (ignifiationibus rerum 
mturarum , quae tum dormientibus , turn vigilantibus 
portenduntur. multa praeterea odentis , multa in extis 
bdmohemur, multisque rebus aliis: quas diuturnus ufus 
|ka notavit» ut artem divinationis efficeret. Nemo igi- 
Ltur vir magnus fine aliquo afRatu divino umquam fuit. 
[ Nee vero ita refellcndum eft , ut , li fegetibus aut 167 
kinetis cujuspiam tempeftas nocuerit , aut fi quid e vitae 
commodis cafus abftulerit, eum , cui quid horum acci- 
joerit » aut invifum deo , aut negledlum i deo judice* 
inus. M^S^^ dii curant , parva negligunt, ^4MagDi$ 

au- 

« 

PIS pfo xedlmendis captivis ^omam ab hofte miffus fuit , fed qui 
o tempore bis ConC faifle legitur. Videacur tamen , d Cicero, 
fonfondi. iiic enim tarn ex aeiumnis quiim rebus egregi^ gefiis 
!Mbitis eft : cum de altero , pcztei duos coniiilatus , nihil adeb 
Ipkn^dom aut vtttuofum legauir. Betuleim. 

^ 23. Vlyffi,'] Id quod cx tota fer^ Odyflea apparet , ubi PaUas 
^m Uly w , tum Telemaciio favec. & ezemplum unum eft Iliad. 
/3. Sic apod Vergilium yenus Mntx, fuo ubique adeft , (icut etiam 
lliad.f. 4 Diomedis manu eum liberat.^ Didmedem autem ibidem 
^Uas confolatur , & ejus ope plurim'os interficit. Jupirec ipfe 
Agamemooni adeft , cum alibi ; turn Uiad. /8. Quam veto pro fuo 
Achille Thetis fblicita fit paifim in Uiade animadvertitut , pixfer- 
dm lib. I. IS. & ultimo. JHtm, 

24. Ma^it auttm vir is profpere ivenimnt fentper §mnes ris."] Ii| 
fTcn. eveniunt omittitur : & poteft fane exrrinfecus non incom- 
Ibode verbum intelligi. Sed if la (inam. Magna curare Deos, parv4$ 
tttgiigne. Euripidea eft , cujus yeifus IlutaichMS pr^ceptis conju^ 
fflubusexpofuit: r 

T«5» aydLf >3»g ajntrat 
S«of , Tse fjuKfci fie *t6'XJti inii if. 

fMMrr. Pnfptre femptr omnes ret,} Eft \ Viftorianis , qoibus fubr 
¥^bu^ fall duo & r. iUe GuUdnuanus , aifi ouod in Pal. pi, 

projpf 



gftfO De NATtTRA DEORUM 

mxtm viiis prorperi fcmpcr omncs tcs : fi quidem bUt 
h Hop- ^ nolliis & i prindpc philofophorum Socnte diftiim 
tan JtSS. eft de ubertatibus '■^irtutis & copiis. 

l68 LXVII. H«c MiHi fcri in mcDtem vcniebam, 

Se dicenda putarem de naiura deorum. Tu amem 
tta, fi me auJias , esndem caufam agas , teque 8t 
principem civem putcs , & pontificem cfic cogites , 8^ 
quoniam in uiraimjue partem vobis licet difputare , h«c 
ItSbiJtiJl potitis fumas : eamque faculcatem differendi, quam'tili. 
M US. ■ a rhetOricis exercitationibus acceptam amplificavit Aca- 
demia , hue potiiis conferas. Mala enim St impii 
confuctudo eft contra deos difputandi , five ex aaimoidj 
fie, five limulate. 




M. 



Liber Tertius. goj't 

« 

M. TULLII CICERONIS ^-^^ 

» 

D E 

NATURA DEORUM 

A D 

M. B R U T U M 

LIBER TERTIUS. 



ARGUMENTUM. 

QVd BdlkMS Stoicus fufnim lihro de Diis dijpmut , eitdm C^n4 
oic^4nnicm per finguU c^fittk rePetens ccntrariit ratiwnifms fi»- 
pMMr, ix de omnihns jtrohabiiittt dijftnns liberitm leSttri judicMndi 
Mtrimn nlinqmt , crtdendiCjue nihil tarn firmmn tjft » qtwl rstit* 
Jfbiu cmrariis ffbabilittr infirmart Mfi f9jfi(, 

\\Ja cum Balbos dixiflet, turn arridens I 
Cotta, Ser5y inquit , ^mihi , Balbe ,a miBalbd 
praecipis, quid defendam. cgocnim,te^ 
difputante y quid contii dicerem , me- 
cum ipfe meditabar, ncquc tam refcl- 
lendi tui caula quam ea , quae minus 
btclligebam , rcquirendi. Cum autem fuo cuique ju- 
licio fit utendum , difficile ^fadtu eit , me id featireyb faOu^ 
juod tu velis. ^^^^ 

Hie Vellejus , * Nefcis , inquit , quanta cum cxfpcda- 1 
; X tionc ' 

: X. Ktfdsy inqtUt^ t/iutnts atm txfieSatitne , Ctttd , /Im uamdittt' 
Ik.] Quaie putat CoKam id ignoraie } Saltern illl dabitaiidiiiii 
feat de ea le. ^Qiiis enim non libentec audit featentias fuz ad« 
tifatiefutariSMif/r*'/ accipi non poteft quad rcriptume(ret,N«^c»f- 
*f piopcezea quod fequentia id non patiootui. Mihi fcttbendum 
idouc , n9» nefsis, Fiioia litera veibi abforpfit vocuiam hm , 

poA. (cobcbanic pes covpcndium > pvfiti tantum Ittetl «• 




1 

gofi' De Natora Deorom ' 

tione, Cotta, fim te auditurus. jucundus enim Bal 
noftro fermo tuus contra Epicurum fuit. praebcbo i£ 

tt^ me tur ^me tibi vicilfim attentuiti contra Stoicos auditorem. 

tibi MS, fpero enim , te , ut foles , bene paratum venire. 

3 Turn Cotta, *Si mchcrcule. inquit, Vellci. neqi 

/ ^**'^ enim mihi par <* ratio cum Lucilio eft ac tecum furl 

^''^'''^* Qui tandem , inquit ille ? Quia mihi videtur Epicurt 
vefter de diis immortalibus non magnopcre pugnj 
tantummodo negare deos elTe non audet ^ ne quid invl- 
diae fubeat, aut criminis. Ciim vcr6 deos nihil agerc, 
nihil curare confirmat, membrisque humanis effe prae- 
ditos , fed eorum membrorum ufum nullum habere : 
iudere videtur fatisque putare , fi dixerit effe quandam 
beatam naturam & aetemam. 
^ '4 A Balbo autem animadvertifti , credo , qu^m multaj 
dida finty quamque , etiam fi minds vera » tamenaptti 

intttj 



1 

ju Si mebifeitl* i itvput^ VeHei,] Ant in hU verbis mendam eft^i 
ftut qiiidpiam defidecatur* quod (vita coriigas , fdne hercMk^ 
inquit y Vilieif noncdt, quo ledoi ofFendatui , fubaadiettix eoiaif 
paratus venio i & opcime cum (equentibus fententia con?eiua« 
P. ktanme, Hsc effe cotitipta videot omncs. F. Maauc. conjcdu 
Sduii btrculft in(juity VeUei : D. Hwem liambinus edldit t SicM 
wuhercmli, fed nuUi codd. addicunt. Reg. exhibet , nw nubtrcHUl 
quod piobo : lei enim difficultas fecit , ut Cotta bene paiatm3 
iea fortibus ad Balbum confutandum aigumentis inftxu^us noa; 
venerit ; idcirco le non tam ufellere ejus orati9nem cogitate , fuiM 
es , aus minus inuUexit ^ rt^uime teftatur. D^ivif, Omnei 
Critici aliquoi vitium laccie fufpicati iunt. Manutius coneiit y 
fane bereuii, Lambinus , fie efi mthtnuU, Davifius » »#» nubermlet. 
fide unius MS. Manutii 5c LambinI conje^urat mihi videientnt 
przponends conje^urz Davifii , nid reperiiTem modum mciio- 
zem ad leftituendunk hunc locum. Legendum eft , fim mebtreuU , 
infjuit , id eft 9 mtifuuu fim tam bem paratu* tfuam credis. Nemo > 
credo > dubitabit« quin hzc leftio conveniat (enteottc oiatozist 
confuUo estenuantis vices (uas acque ac genio linguz Latinab 
Si>a enim ponitux inteidum pro utinam fim. fiopeitius lib. iv. £!. 
XI. a, xoi. 

I > fim di^ud mertud* 
CuJMS bmoratis ^a vthamur equis, 
TibuUas Paoeg. Meflal. 1^4. Tanti fim c^ndittr Mi ka emAiei 
legendum, ut forfan aliquando mooftrabitnr* ficj^f. 17. Sim viStf 
in sUis. Si dlipfis ifta erat grata poetis » fine dubio adbuc iKsngH 
placcbac in fermone fiuniliari 3 neque opus eft , ut addam , qeo- 
mode litera ultima yoci$fif» pQtipciiC tbfQibexi I Uccca pxima vO" 
* fcqucntis^ BtHhttri 



Liber Tertius. 30^3 

inter fe & cohsrentia. itaque cogito » ut dixi » non 

tarn refellere ejus orationem quam ea , qux rainiis p. 8« 

intellexi, requirere. Quare, Balbe, tibi permitto , rc- 

fponderene mihi malis » de fingulis rebus quserenti ex 

te ea , qux parum accept » an univerfam audire oratio- 

nem meam. Turn 'Balbus : Ego vero , fi quid explana- 

ri tibi vokSy refpondere malo. fin me interrogate , noa 

rtam inteliigendi caufa'quani xefellendi ; utrum voles 

£aciam: vel ad fingula^ <)uae requires , (latim refponde** 

: bo : vel , ctim perorari^ , ad omnia. Turn Cotta , ; 

; Pptiffle/inquit. quamobrem fie agamus , ut nos ipik 

dudt oratio. 

II, S E D antequim de re , pauca de me* non enim 

mediocriter moveor audoritate tua»Balbe, orationeque 

! ca, «quae me in perorando ^cphortabatur > ut memi-c qnt 

piffem, me & Cottam effe & pontificcm. quod e6, ^'^ . 

credo, valebat, ut opiniones , quas a majoribus J^cce- ^Jj, ^^^ 

pimusde diis immortalibus , facra , caeremonias religiones- 

qucdcfendercm. Ego vero eas defendam g Temper, fem-g »''*^ 

ipcrque defendi; nee me ex ea opinione, quam i ™a- I^Lj. 

ijoribus accepi de cultu deorum immortalium , vXUm^^'^f^^ 

Ifiunquam oratio aut dodi ?mt indoAi movcbit. fed '^ 

rcum 4e rebgiojie agitur, ^Ti. > Coruncanium , 3P.Sci-b Ti, 

bionem, P, kScaevolam, pontificcs maximos, non Ze-^^"*^«^« 

ponem, aut Cleanthem, autChryfippum fequor : ha-^jm^**' 

pbeoque C. Laelium augurem , eundemque fapientem i «///. 

* quern potii^ audiam de religionedicentem in ilia oratio- k scacvn* 

I^Q lam ^lii% 

h'PiAltMm SdpUmm,'] Sunt inter eos, qui clariore falgent em- 
ditione, virt magni nominis, qui Scrapioncm inteUigunt Sdpi<H 
aein,fi)itim tUkis^qaiCorciilutiipioptei fapientiamappellatus fuir. 
Hcc £iUiintur, fi icotentiam illoium cum Velleji FatercuH fcriptii 
^niiero. Sic enitn iub iniMum poft«rioii$ YoIumiQis de caede Ti- 
berii Giaccbl icribit : Turn Pitblim Sciph Nafica , tjns , ijui tpti^ 
IPM vir. k SenatH judicatut erat , ntfM : ejus , tjtU Cenftr fforticms 

I » CiifitUi^ fecerM ,• filim : froneptt Auttm Cneji Scipioms , ee^ 
ieierrimi viri , Puklii *Afritani paptnm , privatm^He & t9gdtm » 

I CMW tffk €9nfobrimu Ttb, Gracchi , pMrism ctgnationi pr^ft^ 

:' fmt f isr tjmdqnid ptdrlkf fiUiUitrt non 4gH , frivMim 0,Uenmm 
tui fiiwmus 9 9b e4s virtmus primm omnium nbfins Pontifex Maxt^ 
WW f*8m *fk , tmu; dat^t l*vo bMcbio tog^ Ucinia , ox fuperhri 
font CApiuiii fitmmis grsdibus infiftens , hortotuo - efi , aui fat^ 
lEiMi velient rempub, fo fi^mrentur, Haee to libentms adfcripfi* 

rlDittt -quia quicqttid dubii nobis in ScipiOim|9 jgen<sUO|Kift efie po« 

rifcar txfcdiu j^givuki^ fiotnUim^ 



pectii 



30^4 D£ NaTURA DEORt7ll 

ne nobOi quam quemquam principem Stoicoroiff.' 

ciimque omnis populi Romani religio in facra & in 

] Sc tot. aafpicia diviia fit: itertium adjundam fit ; fi qnid pne- 

MSs didionb cau(a* 4ex portentis & monftrh, SibyUae inr 

terpretcs harufpiccsvc monuerunt : harum ego rdigio- 

num nuUam umquam contemnendam putavi : mihique" 

m inftita- ita perfuafi , Romulum aufpiciis , Numam facris ™ con- 

tis MS. ftitutis fundamenta jedde "hoftrae civitatis : qux num* 

f, LXL quam profcdd fine fumma placatione/ deorum iminor- 

5taliam tanta efie npotuifient. Habcs» Balbe, quid Cot- 

•n potdiTet ta , quid pontifex fentiat. 5 fac nunc ergo inteliigam , 

^iu tu quid fentias. a te enim philofopho rationem accipe- 

re debco religionis ; majoribus autent ndtris , etiam 

nulla ratione rcddita* credere. 

III. TuM BALBusy Quam igitnr it me rationem , 
a Quadri-"*^^^* Cotta, defideras? EtiHe, ^Quadripartita , in- 
sctita quit 9 fuit divifio tua: primi^m , ut velles docere deos 
efie: deinde » qualesefient: tum, ab his mundam re- 
gi; pollremo, confulere eos rebus human^. Haec, fi 
rede memini» partitio fuit. Rediifim^ , inquit Balbus: 
fed cxfpcdo f quid requiras. Turn Cotta , Primum 
quidque videamus, inquit? ^£t fi id eft primum , quod 

inter 

4. Ex portentis if munfris SibylUinterfrettiJ] Antiquns liber ma* 
tiulcrtpnis habetym^ft^fi, pro tmnfiris: qttz ledio poccfi ledflcdt 
quamris magis fatisiaciat volgata , li ica incerpungaciUa Exfn^ 
tenth ^fnenfirisy SihylU interfretes <, ire, Uifin. 

5. fM nttnc ergo imeiligdm,^ La&antius lib. it. cap. 7. cittt* 
tgo i non male : neque pejus ftatim poft , nniU rMione reddit^^ 
tmonii efi eredere» quippe mfll H tulgg. bon habent » rati^nit ^. 
Grater. 

6. Etfi ^ id eft primum &€,^ PruBO legendum , dnabus to^his 

conjundis » etfi id efi primnm • id tamen iffum ^c Lcve ^ » 

faceor , fed in quo camen novi qui ha:reriot $ fie eriam legunt 
MS. Keg. 8c edit. Vi^or. Dein Lambinus vatiasconje^na pK>- 
fert, quas ipfe alitque fubfiituunt pro voce exwri ; ut exire, exemi^ 
exferi, MS. quoque Keg. exmi. Ptoferam aliam » qux mibi pts 
ijlis placet, force 6c Le£kori placcbit : mibi ^nidem ex emixf emit 
mn potefi. Nofter £p. ad Att. Eeumm fieri voU » ne^ ' «y j 
«n»/ potefi, De aliorum con^cfturis mhil dicam i neque le^l 

cefle eft. Nequeo tamen mibi perfuadere, veibom exxri Uio Bi» ' 
cfle, aut uUo modo fiare pofle. Nam ut tt&k Latln^ die ds» 
inmere dolerem , »«ftf;», ignominitom^ nmcuiam^ & fimilia, £ it^ -. 

Suitnr > nee put0» xefti did poiTey exurere doUrem , iffiorm m 9 
r«^ Atiud prorfus eft exmo, qoanqnam^VirgiU iCll,?X* f'' 



LxBElt Tertius. 39S,f 

inter omncs , nifi'admodum impios , convenit, 7 miti 
quidcm ex ahirao exuri* non pofeft , eflc deos. Id ta- 
men ipfum , quod mihi perCuafum eft auftoritatc majo* 

rum i 

^ 

Infi^ttm tlnitmr fcelmi , a»t txuritur tgnU 

Sed In hoc loco nulla eft Metaphora \ vera res agitur , m exiftt- 
mavit Pbcta, Icclusque aoimarum «uc aqui eluicur, auc igni exu- 
tkui. Walker. Walkcc cenfec legeadum nfi , voce unica , quairi 
■ IcAioacm oon probo , au<>iuam iermdnU eltgamia poftulac &m. 
Bifitau imeipuad^fic in fequemibus omnia k babcbuot left^* 
Btuhitt. 

7. Mihi tjuidem ix snimi ixire,^ Yen. libri habent roultd velie- 
feientias verbiiiii , Exnri : qiuc eoirii fiolla alia ratione tolU po(^ 
iiuit, ferco tit igne folcdt. Cdmgr, Mihi ^uidtm ttt anim* •xmti 
m9 f9t§/i,] Nulla hat ratio , cut hsc foilicitaient viit dofti : et 
tnim /«#r/dicuncur, quae alc^ fiint imprefla. Sic doUrem inurtrt 
habct Ladaot. de Ira Dei cap. xviii. bimacmUt inurere cap.xxui. 
Sed admodum vulgaris eft nzc Mecaphora , ut exemplis noit 
^^eamus. Hoic contrarium eft fxMri. Vult igitui Nofter, opinio^ 
jjcin de diis immojnklibuit in ejus aniitio ladicea t)im aim cgiflb» 
ut nuJIomodo, neignequidem ftrioque poftlt eximi. Davip^ 
I Leftaloperius & Davifius fruftra conaatuc defendece phrafin 
f iftam , mihi ex dnimo exuri non foieji , e(fe dees, Lambinas dicit «, 
i viros quosdam do^oi cenfcre legendum, rx/Vf , aut exa^tit & ille 
i ipfecorrtgebat, /Mff. Walkermavuir, rr««i. jacobus Pel letiesiu^ 
I' Ccfloiaaodenfis, cujus Obfeivacionesquasdam Criticas in Ciceio- 
nem poflideo Mff. tegebat , eximi, Ijicec omoes iftas cooie^niasr 
]>o<Ct quis hzrere i led bene habec , quod MS. Keg. cujus men- 
tiooem facit Walker, ezhibet, mihi ex anime exui run ptttji Lari- 
nilGina eft ifta phrafia. Dichur , exitere dli^m'd ex aliquo , ut in lo- 
CO Lucilii apud Non« in voce Erui : Vnde domuth vix redeat , viX' . 
fM h%c txHat fi , aut potius 9 ut vetfum iftum credo legendum : 
yndi domnm repeat vx , vixque h«c exuat hicce, Cicero » ejus 
CZemplum iccutUS, dixit. Ex laqneit fe exuere; Sc alibi : Uominem 
^xh9mine exuens, Virgil. Mfl, IZ. ;^S. 301. Hmmere fimul exnit in* 
J*^, 5c Hyginus Fab. cLxvi. Ex atftu itten iiherum exuit. Pa6Qvi' 
^Qoque Ovidius Faft. iii. fs. 281. loqueas de populo Rom. pec 
xtttmam ad mitius vivendi genus translato , dixit : Exuitur veri" 
^^. & Tacitus Uift. iv. 6. ufus eft eodeoi loquendi genere : 
^1*** «[» fapietttibuf cupfdo florid nitvijjtma exuitHr. In omnibus 
ifiis locis au6):ores fiae dubio fubaudivetunt , ex anime , quod fafis 
^operque Cicerohianam phtafin probar. Ccterum totus locus in- 
i^< 'UDgendtis eft hoc modo : £r , y? id eft primmm {<juod inter 
tt , niji admedmn impies , cenvenit , miht qmdem ex anin$9 <xui 
Peteft) eft Deos , id tdmen ipfum , (j»od mihi perfnafum efl am-- 
-- ItMemdjorHm^ dxc Voces fex ultitriz , quae non leperiuntus 
ax ikdiquc MSS. funt rejcftac , tanquam. fuperfluat per Vifto- 
Ml n 8c Gruterum. DaviiiDs eorum fenttntise adiuEXCC ; ego ai^<- 
rc ' '- difficukcx 99S fcquai. Bouhieu 



^0^6 De Natxtra Deoruii 

rum , cur ita fit , nM tu mc doces. Quid eft , inqoit 
Balbus , fi tibi perfuafum eft , cur a me velis difcere ? 
Turn Cotta , Quia fie aggredior , inquit , ad hanc 
difputationem y quafi nihil umquam audiefim de diis 
immortalibus , nihil cogitaverim , rudem me difcipulum 
& integrum accipe , & ea , quae require , doce. 

8 Die igitur, P quid rcquiras. Egone ? primum illud , 
p inquit, cur, <iquod perfpicuum 'in iftara partem , ne egere 
quid quidem oratione dixifles , quod eiret perfpicuum & 
^^uod ji,i*^t^^ oJ^^cs conftarel;, die ep ipfo tarn multa dixeris. 
?fta Wtc* Q^^^ ^^ quoque , inquit , apimadvcrti , Cotta , faepc , 
Lamk cum in foro diceres, qu^m pliyimis pofles ^rgumcn- 
I io pai- tis (Mierare judicem , fi modo earn focultatem tibi daret 
ttm Alii, caufa. Atque hoc idem ,& philofophi faciunt , & ego , 

p. B. ut potui , feci. Tu autem ^ qui id . quaeris » fimiliter 
s interro- facis, ac fi me » rages, cur tc daobus contuear oculis, i 
gcs MS, 6 ^ non altero tantiim , cto idem xino affequi poffixn. ■ 

9 . IV. TuM Cotta, Quam firaile iftud lit , inquit, 
tu videris. Nam ego oeqive in caufis, fi quid eft evi- 
dens, de quo iater omnes conveniat , argumentari fo- . 

t Icyatur leo : perfpicuitas enim argumentatione « elevatur : nee, 
^^' fi id facerem in caufis forenfibus , idem facerem in hac 
fubtilitate fermonis. Cur contuerere autem altero ocu- 
lo caiifa non efiet; ci^m idem obtutus efiet anibontni», 
^ cdm reruni natura , quam tu fapientem efife vis , dua 
lumina ab animo ad oculos perforata nos habere voluii^ 
fct. Sed quia non confidebas , tam elfe id perfpicuum, | 
^ quam tu velis; propterea multis arguroentis dcos cflc' 
docere voluiHi. Mihi enim unum fatis erat , ita nc^is 
majores noftros tradidiife. Sed tu auftoritates contcm-^ 
nis , rationc pugnas. 
IQ. Patere igitur, rationem meam cum tua ratione ccm- 

tea- 

S. J^t nm altero tantum.1 Vulgg. & non altero UMtum \ fod ulti-- 
niHm vocem rcjiculam tOLc doceat. Reg. 8c Bonon. 1494^ e^mqii^ 
Tullio , pro UbeialitatQ fusi , 4ederont librarii. Vide quj& notui-^ 
xnus ad lib. XI* cap. 64. DAvif, Daviiius fuftulit vocem ' * 
au^oritate MS. & edit^^yetuftiif. veium fi quatuoi has 
fuAtiliflec , nemo, credo, qui quidem fapit , eum haud le^ 
ciile dicerct , quoaiam voces iftz fere omnem oratioai 
xnunt. Verifimile eft , eas elFe ^ librario qnodaiQ ad^it^ 
(eqi^cas , atr contuerere Auttm Altero ochIo» q^kfi v«iQ ia - '' 

voces obje£lioms cilcat xepeceodap, Bottbitr, 



lilBER TbRTIUS, 30J7 

tehdere. AfPers hsec omtiia argumenta , cur dii fint : 
renaque meS fcntentii minime dubiam argumentando 
duSiam fads, mandavi enim memorias nonnumerum 
foliirav fed etiam ordinem argumentorum tuorum. pri- 
I iiiiiin fuir, ciini caelum fufpexiflemus , ftatim nos intel- 
ligerc cflc tdiquod nUmen , quohsc ^regantur. Ex hoc^ "Xy^"" 

Adfpm hcf fuhlime candens , €[$um inv9cani omnt$ 

\ Ifavgftf, 

Qaafi vei^ quisquam noftHim iftum potiits qu^mii. 
(jApitoimnm Jovem appeMct : aut hoc perfpiaiuni fie 
conftetqde inter oninc»» leos effe deo$ i qtios tibi Vell&« 
jos multique prasberea ne anim^Mes quidem tfk cofi- 
ce^nt. Grave etlam argumentum tibi videbatur,qu6d 
opidio dfi du$ immortalibus & omnium eiTet* &: quo- 

i tidie crefccret Placet igitur , tantas res opinione ftul- P« LXlt;, 

r tecum judicari, Yobis prsefertim , qtd illos infanos effe 

j- diatis? ^ •' 

V. At S'M^M pMBfentes vidcmus deos , ut apiid, 
Regillum Poftumius, inSalaria «VatienuSj nefcio quid^f Vattle--^ , 

' 4Stiam de Locrorum apud Sagram proelio. Quos igitur J"*. ^^^ 
tu Tyiidaridas appellabas, id eft ♦ homines homine na-?^'^* ' 
tos, & quos Homerus , qiii rcccns ab illorum aetate 

[ luit j fepultos eflc dicit Lacedsembne, eos tu cantheriis 

; >^lbis, nullis calonibus, obviam Vaticno veniflfe exifti- 

^ inas^ &,vidomm populi Rdmani Vatieno potius , ho- 

»ini niftico , quskm M. Catoiii , qui turn erat princeps, 

»tmtiavi^e? Ergo & illud in Itlice, quod hodie apparet 

i!pud Regillum , tamquam veftigium ungulae ^ Caftoris 

cqui credis effe ? 

Nonne mavis illud crcfdere , quod prohari potcft ,ii 

^ animos praedarprum hominum , quales ifti Tyndaridas 
fuerunt j divinos effe & aeternos , -quam cos , qui fe^ 
xnel cremati effent , equitare & in acie pugnare pptuif 

, fe? aut fi hoc fieri potuiffc dici$ , dpceas oportct , qi*o- 

i xsodo nee fabellas aniles proferas. . 

Turn Lucilins , An tibi , inquit, fabellae videntut ? ij 

^ t nne A. Poftumio aedem Caftori & Pollxrci in foro de- 
c atam: nonne fenati^ confultum de Vaticno vides? ^ 
I !0 de Sagra Graecorum etiam eft vulgare prover- T f ^''wc 
1 m: qui, quae J' affirmant, ccrtiota effe dKunt qqam^ auftoil^^ 
i 4, quae aptid Sagram. His igitur *au<ftorib^s honACtatibus ' 



3oy8 De NAtURA Deori^iI 

debcs rtioVcri ? Turn Cotta , Rumoribus » toquit,' 
t ^ifputas mecum "pugnas, Balbe : ego autem ^ te rationcs re- 
^^' quiro. 

* Dffunt nonnulla, * 

X4 VI. 9 Sequuntur , quae futura funt. Efiugcrc cnim 
nemo id poteft , quod futuram eft. Saepc autem nc 
utile quidem eft fcire.^qaid futurum fit. miferum eft 
enim, nihil proficientem angi, ncc habere ne fpei qui- 
p. B. ^^^ extremum , de tameh conlnuinc CdattiQin : praefer- 
tim ciim vos iidem fato fteri dicatis omnia: quod au- 
tem femper ex omni astemitate verum fuerit « id eflfc 
famm. Quid igirur jumt , aut quid aftert ad cavendum, 
fcire aliquid futurum j cum id cert^ futurum fit ? uade 
porrd ifta divinatio ? quis iuvenk fiffum jecons ?. quit 
cornicis cantum notayit? ,qms fortes ^ quibus ego aedo: 
nee poiTum ><> Attii Navii « quem commemorabas , U- 
tuum contemnere. »«Sed qui ifta intelleda funt, a 
philofophis debeo difcefe , >^prasfextim ci^m ifti pluri* 
mis de rebus divinis mentiantun 

At 

9. Sfqmimtmr^ ^$$d fiumra fitnt.} Pal. pr. fie teit. lacttnam hanc^e- 
gunt veiborum cootiaiiatione. at fee hahet : a u ratiowt ftratnSor 
torum , qud futnr(% fitnt. ex qutbus folum apparec » quantam Gbi 
permiiermc Jibraiii. Crmer. 

TO. Attii Naviu] Dtcendiim femel eft in codice Buftidiano fie 
punc fie fupra lib. 1 1. cap. 3. legi , ^Atti Navii , quod idem ex codioe 
Vofljaoo animadvert it pater lib. 11. de Divinat. cap. 38. ^ttmmu 
^aW«v», quuin lib, I. vaiiec. Grtnav, 

II. Sed ^»i iftik intfliigenda funt,] Verum vidctur eflc » tnttlUQd 
Jinty adAipulanteSc Veneta rcxiptura. Comer, Debeo, inquic BaU 
bus, ^phiiofophis difcere, qui ifta font inteUefta. Veram \ qao 
incelle&a ? a populo ? rei abfipfis anifpicibus? Cotta eonim judi- 
clo non eflet conrentus. f lulofophoium. judicium poftulat.' Ita- 
que diftingueiidum e^, qni iftA intelU^a fitnt JLfbUvfifbis debs0 
difcere,. Bouhier. ' 

ili Pr^tftrtim cum ijii plttrimit de rebus divinit memiMtur,^ MS. 
Reg. frsfertim cum ijti plutimis dt rebus mentiantur , omiflb TClbo 
divinis, ^ ftd in illo cod. non raro male omittuntui verba , ad 
fenlum fcriptoris explicandum neceflaria. E^it. ViAot. hnnc lo* 
cum fie eahibety ut veram emendationem tanquam digito mon- 
ftret » prdfertim cum plmimis 4* rebus iJti dO/inis mentiuntur, 6c 
fxpius in his libris obfervavi , cam editionem ordinem ?eiboittm 
magis Ciccroniaoum pnvfcrre. $cd ad lem. Lepida piofe&o 
fatio eft, cur ^ ^hilofophis velit difcere , nimirum quia pluttmit 
de rebus mcntiuntur. Nimium diu eft quod TuUium ita f ;re 
' J^tuilic cicdldimuS| Quidat illc fie } prafertim turn '- d4 



■ » 



'li I B E R T E H T I U S. 3OJ9 

At mcdici quoque (ita cnim dicebas) faepe folluntur.15 
MQuidfimilc* mcdicina, cujus ego rationem video, 
& divinatio ? quae unde oriatur non intcUigo. Tu 
autem etiam Dcciorum devotionibus placatos deos cffc 
cenfes. Qua fuit eorum tanta iniquitas , ut placari po- 
piilo Romano non poffent , nifi.viri tales occidiffcnt ? 



confilium illud *>impetatorium fuit, quod Graeci ^-parij-^ //f ^'^^^ 
7y.fAX appeDant , fed corum imperatoruih , qui patriae taloram^" 
confulercnt, vitae non parccrent. rcbantur enim fore. 



pt exercitus imperatorem , equo intitato fe in hoftem 
immittentem , peifequeretur : id quod evenit. MNam 
Fauni yocem cquidem numquam audivi. « tibi, fi au- * ^" ^^^' 
difletedicis, credam. ctfi , Faunas omnino quid fit, 
nefcio, 

VII. Non zgitur adhuc , quantum quidem in 
tc , Balbe, eft, intelligo deos effe: quos equidem cre- 
do cfle, fed nihil docent Stoici. Nam Cleanthes , ut ^6 
dicebas, quattuor modis <*forroatas in animis hominum ^ **'f^'- 
putat deorum cffc nptionts. Unus is modus eft , de "„7*L«i^ 
quo fatis dixi , qui eft fufceptus ex praefenlione rerum 
futurarum. Alter ex perturbationibus tempeftatum & 
teh'quis motibus. Tertius ex commoditate rerum , quas 
pcrccpimus , & copia. Quartus ex aftrorum ordine v. LXiiL 

ccae- 

«*« ifii divini mentidntur, De FJltO pag. 491 J. cdlf, Lambin. 
^fif^us 4fffMns falU fperat ChaUdts cetfrts^ite divinos, dc Di?, 
"o. II. pa^. 4857. *>4d fapiititts hdc ^ non dd divinos reftrri foient^ 
Ibidem: ^Ahi nefcio fjfti iUe divinus i & : tfec hdc , tim divini A4- 
^ur^ profit entmr' ft ejfe diSnros , & faepc alias iisdcm in libris. 
Liviuslib. 1. cap. 36. K^i^edum^ intfuit, divine tM,inaugura &c, Sc- 
<)UCotia fie diftiflgue , ^id fimilt , medicine , cujus e^o rationem 
"^'deo y ir divinatio , ejud unde oriatur non inttUifo ? Hic quoquc 
«ac MS. Reg. & Viftorius. Walker, 

li. fij^d fimiUmedicina habttj] Ecg. nofter exhibet, ^uid ^. 
wii/e hahgt medicina , fed (blennc fuit librariis ilia, quae deelTe ccn- 
"ioant , ex ingetiio fupplere j cumque ea vox facile fubaudiri 
poffic , Tcrbis Tulitanis non eft admifcenda. Davif, Vox hahtt 
file nuHo modo poteft przterinittt , ntfi per eilipfin , quae sDikt 
floc loco videcur iatis abiurda. Quonlam igitui veibura id iepe> 
ntar in MS. quodam, \ Davifio citato, quace in cexcum non le- 
^pitur. Bouhitr. 

14. Nam fauni vocem,^ Nam nOn convenic huic loco ,'quia f^» 
quentia ad antecedcmia nuHo tnodo referuncur, equiden^ credo , 
'cgeodum efle jam , qua voce Cicero fiequentei utitui in tranii- 
POflibas, z^/A»| 



3o6o De Natura DEORtric 

e coclefti-«caelique conftantia. Dc prafenlione diximiis. Dcpcf-' 

quciitS*. turbationibus caeleftibus, &maritimis, &terrenis, noa 

poiTumiis dicere » cum £a fiant , non ciTe roultos , qui 

ilia metuant 6c I diis immortalibus fieri eziftiment. 

17 Sed non id quaeritur , fintne afiqui > qui deos eflepa- 

f nee DC tent: dii utr^m fint, ^nccn^, quaeritur. Nam rcliquae 

^ot '^.wf-caufs, quas Cleanthes aflfert, quarum una eft dc' com- 

modorura, quae capimus, copia; ahcra dc temporum 

ordinc caelique conftantia , turn traAabuntur a nobis ^ 

c^m difputabimus dc providentia deorum ; dc <^ua plu- 

rima k tc, Balbc, dida funt: codemque ilia ctiam dif- 

fcremus, quod Oiryfippum dicetc ajebas, quoniam cf^ 

fct aliquid in reram natura , quod ^h homine effici non 

pofTet , effc homine aliquid melius. 

j8 Quaeque in domo pulcra cum piilcritudinc mandi 

comparabas, & cum totius muijdi convenientiam con- 

. fenfumque afFcrebas , Zenonisquc breves & acutulas 

conclufiones in earn, partem fermonis , quam modo dixi, 

diflferemus: eodemque tempore ilia omnia , quae^ tc 

phy fice diAa funt dc vi ignea , deque cp calorc , ex 

/quo omnia gcncrari dicebas , loco fuo quaercntur: 

^ omniaque, quae a tc nudiustertius dida funt, cum doccr 

re vellcs, deos effc, quarc & mundus univcrfus,&fol^ 

6c luna, 6c ftcllae feiifum ac mencem haberent, in idem 

iptcmpus s refer vabo. A tc autem ^idem illud etiani 

g diffetC' atquc etiam quasram , quibus rationibus tibi perfuadeas. 

mas MS. deoseffe. 

L/?!v ^ VIII. . T u M B A I. B u s , Equidcm attuliffe rationq 
iuuulsi V^^^^ videor : fed eas tu it^ refellis , ut, ctim mc inter- .. 
fogaturus cffe videare , 6c ego mc ad refpondcndoni 
p. B« cpmpararim , repent^ avertas orationem , nee des re-^ 
\ hac ea fpondendi locum. Itaque maximae res tacitae praeter- 
Dsvif. ' icrunt , dc divinatione , de fato : quibus dc quasftioni-i 
k fcque- bus tu quidem ftrictim , noftri autem multa folent dice-^ 
S/?""^ re. fed ab » hac quxftione, quae nunt in raanibus eft,j 
I at MS. ^^ fcparantur. Quare, li vidctur , noli agere confufe:^: 
^ Ddvij: * ut hoc expliccmus hac difputatione , quod qua&ritur. 
iQ Opcime, inquit Cotta. Itaque quoniam qua in 

m prima partes totaiti quaeftioneqi divilifti ; dcprimaqu ixi- 
quxMtt mus, confidercmus fecundam. quae raihi talis vi( tur 
auia*4i« ^"ifl^, »Jut:, cum oftcndere vellcs, qu^es dii cf nt, 

prima qui- cn- 

" <|eai MSS^ i;. vt mm 9Jttnitn vftlts, ^tuUts dii ijftnt , ofitnittr 5^»i 



Liber Tertius. 3061 

oftenjercs niillos eflc. a coafuetudine enim oculorum 
animam abducere difficillimum dicebas: fed» citrn deo 
mbil praedantius efiec, non duhitahas, quia mundus ef- 
fet deus» quo i^hil in rerum natnra melias eflet; modd 
po/Temus earn animantem cogicare , vel potiiis , ut ce- 
tera oculis, fie animo hoc cernere. 

Sed cum mundo negas quidquam effe melius , quid^i 
dicis melius? fi pulcrius, afTentior. fi aptius ad utilita-' 
itesnodras, id quoque affentior. Sia aucem id dicis , 
; nihil eifemuadofapientius: nullo modo prorfus alien- 
; tior; non quod difficile fit mentem ab oculis nfevoca-" «vocarc 
re: fed quo magis ofevoco, eo minus id, quod ^^^^^9o%ocq 
poflum mente comprehendere. ,v, ^^; 

IX. Nihil est mundo melius in rerum natura. 
Ne in terns quidem urbc noftra. num igitur idcirco ia 
urbe effe rationeni , cogitationem , mentem putas? aut, 
: quoniam non fit , num idcirco exifUmas formicam an- 
' teponendam c& huic ^ulcerrimse urbi , quod in urbe 
fenfus fit nullus, in formica non modo lenfus.fedetiam 
roens, ntio, memoria? Viderc Poportet, Balbc,quidp tcop. 
! ^i concedatur , non- te ipfum » quod velis , fumere. MS, 
j Iftnm enim locum totum ilia vetus Zcnonis brevis , 2.2 
1 &> ut tibi vidcbatur, »« acuta conflufio dilatavit. Ze- ^ ixiv^ 
I no 



Noa opiaoc fccilTe ViAoriam fine inteiventu veteium libforum» 
ttedetet, at •jfitnitntrhi, geminatafic paicicula, «r, ad in aliis 
idnoaita occuirac. Eft cecccid Ciccconis^ uc docuit Malaipiaa ad 
libnimviiu ep. 5. ad Attic, Gronov, 

itf. sAcMtA coHclnfi9 dilatavit.] Icane verb } brevis concUJh dil^ 
tatf na^ZeMfiis brevis c^ndufio ijinm locitm dilatavit f Ac Balbus 
coatiaiium plane Zeoont tiibuic lib. 11. cap. 7. eo ipfo loco, 
^veih lefpicic Cotca ; ubi banc ipfam brevem (y acntOM conclnfionim 
tOmmemorans ait: Hacenim^ ^«4 dilatantur 4 mbit^ Zeno fie pre^ 
f>*^at.Sc:Vt Zmfilebat , brevint & angufiins concludmtttr, Z)i7u- 
t^vit igiiur plane mendofum eft , 6c re ipfa abiUrdum. Conji- 
cicbam, brevis ^^ ut tibi.videbatitr f dctsta cenclufie coartavit, dt 
j ^t« I. 3y. Perfice ut OraffUs hdc , ^us cemrtavip , & ferMgujh r*- 
ftr^ in eratioTut fttd , dilatet nobis iuqne eieplieet, ?arad. p. 53l'» 
<dit. Itamb. tatb dutem , ftrfeStiss Stoteus — *-<. ea eji hsrefi , qum. 
^lum fequiiisr fiorem natiems , neque diUtat 4trgnmentum, Vide 
«iato Ac. QcHtft; lib.iv. cap. 12, 13. dc Fin. lib. 11. cap. 6. Z*»«- 
*»«/? , iiujHOm , hae Stoici 5 sst jam (vel etiam) ante ^rijietetis , 
9*niim vim loquendi in duds tribfttam ejf partes 5 rhetmaam falm^n 
diattciicaftt pugm fimitem effe , *jmd iatius hqutrentnr rbeteres , dia^ 
^ici mem cmpreQiHs. £c ftle locus Icgendos elt , qucm ideo to- 



yci6i Be Natuea Dcorum 

no enim ita condujit: Qj$ad ratiom mhttr , me&i^ 
ift qukih id y. quad ratUue non utitur, Nihil au^em 
mundo mdius, rationi igltur mundm utiinr. 

Hoc fi placet 9 jam efficies,ut mundus optiib^libnim 
iegere videatur. Zenonis enim veitigiis hoc mode m^ 
tionem poteris concluderc. Quod litteratum pft^ id eft 
melius quam quod non eft litteratum. nihil autem 
mundo melius, litteratus igitur eft mundus. {fto mddo 
etiam difertus , & quidem mathematicus y muiiciis » 
omni denique dodrina eruditus « poftrcmo philofophm 
erit mundus. i/Ssepe dixti , nihil fieri fine 4co , nee [ 
ullam vim effe naturae* ut fvii difiimilia pofiet effingcre. 
Concedam non modo animantem & fapientem efle 
mundum , fed fidicinem eciam & tibicinem , quoiiiam 
13 earum quoque artium homines ex eo procre^ntur. Ni- | 
bil igitur afifert pater ifte Stoicorum , quare mimdaiu | 
^ ne ratione uti putemus , <i nee cur animantem quidem elTe. 
i«wit. >Jon eft igitur mundus deus : & tamen nihil eft ep me- | 
favij. jjyj ,8 nihil eft enim eo pulcrius , nihil nobis falutarius , ^ ' 
nihil ornatius adfpedlu motuaue conftantius. Qu5d & \ 
mundus univerfus non eft aeqs , ne ftellap quidem , | 
quas tu innumerabiles in deorum npmero ref>onebas« j 
quarum te curfus ^quabiles aeternique deledabant: 
nee raehercule injuria, ftint'enim admirabili incredir 
I4bilique conftantia. Sed non omnia, Balbe, »9quae cur- 
fiis certos 6c conftantes habent , ea deo potiiis tribuen- 
da funt quam naturae. 

' }f. Q V I p Chalcidico Euripo in motu identidcm re- 
pprocando putas fieri polie copftantius ? quid frcto Si- 



torn libentms defcripG * Mf dehinc emendatins legatur. WiU^^, 
Utcima vox fexri non poteft, ut Walker obfeivaTit , quique coi-, 
X€xit , C0ar£fabit , quod convenlt fendu ; vcmm oimlum lecedit ^ 
▼eftigiic le^tioais vqt. Ciedo Ciceronem rcxipfifie , dtcUrm/km 
Bouhier. 

17. SUpedixi,] Z).'«ri legendum , at eft inmanufcnpto. Vrfim^ 

1 8. Nihil, efi tnim t9 pH^ctim , nihil ntbii fuluuriHS, ) lllud enim 
6c nobis le^ocari ex libri^ noftrit cdltionibusque vcteiib tm 
ViCto&iBt haber heic priinam vocem, Aldu^ patei Cecuiidatr m 
nihiiominiis Vi^oriuc applicat membio fequeati , -''■'' *" ' ^c- 
iitu, Giucer. 

19. ^^ cmrfiu ceffi & hnfianus hoBent vil ftrvdn*, . int 
ptnitcituc ia Vcnctis : 6c fane appaxet , banc alicujus 1 ^ 
m C^civo iciipti iaciiicatam fuiue. Camtrsr, 



i 






r 



I>ib|e&Tertiu$. 3063 

.olienfi ? qmdOceam fervore illis in locis, ?. lU 

Enropam Liyyamqui rafax uhi dividit unda ? 
<^iud? aeftus'maritimi, ycl Hifpatiienfes , vel Britanni- 1 »«»« 
a J coiiiimq^e Qcrtis tcmporibus vcl acceffus , vel re-^**^' 
,<:§ffu$, fine 4€;o $cri uonne .poffunt ? Vide, quaefo, fi 
.omnis motus» omni^quey quae certis tcmporibus ordi- 
fiem fuQmconfervant, divina ducimus » '^ne tertianas* 
quidem febres 5c quattanas divinas effe dicendum iit, 
jquarum wyerfipae & raotu quid poteft effe conftan- v 
tius ? Sed x>inniutn talium rerum ratio reddenda eft. 

Quod vo§ cum faccrc non poteftis , taroquam in aram, t^ 
•confugiftis ad d«eum. Et Chryfippus tibi acut^ dicere*. confiigK 
videbatur, homo fine dubio yerfutus & callidus. Vcr-^**^*"'^ 
ftitos cos appello , quorum cejkriter mens verfatur : cal- 
lidos autem , quorum , tamquam m^nus opere , fie ani- 
mus ufa concalluit. Is igitur , fi aliquid eft , inquit» 
quod homo ctficcre noQ pofiit , qui id efficit melior 
cfthomine. Homo autenji haec, quae in raundo fiint, 
cfficere non poteft. qjii potuit igitur, is praeftathomini. 
.Homini autem praeftare quis poffit , nifi deus ? eft igitur 
ideus. Haec omnia in eodem , quo iUa Zenonis , erro- 
ic verfantur. 

Quid eniiii fit melius ^ qujcj praeftabilius , quid inter 16 ] -, 
naturam & rationem intcrlit , non diftinguitur. Idem- • 
que fi dci non fint , negat effe in omni natura quidquam 
homine melius, id autem putarequemquam hominem, 
nihil homine effe melius , furamae arrogantiae cenfet 
effcr Sit fan^ arrogantis, pluris Te putare quam mun- 
dum. At illud npn modd non arrogantis , fed potiiis 
prudeQtis , intclligere fe habere *»fenfum & rationem; 

. haec 

20. Ne urtJAHds quidem fibres, ] Ita omnes Pall. 5c edici ante 
Lambiaum. is vd invitis libiis rcfcribendi^m dusit , ^Mofne, quod 
JluKto placebat} vel adeo item, Gmrer. Bouhier legit, tWm. 

21. Senfum, ^ ratt§nem , & orAtUnem , h^c eodem & canicui*nf 
n»n habere,^ Antiqui libii alti habent , fenjttm & rdticnem , htec m> 
4^jM ^ canicuUm n§n habere, alii , fenfum , & ratt'onem , & 0ratio^ 
n 9 h^tc iadem Orionem & canictUam n$n habtr*. COiendo > fenfttmibr 
r, nem^ Or tammy hsc tadem O" c^nicuUm non habere, F. Manut. 
6 *an (y YAtUnem \ h£c eodem Orionem & Canicttiam non hdbere,1 
i ifi 9 inyentum ^ P. Manutio in iibro fcripto , Orionem s^quod 

< udereot omnino Pal), in quibus omnibus ,fenfmm ^ rationem^ ^ 
/ tadem orationem & Cdnicutam <^c, cum alioquin edtti: fenfHm& ^ 
f »VOT, ^ 9rati9nemf hxceadem & caaicuUm, Gnirer, 

Kk«KK.KKKS zz.Vnde 



3064 De Natura Deorxjm^ 

p. liXv. hac cadem Orionem & Cahiculam non habere. «Et, 

^wn^^itb ^ ^^^^^ pulcra lit, intelligamus cam dominis > inquit f 

• aedificatam effe , non muribus. fie igitur liiundum deo- 

rum domum exiftimare debemiis. Ita prorfus exiftima- 

rcm y a ilium aedificatum , non , quemadraodum docd-:" 

bo, a natura conformatum putarem. 

2t7 XI. A T EN 1 M quaerit apud Xenophontcm Socrat^, 

/ ** unde animamarripucrimus, fi nulla fucfit in iliundo« 

£t ego quaero , unde orationem , unde numeros , unde 

cantus. Nil! vero loqui folem cum lunaputamus,cum 

propiiis acceflerit, aut ad harmoniam canere mtindum , 

ut Pythagoras exiftimat. Naturae ifta fiint , Balbe , 

naturae non artificiofe ambulantis , ut ait Zeno , qood 

quidem quale fit jam vidcbimus , fed omnia cientis 

&;agitantis motibus & mutationibus fui^. 

28 Itaque ilia mihi placebat oratio de coaveiiientia con- 

t cognt- fenfuque naturae, quam quafi ▼cogitationecontinuatam 

tioncm confpirare dicebas, lllud non * probabam , quod nega- 

Mm"i^i basid accidere potuilTe , *3nifi ea uno divino fpiritu 

cbgnatio-'continerentur. Ilia ver6 cohaeret & permanet naturae 

nc coati- viribus, non deorum : cftque in ea ifte quafi confenfus, 

nuata quam ffvfATrd^stsiJ Graeci vocant : fed ea , quo fua fpon- 

x)*v/r. jg major eit, co minus divina ratioae fieri exiflimaa- 

■ XIL 



22. Vnde animnm arrifmtitnus , fi nullus fuerit in tnunda iye»sj\ 
' Vcta iedio> fufFragaute & cxemplo Venec&j Vnde animum ttrr'i^ut- 

rimusy fi nulUs fturit in mttndo. Dcum cnim temere iQCulcarunc 
boc loco. Planum hoc faciuut Xenophoatis vciba de pnmo *A- 
vofjifHfjiofwiuein'mf I Nkr Sk fMOtov «/>« yJet/u? ottaffi 'i^'^t/Xf^ ^^ 

23. Ni/i t A uno divim fpiritu sctttintrentur.^ Sic reprafientandum 
ciuavi, ducibus ipia le veteiibusque libxis j pionomea enim ad 
fmtUTAm ttknvku Vulgb, tentincrentur, Cxedd , quod fupra lib, 
II. cap. 7. duerac Balbus , n//i ea una divino & continnat^ fpiritn 
taminerentur, M ibi pxjBCoiTexat Mutrum pluiak. Da.vif» Nifi «« 
nn9 divino fpiritu contirurentur, IlU -vero d'c.'} Davifius coiicxlc 
ftcuodum M0^ codd. 8c editt. vecc. contincretur ^ quod fan 
ciulaudem, quum fine dubio agatui de Nacura. In feque. 
autem nihil prorfus video : ilU vero cohxret & ptrmanet n' 

rihus, . Qiaid? an natura permanet.naturs viribus } liux^qi 
4ain Cicexonem ita fcripfifTe. Ki ego itaque f^illor s'vju<< 
bic defuuc , in quibus veroilmilicer , poftquam locucus 
univerficatc rciiun « fccmOACiQ clau4it di:?ad9 3 'V/4 vcr^' 
0-f. Lsaiiici:^ — 



IilBER TertIUS. 3065* 

Xn. IitA AUTEM , quae Cameades afferebat^i^ 
yquemadmodum diflblvitis ? Si nullum corpus immor-y qoom*» 
taJc fit, nullum cflc corpus fcmpiteraum. corpus autcm***^^^'^* 
immortale nullum ede , nc individuum quidem , ncc 
quod dirimi dlstrahive non poflit. Cumque omne 
animal patibilem naturam habeat , nullum eft eorum , 
quod efiugiat accipiendi aliquid extrinfecus , id eit , 
quafi ferendi & patiendi neccffitatcm. Et, fi ^^o^fd^'^-ni 
animal .mortale eft , immortale nullum eft. 'Ergo iti-Ji^^j-^^ 
dem 'fi o^ne animal fecari ac dividi poteft, nullum eft p. b! 
corum individuum', nullum seternum. Atqui omne a &, a 
animal ad accipicndam vim extcrnam & ferendam pa-*<^-**^ 
ratum eft. mortale igitur omne animal, Sc difTolubile, 
& dividuum fit necefle eft. 

Ut enim , fi omnis cera commutabilis effet, nihil ef- 3^ 
fet ccrcum, quod commutari non poflet: item nihil ar- 
genteum, nihil aeneum , fi commutabilis elTet natura 
argenti & xris. fimiliter igitur , fi omnia , quae funt , 
e quibus cunda conftant , mutabilia fiint : nullum corpus 
cfle poteft non mutabile. mutabilia autem funt ilia , ex 
quibus omnia conftant, ut vobis videtur, omne igitur 
corpus mutabile eft. Ac fi cftet corpus aliquod im- 
mortale , non eflet omne mutabile. ita efficitur , ut 
omne corpus mortale fit. etenim omne corpus auc 
agua , aut aer , aut ignis , aut terra eft , aut id , quod 
pft coi^crctum ex his, aut ex aliqua parte eorum, bor 
rum autem nil;^il eft , quin intereac. 

Nam & tcrrenum omne dividitur, & humor itampl-31 
lis eft , ut faciHs ^comprimi coUidique poffit. ignis bprcm^ 
vcro & aer omni cimpulfq facillirae pcUitur , natura- f^'^'- 
que ccdens eft maxime & ^^difljpabilis. praetcrca ^P,^. " 
pmnia haec turn intereunt , ^ctim in natufam aliama diflupa- 
convertuntur : quod fit , cum terra in aquam fe vertit.bilis^^ij^. " 
& ciun ex aqua oritur aer,& cum. ex acre sether , ciim- c turn 4/ii, 
que eadem viciflim retro comnieant. Quod fi ea in- 
tercanc , ex quibus conftec omne animal , nullum eft 
•mal fempiternum. 

cm. E T , u T haec omittamus , tamcn animal nul- 31, 
ii inveniri poteft , quod neque natum umquam fit , 
temper fit futurum. omne enim animal fenfus ^^^^^'f »,^-^/- 
it igitur & calida , & trigida , & dulcia , & amar^ , ^^>^ . '^^'^ 
- poteft uUo fci^fu jucunda accipere ^6c noa accipe- f/lxvI. 

re 



^nii 



5<^ De Natdra Deor^um 

re contraria. fi igitur voluptatis fenfum capit , dolons 
ctiam opit. quod autem dolorem accipit » id accipiat 
etiam interitum necefle eft. omne igitur animal coofi- 
tendum eft eife mortale. 
33 Praeterea, fi (juid eft, quod hec voluptatem fentiat, 
ncc dolorem , id animal efle non poteft. fin autcm 
quod animal eft » id ilia necefte eft fentiat : & quod ea 
lentiat » non poteft efte aeternum : 6c omne animal feo- 
tit: nullum igitur animal eft aeternum,^ Praeterea nul- 
lum poteft eue animal , in quo non & appedtio fit & 
declinatio naturalis. appetuntur autem » quae fecundiim 
naturam funt, declinantur contraria : & omne animal 
% rcfagit appetit quaedara , & gfugit a quibusdam. Quod autcm 
f«nj. x-w»^.refugit, id contra naturam eft, & quod eft contra na- 
. turam, id habet vim •interimendi. omne ergo animal 
34intereat necefTe eft. Innumerabilia funt , *4cxquibu$ 
effici cQgique poffit, nihil effe, quod fenfum habeat, 
quin id intereat, etenim ea ipfa, quae fentiuntur, *5ut 
/rigus & calor , ut voluptas & dolor , ut cetera , 
li intci- ciim amplificata funt, binterimunt. nee ullum animal 
^ynt MSS.cH fine fenfu. nullum igitur animal eft aeternum. 

XIV. Et£nim aut fimpkx eft natura animantis, 
ut vel terrena fit , vel ignea , vel ^^ animalis , tcI hu- 
mida: quod quale fit ne intelligi quidem poteft: *7aut 

con- 



24. Ex quthus effici eogicjue poffit. '\ Cogi bic eft pro conclttdi, V^ 
inm an aliud exemplum poteft proFerri , ex quo patec » veiboni 
illud CO fenfu fuiife adhibitum i Donee exemplum aJiquod taie 
mihi monftrabitur putabo legendum elle , c»Uig£ , quod facile 
pocuic mutari in cogi. Boubier. 

2y. Vtfrigtts & calor, ut voluptas & dolor, '^ Eftl Pal. fccallo- 
duntqueGulielmiani, inquibus poftcrtus ^. vulgaca piius, iff/ri- 
gm, HtcaUry ut voluptas, ut do/or. Gcutec 

26. Animalis.'] Alti otjtMtilis Icgunt , maiiifefio ecroie. SeipfttOi 
Cicero pulchre exponic libro Tufcul. Quzft. primo : PerfpUuum, 
^nqpit i debet effit , animos , (juum i corport txceffirint , fivt illi foft 
animalesy id tfi, fpirabiles (nam pauIo ante boc idem nomca ei- 
dem iignificatione ufurpaverat ) five ignti^ in fublime ftrri. ^^itc 
quia animus quibusdam ab hofA®* dici videcur , quod t^im^ Ci- 
ccro non docet. Certe Vergilius quoque 4i»/m4i pro K^n uM 
dicic » Sluantum ignes animatjue v^lent. Ceterum vide. ^' 
demicus hie Epicuri Kp^fxix , id eft , elementorum teir '^' 
turn, contra Stoicumvclie defendere. Betuleius, 

27. ^ut concreta ex ptuiribus natures,'] VulgO, conofett... ^ ^«* 

xcr MS. R.«g At mihi ^um vc:ufti« cditt. pUciiit , amuta ^^ 



\ 



f , LtBEK TeRTICS. 30*7 

■ concretum ex pluribus naturis , quarum fuiim quaeque 
[ locum habcat , '•^qao naturae vi efFeratur : alia infi- 
^ mum , alia fummum , alia medium, Haec ad quoddam - . - . 
tempus cohserere poifunt : femper autcm nullo modo'^"""* 
I pofltmt. neccfle eft enim , » fuum quaeque in locum ms!^ 
! satura rapiatur. nullum igitur animal eft icmpitcrnum. vi^'^r. 

Scd omnia veftri, Balbe, folent ad igneam vim re- 35 
I fcrre^ Hcraclitum, ut opinor, fequentes: quern -ipfum P. B^ 
; non omnes interpretantur uno modo. *9 qui quoriam g 
i quid dicetety intelligi noluit , omittamus. i^vos autcoi 
^ ita^ 



diatnr 6njin > luUmrd dnimantlu Da.viiiuf . %Attt ctncntum ex pltarihtu 
tuumris,^ Davifius te^c leftituit, ctncretd y c|uod ^ft in edict, vert. 
In iec|ueiitibus vult legi, nferatnt, quod mihi videtui cfle mclius< 
qukm Vttlgata, efftrat»r^ quaiD Lambto. Volutt mutaie in /rr^fwr. 
Walket cicdit etiam tSc legendum , Mtufd fud vi &c, ad evitan- 
dam icpctitionem ram aebram vocis natum » fignificationibus dK 
ret&5, Eqaidem puto , \riium iftum dodum non abcrrarc atedo 
& veto, & fequcns veftigia MSS. quantum fiexi poccft legckem^. 
^Mo ndtmrti fma ftnttuu Bonhici. 

is. S^ naxntd vi efferatur.] Lambino icponendum placuit , fi^ 
rmtmr'i at Keg. \ pr. manu , affitatitr, quo modo ptorfus legeo- 
dum* Davif, Sicribendum p^rimb aut , dfferatur , tum MS. R.eg. auc 
firatur , «x conjedura Lamb. Prxtei'ea mihi legendum videtur, 
^u§ luumrs fits vi. Series orationis eft > Ettm'm tmt fimfUx -ejt tuuu* 
rs AnimAmis *-^ — am cancreta ex pUrihus naturis , ^iMrum fimm 
^UMifUd iocmu kdheaty qm ndtutd fud i/i feratuf. Jam iic lege > «e- 
0ejfe efi enim , infUum fHdtfHe hcitm natnra rapiamr 3 qui ordo ver- 
. bomm eft ^ MS. Keg. edit. Venet. VtAoi. magisque h Gi^eioois 
ftilo. Wdtksr. 

- 29. S^i ^Mniam qmid diant inteUigi nolmt,'\ In manufcripco eft » 
qtu ^tMhiam ditertt tjued inteliigi nolttit. H paullo poft 9 onrni4$t»m» 
ejjfe i^nem, pro , omnem vim eje igmm, Ulfin. 

f o. Ves autem itd dicitis , ^c.} Si Cotta Stoicis adicribit , quod 
dicant > omncm vim efle ignem > ut veiba haec videatLi figoifi- 
caie» Hie adfciibit iis fententiam, quam non iiabebaat , fie quam 
fodan philofopbus nuUus uuquam liabuit. Si econtrario ille vo- 
hiic iftis vocibu« fignificarc , Stoicos ignem lefpicete tanquam 
primura principium , male expxeflit quod volebat. Uifini codex- 
& Reg. ezhibent, omnia mmm efe ignem, ea kftio eft Teia , nift 
omnia me iallunt. Equidem fcio , Stoicos lignorcere quatuoc 
cli rCDta » quemadmodum alii pbilofophi. veriim elememo ignis 
adi buebant omnimodam excclientiam fu^ra alia omnia , 8c voca* 
bai illud Jutt* f^oxii* » s-ofx^lof, nam ignis elementum fbtmant 
tri iHa pec mixtuiam , fie ouoniam alia dlfTolvuntuc in eo » ne« 
qt id aiftblvitut in alio alio , diet poteft qnodammodo , SUud 
eti oQuiia > icpnndum illud pxincipium, quod clai^ exhibetui in 
Mi ^^Pi^ficisScobsicap.xi. oiticult* Bdnhin* 



3^^ ^^ Natxjra Deorum 

ita dicitis 9 omnem vim cSt ignem. itaque 8c dnimaih 

teSf cum calor defeccrit, turn interire: & in orcni na- 

tura rcrum id viverc, id vigere, quod cjdeat. ego au^ 

tem Don intelligo , quo modo calore exftindo corpora 

intereant , non intcreant humore , aut fpiritu'amiffo, 

praefertim cum intereant ctiam nimio calore. 

36 Quamobrem 3«id quidem commune eft dc calido: 

vcrumtamen videamus exitum. Ita vultis , ppinor , 

k anima- 3* nihil elTe k animal cxtrihfecus in natura atque mun- 

^c «/«. ^Q ^ praeter ignem. " 33 qui magis quam praeter aniraam , 

iindc animantium quoque conilet animus , ex quo ani- 

ma 

IT. id auidem conmme efi de cdlido.) Pat^ quldeiD, illum voluiHc 
Ulcere , aeccm & aquam id habere commune cum igne, utLeica- 
Jopeiius dixie 3 veium veiba non iftam fententiam cxpxinnint > 
quidquid idem Lefcalopeiius dicat , & exempla y quibus utitot ad 
confiimandum de culiao , hac nuUo modo coaveniunt. Legendum 
itaqiie €en(eo» commune eis tft ^ ^ calido » donee quid melius le- 
^riacnr. Bouhier. 

?2. Nihil ejfe animal extrinfeem in naturd ire'] I^fcaloperiq^ yul" 
'gatam» nihil *f* animal in natwra attjut mttnd* , fr^er ifptm^ i^ 
tmer 5 caque eft ceniflfime le^ip veta. Przcipua diSkcaXip coo- 
fiftit in expUcatione Tocis extriajpteus, alii alia protulenint. QQO<> 
i\ mihi Hccat cog^tata piofecie , videntut fecundum fyftema i^os 
ieGtx duo przcipua animantium gepeia efle ftatuenda , alto^ 
quod habebat corpus compoiitum e divecfis elementis , & iatiin- 
fecus animatnm per materiam ztheream , qnz perrumpit > pen^ 
ttac & caiefacit omnia. Talis eft homo, Sl omnia alia aniipaliit 
quQmm aniq;ius qaodammodo in ipfis eft conclufus. Alteium ge- 
nus animalis eft illud, quod formacum ^ nulla alia materia qoam 
ca , quz.animat dc vivificac omnes alias , qqalis zther > e mcstc 
iftorum philofopborum , babebatur antma Qc corpus un^ ac pan- 
ter , & confequenter illud genus animalis poterat dtci animal pel 
ie» & non foluin intrinfecus , fed ctiam extrinfecus. illQ<i o|) 
quod Stqici appcUabant ultimttm , altijimmn , at^tif undi^n* tir* 
atm/Hfitm & txtrtmum , vnima cingeutim atqpt c$mplexHm ardtrm, 
Qu« cum ita fint, facile ioteiligitur , quare Cicero illos prododt 
dicentes: nihil tjfeanimsl extrinfeem in nature atqn* wmde frUtr 
iinem, Bouhier. 

B3^ ^9 ^^Si* f^fi fr^ur aaimam^} Sine dubio locus cotn^ 
Quid enim illud ubi Tult , anima , tmde animus , ex ^99 Mtr^ ' 
Davifluf corrigic , unde animatttinm qntfjne animns ex a»im$ diautfi 
& Walker majori adhiic licencia legic > mi4t anifn^mivm f^ 
emimm diet ft, Lcfcaloperiua huic loco ^nam addens Utcnnt 
xeftituit plane ilium* Is icaqus hoc modo legit » 9^1 f^g** > i^ 



prater ammam^ unde ammamimn qnequf eenjiet dnimuK » '^ 9^ ^/ 
ntal dititur i Mirot » correftiooem haoc non placniiTe 9^^^ 
{icniibus j Ucc( flnun ift abaoxmi ^ mofliftKofo coflpsaf >iio M^ 



i 



Liber Tertius. ^069 

ma dicitor? Quo modo aatem hoc , quaJGi concedatur* 
fumitis,, nihil cffe animum , nifi ignem ? probabilius 
enim yidetur, tale quiddam efle *animum * ut fi( exl animt« 
Igne atque anima tempcratum. quod fi ignis ex fefe ««» «»/• 
ipfc animal eft, nuUa fe alia admifcente natura , quo-^***** 
naam is, cism ineft in corporibus noftris , cfficit ut fen- 
damus , non poteft ipfe efle line fenfu. rurfus eadem di- 
et pofiunt. quidquid eft enim , quod fenfum habeat, 
id necefle eft fentiat & voluptatem , & dolorem : ad 
quern autem dolor veniat , ad eundem etiam interitum 
venire, ita fit, ut ne ignem quidem efficere poilitis ae« 
ternum. 

Quid enim? non eisdem vobis placet, oinnem ignem 37 
« pafttts indigere ? nee permanerc uUo modo ^oiTe, nifim paftn 
alatur : ali autcm Iblem , lunam , reliqua aftra aquis /^t ^w^^ 
alia dulcibus , alia marinis? earaque caufam Geanthes 
affert, cur fe fol referat , nee longiiis progrcfdiatur fol- 
ftitiali orbe , itemque brumali , ne longiiis difcedat i 
cibo. hoc totum qiiale iit , moK. nunc aotem con-^ 
dudatur illud , quod interire poOQt , id aetemum noti l^.tXVIt; 
efle natura : ignem autem interiturura efle, nifi alatur; 
Hon efle igitur natura ignem fempitemum. 

XV. Q UAL EM autem deum intcHigere nos poflu-38 
mus nulla virtute prseditum ? Quid enim ? 34prudeB- 
tiamne deo tribuemus ? quae conftat ex fcientia rerum 
bonarum & malarum, & , nee bonarum , nee mala- 
rum. Cui mali nihil eft , nee efle poteft , guid huic 
bpus eft n^cle^tu bonorum 6c malorum? qmd autem n dilcfta 
ratione ? quid intelligentia ? quibus utimur ad earn rem, -M'^* ** 
ut apertis obfcura aSequamur, at obfcurum deo nihil ^*^* 
poteft effc. nam juftitia , quae fuum cuique diftribuit, 
quid pertinet ad deos ? hominum enim focietas, & 
communitas^ , ut vos dicitis , juftitiara pfocreavit. ten^- 
perantia autem conftat ex praetermittendis voluptatibus 
corporis : cui fi locus in cado eft , eft etiam voluptati- 
bus. Nam fortis deus intelligi qui poteft ? in dolofe, 
an in labore, an in periculo ? quoruna deum nihil attingit.* 

Ncc 



loperii malta habeantui aliena, certum eft tamen (ciii>tae;tis 
tinere quxdam non afpecnanda, Bonhitr^ , 

$4. Pr»dentiamn» Dej:> tribitemns,} Vertit locum Afiftocelb eX 

TAC lOMMu dec. Vrjin^ 



3070 De NatuiIa Deorum 

35> Ncc ratione, igitur utcntem , nee virtutc iila pirxdf 

turn deunfi intelligere qui poflumus i Ncc ver6 v^i 

atque imperitorum infcitiam defpicerc pofium ^ citm ea 

^ fudftutr confidero » quae dicuntur a Stoicis. yofunt enim ^ 

fe^^v9ces impentorum. JsPifcem Syri venerantur. oninc fere 

^^u'T* S^"^^ belliarum iEgyptii confecraverimt. Jam Pver6m 

h«bX Graecia multos habcat ex hominibus decs ^ 3^ Alaban- 

p ?erb dum^ Alabandi: Tenedi, Tenem: Leucotheam, qus 

Grxcia tn. fuit Ino, & ejus Palaetnonem filiutn » cunfta Grscia; 

babeq US. 57 Hcroilcm , iEfculapium , Tyndaridas : Romulum 

noilri, aliosque complures : quos quad novos & ad- 

fcriptitios elves in caelum receptos putant. Haec. igitur 

indpdi. 

40 XVf. Quid yos philofophi? qui meliora? omitto^ 

?. B. ilia :. funt enim prxclara. , Sit fan^ deus ipfe numdus. 

Hoc credo illud t^^ 

Sth 

J 5. Pifcem Sytii vtnerantmr.] Propter Dercen, five Dcrceto.qu* 
dea Syria eft : quam eo , quod in pifcem conTerfa narratur , aoo ; 
. N modb colnnt religiofe Syrii, fed eriam illius caufl pifcium efiiib- 

fiinenc. de qua ?;iiii vaiia. CoUigefcm ex autoiibus paoculi> 
nifi Gyraldus nos anteverciflcc > qui Syntagmatt piimo , apiie 
de Diis Topicts , ben^ mulra cotnmemoiat. Bttuleius. 

i6.\AUiAndmn^ Alabandi: Tenedip Tenith,] Vel porias 7V«w>»t j 

uc habec MS. Reg. licet dciam Suids Tivnc agoofcaeoi. Atommoe j 

xeponas, ^labMidum^ ^IMumdis, Juveoal. SaLiir. 70. | 

Hie KAttdr§f iiU Sami^ hie TrMbus > mu ^UbMiis, \ 

Stiabo lib. x. xi. pag.«7l. no\X)(c S% (leg. n-oAXe^c ^ > nimiiDfli 
^lAdivtic) •» KofTMyitfr lie 'AKsi0x9<fat. Vide Scepbaoum voci* 
bus *A)i/0A9i* 8c TofcT®* , Ciceionem in Vcit. i. 19. Athen«go- 
tam Legat. cap. i. Diodoi. Sic. Bibl. lib. v. pag. 34S. & Scbo- 
liaften ad Iliad. A. |8. Davif. .AlabaHdum ^ sAUbandi -, Tttudit 
Tftumi 4^c.] Daviilus putat certidjm^ reponendum c0c » ^/^^ 
I dis, uade patec, ilium Tentdi ccpifle pxo geoitivo, cum fit nooBt- 

nativus plu rails , 6c fcribeudum, Ttnedi^ ptoTtnfdiit m Diip^ 
Dii^ cjuemadmodum fatis patet ^ fequentibus. LtHC9tbeam > pu* 
git Cicero , eun^a Crdcia 5 %vmmli^m- ifjiri* Verom vAi*bipidt 
l<atine dicuntui xAlsbandenfts ^ uc infra cap. 19. Omnibus aliislo* 
cis Cicero eos appellac more Grxco ^Alabamdtis ,. ut Fan. xni<. 
cp 36. fie in Bi. cap. 95. dc ica ciediderim bic Icgeodum t^ ^\ 
quam projtime accedatui ad leftionem vulgatam. ' Quod artiotf 
«d 7 enemy nolim vocem illam murare in Tennem, Vidui P<^^' 
quid de ca re dixeiit Holftenius ad Steph. in voce Tlrf/^"j 

37. ti*rculem,t/£{cMUpiMm,&c.] Qaum]Cicero fiierit ftudio"^ 
mtis fczmonis accnriti , auc ctm&s Gr^ci^ . quod prscedit ^ 
leq^eretux poft T/nd^ridat , atv znelitts legecetur , item Hirci '^' 
^ Jotthicr. ^ 



r L I B £ R T E R t I U 8. 3071 

Mime candens^ quern tnvocant omnes Jovem. 
I quare igitur plures adjungimus deos ? quanta autem eft 
f coram multitudo ? mihi quidem fan& multi videntur. q uiani- 
[ fingolas enim ftellas numeras deos , eosque aut bellua- manmi 
y rum nomine appellas , i^ut Capram , ut Lupam , \AX*^'^f^* 

Taoram, ut Leoncm: aut rcrum q inanimatarum , utf^/il 

'Argon , ut Aram , ut Coronam, via^ 

\ Scd ut haec concedantur , rcliqua qui tandem non 41 
j modo concedi , fed omnino intelligi poffunt ? c&m fru- 

ges, Ccrerem, vinum, Liberum dicimus , genere nos 
[ quidem fermonis utimur ufitato : fed ccquem tarn a- 
: mentem effe putas , quiillud, quo vefcatur, ieumcre- 

datefle? Nam quos ab hominibiis pervenifle dicis ad 
i deos , ttt 'reddes rationem, quemadmodum idem fieri s reddefis 
I potucrit^ aut cur fieri defierit, & ego difcam libenter. «»»;. Gr»r, 
r quomodo nunc quidem eft, non video , quo padto il- 

le, cui in^monte Oeuo illau lampades fuerint , ut aitt mo»u 
. 3> Accius, in dimum 4ternam fatris ex iUo ardore per- ^^^^ G™*- 

ve- 

} J. Vt caprnm, ut lupam,) Mfpdm pto lupam habct antiquus li- 

^i U lefte: nee enim lupx ijmalacrum inter (ideia relatum 

"Jiflc apud fciiptores icpcritUr. Vrjin. Vt lupam &c,^ Confulantur 

h?. Viftorii Vaiise Le&iones Libro xxxii. cap. 3. Kobeitus Trcius 

emeadabat tn Ntpam lib. ix. Controverforum cap. 4. fed ei Vil« 

^liomanis minime acquiefcit , nifi concedamus intelligi Scorpium. 

; 19. *ASius.'} In Pbilod^ete foit^ , nifi de ip(o Hercule, ipfius 

\ cniterir fabola. Quanquam apud Sopboclem in Philoftete'«up<«- 

>icis U^( \iiten Fhilofbeti appareac. Legitur cert^ in fabulis , 

com in Oeta monte hominem incendio exuifTe. Arnobius item 

lib. 1?. pro Chciftianis advetfus gentes , Plutarchi teftimonio uti- 

Kor. Chzrooens, inqult, Flutarcbns noftrarum t(^t paitium com- 

probatur , qui in Oetsis verticious , Hercuiem poft morborum 

Comitialium xuioas diflblutum in cinerem prodidit. £t ita fan^ 

(ic ipfius in Oeta interitu confiat etiam ex Diodoio , & Fabulis. 

Scd cam lolaiis ofla coUigere vellec, nullaque invenirentar , cre- 

di coepttim eft , cum fecundum ocacalam ad decs commigiafle. 

. Ifaqae obtinait peifuafio ilia, ut ne hiftocicx quidem veiitJiti ce- 

M^t, nee lepulchri monumentis. Adeb , inquam, invaluit ilia 

perfuafio* ut pi^iura iftius <tT&(^fa'0-£a(a Flinio celcbietur. Athe- 

nis i igi leveriras contiadicenti erat cxpavefcenda : (ed Fon- 

tifei anus audet publics religioni codtradiceie , eamque ( al- 

turn pulchro filentium) Adlii poets audoritate rumpere. Ita 

inff m fe res h^ber. Sed fi rem verius zdimabimus , Cicero 

pool Ebb perfona id ex^rimit , quod Tub fua proferre aufus 

i^an fuiilet. Noa vacat hie commemorate quicquam de Ju- 

1101 ta , deque leconctliatione Sc apotneou. de quibus 

LUlUlli eft 



^ojx De Natuha DEaROM 

venerit. quem tamen Homqrus conveniri apad infeios 
facit ab Uly iTe, ficut ceteros » qui ezceflerant vid. 
^^ Qoamquam, quem potiiUmiim Hetculem colamus, 
fcire fane velim. plures enim traduat nobis ii, ^ui in^ 
teriores fcrutantur & reconditas litteras : antiqu0i- 
mum 9 Jove natum , fed antiquijQGmo item Jove, nam 
Joves quoque plures in prifcis Graecorum )itteris iaveni- 
mus. 40 ex eo igitur & Lifyto eft 4« is Hercules, quem 
concertavifle cum Apolline de tripode accepimus. 4^ al- 
ter traditur Nilo natus , jaSgyptius : quem ajunt Phry- 
gian litteras confcripfiflc. Tertius eft ex 4Jldais Digi- 

tis: 

eft aliquid in Epigram, Grscis, ic apud LytfD^ionis comnKota- 
torem Tzeczem. Eft autem argumentum hoc \ fequeotibos ad 
tQcecedencia negative. Sicut etiam , quod .fequituc. Betukitu, 

40. Ex CO igitur dr Lifyto,^ Lifytd habec antiquum liba > uo^ 
conje£^urani facio Lyfidea legendum efie. Vrjin. 

41. It Hercules , iinem C9»artavijfe (b'c] Hercules ifte eiat ttiaffl 
i£gyptius, G. attenaas ad fenfum carminis Fythix, citati per ^<ii' 
faniam lib. x. cap. 14. Id me induxit , ut ciedeiem , pro oowi- 
nibus iftis ignotis Lifyto , auc Li/yea , quz tanquam ejus oatiis 
in MSS. legunmr, efle reponendum » Jfide ; ea eft lo, filialitf' 
chl, regis Areorum, cujus Amores cum Jove funt fatisnoQ* &. 
quae poftea dida fuit Ifit, licet filius, ex eorum congrefia rami 
didus fiierit Epaphus* nihil tamen prohlbet, quo minus is appd*i 

V lattis fuit Hercules , quemadmodum turn tempods vocabamtf, 
omnes, qui limites legnorum viftoriis protendebant. & licet i*^ 
gnaverit in £gypt0 9 illeramen etat magisGraecus quamiEgypciufi 
quoniam patex ejus erat Jupiter vetefrimus Axcadiae , de quo p« 
cero loquitur cap. ai. & quia mater ejus erat Argiva. Venffl 
difficile eft in hujuscemodi aliquid certi ftatuere. Bouhier, 

42. ^Itor traditur Nilo natus , Egypt ius , qufm ajunt Pbrygidfi^ 
toras conjcriffiffiJ] fhrjgi^ littera non funt charafteres Fhry^iii ■• 
putavit Lefealopetius , qui nibilominus facile potuit indaci in ^ 
xorem. Ego quoque erraviiTem , ut ille , fine loco quodam Plfl; 
tarcbi, qui, licet corruptus, nos docet fuiffe librum vetetemifi 
vocabatur /'<>^4 Phrygid , de Ilide & Ofiride. pag. %6i, ubi* 
loquitur : Oh yd^ d^tof yrpoa-i^Uf roh i^puyUts ypifxfULaa » * 

»rf i\ TK *Hp«icA|8( T{/4^4iy. Bouhitr, 

4^ Ex Idsis daaHis.l Alii digitis , Ut Cicero interpretatus f>!< 

lit Graecum verbum. de bis alii aliter. Quidara Phry\ds^ quidar 

Crttenfes , Ut ApoUonius , fccere. P * * "— '-« «— r.te :« Qi^ 

]um fcholiis repeitos fubjecimus : 

»Er,« , 
*Uaitot it^uytf ffV^/sK ofiTifdt 01x4 . 
KaX/u<c» J* ofxyttfAvr^t ti fA%yac »«« v kw 

'E.uTrdKAfjiQi ^tp^roirtc o/)i/»c dSfiHTU 
01 fr^Aru Tfxvur vuhvfAir^ H*f«c 



iflBER TeR. TIUS. 3073 

I tis! coi iaferias alffcruDt. 44 Quartus , Jovis & Aftcria, p. lxviil 
i Latonae fororis, qui ^Tyri maxima colitur; cujusKar-r Tyiii 
I tbagmem filiam fenmt. Qointus in India » qui Bdos^"* 
^ dicimr. Sextos hie ex Alcumena , quern Jupiter ge* 
\ nm f fed tertius Jupiter :*quoniam 9 ut jam docebo, 
plures Joves etiam a€cepimu$. 
XVII. Qu AN DO cnim me in hunc locum deduxit43 
I oratiOy docebo, melibra me didicifle de coleibdis diis 
I immortabilihus jure pontificio , & majorum rnore^ 
I 45 capedimculis iiis, quas Numa nobis reliquit, dequibus 
! in 



9 

Bv^y^fv lipitwi yditdLii foivr* 9i^/)ov» 
£c Ttvf t' nnyxAv »«e2 ctpiirptnU tfyof li'ti^*n 
Rdiqat autem peifeqiii, qux de his tradunttir, &niniis longufti, 
iieque infiirati hujus ftieric. Camerm Ex Idass daSjiis.'] Anti<^ua 
; leddo habct dd^itis , quafi da^los iltos appcUaie Latino nomine 
I ttakKUt,Vrftn. Ex Idsh indigenis,'] Jdsis digitit sdiiy utrumcjue 
I depraratom. lequoi Conftantii Fanenfis, emditi fane hominis'Sc 
i admodiun ditigeatis , (ententiam , qui legit , Id^eis Da£{ylis ,' ex 
Stnbonis libiox. qui fcribit , unum ex Idxis D^idylis Herculem 
I itnile nominatums & ex Diodori vi. cujus hxc funt vetba: Prmi 
' PtCnueircs Idam hUitarmttt Idsi D^yti appelUti, 6c infra : Scri"^ 
i W, tmmm ex it's appeltatum HtrcuUm, SiC etiam iegitui in M afPxi 
^ libto. Digitis autem, ut idem Conftantius r^e conjicit, glofla 
I fok , vcibo Dd^iii fupeiimpoiita j unde 8c in digitis. & indigenik 
cnoxe au^o fa£him eft. P.Mahuu Ex Idsis Digitis,^ l^on ^otv^l 
I emittere trium Palatinomm fcriptuiam , confirmatam infiroef ^ 
i' editione Viftorii. P. Manutius lepodiit Ex Idais DaSylis , fide, 
f at iiiqait mffi fed fie nalli Guiielmiaoi , nuUi Wouveriani 3 aliu« 
fete potius noftiis Digitis , ut Latine locutus fuerit Cioeio , non 
'> Giacc^ hucqufc etiam inclinabat leftio dim publicata , *x Id^eit 
indigents, Gmter. 
44* HgMftMs , fcvis & KAfterid ircl Sic fere Lambifius , ad- 
) dico nempe tfi , &. Vemm Pall, tres habent voce ampHus 3 cui 
r justrtus ti sAfitfidn Giutecus. Hanc voculam quoque ip(e notari 
10 BoflicUano , & pater in alio , ut opinei fcripfilFe Tullium , cui 
inftrias ^ffersmt Coi. Sj^^rtHS &c, Gronov. ^uartus eft Joxn's & 
* u^i?m>.]*IUud ad verfatur omnibus aliis Mythographis. ApoUo- 
donis enam lib. i. Bibliothecx , cap. 4. Hyginus Fab. Liir. fie 
^ omncs alii dicunt , Afteri^m reftitiOe conatibus lovis* 
^ Cicero igttut (ecutus fuit alios fcnptoies, ficforfan eos, qui hifto- 
; xia '^/arthaginenfes litteris mandarunt. De Herculc Tyiio vide 
U< ~tumlib.ii. cap. 44. Bouhier. 

'apedMncuii's.} Mctonymia eft , fignum pro re fignata. Pet , 
ca iculas enim > inteltigit antiquitaris frugalitatem. Sicut in 
^ o pifn^» Corinthiis quorundam opetibus, frugales Nu- 

m dines opponit. Quid, inquit, Numa Pompilius , minui 

m •• '>tia immoitaUbtts capedines ac fi^iles uraulas fuiiTe , 

LU HI III 2 qvLlm 



\ 



3074 Dx Natura Deorum 

in ilia aureola oratiuncula dicit Laelius , quam rationir 
bos Stoiconim. Si enim vos fequar , die , qmd d re- 
fpondeam, aui me fie roget : ^^Si dii font , fontne 
ctiam Nymphae dcae? 47 Si Nymphae , Panifci etiam 
& Satyri ? Hi autem non fumt : ne Nymphs quidem 
deae igitur. At earum templa font publice vota & de- 
dieata. 48 Quid igitur ? ne cctcri quidcm orgo dii, 
quorum templa font dcdieata. Age porro , Jovcm & 
Neptunum dcum numeras. 49 ergo etiam Orcus, 
fiater corum, deus, 506c illi ,'qui fluere apud inferos 
dieuntur , Acheron , 5'Cocytus , Pyriphlegethon : turn 
Charon, turn Cerberus, dii putandi. 

At 



qu^m delicatas aliorum pateias atbitratntir i Viderit Lazaras, 
quuc ea luzuiix inftrumenta fumpmoia fecerit. Moiifbms wfu* 
X»pMc transtulic , fed hoc nomine poculum nee apud Athenzum. 
nee FoUucem invenio. DeindeGtammatici magis propter aafo- 
Isa, qu^m proptei capacitatem fie appeUafle victentui. » vxs/wo- 
XM ex defciiptione Atbenzi & FoUucis videtiu capedini Latino- 
zum non diwmtlis cf£t, Betultim, 

46. Si dii funt y funtne etiam N^m^hd ded f fi Npnfhs , pMnsfcim 
& Satyri t Ita legitut htc locus in manufcripco, Sc, ut yidctttf, 
melius quam in impieffis. Vr/in, 

47. Si Nymphdy Fanifii etiam & Satyri ?] Quare his vocibos in- 
teirogandi nota apponituc? Confcquentia cftdeduda ex eo,quod 
ciat conceflum, Nymphas efle deos. Hoc H veium eft , inqutty 
Tanifci U Satyri fuoc etiam diL Veium illi non fnnt dii j ergo 
nee Nymphs funt dear. Vide quomodo hsc Carneadis argumen- 
ta erant piopofica in Sexto Empyrico adv. Mathemattcos. p. 3 3 9. 
Bsmhier* 

48. Sluid igitur r neceteri ^mdem ert,9 Dii.} Ita piacuit diftin* 
guere cum Pall, nam Viftorius legit cum nota interiogationis : 
Larobinus verb pun^um pofuit poft vocem ^mdem. mal^. imo fi 
fequends membians nofirs^, eradicabimus illud ^id igitur ^ co- 
jus nullum veftigium in prime aut fee. habct quidem (bium igitwr 
tertiusj fed is omifit mox ergo, Gruter. 

49. Erg9 etiam Orctts , frater eorum Deus , ir illi ^cj] Bfus vide* 
tur hie non neceflaiium, &^ contrario videtur aliquid dedOe ante 
& illi 3 nam Jovem & Neptunum fi dicas deos efie , inde non 
«que fequitur, Acherontem efie deum ac Plutoneno. Conjido, 
Ci(;eronem feripfifle : x>4ge porro , Jovem & Neptunum deos numtras^ 
irgo etiam Orcus fratet eorttm. Si Orcus , 8c illi , qui fiar id 
infer^ dieuntur , ut , cum fupra dixit : Si Nympha , ~ m 
&c, Bouhier. 

50. Et illi ijui fluere apud inferos dieuntur.] Brevius .. rr. 

^Hi fluunt apud inferos. ' reftat tamcn alteram tn r*^ Is. 

Cruter, 

SU Oe;tu4, Fyripblegnhw,^ Scciltas fiim p-*" ir. 



Liber T e.r t i u s. 307f 

At id quidcm rcpudiandum : *ne Orcus quidem igi- 44 
tur, QuM dicitis. ergo de fratribus? 5*haBC Cameadesx & Orcus 
agebat,iion ut deos tollcrct: quid enim philofopho nii-^*«"J^ 
niSis conveniens ? fed ut Stolcos i)ihil de diis explicare 
convinceret. Itaque infequebatur. Quid enim ? aje- 
bat , fi ii fratres funt in numero deorum , num de patre 
coram Saturno negari poteft ?- quern vulg6 maxima ad 
Occidentem colunt. qui fi eft deus , patrem quoquc 
ejus. Caelum efie deum confitendum eft. Quod fiita 
eft, CaeU quoque parentes dii,habendi funt » Mxhcr&: 
Dies 9 eorumque fratres & forores : qut i genealogis 
antiquis fie nominantur , $3 Amor , Dolus, Metus , '• B. 
Lfabor, Invidentia , Fatum, Sene^us , Mors , Tene- 
brae , Miferia, Querela, M Gratia, Fraus , Pertinacia, 
Parcae , Hefperides , Somnia : quos omnes Erebo 6c 
Node natos ferunt. 'Aut igitur Usee monftra probanda 
font , aut prima ilia tollenda. 

XVIII. Quid ?, Apollincm , Vulginum , Mcrcu-4S 
rium, cetcros, deos efle dices : de Hercule, /Efcda- 
pio , Libeto , Caftor^ , PoUuce dubitabis ? At hi quidem 
coluntur seque atque illi ; apud q\iosdam etiam multo 
magis. Ergo bi • dii funt habendi > mortalibus nati ma- 
tribus ? Quid ? Ariftxus , qui olivse dicitur inventor , 
Apollinis filius: yTlifefeus, qui Neptuni : reliqui, quo-y Thcfeus- 
rum patres dii, non erunt in deorum numero ? Quid,^jNept. 
quorum matres? opiner etiam magis. ut enim in jure 
civili , 55 aui eft matre libera , liber eft : item jure natu- 
rae 9 qui dea matre eft , deus fit necefle eft. Itaque 

Achil- 



dnos: neque alitetedttr^F.Viftotio. nam vulgati $ Cttytusj Styx 
Pbltgetbon, miram non item adjecUfe Lethen , ut ne quis deeuec. 
Grmer, 

sz* H4C QLnuAdes 4gtbat,^ i^jitmt habet vetus Uber. Vijm. 

53. «y4m«r, DtlMSy Mttmt&€.l Kon aulas fum iece4eie?^Vid;o- 
zii ecUtione ; ea prioces , M9tm , quod pledque typogiaphorum 
letinuetaat , leftatauc in Fall. teit. fipd duo puoies , ut 6c F. ha- 
b^"«- Madus, quoa ezaminabunt otiofioies. Grmer, 

Gratia.] Vox hzc mihi fufpefla; ob ea quz mox infeit au- 
£ , abi monfira vocat totam banc piogeniem. Idim, Etiam in 
£ ini fabulis firatei Dolr agnofcitux Timor. Sed Bufiidianus hoc 
I —9rbus. Gionov. 

Quitfi mazre libera liber eft : itemjurt natura , tjui dta mstre 
a nrius \ Viaoriana : neque alitox Fall, noftxi* Tulgata le- 

i intrtt item di dta, Giuteius. 

Lu m III J , $tf. ^ftf* 



N 



3076 De Natxjra Deorum 

X f;in6Hfli- Achillem s^Ailypalenfes infulani cfatK^ffimxim colont. 

md Umt. qui & deus eft : & Orpheus , & Rhefus , dii font , Mufe 
matre nati, nif! forte maritimae naptiae terre/iis ante- 
ponuntur. Si hi dii non funt , quia nofquam coltm- 
tur : • quo modo illi font ? 
^ 46 Vide igitur , ne virtutibus hominum ifti honores ha* 
beantur, non immortalitatibus : quod tu quoque , BaK 
be, vifus ts dicerc. Quo mode autcm potfes, fiLato- 

t putes nam deani ^putas, Hecaten non putare, rrqux matre 

*/w. Afteria eft, forbre Laton^^ an haec quoquc dea eft ? 
vidimus enird eju^ aras delubraque in Graecia. £n haec 
.dea eft, cur non Eumenides? quae ft deae fnnt , qua- 
rum & Athcnis fanum eft , & apud nos , ut ego inter* 

h fccletumV^^^^^ i 58 lucus Furinae : Furiae deae funt , fpeculatrices, 

4/,v. credo, & vindices jfacinorum, & bfcckris. 

47 Qudd fi' tales dii funt , ut rebus humanis interfint : 
Natio quoque de^ putanda eft : cui, dim fana circui- 
p. i«xix. mus in agro Ardeati , rem divinam fecere fokmns, 
<{Ui»<juia partus matronanim tueatur,- a iwfccntibus Na- 
tio nomfnata eft. Ea ft dea eft; dii omnes illi qui com^ 
ttieniofabantur a te, Honos> Fides , Mens , Concor*- 

c omnia dia. ergo etiam Spos, Motieta,<^onmiaque,quaB cogi" 

^via^MS, ta-p 

S^' j>^Arl'^^fi*''ffr**^i P^'JP^^vte^kint.'^ ^&.\Val.&cai^ 
l]^od &. fuiiiein membiaois ViSoni, fidem £siQit,.editio qus. cm 
in Pal. pE. ajiypalifnft infuU, intuit. ScV, aJlipbaUJjfr infui*. Woair, 
^Jliphali ininfuU^ ia omnibus colitnt, non c«fit, vulgo eoim^/T' 
faiea infuUfan^, coUt. Giutcrus. 

'S7* '^«r matre sAjierU qfiy fortrt iMtnsf] Noftii libxi nihil dip- 
cropam, nifi quod in Pal. pr.cft, ^AjierU^ firor Latons. Lambiiiui 
jmpudenti arrogantia finxic nobis > mjus materura KAfierid ejl i m^ 
ttr LaiHHt, Idem. . ^ . 

5S. Li$cus'FHnna ] Hie locus declatafe, qaam dedaraii , roagis 
commodus eft. Vairo meminit iuiinalis flaminis , 8c fUniuiInuD 
feriarom: icenii'fbriftalhim'^icroium Fcftas , t^qse nimiium in Fa- 
tiifeHooonmi iaftituta fuexuat. Cartomm de fuiinx luco nihil 
alibi* M^itki^. cfaidem Futae cujasdam , & futioz , 6c Mttur 
mittisiifiBntiOnemfacic, in 2. BHuUius. Lmms furinM,^ FarU^ 
fp^bendum ex au^oiitate vecufti lapidis in quo i^a imdfam eft 3 

f. POETELLIUS P 
STILUS 
tANISTA^AD. AB.. Fu 
AR. KOM. DD. ViX. 
ANN. XLllX. 
K. S, E. Vri 



L I B E K T E ft T I tJ 1 3077 

; utiouc tiobismet ^ ipfis * poffutew fe^cre. quod fi ve d ipfi */«. 
rifimilc non dft: ne iUud quiikm eft, h«c unde fiuxc-* volumos 

^^, nngere vel 

XIX. Quii>^AUTBM dids ? fi dn funt ilU , qtiOB^ ' 
cdlimus & acccpimus : cur non codcm in goucra 
59Scrapim Iflmquc namcrcmus ? quod fi iacimus,cur 
barbarorum deos rcpudiemus ? bovcS' igitur & cquos, 
ibcs ., acdpitrcs , afpidas , crocodilos , pifces , canes , 
' Itipds , jfeJcs , multas^ praBtcrcabcluas , in dcorum nu- 
, mem rcponcmus* quae fi rqiciasnus; iVtk quoque unde 
hasc Data fust , rqkiefnus. 

Quid ddnde ? Ino , dca dicetut , ^qvLTd Leucothca 4» 
I €raecis, a nobis Matuta dicitur , cilim fit Cadmi filia ? 
«' Orcc autem , ^* 8c Pafiphae , & Ace , i Pcrfeidc , 
Oceani filia , nAfte , patre Sole , in dconira- nmnero^ 
nonkifc^untur? quamquam Circen quoque coloni no- 
ftri CirccieiJfes religiose coluht. Ergo hancdeam dkis. 
Quid Medea i-dQiondebis ? quae duobus avis , Sole & 
Oceano^ i^eta patre , roatre Idyia proaeatta eft. Quid 
i hujus <S3 Abfyrto Dratri , qui- eft apud Pacuvinm iEgia- 
IcDs? fed illud nomen vetcrum Iktcris ufiutius. Qui fi 

dii 

59. SerapimJ] Sdnipt'm «ft io antiqtto. & utroqac modo rcpew* 
tniiaxncis numismatibus, io quibus eft Of Sa^^tdt & Sefap$dt. 
Vffin.. 

60. ^j LeucatheA 4 Grdcis , i nM^ Mdtuta dicitur. ] Ali«r no- 
ftratiiga&cd.Viaorii, licmpc, Ino Deadicetur, & Ltuc. a^rsas^ 
k m6. Ato. diuiur. quam fcriptuiam fi admittimus , •jicicmus pii- 

liwm dieitur, Grittiv, . •- i 

6i. Urce Mttem^ & PafipbaH , & Htfperidis.} Ven. ita : Et ^et i 
PiffuU,. Ac dc Circe res ccrta eft : quam & Arctam dicit Hcfio- 
dus e« Sole & Pcifcide Occani filia procrcatam. Scd & Pafi- 
phaca iiaiflc foUs filiam , vcl dc OviOianis vcifibus notum eft » 
quibas Phxdra dc avo fole gloiiatui : 

QH*d fa AVM radiis frtnte valUttu actttts, 
PMffureo tipidttm qtti movtt axe diem, 

SMStteftkutio etfmm , quae itiox fequcMiain onmibus eiempla- 
lilHisvalgoitalcgcbaiitar, & a patre Mairidilia, fiacUis fmt , «t 
frtibctetui ^eta patre, Mdrte Id^a, Nam ittfiodiw dimffe liut»r 
ete, • F. Attain, & ex ilia fufcepiffc Medeam, fciibit. Comer. - 
'62 Et Pafiphae <Sr e/€e, e Perfeide.] Hoc tcndant <>«"« j*!* 
i^ ftipti , crtfeflenintque apcrtc PalJ. trcs-, ncque alitered^ 
Yift us: prius cafi, & Paj^e i Perfiidt. vel & Pafiphae & Hi- 
fieri , ePirJeide. Giuter. ., ^ . r • 

€ 4plyn9fratrl] ^bffrti fciibendu» attftonbiis Gwasfcit- 

proj «,-afWid^uo^«ft«4t//Hr<^. Vrfin, ' 



307S De Natuea Deowlvu 

dii non fiint, Tocor quid agat Ino. haec cnim ominA 
ex codcm fonte finxcnint. 
'49 An Afflphiaians , dcus crit , & Trophonins ^ noftii 
quidem pubiicani , corn cffent agn in Boeotu deoram 
immortaliam cxcepd lege ccnfona , ncgabant immona* 
Ics cfle olios , qui aliquando homines liii&iit. Sed fi 
funt hi dii; eil certc Krechtheus , cujus Atheuis & de- 
lubnun vidimus » & ^cerdotem. Quern fi demn faci- 
7. 1. mus, quid ant de Codro dubitare poffiunos, aut de ce-* 
tens 9 qui pngoantcs pro patriae hbettate cedderont ? 
quod fi probabile non eft : ne ilia quidem {upenoni , 
nndc haec manant , probanda funt. 
50 ^4 Atque in plerisque dvitadbos intellig^ poteft, ^ao^ 
f icucadsgendae virtutis gratia, quo libentiiis rdpublicae caaQpe* 
^'V« ricuiam adirtt optimus quifque , Tiromm fortium me^ 

moriam honore^dcorum immortalium confecrataoL ob 
cam enim ip^m cauiam ErechtfaeusiAthenis filiaeque 
ejus in numero deoram funt. Itemque ^5 Leonaticum 
eSt delubrum Athenis » quod Leocorion nominatur. 
Alabandcnfes quidem fandius Als^ndum C(dunt, a quo 
efl urbs ilia condica , qu^m quemqc^am nobiHum dec* 
rum: apud quos non inurbane Stratonicus , ut multa, 
dim quidam ei molefhis « Alabandum deimi efie con^ 
firmaret , Herculem negaret : Ergo » inquit , mihi Ala- 
bandos , tibi Hercules fit iratus. \ 

51 . XX, Illa AUTEMy Balbe , quae tu a c^lo afhis« ^j 
que ducebasy quam longd ferpant, non vides. Solcn)> ^ 
deum efle » Lunamque > quorum alterum ApoUinem 
Qraeci I alteram Dianamputant, Quod fi Luna dea 

eft; 



«4. ^quf inflmtque ctvimilmt.] ^tef»i eft in manuTci^co* ad 
bujus loci fenceotiam , et oraatuin aptius. Vrfin, ^At^ut m fUrit' 
^U9 eivitMibms , drc] Ladantins, qui citat hunc locum laft. lib. i. 
cap. 15. legic, Mqnt adto j quae mibi videtui veia ledio. Fiobo 
etiatn vehementei Acmnds vinmis^ quod ibi kgiiui » pro M^mds^ 
Souhier. 

65. Lfnaticum tft delmbrum,} Ita enim Fall dc P^ nan^ Lmiuus' 
rumi uri publicavit Lambinus. vidcatui Gul. Canterusl 9- 

vat. Left. cap. x 8. Gruter. Leenticmn efle puto , AsovT<«iev. f. 

Ittmqme Leanatiettni tfi dtlttbrum,^ Quidquid dicatuc f-* ->-' i- 
dum Utnsticum , non videtut efle ferendum. Quace c- 

rituc feliciflima ilia Lambini conjeftuia, Lffuttiirtni n 

|fl memem vencrat P. Leopaido > feliciffimo & in|, 10 

C^itico fui tcmpoiis 1 £mcn4r lib. six. Ciip. aat ^»«Mn 



' Liber T e r t i u s. 3079 

eft: ergo etiam Lucifer: ceteraequeerrantes»&umefum 
r deorum Qbtinebunt. igitur etiam inerrantes. Cur au- 
tejn f Arqui fpecies iron in deorum numero reponatur ? S Arca$ 
eft enim pulcer, & ob earn caufam , quia fpecicm ha- *^'' 
beat: admirabilem 9 ^^Thaumante dicitur cGq nata, cu- ^ 

jus fi divina natura eft, quid fades nubibus ? . arcus 
enitn ipfe ex nubibus efficitur quodam modo coloratus. 
Quarum una etiam Centauros peperiiTe diqitur. Quod 
i B. nabes retuleris in deos , referendae cert^ erunt tem- 
i peitates , quae '^populi Romani titibus confecratae funt. 
ISsgo imbres , nimbi , procellae , turbines , dii putandi. 
Tioflri quidcm duces, mare ingredientcs , immolareho- ^•^^^• 
^ ftiam fiudibus confueverunt. 

Turn & eft Ceres i gerendo (ita enim diccbas) terra s^ 
ipfk dea eft,- & ita habetur: qux eft enim alia Tellus? 
fin terra : mare etiam ; quem Neptunum cfft dicebas : 
, ergo & fiumina, & fontes. ^7ltaque & Fontis delu- 
i brum ^ Mafo ex Corfica dedicavit : & in augurum pre- ^ Maifo 
cationc Tiberinum , Spinonem, ^^^^nemonem, Nodi-"'"* 
^ • ' inum, 

66, TluntmdtUi dieitur Irit ejpt nata-l Ita lesit. Aat. Auguftinus, 
\ cum in iiopreflis deiit vox. Iris, Urlin. KeStt quidem Irt's alii 

dtlevesatiijkdijipe, quod fuit natum ex Iris , przterca dckndum erat. 

67. &4^Me & Fontis dglnbrum.] Fonti Deo vervecibus facxum fie* 
btt , ut ex iafcriptione fiatium Aivalium conftat , in qua eft , 
^OKT. VEKB. N. II. Vrfin, ItaijM€ fontis deMrttm.} Locus hie 
xnihi ftifpedus eft. Conftat , Coificam in Romanoram potefta* 
rem venifle circiteL^num dlxxxi. & conftat , earn provinciam 
piaetoriam fuifTe. De Marfo nuUafc funt conje^utz , nift de Mac* 
tio , & aqua Maaia nonnihii fomniaie velimus. De Tyberino , 
ex Seivio & aliis conftat. Anienes duos Frontinus ponit , vpte* 
xem dc novum. Spinon & Nodiniis ita funt obfcuri ,-ut ne (His 
qiiidem autoxibus celebiati (int. Spinonem tamcn Boccatius in fua 
Aomcnclatione pofuit. BetuUim» 

6t. ^Himtniw,] De Anemone fluvio. meminit Plinius lib. iii, 
cap. 15. ied cum in oftava Italis legione ponatm , non habet hie 
loaun : kaque pio ^ntmanem paiva iputatione ^Unwum legen« 
dnm pucazim» qui , ut inquit Vibius Sequeftec , flnvius eft Komae 
▼idnus, ubi Matetde^m iv. Kal. Apr. lavatui. Statiuslib.i. SiU 



^ 



EJi Incus ante urbim qua frimum nafcitur in^s 
^tP^* 9 quaqut luU gtmitus sAlmon* tybeU 
Penit S'c, 
liiaslib.i. 

Tunc qui ftntn Deum ficretaqae atrminA firvMt: 
t lot am pArvo revocant KAlmont Q/btlen, 

m^nmh ^ic 2c ?all. noftii. Tuiaebm ad Vaiionem 

UllU lit 5 * ten- 



30S0 Db NaTURA DEORtlM 

nam » alia propinqiioiimi flammain nomina Tidemm* 
Ergo hoc ant in immenfam ferpct 9 ant nihil hoitim re- 
cipiemns » nee ilia infinita ratio fapaHitionis proba- 
bitar. 
53 XXI* Nihil ergo horam probandom eft. Dicamas 
igitnr, Balbe, oportet contra illos etiam, qui hos deos 
ex horoinum genere in cxlom trandatos , non re , fed 
opinione efle dicont 9 qoos angnfte omnes ian^^ae 
veneramur. Principio Joves tresnumerant ii, qui tiieo- j 
logi nominantur: ex qaibns piimum & fecondam na- 
tos in Arcadu : alteram patre iEthere , ex quo etiam 
Proferpinam natam ferant & Laberum : alterom patre 
Cselo , qui genuiffe Minervam dicitar, qasun prindpem 
& inventricem belli ferunt : tertiam Cretenfem , Satur- 
ni filium : cojus in ilia infola fepalcrum dftenditur^ 
^MvHmfpot etiam apud Grajos molds modis nominan- ! 

tur, i 



teotabat *j4nienoHim, Glutei, ^nemontm, A^tfiMicm.} Licet otiuies 
MSS. habeaot sAmmontm , dDbitandnm taroeo non A , quin yox 
ea fit cornipta. £t Cicerone clar^ oftendente ft loqnt de fMiti* 
bos Ticinis Ronue , ilhid non pot^ quidquam conuiwfie habere 
com ^nemite^ qui iofliicbat in Padom ptope KavenaaiD. Nihil 
eft cettias con|e&urd Uriint , qui legebat , ^Almmum, Clovetins 
ItaL Ant. lib. 11. cap. xo. dicit etiam ; Scripfiffe Cieertnem %Alm90em 
mm* dtAitAte pati/t, quod atrinet ad Sftntmrn & N^dinmn , rtmli 
itint feie incogniti , qui influunt inTibeximf aulo intra Alanoflem 
floWom. Btuhier. 

69. Dhfcuri tti^mt a^d Gr^iifS mifith ImUs Utmindntur, Primi 
tres ^ui afp^lantur sna^ef ^Athettis,] Emenda>Fi oHdces: 'hoc enim 
cftvefom Diofcurorum nomeo: unde *Ay0txii«y illozutn tem^nm 
dleebatur. Tnidontnr molc« iftionet 9c «aofz \ Gntda antortbos 
hujus' appelUtionis , vel \ ^cAtodr*'9T». vel ab adverbio «9«»£c* 
id tSt hHtffanitir & dUi^ewttty qubd ft ita fefihnsnt eiga Athenien* 
Us : magnis enim copiis in urbe eaiftemibus , loa imefeife^ ilii ai- 
biefati funt, ne quisquam' omniiiO eivts inforiam ^ militibus pare- 
letor , atque id fnmmo ftadio procurav«runr. Ve! ab «?• ««) 
Uelt I qubd cuftodinnt naviganfcft cum iiAt fiefiae he fbpA nos 
A'cnr : nam duo haec adveilna compotfuittfa df^tA^ Aih^tealea 
folebant dicere. £t has 6t rfHas etiam hi^ nomlnia <M«ailottea 
eaponit Piutarchus in Vita Thefei : fie enim inquit : • Kdr^- — ic 
f9-odJkc tvx*^ afAKtt 'jTfiip'd.yoptvBivrif n Stti tit yvfOfxiitA* «c 

^d^rnc h^of isa-Mt* dfatuic ><€ ^X'^^ ''*« tTrtjUihxfjih r- 

TOVTiie irtcZv »aI tit $(i9iKtl( ltf-»c ^AvtfXTdtc Aa wto j n, 

iM /^ 01 xKovTsc ^*3ii fif *fSi9 ctVfpoy tTi^stviitfy avaixd df- 

tif^Ai T« >i^ dfret tit 'At7/x)(p olviHttt hnfAa^tn »«i aria tl 

iixiSir. ^iiii^irg^sDKralenoffiea em (imiuiim Regt o- 

iU 



Liber Tkrtius. 3081 

^r* Primi tres » qui app611antur Anaccs « Athenis ex. . 
ijove, rcgc antiquimmo , & Proferpina nati , * Trito- * T'"^. 
I.parreus» kEabuleus, Dionyfius. Sccundi , Jove tcrtiot Eubul* 
nad ex Leda , Caflor 6c Pollux. T^rtii dicuntur ^ non- isus «/i/, 
^Qullis ^Alio & Mdampusy ">£moluSy Atrei filii 9 quil aIco 
f Peiope natus fuit. ^^^^ 

7Q Jam Mufae primae quattuor » natse Jovq altero , ^4 



iua siiu 



fpvUi purant (in qaibus etiara Flutarchus eft} ab eodem adverbio, 

\ qua ^n*cti , dedufto noiuiae , qiidd coftodiieot iummd curi 6c 

'dtUgeatia laliuem eoxum , quibus piscflent. Ki27i»r» «>^4c»#.] 

'Avfl^V apgcUant Graeci Catftoxem 8c roUucem : & coium tem- 

plum atcuiuof dicicui \ Lucano in Timooe, Vrjin, 'AyeuLtts dice- 

banrur dii & xeges , 8c Gisci ita vocabant Qiofcoios. lllud eft 

certiffimam ', vexixm quia nomefi eiat geneiale , quaie Ciceio hie 

\ «fas tnemioiieih fadt ? Geteiam >• locus hie mala 'hitetpuo£lioQe 

'' labocat , 8c eiac dtftiogueodus , ^Mt appeil^miHr jiiM^H' Athenis , ex 

'f«t0t i7c. ^U enim unqaam dixit ^deos tllos fiiifTe nacos Ache* 

I ius» & Jovem ibi legnavifle? non igitui ram eft lefpiciendum no* 

tnea.qood Diofeuiis fbit datum \ Gixeis univerfis , qiiam qiudem 

\ tkotata illud , quo colebantut ab Atheoiendbus. Viftotius igituk 

flflc tcde vidft, legendum ^nMtt\ nam ccitiilimum eft , Athe- 

f4iieafcs ica appellwe dcos iftos. Fhitardii loco , \ Yiftorio cita- 

.to » ^cile muUa alia polTenr addi. Hefyehins : 'Av0t»«r tkc 

i ^90^)aepU(y 8c paulo po^: 'AraxMr, roit Ato^-jufoif. 8c indecoiuni 

: tcfloplum Alhcnis di&um ttin* Avak^Iov , 8c feftum eomm*Av9fM/«» 

> lit decent Caftellanus, Meuifius 8c alii. An VK^oiii cozxeftio in* 

'diget maloricertitudrne, ut retipiarat? BtiUtier, 

70. Jam Mttfjifrima efWMn^r natx J9V€ altwro , Mta &ThtIxinoe 
4re,1 Ven. jAm Mttfie ^Mimr ndt/$ Jwc alttf , Thelxitfe , ^ddc » 
^rche , ^^lete, Sed quatuor Mufle nusquam commemoxancui i 
Ctxas. Txes qatdem ffiiSt ptiftas fciibic Panfantas Boeoticia his 
fiomlo&as , NlikitHf , ^Art^Hf » U^^fXhv, £t Aufonius in grypo 
feroado, Tres quondam in Cithaerone ez xie pofitas innuit. 
•Qoate potfximus, uif opinor, 0rie leprehenfioiie ita legece : Jtum 
Mmftt prints t HI. tjns Jtve t^lm* nat^t i TheHtififH , vel fane Thel" 
xi0f*i deiiocemm liondumqatcquameompettum habeo. Comer, 
J'sm Mmfs prima <jU4tu9r , nats Jovi aitere , ThelxUpe , ^aie^ 
,Art^» i^/*/if.]'Ita^dicioViftdxii 3 klloduntque Sail, noftxi atqae 
f, nifi quod omncs,' not 4 fivt altero , ii«t« 'tbeheimm , aut (imile 
quid. Aldusariis vulgarat , diter» , Thelxivpt , Mfiime iot^de t Melf 
te, -ranei membianai fan^ itoftras , in quib. elate cArthe, 8c niii me 
M ' y Garociaiii donje^ur^ pioxitn^ iaccedit ad kxiptutam no* 
ftK mn ; Jam Miefa prima IlL Jove alHfo nata e Thelkinat , xAeede^ 
Mi 0. nam Pal. text, expieffit pec notam » Ull, 'Gititetus. Cette 
ka aota nihil juvat Cametarii mocationem , 8c iiite dnbio quatuot 
sw tinancux in MSStis , qui ut incepitGiot^xttspublieaxe* pergunc 
Tk tii» nece arcbemetete , vel theixinoneoBde archi metett » nifi qtiod 

, ck tf ^ ^biiv. qood csodo 8c ia Matinb efle y^ lieetnegle- 

i xexic 



3082 De Natura Deorum 

Thclxiope , Aoede , Arche , Mdcte : fecundae , Joy\ 
'• B. tcrtio & Mnemofyne , procreatae novem : tertia , 7 ■ Jo- 
ve tertio Pierio natae ,.& Antiopa 9 quas Pietidas & 
Pierias folent Poets appellate , iisdcm nominibos , eo- 
dem numero , quo proximas fuperiores* Cumque to 
n CO quod Solem , ^ quia folus eflet , appeUatum ede dicas : . Soks 
folus Ais. ipfi quam multi i theologis proferuntur ? uaus eorum 
Jove natus , nepos ^theris : alter , Hyperionc : tcr- 
tius , Vulcano , Nili filio ; cujus urbem -^gyptii vo* 
lunt efle earn , quae Hcliopolis appellatur : quartus is,| 
o Aranchoqyeoi heroicis temporibus <> Achanto Rhodi peperifle di- 
•^^ citur , 7* ♦jalyfi , Camiri , & Lindi : quintus , qui 
p Circam Colchis fejtur -ffictam ic P Circcn procreaviffc. 
^^* XXII. 

sent Giucecus > a <}uo nefcia uode aut oii in concezta (errata £( I 
Mnemt, quzm icjcci. In his exftaie videtui claie Tbttxint^ Httt^ \ 
n^rche , oon ThtlximtHt , ut noamiiU. N»t» vexo aotiflinia imes choi- \ 
das. Gr9ntVm 

7 If 7«vi tertU Pieru nafs & ^nthps,] Sic Vid^odani • ficnofin 
duo. nam cert. Pi€r». editi alii PierU mus i quod & in Pal. quaito ! 
ac quinto. Grnttrus, In quibus quern non adveitit iftas duas piio* j 
zcs voces eife inducendas , utpoce incafllun iceratas ex pcxcedenti j 
veifu 5c ab unius fccibx cxemplo propa^atas la omaes libiosl^, 

72. x^vMM J^lyfi y Camiri, & Lindi,] Voz sivum non eft inullo 
Tal. aut P. qui licet meadofiflimi omnes» anncduat tind* nefcao 
quern nomine T(^di , aut Thadi^ Vidoiius edidit diiitur jMyfimm^ k 
<AmiTum%Linimn. fed cafum ilium quaitum ooflii non agaolconr. ' 
^rmtrus, £t Yocem avum ut credamus non e0eCiceronts» fedaii* 
cujus coram > qui ex fabularis hiftohx fiagmentts hzcordinaie vo- 
lueiunt » quam poflumus petece majoiem fidem el quae piaetei 
>ilSStos librof (nam nee in Builidlan. nee in Voffiano eft) nobis 
datur ab Axnobio lib. iv. ubi fatis patet eumdefctipfmehxc veib^i 
^luArtus Jalyfi fster t quem %hodi peperit hifia's temporibt^ %AcMubtm 
QvLX apejrte liquet defcripta elTe ez hoc Tul lii loco. Qiiod fi in nomi* 
ne fcemineo conftat mutationis lacia ,quod nunc ezhibettic .Aciuuat^ ' 
quum alii mAch4tuh0 , alii ^Aointho i Tides in illo ipfis liteiis efle 
iharitt , quam pofuit forfan Cicero pro Cydippe, utaliis ▼ocarac 
ca, unde iql ffcnuicCercaphum patxemhommtrium. HthioonCa* 1 
cisfadens » idmodo egi, ut Ciceip fuus eflet* expuUb alieno t Sci 
vocem4vaMMxedire ad au^oxem fuum juffi i neque enim fo'^ ■m>(^ 1 
^ fumust an non inteUezecit Jalyfit dmiri^ Undi ir 1^4m ' im 1 

conditorem. Ampelius : Qturtiu fui \h§di nsnn efi 9 * tMi { 

Ztmintus efi filim, GlQnov. Quitn btntcii ttmpwibiu ^AcmuIh j*^ j 
dipeptrijji dicitUTt pMer Jdhfi, Camiri ^ Lindi.} In plu * tU • 

legas ,' ^Avum jAtyfi \ ied prima vox ^ MSS. exulat. ] m« \ 

Jalyfi Cameritindt^hodi, Reg. nofter, ^i btr«Uis tet id* . 

twf p$i*nj[t ( 8( piQ vai. Ic^. iftwijf*) ^Adumtitm ^'' m* J 



I Liber Tertius. 3083 

[ XXII. VuLCANi item complures : primus Gseloj^ 
toaEtus , rjez quo 6c Minerva ApoUinem eum, cujusin 
mtela Athenas antiquL hiftorici effc voluerunt : fecun- 
ISus 74 in Nilo natus , Opas , ut ^gyptii appellant , quem 
tuftodem clTc -^gjrpti volunt : tertius ex tertio Jove 
ic Junone , qui Xemni fabricae traditur praefuiffe : 
pgaartus Menalk) natus, qui tenuit infulas propter Si- ^ ^^ 
diam , quae Vulcaniae <i nominabantur. ^S!" 

I Mercurios unus Caelo patre , 7^ Die matre natus : cu- e^ * 

ius 

fintidem thdi. Ciintab. habct , Sni — gtnuijfe dicitur Jalyfi^ 
Viftoriijs edidit , faljfitm , OanirHm , Lindum, Vulgb dtek fattr , 
quam voccm ex Amobio nos addidimus , qui lib. it. p. i 3 5* uc ait : 
^Mrtm jMyfi pater •, <fuem K^hodu feperit heroicis temporibtft .yicantho. At 
iAmpelius C. ix. Sluartus ytjui \hoii natm eft, cujtts etiam Zeminthtu 
I ^^*!"^ ^indm)eft^tims,Tzetucs autcm ad Ly cophionis fC 912. AivJ^ ^ 
jMi U^vvoe xttt K,«t'/xufiQf , rrixtie iio"i 'F»JW , aiVo teiv iyyovrnp 
[Hxiv Mt ViJhe y ti Vianc xtfi Flo^ii/a?^. Obiter emeadandus 
^Theocriti Scholiaftes ad IdyU. XVII, 69. T£f Am^iW TnvTxvohtc » 
[inquit, AiV^,'Axt/«®*, Kst'/u»^^, K«f, Kwi/®*. Leg. 'laAt/y©* 
Xa'fAttp^ , vcl T/Ltlfxip®* , ut xtrrohoyu Euftathius ad Dionyiii 
I^^S* )i^n$04. Alii tamen , horum paientes , Cercaphum, SoUs 
^fiom, & Cydippatn faciunt. Vide Pindari Scholiaften ad 
'^lymp.vn. 12. 135. Strabonem rib..xiv. pag. 966. & Diod. Sic. 

^' ^' P*g- 3*4* Oavif, xAvHm Jatyfi , Camiri & Lindi,} Omncs 
ivctt. edd. ita exhibent , 5c vciifimile eft , cas h MSS. exprelTas. 
■Davifias tamen, fecutus au£^oiitatem Arnobii, coirexit, pater fa^ 
fyfi. Ego autem pizfeio Arnobio au£loritatem hiftoricorum 
Grzcorum, qui uhanirai confcnfu tradunt , Jalyfum , Carairum ^ 

&Linduni fmSt filios Cercaphi & nepotes Solis. Frsetei cos, ^ 
qnos ipfe Davifitts citavit. vide Stephanum in voceK'i/u/^ & Aif- 
^®'. Bnthier, 

73. £x <jHo iy MtnervA ^peUinem eum , ^r.] Locus hie magts 
iaborat abundantiS qu^m defeftu. Legendum eft, ut omnes edict. 
*itc Giui. exhibent : Ex ^m» Minerva ApoUinem ettm &c, Nihil- 
ita defiderabitur przter verbum peperh , quod facile fubintelligitur, 
I^Valcano, Minerva & Apoliine AthentenGum vide Meuifium 
_Ath. Act. lib. I. cap. 4. & lib. 1 r. cap. 1 2. Bouhier. 

74* In Nth natMs'Opas.']^ Fracpohtionem in addidit primum Vt- 
ftorius, & reperi in Pall, atquc P. Grmerns, Pro nomine proprio 
inflidianus habct sApis. Sed mirot Grutcro non annptatum, jam 
oio efle quod viri dol^i admonuerunt pro co legendum Phthas , ut 
etiam id nuper debuerint rememorare ram lero duo infignes viri, 
Tb. 'e ad Jamblichiana myfteria i£gyptiorum , £c Huetius in 
Den (rat. Evangel, propofitioneiv. Gronov, 

75 Marttu Jidenalie nattts.] Pall. inMeneliey Mematiey in Ema» 
'('•> «<(/»«. nihil tamen difteruntai feinvicemediti. Gruter, Am- 
F«*« ' C HjUartus in Sicilia MUetis fitius, GroaOT. 

7^ vatrt nafus*] Dia legitux ia manufccipto 9 eamque le- 

(lionem 



V 



3084 Oe Natura Deohum: 

jus dbfcaenitis exdtata natura traditur » qtibd adfpeda 
Froferpins commotus fk : alter Valentis &: Phorodf 
dis filiusy is , 77 qui fub terris habetur , idem 'Hopho 
Bins: t'ertius Jove tertio natus , &c Maja , ex quo, & 
Penelopa Pana natum ferunt:quartus Nilo patre, quern 
Mgfpxii nefas habent nominare: quintus, quern colant 
Pheneatse , qui & Argum dicitur interemiffe ^ ob eam- 
que caufam rS^Egyptum profugifTe atque jffigyptiis 
Ugcs & litteras tradidiffe. 79 Hunc ^gyptii ThoA 
appellant: eodemque nomine anni primus menfis apad 
57eos vocatur. i^fculapiorum primus, Apollinis , quem 
I, LXXLArctides colunt ; qui fpecillum invenine , primusqnc 
vulnus dicitur obligaviffe : fecundus , fecun^i Mercurii 
frater, is fulminc pcrcuffus, dicitur Tiumatus effc Cynof- 

uris:" 



I 



ftionem confirmat vecas infcciptio fiatmm Aivaliitm , in qua 
iimt h«c, 

IllL T. D. DEIC. FRATRES ARVAL. IN LUCO. 
DE£. DI£. VIA. GAMPANA. AFUD LAP. 
V. CONVENER. 

PER. C. PORC. PRISGUM. MAG. £T. IBI* 
IMMOLAV. OpOD. AB. ICTU. FULMI- 
NIS ARBORES Lt^CI. 

SACRI. D. D. ATTACT^. ARDUERINT. 
EARUMQ^ ARBORUM ADOLEFAGTA- 
RUM &c Vrfin, 

77. Slut fub terris hdhetttr.} Lambiniu , haket , ex xttSL inq«t> 
fea noftri FaU quinqae non adftipuiantur. pio^goat tamea 6<^J 
illud pro habitat podcum , Gifanius » obfeivatioiubus fuis in lio- ■: 
guam Lacioani. Grmgr. 

78. In t/^pftum profugijft,^ Eft \ La6^antio, ica locum laodao- 
te libroi. Diyin.Inft.cap.6. ut prodidic ptimum XyftiisBeraldos: 
9cceduntqae omnino Pall, nam tert. t/£gyptum pafuifft , pr. tA" 
gyft9 ^rofmffty fee. xy^gypwn profugijfe, quart, quint. t^fft9fri' , 
jfitiJPe, ut retro vulgaci. Grttterus. In Ladiintii citationem coaifen^j 
tit quoque 111. Huetius, ut difeite teftatur ibidein. Scd pioritisnOft^ 
debuit Giutero placere , nee ceite mihi placet to in h!c invcigert 
contra certiffimam membranarum , qux exftant vetufii£fiinci ^' 

' dem. Retineamus t/£g]f ron vel ^gyptmn pr«f«fr(pe , ut tcgio ia 
conftru^one coniideretur infiar utbis ~ d faciunt vel pizftan^ 
tiCfimi veterum. Grsnov, 

79. Hunc c^gyptii THOTTH.} THO i .^ ^. blis, 
cum quibus confentit Grxci Ftolemaei fctiptu t iM 
majoribus littcris exacato. fr/^ft. Thoth appe I»**j 
Aaotius. at mff, noftii 5c Vt^orii Thejfn , vei a* vf^\ 
Thoyth, Cumditius Theutatem, Aldus ncpos TA' 'CX'J 
hibet r^«r, quint. T^mi; Giuteius. ! 



Li I 9 C It T E R T I O S. joSj 

vis : tertios » ^ Arfippi & Arfinose ; qui primus pur- 
jigationem alvi dentisque evuliiojiem » ut ferunt » inve- 
[nit: cu^^us in Aradia non long^ a Lufio flumine fcpul- 
crum & lucus oftenaitur. 

XXIII. Apoilxnum antiquiifimus is> quein paul- 
lo anti ex Vulcano natum efle dixi, cuftodem Athena- 
mm: alter Corybantis filius , natus in Greta; cujus de 
ilia infula cum Joye ^^ipfo certamcn fuiflc traditur: tcr-« tcttio 
tins Jove tertio natus & Latona : qucAi ex Hypcrbo- -*'^'^» 
; reis Delphos ferunt advenifle : quartus in Arcadia » 
^> quern Arcades Nomioncit appellant : qu5d ab eo fe 
leges ferunt accepifle. 

Dianas item plurcs : prima Jovis & Proferpinae , 58 
^^quas pinnatum Cupidinem genuifle dicitur : fecunda 
notior, quam Jove tertio & Latona natam accepi- 
mus : Sjtertiae pater Upis traditur , Glaucc mater. 
^4eam Graecl facpe Upim patemo nomine appellant. 
•Dionyfos multos habemus : primum h Jove & Pro* JL ^^*"!T- 
fcrpina natum : fccundum Nilo, qui Nyfam dicitur in-"®* ' 

ter- 



to. sArfi^i isr *Ar/in»4»'] Ampelias edit xArifiiti (r ^lcifptiy€\\ko* 

lum in altentcio patet ccror. Builidisnus habebac ^fifpL In qua 

. Tanetate quo vergemus ? In nomine viiili acumen fuum exetccie 

placuit 111. Huerio in pippoiicionis ivcx numeio vi , quod paucis, 

opinor, piobabit. Growv, 

Si. Si^um Arcades Nomionem.l Ne hoc quidem acqniefcete^ po- 
tnlt llLole vii, & quum iic vulgo habeacur, (ciibit legendumNo* 
Auor. Sedpotuitmagisciviliteiid ji^lTumexpiinfii, quoddubitoiin 
fit xquum s quippe & conria MSStos iibros omnes , &c iofinitac apud 
Gtaccos voces eadem figniiicatione ia®* ic «r teiminatz fatis absr 
tioere ab obfeqncndo nos compeUum : & Ko^ufoy vocant non Aica* 
des modo , fed omoes Grxci. Jdan, 

«2. Sjf^ piwuaim Cupidintm genniffi didtur.l Quare pirtnatumf 

An igiiui alii Cupidines noneianc pinnaci? N^iUus dubito , quia 

CiCcro fcripferit , Cupido primus , M«rcurU ^ Jana, primA natuu 

Ita opus erat ad evicandam con^fionem , & Ciceio ica ubique 

. ^t m toca hac inquifitione Mythologica. Bouhier, 

«j. TertiMpatirVpis tradimr,] Viftotii ed, Ttrtia patreVpi tradt" 
tur ^'attca matre. fed iic nullus noftroium , niii quod lee. T*rtid 
^1 ''^pis traditur, quint, TerttA pater Vpis trad. GlUtCC. 

^am Graci ftpe Vpim,] Intelligic Callimachum , five Ale- 
n ..n y£toIum Poecani, cujus veilus eft ex libio , qui fuic in- 
fo isMufXy v/tAVHTAt 'rge;^4»ir "Ht/v fiktnnpttv itTtiv, CaUimachl 

*u acmen in hjmno in Dianam legicui > Ougi «v%9ta f 419-^- 



3o86 



DE NaTURA DfORUM 

teremiflc : ^jtertium , Caprio patre , cumquc r^cm 
Aiix praefuifle dicunt : ^^ cui Sabaiia fimt inftitma : 

qua^ 



S5. Ttrtium Caprio,] Malo ctfm eruditis SsbaxJs potius legeie , 
qu^m cum vulgaris ha^enus codicibus ^hatotit, Conftat , Diony- 
fium etiam Orpheo 2«iSi^<ov fuilTe diftum. is opinoi eft , qoeai 
Sehadmm, pec tufrlToixof, Maccobius diftum ait, lib. Sac. i. cs^. 
19. CicatqacAlexandcumquendam» quiaffiimet, in Tbiaciacjiu 
facra fieri , acque in colle quodam Zilmiflb zdem habere. ^ Aibi- | 
trarei eundem elTe cum eo , qucm Diodonis Sebs/iH nominaram ; 
ait (fi modoea ItGtio, quacLatin^ extat, genuinaeft) caique ia- | 
era pcoptei verecundiam no6kucna celebiantuL Qtanquam faunc \ 
ipfum idem Diodoius , (qui & ipfe plores Dionyfios eaumecar) 
Jovis 8c Pcoferpinz piolem efie dicat. Sunt qui Liberum ipfum 
crd^xmy di^um refeianc , & eodem modo etiam ejus faceidotes 
ffn^AKobf, Citatur tou a-dLJ&n^iH epicheton ex Orpheo. lepericiir 
cert^ apud Ariftoph. ciUm ia Vefpis , turn in Avibns. Commen- \ 
tator aic fie Bacchum, feu Dionyfium ^ Thradbus nomiaari. At- \ 
que idem in Avibus annotat, Sabazion ^ Phrygibus coli » ejosqce | 
iacerdotes o-a^ouc fuilTe diftos : citatque aueorem Heradeoten. ^ 
Monet przterea, banc appellationem ipfum habere ^ faais. Bar- ! 
baros enim ctt^i^m dicere to tui^uf , luu rl \uAfffjtir o-dtfinrfutiv, ' 
Significat autem hoc verbum Iva^uff ut Fhavorinus ait, nonmo- ] 
do Bpunlvf fed etiam icatx«; v/utnif, ica ut Comicus Baccbantium ! 
caationes odiole e|ulatui comparare volucrit. Significat item im- 
modeilis raotibus bacchantium inftar tripudiare. Unde Fhilode- 1 
mus in Epige. Saimacidas meretrices o-a^ak^s nominat. Pono \ 
ilia quoque le£lio fiifpeda eft, quod Caprium ejus ^atrem nomi- \ 
natum fuifie refert. Nondum inveni , quisnam ille fit : nid 
quod Eraf. in proveibio Fhafelitaium facrificum , Capro cutdam 
pifculos facrificaxi folitos, ex Suida & Zenobio memorat. Quan- 
qHjim Suidas ea facra Kaka^pS fieri fcribar. Zenobios vero ta 
genere toic 3fo7c« Sed obftsbit huic feotentiae , quod Stephanas 
haoc civitatem Judzae fuilTe fcribit , ab Herode condiraixu Si 
conjeduris locus efl*et , credcrem Cabro legendum , atque ab eo 
JiA^ilpA! did^os, five K*^iipovr nam utroque modo leeitur. quo- . 
rum Strabo lib. x. mentionem facit , quo cum Corybantib. eos* 
dem fuifie putat. Quamquam eos^^ Cabeiro Berecvnthiz inome 
appellatos dicat. Sed quid attinet in his curiofius (cratari , quz ^ 
jion raultum momenti nee ad leftionem nee ad fenfiim adiecuot. 
BetuUius, Tertium Caprio patre,"] Ampelius: de Cabito , ^iti re^svit . 
in KAfta, Quz funt fatis obfcura. Sed ego no*- dubico , quin titer- j| 
que fcripferit Cabiro, Gtonov. 1 

t6, CuJHS ^bazjA funt infiitutd,} Malfoi ] • - . , . 

pro , in hon«rem atjfts, SabazJm autem Dio t» 

unde SabazjA facra,. cujus nominis etymolo it 

in vctbo "^A^-iti^ & Ariftophanis intcrpres in / -' s- 

ut fortafle apud Macrobium lib. i. Saturn, pag. *» 

fit , SabazJum , non Sebadium. P. Manut. Cut S '' 

tmta.} Eft ^ Sigonii libro vcteic, ut indicat - *' ■ 1- 



Liber Tertiu^. 3087 

qaartnm JoVe & Luna , cni facta Orphica putantar ' 
^ confid: qointum Nifo natum 8c Ty(me» k quo Trie- 
I terides conftitutse putantur. 

Venus prima C«lo & Die nata: Sycujus Elide ddu- S9, , 
bram «viienius: altera, fpuma procreata : ex qua &tfWimBf 
Mcrcurio Gupidincm fecundum natum accepimus : ter- '"*^*^* 
tia, Jove nata, 6cDiona: quae nupfitVulcano. Sedex 
ea 6c Maite natus Anteros dicitur : quarta , Syria 
Tyroquc concepta : quae Attarte vocatur.: quam Ado*- 
nidi nupfiffc 88 prodiuim eft. Minerva prima , quam '• *• 
ApolUnis matrem fupra diximus : fecunda orta Nilo , 
quam iSgyptii Saitae colont : tertia iUa » quam Jovege- 
neratam fupr^ diximus : quarta Jove nata Sc Coryphe , 
Oceanifilia: quam ^9 Arcades Cdriam nominant , & 
quadrigarum inventricem ferunt : quinta Pallantis , quae y ^^ j^^^^ 
patrem dicitur interemiffe , virgimtatem fuam violare affincunt * 
.conantetti: cui pinnarum talaria ▼affigunt. ^<ff»n 

Cupido primus Mercurio & Diana prima naiiis di- ^o 
I citur : ^fecundus , Mercurio & Vcncrc fecunda : 9© ter- 

tius . 

modum & dofti inttz confecennr 5 ut Hqoct tx fcholilf BctulcjL 
isoftxi non icccdunt ^ vulgatis j cujus ^batja fmt infi. nifi quod 
[quait. aQ quint, cujus ah area. Grater. 

17; Cujm Elide delfttrrum.) Pall, duo Eli , quod & cxpreffit VI- 
KOdus. fee. Helii, quart. Ely, folum leftat Elide in quinto , codi- 
ce oon oimium bono. Idem, 

St. Trmditum ffl,"] Cum in manufcripto fit prddiffum , opinoi 
ffditum legi dcbcrc , camque veram ciTc huius loci le^ioncrt. 

ap. ^UAdes CfUm notfJtnant.} Pall. pr. fee. tcrt. quint. Corian, 
qoarr. Corion, Lambiiius repofuit Cerjfphajtam , nimium fecutus 
conicauram PTViaorii, quam prodiditlibtoxi. Var. led. cap. if. 
4uippe licet Amobius ac Clemens Alexand. mcmlncrint Corjtpha-' 
gj«, adfctitotiidem, fie diftara Mcflcniis, cujus fit meminit Pau- 
JMnias in .!2a€ficniacis. Cicecp heic de Arcadijbus loquitut j apud 
qao9 Coriam cultam, teftatui idem in Arcadia Panfanias. qustmo- 
smc qie patris fui notis , F. Puteanus , patre^ Ciaudio dignifiimns 
alios. Critter, 

90. Tertim quidem efi inferos ^f.] Lambinus deleft ^nidem , 
tanquam fupervacuum. & vcib annota?it Guliclmius abcflc . uoi 
torn tfi , fuo P. fed enim cum eitet in Pall, quatnor & Viftoiianis , 
retof marim potius in , tenimcjM idem eft ^meros ire, uc refpiciaf - - 

id ca que panlb antca dixerat. nam quint, folura, habct Tertius 
^Mheiur9s, Cruter, inferos.} *Av9ipet>e, lp«c , Cnpido : eirripeef,, 
ilus redamator cxponitur, aliisvclut arTifi*®- diftus ?idetur,non 
•"' 'id Hoxncium paffim hoc cpitheton Hcioib. wibuitur, 

Mmm mm4» mmfik M 



geSS De Natttra Qeoruu 

*tiu9 quidem cftAnteroy, MArte<^ Vcnere tertian. 91.A& 
que hsc quidem ejustBodi». ex veterc Graecias f^macdt 
leda funt Quibus intelligis reiifteaduia efle , ne per- 
tnrbcntar rdigiooes. Velm autnem hod modo haec noB 
refellunt ^ verte edam ccMifirmaat , inicrpretando , 
X degreffi quorfom qoidque peitineit Sed ea jaoiy unde hoc^di- 
t'*mb, greffi fumus, revcEtamisr., 

^i XXIV. N V M cenfes igimr fiibcilioie ratione opus eflc 
9^ ad haec refette&da? nam mentem * Udem , fpem , vir- 
tutem , hoBorem , Tidoriam » falutem , concordkua 
^ceteras- S^ccteraquequsmodi, rerum vim habere videmus , noa 
^ne Mtiu deoram. Aut enim in nobiamet infunt ipfis » at men&i 
z opcanda ut fides » ttt fpes, ut virtus, ut Concordia: aat soptan* 
iUiL d« nobis funt , nt •konot , ut falus ». ut« vi^oqa. 
a honoc.. 93 caanm jrcrom ntilitate video etiam confecrau £m\hr 
*•'"* lacra. 

led ctiam ficut eiKTi;^rovdictinus: ut in Thzdia qoidem regnant 
lp«e, in Hippolyto dfrifmt. Hoc iignificafle Tidetux Ond. in A- 
pollinis & Daphnes ftibula per duo tela : 

Z>«^iM fugittifertk frvmpfit dtu tela fkajretrii 
Dtverfirum •ferum, fn^at iw«, fiuit iUmd sm^rem^ 
S^d fiuit^ annOMm tfi , & mfpide fmlgtt Aotts, : 

kum : ire 
Sed Ifacius apud Lycophronem , Martem Adonidis awm^Th « il 
eft > xmulumfoi ii?aleBi dicit. Sicut in eadem fabuliaf Aphdio* 
nius vecbo eufrtpfv utitui: ip* fxh yi^ dwc t% ^kiwi^^y dr*FMf4 
/f jut< flfpNc dtu'tit. Betuleius. j 

9t. *ytr^m k4c quidem eJMsmodi ] Elegantius iftud malro , W^m 
iiadenus Tulgatum , ^^*** b*c t^uidtm «rf «r ^usm§du cuxi icoift^ 
dum illud Mtjite^ non eft in FaL pi. fec^iuait. quinto, ut nee in& 
CritNr,. 

92. sAd hsc refelJeruU,} Quid fibi vttlt illud hde ? Aa icipidfc 
mentem . fidem &c de qoibus ftatim poft Clceio loquitur } Ve- 
xura de us non agebatuc , ne.quidem poftquam aggieflua eft ios" 
gam illam 8c ingratam eauzneiationem deocum geotiliunu Cie^ 
dideiim igitui , ante hoc caput quzdam deeffe , qux Cottc d^i 
bant occaUonem lefutandi eos , qui in Deoium numerum refetsd 
banc mentem , fidem > &c» Btuhier. 

9i'. S^rttm rerummiiitiUt y videt etism ^c] Sic Tal. tett. Q 
quait. feckceteii, mUitattm video ^ video etinm^c. quod Ciceroi^ 
iuo lovexit Vidoiius} non neceCTario. Grmerns, "- «^n— -:-, ^ 
men & ilia f alatinoxum paite ftant etiam Buflu 
Gretuv, S.'^^'^'f* rermm mHitate xideo ctinm eonfa 
HuATt Atftem in hi* vis Dtwum in fit turn inteUigam , 
KtGth hie Vidoc & pars magna MSS. codd. qiurum 
x*tem video , vide^ ni^m ^c- itibiatii fzpe utnnque n 
detiaheado » & addendo TCtba. Id son fcxnel n ' 



j Li'im^ t R^ T E A ft t V s. 3089 

lacra. Quare jnitcm in his vis dcorum infit , turn, intel- 
ligain , cilin cognovcro. Quo in gcnere vel miximi 
eft Foituna numcranda : quam nemo ab inconftantia 
&.tei&entate fejun^et: quae digna ccnh non funt dco. 

Jam rero quid vos iih deleftat cxplicatio .fabularum , 62 
& coodatio nomiiium ? exfe<5him i filio Caelum , vin- 
exm itidem i filio Satumura. Haec , & alia generis F. LXXU. 
e>tisdem iti defenditis , ut ii , qoi ifta finxerunt , non 
mod6 non infani , fed etiam fuiffe Tapicntes videantur. 
Iq cnodandis autem nominibus , 94 quod miferandtim 
ifiti, laboratis. .Satumuls , quia fe faturat annis : 
"Mayors , quia magn^ vertit : Minerva , quia mi- 
nuit , aut q«ia itiinatur : Vcnus'i quia venit ad 
omnia : Ccrc$^> i gerendo. Quam pericidofa confue- ' 

tudo? in multis enini' nominibus haerebitis. Quid 
•Vejovi £icies ? quid Vulcano ? quamquam , quoniam 
i Neptunum k ^nando appellatum putas , nullum efitno- b nnbeado 
I men , qood non poffis una litter^ explicare , unde du- *'"• 
! ^m &t in quo quidem magis tu mihi natarc vifus es, 
[quim ipfe Neptunus, Magnam moleiliam fufcepit, 8263 
minimi neceiTariam primus Zeno , p6ft Clcanthes , 
;4einde Ckryiippus, commenticiarum fabularum redde- 
re rationem : vocabulomm , cur quique ita appcllati 
^fiftt, canfas explicate. Quod ciim facitis, illud profc<95 
i cbnfitemini f lotigh aliter rem fe habere , atque homi- 
'num opinio fit : eos enim , quidii appellantur, rerum 
rnamras effe » non figuras deorum. 

XXV. Qui tantus error fuit , ut pemidofis 
etiam rebus non « mod6 nomen deorum.tribueretur .^"J**** 
: fed etiam facra conflituerenturr Febris enim fanum jjj^"* 

9Jin 

^illo MS. Suctonii ; utlib.iiii cap. 7. T^diarii^ «iu$*jui tjuibusitAm 

'. rtrtfCMtis^ aM^oramento centenum millwrn, Dedit & ludos ire. Reg. 

' semenum milUum dedit, dedit & ludos ire, U lib. V. Cap.zt. ^e 

^^Jtiper ^wtdriganun cirtamin*, Tro'ja infum exhibuit & ^frican^&d 

-Heg. TCio, tufffm txhibmt^ exhibuit & ^^fritanop &c, Dei n Jcgq U 

di/^ngoo t conpterata fimuldcra : ^»d autem in his'&c, ilia vero , 

<|c feqpuntur « turn intelUgam , eum cogngvert , prorfus nee probo, 

, ne intelligo. WAlkgr, Tmn inttlUxamy cum ce^novefo,} Verba font 

lii fe^fq. Walker re£^e facit , quod dicar , fe non intelltgere. 

H v«ro diifimile eft, Giccroncm fcripfiffe , ctim ex tt eognovtrt, - 

. B cr. 

$md miftTMidtm fit Ubovttis,} MaJlem ablegatis bims vo-; 
* -nirerandHm laktmit. Giutcr. 

Mmm mnim mmm % $$• ^* 



V 



3090 De Natura Deorum 

9Sin P^lado, & Orbonse ad aedetn Larum » & aram 

64malae Fortunae Efquiliis confecratam videmus. Omnis 

igitur talis a philofophia pelhtur error » ut, dim de diis 

immortalibus difputemus » ^ dicamus digna diis immor- 

talibus: de quibus habeo ipfe^ quid fentiam ; non ha- 

beo autem, quid tibi alien tiar. Neptunum efie dicis, 

tJn^ss ^^^^^^ cum* intelligentia per mare * pertincntem, 

&siii. ' idem de Cerere. Iftam autem intelligentiam aut maris , 

p. B, aut terrae non modo comprehendere ammo , fed nc 

e qmm fufpicione quidem poflum attingere. Itaque aliunde 

^fttnMS. j^jjjj quaercndum eft , ut & effe deos , & quales fint 

Jl^ dii , difccre poffim; ^quim quales tu eos effe ^vis. 

6< Videamus ea , quas fequuntur : primi:im deorumne 

providenti^ roundus regatur: deinde confulantne rebus 

lumanis. hsec enim mihi ex tua partitione reilantduo*. 

dp quibus fi voWs videtur, accuratitis differendum puto. 

Mihi vero, inquit Vellejus.valdc videtur: naim & ma- 

jora exfpedo; £c his, quae dida funt , vehementer af- 

fentior. Turn Balbus, Interpellare te, inquit r Cotta« 

nolo, fed funjemus tempus aliud. effidam proftd6 

ut fateare. Sed 

/ Multa difunt. 

NequaqtMm ifluc iftac ihit : magna intft certath , 
^..^'^ %Nam ut ego illis fupplkanm tanta biandiloqmniiaf 

p 1.TTITT XXVL N I o B £ parumne ratiodnari videtur , & iibi 
tC^"^ nefariam peftcm machinari ? Illud verb quim .cal- 
hda ratione ? 

§^i volt y quoi volt ; ltd dat ft, res , utfiferdm daiit. 

Qui 

$5. In Pdiatio & die Larum. "l Laies iotCFres pernictofas tnnu« 
nieriin mirabat, ciim in MafiFzi vetufto exemplaii icriprum anim* 
advcrti , $» PaUtio (Sr Orbons ad mdem Larum, quae mibi le&io ad- 
modum fane placuit; quod Febrisf Orhana, Mala fortuna ic€tt ic 
videri & diet res pcrniciofz poiTunt. quod fi quis hoc argamen- 
to concemus non eft, &> prstec antiqui libri aud^oritatem, am- 
plius pntterea defideiat , Plinium audiat , cujus hzc fiinc reiba 
^ lib. II. cap. 7. Nat. Hift. ftbri fanum in Palati » dicaium ^ , Or(w- 
" na dd adan Larium ara » 4t Mala fortuna JEjm tiliii. F. Mtoutilia. 
E$ 0rb9n4 4d adem UkrumJ] PauUus Manutiusiii , JK 

▼it tx rnfil Mafizi ac Sigonii. prius imprefii .defiiti d» 

Cybwa ady nocjuc eft in uJlo Falatinoium : quod fatis e- 

qjueo$ cum primus fingularis fit & vetuftate^fic bonitatc. G 

p6. Dicamus digna diis immortalibus.'] Corrupte in manu CO 
eft ditaii ujk h^mmm: 9 pro digM His t9fmmmr » ut e^ io* 

Vrfith 



Liber T e it t i u s. 3091 

: Qui eft yerfos omnium feminator malorum : 

-jUe ^transverfa mmte mihi h^die tradidit repagula : h trAvtrfm 
^mbuf ego iram omntm rtcludam , Atqu$ Hit ferni- ^^ 

ciem dah9i 
Mihi mdtrens , tlti luSlum : ixitium illi , expllutn mihu . 
Hanc videlicet radotiem , quam vo$ divino bengficio 
homim folilun tribatam dkitis, beftiae non habent. 

Videsne igitur , quanto muncrc dcorum fimus affedi? 67 
f atque eadem Medea patrem patriamque fiigiens : 

-— « 97poftquam fater 
jippropmquAt ) jamqui 9 pdnh ut compreh^ndatur » 

parat^ . ' , . * 

Putrum intena ^htruncat ^mmhraqiu artlcuUtlm 

divUit f 
Ptrqu^ agrB$ pafim difptrgit corpus : id ea gratia , 
XJfy dum nati difipatos artus captaret parens^ 
Ipfa intirea iffitgiret: ilium ut fnjtror tardaret fiqui ; 
Sihi falutitn m famiUari pareret parrkidio^ • 
Huic ut fcdus , fie ^ ne ratio quidem defuit. Quid ? J^ 
ille funeftas epulas fratri comparans , nonne verfat hucj^*^^ '^** 
I & iHuc cogitatione ratiouem > ^'•'- '''^• 

9^ Major mihi moles y majus miftendum efi malum ^ 
§hit illius acerbum cor contundam o* comprimam, 
XXVII. Nfic TAMBN ille ipfe eft praetereundus » 
qui non fat habuit conjugem iUexe in ftuprum : de quo 
\Jt€tb & veriflim^ loquitur Atreus: 

§l(md re in fumma fummum ejje arbitror ^ 'tontsmi- 

PericUsm , matres ^ coinquinari , regias ; ,uiri alU. 

Contaminari ftirpem ; ^ admifceri genus. P. B. 

At id ipfum quam caliidc , qui rcgnum adulterio quae* 1 ^nifuri 
rcret? ^^°^ 

Addo (inquit) hue , quod mihi pottento calefis^m pater 
Prodigium mifit re^ni fiabiUmen met « 

Agnum 

• 97' Ptfi^Mm pdtir^ &e,} Septcnatium hottc ?er(am opoitet efie> 
^aemadmaiiam & infcqaentes leltqui fuot. ut aurcm legitur, pe» 
(fibus teStc difting^ii noo poteft. neque fccns habeat aatiquilioiu 
lisd animadveiti , verfum nalla mutationc leftitui polTc, (i ita 
Icribatur , ut iodpiat ^ ?erbo 4^f r«^i»f f««r , & dus piscedcntes , 
diU I , tanqoam fupeiiods veifos cztiemx » Mjuiiganttti. 
P^ t, * ,' ■ ■•>' 

Uj^r mihi m»Ut &c,] Viri do^iiefte Yidemtu ftitiwfchoc 
iii Dtam fie fequeutia efle piolata ex Attli Atieo.. B*ubieu 

Mmm mmm mmm $ 99* Sif*^' 



3P^i De Natura Deoj^um 

Agnum inter fecudts aurea clarum corns 

99 ^K^ndam Tbyeflem clef en aufum ejli., i ^^^4 * 

€^m^ re -adjuiricem conji^em cep'it fibi, 

6p Videturnefumma improbitate ufizs non ,fine fumma 
efle ratione ? nee verb kcrat fbiiluii refena eft his icele- 
nbus« led multo vita communis paone majoribus. *Sen^ 
^it domiis unioscujusque « icntit fcirum ^ feti^t curia , 
campus » focii, proyindae, ut, quem^dmodum ratione . 
rede fiat, £c ratione peccetur. aiteriishque j8&^ pancis, ' 
& raro ; »aitcrum & femper, -& i plurimis : ut lati^ i 
fuerk nuUam pmnino nobis a diis^ inmifiitalibusdatam , 
cfle rationeni , quam unta cum pernictt, datam. Ut ■■ 
vinum xgrotis , quia prodeft rairQ v^nocet'-fiaepiffini^ , 
melius eft non adhib^re omnino, ^quamXpe dubise ia* ■ 
lutis in apatam perniciem ahcorne^i^ : tfi& ^haud. fcio , an ' 
melius iiierit , ^bumajio.igeneri' motum,i&iun jcelerem : 
cogitati5nis , acumea^ foUertiam ». qt^m.fatibnem vo- 1 
camuft, quoniam peftife^ fit multis , admodam pauds ! 
falutarlsy non dariommnoy quam tam,milnifice» &tam ^ 
" hrgedari. : :,.. . v/ .. '. . , 

''jo Quamobrem fi mens volantasque divina idcirco tott- 
i]Liluit hominibiiSy quod lis largi'ta eft ratioiKm : i\s folis 
confiiluity quos^booa ratione donavit: quos vidcmus^fij 
modo.ulli funt , efTe perpaiuios. IsFoo placet autcmi 

pan* 



2$, SiHondam Thytjitm fieptu*} Fwaii, Nonio, H Vdimni , dvi 
trou Kxivruv, Antiquum ▼erb^ni » & dtgaum vcl EnoiQ , vd 
Accio. Uiiis eft idem Cic. in Xeglbus , quod lequirebac legMn 
majefias : S Actum factnfr ctmme^twm , ^ui ei^firit , raffirtt^ 
ifue pATtrida efto, Scd idem Cic. ififcbyli quxdam in 2. Tliic. 
fxflBsfeteQs!> uAseft. 'Adnifikhoc veremm !E|0Ofue Timgicotamj 
imitalio. memorftc eaim , FriMDetheuni igi^m Jovl cfepfifiej 
Ufas hoc verbo ^iam Seneca eft \ iimiU nilus latione. Betml*im,\ 
fluondatn Thyefttm clepere anfmn effi a r^ta,} Alter hic ▼edus rcpe*! 
litur fcriptus in ▼etuftifllmo ccKlice, f»em de ard Thjefitm ^e, 
Urfin. : . • 

I. ^AtHmni irftmpif & aptttfimis;] WipMy'^ltmlm t&* C^ttfi ^ 
^ ptufthts* Std pnus illud tevocattim iratQiii cditic Gko- 

ttasv icftatqne in Pall. & Wouw. Gfunr, 

• * -fc. '^am fpe dtthid jklMts in aptrtam ffifnkini* incun vi- 

deo ) fpem ^ifta^ in Ulute- diiA>ia. Aft d^ao f jf Itftt^^u dn t 

fit^ Kidiculum hoc fane elTet- Valetudofirma & nondi 4o* 
lideciiiiii. Quis IgitOt non videt kgcndttm cffc , fjfedit' ' mit. 
Bouhicr. ' /...... 



If I « E -K T "EH ;r I u «; ' 3093 

;pa[ticis Idiis^imnortalibm ^flfe coufifltutn'; ^Se fcquitur 

^eigo , ut nemini. condiltum fit. 

. XXVIII. HtJic loco fie folctis occurrerc : non 

idcfrco non optimi^ 4iobh i diis tffe proviium , quod . 

mxdti coram bencficio pcrversi utercntur. etiam pairi-ji uxiv. 

iDoniis midtos mal^ uti : ncc ob cam eaufam cbs bcnc- 

ficiam a patribus ntkJKntf habere, i Qaisqnam* iftuc ne- . . * 

gat ? aut qox eft 4 in collatioiic ifh fimilitudo ? ncc 

cnim Hcfcoli ^Ddanira «niioccre voluit , ciim ci tuni-m ^wfle 

tarn, ianguine Gcntauri tindiam , dedit : ncc prodefle '^•^•^• 

^Phcrseo jafoni is , qui gladio vomicam tjus aperuit , 

quam fanare mcdici non >»potuerant. Multi enim , n potcrant 

ctiara cum obefie ^client , profuerunt i & cum prodefle, ^•^*^* 

obfuerunt. Ita non fit, ex co, quod datur, ut volun- , 

tas qus , qui dcdcrit , apparcat : ncc , fi is , qui acce- 

pit, bene utitur, idcirco is, qui dcdit, amic^ dedit. 

Qua cnim libido , quae *avaritia , quod facinus autyj 
fofcipitur nifi confilio capto , aut fine animi motu 6c 
cogitadone , id eil , ratione , perficinur ^ nam omnis 
opinio mio efb, &c quidem bona ratio, fi vera : ma* 
hautcm, fi (alia efi: opinio. Sed a deo tantiim ratio- 
nem habemus, fi^modo fa^bemus: bonam autpm ratio- 
ncm, aut nonbon^m, i nobis, non cnim , ut patri- 
nonium relinquitur» fie ratio iiomini efi: bencficio dco- 
Itim data. 9 Quid eniih potius hominibus. dedifient, fi 
lis nocete Yoluifient ? injuftitiae autem , intemperantiae, 
timiditatia quae femina euent • fi his vitiis ratio non fiib- 
effct ? ' 

XXIX. Me DBA mod6 & Atreus. commemoraban- ^ 
tv i nobis, heroicae petfonae » inita .fabdu<^que ra- 
tione, ncfaria fcclera mediuntes. ©Quid ? levitates 7 ^ 

CO-o Quid 

levitates 

a. fluiFjuam iftuG tugdt f] Noftri duo adhuc amplius , Sliftfjuam * "' 
M ifim negat ? Vulgati ^is tftnc neint f fed alteium Cubnititut 
Rlamfide codicum Vi^oiii : utique fi a leceptaleftione humquam 
Rcedit, fine auftoritatemembiaQatums quod ceitbmihi peifuaii. 
Ornttr. Davifius dedit ^ipjuamm, 

. 4- /• <9ltati9ne,'] Deltvic has duas voces Lambinus tamquam 
alitude inveftas. comiaedd. omnes, item FaU. noftios. modefiiut 
ttnccllaflctuncis. Idem. 

>S- fluii tnim potms htminibus dedtffent.l Quod edidit Viftorius 
«»wi«*jw dii dcdijfenty & pofiea ab aliis amputatum fuit, amputa- 
(Qnufneiiialuit Giuteiu* , video efle & in Bailid. ac notavit patec 
^Voffiano, Gr»)»«v. . _ 

idmm mmm mmm 4 ^» S*»** 



3094 Oe Naxura DfORUic 

' comic«,parQmne fempo: in nitione YerfaQtsr? pirom* 
nt fubtiliter difpuut iUe in Eunucho ? 

— qttid tgittir fuiamf 
Ex^lufitf, riV9cat: rwamf ^n, fi tm pbfecret, 
Ue ytrb in Synephebis Academicoram more contra 
commoQcm opinionem non dubitat pugnare ratione , 
7. B, q^i JA amors fummo , fummaque inofia fuavg efi dicit » 
Partnttm babers avaritm » ilUfidum » i» lihsrss 
p fm MS* DifficiUm » qui te ntc an^et , nee ftudeat P tui^ 

73 Atque huic incredibili fententiap r^tiunculas fuggerit; 
jiut tH illftm fiu6iii folios : out per Ijiteras 
Avert AS oUquod nomen: osu per fervolum 
Percutios pavidum. pefiremo , aparce poire 
Quod fumos , ^ quonta difflpas Ubentius f 
Idemque ^cUem & liber^lem patrem, incommodum 
cfle amanti filio difputat : quern 

Neque quo poHo follam^' 7 noque quid inde auferamx\ 
Nee quern dolum od eum ^ out mAch'tnom €ommoUar^\ 
Scjo quidquAm, ita omues meos doles , fallals ^ 
q ffd/imo Profigios ^profirinxit commodifas patris. 

r/rLamb. gg^^ g^g^ ^^ ^^^ p ^^^^ machinac > quid fallack 
praeftigiaeque ? nam fine ratione cfle potucrunt ? O pra 
darum munus deorum ! nt Phormio poffit dicere , 

Cede fenem, jam inftru^A mihi funi in ۤrdo couplid 
omnia. 
^4 XXX, Sed bxeamus h theatro : veniamus in fo- 
rum, ^fcflliro ite ppccor. quid? \it judicetur , qui ta- 
bularium iocenderit. Quod iacinus occultius? At feQ. 
So^us » fplendidus eques Romanus ex agn> Piceno »- fe- 
ciife confeflos eft. Qui transfcripferit tabulas publicas. 

tf. ^<M»f# dijfifos libiutiuj.l Pal. pt. d/Jfifu, fee. ac p. difipa^ 
alcerum pncponi poterat vuleatp. namLamDini eU^cisy nimis fa* 
lie loDge pcticum. habet FaL quartHs ali^s defipis, prater. 

7. ATffw quid indt t^ufersm,'} Pal. pi. a{ (ec, item P. tnqme tmdo 
^feram, nilulo pejus. Grmer, Bu0id. ne^ut ut indt, GipOQ^. 

S. Sluider^t iftid«lif quid ire,} Lambinus legdiat & iocerimii- 
gebat : SUfid ergo f ifii dtii quid ^ modtiuu quid i fall'' - «* 

qu€ run firu ratione ejfe fotuerunt f 

9* Sejpum ite ^ecer.] Lambinus in quodam MS. u, m 

ft frdter, Cotta amicos fuos quafi ducens ad fnbfelka )ua i » 
npn magis eos vult facere indices quam volirit eos iacere a e^ 
fcenicos , ducens eos in theatmm. Nihil qiueiic oi^ ''" rlr 

(9 cafua pb pculps ppncie. Benbier. 



I L I B E R T £ H T I U S. 3095' 

|Id quoque >« L< AlpnDS fecit ^ dim chirographum Sex- 
Ippinpram imitatus eft. Quid hoc homine follertiDS? 
Cpgnofce alias quasftiones, ««auri Tolofani, 'conjura-f. cofiii|H 
tionis Jugar&inac, Repctc faperipra : Tubuli dc pecu- ^*2Xjw. 
nia capta ob rem judicandam : >^ pofteriora , de inceftu 
TQgatione >3Peduc9ea: turn haec quotidiana, ficas, ve- 
fliena, peculatus, teftamentprum etiam lege nova qu«- 
'ftiones. Inde ilk adio ^ ope coNsiuoQpfi tug fur-'* ^•^V 
|tijm aio factum £ss£: ind^ tot judicia de fide malai 
tuteiae^mandatiy pro fodo9.fiduciae; reliqua , quse ex 
enapto, a«t yendito, »condufto , aut locato contra fi-'^^cond. 
dcm fiont : indc judicium publicum rei privatae lege • 
'Laetoria: inde cverriculum malitiarum omnium , JuJi-£^^^j 
ciuDi dc dolo malo ; quod C. Aquillius , familiaris no- ■ ** 
fter; protulit. Quern dolum idem Aquillius tum tene- 
<ri putat , ctim aliud fit fimulatum , aliud adum. 
I Hanc igjtur a diis immortalibus tantam arbitramur?^ 
malorum ^fementcm effe h^^m ? Si ejiim rationem ▼. ^emen- 
hominibos dii dederunt ? malitiam dederunt. eft cnim ""* ^•*^* 
I malitia » verfuta & Max nocendi ratio. lidem 'au-x etiam da 
I t^m dii fraudem dederunt » facinus ceteraque , quorum Vi&9r* 
nihil nee fufclpi fine ratione » nee effici poteft. Utinam 
igitur , lit ilia anus optat » 

i -«"— np in nemon Pdlo fecuribus 

i • MC4- 



10. L,KAlenus,^ AlHolim L, ^Unius, Baflid. Catenas, Gionor. 

IX. sAmriTtUfamJ] Vviz £raimttm in Adagio > ^urnm habit 
79ltfa»mn, 

iz. P$Jiiriorade inajlu rogatUm PiducMa^^Qxxotiiiim interpretesd<! 
hac xe nihil dixerunc, Sc Lefcalopcrius ipfcjcredidit, cam rcfpicc* 
jtc Tabulum , ut in prarcedcnte quaEftione fit > cavendum eft , oe 
ificidamus in poftenim in errotcm eundem. Ti^s-Vcftales, .£-■ 
niilia. Mania St Licinia, ac^iiabamui^dcidcefto, & Lucius Me- 
tfUus, Ponrifbx maxijuus, condemnavit primam , duas alias ab- 
folvir. Sex^us Peducaeus» tribunus pjebis , accufabat Metelluna , 
quod Don tede in judicando fiierat verfatus. Populas Rom. igi- 
tu» •^'^'^inavit Ludum Cailiam ad judicium ledincegcandum. £a 
do u ab Afc. Pediano in Milonianam. Btnhier. 

Feducsa,} De bac rogatione nihil me alibi le^re memini. 
N) .w'an hie Feducxuslit , cuius autoiitacem Cic. multum apud 
fk Jere, ad Atticum fcribit, jib. ix. Atque lUifus lib. xiii. JE^» 
tft \cdmm nojhi^ vebtmtmer dilif$^ nam eb* quami patrem feci^ 

twt bum iffym prfitfmr : squi ^mo , atquc sliitm amavL 

Uf»m mmm mmm 5 H* ^** 



3^ De-Natura D^oRtjU 

*4C£fa eeadtffh ahiegrta ad ttrram trab§s : 
fic iftam calliditatcm .hominibds dii nc dcdfflrcHt''!' qui 
pcrpauci hiiA utuntur; ^ai' tamen ipfi ftaepe \ msift q. 
tentibus opprimnntur : mntimerabiles autem imprab^ 
Qtuntur : ut'donumhoc diTinum rationis ic confifii 
ad fraadem hominibus , non ad bonitatem impertitmn 
^^ . • , cffc videatur. 

76 XXXI. Sed vkgetxs identidcm , homhtum effc 
iftam culpam, non deorum. Ut fi medicus gravitatcm 
morbi, gubetnatOT vim tempdftatis arccufet. ctfi hi qui- 
dem horauncuJi , fed tamen ridiculi; Quis ettim tc ad- 
hibaiflet , dixerit quispiam , li ifta non effent ? contra '. 
ylipett ' dcum 7 licet difputare liberiiis. In hominum vitiis ais : 
*•*. cffc cijlpara. Earn dediffes hominibus rationem , quae ' 
▼itia culparaque cxcladcret. Ubi igitur locus fait cr- : 
», 1. .Jtori deoxum ? nam patrimonia fpe bene tradendl rdm- ; 
quimus; qua poffumus falli: deus falli qui potuit? an 
ut Sol,in currum cum Pha^thontem filium fuftulit: aut 
Neptunus, c^m Thefcus Hippolytum perdidit^ dlimtcr 
optandi \ Neptuno patre habuiffet poteftatem ? ' 

1^ Poetarum ifta funt : nos autem philofophi cffe vdu- i 
mus, rerum aucflores , non fabularum. Atqtie ii tamen ^ 
ipfi dii poetici fi fciffent , pcrniciofa fore ilia iiliis ,* pec- i 
caffe in beneficto 'pu^cntur; Et, fi vcrum eft, quod j 
Awfto'Chius dicere folebat , noccre audijcntibus philo- j 
fophos iis ; qui bcn^ didh male interpretarentur : poffe ] 
cnim afotos ex Ariftippi , acerbos h Zenonis fchola cxi^ : 
re: prorfus, fi» qui audierunt, vitiofi elTent difce£uri» 
zdifpnct* qu^ perversa philofophorum >d)f{Hitationem iaterpre- 
tioow tarcntur: tacere praeftarct philofophis, quim iis, qui fc : 
^^^* awdiffentrf nocere. 

78 Sic iXi homines jtationem bono coniilio a diis immor- ; 
tilibtts datam , in firaudem malitiamque convertunt : 'j 
iicin dari illam , quam dari humano generi BieMus Biit. i 
Ut fi medicus fciat , eum aegrotum , "5 qui juffus fit vi- 
nuixi fuoxere 9 mcracius fumpturum , (Uumque .peritu- { 

■ rum; i 

»4^ €4fd fe$idifftt ahi^Ha si terrain trdhs,} P«x. |,». i- 

Jirfittt ahi^4, Cetcri * Cafit cisidijfent dbitgns, fed piliQUS d 

cndendum Pztf(;iam iibro VII. qui liogulaxi nuoieio im L- 

ait; sceidiffn tjim^ti pUcet. Grstter, 

' ly. S^ }^S'^ffi vimmfnmm.l Cni ufusfit i eft l x 



t I » E R T E R T I U S. §0J>7 

nns;; magna fit in culpa: fie vtffra ifta providentia tc^ 
j^ebendenda, quae rationem dedrrit lis, quos fcierit ca 
perverie ^ imisrob^ ufuros. Nifi forte dicitis earn 
nefdfie. UiatiLaixi quidemi Sed non audebitis. non emm^ namea 
fgooro » qtiami qns •nomen putetis. x>4viy; 

. XXXl; SsD Hic qnidem locus condadi jam poteft.79 
Nam fi fhiltkia , xrooTenfii omnium philofophorum , 
msLjus eil makun , qii^ia fionmia mala &c fortunae &c 
corporis ex altera parte ponantur : £ipientiam aUtem nt- 
mo icSeqiiitur: in Aimmis Aiaii$ cmties' fumus. quibus 
vo»4i}mm^ confukum a diis iminortalibus dicitis. Niam 
ut nihil intjeteft » utriim nemo vakat ^ an nenoo poifit 
vfldere : fie non intelligOy quid interfit, utrtim nemo fit P. lxx VI. 
fiipiens , an^nemo ene pofiit. Ac nos quidem nimis > ■'*- 
midta de re apertiifima. '^Tehmo autem uno verfu. 
locom totum< conficit , *> cur dii homines negllgant : diTlS™ 
«7 Warn fi curent , h$m bmh ^fit , mall mulh *• quod q ff oavif. 
• "tmncahefl, 
Debebant ill! quidem omnes bonos efficere , fi quidetn 80' 
bominum generi confulebant. Sin id minus : bonis qui- 
dem certj^ confulere debebant. Cur igitur ^ duo Scipio- d duos 
nes, fbrtijfinios & optimos vires , in Hifoama Poenus"'*'* 
oppr^nit^ Cur Maximus extulit filium conmlarem ? Cur > 
Marcellum Annibal interemit? Cur PauUum Cannx fufr 
tulerunt ? Cur Poenorum audelttati Reguli corpus eft 
«praebitum? Cur Africanum domcftici parietes nbn te** "^ditwn 
xerunt ? Sed haec vetcra , & alia permulta. propiora ' 
videamus. Cur avunculus mens , vir innocentiffimus 
idemque dodiiSmus, P. Rutiliusin exfilio efi? cur to* 
dalis mens intcrfcdus domi fuae , Drufus ? cur tempe- 
rantiae ' prudentiaequc fpecimen , ante iimulacrutn Ve- 
ftae, 'Spbniifex maximum, eft Q. ^Scavola truqdatus }^}^^ 

15. T*UmdH,y T«A4nwhabct vctuftos fiber, antiqaonimqae eft 
ea latiaotaai tenninado , ut Agamemno. Yidendos Quin^ia* 
UBS. Vrfin, 

'-, Nam 'Ji§$irmt&t,} latctfietcs nan ^tkootiyenmty undevep- 
i foerint defnmti. Bnnii Junt , qui in Tragoedia , qax <dicituc 
~ ^ ^ f oTfiir, fit faab<t Ciceio dc Pi v. lib. 1 1. cap. 5 o. 
E^o deum genus effi femper dixi y & dicam coelitum i 
Sid MS 1109 cHran opinor quid agat hummum genus, ' 



r. 



tifix max. efi ^ SuvoU trucidatus,} Videtui aaiibuis 
9 quod eztat in Pal. text, pont, moK, S^Sc^veia irtKida" 



3098 De Natura Deorxjm 

cur anti etiam tot civitatis principes a Cinna inter- 

empti ? 19 cur omnium perfidiofiiHmuSt C Marius,Q. 

Catulum , prsftantiffima dignitate virum , mori potoit 

Si jubcre? Dies sdeficiat, fi velim numerare quibus bonis 

t mt 4ef. male evenerit : nee miniis , 6 commemorem , quibus 

»»;. LAmtk. improbis optim^. Cur enim Marius tarn feliciter , \ 

h fepties >>feptimiim conful , domi fuse fenex eft roortuus? cur 

^<^«^* omnium crudeMmus tam diu Cinna regnavit ? At dc-^ 

dit poenas. 

XXXIII. PaoHiBBKi melius fiiit impedirique , 

ne tot fummos viros interficeret, quslm ipfum aliqnan- 

do poenas dare. Summo cruciatu fupplicioque Q.Va* 

rius , homo importuniflimus » periit : ^^& 9 quia Dra- 

>. !• fum iFerro » Metellum veneno fuftulerat : iUos conferva-p 

ri melius iRiit , quam pcenas fceleris Varium pcnctere. 

Duociequadraginu Dionyfius tyrannus annos &it opo* 

Ientiii[im£ 6c beatiffimae civitatis. 

82. *' Quam multos ante hunc in ipfo Graedx jBore Pifi- 

i culit JiftT. itratos ? At Phalaris, at «^ Apollodorus poenas ^fuftidit. 

Mol- 

tur. fed com rcftec alteram in pc. & fee. non auGm ab eis lecedeie; 
tanquamquimultistninibuspizftent ubiquetettio. Grmsr. 

19* Cur omnium pirfidio/iJlmus Cajus Mariui &c,^ Si IcgfltUf 
pnmimn , videbkur leferri ad omncs principes fenatis , de quttNU 
loquitur , 9c quos Cinna interemit. Veittm id Cioeto noluir. 
L^ndum eft tgitux , mep judicio , h^minum ftrfidijtjijpmmu 
Bouhier. 
, 20. Si quia Dfufumfervt &c,\ Aureola emendaffo, quam baufi 
i Pal. pr. ac qnioto, alludebaotque fee. ac ten. in quibus, fie quis, 
inrenufte bafteous impreffi : fid fui* Druf. ipitimquc iilud non cfle 
em/T. aiguit edttus ab Aldo avo, qui difert^ ctiam fie f«M. Xaiotcs. 

' 21. ;Sjm<9» mutft Ante hunc in iffi Gr, fl, FififirMut ?} Ita nunc 
cdendum curari. M$S. libroium auftoritateni fecutu$» qui fie 
plan^ habent : fententia autem hujus fcriptuis in promptu eft. 
boc enim fignificat Cicero , ctiam Fififtcatum multos annos ty- 
xannum fuiOe in ciritate libera, & omnium totins Grxdae uibium 
ipiincipe , Atheois. (aquitur deinceps : ^^ PhaiAris 4t ^^UU^mt 
fmnAs fuftulit i id eft, posnas dedit. dicunt enim Latmi , fmgerre 
fmnas p;ro eo » quod eft dare poenas. LAmkiu. ^uAm muit^s Amtt 
Jmut ire.) Sic Pal. tcit. item pr. U iec pratterquam qa<Mf it mul- 
Mil quod ic in editione Vi^orii. vUlgata: iluAm muitAti e^ 

in if ft GrAcidfiere Pi/ifirAtus^ ac PbAUriSt ac %ApMed*'^' ' p- 

ftmlit^ tnultisi^^. Grater. 

22, ^pelUd9rus,1 GaiTandxeat Tyrannus. De ec ^, m 

Stratag. VI. 7. Tk'toic xP*'^^f**^®* ^^f^l^^X"^ nuinkwff^ (ieg< i* 



LiBjiR Tertius. 3099 

Miiltis qnidem ant& CTuciatis &necatis. £t prasdones 
i multi faepe poenas dant : nee tamen poffumus dicere p 
; non plares captivos acerb^ , qu^m praedones necatos. 
Ahazarchum Democriteum i Cyprio tyranno excami- 
fiatum acccpimus : Zcnoncm ^Eleae in tormentis nc-k Elcaien 
rcatum. Quid dicam de Socrate ? cujus paorti illacry-*''** 
Imari foleo, Platonem kgens. Videsne igitur, deorum 
; judicio , fi vident *res humanas , difcrimen efle fubla- 
[turn ?• 

i XXXIV. DioGEHEs quidem Cynicus, dicere fo-83 
ilebat, Harpalum , qui temporibus illis ^Jprado felix 
jhabebatury contra deos tcilimonium dicere , qu6d in 
jilla foftunatam diu viveret. Dionyfius , de quo ant^ 
jdixi, ctim fenum Profcrpinx Locris expilaviffet , navi- 
IpbatSyracufes: ifque *4ctim fecundiimno vento cur-, , 
^lamtcneret, ridens: Videtisne, inquit , amici, quam 
fcona i diis immortalibus navigatio facrilegis detur? 
**5Atq\iehomo acuius , dun bene planeque perce-l Wque 
piffet, in cadem fententia perfeverabat: *^qui, cum ad**"-^- ^'^^ 
f Pe- 

^ntM, Videfis intexpiete$ ad Sen. de Ira. lib. it. cap. i. pnclpu^^ 
[veib Nic HeiDfium in Ovidii Epift. ex Tont. lib. 11. Epift. ix. 41. 
[t>^//; De fine Tragtco tyranni ifiius CaiTandrex vide , prattei lo- 
Ita I Davifio citata, Folyaennm lib. itr. 6. i8. & Perizoatum ad 
fiEliani Y. H. lib. xir. cap. 41. Btuhier. 

I 23. Prsda feUx haiebatMr,] , Sic Pal. quiot. at pt. 8c fee. pr^tU 
^lid hdh, teit. prdd9 fnlia, quartus ac Wouw. ptddo in Pamphyiia hs* 
f^ff' allquid latet monfiii in \\\o filiA-, quodexcutietaliquis at- 
Itencioi. fatis tnihi eft decexiife falficarem vulgatar. Gntttr, De hoc 
Banalo dabitabat patei an non eifet Surraius, cujus mentio eft 
spod Saidam in v. ^cyhm & SxiprotA^. Gionov. 

24. Ciltm fecundt'ljimo ventt curfnm tentret , ridens : Videtifne,} 
Adniij Palatiaorum noftioruno quinque & Wouw. codicum fciiptu- 
tam, ftanreetiam pioeisVi^oho. nampublicati, cum fecundijfimi 
Wfim tmem : Videtisnt &e, Gruter. 

IS* **4ttfui h0m0 4cmui > enm bene pUneqMe ptrcepijfet , in iadem 
^m'lA ^fevnahMj] Quid fibi vult lUud percept ffet f Videtur mihi 
Bpn peifedum ^ Cicefone» qui verifinailitei fcripfit , cnm bene pla* 
*^^ie pnceffijpet. Scilicet Dionyfius , videns nihil niali ipfi acci- 
deie ob impietatem fuam , in cadem fententia perfevetabat. Sa* 
tisootumeft, ele^antec did , bene pfcedii ^ neque igitui opuseft» 
Rquidquam adfungam. B«nhier, 

26. ^/ mm ad PeUpennefitm claffem apptilijfet , & in fan»m ve» 
^ei Jsvis Olympii,"] Dionyfium hunc juniorem fuiile produnt At- 
Bob. lib. VI. pag. 205. & Clemens Protrept. pag. 15. ubi ficilie : 



3JOO. De.NaT*][7RA DEORUIyl 

Pdoponnefum' cla^em appuMet » -iBc in fansim ▼enifiefr' 

Jovis Olympii , aureum ci detraxit amiculum , *7gtaa- 

di pondere » ^^ quo Jovem ornarat ex imaQbiisiKartha*^ 

m eum ginienfiiMn tyrannus Gelo^, atque in « ep etiam caviOa- 

^«p^« tus eft i aeftate grave effe aureum amtculum.» hkme* 

2 l^jf ! — frigidum : ciquclancum^;palli»m injedt, *9!ciiinidefic> 

* 

ponnefo » Clemens autem in SicUia hof faciUegiiifi admifliiin 
fiiifle teftctur. Quod cum obfenraiTet P. Viftor. Var. Left, zxu 
70. lie infic : „ C7t autem Ubcre , quod featio » apeiuj|i > cum 
„ memoiix proditnm fit, templum jovis Olympii in SicUia quo- 
„ que fuilTe, veieor nc hoc M: Tnllio impo&eiit, ut legens ipud 
„ aliquem Icriproiem hoe fadum fuiife ia fano Jovis Olyiopii oh-' 
„ dignitatem Feloponnefii fani', dc non lecordatu^ eidoa.Deo 
„ xdificatum dicatumque in Sicilia templum efle^ putavir in Fcio-^' 
„ ponnefo id ab Dionyfio commiiTum , addidexitque.ip^, qoqd 
„ ad lem veiifimilem reddendam defideiaii videbatui." Hadnius 
' y infignis tile vit , iic , ut equidem aibitior , xediflime. nam com 
Clemente facit iElianus Vai. Uift. i, 20. iuofufft®* \^ ctTarrav 
ntif o IvfiOLniujAts itpav iervxnfft ret ;^^Nfi«Ttt* rev /i ttydx/utob* 

bilius eft , Hieconem ^ dve Gelonem , Siciliae Tyxapnum , iam 
quan^ aliens ditioois templum manobiifr CaithagtQ^fibiis eX0E-> 
nalTe. Ciceroni tamtn favet Ladant. Div. Inft. lib. iv* cl 4. rtf. 
Ddvif. ViAorius 5c poft eum Davifius lede ftacueraot , Ctcexo- : 
> nem hoc loco falfupi fuiiTe. Iiucianus eundem eirotem erravit, * 
ut ofteudit Cupetus Obleiv. iii. cap« 10. qui videndus eft; 
Boithier, \ 

Z7. Grandi pendere^"} Gr«i/ji , pio, ^r 4»i^/ eft in manufisdpto : & 
paullo fupta expoliavijfet, pio 4Xpilavijfet, Urfin* 

28. HjM Jovem ornarat ex manubtis Cartha^intn^ttpf^ Tjtnunua 
Hiero,} V<n. GeU, Hieconis frater Gelo ftiit , quifaspe adverfiis 
Carthaginenfes vidoi in Sicilia rem pizclare ge^c, 2fi f^opiasFoe- 
nqxum ,. duce Hamilcare, infeftas SidUse delevit> ut UeroiL feripfit 
Folymnia. Sed Hieronis multx adveiTu^ baibacos vidorisc memo* . 
fantur, ut non exiftimem msitandam^.fciiptui^am » ptx&rrim ctim 
2c apud Vaierium , qui hanc etiam uc alias pleta^quiB narratiunc«« 
las de Cicerone coUcgit , Huro legatur. Camfr* Ca^ihaginitHfimm. 
trrannui Gelo ] Videtui Camerarius pugnatUfUS pro Hiqre , quod 
crat in retro vulgaris, fed deftituebatux is m^T. Jil^is« in quibttsdir 
fertim alteram: & verb Pal. pr. ac fee. exhibeoc , < rr. 
Vett. editt. habebant, Hiere , fine dubio audoijuce . e- 
jnis fecutus- eft codd. fuos* in quibus legebatuc* GeU, y> 
dodusii Valerio Max. lib. I. cap. i. ex. 13. lae**^ io 
veterum editr. ledionemrevocandam cenfeo. Bouk 

29. Cum id effe ad omne anni tempHS dicer tt,'\ Ita Cg..^ }u 

2c quinto exprel&tquc Vidottus s fed nemo ftiqui at*''-*- a*. 

c- 



L I B £ R* T B R. T I U 9. 3tOI 

|ul onrne anni tenapus diceret. idemque J^^fciilapii 
Hpi^aoii barbam auream demi jufEt. neque eoim con* 
venire » barbatum effe Skvaa, ctim in omnibus fanistxzxvn. 
3 » pater imberbis effct. < 

i^ Jam menfas argenteas de omnibus deliibris juffit au- 84- 
fern : in quibus qu6d more veteris Graecis infcriptum 
cffet, BONOEUM odeorum, uti fc eorum bonitate vellc<* "*®% 
dicebat. Idem Vidoriolas' aureas , & pateras u coro-^'**^^* 
nasqae» quas fimulacromm. porredis manibus fuftine^ 

. bafttiir t nne dttbitadone tollcbat : eaque fe accipere» 
fion aaferre ^dicebat effe enim ilultitiam , a quibus 

' bona pnecaremur, abiis porrigentibus & dantibus nolr 
le fumere. Eundemque fount base , quae dixi , fublati 

: de £uu8 in forum protuiiife #< & per praeconem Tendi- 

' difle: exadique pecuni^ edixiffe , ut» quod quifque i 
facris haberet , id ante diem certam in fuum quidquc 
fanum referret. ita ad impietatem in deos » in bomines 
ad^unxit injuriamb 

XXXV. HuNC xoi'TUR nee Olympius Jupiter 
ffdisinepercuffity nee ^fculapius mifero diutqritoque 
morbo tabefcentem interemit : 34atque in fuo ledulo 

mor* 

# 
flKfArias, notrSturmras, (bblegere ali^s foliti fele^ioia Yi^ocil 
▼nlgata, voce au&ioc, id ejjjh aptnm ad &c, k qua etiam diveitit 
TsLfec. in quo, 4pr«. Gruter. 

30. t^fculapii Epid4Hri,1 Sic Fall, quattuoi nee abic uUa editio 
^neter Lambinianam » in qua EpidMrir, quod in Fal. quimo , nee 
4iifpUcer. vexum alterum e Valcrii Maximi lib. i. cap. x. deNe- 
gtefta Religione Hiniari aonotaverat Gulielmius. ^ Idem, 
* 31. Fater imbirbis tjfet.] NoKum eft Grzcum carmen , 

Vrfin, Bouhierius legit imbtrbU, Vide fupra. i. 20. 

52. f am menfas arienUM,] Nonincptfe tcntabat idem GwUclmio^ 
Etutm menfas : aft alter amicus noftcr Pighios Idem menfas, . quod 
in quarto, quiqtus ncc hoc ncc illud habct. forfan reft^. Grmer. 
" t). Ctronasque i tjud fimHUcroTHm porre&is manihus fiifinebanmr,\ 

Cum non habeac Pal pr. ^«-e, cxprcflcritque/W/iwi-aw, vixdubt- 
forifQ admittere fcripturam P. & Pai. quint. cor»nasq$u fimtUacr^" 
y (jl»as porreSiis manilms fnjiinebant. Idem. 

, ^Atqne in fu» leSuLo mo'rttsMs.} Jacobus Bongarfius noftcr tcn- 
t ad Jiiftinum faum , nanujue in fuo, ego potius at<iu$ habneiim 
f additamento fcribz alicujus : quamvis majoc fcntenilac energia, 
i {eiemus, attjni, Gruter. Mirum ft id in nullo fait Palatino, 
< - -'-nccxftct inBuflidiano. Cronov, 

3J. ^ 



310X Dc Natura Deorum 

inortuus , 35 in Tympanidis rogum illatus eft : eam<nie 

potcftatem , quam ipie per fcelus erat naftus , quafi ju- 

S5 ftam &legitimam , hereditatis loco filio Ptradidit 3<sin- 

p rdlduit vita in hoc loco verfatur oratio. videtur enim inSto- 

MS. dcf c- ^ 

liquic Mim ' 

US. 

} 5 . /« Tymptnidis rogum illatus efi, ] Sic tepeiit in retuffilSmo cod. 
Vl^oiias, cntncdidiuet, mtyratt^idit, qaod exftat qucqiie in Pal. 

' text, vexiim ps.ac fec.clai^ prx fe fctunt , in typuftidit, quait. tips^ 
nidisy quint, timpanidit. Grater. Poft omnesaupei con|c£biraiii 
fuam publicavit Pet. Petitus in Thynutrids hertum , lib. i. Miibell* 
obfeiv. cap. 4. ubi multa interrogat , qaibus xefponderl Ttxfaseft. 
Cronov. In Tympanidis rogum UImhs efi.} Locus hie. i Crkids ha- 
betur pro infanatnU. nam iihid Tympanidis nullum ienfiun effieit. 
A. MSS. nihil auxilii e& , adco variant. Facellus Hift. Sic. lib. 
III. cap. T. legit, trtHmphantis in modmnin rogum iUatuseP , ftsod 
nimium k textu readit. Petitus Mifc. lib. l. cap. 4. in Tymaridit rw- 
gum Hiatus eft. Alii alia attulerunt , neque ego foifan atiis exo 
felicior. Vide tamen , quid mihi in mentem venexir. Diod. Sic • 
loquens de exequtis iftius tjrranni , dicit , efus filiom exfiruxifie 
xogum ante poitas icgias , JtaTa •r«i> dx^noUf , jt^c t^^c iSeu*** 
7^'tffi xst^v/usvduc Trv'fituf, rortx i&x , quz ducebaat ex aice In 

. urbem , erant quinque numero , & vocabantut TrtfrdirvKa 9 at 
patet ^ loco Plutarchi in Vita Dionis Tour. x. pag.$7o. quo U>co 
etiam vidcas , elfe ihi locum ad condones habendas. ibi i^tiix 
fine dubio cadaver DionyGi illatum fiiit in togom. Verifiniile 
igitur eft Ciceronem fciipulG: , in Pentapylis rogo illatus *^ Ui 
MSS. nt ut coriuptis , du^us quosdam vods Pentapilis obiervaie 
licet, qui locus adeo a multis ignoratur , ut mlrandum noq iit , 
libxario^um infcitiam ifii aliam fubftituiflei BotAier. Quuxn locus 
quidam piope Syracnfas (it Temenus, uc habet Stephanus, in yo* ' 
ce Tl/uti'®', inae<^]. Hemfierhulius huic loco medicinaxn fiiden- 
dam cenfet , ut icilicet legatur , in Temtno in. rogum tft iUuttu,^ ' 
Ego , ut verum fatear , non aliud^ Ciceronem Icripfifle poro : 
quam : ^ttfui in fuo leSulo martnus <ra7c ^tviXia-t in rogum tfi ilta^ \ 
tus. Scilicet portaeiftzregiae, quum eo tempore fatis eflent no- ! 
tx, adhibuit Cicero vocemGxscam,qva ex in vulgus erant notatu : 
Poftea ignoraotia libxarioram , mal^ Grxca defcribentium , loco ' 
conumpendo anfam prxbuit , at in mulcis aliis eft iaStrnxL. 
Vtrburg, 

^6. Inm'ta in hoc loco verfatur oratio,"} Invita non videtur buic j 
loco con venire, quum vox ea Temper de pecfonis , ounquam dc ! 
rebus adhibeatur. Prxterea non patet , Cottana inviraia in ea 
oiatione contra providentiam verlari. £ contrario ex a: ' 1- j 

tentia loquitur, 6c alios conatur in eam pertrahere. C ^ I 

fequentibus patet, eum (ibi ipii difHcultatem mover' a 1 

iple refpondet. Futo igitur legendum, /nvi^/* i&« ir ■■ 

oritio , id eft , non dubito, quia diftuii (itis, mC hi r 

li in orationc odiofa, Bonhier^ 

\ 



r 

Ll&ER TehTIUS. JIO^ 

titatem afferre peccandi : 37rcd^ videretor; nifi &..vir- 
tatis,& vitiorum^ fine ulla divina ratione, grave ipfius 
conijcjentlae pon^us eflet. qua fublata , jacent omnia* 
tJt enim nee domus nee respublica ratione 'ouadam 
' & difciplina deiignata videatur , fi in ea nee redti fadtis 
i prxmia exHedt ulla , nee fupplicia peccatis : fie mundi 
divina in homines moderatio profedlo nulla eft , fi in 
ea difchmen nullum ell bonorum & malorum. AtSd 
enim minora dii negligunt, neque agellos fingulorum » 
nee viticulas periequuntur : nee , fi uredo » aut grando F. B, 
^oippiam noeuit, id Jovi qanimadvertendum fuit. Ne <l 'drci* 
in regnis quidem rcccs omnia minima curant. fie enim 5^/*"* 
i ^cids , quafi ego ^mllo ant^ de fundo Formiano P. 
, AQtilii iim queftus, non de amilTa fidute* 

XXXVI. A T<^uE HOC quidem omnes mortales fie 
I InbeQt^ externas commoditates,. vineta , fegetes , oli- 
veta , ubertatem frugum & fruduum ; omnem deni^* 
I que commoditatem profpentatemque vitae » ^ diis fc 
bzhere ; 38 virtutem autem nemo umquam aceeptam 
deo rctulit. Nimirum xc&b. propter virtutem enim ju- 87 
jrclaudamur, '& in virtute vcith gloriamur. Quod'^^^*** 
Bon contingeret , fi id donum a deo non a. nobis ha- JJ^^yjJ^ 
beremus. At vero aut honoribus^audi , aut re familia- 
P» aut fi aliud quippiam m€d fumus fortuiti boni, aut 
.depolimus mali » ci^m diis gratias agimus , tum nihil 
^oflras laudi affumptum arbitramur. Num quis , qu5d 
i-hoim vir efiet f gratias diis egit umquam ? At qu6ddi- 
I vis, qu6d honoratus, qu5d incolumis. Jovemqueop- , 
^vmn , maximum » ob eas res appellant , non quod 
: 90S judos y temperatos, fapientes efficiat , fed qu5d ial- 
iTos, incolumes, opulentos* copiolbs. 
;• Neque Herculi quifquam decumam vovit umquam , 88 
.£ fapiens fadus effet. Quamquam Pythagoras, cilm 
in gcometria quiddam novi invenilTet , mufis bovem 
immolafie dicitur. fed id quidem non eredo » quoniam 
iiie ne Apollini qmdem Delio hoftiam immolare vokit, 
♦ncaram (anguine adfpergeret. Ad rem autem ut re- 
[ ' dcam 

17. %ea€ vUtretur , nifi ir virtntis &c.'\ Sic Aldus fcuiot. PalL 
qobque 6c P. &c cd. Viftoiii , nifi quod demanc ir primu loco pofi- 
^010. ?ulgati pofieiias : iyre^ividtrftur^ nifiinvirtHtis, Giucer. 

3<. Vinmtm AutttA ntma nt^Miua,] Ita legeadum eft ex vetuilifii-' 
jaoJibio. Vr/m,, 

Hnn nnn nnm $9* Ast^^**. 



3104 Dk Natora Deorum 

^ deatn , judicium hoc omnium mortaliutn ei^., fortunam 
t dco petendam » ^ fe ipfo Aimend&m eife fapientiain. 
39Quamvis licet Menti delubra , & Virtuti , & Fidei 
confecremus ; taraen haec in nobis ipfe fita videmus : 
F.LZxviii. Spei , Salutis, Opis-, Vidoriae facultas k diis expetenda 
eft. Improbofum fgitui' profperitates fecundaeque res 
\ s «cpoicft.fg^j^j.g^mjf ^yj Diogenes dicebat) vim oinnem deorum 

MS. 'ac poteftatcm. 

89 XXXVII. A T notinumquam bonos exitus habent 

t adfctibi- boni. Eos quidcm ^arripimus attribuimusque fineulla 

rous alp, rationc diis immortalibus. At Diagoras , ciim Samo- 

attribm- ^ thraciam veniflet, Atheos ille qqi dicitur , 4oatquc ci 

^^y™J^'quidam amicus, Tu, qui deos purashumana ncgligcre, 

MS, nonnc animadvertis , ex tot tabulis pidis , quam multi 

votis vim tcmpeftatis effugerint in portumquc 6lvi 

pervenerint ? Ita fit , inquit. illi ^nim nufquam pi£H 

funt , qui naufragia fecerunt in mariquc pcricrunt, 

y viftorcs Idemque, ciim ei naviganti'vcdores adverfa tempcfta- 

«/«• te timidi & perterriti dicerent , non injuria fibi iUud 

accidere , qui ilium in eandem navem rccepiffcnt : 

oftendit eis in eodemcurfu multas alias laborantcs : 

quaefivitque num etiam in iis* liavibus Diagoram vehi 

crcderent. Sic enim res fe habet , ut ad profperam 

adverfamve fortunam, qualis fis , aut quem^idmodum ; 

povixeris , nihil interfit. Non animadvertunt , inquit »; 

omnia dii, neregcsquidem. Quid eft fimilc ? Reges 

enim fi fdentes pra^ermittunt , magna culpa eft* At 

dco ne cxcufatio quidem eft infcientiae, 

XXXVIII. QuEM vos praeclar^ defenditis , dun di- 
citis , earn vim deorum efte , ut , etfam ft quis mortc 
poenas fcelcris effugerit, expetantur ea& poenae a libcris, 
a nepotibus » ^ pofteris. O miram aequitatem deoruml 

Fcr- 



i% ^momvii Mtnti ditttbrs.'] Pill. pf. ac icc fltutmvis Hut Maf\ 
tK akcrutnim fupecractium eft. Grmtr, X4onge igitui^ aliud in iiac! 
parte ftiit judicium Gruteri , aliud Gebhardi , qui lib. iv. Tuft, j 
Quzft. cap. 24. id utiumque non dubirat Ciceronis efte. Qpodj 
ipium nee ego dubito ; fie propterea quum ut duo ifti faabeot Fa-| 
latini, fie 8e in Buflidiano ipfe viderim & inToftiaiio parer» loai 
cundlatus fui nunc quoque id Ciceroni leftitiiexe. Mik '^ nm 
fijcrc dc Wouwerianis. Gronov, ' 

40. xAtcjue ei qftidam amicns,} Tall, qoaxt.qwnt. item r, i^t 
y ^tknt. U vidctui veiiiis. Grmtr^ 



JL i B E R T E.K r J tf S. 3lCf 

Fecretne ulla ci vitas latorem iftiusmodi legis , at ^a^- 
demoaretur filius , ^at nqpos , & pates, aut avos ddi* 
qmSctf . . 

4' QuiMm Tantalidarum tnurnHtoin mpdus 
Paretur f aut qu^nam umquam cb inortim MyrfiH 
Pxnis luendh dabstur fatias fufflicii f 

Utriiin poetae Stoicos dcpravarint , an Stoici poctk F» B. 
dedorint au<%oritatem , non £iicil^ dizerim. portCQtsi.9i 
enlm & flagitia ab utrisque dicuntur, neque eniixi', 
quern Hippona^^is j ambus Isferat, aut qui eratArchilo- 
chi verfu vulneratus , \ deo immiffum dolorcm , non 
conceptum a fe ipfo , contincbat : ncc, ctlm -ffigifthi 
Sbidinem , aut cuni Paridi$ videmus , ^ deo caufam re-v 
quirimusy dln;i cuipae pseni vocetn audiamus: nee ego 
^multorum .a^ornm falutemnon ab Hippocrate po-* vm:At^% 
fiis, quam ab iEfculapiq datam judico : ncc LacedaD-JSJ^*"'^* 
xnoniotum difciplinam dicam, umquapi ab ApoUine po- 
tit& Spartae, quan^ ^ Lycurgo datam. ..CritolausV^in-y ioqutc 
quam , cvertit 4* Cotinthum ; Karthagincm Hafdrubal* ^^^ 

-♦^Hi . 

4T. QjUtum Tai^alUaimm ^ (ycl Senaiii tfcs Janabici iiinc, quos 
nemo hafteaos agno?ic. mihi cum iemj^r ipfa veiba poeticum 
ainiddam oleic ?iuL JTont « torn multo magis , foftcaquam ia Maf" 
neilibroiciipcumlegt, fatUs fufflUil ^ non flttia^is fuppiUii, quod . 
com animadTCctiileiny confiigi ftatim ad menfucam , eiqae uTus 
d^tehendi vicium , quod proptec coaxinujtum v^bocum oidioein 
lacebat. Scnaiios inquam Jambicos ex veteie poeta efle compeii. 
qui ium ita diftinguendi : 

Hmnam Tantsiidarum intemtcieni modtu 
pAretnrf am qm^fuim Mn<fmim 9b momm Mjfrtili , 
Ptenis Imndis Mitur fatias fupplicii f 

Sottas autem ^tofatietas quandoqueveteres dicebant : undeLucie- 
' ciui lib. II. Fejfm fattate vivtfsdu 8c lib. y. JuvaLat cum fatiatt 
€ih\ P.Maout. 

42. Csrintbftm,} Sic cam idem Ciceto pro lege Manilla, Mint 
Craet/t Ittmtn appellat : Floius , Gracia decus, Thacydtdes , citaa- 
te Chiyfoft. dpttiof x^P^^* > id eft , regiwem divittm, Ptndurus 
o< Oiyrop. T3# iaqua hujus laudem continet y U^fzhf v^SBvpo* 
irt uiSiifW » id eft y Ifihmiti tiiptttni vtfiibHlum, Faufanias etiam 
fat ? belli gerendi Critblaum , Achtvoram Impeiatoiem eledum* 
ail urotemextitiife: fiquidem Achivos, multosque' extra Pelo- 
p< icfiim ad' defoftloiieni A>Ui€itavit. Hujus czpuguationem 
a n Cic. noftei in primo Off. improbat , ubi nos de his plura. 
B Cacthagine » cum Salluftio filere melius pnto , qu^m parmp 
ft dignitacc diccK^ UMiqua fatis' nota. Bttnigim, 

Knn nna nnn i 41* Bi 



3io6 l>E:NArijliA Deoilum 

E deus *^^ ^^ ^^ acnlos orx maritinsse' effoderant , noti 
£^flyf imus.altcui , quern, pnuiino iiafci: pcxQc negads 'deum* 
91 At fubvenire certe potuit 6c confervare urbes tantas 
atquc tales* 

XXXIX. Yos E k I m' ipfi dicere foletis , nihil cfle 

quod deus efficere ^pn pomt ^ 6c quideb fine labore 

ullp. ut enim hominum membra nulla contendone , 

mente ipfa ac voluntate moveantur : fie numinc deo- 

nim omnia fingi , moveti mutarique poflc. Nque id 

dicitis fuperftitios^ atque aniliter , fed phyfica conftan- 

tique ratione. mat eriam enim reriim , ex qua , & in 

qua omnia firit, totam eflc flcxibilem' & commutabi- 

lem , ut nihil fit, quo5 non ex ea quamvis {ubito fingi 

convertiquc poflit. ejus-autem univcrfe ^6b:iccra & 

moderatricem' divinam efFe. providentiam. banc igituj* 

. quocumquc fe moveat'i efficere pofTe , quidquidvcfit 

'Itaque'aut nefcit , qmd poflit ; aut negligit rcshuma- 

nasi aut, quid fit optimum ,"non poteft judicare. Non 

curat fingulos homines. +iNon ^mirum : nc civitatcs 

quidem. 

p. Lxxix. Non eas ? ne nationes quidem & genfcs. Quod fi 

93 has etiam contemnet, quid mirum eft, omne ab cage* 

nus humarium eflc -conteBlptum ? 45Sed'i quo modoii* 

a qui idem dem dicitis, non oftihiaf deos pcrfequi-, «iidem vnlti^* 

^ii. , , ^^ diis immortalibus hominibus *> difj^artiri ac dividf 

b dirpettiri46foinnia? idcirco baec tecum , quia veftra eft de fom- 

c«itim ^^^^ veritate fentcntia. Atque iidem c ctiam vota 

45. Hi dms UUt ocuhs,) Pall, qainqae hi dmt UUi ^uUs ; quod, 
<ii£):umoe fie antique an veio refpiciat (}rit^4Htm & Hafdmlfaltm, 
nefcio. -Gruter, 

. 44' f^on mirum, ne sivitates cfuidimt} 'totvs hic locus ita ltgA\it 
in antiquo. nimirum ne civitates quidem, non eas ? ne natimts ^* 
dem ^c. Uriio. 

45, Sed^nomode iidem dicitis , ^c.} Mendofo hli; OperX feo^ 
tant olim, am idem vultis (trc pro, tfm iidem vultis , &c. hoc 
primum. diindc lcgcndi)m ita vidctur, at in nonnuilis vo'-***« » , 
perfe(ji*i iidem vultis , dclcco ^»/. Nc hoc quidem modo m '«^ 
geiecur,yri tju^medo iidem dicitis ^ ,». «. d, perfetfui tjui i ' ^ 
diit immortAlib, ^c, delero iidem 3 ftd piiorem Ic&ioneit g'* 
ptobo , cam prsfenim earn in duobus codd. mfl. lep iQ* 

JLambin, 

46. Iccirco femnia hac tecum."} Vox fimniu abcft ab antii^ ^ 

dice; ncc dubko, quia &t omnino iadiK^a^g* Vrfin^ 



r 



irlBCa Tl.RTltJSl 3107 

fufdpi didtis oportcrc. Nempe finguli vovcnt : audit 
igitar mens divina etiam de fingulis. Videtis ergo , earn 
ton effe tam occupatam , qua;n putabatis ? Fac cflc di- . 
flcQtam , caelum verfantdm , terrann ' tuentem , mana 
iDoderantem : cur tain multos deos nihil agere 6c xef- 
(are patitur?cur non rebu$ humanis aliquos otiofosdeos 
praefidt? qui a te, Balbc, innumcrabilcs cxplicati funt. 
Hacc feri dicejce habui de.natura deorum . non ut earn 
tollerem, fed ut in^Uigeretis^quam enet obfcuras 8c 
quim difficile^ etplicatus habe^t. - • - 

XL. Qua ciiM dixiffet, Cotta<ifinem. Lucilius au-94 
tcm , Vehcmentius , inquit , Cofta , tu quidem , inve- d finem 
€tm es 47 in earn Stoicorum rationem , quae dc provi- *«"f« *^''- 
dcntia deorum ab illis fandiflim^ & providentiffimi 
conftituta eft. Sed quoniam advcfperafcit, dabis diem 
nobis aliquem , u^ contra ifta dicamus. eft enim mihi 
tecum pro aris 8^ fpcis certamcn ,& pro deorum tem- 
plis atque delubris » proque urbis muris , quos vos , 
pontifices» fandos eife dicitis, diligentiusque urbem re- 
Ijgiooe, qu^m ipfis mcenibus cingitis, quae deferiame, 
dum quidem fpirare potero, nefas judico. 

Turn Cotta, Ego vero & opto rcdargui me, Balbe:9f . 
&ea, quae difputavi, differerc malui, quam ejudicarc:® dijadica* 
.& fadl^ me ^ te vinci poffe , cert6 Ido. Quippe , '1^27^ 
inquit VeUeius, 48qui etiam fomnia putet ad nos mitti 
ab Jove. Quae ipfa tamen tam levia non funt , quam 
eft StoicQFum de natura ddorum oratio. Haec cjim ef- * 

fent diaa , ita difceffimus , ut Velleio Cottae difputatio ' 

verior, mihi Balbi ad vcritatis'fimilitudinem videretur ' ' 

cfle propenfior. * ' 

47. Imam Stoiconm rationem."} Sic quidem Pal. fee at pr. in 
srmt fupra faiptttmque ifidm, teit. in mtram, qaaicas ac^uint. . in 
*rm ijtnm Suiewmn rMtitmrn. P in aerdm ifiam, Gulielmlus fiog^ 
bat , in Aram iftam Suictmm , omiiTo ratitnem. Grater. 

4t. Hut etiiun fmntA puut ad nos mitti akJtiPt.} Kdpexit ad Ho-« 



Nnn mnn nnn i Al. XUL* 



(' 



3io8 D E D rv I M A T I O N E 

r.uKi. M. TULLIICICERONIS 

DE 

DIVINATIONE, 

LIBER PRIMUS. 

' ARGUMBNTUM. 

QVi-am, Ciw> SfiHm ffrp-Mm Sulci frJUmn' ^'"'^ 

^i.^»»r, ^f« /■""'•". >'■«'. f" "-'■•?"»« fr •'^"V^ 
^i( «T0> wr» *j!»4, BHufir*, iiHiirM, unfiMitna, ^9^' 
ffiM , fi'lUrmm »>», »>Mt«< , /««» , 5« r^f'" *««• "^ 

Etws opinio eft, jam ufijas at her*; 

: CIS dufia temporibus, eaque «J"^, 

' Romani & omnium gentium n^^r] 

confenfu, verfaii quandam inter hCTt- : 

■ mutt* U^UriVn ncs divinationem , quara t^''^^^''^. 

tt^us. ««•*»*• T,,ii, appellant, id eft, P«|f°™l°J 

uVr^ res & falutatis, fi modd eft uUa : -qusque pronoj 

CM'!/. 

Sil;, .»«,«;. fed non •cccthmt codd. noftn. ««:P»'r"'j3i 
S« coiteauM «b Minulio , «b Lambino , & fit M»n.B ^ 

imrt mtrtMli, f,§t «»J^<.] Sic fric MS. ElienC jiM "^""Xt 
P«, MiituJ, antequim TutnebiK fua publico dedem * 
' IiCUTiui «piid Agellium N. A. lib xit. cap. i. 

Sc legcndum, ui ¥«iui fit Trochaiew, qm in ediw "^^ur 
punt. Vulge. ftmnt , JIm^hk prMi-* U Darmn vm '--.r 

i«;iftji( «B3ff«i quod wmmodiun non pint ftnftim. ^ ^^^ 







Li3ER Primus^ 3109 

ad-^dcorum yim natura mortal! poiSt accedere. Itaque 
I uf alia nos melius multa, quam Graeci , fie huic prx- 
I ftantiffimae rei nomen noftri a divis ; Grsci , ut Plato . 
[ interpretatur, a furore duxcrunt, 

Gentem quidem nullam video neque tarn humanam 1 
atquedodam, neque tarn immanem ^tamque barba- c atqne 
ram, quae non fignificari fiitura, .& i cjuibusdam intel- "'^^^'^ 
ligi praediciquc poffc ccnfeat. Principio Aflyrii , ^ ut 
ab mtimis audoritatem repetam , propter planitiem 
magnitudincmque regionum » quas incolebant , cum 
caelum ex omni parte patens atuue apertum intucren- 
tur , trajedioncs 3motusque ftellarum obfervaverunt*; 
quibus notatis quid cuique lignificaretur , memoriae prOf 
oiderunt. Qua in natione Chaldaei , non ex artis , fed 
ex gcntis vocabido nominati , diuturna obfervatione fi- 
derum , fcicntiam putantur efFecilTe , ut praedici pofler, . 
quid cuique cyenturum , & quo quisq'ue fato natus cf- 
fet. Eandem artem etiam ifcayptii longinquitate tcm- '• •• 
porum innumcrabilibus paen^ feculisconiecuti putantur. 
Cilicum autem & Pifidarum gens , & his finitimaa utetf- 
Pamphylia, quibus nationibus praefuimus ipfi, voladbus tifl*. n/fVdr 
avium cantibusque , <* certiflimis fignis , dcclarari res ^'tf/. 
futuras putant. Quam vero Graecia 4coloniam mifit in 3 
^oliam , Joniam , Mam , Siciliam , Italiam fine Py- 

thio , 

2. Vt ah ultimit oM^QritAtem repetsm,'^ Sic & noftri , at Franclfci 
Pithcei codex aiUtmtartt quod placebat GuUelmio : nltimiy inquic 
4mff$niatt ^ oi d^;^«MTdCToi * ei ^ropie^fltroi. Giuter. Vt ah ultitni^ 
MtSwitattm upifam,} VltimoSf amiquiifimos paifim denocaie, vd 
iis Docum, qui noadj^m xtc lavantuc> adeb ut plusquara pueiili* 
ter lapfus fit Aldus nepos , qui ultimos iutcrpietatui barbaros » 
ouia Cicexo natiwtm bMrharam ultimt loco rtcenfmt, Sed hunc mif* 
lam iacece par eft , ut aliad videamus. Cum Pithoeaniis Codex 
habeiet y m ab tUtimis att^ritate upetam , ea ledio Jano Guliel- 
into plaoebat. At iUa loquendi cacio ne Lacina quidem eft 5 oam 
qui refetitf letioffum petit, adeoquc cafus Accuiacivus plan^ fla« 
gttatui. Vijigilius Geocg. ir, 286. 

— — - Prima upitins ah trigini famam^ 

Scriptor ad Herenmum lib. i. cap. 9. ^«» heviter narrare pottri' 
mm — Jt non ab ultimo initio rtpiterg voUmtu, Vide & Juftinum 
lib. II. cap. I. Davif, 

3. Motusque fifllarHm obftrvaverunt.l Ita etiam noftri duo prio- 
res. at teitius 6c exemplar $. Vidoris , quo ufiis Janus Gulielmius » 
ohfervitax/ertmt ! quae VOX iteium pccurrit infra cap. 45. Gr$«ttr, 

4. Colaniam mifi in t/£aUam.'\ Eft , non tarn a confc^uia Tui- 

N»n nnn nnn 4 nebl> 



3I10 De DlVIMATlOl^E " 

« Ammo- diio » aut pononseo , aut ^Hammonis oracqlo? ttft 

pis M. quod bellum fufceptum ab ca fine confilio 'deoram eft? 

II. Nec umum genus eft divinationis public^ pri* 

ratimque cclebratum. nam , ut omittam ceteros poptt- 

los 9 nofter. quSim multa genera comptexns eft ? Pnncj- 

pio , hujus urbis parens Romulus , non foltim aufpicatd j 

iirbem condidiiTe, fed ipfe etiam optimus augur faifTe \ 

• traditur. Deinde augaribus 5c reliqui reges uli: ^exa- 

^ dis regibus , nihil public^ fine aufpiciis nec domi nec 

militiae gerebatur. Cumque magna vis viderctur effc 

5& in impetrandis conmlendisque rebus , 8c' in mon- 

(Iris interpretandis ac procurandis in hardpicum difci* 

plina ; omnem banc ex Etruria fcientiam adhibebant ^^ 

^ ne genus efiet ullum divinationis , quod negleAam ab 

lis viderctur. 

4 £t» ciiin duobus modis animi fine ratiqne 6c Mea- 

tia, motu ipii fito, foluto & libero incitarentur ; rnio^ 

furente ; altero , fomniante : fiiroris divinationem Si- 

byllinis maxiipe verfibus contineri arbitrati , coram de- 

i dikftos cem intcrpretes ^deledos h dvitate effe voluerunt. Ex 

^* ouo genere feepe hariolotum etiam & vatuna furibim^ 

aas praedidiones , ut OfUyiano bello ComeHi CuUco- 

fi , audicndas piitaverunt. Nec ver6 fomnia graviora, 

g qua fi < <]uae ad rempublicam pertinere vifa funt » k fummo 

tamb.& conlilio ncgicda funt. Quinetiam memoria noftiii 

P^*A tcm-' 



nebi» quam piodidh d. cap. 20. quam ab an^^othatc Pal. pc. atque 
Pithoeani codicis I Gulielmio confulti : cxpidTeratque item Mw 
tdhio. poftpubiicati» t/£t4t$am, Grutei. Invjto iginir Gnireio in- 
teicidit piaepofitio in ejus editione. quam lepofoi. Gr^uov, 

5. Et in impitrdndii,} Fal. pr. & inpttrdatdis, fee. & imfstrMdii 
S. Vtft. & in imffetmdis , emendatamque a veceie manu, ia$ptt4uli'j 
non dubium eft quin agat de fitcris impettitu, itaque vkierint Cii' 
tici , qua eonjugatione lioc veibum auftori noftro ledonarid ' 
Gruttr, Et in inptirandis — & in months intirprttMtdis,] FaL 
ac ElienC habent , & in patrandis. Primus verb & Cantab, daot, 
& impetroMtis, Totum igitui locum 6c refinge : Cmm^ ffM< 
vis vidiTttur ejft & inpetrandis confiUtndis^H€ ft^ > ir ni4nfiris 
tetpretandit ac pr9fMf*Mciis in bsri^picum difciplins. Viz Dpi •& 
Ut moneam in omnibus noftiis efte , fint bAmfpictim difi ^ 
quippe ea ledio menti Ciceronis advccfatur. At , oifi fU) m*- 

fan non poceft, quin pnepofitienes ills , quas delenda* co ' 
>atinitatis elegantiara turbent ac deftraant. Ddvif, 
6. Nt gtnus ejftt ullum divinatitnis t ^i^od negie^um,} k </ 

fi/. ac 7«»«i> nihil periiet venuftati (ementiat. Grmer^ 



^ 



r 

f liiBER Primus. 31x1 

^templam Junonis Sofpitas L. Julius » qui cum P. Rutilior.unxr 
iconAil £iit, de fenatfts fentcntia refecit ex Caeciliae > 
[Balearic! filias, fomnio. 

Ill, Atqjte H ACy ut ego arbitror » veteres reram 
magis eventis rooniti , quam f ratione do6ti , pro^ve- 
loot. Philofophorum Ver5 exquifita quxdam argumen- s 
ii» cur eflet veta divinatio , colleda funt. h quibus » 
tit de antiquiffimis loquar » Colophonius Xenophanes, 
|&nQs» qm deos eife diceret^ divinationem funditus fu» 
Mit. Reliqui verb omnes, praeter Epicmrum , balbu- 
tientem de natura deorum divinationem probaverunt , 
fed non uno modo. Nam ctim Socrates oranesque 
Socratici, Zenoque, 6c hi» qui ab eo eiTent profe4i » 
iflanerent in antiquorum philofophorum fententia , ^ ve^ 
tere Academia , & Peripateticis confentientibus ; ciim- 
quehuic rci magnam au<floritatem Pythagoras jam ant^ 
tribuiffet, *»qui ctiam ipfe augur vellet effe , plurimisque ^ !\^ 
I locis gravis aiidor Democritus praefenfionem rerum fu- ?!J^ 
turarum comprobaret, Dicaearchus Peripateticus cetera 
dmnationis genera fuitulit , fomniorum & furoris reli- 
^niti 9Cratippus<}ue9 f^miliaris nofteri qaem ego pa- 
\ , ■ " rein 

I 

\ 7. \kiont do^t frobaverttnt.'] Vulgati amplius doSfl putAverunt & 
[}^»^*venmt , fed contra edd. Maifi atque Viftoiii , item Fall, ties Sc 
^5.Viftoris. Gfut, 

\ t, Vftere ^cadtmta & Peripateticit eonfentientibus.} Sic omnes 
llpaidem noftii & aliorum MSSti; nallus tamen dubico, quin tpcus 
: utmeodofus; nam vett4s sAcAdemin nihil aliud eft quam Socrstiei^ 
()iiomm (upia meminic Tullius ; 8c infra cap. 3 9- Veterem ^cade» 
mitm^ Peripateticts , Sttiicos memoiaie fatis habuit. Vidc& lib. i. 
wLegg. cap. 13. Repono vgteri sAcAdtmis Peripateticis ccnfentifn^ 
films J qoz fane minima eft mutatio , fenfamque dat rei con- 
Snium. Ceterum Ariftotelici cunfbiqae Cynici divinationem quo- 
Qammodo labefaftlront , (iquidem Ta» /Aatf^tiw KttriyiKetffAf , , 

nnqnidenrteftantut Origines in CeKiim lib. vii. pag. 333. & £u- , 

ubius P.E. lib iv. capp.a, 3. Hucadprime iacit egregia Diogenis 
KBtentia, qui dixit ; 'He otav fxh Un Ku^tpHrM h ta /3^ x«> 
[*Tfit »dt) ^tX(fffOfHe t ffuriTaraiTo? Tar fa»v ilVflii to» ay^/>«iT«»' 
•Tier fi jrai^if O9upoxpinr0t.e x<i /MAvrtit xai/ to^c jr^ofl"i;(fe»T«c tcu^ 
*roir n'tfly iu,Av»tortp6v fofju^ttr df^fetypt, Ezftat apud lAertium 
^W. J. 24. Davif, 

9. OrMippus <i%»<iue,'\ Vulgg. CntippHnjme, Nosautem^ fenfu po- 

^aote » MSStos Elienf. Keg. 8c Cantab, fequuti fumus. Quod 

spton de Dicaci^rcho Cratippoque lefert nofter , id itemm fepetit 

^•11. cap.f. ^lutarchus FlaC. Phil. lib. v. cap. t. 'A^$-OTfx«c ka$ 

^titifX!^ *r9 tuvt* h^fMO'fAif fx6vof vetfUffdyovai KUt rtxk 

Nnn: nnn nnn $ trai* 



3111 De Divinatioke 

rtm famniis Peripatedds judico, iifdem rebus fidemti* 
bait', reliqua divinationis genera rejecit. 

6 Sed cum Stoici omnia fer^ ilia defendcrent » quod & 
Zeno in fuis commentariis quaii femina qusdam fpar- 
fiffet » & ea Qeanthes |>aullo uberiora feciifet : accei£| 
acerrimo vir ingenio Chryfippus » qui totam de divina^ 
done duobus libris explicayit fententiam , uno prxterea 
de oraculis, uno de fomniis; quern fubfequens , unum 

idiidao. librum Babylonius Diogenes edidit, ejus auditor : ^daa 

Antipater : qainque nottcr Pofidonius, »«> Sed a Stoi- 

F. B. CIS, vcl principibus ejus difciplinae , fofidonii dodor, 

difcipulus Antipatri , degeneravit Panaetius : nee tamea 

aufus eft negare vim eile divinandi,fed dubitare fe dixit. 

Quod illi in aliqua re, invitiifimis Stoicis, Stoicofacere 

k id nobis licuit, * m id , nos ut in, reliquis rebus faciamus , a Stoi- 

fttiij. Lmt^. cis non concedetur? praefertim cum id, de quo Panae- 

tio non liquet, reliquis ejusdem difciplinae folis luce vi- 

7 deatur darius« Sed haec quid^m laus Academiae prs^- 
flantiiiimi philofophi judido & teftiraonio comprdtt 
taeft. 

ly. E T E N I M nobismet ipfis quaerentibus , quid ft.| 
de divinatione judicandum , qu6d a Cameade multa a* 
cut^ & copiofe contra Stoicos difputata fint : verenti- 
busque, ne temerd vel falfae rei, velnon fatis cognitae^ 

afTeih 



•yi'Vo&c* Adeb nt hi Feripatetici non abierint ^ Magiftro fuo dt- 
vcifi. Davif. 

TO. Std A Stoicit , vel principibus iita difciplins,} Non ifltdUgO 

c|tttd veJit audor. darius & veiius Pal. fee. vtl princepj ^m dsfi, 

vx. tnnuat Pansrtium. neque recedit ab hac fcriptura Pal. ^ luS 

quod licera andioi, prituipes. Giucei. ^ Stoids vil frincept ^nf 

difapltns — eUgsnertvit Panstim ] Vulgg. prindfibm tjus difcipS^ 

. »<«» Nos verb Pal.iecandi lei^tonem fumusampkzi, quam clado- 

lem verioiemque meiitb judicavit Gmceiusicgo fane earn ccitifi« 

mh veram pronundo. Nofter iaha lib. ii. cap. 47* ^us pritu4p9 

Sfrcaritm Panstim dixerit, Acad. Quxil. lib. 11. cap. 3}. Cmm P*- 

nstiui princtps prope, m4* (juidem jtuLici§ , Stdccrmn , «« d* re dmbi* 

tan fe diior ^ tfuam wnnes prster enm Steici cerrifprnAm pmtdta « 

•metA effe harufpicum aitfiici* (Leg. hAtufpicium , Aufpicia^) Pr^emU^ 

fimnU , VAticinatienes , fetfue ab affenfn fujiineat. Hanc auteia Pa* 

lurtii luiiTe meaccm coatomac eciam Diogenes Laeicius *' 7ii« 

f.l»4. Davif, 

II. Id MS m in reliifms rebus."} Bal. nofier t id nobis , tn ^m 
rebus facianms, d St^ieis nen cencedetur f qtiod jnihi placer ha 

l^ambinus, ibb conjeduxa dudus^ xclcxibi voluic. Dav 



Liber*Primus. 3113 

afendamur, Sciendum videtur » in diligenter etiain 
^ atque edam argumenta cum argumentis comparemus^ 
I Qt iixiixius in lis tribus libris » ** quos de natura deoram 
^fcripiimus. Nam ci^m omnibus in rebus temeritas ia 
afcDtiendo, errorque turpis eft, turn in eo loco maxi- 
iiD^, in quo judicandum eft, quantum aufpiciis rebus« 
>que divinis , rcligionique tribuamus. eft enim pericu- 
'&m, ne aut, negiedis iis» impia fraude; aut 9 fufcep- 
fe, anili fuperftitione obligcmur. Quibus de re'bus & 8 
alias faepe, &c paullo accuratitis nuper , cum elTem cum 
Q/fratre, in Tufculano, difputatum eft. • 

V. Nam cum arobulandi caufa in Lyceum venifl<> 
mus: (id enim fuperiori Gymnafio nomen elt) Pcrlegi, 
iUe inquit , tuum paullo ante tertium de natura deorum: 
'.in qpo difputatio Cottae , quamquam labefadavit feti- 
tcndam meam , non funditus tamen fuftulit. Optiroi 
"l^cro, inquam, etenim ipfe Cotta fie difputat, ut Stoi- 
corum magis argumenta confutet, quam hominum de- 
Icat religionera. Tum Quintus, Dicitur quidem iftuc » P.LXXXU, 
I inquit, a Cotta , & vero faepius : credo , »3nc com- 
Jnunia jura migrare videatur : fed ftudio contra Stoicos 
!«fi%cndi deos mihi videtur funditus tollerc. 
■ Ejus orationi non fane defidero quid refpondeam : 9 
,fitis enim defenfa religio eft in fecundo libro a Lucilio : 
j^ujus difputatio tibi ipii, ut in extrcmo tertio fcribis ,ad 
N^critatem eft vifa propenfior. Sed, quodpraetermiffum 
€ft in illis libris , credo quia commodius arbitratus cs fe- " 

pa- 

12. Hhos di natura Deofttm fcrtpfimus,1 S. Vi^Oris codes frs" 
firfpfiniHs , quod confirmabat Gulielmius iUo Virgilii : S.*f4m fibi 
fj^* Vari frdfcripfif patina nomen, malebat tamen , perfcripfimm, 
Crater. z- 

13. Ne tommunia jwa migfAre vidiMur.^ Sic habet codes MSCUS 
& ita legendom. Sic loquitur Ofiic. lib. i. cap. 10. §l»afjnt ptni' 
**» iul verifattm ^ fidem , ea migrare inurdum , «ir »w fervare fit 
j^tem, £t III. de Fin. cap. 20. ^u$ns4m^ite ea natura tget homimis, 
^ citm gemre humano tjnafi civite jus intireedtret \ aui id confer^ 
^^rn , tHtk jufium : ejui migraret injufium fere, Lamoio. Ne cen»' 
ftunU jura migrare videatur.] Communi jure , yulg6 legitur , fed 
^ecPaU. tres& mC. S. Viftocisj io quibus noftrum clar^ vili- 
till, ficqoc conjeceiat iTuinebus lib. ▼. cap. 20. Gmter. Ne cemmu^ 
9ia)wra migrare videatur.] Sic primus emcndavit Hadr. Turnebus 
Adferf; lib. y. cap. 20. e^usque conjeftuitm iirmant Pall, tres, S. 
^ftoiis liber, noftri qnatuor 6c Yen. 1471* Faffim ferebatai CO10* 
^"f^ijnre > ijiumque Viftodtun ctaztc cavootagio. Davif. 



3II4 Dh Divinations 

panrdm id qaxii ; deque eo difleri , id eft , de divi&a-j| 

done » que eft eunm remm • quae fortuitae putantv J 

praedidio atque prxfenfio f id ^ fi placet , videamus^i 

1 Eftntequam habeat vim, & quale fit. i£go enim fie exifl^ 

^ *Sm ™^ : fi fint ea genera divioandi vera , dc qu&as accej 

n^isiim pjnjQj^ qujeque colimus, eflc dcos: viciffimquey fi <fif 

fint, efie qui divinent. 

10 VI. Arcem tu quidem Stoicorum » inquam^ 
m ficir^ Quinte, defendis, fi quidem ifta °>fic reciprocantur; 
fS4/ii>, ut &) fi divinatio fit, dii fint, &, fi dii fint » fit divi. 

natio. Quorum neutrum tarn fac^e , quam tu aibitra-; 
ris, conceditur. Nam & natura fignincari 'futura fine { 
deo poflTunt : mSc, ut fint dii, poteft fieii, ut nuDa abt 
lis divinatio generi humane tributa fit. Atque ilie, 
Mihi vero , inquit , fads eft argumenti , & euc dcos «j 
& eos conlulere rebus humanis ; qu5d c& data 8c 
perfpicua divinationis genera judico. De quibm quid 
ipfe fentiam , fi placet , exponam , ita tamen , fi vacas 
animo , neque habes aliquid , quod huic fermoni praBi» 
vertcndum putes. 

11 Ego vero , inquatn , philofophiae , Quinte , fempee 
vaco. hoc autem tempore , ci^m fit nihil aliud , qtto4 

n habeo libenter agere poffim , multo magis ^aveo audire, d^ 

^^' divinatione quid fentias. Nihil, inquit, equidemnovi, 

P. B. nec quod praeter ceteros «ipie fentiam. nam ciuu anti* 

e ipreknt..qQifliniam fententiam , turn omnium populorum & 

^'*^'**^* gentium confenfu comprobatam fequor. Duo funt^ 

enim divinandi genera; quorum alterum artis eft, alte- 

rum naturae. 

II Q^ae eft autem gens, aut quae ci vitas , uquae non 

aut 

14. Ht^ m fint Dii^ f§tefi /Uri,] Loou qaidein , nti none kgi- 
tax, fat is eft apcrtms ar onones noftiit ElieoC Bad* Reg. Can.tah. 
9l Vcn. dant, & m ita, fimt Dii » fttf^ fitri. Nihil eqaidcm aie^ 
lias poflum comminifci » quam ii, tiapspofita iUa. vocuU , xepo* 
' aatur ^ & ^ m fint Dii , ita p»t*fi fieri^ Scd paiuxn tefect , cum 
nous idemqoe nafcatut fcafiis. Davif, 

15- Sia^ 'UM n§H extis Picndnm ^(.] Sic vrS, nam Jofias Mec* 
ccnis coQJicit valde veciumiliter , am txtifficnm (yc. Grutei. 'm 
JIM ant €Xtis ptcmdnta , aut m^nfira , attt ftUgpta. interfretamiunt, ITif 
CL Jof. Mecceius aciuiifiine l^endom vidic txtifpkum, £)us la- 
jcj^ram uoic^ firmat nofter lib. ii. cap. 9. ^rtificitfs , in it , 
div.inati»Hi4 itla ftre gmera fwn^as txtifficnm^ t$rumMH^ ^»i i W« 

ffmkm •Jimtit^nt fr4dittrt9t, Keftat CUDCB » fuGnmor^ ^» 

Dir 



N. 



LiBiSR Primus. ^itf 

liat extis pccudum ; autmonftra, aut fiilgura interpre<> 
lantium , aat augururn , aftrologoram , ant fortium* 
1^ enim feth artis font) aut fomniorum , aat vaticina- 
6>num 9 (hflsc eium duo naturalia putantur) prxdidio- 
He moveatut ? quarum quidem rerum eventa magis ar- '' 
ktror y qu^m caofas qusri oportere. Eft enim vis &c 
l^atura qvia&dam , quae P cum obfervatis longo tempore p tnm W/i* 
l^ificationibusy turn aliquo inftindu inflatuque divino 
fotura pra^unciat. 

VII. Q V AK fi omittat urgerc Carneadcs : qnod lEa- 
ttebat etiam Panaetius., rcquirens , Jupitcmc comicera 
i laeva , corvum a dcxteta cancre jufliflct> Obfcrvata 

&nt haec tempore immenfo , »<5 & in fignificationeevin-? ^^^ 
ttB animadvcrfa & notata. Nihil eft autem, ^quod^^J^fr 
bon lon^quitas temporum » excipiente memona ,pro-i nonpoiH 
dendisque monumentis, efficere atque aflequi 'peGitJdtm* 
I Mirari licet , quae lint animadvcrfa a medicis herba- 1 3 
[fum genera , quae radicum ad morfus befliarum , ad 
jecalorum morbos , ad vulnera. quorum vim atque 
^turam ratio numquam cxplicavit : militate & ars eft 
inventor probatus. Age ,• ea , quae , quaraquam ex 
genere font , tamen divinationi font fimiliora , vi- 
<^mus. 
r Jit aae etiam ventos frAmonftrat f4p$ futures 

Inflatum mare, ckmfukitoj penitusque tumefcit^ 

Saxaefue fana , /alh hhee ffumata liqmrt » 

Trifttficas cert ant' Kept uno redder e voces: M? 

Aut , denfus ftridor jckm celfo ^ vertice mentis 

Ortus , adaugefcit fcopulorum f^pe ^ repulfu. P.l««ii* 

VIII. A T<^u £ his rerum praefcnfionibus prognoftica 
tua referta font. Quis igitur elicere caufas praefcnfio- 
Bum poteft ? etfi ^vidtfo BoSthum Stoicum cflc cona-t vid« 

• tum/'^* 

[niiititiiii] quidem , tamen abfier^i non indignum. Repoao enim j 
\q»M n*n am txtifpicum ,- & monjhit A§a fulgitra intirpmnntmm, Ka» 
tio eft 9 quod muneribus hifce deftmati non erant ▼ariocum gene^ 
Dim divini , fed nugaciffimas Idas nugas foil cutabaat hamfpices. 
yi4e infra capp. 11,41,42. Bavif, 

' J6m Et injixnificati§mevtntm animadvtrfd (pr mtAt»,'\ Ita quidem 
codices } mihi tamen locus , uti nunc fe habet , fenfu commodo' 
▼idetat carere. £ft ex amicis noftris vii ing^nit) & erudirione 
Ipcaeftans, qui bene reponic , <^ fignifitAtimts tventis MimAivnfd 
4Sr uotMM, Ad MSScoxum tamen leftionem propius accedes 4 
fi I'^^iibaf ^ dtii^ Ii^nifimi9 evemit 4mmAdv4rfa & nttat*. DaviC 

17. "^ 




I; 

r 




jiid De Di. vikatione 

mm. qui hadenus aliquid egit, ut carnm rationemie^ 
rum expiicaret » quas in mari caelove fierent. 
1^ lHa ver5 cur evcniant, quis probabiliter dixerit ? 
>7 Can4 fiilix ittdem fupens ^ gurgiu fomi, 
'** Nunt'tat horribiUs damans inflare procellas, 

Battd modUos tremuU fundens ^ gutture tantus. 
. . Sdfe itiam pertriflt canst de pediore carmen > 

Et matutinis acredula vocibus infiat » 
Vocihus inftat , cr affiduas jacit ore querelas , 
CUm primhm gelidos rores aurora remitth. ' 
Fufcaque mnnumquam cur fans per littora cormx 
^%Demerfit caput , CT* fiu^um cervice receph. 
J- IX. ViDEMus haec figna ▼numquam fer^ emeo-j 
aoiH ticntia : nee tamen , cur ita fiat , videmus. I 

nonq. Vos quoque figna videtis » aquai dulcis alumna , 1 

MSS^. . Ckfn clamor e par atis inanes fundere voces t j 

Abjurdoque Jono fflTUes i O* ftagna cietis, 
■9 Quis eit, qui ranuncuios hoc videre fafpicari poffit? 

M 

17. '^anafiuxft idem,^ Cum non dubitiim ti£tt quia faiib hoe 
Icgerecur , tios conjeftuia «Uquando emeodavimus : T^it^vs jklbi 

\ itidem, Sed in Veaetis Caha rciibicur. Viigilius autem faltctt 
fecit a re6^o fulica : Marin* in fmco Indunt fulicn, Camer. Cjm 
futix,] Lambious edidit T^vo, fecucus codd. mill ipfe ut iaqut ^ 
ut ego puto, cofije&aram Camerarti. ceite Fall. 0c Pith. & S^ 
Viftoiis, & Wouw. codd. Gi»(» pizfeiuot , quamfis nonnulli coi^ 
rupee. Grmir, \avA fuliie drcj Sic nunc , edidimus , Codica 
MSScos iecuti. Quid (it ravnm docuimus in Commentariis Hon»^ 
tianis ad lib. iiz. Od. 27. £t fupra in Academicis Ciceio dixit ' 
ravum nmre, Lambin. %aim futi^,"] Vulgg. eank i led hariolatic^ 
nern Cameiarianam iequoi k Lambinianis MSScis. ooftioqae Elicafi i 
£imacam. Aiacus A<oiri»/tA pag. iid. 

Kit) /* atV IT! |)>p»y Ot' Iptt^ftfc ft KfiCTdl M.P<rfA99 
' *F.J aKos IpX"'^*'* ^*''? ^*P^ wo Wet XfMtltdiC) 

Theophraftus de Sign. Vent. pag. 420. 'EpttcT/oc uir^ ^^x^s^Mi 
;rtT<>/t4ffvi^ »»)-0owi ww/uLttr^ cnftfuif ir<' «xf oAa»c 0»mf 
fAiyet , oififA^^nf. Vide & pag. 4 18. At , fecundum >£|iaaiim , 
9r«TCAcfv@r ip^cfioc tie B-Axiwnt w^i^ f tlJW^ «^ «'/>&»? pec^)iVf«>d-«i 
AithltTitt, Hift. An. lib. VII. cap. 7. Davif, 

18. D inter fit csput & flu^Hvn ctrvict rec^it.} Kihil variant ao», 
ftri/Gulicimius tamea niakbac , D*merf4t caput & Jkcer, rgaftst. 

- Gniter. 

19. Uma efii qui ranttncnht ,b»e vidtrt fitfpicari peJIit f fid ineft 
mire ^ ranmtcHlis natura ^u^tdam y &c,} AntiquiotaexemplciUl 
difcrepant ab hac leftione : funt tamen 6c ipfa non patum Inqm- 
nata. mm in poivul^atis quoque voeoi ne Ut iBcnduiB: pnrtec 



r 

I 

Liber Primus. 3117 

Ifed iaeft in rivis & rananculis natura^ qaaedam fignifi* 

cans 

cnim qu^m qabd valde diverfam habent leAionem ab anciqot »^ 
|i|tXKlTenipes mUti fofpcAuiti eft , <\m% fine caufa hoc aocidcie noa^ 
lirbitiox : cam ctiam, (|uam habeoty pei fe paium finceiam juda- 
jCO. Quid enim min ibi faciac 9 & qaam vim habeat hoc loco id 
fldretbium non video : omDino ocque plana , neque ele^ans mihi 
fiiu(lUra vidctur. Cum quid dubitem pocius quam quid feutiain 
^c.vpofo^im» volo nunc vccerem fcciptuiam notam iaceie, que eft 
hzc: iid inefi in rrvh iy rtknumcMlis , ^c, Vt po£Snt cmdidores »aA 
merjto fiiipedum hunc locum habeam« videie, & unde tanca ot* 
ta fit de hoc loco imei antiques & novos codices dilTenfio coei- 
:iaie. Diligentius igitui confiderandum , an fie ex aotiquis veiti- 
t{ns 8c «z Gizco veifu Aiati tede poflit in gyrinis emeodad. 
oam Gyrinos & Giaeci & Latini appellant lanaium partus, f lin. 
lib. IX. cap. zi. Parittnt minimat tarmg , »/igr4i, quas gyfin»sv9» 
^ unt , nculis tatttiim 4t camU injignts : mox ptdes figut^ntur , CAudu 
' fnimt fit in po/ttritrts, £t Atatus in Fhznomenis , ^H /uatAXov 
[AfKac yiitxi v^poitrtv ovsiatg AuTodiv i^ v^'at^ fraTiftc ^oeijt yv- 
fimu Cafus etiam interpres de illis fie loquitur : Vvpim i\ x«- 
j^^VTtfi Of oiftdirhdLTM ^drpuxM Tcjtirf *rti yoiifAttrdi *Tm ^xxpat" 
X^ dJ'idirKdtffti >«{ TiKTdyrccf mu ajto^a c$-iir viv apx^v. Re- 
am k^iooem confervavi : oitam autera mihi rufpicioneia 
iTis leveoi fie foitalTe inaaem apeiire non malum duxi : 
s etiam, qu« me ad hoc tmpuierint , fupi^ expofui. F>i7«r. 
'id inefi win & rantmeulis,] Cum in vcteri libio Icfiptum fie * >• 
ffff/y facile adducor, otcredam, vocem mire ab aliquo repofi- 
tarn &ifle , cui fufpe^um eflet verbum in rivis, quod libiariorum 
MUDperitia fadum eiat ex Gjtriniu banc autem veram elTe bujos lo- 
E^ lediooem ^ admoouit etiam vidorius , addudo Aratjco ycifit 

Vrfin, Sed intft in rivit & rMnHnatlis,} Ita mfi'. Vi^fcorii , fic pueat 
veie Gulielmins, neque quid mutandum,utvolebat idem Viftorius, 
Pali, proximo accedunt ad banc icripcuiam. primus enim fie {ec. 
habebant in rents, nam tettius , fed ine/i mire ^ ran, ut paflim pu« 
blfcatar. Grnter^ Sed If. Voflius in notis ad Melam cirat Sed inefi 
^erinij ^ ran, additque [fie fere meltotes codices} At ipfe appimtit 
in editione Gothonedi , qua in conieiendo ufus. eft , fed ine^ in 
"WUiis & rannneulis natmra ^n^edam v, Deinde quum ranunculi pne« 
cedant 8c fequantur , qui conveniunt hue yuply^t * quos GrKci dicunt 
tOtf/iiK^tfiatrpxxitc i Me quod ateinet « non puto pofle fiibtrahi Tul- 
lio IckCtttionem inejfe in Aliejnoy prxfertim quum eatn fcripti oma«a 
•fobminiftrent) fie utique quum ranz ut plurin^um fint in rivis* fi- 
muil rivis fie ranis attribuit taiem cau(km. Gronev* Sed ineft inri-^ 
^* & rannncniis,} Sic edtdit Gruteru^. If. anrem Vofiius ad Melae 
^- 1. cap. 9. pag. tf I. quafi novum quid fie inaudieum «ruifiet ,ex 
m^ribns, ut ait , Codicibus legit , inefi gerinis dr rMumiUis ; 
^^ qoom >v^ivoi fint ranunculi , purs puts ntiuroh^yiae reus cficc 
oofteri qoKC yv^imt hitf noa con venire re^ ftatuit }a^. Grono* 

vius. 




)ii8 De Divihatione 

cans aliquid, per fe ipfii fatis cetU » cognitioiii aotfinf 

hominum obfcahor. 

MMpeiUsque h§ves fitStamfes Immina f<i#, 
Narjhus hwniferum drnxere ex din fmcmm. 
#Non quaero, cur, quoiiiain» quid eveniat^ inteOigo^ 
^am vero femper vrndis , fimptrque gravata 
Ltntifcms triplki folHa grandefc&re fietu ^ 
20 f^ yr^gej fundens , tria ttmfora monftrat arandu : 

r. B. Nee hoc quidem quaero , cur base arbor una ter flo* 
idreaty aut ^^ cur arandi maturitatem ad figutini floris ac-^ 
X quomo- commodet. Hoc fum contentus, quod,etiam fi *quo 
^P.f'l^^^^^quidque fiat ignorem , quid fiat intelligo. pro omni igi-^ 
^Davif. ^"^ divinationc idem quod pro iis rebiS, quas comme-'i 

moravi , refpondebo. 
y fcam- X. Q u j d J fcamraoncsB radix ad purgattdam , quid 

moniz t ariftolochia ad morfus fcrpentum poliit , quae ^* noiacQ 
*/«. * • * 

z ariftolo- 

chiz C9nj, 

tomb. ^1^* Quod aatem 7ulgatatii Icftionem metm iit Hie dodis , la 
CO quidem vehementer crrat 3 nihil emm buc omiiiiio fJKiimt ii»- 
vi , planeque lidtculus fuilTet Ckero i fi iri<tai3|in (igiuficaoteoi 
aliquid lim inelTe diserat, quod cam canis', aquas at pludiMDI. 
coleatibus , compctcre ttatoeiet. Fall. pr. fee. intft in rtnis, Regk 
VCf 6 efi ineji mire ir rMtmcttlit, Elienu deaiqoe intfi fmire mm 
ranuncuUs, Lego ineft & rMuktciUis , d«leta voce, quse , pioat «" 
bitroi t libiorum maigini primicus adfcripta , tandem , ut fir^ 
TuJlii verbis adhzfit. Quln & iqyooi poflit imfi im ifiis etua» fd^ 
nunmlis, Quomodocunque vero fe les habeac , perptjccc 'pS^ 
cium» quod de hujusmodi c^ttfAtioti tulit £picurus. Ai i]ri0-«/«««'Mf>' 
inquit 9 At ytxojuttr^t iyrl *ri9t ^eiotc , tuttd svynuptifjtA yiworm v? '. 
jtaeipcu* ft yd^ rai ^«« dfayttnt t<7« trpQcripifftrau tk ee«'OTtXMrdi» 

4^Mair tourmv i^aine , jmtsTta Tate tjrt&nfmvi^i Tau/Tocc acvotixi^ i 
Vide Diogencm Laeitium lib, z. $.115. Duvifiiu, j 

20. T^ /rug'' fundins.'] Inanis eft }oan. Haiduini fafpicio, fOB 
qua lefcribity ter flora ftutdtns', nam lecepta le^lio ^ cun£bis Ctce-I 
zonis & Flinii przftatur CKeoiplaiibus j quin dc Aiatus fc Geopo* I 
nicotum fcxiptoi hac in ze Kn^irat & ks^vkc adbibeac. /i^cff*. « j 

21. Cffr Arandi matmitatitn nd flgH$tm fioris ndcommtdft.l Ab baCi 
le£kione non abcunt aut edici Codices aut MSStL Mihi lanacasi 
pizpofitione transpofita» lefciibeodum videtur, cur ad Mramli wu^^ 
tnritMem figtmm fitris ikUommtdtt $ ftuges eaim fundens I^eoiiicotj 
arandi tempus monftrare ccnlebatujc. Idtm. ' 

22. Nvmen ex inventort reptrit,^ Explicat Guliehnus Caatcnis 
lib. I. Nov. Left. cap. 14. videatur 2c Viftorias libro vi. Var. Left, 
cap. 3. Lambinus intulic libels conjefturam iiiana, nenwi t i^am 
M re referit, Gulielmius malebat propius .fcriptuiam T"1<r< i^cr 



K 



r 

Liber, Primus. 3119 

txinvcijtore reperit, rem ipfem inventor *3cxfomnio, 
video , quod fatis eft : cur poflit , nefcio. Sic vento;- 
,* rum & imbrium flgna , quae dixi , rationem quam ha- 
j bcant, non fatis pcrfpicio : vira & eventum agnofco, 
fcio, approbo. Similiter » ^4 quid fiOiam in extis^ quid 
£bra valeat , accipio : quae caufa dt , nefcio. Atque 
^horum quidcm plena vita eft: *sextis enim omnes fere 
intuniur. Quid? dc fulgurum vi, dubitare nvrtn poffu- 
mus^ nonne cum iilulta alia mirabilia , turn illud in 
primis ? ^^ ctim Summanus in faliigiq Jovis optimi ma- 
ximi, qui turn erat fidilis , *e caelb idus elTet , nee J dc calo 
nfquam ejus fimulacri caput invenir.etur , harufpices in ^'*'"^* 
.Tibcrim id depulfum efle dixerunt, idque inventum eft 
CO loco » qui eft ab harufpicibus demonftratus. 

XI. S^D QjuQ pptiiis utajf^aut au^pre , aut tefte , '7 
quam te?,cuju$ cdiidici .ctiani<.,verfus , & libcnter qui- 

dem,* 
I 

i 23. £xfimm^9 vide9 ^f.} lea qiddem Aldus fenior.' Sed Vi^o- 
^usimecfeitavocci tx fgmni* : ftjh vide»&e, qax item lepeita 
^ihi in fall. Gulielmio in Fiitnoeano. Gruttr, Etiam ex Volfiano 
Ivcriit Pater, & ipfc If. Voflius. Gfonov. yidtoy Quod fatis tj^,} 
pertus eft fenfus , fi modo Codices addicerent. Sea quum' Vi^o-^ 
ani, Gioteiiani nofliique MSSti. fummo confenfu dent, pojfi vi-*' - 
(9 (fH4d fatis eji , aliquid fubefie tear. Fotfan ita xefciibi poflit 
[ocus : ilui S€dmm»n*A rddix nd purganditm f ^ni ^rijiolochia ad , , 

ktrfus fnpentum foffit? — Poffe vidto, ^md fatis eft j cur pojfif 9 
Ptfci», Vidcant fagaciores. Davif, 

24, Slifid fifum in extis , ijuid fibra vdleat, ] Dc fiflb jccoris fi- 
Diaquc, vide Bain. Biiflbnium Form, lib.ir pagg.20,21. Davif, \ . 

1$, Extis enim emnes fere utuntur^y ^elcio quomodo magis pla- 
cet, ut eft in manuicriptOt mimur. Uilia. Davifius Uifini 8c MS. 
Bal. fidcm fecutus dedit miwur, 

,25. ^umn Summanus in faftigio Jovis eptumt maxumi.'] InMSStis. 
^re canAis fumma manus pro Summano ptrperam legrtui. HanC 
li|tem hiftoriam nonnihil immutatam , & ad alienum tempus le- 
Ntam narrat vetus Scholiaftes ad Ciceronis Catil. III. cap. viii. 
Wg.706. Jovis, inquit, ftatua Jic turbine depulfa eft , ut caput pet' 
wet , ^ mergeretur in medio Tiberj* Tunc harufpex ^nidam , cunt 
^erdotes fe(juerent»r veftigia fulminis iar caput deje^um (juarerent , 
|rc invenirent , haft a fulfum locum (focian haft a pulfo I4C0 , vcl pel- 
m iofum) invenit,& dixit: Ecce caput 5 ^ Itvavit de hufta. Quis 
jcro fuerit Summanus , Ovidio Faft. vr, 731. non fatis conftitit, 
f»onftat tantqm , hunc noduina ,' Jovi vcro diurna fulmina tri- 
^ Vide Pliniura H. N II, 52. & AuguftinumC. D. lib. i v., cap. 
^3- Ac cum aliis, turn Arnobio lib. v. pag^ 230. idem cum Plu- 
one nunacn cenfetur. Adi Gyialdum . Hift. Dcoi. Syntagm. vi. 

Q%9 §99 999 27. ^^^ 



b pttiffet 

Xamb. 

C retentant 

ed. vet. 

retentoitt 

MSS. 

d CjHA 

Davif. 
Fag. 



• i8 

Lamb. 



g acidere 
Bavif. fie 
alii. 

fa ^um 
wrtfLamb. 



i ptrmJpM 
MS. 
k viut 
/nm.Lamb. 
1 Tntn vcr0 

COD}. 

Lamb. 



?P 



3120 De DiVlNATIONE 

dem t qaos '7 in feomdo confulata Urania n^ofii pio- 

nuntiat: 

. Primiph ^thtrh fiamtnatus Jt^hir igni 
Vertitur^ t*r tetum coUufirnt lumim mumdum^ 
Menteque divina ndutn^ orrasqui^fiteffit: 
§!ud penitus fenf/is hominmm vttAsqtu c r§MiUt% 
JEtheris dterni fepta atque inclufa cav$rm» 
Efy fi flelUrufn motUi turfusqm 'vagMttus 
Nojfe velis , ^ qtu fini fignorum in f^de heats , 
^£ verho , cr falfis Graj^rum vacihus errant ^ 
Ri vtra cert 9 iap/te fpatieque feruntstr : 
Omnia jam cemes divina menu n^tata, 

Nam primkm aflrerum vdmres te eeinfnU vutuh 
Concurfiisqtu ^ graves fiellarum ardore mitanUt 
Tu quoque^ ^ckm tmfml^jilhine in m^nti nivalts 
Luftrajfi , cr ^Ute ma^afii la^ Launas , 
Vididixy elaro tremulos ardore cometas^ 
Multaque mifceri noHurna ftrage putafii : j 

Quodfirml dirum in Htmpus f cedmere lMna% i 
Chm claram Jpetiem eemreto lumine Utna 1 

A&didity V* fitbito ftellanti nefte perempta efi. 
^§iuidverh Phoehifax, triftis nuntia helliy 
§1^4 magnum ad cilHmenflammato^^rdorevMat 
Pracipites edli partes ohitusque petifjet : 
jiut chm terriHli ^pereuljus fuimine avis » 
Isuce ferenanti ^ vitalia Itsmina liquit : 
Aut tkm fe gravida trekMfecit corf ore teUus» 
^Jam vero varia mSUtrno tempore vifa 
TerribiUs firma helium meiusqm monebant : 
Multaque per terras vates oracla furenti 
PeSlore fundibant tribes minitantia cafus: 
JUqua M| *9qua U^fu tandem cecidere vet up t 



z% In fiemttto c»nfHlxtn,'\ futo cenigendiffli, Inf«e$md0dicti^ 
Utu , ut fubaudiatur» libro, P. Manut. Inficimd* €9nfklatu.'\ Kiu 
Tarnebus ,«Sc P. Manutius cmendant, infttuni^ dt Com/klMUt iub 
intdlige libra, Gnlidmias, in facmndt CmfmUtns y ut error oatd 
iiicrit e compendio fcriptuts. Gni$er. 

z%, CUm tumulos ^Albano in nfott nivaiit,] Qoum Cofl*. cetcri<1ii 
Magilliatus ^oinani ferias Latinas cdebrarenc, in AlbaiM loaM 
fiebant facriiicia. Vide Vanonem lib. v. L. L. $.|. UV fduil 
fialicarna0eum Hb.iv. cap. 49* Davifim, 

X9* ^us Uffu Hnd$m ofidtn vanfii.} Noa kd "' nl^ 



liiBER Primus. 3121 

ir^/w , ferpHms fipm iUrisqiu friqumtant 
AJI. N u N c E A, lorqnaf qtu t[u§ndam , o- tonfuU 

CottM 

lydius ediderst -Dfrrbnu gentk haritj^. 

Omnia fixd tmu gUm§rMns d$temnnat anmut. 

NAmfattr Mkiunans ft$Uami mxus Olympo 

Iffi fm$ qtumdam tumuUt a$ temfU ptt'tvh ^ 

Et Caphplmis injtw fidibus ignu ; 

TMm/hicus ex 4re vgtm, i^gsmrdtnqfu Notts , T. B.' 

0»tt^ , 31 eUffsqm v$tufi0 numim Ugts : 

Et ^vmn fimidatro permit fidmmh srder. 

mefilvefins erat , mmani memmt altrix , 10 

Mama , ftu parves Mavertis femme nates 
Vbertims gravidis vitali rere rigabat : 
S»e turn cum puerh flammate fidmims ma 
Cenctdft at que avul/a pedum veftigU Uquit. 
Turn qwsnen artis firipta ac monumenta volutanti 
Veces trtfitficas chartis prmebas Etrufih t 

I* Omnes 

pit <lici poffit yttufiHs , qoam duobitt drciter annis Tullii confala* 
tttmpwoeflciit. Forfan igitur rcponcndum x.rti.>4 J qua ratione 
woftei ad eomra , que cecideront , xtatcm rcfpiciet. Ddvif. 
..i.*\;'^*^'^*' AT-rr*.] Sic legendam s non , ut vulgo , lemrM^ 
WfrnUm^, Neque me mo7«t Adr. Turnebua, qui Icaioncm 
nancoitans, fie earn intcrpmamc , fpeciem Nattx effiaam 8c 
n^watam, non ycram. Nam pnmum non loquuntui ita Latin!, 
^onda fatis hoc \ Cicerone diaum eft , cum dixit ex sre, Dici- 
wr autem |«,#f tf/i , quia Pinarii Natt« crant nobiles : \ nobilitate 
iginttpenculum. Ldrnkim, Getur^ta^me Nsnta,) Sic quidem Pithcea- 
WiCc Pal. tcrt.5 fed U<!. generato^ue, pt. gmetMut. S. Via. a vn- 
.^^^}wXygeneHMiuiMNM4. Lambinus Ofgerit ^ram/4^. Gifr- 
; ueimins conjtciebat vemrattufne , aut eriam itntt ^ttaau, Natt^, 
f^ prater, GtnetMatjtu NAtt4,-\ Satis mirari nequeo , cur Janus GU- 
I' ??"" coniecerit , venerntatjue Ndtu , vcl genet ^ttA^tte Nttttsi 
\ jwu ?ei culfu difino Nattac ftatuam pxofecnti fint Komani ; vel 
I JP^«, quam memorat Cicero , non Nattx , fed Attat , facriti 
^ y»» twu eonvincitni ex lib. 11. cap. 20. Fcliclor eft Lambini , 
v« Mutcti potius , hariolatio, cui ^Ueet ' ^enertfatfHe. I one 
f »aroen reponi poflit venerandd^ue Nattd 5 rebus enim honorem 
plenimque conciliac vetuftas. Sed nihil f«T«c adfirroo , nee 
. incercedo, qutn palma mdins quiddam comminifcenti tribuacur* 

I *>*vij: ^ • , 

.31. Etsffdefiee vttmfio ntmint liget.'i Gulidmius leponi volcbac 
ermine : quod conftat ca lib. 11. infra cap. 21. sr» U^$tm de m/« 
, «^«, hocque loco de eis agere Tullium. Palatini noftri propu- 
^ Saau yalgacttin. Wottwciii unus faabebat ttmina Gxwter. 

Oee,9$$ eoe z S^ OmiMS 






• 

De D I t r y at I o 3r k 






i 




>* ^.'1 /• i 

Tstm firs , m tam^: n 9^wmm»i , 
Ceriurt c-rMMms t^Jit , jt ^sussd 

C0»t^MUU tmrnitm uua gf 

J 2. OfK9/s ct'.dl tauT*y i'z'tt frrrfg3»t.1 ItM. (cdftOi eft hic VO- 
C» in actliao, ccm ia r*.! girls fie , Ojk«» ff^x.V gemenfAm fiirft 
ffftdAM. ITHia. Oirwes crvili rrwtn^Mjm ftztfe fnftdtm J H xr 1^ 

fccepra rii!go Icdio, pioxiiDequcacccdens ad iiiflI<|i]oiiim cameo 
lloooutU , itmr^ftt. Aides (coior cd:denc , •mmts aviii gtngnft 
ftirp€ fr9 feats tj*^ qucd & ia ajuiquo UificL lumbiaitts aibkzira 
iuo fecit, «r/s;f/i ^ifr/Zx CT gemenfM. ^Jiirft fwftdsm. GlOCCf. OmM ' 

ttviU genergfa, fttrfe prtfe^sm.} Yalgg. rgatnfam , qcod abiiudom . 
eft ) qui enioi , quxfo , c^4^« did pome gmertfa , qos a ii«£uifl 

tarricidaium mami fuit peipaanda. AUUd. Uiiia. Reg. C^auuaU 
abeat, civiU gemyfA fiirpe prtfc^ts, Fcipeiami icfpoaibm cnim 
eft f rti fdVAt tnjIijftraas^Mt p§Tteudi — msximte sh dmmePicis htfti^ 
hus f ur ah Arnobius lib. vii. pag. 907. & Catijinam cjusque (b* 
cios nobiles fuiffe* ncminem latcc. Veram igicui dTc Ie&ioiiem> 
quam recepimtia, 5c qux Muieto placuit , abande liqacc , cam- 
quc ftabilic BaL noftec , przccfquam quod iile ^nfiasm , 00s 
frofillamt manlfcflo Libxarii lapfu lepxxieaca. Daivif. 

II. Vitart tngintgrn,) MiT. noftii ad uoum oranes vcTHim hiuc 
habent poft fequenrcin VelU^um-yneq^c^lkct^oCmi iaeditioDefaa 
Viflorius. ceteriim TaU pr. ac fee. loco Vitare , xepszfentaiic j/iri, 
ten. verb fie S. Vidoiis, vel diram^ ptaetcrca «»t/ t? ., KW Itg^m, 
ttM in px. fie Pith. ^m//m /r^«»i. ia fee Vtitum lnum, Giuter. VitMrw 
inienttm eUdim,] In ViHorianis GrftttriaHts^tte libiis bu>us ficJequcH' 
til veriu« immutacui oido. Quia fie omnes noftri daot: 
Vtl I'gum txitimn ctn/ianti v»ce ftrebant 
Vtl dsrdm ingenttm ciadim fejlenujm W9neb 

Quamvii hoc perperam fa^fcum vidcatui , tamen ta ^.a., »- 

turn, confenfu rem Le^^oii celacam nohiimus. Davif, 

14. Niffi extifitm Ad^eclmntn,} Sic fei^ Pail, nifi r**" /«- 

pfi •xc»fMm» at S. Vi£toiis codex , N*pHS txcefmm, fm 

tmifmn, uodc focroabac Guliclmius, titi frius txa, W 
binui iegtbac w^lfim 44 cltrntH^ 



LiBlSR Primus. 3123 

Jupiter excel fa, ^tlarahat fctptrA eelumna: n daravit 

^ At claties patru fiamma Jferro^ue Vparata^ ^^' 

Vccibus Allohrogum patribus popuioque patebat, ^ pli^t* 

Rite igitur veteres ^ tjuorttm monumenta tenetis^ MSS. p»ta» 

§lui popuhs urbtsqtie mo do ac virtute regebant , u alii 
XIII. Rite eitam ve/iri , quorum pietasque fidesque ^^S* 
Prdfiitit y fy tong^ vicit fapientia cunSloe » 
3S Prdctpu'h colmre viginti numine diva, P.LXXXV. 

Hie adeo penitus cura videre fagaci 
Otia quifludiis Uti tenuere deeorisy 
Jnque Academia umbrifera » nittdoque L'jeeo 21 

Judemnt dams foecundi pefteris artes. 
E quibus ereptum prime jam a flore juventa i 
lepatria in media vlrtmum molelocavif,^ 
Tu tamen anxiferas curas requiete relaxas , 
€lufod patrid i voch fiudiis nebisque facrafti, q voces M, 

1 u igitur animum poteris inducere contra ca , quae a 
me difputantur , »^ & dc divinatione dicerc , qui & geffe- r & UmK 
ris ea, quae gcflifti/ & ea , quae pronuntiavi , accura-^•''^ 
fiilimHcripferis ? ' 

Quid ? quaeris , Carneades , cur haec ita fiaht , autij 
qua arte pcrfpici poffint ? nefcire me fatcor : eve'nire 
autem , te ipfum dico videre. Cafu , inquis. Itane ve* 
ro? Quidquam poteft cafu cffc fadtum , quod omncs 
habet in fe numeros vcritatis ^ Quattuor tali jadi 
3^ cafu Venereum efficiunt. Num ctiam centum Vene- 
Kosjfi cccc.talos*ejeceris, cafu futuros putas.*^ adfpcr-s jcceris 
fa tcmere pigmenta in tabula , oris lineamenta effingerc *^"» 
pofTunt; 37 num etiam Veneris Coae pjulcritudinem 

effin- 

iS» PrMfpui €§lu4rt viginti numine.'l Eft \ F«ll. noftiis , nifi 
^Od ii viginti, Vi^orius edidiC, viginti noptine. Ante CuG, pr^t" 
^^ ingtnti cotnerunt mtmim, quz poHcuia ia nullis eft mlf. ^ Gu- 
lidmio 8c Wouwerio excoflSs. Cruter, 

5*. Caf$t Vmertum efficiunt,] Dc ja£fcu Vcnerco vidc Joan. Meur- 
BBm de ludis Grace, pagg. 7, 3d. aut Dan. Souteiii FaUmedem 
lib. I. capp. 2tf , 27. D4vtJ: 

37. Num ftieun VetteritGn>dis Ce^qni,] Sic quidem Aldus fenior» 
^teceatts quique, Ycrum Viftoiius, Veneris Cas 9 omiffo illo Gni- 
dis, quod nee icpcritur in Pall, aut Pith.aut S. Viftoiiano j quo- 
wmhtc babec iffMr , quod^ in Tall. pr. ilic eeqtte, quod placuit 
GulitUnio, pro, ^uroTs,?iL\. fee. cxhibct; Veneris ceeque. lert. Ve- 
y^ ceeque pulcfitudinem eeeque efingi. iidem mff. noftri etiam 
fcriptmu habent , VkOneffingm 9x.effingi\ kdejic^e^ieffici, quo* 

0$9 •a* ••• I ino" 



JT24 De Divikatiohe 

effingi poffc ad(perlianc fortuita patas i Sus rofiro fi 
humi A litteram impreiferit ; num propttrea fufpicari 
poteriis , Andromacham Ennii ab ca pofle defcribi? 
Fingebat Carneades » in Chiorum lapicidinis (axo diffif* 
fo caput exftitilTe PanifcL Credo » aliquam non diili- 
miletn figuram , fed cert^ non talem . ut earn h&zm I 
Scopa diceres. fie eoim fe profed6 res habet, ut num- 
quam perfedli veritatem cafus imitetur. 
24 XI V. At nonnumqjjam ea, qoas prxdi(9a 
funt , miniis eveniunt. Quae tandem id ars non habet? 
P. B. earum dico artium*, quae conje^ura continenmr , & 
funt opinabiles. An medicina ars non putanda t& ? 
quam tamen multa fallunt. Quid? gubematorcs noone 
falluntur ? an Achivorum exercitus & tot navium re- 
dores non ita profedi funt ab Ilio , ' 

Ut pnfi^icHi Uti pifeiitm U/civiam 
. Intuertntur^ ut ait Pacuvius , l^me tumdi fio^u 
tapere poffit f 
Jnterea prop^ jam occidente foU inhtrnfiU man , 
TtmbrA cpndupticaotMr , no^hqun cr nimb^ 9CCiUt 

Nam 

modo 8c publicati \ ViAono. Grm$n Ictqiic notan iaitvm neiak 
adultexint ?oz , qa^ fed dbrcHb cfaaradcre. Sed pocius ex^ 
lendfl^ quumCnidianon fueritia ptftujH, fed in matmoce ftatoti 
tit nocatn , quum Coam Apelles feccrit. Nee vero cxpeUi venC 
Conjun^liva f«« , tit videcac cenfiiifle Vidorius , ideo earn contri 
ltt)fos antiquos omictens , fie alii, qui ideo akenun potaiuot adden* 
dam. Dicit Cicero > num Hi^un Veneris , fcilkec qualiscunqoe. tt 
iempet formofz , Ced^tte^ hoc eft» 8c pnrfeitim Apellec in iofoli 
Co , pulciitudinem oiicies. Grenev. Veneris Cea,] Vulgg. Ventrit 

* CHidis Co4(jHe. Mediaiii yeio 70cein pcaetermittunt MSSci. £c 
itfkz qaidem ; hie enim ide piftura agitur , cum Cnidia Venus 
ftacua fuedt k Praxitde fi^QtA. Vide PUnium H. N. xxsn. 5* 

^ Quia 8c impoitunaaiiftam cifii/ittMMmrejecitiias, ILef.8cViftoCk 
£deni fecutij nam rofor fiffAeiMf^ quod acculit Jac GionoWftt* 
baud equidem mocoi i is enim Icriptoii poUtiffimo niisis qoiia 
duias loquendi fbimnlas affingere nullns dubitat. Acumen poiro 
Tani GuUelmii ptor fus eft mirandum ; qui , cum Pal. primus de* 
derit Veneris ea^ue, Codicis illius le&ionem vetam efifepxc^"'^!' 
fit. Quafi E« , Tiic 'H«c > %^mf4 * competetet poteftai. c k 
tidendos ptopinant, qui patrocinandis fiionim Ubfonif * uii» 
bus incempeiantet font addifti. Ddvif^ 

3f. Nee tuendi fatietds espere ffejfet.l Juffi h«C iea 1 ^ 

veifus iidem » una cum fequentibus. pedflMs eoium eonfii $ ^ 
Bag^muStfatias cdpere pojpet, micum > Qemtucoi haftc>^ f^ 
beadifle taai apeitos nnowxos, Grmtr, 



Liber Primus. 3125* 

Num iptnt tot clarUfimorum ducum regumque nau- * 
fragiuffl MuJit artem gubernandi ^ aut num imperato- 
rum fcieiuia < nihil eft , quia fummus imperator nupert naiu 
Aigit , amiflb exercitu ? aut num proptcrca nulla eft ^'**^- 
rdpubllcae gereodsB ratio atque prudentia , quia H^ulta 
Cn. Poropejum > quaec^m M.Catonem, nonnullactiam 
te ipfum /efellemnt i Similis eft harufpicum refponiio, 
omnisque^opinabilis divinatio. conjediura enim nititur,v opinab. 
ultra quam progredi non poteft. deii$Davif. 

£a faJiit fortafle nonnumquam : fed tamen ad verita- 1^ 
tern faepiftim^ dirieit. eft enim ab omni asternitate re< 
petita : in qua cum paene ^rinnumerabiles res eodemx innnme* 
modo evenircnt iisdem fignis antcgreflis, ars eft ^ffcda, "^|^*^«* 
cadem f«pe animadvertendo y ac notando. y atque 

XV. AuspxciA verb veftra quam conftant ? quae 4//,; 
qoidem nunc a Romanis auguribus ignoranttir : (boni 
Hoc tua venia dixerim ;) ^ Cilicibus , Pamphyliis , Pifi- 
dis.Lydis tcnentur. « Nam quid ego hofpitem hoftrum,25 
dariffinwm atque optimum virum , Dcjotarum regem z jam 
commcmorem ? qui nihil umquam nifi aufpicatb gerit : wWri«/iV. 
qui , cum ex itinere qupdam propofito & conftituto 
revcrtiflct, aquilae admonitus volatu ; conclave illud ^P.lixz?!. 
ubi crat manfurus , fi ire pcrrexiffet , proxiraa node 
corruit. 

' haquc, ut ex ipfo audicbam , perfaepe revcrtitex iti- 27 
»^rc, ciim jam progreffus eflct multorum dierum viam, 
CuJQs quidem hoc praeclariffimum eft , qu5d poftea* 
quam ^ Caefarc 39 tetrarchiae regno pccuniaquc mul- 

tatus 

I J. TetTMrxhi^t Tigng,} RcfcribcBdum vidcmr , Tetr^rehU & rtgnt t 
V^jocanis enim Tiocmanoium tetiaichiam , Armenix vero rnino* 
*» amifit regnum. Noftci infra lib. ii. cap. 1 7. Caefar cum Dcjo- 
^f> Tttcmanifum tetmrchiam erifmjftt — -~— . eidtrntjue dttrnxijfet 
"^f^tim a Smatm datdtn. Au£loi de BcU. Alex. cap. LXVii. 
^P*t4rHt Teirarches Galloffrscis • ^x ^Armenis miiiprit, 

Viae 8c cap. ^4. Frequeotcs fuot in vecerom monumeotis hitjus- 
"aodi mcnd«. Sic apud noftrum dc Fin. lib. i. cap. 8. DifJentieH' 
tim mttr ft rtpr«ktn/i§nes ntn ftmt vitHperandd ! mdltdi^ , cpnm- 
^^U^ rim iraamdis , content ioms cincertAtioms^He in difputAud^ 
J«wiW«, indig^M mibi phihfophU videri folmt. Leg. tmm irttcundia, 
^^luttuioHes concert At iones^ue in difpwAndo pertinnca ; quam con- 
j®«a»m piobant fequentia. Parhcr apud Lii£^antium Div. Inft. 

^^♦»u. cap. la, n. Immortal it AS non pottfi cuiquam fint 

A»<Wi« vinmt (Leg. fciettttA & virtme ) id eft , fine Dot c^nitione 
^ Jt^uid prsvtmre. Vide 5.28,29. Idem Epit. cap, 4. de Tri^me- 

OiO 09 9 900 4 giftO* 



3^^6 DeDivinatioke 

tatus eft, negat fe taraen eorum aufpidorum, qua&fibi '■ 
ad Pompcjum prbficifcenti fecunda cvencrint , poenite- 
re. fenatus enim aucftoritatem , 8c . popeli Roraani li- 
bertatem atquc imperii dignitatem fuis armis cffe dc- 
fenfam: fibique»eas aves , quibus audloribus officium ] 
& fidem fecutus cflet , bene cotfTuluiiTe. antiquiorem 
cnim fibi fuiffe poflcllionibus fuis gloriam. l\k mibivi^ 
detur igitur vere augurari. Nam noftri quidem magi- ' 
ftratus^aulj)lciis utuntur coadis. ncceffe enim' eft, ofia 
. objeda , cadere fruftum ex pulU ore , ciim pafcitur. 
iS Quod autem fcriptum habetis, 4oaaut tripadium fieri, 
• hirw: 4» fi ex ea quid in »»folidum ceciderit : hoc quoque, 
b folum ^"^^ ^^^^ coaaum , tripudium foliftimum dicitis. itaquc : 
JUmif. "^"^^^ auguria ,^ multa aufpicia , quod Cato iUe fapicns 
' . queritur , negligcntii collegii amiffa plan6 & dcfcita 
funt. ■ 

- XVr. Nihil ferb quondam majoris rci, nifiau- 
fpicato, ne privatim quidem gcrebatur: 4*quodctiam 
nunc nuptiarura aufpices declarant , qui , re comiffa, 



c amUTa 



gifto. ^i ir dp^ina yem/late fhihfiphos Mticeffit, Reponendosi, j 
^ui ir do^rina dy vefufiatfi prout olim moouimus. Addc JuftiattO J 
MjCohort. ad Gisc.cap. 42. U Cyiillum in Julian, lib. i. pag.lQi 1 

Vavijfl - ' 

4*. kAm tripi^mm fieri,'] Turnebus lib. v. Adveif. cap. 20. caa- 
jicit , avi trip, quod ilJico editioni fu« inferuit Lambinus. Gnutr, 

41. Si quid ex ea in folidnm ceciderit,] Haud divertunt Pall, no- 
ftri. Marlustamcn, &Manutius, 6c Lambinus amplexi funt /»/'' 
ium-, quos rcfcUit gemma ilia Jurisconfultorura Briflbnim libto 1. 
dc Formulis. Gruter. In folum ceciderit,] Sic cdiderc Manmius & 
Lambinus, cura quibus tacit Elienf. nbftcr. Vulgg. in foUdms 
quam quidem le^ioncm defendit Bain. BiiiTonius form. I. y^l- 
IZ4, 125. CO quod faUmn pro fdido dixerint Ofci , qucmadino- 
dum teftatur Fellas in<S*9//UMr///tfs,quapropcer non folifimtnntm 
foUiflimum , tripudium dici vult eiuditifiimus ilfc jCtus. At 
omnino fallitur j nam foUftimi verivetbium sL filo , quod tcn«n 
fignificat , eft dcduccndum. Vide Noftrum infia lib. 11. cap.H. 
Davif, 

41. HmdetiAm nunc nuptUrum aufpias,] 'Adrian. Turnebus lib. 
V. AdverC cap. 20. Icribic hiQita eflc Icgendum, ot habent ^ 
editiones , qux prodierunt ante annos quadraginta , & 
edidi, auod etiam nunc nuptiarum aufpices declarant ^c, Scil 
?ft illc Jibris mendoliffimis, & rcgnante Saturno impress 
bus impreiTum eft nuptiarum aufpidis (trc, Hinc fadum el 
mo ille multis fe locis mederi exiftimaret , qiix non eg 
didaa. Lambin, Nttptimum attfpiceul Lambinus 0iilce iic 



bo- 
DC* 



L I B E R P R I M U $. 3t27 

mom«i tanthm tcncnt. Nam ut nunc extis : qnamquam 
id ipfom aliqaanto minhs , qu^m olim ; 43 fie turn avi- 
bus magnas res impetrih folebant. Itaque , iiniftra dum 
non exquirimus ; in dira & in vitiofa incurriinus ; 
\i lit P. Claudius Appit Caeci filjus , cjusquc coQega , 2? 
[ L. Junius, clafies maximarperdiderunt, ciim vitio na* 
I vigaffent. Quod codem modo evenit Agamemnoni. 
qui , citai Achivi coepiflcnt dfefi^ 

f Intir ^ft finftrt^ afitrtiqui artem dheren extiffkum; Da?if. 
Salvsre impirat fecundo rumori , « adverfaque avi, '• ^* 
Scd quid Vetera ? M. Crafib quid accident , videmus,^j|J^''''*^*' 
dirarum ohauntiatione neglcdtat In quo Appius , colle* 
> ga tuus, bonus augur, ut ex te audire foleo, non faitis 
; Idcnter virum bonum & civcm cgrcgium ccnfor 44 C. 
; Atcjam notavit, qu6d ementitum aufpicia ful^cripferit, 

Efto: 



f hitui in Turnd>um. nam MufiUiU non folum vifitnr in Viftoriana, 
I fed in Pall, in Fithoeano, in S. Vi^oxis mif. Gruter, 
P 43.' Sic turn dvibus ma^4 res inpetriri folehant.] Ita (incdubio 
legendum eft. non ut antea, impertiri. Lft autem impnriri vetus 
i augurale Ycibum , quod idem Cicero ufurpat lib. II.. de Div. cSp. 
J 5. Qui evenit y inquic, ut is y tjui impetrire velit^ conveniehttm hw^ 
fitMnXebus fnis immolet? £t Flautus in AHn. Ad^. ii. 

Impttritum , inaugHrAttun eft : ^u0vis ddmittHnt aves, 

Reftituendus eft etiam locus ille apud Valerium lib. i. cap. i. Pri» 

fiff etiam inftitute rthm divinis opera datur , cum ali^uid C9mmend*n» 

'eium efi , frecMiene 3 eum expofcendum v§t§ i ■ cum in^mren* 

'■ dum If el extis velfsrtibus , impetrite : non , ut vulgo legitnt , im" 

' fertitm. Quod autem hoc ipfo in libro Icgituc impetrandts cenfuUn^ 

* disque tfbus'j malim legere, impetriendis efuam impetrandis, jpiver- 

' f^ enim iunt impetrire Sc impetrare i non enim Feftus , fed opinor 

Faoilus illud (criplit , Impetritumy impetratum, F. Manut. Omnes 

qnj^cni libii habeot impertiri', fed legendum cenfeo impetriri. Im^ 

fettiri aatem antiquum verbum , quo veteres utebantur in aufpi- 

cits 9 valet impetrari. Lambinus, Vide do£iiflimum JCtum Fr. 

Hotomaonom Obfeiv. lib. iv. cap. 3 & lib.vi. cap. 11. DAvif, 

44. t/^hejum,'\ Plutarchus in Craflb ^tejum appellat, quo mo- 
do bic etiam legendum pnto : quando eum Dion. Hift. xxxix. £• 
,yUejetm Capiienem nominat $ CApito autem cognomen «^rr;0n»m, 
noa cy^rhejerum ftiit. de prxnomine , ii Dionem fequi. volumus, 
C ' m adicribemus, non Publium, F. Manut. CAJum ^tejum,} Ita 
nJ vocatur. MiT. tamen noftri favent vulgato v^thcjum $ tarn 
b( qu^m infra. Crutcr, Sed^uid hoc rei aut voluntatis eft , ut 
C terus edideiit ftacim ementita , quantum intelligo , contra 
*o les veteies libros iGmul fcriptos iimul typis edicos } pixfeitim 
q n nihil illuftret fententiam. imo fequentia antiquum confic^ 
n it. Mirot de eo nnlium verbum ia^um. Uinc edidi uc opoi- 

/ 000 999 990 $ 45. a»4 



JIlS D E DlVlNATIOK£ 

Eflo: fiterit hoc cenforis^ fijudicabat ementituin. At 
&qA minimi auguris , quod adfcripfit , ob earn caofam 
f jcccpfiepopalam Romanum cakmitatem maximam ^cepife. Si 
cnim ea caufa calamitatis fuit: non in eo e(t culpa , qui 
obotuHiavic; fed in eo , qui noif paruit. veram enim 
fiiiffe obnuntiadcmcin 9 ut aft idem augur & cenfor » 
cxkus apiHTobavit. 4$ Quae ii falfa fuiffent, nullam af« 
«/Mferrc potuiffent cauGim calamitatis* etenim sdira, ficat 
ceteni aufpicia , ut omioa, ut figoa , no& caufiis affo 
rarity cur quid eveniat, fed nnntiant eventura^nifipro* 
30Tid!er^. Non igitur obnuntiatio Ateji caofam finidt a- 
lamitatis» fed figno o^e^o monuitCrairum,quidevfln- 
timim eflet, nin caviffet. Ita aut ilia obnuntiatio nihil 
vsduit: aut fiy ut Appius judicat, valuit , id valmt, m 
peccatum hsereat non in co » qui monueht ; fed in eO| 
qta non obtemperarit. 

XVIL Quid lituus ifte veftcr , quod dariffimamcft 
in%Re augurati^ , unde i^vobis eft traditus ? nempe eo 
Romulus regiones direxit tum » cum urbem condidit 
qui quidem Romuli lituus, 4^ id eft » incur vum & le- 
. • , . viterl 



4;. Sms fi falfa fmget^ nuUam adferre p9tuifftt emffam tMlmitd" 
tiK^ Vulgf. fni£ent 5c ftt^ffmtt quo modo IblcECfl fie oiatio } ad 
cfraunciaciooem enim ill a xefeniBtui verba. Quod igitur vei ia?i- 
t» Codicibus fccifiem , id » volenttbus Reg. & Caotab. ooftris, 
JM» suae i^cio , Ciceronemque foedis iliis libexo macuUs. X>^« 

4^^ Id efi mcmrvmm.& Uviter k fummt infltxmm Iracillmm , ^dd 
0fm lifHt ^efUB canitmr, fimtlitmUne mmen invei^t,] LipfiusHb. i. Vafc 
ctp. ao. ifthxc omoia habet pro gioflemat« : reftant tamen cob- 
mmtt in oraaibus miT. delevitque Lambinus. Grmer, litfi ^it^ 
ntrvmn »^-.^m tumen iinkmt. ] Hxc verba piimiis Glo^BBMtis 
dbutmant Juft. Lipfius Var. Left. lib. L cap. 20. qooniam non 
asodo Cicero, fed valgus, & paejie pucri , quid eiTet lituus , tool 
tcmporis probe noverant. Mihi tamen hauid if a firma daraqae 
videcttf hzc ratio, ut rem iu aperta luce coUocet. Nam , ne mt- 
morem de folo Romuli lituo hie ski , licet M. CicercMiem augtt- 
jmjA iicno fireqaeater ufum , Q. uater adloqsatur , ea miiceiCi 
i|ttae Tullium noil fugerunt , baud exat importunum, (i quidem U* 

Imcs in Jeftorum giatiam fuit editus. Nee forte litui f " 'im- 

ftis innetuic , eum enim Livias cttam defcribendam pw ^ 

gitr^ inqutt ille lib» i. cap, it, -^BacHlt0m /in* nod* sa tf 

mens ^ if Item litttum appilUvtrmnt, Fraeterea Latinitas eft ele{ for, 
apMm fetre folet Librarioxum captas ^ quapropter ab ipiiu ce-* 
lonis manu fuifie pra:frafte non negarim. Quod fi fit ^ i ofis 
2taeatbefi vocibus, legerim; is eft incurvum — *-— neme im* 
lur » Utcuoquc fe s€s habeat 1 hue facit Maciobii lo«>« 1^ 



r . ■ • 

Liber Primus. 3129 

Titer i fammo inflexum bacillum, quod ab ejus litui , 
quo canitur , fimilitudine nomen invcnit ; ciim fitus effet 
in curia Saliotum , quae eft in Palatio » caque dcflagra* 
yiSct, inventus eft integer. 

Quid multisannis poft Romulum , Prifco regnante3i 
Tarquinio ? quis veterum fcriptorum non loquitur, quae ^ 

; fit ab ^Attio Navio per lituum regionum fada defcri- j^xxx^r. 
ptio ? qui <±m propter paupertatem fues puer pafceret, | Atto 
xaA ex nis amiflay vovifie dicitur, fi recuperauet, uvam ^'^mi^* 
fe dec daturum » quae maxima eftct in vinea. itaquefue 
inyenta , ad meridiem fpedbins in vinea media dicitur 
conftitiife : ciimqae in quattuor partes vineam diviftffet, 
tresque partes aves abdixilTent, quana parte , quae erat 
icliqoa t in i^regione diitributa , mirabili magnitudinek reglones 

i uvam« ut fcriptum videmus, invenit^ Qua re celebra--^-^** ■ 
ta* cum vicini omnes ad lunum de rebus fuisreferrent,! «um 

; crat in magno nomine & gloria. ^^^* 

47 Ex quo fadum eft , ut eum ad fe rex Prifcus " ar- 31 

1 cefieret. Cujus dim tentaret fcientiam auguratus, dixit™ ^ceet* 
ci cogitare fe quiddam , id poftctne fieri , confuluit/^"''*^"' 

I 4^111e augurio ado, poffe refpondit. Tarquinius autem 
dixit, fe cdgitafle, cotem novacula poftepraecidi. Turn 
*Attium juffiffe cxperiri. ita cotcm in comitium alla-n Atium 
lam , infpeflante & rege & populo , novacula effe di- ^"'^' 

fciflam, 

^Jh. vi. cap. t. Ptfft fusri ttnimddvertimus , mrum' Ji tnhA litim$ 
Mitgurmiit app*Uit»r 9 4» tuta , a lituo Mtgurnm litnui diSl* fit \ 

\ 0tnm»^Me em'm pari f0rma ^ paritir in cnpitt incmvum efi, Sid 
J!y 9t ijmdam ptasnt f tuba k ftnitu litnus appelUta eft .— i— i— jm«- 
wtg* efi , int vfi^« amgttrslis it ttA* fimiiitudine litnUS vtcetur. Id quod 
apecrc ftatuit ttvc nofter , five GlolTographns. Davtf. 

47, Ex ^00 faff »m <r/?, ut ewn sd fe %ex Prifcus arcejferet.} Re ve- 
ra quum Tarquinius equicum centutiis , quas Romulus fcripferat , 
«li«5 adficete veUet , 8c M Attius Navius , augur , niii aves ad- 
diziflenc, fieri 'prohiberct , iraregi mota eft > eludensque artem 
laterrogaVit , Pojfetne fieri , f»§d ipft mente c§nceperatf Hinc Cice- 
lOBCfn noemoria lapfum patet. Vide LiVium I, %6, Dionyfium 
Bancamafl*earefnIIl,7i* Valerium Maximum I, 4. & Laftantium 
D . Ioft.U,7< Dsvif, 

. ilh AMgmiB aSt9,} Lamfoinos citpf. praecerPall. noftros, fit* 
m rque GiBimut in Obfervationibus Latins lioguz. nam 2c (lis 
fit III. de Officiis : mm in aUre angnrimn Augmes aifuri ejfent iyt, 
<3 Iter. Grandias impingitur ab Steph. Pighio , qui fcribere fufti- 
if adValerii Maximi libr. i. caput 4. mendofe in vulgaris Cicero- 
j» Ais legt Mi$^% 4S§ » atquc itaLsmbiaiim pro Cicerone habens. 

O 99V. 

^9. Su», 



3130 De DlVINATIQKE 

• Alio fcif&m. Ex co e vcnit , ut & Tarquinius augute Att(o 
f ^A. .. Navio utcretur^ & populus dc fuis rebus ad eum Prc- 
^J^^ ferret. 

51 Cotcm autem illam & novaculam defofl&m ia co- 
mitio^ 49fapraque impofitum puteal accepimas. Ncgc- 
mus omnia : comburamus annates : fidla haec efe dica- 
mus: quid vis deniqiie potiiis, quam deos res humanas 
curare t fateamur. Quid? quod apud te fcriptumeftdc 
Ti. Graccho , nonne & augurum , & harufpicum com- 
probat difcij^inam ? qui ciim tabcrnaculum vitio cepiffet 
imprudens , quod inaufpicato ponKErium transgrcffus 
cSet : comitia $° confulibus rogandis habuit. Nota re$ 
eH » & a te ipfo mandata monumentis. Sed & ipfe aa- 
igur Ti. Gracchus aufpiciorum audoritatem confcffione 
r. &. errati fui comprobavit, & harufpicum difciplins magna 
acccilit audoritas , qui recentibus comitiis in fcnatum 
introdudi , negaverunt juftum comitiorum rogatorem 
faifFc. 
54 . XVI II. .1,1s iGiTUR aflTcntior, qui duo genera di* 
vinaiionum eflc dixerunt : unum , quod particeps cffet 
irtis; alterum , quod arte careret. Eft enim arsiniis, 
qui novas res conjcftura perfequuntur » vetercs obfem* 
tiocte didicerunt. Carcnt autem arte ii , qui jion'ratio- 
ne , aut conjedluii obfervatis , ac notatis (ignis , fed 
concitatione quadam animi, aut foluto hberoqucmota 
fbtura praefentiunt. quod & fomniantibus faepe coBtin- 
«t, & nonhumquam vaticinantiblis per furorera , *»iit 
r Bacis Boeotius , ut Epi men ides Cres , ut Sibylla Ery- 1 
thraca. Cajus generis oracuh etiam habenda mnt, noa ' 
ea > quae aequatis fortibufi ducuntur > fed ilia , quae in- 

ftinao 



^ 49t Snfraifue rmfo^ttim pttteal acee^mm.} A(& CL Salmaf. Extt" 
cic. PJio. piiut. edit. Parif. Davif, 

fa Confkiibus roj^'Midr.] Attendant Anttquittii. nam S. Vi^oiis 
liS>cr , item Vik fee, tect. habent ro^mis. Pith. 6c pr* tc^Mtih i 
Gsutet. ' 

ji. Vt Bacis BaottMS,^ Clemens Alexandrtnus il T "* tff* 
'Xt'ttT/Jkoxiyot ftitp' *^Ex}.»vt 9vy)(Y9t y*y9viiat ^'^fiOf rat, aJc '**■ 
Jtif » (u.it B9/a»T/^ , oJ'f Agx«c » iroKxi noKhtitc Trpatyi*, "f. 

XT/** 

ATM 



Liber Primus. jijt 

ftinfttt divino afflatuque funduntyr. e|fi ipfa fors con- 
, temnenda non eft, li & audloritatem habct vctufhtis , 
ut eae funt fortes , quas c terra editas accepimus : quae 
tamen <idtiftae, ut in rem apt^ cadant fieri credo poflc^ 
divinitus. Quorum omnium interpretes, ut grammatici^^* 
poetarum , proximo ad eorum , quos intcrpretantur, 
divinationem videntur accederc. 

Quae eft igitur ifta calliditas , res vetuftate robuftasjj 
cahmtiiando velle pervertere ? Non reperio caufam. la- 
tet fortafle obfcuritate involuta naturae, non enim mc 
deus ifta'fcire , fed his tantiimmodb uti voluit. Utar 
igitur, 5* nee ^abducar , ut rear, aut in extis totam E-'^ 
. truriam delirare , aut eandem gentem in fulguribus cr- 
rare , aut fallaciter portenta interpretari , ctim rerrac 
f«pe fremitus , faepe mugitus, faepe motus multanoftrae 
rdpublicae, multa ceteris civitatibus gravia & vera 
I pradixerint. Quid ? qui irridetur , partus hie mulae , 
! nonne quia foetus extitit in fterilitate naturae , praedidus 
: eft ab harufpicibus 53 incredibihs partus malorumi^ 

Qtiid? Ti. Gracchus, P,F., qui bis conful & cenfor3^. 
fuit, idemque & fummus augur, & vir fapiens , civis- 
que praeftans ; nonne (ut C. Gracchus , filius ejus , 
! fcriptum reliquit) duobus anguibus domi comprehenfis, 

52. Hit Adducaw , Mt redr ant in exits.] YiK potui refrenare nta* 
pm, quin cjicerem illud , t$t rear j quod nuilo apice compaieret 
in Pal. pr. aut fecdccerce Latin^ loquetuiTullius, quamFis cde- 
j caur. Cruter, 

' Si. Incredihilis partus matorum,] Mdldrum habet liber macwlcn- 
pius: mularum autem in malorttm facilis fiiit mucatio. Vrjia, P4r- 
iinhicmuU ' pdrttts mdUritm,]> Mulae partus (emperimec 
prodigia fuit habitus, quia les (olito rerum ordine 6eri non pofle 
f,*rcdcbatur. Hinc 'Babylonii a^ud Herodotum lib. iir. r5i. Ti 
^^rnv^t, inquiunt, hd-stZTtti » HipvAit akx* \k «eVflexXe»Vrw3"i5 
■^Ti >3t^ aipho-irt N/ue4C » ivtcff ijuiovoi TtKoiart. Kayo eft itti ri 
«.99wtA(a u¥At TO ^ioVf Ut ttadit Artciiiidorus Oneir. lib. i i.e. 12. 
Vcl idcirco mulx non patiunt , quod e duobus dlvtrfis generibut n4- 
idtungignnnt in omni animdlium genere , fi Plinio fides lib. vrif, H, 
K. cap. 44. Plura videiis apud AriQotelem de Gcner. Anim. lib. . 
*'. cap. %, & ifilianum Hift. Anim. lib. xii. cap. 16. Utcunque 
fit, muU pdriens , difctrdUm y boiorum inter it um , mmationem /*- 
iw» , titirpes matrenarum partm fignificare adeoejue ftt ttberem malt- 
nm denout pdrtum. Adi Julium Obfeq. de Prodig. cap. cxxr* 
Hinc, ut 8c ex ipfa ieneentiz vi , patct corruptum elTc Uriini co- 
diceiQ, qui mularum ^ non malorum , voccm icfisrcatatj licet M 

ic^Ai fa?ca( tIi iJUi« dodus. Duvif, 

^ 54. ^ 



3f 3^ Dc Divination E 

harufpices conv^cavit? qui ciim rejbondiflent , fi mifi 
rem emifiiTent » uxor! brcvi tempore effe moriendum ; 
t initn* fi foeminam > ipfi : aequius efle cenfuit , fe *maturaj& 
vmkO^if. oppctcre mortem » quam P. Africani filiam addcfccn- 
tem. foeminam emint: ipfe paucis p5ft diebns eftmo^ 
taus. 

XIX. Irrxdeamus harufpices: vanos,futilesefi 
dicamus: quorumque difciplinam & fapieatiifirous vir, 
& eventus ac res comprobavit , coutemnamus : con- 
temnamus etiam Babytonios » & eos , qui h Caucafo 
cseJi iigna fervantes » Hnumeris Sc motibus, ftellarom 
curfus perfequuntur: condemnemus, inquam, hos sot 
(lukitiae, aut vanitatis, aut imprudentias , qui f5cccc 
z.'xx. millia annorumyuc ipfi dicunt» monumentis com- 
prehenfa continent , & mentiri judicemus, nec&culo- 
rum reliquorum judicium » quod de ipfis futnnunfit, 
pertimcfcere. 
37 Age • Barbari vani atque £illaces : num edam Gra^ 
jorum hiftoria mentita eft? quae Croefo Pythius Apolk^ 
ut de natural! divinatione dicam * quae Athenienfibus > 
quae Lacedaemoniis » 5^ quae Tegeatis , quae Aigivis » 

54. Nfimnis&fn§u'btufitlUmmatrfi$sptrfiqmmiftttr,^ Qutoquf 
fo m»tibm ftellarum cuifuS perfeqauntux hi Tiii \ Pexmulnnn fil* 
loc» aut rq>oneodufii, nmmtris fiiiUrttm mrfiu igr mHm ptrfifn*' 
tur Geminui geimanus eft locus infra lib. ii. cap. tf. S9lis dijt^i 
ms y itfmqm LtmM pradiauUMf in multts snnis 4b its p f m fi'f''^ \ 
mrfms ir motms nmmeris pirfe^mttntitr. Julius Fiimicus Matbef. lib. I» 
cap. 2. Ece* m4tus 4t turfus tjm (Saturoi) p9f diit fii^fiUs hfrstfn 
e§Uiiimm, Pavif. 

SS' ccccLxx. 4nn§rmn,] la maoulcriptol eft cctaa. aiuioiaB> 
Puto autem ledum efle , ci3. jmx arm^rum, Urfin. cgcclxz. 
miliU sntMrum,] Fruftia fuat PauUus Manutius 6c FuW. Uifiotfi 
qui mutaodos hofi:e numeros ceafuefc. QuamTis enim fttil^ 

{^roifus 8c \^nam hoium jaftamiain efie fdmus , lefta tameo » 
edio lecepta } rem entm ica fe habere prsdtcabant Chal<Ul PiO" 
dorus Sicuius Bibl. lib. ii. pag. iiS. Xnxittiu l^lit »iu rfrrt^^ 
MOVTA fAvpiiim M T.pCtt tnt VAvrtUt x<^ia/««(AnmruDC47lw! 
sic *ni9 'A.x»^aiv/pK hi&twn >f>«vlvtfi itM.Tapt^f4,irn , «>* «t««*| 

Div. loft. lib. VII. cap. 14. Sicmi forujpi Chalds$s 9 ^tti , t ^it^ 

tTMdidit in librt dt Divinationt prim* (ad hunc ipitllll locun M^ 

fnadringinia fiptm^intA miilia Mm$tum m9num$ntis ampnht '*' 

kere deltranf. Quia & idem Qumcms ietvatui infra lil ^ 
Diivif. 
j6. ^4 Tdjieisf,} Ttimihm iubtt aotiquQS lib~~ 



LiBBR Primus* . 3133 

qx&Ge Corinthiis rcfponderit , qois ignorit ? coBegtt ia« 
iw&inerabilia oracula Chryiippus , nee uUum dnc looi* 
plete au(f^ore atque tefle. quae quia nota tibi funt « te* 
Unqub. Defendo anum hoc. Namquam illud oraca- 
luis Delphis tain celebre & tarn darum fuifiet , neqae 
Tantis donis refertum omnium populorum atqoe re* '• ^' 
gum » nifi omnis ^tas oraculoram illorum ventatem 
efTct ezperta. 

Jaindiu idem non facit. Ut igitur nunc minore gjo- 38 
ria eil» quia minus oraculorum Veritas excellit : fie turn, 
aifi fumma veritate, in tanta gloria non fuiflet. Poteft 
autem vis ilia terras » quae mentem Pythiae divino affla* 
tu concitabat , evinuiffc vetuftate , ut quosdam ^exa»^^^^ 
raifTe amnes , aut in alium curfum contortos 8c defle- ^ 
xos videmus. S7 Sed , ut vis , accident : magna entm 
quaeftio eft: mod6 maneat id , quod negari non poteft^ 
nid omnem hiftoriam perverterimus , multis Gaeculisvc- 
rax fuiffe id oraculum. 

XX. Sed omittamus oracula: veniamus ad romnia.39 
de qiiibus diQ)utaas Chryfippus , multis & minutif 
"ibmniis coUigendis £acit idem , quod Antipater , eacon- 
quirens , quae Antiphontis interpretatioilt explicata , de- 
clarant ilia quidem acumen interpretis , fed exemplis 
gramdioribas decuit uti. Dionyfii mater » ejus, qui ▼Sy-v $ 
ncufiorum tyrannus fuit , ut fcriptum apud Philiftum ^•""^ 
iA^ &c dofium hominem , & diligentem , 6c aequalem * 
temporum illorum, ciim 'praegnans hunc ipfum Dio-^^ 
nyfium alvo contineret , fomniavit fe peperiue Satyrifr- " 
cam« s^Hine interpretes portentorum, qui f'GaUeotae 

turn 



tto legeodnni: iiv«, at edidit Lsimbinus , Ttgeatit, confiimtt cam 
le^onem Pnufantas in Laconicis. Vrfifi, Hum Tf^eatit."] Eft Ti]»- 
ndbi cofijcftara , quam fibi putide arrogare nitituc Latnbiniia. 
yulgata » Tmygttis , ad quam magis incKuauc mlT. qu^m ad ptio^ 
cem. Cruter. 

57. Sid m vis MtieUfft,} In maiiaiciipto t^t tn m vis ^cdiirit^ 
Urfin. 

I. Hmic inttr^etet ptrtemtrttm y ^i Gaie^td.] Elienf. eshibetM- 
t0f ^*tet ftnmiimm, Ipfam vero lem modo Donnihil divexfo tt$r 
dit ITaleritit Mazimns lib. i. cap. vii.7. cxcera. Mattr , inqutc, 
D. xyjii > eum enm <ttcfftnm utert habere , ^sftti vifn efiSatjrifcmmi 
€m \if^fi€ prodigitrHm intevfr§t* , tUri^umum se pottuuffimMtm Gnqi 
fa tims fiuurum , 4f*rt» tmn ivtntm €9gn9viu Nobis aucem lii pof- 
cc ' '^''"^l^ccccs > font GMt9ta9 > pigitt •lim icdU VidooM. 



3134 ^ ^ DIVINATIPNE 

turn in Sicilia liominabantur , refpondcnmt , (^^tit ait 
Philidus) eum , quern ilia peperilTet » clariflimum Gr%- 
ciae diuturna cum fortuna fore. 
^o Num tc ad ftibulas revoco vel noftroram vel Grse* 
corum poetarum i narrat enim 6c apud Ennium Veila- 
y Ifia lis7iila: 

€0i0mn. Excita cum tremulh anus attulk artlhu lufntH^ 

Tatia comtnemorat lacrymans txterritafomno^ 
Euridka prognata » pater qiiam ndfter amavit^ 
?• uazix* Vires » vha^ue corpu meum nunc deferit omne^ 

I^am me vtftis homo puUer per amoena fisUHa 
Et ripas rapt are , lodfsque novos, ita fola 
Peft-illa^ germana foror ^ err are sidebar 9 _ 
Tardaque vefligare, Cf quarere te , neque pefft 
Corde capejjere, fem'tta nulla pedem ftabilihaU 
^X Exin compellare pater me voce videiur 

His verbis, ^^cognata, tibifunt anil gtrenda, 

fion •CAlle9U\ quemadmodum vnlgati. Stephanos BTzamiooSi 
IccXiMToti iUficvTfotv fT(A^ 2u(A»r. y£Uanas cciam V. H. lib.xiu 
cap. 46. lAKwtmpmtmimu Davif, 
' S9' Galle0td,] Galeetdi vetus cpdex , Scita habct Stephanos if 

'to. Vt4it Philijiiti.) Non vidcturTuUii, fedlibraiil proxkai 
enim ptzceffit , ut fcriptum apudJPhilffium efi, Giut. Ucique&cap^ 
17. quumdixtflet qutd apud u fcriptum eji &baedit> not a rtt tfit & 
r - '« r# il>fo mandatA monumentis, GronOV. 

61. gnAtA , tibi funt ^c,} Sic tegendam , non > ut vntgo, 
€9gnat4 ', quamvis Turnebus earn ledionem tueatux , fie iotetpit' 
tans , filiay ijHcd cum aliis liberis not a tjpity inquit. Qux interpie* 
facio, iioiul & le^io , cujus imerpretatio eft , fciii nou potefii 
& piget me utramque icfellere. Lamh'n. Cognata tibi funt Mteff' 
renda, Hac pater &c, ty^rumn^ pojt, exfiuvio.] Sjc Aldi vctus, uC 
omnes mfl^ noftri , Dili quod diftioftio mea eft. videbatui eolin 
duiiuscnlam : antt gtrend* {Hac pater egatus^ germ An* repente nap) 
4u£rf»mnA: pefi exflnvit &c, quomodo edideiat Vi^lorius. poft edi* 
41 tianfpofuere verAim. Lambinus prst^rea ctgnatA , mutavit Id • 
gfiAtAi fecutus con|e£luram Turnebi, cujus meminit lib. v. AdreiA 
cap. 21. Cruter, Scd cur tacct in Vi^orianis eflc Hdc effatii' pdttr, 
quod fane eft ita & ex VofT. notatum ab patre, 2c videtur Eaoia- 
num. Gronov, Tibi funt Ante gerendx t/£rumnA : p9fi ex ftu^ f«f 
tmHAreJtfiet, Hac efftitn'' pAter.} WuT^g, tibi funt Ante ger ^¥ 

p^er effatHSf germanAy repente retejfit, e/£rHmnA peft: « f"^' 

tuHA reftftit. At abunde patet veifum fecuDdum alieno 0^' 

turn efte ; quaproptcr veteres editos omnino fequendos du ia& 
In reliquis ?ero mutatioaibus duccs nob» jfucie V^" ^ 
mCAS Au^oxis, DaviL 



\. 



ii-l B E It P It I M U S. ^t3f 

JlErtimnk: poff ex fiuvio ^^fortuna reftftit. ' 

Hac p4Ur iffatus , germ^na , repent^ recejjit t 

Kicfifi dedh in conJpt6lt$m cordt cupitus : 

^Inamquam ^l muha manw ad cdli cdrula imfld - 

Tendebam lacrymans , c hlanda voce vocabam. 

Vix £gro ^tnm torde rnto me fomrnt' reliquit, ^ ewntordi 

, :' XXI. Hisc, BTiAMsi fitfta funt a poaa,non ab-^«™*>- 
rfonttameniconfuetudmefomniorum. Sit fane ctiamillud4* 
i commcnticium , quo Priamus eft conturbatus , 

§i^ia mater gravida parere fe ardenttm facetn 

Vija efi in fomms Hecuba : quo failo pater 

Rex ipfe Priamus , fomnio ^4 mentis rnetn 

PerctUfuSf ^^ curisfumptfG fufpirantibus 

Exfacrificabat hofiiis balantibus* 

^^Tum conje€lorem poftulatf pacempetem^ 

Vtfe edoceret objecrans Apollinem ^ 

§t!fo fefe vertant tantd fortes /omnium. 

Ibi ex Oracle * voce divina edidit ft ^•cem 

jfpollo; puerum^ primus Priamo qui fortt ^^**tt*^ 

Pofiilla ^7 natus , temper aret tollere , *^*^"* 

Eum 

^.-fMrtuna re/lftit,] Sic Pith. & Pal. pt. alii refifiety quod 8c in 
[ *Blgg. Pai fee. przfeit , rectjftt j qui & inceipuaxerat , t/Erurnn^ 
tp^exjUtvio, fortHM recejit, foipjnnon male. Grttttr, 
I ■ Ci, Malta manus.} Hic,noto fatis Helleaifmo, funlta valet mul- 
;ttBn. VirgiliusGeorg. III. 22d. 

Mmita gemtrn ignotnintAm pUgdSfue fitptrhi 

YiSoris, 

\ Uem IV, 320. 

Multa qtttnns ^ atque hac adfattts vce f(tfentetn, 

5ic & alii Scriptoies optimi. Vide Joan, Vorftium ad Sulpicii Se* 
▼eri Hift. Sacr. lib. i. cap. 4. Davif. 

^4. Mentis mttu Percutjus.} Lambinus mentem, led contia mill 
neque erat oecefle. nam mentis firculfus di£lum t ut Tereutio , 4;»'- 
^^iferaslfm, Guliclmius. Grmer. 

6;. Cutis fumftis fufpitMubus.^ Simptui eft in manufcripto, hocj 
eftcorreptus, vel quod melius puto, cotifumptus: ut (implex fie 
pro compoiito. Vrjin. Cmris ftmptus fufpiratibm,} Edebatur an- 
tdt fismptist fed mucavi fecutus Gulielmii mentem , & libxum 
FuWii Urfini , item mlT. Pal. pr. tert* & libium S. Vidoris » in qui- 
bttt hxiebat alteram, fnmptus dxo confttmptm mdceratus^tse, Teiea- 
dus: Ctira fumimr f dum tiki fit quod placeat, GiUter. 

66, Turn cenjeaortm ppfiuUt,} Pall. Omnes 8c S. Vi£^oris exem- 
plat conjeEtuTAM , quoa ptobabacux Gulielmio , pro cwje&riei Si* • 
h^^ Idem. 

^ Utm^ tfrn^if^rHtQlUrti Sf^ff^&c,] Ita Mfie edidit F, v^ 

Ppp ppp }pp ftoxittJ. 






3136 De Diyi.NATIOME 

Enm ejfe exitium TroJ4 ^^eftsmJ^ergamo, 

43 Sint haec ut dixi , fomnia hbularum : hisque adjan* 

fatur etiam ^neae fomnium: quod ^^in NumeriiFaHi 
idoris Graecis ahnalibus ejusmodi eft , nl omnia , qu« 
ab Mvitz geila funt» quaeque illi accideruat* eafaehnty 
qase ci fecundi^m quietem vifa funt. 

XXII. Sed propiora videamus. cujosnam modi eft 
Superbi Tatquinii fomnium , de quo ^^in Bxuto Accii 
loquitur ipfe ? 

44 70 Cum jam qui9U corpus noBurm impttu 
Dtd't , {opore placans artus languUUs ; 

7> y$fum eft in /omms paftor 4^ me apfelUre-, 

J)MS 

£lor*U]s. inept^ ant^ & poft cufi $ rums temprr,* , btMc fi ttlUnt, 
Pal/iec. habebat, natuj, tttnpt^ret t0lifre, X^qdex S, Vidoris iblom 
habebat , nat»s tempora , Eum &c. Deque plus eiat in Pal. pc. auc 
7ithoeano, nifi quod hie ipfa per compendium , loco rempors. itXU 
tempora & ttlUret quart; tentpara & uUert, tf»od in Numerii Fskii 
PiSioris. Conie£luram Sigonii adroifitdudum Aldus Meposj itaqae 
necmihiexcIudendavidcDatur; quod nihil fani efletioirulgato» m 
nttmeTHM pAbii j adprobailetque alterum Turnebi cenfuia j p» fe- 
quetuleiit, F. Manucium fie invenilTe in libiis antiquis. Gmar, 
Quum fie laud at Gruterus Vidorianum , fie deprimat vulgatam» 
qux malum caufa eft, uc quod ip(eineptum fatecui ae damnat,itt 
fua editione jretinueric ? quo nihil aliudfaftum , quam utlf Voffio 
materia daretuc in notis ad Melara pag. 44. lefingendorum honiai 
verfuum ex folo fcilicet Optimo fuo codice , quum diu ante ilium 
viri doftiffimi non aliter legeriot. Etiam illufliavit patei lib. ix. Ob- 
ieivat. cap. 20. Gromv. 

69, In Numtrii Fdhu.} Ancea tnendofe, Innumerum Fabii. K(^< 
ex antiquis libr'is leftitulmus} tres enim Fabii Pi£):ores fuere, dad 
omnes antiquitatis notitid , Quin^^us , Numcrius , Serrius } qoo" 
rum antiquifiimus Quindius. Nominantur ^ Livio , Agtmltf 
Macrobio, Orofio, Nonio, Cicerone. F,Mmuu, 

69* Oe qm in Bruto Pectus loquitur ipfe,} Vera ledio , de fUt i» 
Bruto ^ Accii loquitur ipfe, Fabulam autem Accii, cui Bruto nomew 
eifet, fignificat J quam Sc ludis Apollinaribus , qui M» Brutlab- 
fentis nomine fa^i fuere, adam , intelligi poteft de prima ttir 
lippica Camerariue. In Bruto sAccii loquitur ipfe,} Sic quideffi paf* 
fim Sed apud Vidoiium eft ^ccius, atque ita etiam ex MS< Vo^ 
fiano patei notavit. Ne quid inteicidat » videcuc fuifie i» BriM 
uiccii is loquitur ipfe, Gruter. 

. 70. Cum jam quieti,} Sic quldem ha^lenus editi } fed advcriaB* 

tibus membranis Fall. Fithoei & S. Vidoris omnibus. £« enxm 

gluoniam quiet$, qtiod item pool pro pofiquam mCQUxiit Donatus » qui 

I vmeatur. Gruter. | 

71. Vifum eft in fomnis , paftorem ad me appellere Peeui lanigenn^^ 
^ iximia ^tUtbritudine » Du^f ftnfariffutwt metu iodnU^ ' '" '" TCf: 



Liber Primus. 3137 

1>00S CQnfangmmos arietis inde eligi » 
, 7* PecHs Unigtrum eximia pulcritHdine : , ~^ 

Prdclamrmqu0 dlterum p immoUn mi : 
Deinde ejus germanum cornibut connnur 
In mi arietan^ $aqui i^/» ms ad ^afum dsrh 
Exin profirAtwn terra graviter fauqum , 
Refupimum ; in C4U contmri maTimum , 
^c mirificum f acinus ; dextrwrfum art em fiammeum 
^ Kadiatum folis J^iiquier cur fit novo, 
BJus igitur fommi^^ conjedoribus quae fit interpreta- 45 
tio fada, videamus. b qa«fit^ 

ZUx, 7'iquA in vita ufi$rfant hamims ^ cogitanf^ *'*"1^i"'" 
rant, vident, 

los , qui iintea prxpofiero otdine coUocati legebantiu , ica dige- 

xiendos effe , admonait Muietus in annotationibus , quas in Te* 

zentium cdidk. P, Mannt. Vtfum efi in fomnis pajior,} WulpLti pa^ 

ftor^m, Aldi yetus & ViAoiit- cditio' , Vtfus efi in ftmnis pa^or, 

Xambinns, Viftu inf, psfior^ fed nofiiam illud ▼iilmt m quatnoc 

Pali, in Pith, in S. Vi^oiis » annotavitque Gulielmius diftum , uc 

ft^nafaSum tfk, Gxoxtt, Fatet bine notavit Kf/»* tfi, Gionoviu^. 

yifn* fi in fimuis pafior,'] Vulgg. vifrnm tft in fimm'is paftar , nec 

^itei c noftrisKeg. 8c Cantab. Hanc veto U^ionem , Ucet de- 

fenibiem Janum Gulidmiuin lit na^a^, refpuic Latini fermonls 

jratio. Quart cum Bal. Aldin. dc Vi^oi . haberent vifm tft in 

fimnisy nos verfui coniulentes edidimus vifn*fi in fomnis ptifior » 

q^^od Sc Lambinus jamdudum feceiat. Vide G. J. Voffium ad 

f lagm. Txag^p. 109. Da,vif, « 

7z. PecHs Unigimm,} Nihil variant mCnoftri. Bene tamcn ttio- 

' nee -7. Manotius Moretam Notis inTecentiam iic transponendos 

putaxe verfus : 4d m* appelUre ptcm Unigerum iximia pnicritudim, 

,£>U9S cenfangHineos ire, poteft tamcn confiftere vulgatum. Grturr, 

73. ImmoUre me,} Quid in mentcm fiierit Lambino, cum invtl^t 

, 9»€ daret , cquidem comminifci non poiTum. Quacdnque vero de 

\ caufla hoc lit aufus, omnino letinenda eft lectio yulgata f quam 

.pmncs omnino libri tuentut , ut ^ ipfa res ; quod vidit etiam 

<Szticerus ; nam Bruti fratrem natu majorem tiucidavit Tarquinius. 

Xiviuslib. I. cap. 56. .Brutus, ifunm ptimtres Civitats's , in ^uihus 

Jratremfuum ab avuncuio (Tarquinto Superbd) interfeSam atutiffn 

— ex indujlria faSius ad itnitaiiontm flultit*^ , ijuum ft fu4<jHe pr/t- 

d If T^egi Jinetet , Bruti quoijue hiui abnmt cognomen, Adilis tc 

J yfium HalicarnalTeum lib. iv. cap. 6f . D*vif, 

, Li^uiercurfiinovo,] Pall, duo priorcs meIiotcsque/i»^i«Vr. 
4\ mini reftius. Gruter, Sic & Voliianus. Gronov, Davil. conji- 
C nitier curJU novo, 

. SIm in. vita ufurpant homines.'^ Julius Celfus de vit. Cxf. ^ 

f .5. Vernm fit ^ttod ait ticero , cfuodtjue de Homero fcrihit 5 ejus 
pi mqtte ea vidtre dormitnut , de tjuibus fepiffime vigitofttes fint fr- 

^n tff PPP » ''^' 



3138 D E D I V I N A IT t O H ft 

§lu4que agunt vigilantes f agitantque , ea fi vm 'H 

fomno auidunt ^ 
7^ Minns mirurn eft w fed in re tanta baud Umer\ 

imfroviso offerunt; 
Prein vide, ne, qnem iu ejfe hehetem depnus , nqu^ 

ae pecus , 
Is fapientin munittim pe6ius egregium gerat , 
c •fimfum Teque regno expeUat. Nam id quod de fole ^cfteninm 

MSS. efltibi, 

Populo commutationein reruns portendit fore. 
P. XC. 77 Perpropinqua 7^ hoc beneverruncent populo. 79 nosn 

quod ad dexteram 
Coeptt curfum ab Uvafignum prepotent; pulcerrim\ 
Auguratuns eft 9 rem Komanam publicam fummam 

fore* 

xxnt. 

liti ccgitan & loqui. Ubi keendiim , di tfonuro fcribit EmUns , 
flfrum^u* ea videre, Nofter de Somn. Scip. cap. u Fit ut c^gittui*- 
ms firmoutsque nofiri pariant alitfuid in f«mno tali , quale dt Htmnt 
fcribii Enmm, di cjuo videlicet fepiljitni vigilans fil^at cogitan 4fi»* 
qui. Ad hunc enitn locum lefpidt fcriptoc iJle •^tv^emvfA^ , it 
jnanis plane (it }• F. Gcsvii conjedura. De re ipfa vide Hiero- 
oymum Ctolumnam ad Ennii Fiag. pag. 4. & Inteipietes ad Fe- 
tronii Satir. cap. 104. Davif, ■ 

76. Minus mirunt efi.] Hsc tota fomnii intcrpretatio conftati 
icpcenaciis :, itaque non intelligo , quid fpeftaveriiic ti , qui vae- 
xetn ledionem mutaiunt^ & pio. Minus mirum ifi, Jddnus mirda' 
dum ifi* P< Manut< 

77. Pirpropiri^ua hdc &c.} Lambinas ainpuit Tuinebi f^rt ptr 
fr/tpinquam hdcifem &c, mal^ & concia omnes mC perpvpinqtukw^ 
fitum, pio pirpropinque t uc crtbra Viigtlio, alia aliis.' Giilielxnni» 
GrutiT. Perpnpinquam,^ Vulgg. perpropinqua i quzm le^ioncffl 
peffime tuecQf Gulielmius , quau Giaecilmo fatis obvio denotaiet 
idem 4|uod perpropin^ue. Hoc eoim date , Latina noa erit oiatk>9 ; 
nam barbarns fit opoitet i\vi perpropinque fon rerum ctmmmMi«»tm ' 
dicat. Elienf, Sft B4I, noftei pnptn^juam s eoque modo luculcote 
firmatui Tumebi conje^uia , quam Lambinus dim , uosque |am ' 
xecepimus. Davif, 

79. Hscbeni virrunant^] Pal. pr. 8c Pithceanus , »'v*rr«ticein ,^ 
neque video cut admitti uon debea^^ Gruter, 

79. Nam quod ad dexteram,'} Me pes Cieticus in ?edi] fit Tfo-- 
chaico, G. }. Vofllius ad Fragm. Tragi p. no. legit : ifM» qu*i 
dexterum Capit curfum j vel , traie&o pisveibio , nam ad quid 
dexteram, Sed nefcius erat vir ille magnus » voces quod ud apod 
Poetas Diamaficos ubius tancum Syllabz locum ciebzb teneie.; 
Mulcts id czemplis piobavit Che, Wflfius de Scnax, caf - pag.' 
165; feqq. Ddvifi 

flms 



LfiBER Primus* 3139 

XXIII. Age nunc ad externa redeamus. Matreni45 
PhaJaridis fcribit Ponticus Heraclides , do&us vir , audi- 
tor & difcipulus Platonis , vifam effe vidcre in dfom-d inrom- 
nils fimulacra deorum, ^^qux ipfa Phalaris domi con-*"*^-*^- 
fecraviffet : ex his Mercurium e patera , quam d^xtra 
manu teneret • fanguinem vifum efle fundere : qui cum 
terrain attigiffet, refervcfccrc vidcretur fie, ut tota do-^^ 
mus fangoine redundaret. Quod matris fomnium im- 
manis ffii crudelitas comprobavit Quid ego , quae 
itiagi Cyro illi priucipi interpretati funt , 8" ex Dinonts 
^riicis libris proferam ? nam cum dormienti ei fol ad 
. pedes vifus euct, ter euni fcribit fruftra appetivilTe ma- 
nibus , ciim fe convolvens fol elaberetur , & abiret : ei^ 
xnagos dixifle (quod genus lapientum & dodorum 8* ha- 
; bebatar in Perfis) ex triplici appetitione folis , xxx. an- 
nos Cyrum regnaturum efie , portendi. quod ita con- 
tigit. nam ad feptuagefimum pervenit , cum xl. natus 
annos regnare coepifiet. 

£ft profedo quiddam etiam in Barbaris gentibus prae- 47 
ientiens atque divinans ; fiquidem ad mortem profi* 
! cifcens Calanus Indus , ^s^^t^ni adfcenderet in rogum 
\ .wpdetUbcm , O prs&clarum difceifum , inquit , e.vita ! 
'■ cum , ut Herculi contigit , mortali corpore cremato , 
I in lucem animus exceuerit. Cumque Alexander eum 
I f ogaret , fi quid vellet , at diceret ; Qptime » inquit : 
i pro- 

to. §lfi£ ipfa PhaUris,^ Revocavi quod erat in Tal. pi. fee. & 
I jnenibianis S. Vi^loris. nam Fithoei liber & Maifi editio non habeot 
vocem tcniam. y\x\giti'^ PhaUridis. & veibii alii adhuc codices ca 
voce caient, abjiciatur. Gruter, Davif. legit, ^hm iffe Phalaris. 

Sz. Ex Dinonts Perficis libris.} Haud alitec Pal. tert. ac quart. 
item S. Viftoris , nil! quodad^iciant literam i Dinonifi. inde natum 
pliblicacorum haftenus , Dionyfii, ineerim ?ideatur Muretus libro 
xz. cap^ 14. Var. Left Gulielmiusputabac gloflema voUbris , & ?i« 
detar. Grmer. Ex Dinonit Perficis proferam.] Vulgg. Perficis libris 
proferam. At media vox manifeftarium eft Glolfema, prout ante 
me vidcrant Jan. Gulielmius & Joanl^ Clcricus i qaapiopter earn 
dazimus expangendam. Certe Dinonis , non ^i^xovf TltfO'tKAe » 
§6 Tti TltpvtitA laudant Athenseus , Diogenes Laertius , Sc alii. 

n '< 

Habebatur in Perfis,} S. Viftoris in fuper fis , conficitqae • 
G «lqiius in Sufis, ego iinxerim potius habebatur ipfis , & tameft^ 
al 'ud eft mutandum. Gruter, 

. Cittm afcenderet.) Pal. pr. 8c S. Viftoris , infandem^ Pithoet» 
di f$dcra: undefocit Gulielmius, efcenderet. Idem. 

pn fn rff 3 •4- ^•- 



3140 De DiVIHATtONE 

propedicm tc vidcbo. quod ita contigit. nam Babylone 
' paucis pofl diebus Alexander ell mortUBs. Difccdo pa- 
7. B. rumper a fomniis : ad quae mox revertar. Qua node 
tcmplum Ephefiae Dianae deflagravit , cadcm conftat ex 
Ol3^nipiade natum efTe Alexandrum , atque ubi lucere 
coepiffet , clamitaffe magos , peftcm ac perniciem A- 
fiae proxima no(5te natam. H^c de Indis 6c Magil 
Redeamus ad fomnia. 

48 XXIV. Hannibalem Coelius fcribit , dim 84co- 
lumnam auream , quae effet in fano Jononis Lad- 
niae, auferre yellet» dubitaretque , utrum ea folidaeAt^ 
an extrinfecus inaurata , pcrtcrebraviffe : cumquc foli- 

e ft«uiC dam inveniffet, «ftatuifle tillcre: ei fecundiim quietem 
fctquc 4/«. vifam effe Junoncm praedicere , ne id facerct » minari- 
que, fi id fcciffet, fe curaturam, ut cum quoqiie ocu- 
^ "^i*' ^^^ * ^^^ ^^^ videret , amitteret : idque ab homine 
s:"fomrao ^^"^^ ^^° ^^^ ncgledum : itaque ex eo auro , quod 
columnsc ^exterebratum effet , buculam curaffe faciendam 1 
Jdss, Sc earn in §fumma columna coUocavifTe. 

49 Hoc hidem in Sileni, quem Coelius fequitur, Graea 
h itcm^4i»^liiftoria eft : is autcm diligentifRm^ res Hannibalis p»* 
Ld^r& ^^^^^^^' Hannibalem, cum cepiffet Saguntum -,*n- 
aiiT. ^^^ ^^^ ^^ fomnis a Jove in deorum concilium vocari: 

qu6 ciim veniffet, Jovem imperaffe , ut Italise beHum 
inferret , ducemque ei unum ^ concilio datum : quo 
ilium utentem , cum exercitu progredi coepiffe : turn ei 
ducem ilium praecepiffe , ne refpiceret : ilium autejn id 
diutius facere non potuiffe, clatumqae cupiditate rdpc- 
xjffe: tum vifam beluam vaftam & immancm , cir- 
cumplicatam ferpentibus , quacumque incedetet , omnia 
arbufta , virgulta , teda pervertere : & eum admiratum 
i quidnamquaefiife de deo^ >quodnam iliud efiet tale monltrum: 



^ 14. Cdmnnam aundm , ^i^ tjftt in fano Jiinonis Ldcini^^l Libri i 
*noftii fex aut Zjcm, aat Luaa. fotth inquic Gulielraius , Ltuitu^ ■ 
malim vulgatum, Gmur, Columnam auream , y»* ejpt*^ '- ^ — Jif \ 
mnis LdcinU,} Fleiique Codices IJcU , LjciMt vcl [Ut- 

proptec Gulieimias feponendom conceit, fttatffif in wU 

Lucina. Fiaetciquam yeio quod 10 hujosmodi nairatione (m» 
Junonis Lucina memorarc , loco ubi ficum dTec omiiTo , ribs 
eft abfuidum j columnum Aurttm* folidam in Jknonis LacintA rM- 
fU facratam fuijQTc conftat ez'Livii lib. xxiv. cap. $• arf-**- ul- 
«ata Ic^o non eft centanda. Davif. 



Liber Primus. 3141 

& deum refpondifle , Taftitatem effe Italis : praecepifTe- 
one , lit pergcrct ^ prorinus : quid rctrd atquc i tcrgo k protenns 
Mret, ne laboraret. Lami>. 

Apud Agathodem fcriptum in hiftoria eft , Hamilca- 50 
I idrem Carthaginienfem , cum oppugnaret Syracufas » vi- P. XCL 
fam «ffe audire Yocem , fe poilridic ccnaturum Syracu- 
^4$ : ciim autem is dies illuxifTet , magnam feditionem 
'in caftris ejus inter Poenos & Siculos milites effc fa- 
^am » quod ctim fenfiflent Syracufani » improvisd eos 
in caftra imipiifcHamilcaremque ab iis vivutneflc fub- 
Jatum. Ita res fomnium comprobavit. Plena exem- 
ploram eft hiftoria , turn referta vita communis. 
^ At veri^ P. Decius ille , Q. F. qui primus e Deciis 51 
i conful fuit , ciim eflct tribunus militum M, Valerio , A. 
I Comelio confulibus, k Samnitibusquepremereturnofter 
I <xercitus , cikm pericula proeliorum ini^ret ^audacius , 
' i3(ioncreturque , ut cautior eflet, dixit, quod exftat in 
annalibus: fibi in ^fomhis vifum effe , cum in mediis^ fomniii 
hoftibus vcrfaretur, occidere cum maxima gloria. Et"''/* 
.turn quidem incolumis exercitum oblidione liberavit. 
f€}^ triennium autem , ciim conful cffet , dcvovit fc , 
'JSt in aciem Latinorum irrupit armatus. quo ejus fa(5bo 
r^perati funt & deleti Latini. Cujus mor$ ita glorioia 
r £iit 9 ut eandem concupifcer^t filius. Sed veniamus 5^ 
[aunc , fi placet , ad fomnia philofophorum. 
[ XXV. Est apud Platonem Socrates, ciim eflet in 
cuHodia publica , dicens ^f Critoni fuo familiari , fibi 
> poft- tertium diem efle moriendum : vidifle "> fc in fom- «> ««»« fe 
nis pulcritudine eximia foeminam , quae fe nomine ap- ?fc*^* ^ 
pcllaiis diceret Homericum quendam ejusmodi ver- 
fum : 

S^ Tir$ia U PhthU Umpeftas Uta locablt. 

Quod 

S5. Crifni fuo familUri,'] Ita quidem (t res habet, ut conftat ex 
Platonts Crtfcone pag. 370. Ergo memoci^ Japfus eft Diogenes 
X«aeitias , qui lib. 11. $. 36. hoc iEfchini didum txadit. Vide 
Ch^Wdium pag. 172. DAvip, 

T§r$U te Phthis tempejflas &c.'\ Vcrfus eft apud Hometum 
U* fs. 363. dc profertuc ab Achtile hoc modo: 

Tl ia autem urbs in Theftalia , AchiHis patria , quae quid com- 

m e habeat cum mone, & qua ratione Socrates hoc verdi ptae- 

m eatur , fe testio die moriturum , quaeiitum eft. Qua de tt 

cu i ego fie Simco Bofius loqueremur, dixit , quod fie taibi veiie- 



• 1 

3141 De'Divihatioke 

Quod ut eft diftum , fie fcribitttr contigiffe. Xenophoti 
■ ^"* ^/// Soaaticus, "qui vir & quantus? in ca militia, qua aun 
o°cxitu$"'^y^° minore pcrfun<Shis eft , fua fcrilat fomnia ; quo- 
4/,v. rum o eventus mirabiles exftiteront. 

53 Mentiri Xenophontem » an ddirare dicemus ? Quid 
f . B. fmgulari vir ingenio Ariftoteles , & paen^ divino ? i- 

pfene errat ? all alios vult errare ? dun fcribit , Eude^ 
mum Cyprum , familiarem fuum , iter in Macedoniam 
facientem Pheras venifle ; qux crat urbs in Thefia& 
turn adihodum nobilis , ab Alexandro autem tyranno 
^7 crudeU dominatu tenebatur : in eo igitur oppido ita 
graviter aegrum Eudemum fuifle, ut omnes media dif- 
Sderent: ei vifum in quiete egregia facie jj^venem dir 
p bievt cere , fore ut P perbrevi convaTefceret y pauasque dtebus 
«/»•* interiturum Alexandrum tyrannum • ipTum autem Eu- 
demum quinquennio poft domum efle rediturum. At* 
que ita quidem prima ftatim fcribit Ariftoteles confecu* 
ta; & convaluifie Eudemum; & ^^ab uxoris fratiibus 
interfedum tyrannum ; quintQ autem anno ezeuntei 
cum effet fpes ex iiio fomnio » in Cyprum ilium ex 
Sicilia efle rediturum » proeliantem eum ad Syraco^ 
occidifTe: ex quo ita iUud fomnium elTe interpretatum» 
ut, cilm animus Eudemi i corpore excefferit, tum do^ 
mum revertifle videatur. ' 

54 ^Adjungamus philofophis dodiffimum hominemy 
<! jtsMSS, poetam quidem divinum , Sopfaodem : qui , dim ex 
^ti adjun- aede Herculis 89 patera aurea gravis furrepta effet , in 
**"• fomnis vidit ipfum deum diccntem , qui id feciflct. 

Quod 

xat in mentcm , per Pbthiam mortem & interitum fignifican, 
fpe&atS vi nominis, quod videtur oitum ^ vcrbo ^diyai 9c ^9m»> 
quod valet inteieo, conrumor> cortumpor. LambtH, 

1 7. Cr$Hieli dominatu tenebatur.] Iftud eft ^ Codicibus , & Vido- 

lianis, pro quo vulgati > premtbatur, facinus proculdubio eoninii 
quibus ignota vis verb! alterius. Gruter, 

%%, KAb uxoris fratribus.] Diodoius Siculiis BibK lib« zvi. pag. 
417. *Axi^AfJp@' ^c/)«y ri/pat¥*®' Cvi tie iJtUi yt{fatiiuc BajSn; 

Tertium fratrem , nothine Pytholaum , iis aceenfet Flat — *- » in 

Pelop. pag. 297. Tbeben folam memorant Noftcf de Is lil^ 

11. cap. 49. acdeOffic.lib.il. cap. 7. Valeiius Maxin ix. 
cap. 13. 3. ext. & alii. Davif, 

89. Pdtera aures.'] Non pdteram auream ^ fed fv^xM >«v> 

(artnam auream , ex arce fublatam tridunt au^ox vit« '^*'''' f & 
TtnnUi^aus de Axum. cap« 4^ • idtm. 



LiberPrimus. * 3143 

Quod femel ille iterumque neglexit ubi idem fspius^ 
y»afcendit in Ariopagum : dctulit rem. Ariopagitae 
comprehendi jubent eum y qui a Sophocle erat nomi- 
natus. Is, quaeftione 'habita « confeilus eft, pateram*' ^t/uadhir 
que rctulit. Quo fado , fenum iUud Indicis Hcrculis*'^*«- ' 
nominatum eft. 

XXVI. Sed Qjiib ego Graecorum ? nefcio quo 55 
i&odo me ma^ noftra deledant. Omnes hoc hiflori- 
o» Fabii, Gcllii, fed proxime Coelius. Ciun bello La- 
tino ludi Totivi maximi primCim fierent , civitas ad ar« P* XCIL 
ma repente eft excitata. itaque ludis intermiffis inftau- 
tttivi conftituti funt. qui antequam fierent , ciimque 
jam populus confediffet, fervus per circum, cilm virgis 
csedcretur, furcam ferens dudus eft. Exin 9icuidam 
niftico Romano dormienti vifus eft venire , qui diceret, 
?*pr«fulem fibi non, placuifle ludis , idque ab eodem 
juffuna cffe eum fenatui nuntiare : ilium non effeaufum* ^ 
^^itcrum effe idem vifum, 6c monitum , ne vim fuam 
expcriri vellet : ne turn quidcm effe aufum. exin filium 
ejus effe mortuum: eandem in*fomnis admonitionem « «/» 

fuiffe^®"***"** 



teit. fctndit, ut 



•/°' ^/^«»'''> in ^>iriopdgum.'\ Pal. fee. fidndit, t 
'wcatui excidiflfc vctus fcripiufa, ifcendit, Giuter. 

^i-Cuidam tmJUco ll^mano,'\ Hajuscc viri nomen haud e£Feiuitt 
Aiaobiuslib.vii. pag.sotf. & Minucius Felix oa. cap. 7. Dio- 
nytio quidem Halicainaflcnfi lib. vn. cap. 6%. Pluiaxcho ia Co- 
nolanopag,22j. & Auguftino C. D. iv,2tf. viii, 13. Titus La- 
^os yeiLatinius appellatur : Maciobio verb Sacoin. lib. i. cap. 11, 
^»i«w. At cum Tib. Arinium rcac , puto , vocant Livius lib. 
iV^P'36. Valerius Mazimus lib.i. cap. 7, 4. 8c Laftantius Div. 
*Wtlib,n. cap. 7. Davif. 

91* Prafultm^i non placm(pt^] Tacet hcic Golielmius , fed ta- 
loco cam annotaiit , legi in S. Viftoiis 5c Fithceano frafultm , Don» 
*^Qaftenushabuimusiaeditis, prdfuhatorem , fcriptuiam lecepcam 
^eci, tauto quidem fidemius, qudd non compaieiet in uUoPala- 
jinoiun], in quibus omnino eiac hxcnoftra. Haud alitei Capito- 
"OM in Maico Philo(opho cap. 4. Fnit in faliatu & prdful & vaus. 
tl^pculdubio talc quid invcnic & in fuis Vlftorius , fed non aufus 
^^ cxptinacfc. Grmer, Ego nuUam editionem nancifci potui , in 
^^^^^ibetetixt prdfultat^em.., fed in omnibus prafitltarem , & id 
<*pmoi voluit Gmceii mens , ctfi manus pofueiit aliud. Gron«v* 

,p» Iftrtan ejft idfm jujfm»,1 Noa mihi fit dubium reponendum 

H>»», quemadmodum extat in Pall. & Pith. &^.yi^ qui ultinMis 

^rapzadifeit^ habebat, dormienti vifHtn tjivenin, non aufus au- 

*^iiiiii doleic vulcatum, quod Veritas hujus loci non ita aperta 

. wi'^Js nt ptioris. Qmn. 

f'^P nP ffP S P*. Ctm^ 



3r44 15 E D I V I N A T I on e 

fuifle terdam. turn ilium etiam debilem faAam , rem 
ad amicos detuliOfe , quorum de fententia lei^icull ia 
e M ntft <^unam efle delaturo » 94cumque fenatui fomnium enar- 
kahHt raviflety pedibus fuis falvam <domum revertiiTe. Itaque 
fiomum. fomnio comprobato a ienata, ludos iUos iterum inlbia- 
S^ratos memohas proditum eft. 95 C vero Gracchus mul- 
tis dixit 9 ut fcriptum apad eundem Coelium eft, fibi ia 
fomnis quaefturam petenti Ti. fratrem vifum effe dicc- 
rc, quam vcUet cunAarctur , tamen eodem fibi leto , 
quo ipfe interiffet , effe pereundum. Hoc antequam 
tribunus plebi C. Gracchus fadus effet , & fe audife 
fcribit Coelius , & dixifle multis. quo fomnio quid in- 
veniri poteft certius ? 

XXVII. Q^uiD ilia duo fomnia , qu« crcbemmJ 

commemorantur a Stoids , quis tandem poteft coDtem« 

nere ? unum de Simonide : qui cum ignotum quendam i 

projcAum mortuum vidiffet , eumque humavifiet , ha- 

beretque in animo navem confcenderc , moneri vifus 

eft, nc id faceret , ab eo, quem fepulturi affecerat:fi 

navigaflet, cum naufragio eflepcriturum: itaque Simo- 

nidem rediffe : pcrifle ceteros , qui turn navigaffent. 

57 Alterum ita traditum » darum admodum fomniunu 

?• B. Cum duo quidam Arcades famiiiares iter tink £acerent» 

T copo & Me^aram vcniffent, alterum ad vcauponem «dcver- 

nemAfJ*. tiffe; ad hofpitem , akerum. qui ut cenati quiefcerent, 

nir*'* concubia node vifum effe in y fomnis ei , qui erat in 

xdivet" ^ofpitio , iJlum alterum* orarc , ut fubvcniret, quddfibi 

tideaiii, a caupone interitus pararetur : eum primo perterritum 

</m fomnio furrexiffe: dein cum fe collegiffet; idque vifum 

iojnaiis. pro nihilo habendum effe duxiffet , recubuiffe : turn ci 

dormienti eundem ilium vifum effe rogare , ut , quo* 

niam (ibi vivo non fubveniffet » mortem fuam ne ind- 

tam effe pateretur : fe interfedum in plauftrum a au« 

, pone 



94- CHm^Me fendtui famnium eiidrrMviffit,} Pal. pr. hcic roancas 
e0ob folium excifum. fed fee. omnino non agnofcit cumtjtu. undo 
fufpicoi effe a libraiiorum liberalitatc , ^rahendamqne ; li- 

teram poflremam ab illo enarravifit, Gzutcr. Sed eriam non )ec 
oblivioni daii , moz in Vi^rianis ezemplaribus edi , ^tdAu m\ 
falyum demum revenijpe, Qu« quiirta VOX ftatim ezcidit inc csj 
cditionibus, quam tamen exftet quoque in Voifiano. Gr« 

9f* Cdjus vtra Gracchm &c^] Auribns admodlUQ ^^*' 
Vi^totiSy Craecbm veto Cajm, GiQter. 



I 



9k. 



, Liber Primus. 3145^ 

pone cffe conjeftum , & fuprk ftercus injcftum : petc- 

te, utman^ ad portam adeffet , priusquam plauftrum 

ex oppido exiret. hoc ver6 fomnio «cum commotum^ eam 

Jnznh bubulco praefto ad pbrtara fuiflfe: quacfifle ex C0y^*fi^*^* 

quid cffet in plauftro : Ulum pcrterritum fugifle , mor- 

tanm erutum cffe : cauponem , re patefa<5ta , poenas 

dedifle. 

XXyill. Quid hoc fomnio 9^ dici poteft divinius? 58 
fed quid aut plura aut Vetera quaerimus ? faepe tibi 
meura narravi ; faepe ex te aiidivi tuum fomnium : Me, 
>7 cifin Afiae Proconful prseelTem , vidifTe in quietc , 
dm tu equo advedlus ad quandam magni fluminis ri- 
pam, provedus fubit6 atque delapfdsin flumen, nuf- 
quam apparuiffcs , me contremuifle , timore perterri- 
tura: turn 98 te repentc laetum exftitilTe , eodemque 
tquo adverfam afcendifle ripam , nosque inter nos effe 
complexes. Facilis conjedura hujus fomnii : miliique 
i peritisin Afia praedidlum eft, foreeos eventusrerura, 
qui accidemnt. 

yenfo nunc ad tuum. audivi equidem ex te ipfo , fed 59 
mihi faeplus nofter Salluftius narravit : cum in ilia fuga, 
Bobis gloriofa , patriae calamitofa, in villa quadam cam- P. XCIIL 
pi Atinatis manercs, magnamque partem nodlis vigi- 
Mes, adlucera denique ^arfte & graviter *> dormitare a ^neMS. 
CCEpiffc. Itaque , quamquam iter inftaret , te tamen ^ doimite 

5«. Dt'ci potefl divintus.] Ordo vcrborum eft I \i6tot. & Bal. ' 
nam vulgg. dmc , did divinins potefl. In vocum collocacione mu- 
tatiooes alibi quoque fecimus , at nusquam , nifi bonorum Codi- 
^fideoizi} nam de talibus oainutiis femcl Ledoies tnoouilTe 
infficit. DaviC. 

s>7. Chm ^jis Proconf. praepm.'] Ita rede editio Vi^oiii , & ac- 
^Qit plani Pal. tcrt. quart. 8c S. Viaoris , in quibus prods, nam 
^'tcri fctipti , provindii, reccpta Icftio, provincU. Gniter. 
iJ^' ^' *''/"«" ^'•f*'* ex/iitiife.'] Reg. & Cantab, habent exfiiiijfii 
*^ '^CQitentibus meJioris notas Codicibus , nihil eft mutandum. 
Aoftor dc Bell. Afrlc. cap. 7. Latent enim in infidiis e»m t^uis inttr 
^*lies, &ftd,it% txiftHut, hoc eft apparent. Illic Elienf. noftet 
^niunti fed mihi jam noa videtur audiendus. Infra nofter cap. 
^^\ SiAmerfMs e(jum voraginibus non ixftitit, Ubi non erat cut vox 
««ima Gruiero difpliceret. Itcriim lib. 11. cap. 23. Tages ^uidAm 
"R^ "~ exjiitijfe repente , <Sr turn adfatus ejfe qui arahat. Agellius ^ 

?!^ Attic, lib. X?l. cap. 19. Inter h4c eorwn vtrbtt ^riontm cttm 
V'!£c ^ *f^t*^*^is^ cum quibus ft in fatum ejdeutavtrat > exjlitijfe^ 
»i«efii8ccuitiuiiilib,vii. cap. 2,14. D^vif, 



3146 De DiVlNATIOKE 

filentium fieri juffifTe , neque c& paflum te excita)i| 
cum autem experredus efies bora fecunda fer^ ». te fiiji 
^fomnium narraviffe: vifum tibi efTe* cum in locisfoli^ 
moeilus errares , C. Marium cum fafcibus laureatis qu»^ 
rere ex te. quid triftis cSes: 99cumque tu.te tua patol 
vi pulfum eife dixKTes , prehendifle eum dextram tuainij 
Sc bono animo te juHiire eife » lidorique proximo da^j 

. ' didiile , ut te in monumentum fuum deduceret : 6c di-! 
xiflTe , in eo tibi falutem fore, turn & fe exdama& 
Salluftius narrat , reditum tibi ceterem 5c gloriofuiD 
paratum , &c teipfum vifum fomnio dele(5tari. nam illud 
mihi ipfi ccleriter nuntiatum eft , ut audiviffes, • in mo-; 
numento Marii de tuo reditu magnificentiilimum i&ad ; 
fenatiis cbnfultum-effe fiacftum, rcfercnte optimo &da- 
iriflimo viro confule , idque frequentiilimo theatro , in< 
credibili clamore & plaufu comprobatum :. dixifle te , 
nihil iUo Atinati fomnio fieri poUe divinius. 

60 XXX. At m u l t a falfa. Imm5 obfcura fortaffe 
nobis, fed ilnt .falfa quaedam , contra vera quid did* 
mus ? quae quidem multo plura evenirent » d ad quic* 
tem integri iremus. nunc onufti cibo 5c vino pertur- 
bata 6c confufa cernimus. Vide , quid Socrates in ?kr 
tonis Politia loquatur. Dicit enim » Cum dornnentihu 
0a pars animi , qu^ rmntis ct* rationis fit fartkefs 5 f^'Ui 
langueat : ilia autem y mqua,feritas qHAdam- fit atqm 
agreftis immanUas f aum fit '■ mmoikrato 0kfiHpefaSU fo* 

tit 

99. CiknujHt tu te tma pMrU vi fnlfmn,^ Melius fbitaiTe Fall, ties 
tumqut te tu f Atria vi ire, nam quart, te turn patr, Vidodi cditio 
habet cumqtte de tna patria^ $« Vidoxis lib«i ctunque tn fMri* vi 
fulfum ; foffan optim^. Gruter, * 

1. In monttmento Marii,] Hoc fomnium fiife refert Valerias Ms- 
ximus lib. i. cap. vii, 5. ubi notat in ade Jovis Mariana S. C de 
feditH Cicefonis effe faSl^m, Confiiles autem facte F. Lentulos & 
Q,. Metetlus , quotum ille noftio fiiit prxcipuus falucis auftor. 
Yidelis Oiat. ad Quit, poft Keditum cap.s* fcqq. & poft Red. in 
Sen. capp.3,4. Davijl 

2. Immoderato tumefaHa potu y atque pafiu,'\ Vulgg. 9kfitipefaEtt\ 
fed optime legitur ia Elienii noftio tttmefaSa , uquiden t « 
fxi^m Tthhtr^h babet Plato. Fizterea repugnat , uc qua f<- 
fdHa fa y exfultet & immoderate jaUetur. Arcemidoius Oneii . r. 
Cajgj. 8. A? >« a/u*rpot Tpo^aei ouSi srfof avrS t? «a» wjipi lea 
Uuv TO ethft^ie, Kon alitet quam leptzfentat ille Code] ooc 
Ciceronis locum olim laudavit H, Stephanas Lcxic C n. 
i>avif. 

w 



LtBER Primus. 3147 

^ atepie paftu » exfultare tain in fomno immodirattque 
}a£ian. ttaqt^ huic omnia vtfa objiciuntHr , i mentt ac ?• BL 
)rationi ira^a : ut am cum matre corpus mifcere c vidio*' * '^i^^tuf 
if^UTy autcum quovis alio vol homint^ vel deo , fipe he^^^^^ 
tma^ at que eftam trmidart aliquem , v imph cruentari, 
U$Mhaque facere imfuri atque utre y cum temcritate v 
fStnpudentia. 

t At qui faluhri & moderato cultu atque vi£tu quieti fe6i 
Ifiradiderh , ea parte animi , qut mentis c* conplii efi , a- 
Jfitasa ty ^ere^a , fatUrataque honarmn cogitationum d exeitata 
i^ulis: eaque parte animi y qua voluptare alitur^ necina^l'^oah, 
fia eneHa , nee fatietate affluenti {quorum utrumque ^prA%^ pneftin- 
fitmgere acietn mentis folet , Jtve deefi natura quippiam^,^^^^^^^. 
^rve abundat atque ajpuit : ilia etiam tertia parte animi^ 
4h f«M irarum exfiftit ardor , fedata atque refiin^a : turn 
.mveniet , duohus animi temerariis parttbus compress- y ut 
4lla tertia pars rafionh CT* mentis eluceat y v* fe ve£e*^ 
•gam ad fomntandum acremque prabeat : turn ei vifa 
^Htetis occurrent tranqmlla atque veracia. Haec verba 
tpfik Platonis expreffi. 

t XXX. Epicukum igitur audiemus potius? nam-5z 
[que Cameades conccrtationis lludio > modo ait hoc, 
hnodd iflud. At ille quid fentit ? fentit autem nihil 
[^umquam clegaps, nihil decorum. Hunc ergo ante-f quid- 
[jK)ncs Platoni & Socrati ? qui ut rationcm non redde-S"^"? ^'^"* 
rent, audioritate tamen hos minutos philofophos vince- "''■^* 
Tent. Jubet igitur Plato, fie ad fomnum proficifci cor- 
poribus aflfedis , ut nihil fit , quod errorem animis per- 
ttirbationemque aiffcrat. Ex quo etiam gPythagoridsg fythago-; 
intcrdidlum putatur , ne faba vefcerentur , qudd habel"** ^•*'* 
intiatiohem magnam is cibus , tranquillitati mentis , * 
J quaerentis vera , contrariam'. 

Cum ergo eft fomno fevocatus animus a focietate ^ & 63 
a conttgione corporis » turn meminit pr^eteritorum , 
prxientia cernit, futura.hpraevidet. jacet enim corpus^- ^^^m' 
dormicntis, utmortui: viget autem, & vivit animus. ^,.P^^*"*' 

quod 

3. $tf<<fr»r/3r vera,"] Sk legendum conjecit D. Lambinus , ac ita 
difefte reprxfentant ElienC Bal. Reg. Sc CaDtab. 'Vulgg. (judrtnti 
'wm % non ita commode prouc videtui. Agellius autem lib. iv.. 
cap. II. habet tran^mtlitatem mentis juarentibus contrariam. Sed aut 
conuptis Tullii Codidbus ufus eft is Icriptor ; aut ejus Ubri viclatfi 
limr, & ex Ciceiooc coirigeadi. Dav*/: 

4 &*•» 



3148 De Divikatiohe 

quod multo magis faciet poll mortem , dim omnioi 
corpore exceOeric. itaque appropinqoante morte multo 
^ eft divinior. Nam 6c idipfum vidcAt , qui funt morbo 
gravi , mortifero affedi , inilare mortem, itaque hii 
occurrunt plerumque imagiaes mortuorum : tumque 
yel maxime laudi dudent : eosque qui fecus » quam 

i debnic * decuit , vixerunt , peccatorum fubrum tum maxini^ 

^'f* , poenitet. 

64 Divinare autem morientes , etiam illo exemplo con* 
jSrmat Poiidonius » quo afiert , Rhodium quendam mo- 
rientem fex asquaks noipinalTe, 6c dixifle , qui primus 
eorum» qui fecundus, 4 qui deinde deinceps moriturus: 
eflet. Sed tribus modis cenfet deorum appulfu homi- ; 
nesfomQ^ire: uno, quod praevideat animus ipfe per 
fefe . quippe qui deorum cognatione teneatur : aItero» 
quod.p^enus aer fit immortaUum animorum » in quibus 
tamquam infignitae notae veritatis appareant : tertio ^ 
qu6a ipfi dii cum dormientibus coUoquantur : Sidque » 
ut mod6 dixi , facilius eveniet appropinquante morte^ 

65 ut animi futura augurentur. £x quo 6c illud eft Caknii 
de qua ant^ dixi , 6c Homerici Hedoris , qui moriens 
propinquara Achilli mortem denuntiat. 

* XXXI. N E <^u E cnim • illud verbum temcr^ confuc- 

tudo approbavitfet , ii ea res nulla eflet omnino. ^ 
^ Prdfagibat animus » frujlra me in » cum exirtm, 
domo, * 

s»- 

4* StSfi deinde deinceps metiturus,} Vetbom deinde tevoanh 
duobi]sPaU.inelioribus} encpcacterea in text. & quarto, itemK- 
thaeaao» fed lepetica przterea voce hoc modo : ^i deimde 9 f» 
deineeps. quod etiam ferri queat. Grmer, ^1 deinde deinceps mni' 
tt^rus ejfet,^ CuiD Elienf. lego, ^ni demeun deinceps, Bal. Hth. Pall. 
tert. quan. ^m deindt, tjui deinceps, Keg. & Canfab. habem » fM 
jertiuSf ^deinceps} quz Libraiioiuro redoleot audaciam. Den^ 

5. Idqsse — faciliHs $venitt,'\ In noftris omnibus eft evenit, For- 
fan autem legendum , itAque vel ideoqne , ut tnecU dixi , feciliiu 
evenit ; alioquin euim baud bene conae£^i v^tuc oiatio. D^vif, 

6. Prafegibu emimus,^ MS. Voflian. Prafegitahat , quod ooa 
minus mihianidet, quam ebfervitare, quod bis in his libi' si- 
zit. Gronev, Prsfagibat animus.l Apud Flautum AuluL it. 
Sc, II, X. legituii prdfagihat mihi animus , unde iic edeni' ua- 
vit Lambinus. Cum veto pionomen illud n^c ad metrti : ad 
icrmonis elegantiam faciat , omitti potuit "i. Cicei ftn 
Tero prorfus eft Jac. Gionovius, qui ex MSto. Vofli;...- en- 
dum ccnluit , prMfagitAbM «nimm i xepuj^oat cairn veil io 



N 






9 ^ Liber Primus. 3149 

Ba^re .enim » fentire acuti eft : ex quo (agie anus , 
quia Juulta fcire volant : & fiigaces didi canes. Is 
igitur y qui anti^ fagit , qulm oblata res eft » dicitur 
pca&fiigirey id eft, futura ant^ fentire* 
.. ^ficft igitur in animis praefagitio extrinfecus injcfla^ 
^tque inclufa divinitus. ea ft exarfit acrius , furor ap- 

Eellatur , ci!im i corpore animus abftradus divino in- 
indu concitatur. 

7 Sid qmd oculis rahere vlfa efl derefenth ardentihus 1 f . B« 
Vhi 'tilafatdU ant\ ftiphns <t ^ virgintdi modefiia f ^'^^mmA 

8 Maht optuma , turn midto muUer meUor muUtrum', ^^^"* 
Mijfa fum ftiperfiidofis hariolaUonibus : * 
tJeque me Afollo fath fandis detmntem inviiam ciet» 

9 Virgims vero dqiMles , patris mil , meum ftMtkm , 

pudit. 

Of-. 

xntn pcodo&a (it lecunda Vocis liujusce Syllaba. Davif, ' 

7. Sed (fmd oculis rdbere vifa efi.] Sic legendtim 3 rahere ifiqaani> 

non rapere, %abere autem diHum a rdbie , inquit Nqjoius. Varr0 

\ idem .Attii^ tjuod Titii: Sluid efl f tjuid biateras f c^^id rabitf 

\ y^uid vis tihi f Cseilius HypeboUmso : %aflraria rabere fe ait» Lamb» 

' Sed ^uid •cuiis rahere vif$»] Ita codex antiquus Muxeti, de quo lib. 

iz. Var. Left.cap, i^. ipfetnet. noftii omnes uni^liteii abeiiant, 

habcntque rapere. Sequentcm verfum cooftituere niticur Tuinebus. 

lib. V. Adveiiif. cap. 22. fed membraaz noftrz ftaDt ^ vulgatis. 

1 <Sriti*r. 

S. Mdter 9ftMmA , turn multe m»lier optima , mmtierum,} • Addtdi 
mulierum , ex Pall. & Gallicanis duobus. Galielmius concianaie ■ 
▼oldbac ; Mater ^ptumstttm mtUto mul, opt. mulierum, Gcuterus. Ad* 
modum i^egligenter. Sicciraie! (icedere! Quod autem editor^ eft 
quoqoe in VoffianOf lit id pro vero habendum fit» Nv«^'0r iaquam» 
non 9pt'ima. Gronov. Mater eptmma ^ turn multt mulier meiiet mw 
liersem.} A vetuftiotibus editis abeft vox ultima, quopropterLam* 
biatis folcieodo, prout aibitratuseft, vetfui legendum putabat : 

Mater eptmmaf turn v«r9 tmUte mmlier meWer. 
Ei tamen hoc in loco peffime cefTeranc conata , quemadmodum 
quivis , cui non ignota (it (yllabarum quamitas , ftartm videbir. 
Qunm igitui Fall. Gallic, duo & Vodianus darcnt earn , quan 
Gmccros exhibuiti leftiooem » Gulielmius lefctipiit : 

Mater optumatHtn^ mutto mulier inelior mulierwn» 
M'"cmipfe: 

Mater eptumas^ tpm multo mulier melier muljerumi 

yu ; 9rei9^«$f rmv yufeiDieef iraXKai K^thlaev, Nam RlOfC GcZCO* 
m oquitni Poeta. Davif, 

it^erflitiefis harielatienihus.'] FatidiCis 3 nam fuperflitiofus ve- 
te j«a baud raro diviuum (ignlficat. Apud Plautum Amphitr. 
A< L Sc.i»x67« ait S^fia de Meicucio » qui cum non lonee 

abclTe 



*-<- 



JIp De DiVlKATIdKE 

Optim viri: mea mater ^ tut m$ mlftret ^ fmi^i 
1 fiperifii Optumam progenitm Priatm i rifpersfii e%tra me : hti 

DaviC doletf 

^<^Mt 0hej[e^ Ulos predtffe ^ tin ohfiart , ilUt chfitpi 

O po^ma tenerum dc moratum atque molle ! fed hoc 
mini^ ad rem. 
6y lUud 9 quod volumus , exprefliim eft » nt vatidnd 
furor vera foleat. 

^^ Adeft tad0fl fax ohvaluta fanguine atque incenSh: 
Midt^s annos latmt* ^icives ferttepem ^ o* rejluh 
guit9. 

Deus indufus corpore humano jam , non dflandra lo- 
quitur 9 

Jamqui mart magnoclaffis cita 
Texitur: exitium examen rapit: 
Advenii , cr fera velivolannkus 
JUav'tbu compUvh manu littora. 

Tragoedias loqui videor & fabulas. i 

68 XXXII. A T B X T £ ipfo non commenticiam rem , 

&d 



abdle praefentiebat : llHc Imim fiifirfithfmefi. Itenim Carciil.Ad; 
lie, 27. Superfiitiofw hie qmtUm tft : vers ptddicdt. Vidcfis Httll* 
Tuxntibnm Adreif. lib v. cap* 22. Davifi 

xo. Virgituj vera a^uales , pstris wet , meum fdSum pudtt.'] PaJ» 
pt. non agnofcit illud folium , habctque tmcmn : quod uldmuffl 
quoque eft in Fithoeano, icd cetinec cafflea/<^OT. Gtutci. 

li. itfr 9bi0e^ »U0s pr^dtjpt.} Sic FaU pi. ac fee. foite ligme th^t. 
eft tamen apeite in text. & quacto Men* 9y*S9 : auod alia diftindionc 
cdditanofa ioecrrogacoria heicconveniat. Guiiclmius ait in S. Vi- 
€tom codtce ftiUTe , Meu 3 unde iacit • Me hm obeje, Tiuncbm 
malebat Me4 t^fjfe » quod ftacim axripuit Lambinus. Idem, 

I a. v^<M» *deji fax &€,] Lamb, e conjeftura Tucnebi « Ukt 
edefifax. przter mCqui duplicant vocem. foite fuit» ^AdtSy tdeu 
Giutec. xAdefit Adtfi fAx,i Turnebo Lambiooque placet , ^ a^^I 
fax, Gruteius autem legit odes, adesy faxi at turn demiun necefle 
eft , ut in verfu (cquente lepoaamus , muUes aaues iatmjti i quo 
modo vitiabitui metrum. Servata vero vulgata le^ione , noa 
erac > cm veiliii timerent vici dofti 3 fiquidcm ultima h . /«r- 
hi fyUaba non tare pro btevi ponitux. vide Chr. Wafiur oa- 

xiocap. II. pag. II. Davif 

13. Cives referte epem.} Non potui ezdudete illud re i a I 

me in Pall, quatuor s ^ Guliel. in S. Vid. Sc Fitbceano. ficqu co- 
tus Cicero lioio III. deLegib'uscap. 19. ra.Turneb.libiav, a2« 
pucabat rt ioWto^wa, veUlU cauiil, Crmtr, £t fnftuU* 



Liber Primus. ps^ 

fed fadam , ejusdem generis audivi : M C Copontum 
ad te venifle Dyrrhachio, ciim praetorio impcrio claffi . . f 
Rhodiae praeeffet , cum k primis homincm prudentem ^/"*^* 
atque do^^um : Jeumque dixiffe remigcm quendam c j j-u^jcitie 
quinqueremi Rhodiorum vaticinatum , madefaftum iri aixiffct 
minus xxx. diebus Graeciam fanguine : rapinas Dyrrha- MS. 
j chii , & confcenfipnem in naves cum fuga ; fugienti* 
busque mifcrabilem rcfpedum incendiorum fore : fed 
Rhodiorum claffi propinquum reditum , Mac domum ''XCV- 
itionem dari , turn neque te ipfum hon effc comrao- 
tuni ; Marcumque Varronem , & M» Catonem , qui 
^um ibi crant , doAos homines , vchementer effc per* 
tcrritos : paucis fan^ p6ft diebus ex Pharfalica fuga ve- 
nifle Labienum : qui ctim interitum exercittis nuntia- 
viffet> reliqua vaticinationis brevi effe confer. 

Nam&:ex horreis »direptum eflFufumque frumen-^9 
turn vias omnes angiponusque conftraverat : & naves™ dcre- 
fubitb perterriti metu confcendiftis ; & nodu ad oppi- P'"" "'''* 
4lum refpicientes , fiagrantes onerarias » quas incende- 
rant milites, quia fequi noluerant, videbatis: poflremo 
^ Rhodia clafle deferti , verum vatem fuiffe fcnfiftis* 
fecpofui quam breviffime potui , fomnii & furoris o- 
ractda, quae carere arte dixeram. 

Quorum amborjam generum una ratio, eft , qua Cra- 7^ ♦ J 
tippus nofter uti folet ; animos hominum quadam ex 
parte extrinfccus effe trados & hauftos. Ex quo in- 
fellfgitur y efle extra divinum animum , humanus unde 
fducatur: humaniautem animi earn partem , quae fen* 
film f quae motum , quae appetitum habeat , non eife 
ab adione corporis fejugatam : quae autem pars animi, 
tationis atque mtelligentiae lit particeps , earn turn ma- 
ximb vigere , cCim plurimum ab&t a corpore. 

Ita- 

14* C CopontHs ad te venijfet Djrrh^chh emn PratorU imperia,] C 
r#p0iBrW« Pr. S, C, in argcnceo denario defcriptus eft. Vrfin, 

tSm Domttmitionem.} Dommti9item hAbet antiquus libci COtnpoii* 
ro vocabuio , 6c ita legit Appulejus : & in libro iii. ad Heren- 
Btom * jam domuiti^nem rege* iSTc, Uifin. ^Ac dommtionem dari,} 
BtiAtn ift^am admiii fcriptursun, exiiibitara ^ codioe Fulvii Ui(ini« 
Cem S. Vi£)toiis : nifi quod is dommtionem. nam Pall, d^mttm hit • 
t€m , de ^ qua voce confulatur Aodr. Schottus nofter libioiv. No- 
lomm Ciccron. cap. lo. Grmtr, An admifeiit , fatetur ipfa edi- 
io. Interim poftenus hoc eft & in Voftiano. Undc oec ipfenunC 



31 J2 De Divinatiohe 

-jx' Itaqae Bexpofitis exemplis verarum vaticinationTun 
B €x ipfis & fomniorum Cratippus folet rationem condudere hoc 
exenaplis tiiodo* Si fine oculis non poteft exftare ofiicium . & 
MSS. munus oculorum ; poffunt autem aliquando oculi non 
fungi fuo munere : qui vel femcl ita eft ufus oculis, ut 
vera cemerct; is habet fenfum oculorum vera ccrncn- 
tium. Item igitur » fi fine divinatione >^non potefl 
officium 6c munus divinationis exftare , poteft autem 
F. 3, 4^^^» <^^ divinationem habeat, errare aliquando, oec 
, * ' vera cernere : fatis eft ad confirmandam divinationem , 
feftiel aliquid efle ita divinatum , ut nihil fortuito ceci- 
difTe videatur. Sunt autem .ejus generis innumerabilia: 
effe igitur divinationem confitendum eft. 
^2, XXXill. Qua v£r6 aut conjedtura explicantur , 
aut evcntis , animadverfa & notata funt , ea genera 
divinandi » u\ fupra dixi , non naturalia , fed artifidofa 
dictintur. in quo harufpiccs , augurcs cohjecSorcsquc 
numerantur. Haec improbantur a Peripateticis ; i Stoi- 
cis defenduntiir. Quorum alia funt poiita in monu- 
mentis & difciplina : quod Etrufcorum decllrant & 
harufpicini , «7&: fulgurales, & ritualcs libri « »8noftri 
o & ex ctiam auguraks : aha autem fubito ^ ex tempore con- 
temp, cwj.jedura explicantur, ut apud Homcrura Calchas , qui ex 
^^yff- paflerum numero belli Trojani annos auguratus eft : & 
>9 ut in SuUae fcriptuih hiftoria videmus , quod te in- 

fpcdan-: 

16. Non p^teji offidum ir fnunm dhtnitthnis."\ VulgC. (y •ffdwm 
& munus i copalam veio nos ottiifimos MSSti RegU nde nixi; led 
nee exftat infra lib.IL cap. 52. Davif. 

17. ^tfulgHYAlei & ritnales libri.'] Aut omnia me fallunt , aot 
leflitueudum eft^de Pal. fee. & tem'tnt^Us. fane rituaUs hcie pla- 
nh funt inepti 3 & alioquin eftyin Tal. text, ac quart. tritiuUes, 
Gratet. 

18. Nojfrietiam augtnraUs,'] Vtftri dk in manufctipto , &c ita fcxi- 
bendom eft, ut ad Ciccionis augutattim teferatur. Vrjtn. Ntfirf 
etidm dugHraUs.'i Non vacat retro legcre, qui loquatur : fed mo* 
nendus ledot , Pall, omnes & Pithceanum feivare vefiri. neqoe 
temeiatia eft talis confpitatio. Grmer. leaned ignorabat hocGm* 
terus primi de Divinatione libri fermonem continuum procedeie 
fub peifoaa Quimt , eumque aUoqui fratiem Marcum s eml; 
Hinc cap. 41. dixit iftttd vos auguces nonis [•Ubatts fucete, cap* 
17. Lif MM/ v«y2fr. Hinc Tt'Ff/r/TuUianum credo. Gron 

19- Vt m SulUfcriftutn htfitria vidtmus ire ut €um Hit Fe- 

liciter hunc locum emendavimus prsreuntibus libcis mil. i^i |itar 

- tuox Pall, item Pithoeanodc S, Vi^oiis, haaenas falio ^-'^ , «* 



Liber P r i Nt u s. jifs 

fpechntc factum eft , ut , chtn ille in agro Nolano im- 
molaret ante praetorium , ab infima ara fubird anguis 
emergeret , cum Pquidem C. Poftumius harufpex ora-p quidam 
ret ilium , ut in eipeditionem cxercituni. educeret , id *'"• 
cikm Sulla feciffct, turn ante oppidum Nolam florcntif-q sarooi- 
fima <i Samnitium caftra cepit. cum ms, 

Fada conje6tura etiam in Dionylio eft paullo ant^73 
quam rcgnare cotpit : qui c5m per agrum Leontinum 
iter faciens, equum ipfe 'demififfet ih flumen , *ofum-' f/»vdi- 
ificrfus equus voraginibus non exftidt : quem ciim ^^'^l^^^/T 
xima contentione non potuiflet extrahcre , difceffit , ut * "^ ^'* 
ait Philiftus , aegri fcrcns. cum autem aliquantulum prp- 
greffus effct , fubito cxaudivit hinnitum , rcfpexitquc 
8c equum alacrem Is&tus afpexit » cujus in juba examei^ 
apum confederat. Quod oftentum habuit hanc vim ,P. XCVL 
ut Dionyfius paucis poll diebus regnare coepcrit. 

XXXIV. Quid ? Laccdaimoniis paullo ante Leu- 74 
^ricam calamitatem quae fignificatio fada eft , ctim in 
Herculis faho arma fonuerunt, Hcrculisque iimulacrum 
tsiviito fudore maniivit ? At eodem tempore Thebii , ut 
ait GalKfthenfes, in templo Herculis valvae clauf« repl- 
^lis 9 fubitd fe ipfx aperuerunt : armaque , qus lixa in 
parietibus fuerant , ea funt humi invehta. Cumque eo- 
dem tempore apud Lebadiam Trophonio res divihafic- 
rct, gallos gallinaceos in eo loco fie aflidae canere coe- 
piffe , ut nihil intermitterent : tum augures dixiffe Boeo-* 
tios f Thebanorum cffe viftoriam , propterea qudd avis 

iUa 

in SifinnM fcriptwn biji. vtd. ire, ut cum StlU. nimimhci hsec rtllia 
codit in Aiding officioa Afulaiitis , verofimiiia potius qu^m veca. 
IPetrus farit Viftoiius tale quid quod nos in futs item inVdnic. nam 
etG. tttincAt Sifinna f expieflit tamen ille. quod quam le^e adpli* 
^etux Sifenn* , ipfe videcic. coatiadicic ci difertc Val. Maximus 
fib. I. cap,). Gruter. 

zo. sitmerfus voraginibus mn extitit,} Vox poftrema mihi non 
placer, nihil tamen variant libii noftri. Gruter, Submtrfm equus 
^^Mtinibus non exf^itit.} Ultima vox perpeiam Grutero fufp^fta 
fuic nabita, quod appaieodi fignificationeih ei coovenird nefcie- 
bat. Vide qux notavimus ad hujufce libri cap. ixvxii. Hiftoriam 
vcro fie narirac Plinius lib. viii. cap. 42. PhitifiHS k Di'onyfi* r*ii- 
£tmm (equum piodit) in cano h^rentem 3 ut fefe eveliijit , ftciftum 
^tjiigia domini , examine apum jubs iwharenti 5 eotjue ojiemt TyrHtr^ ^ _. 
nidtm a Dimy/iv occupatam, Eaadem lefert 5c iElianus Var. H'lQt. 
lib. XII. cap.4tf. ut oiimmonuit Fet.Vii6^eiius VaJuLt^ lib.xir. 
cap, I. DMvif, 



3lf4 ^ ^ DiVINATIONE 

•^foleift jjij^ ^j^ gicr^ sfoict; canerc, fi viciffet. 
' • ^ - Eadcmquc tcmpcftate aiuhis fignis , LacedaemoQitf 
^ Leudlricae pugnse calamitas denuntiabatur. Namque & 
Lyfandri * qui Lacedaeiponiorum clariffimus fucrat » 
ftatnae^ quae Delphis ftabat, in capite coroDa fubitd cs- 
ftitit ex afpcris herbis & agrcftibus: *«ftcllaBque aureae, 
quas Delphis erant k Lacedaemoniis pofitae poll nava- 
1cm illam vidoriam' Lyfandri , qua Athcnienfes cond- 
derunt , (**qua in pugna auia Caftor & Pollux cum 
Laccdaemoniorum claffc viu effe dicebantur , eorum 
infignia deorum, (lellae aureae, quas dixi , Delphis po- 
fitae) paullo ante Leudricam pugnam decideruit, nc- 
que repertae funt. 

76 Maximum ver6 illud portentum iisdemSpaitiatisfuir» 
quod, cum oraculum ab Jove Dodonaeo petiviflentyde 
vidoria fcifcitantes , legatique illud, in quo inerantfor* 
tes , coUocavilTent , fimia , quam rex Moloflbrum in 
deliciis habebat , & fortes ipfas , & cetera , quae erant 
ad fortem parata , difturbavit , &c aliud alio diffipavit. 

7. B. Turn ea , quae praepoiita erat oraculo , facerdos dixifle 
dicitur , de falute Lacedaemoniis eile , non de vidoria 
cogitandum. 

77 XXXV. «Q u I D ? bello Pqnico fecundo , nonne C 
t «/iVQaidFlaminius conCul iterum , neglexit iigna rerum futura- 
beUoPun. juuj magna cum clade reipublicae ? Qui exercita luitra- 
iccnndo? ^^^ ^^j^ Arretium verfus caftra moviffet , & contra 

Annibalem legiohes duceret; & ipfe, &equus ejus ante 
jGgnum Jovis Statoris fine caufa repent^ concidit, nee 
cam rem habuit religioni , objedlo figno , ut perids vi- 
debatur, ne committeret prcelium. Idem ci!tmtnpudio 
aufpicaretur, puUarius diem prcelii commiitendi diflTe- 
rebat. Tum Flaminius ex eo quaefivit , fi ne poftea 
quidem puUi pafcerentur , Quid faciendum cenferet. 
Ctun illc quiefcendum refponaiffet: Flaminius, Praeda- 

ra 

21. StilU^tu aured ^t. conciderunt,'] Aut omnia ifiharc T R- 
cuafunr, aut ilia poft, ^uainpuina crc dicidtrttnt. Glutei 

22. Slu4i inpitgna — Delphis pojita.] f'Avtnthefi Toces bsk 3- 
fimus , oe fint , qui , cum Grutero , eas i mala ma 00 irn ft 
ceofeant s ae?e fint , qui , cum Lambino , leponant q$ui, art 
Delphis k Lacedgmoniis pdjitas fuijpt ; nam leccptam ie£^io m 
ptacftant omnes MSStt. oequc laro fit , ut imeilTgatux t' m 
lubftantiyum. Ddvif, 



I- 



L*i B E R Primus. 315*; 

w vcr6 aiifpicia , fi efurientibus pullis res gcri potcrit ? ' 

faturis nihil gcrctur. ' itaque figna convclli & fe fcqu^ 
julSr. Quo tempore, ctim *3fignifer primi haftati 
fjgnum non poifet movere loco , nee quidquam profi- 
ccretur , plures cum accederent ; Flaminius re nuntiaia, 
foo more neglexit. itaque »4tribus horis concifus exer- 
citm , atque ipfe interfeiflus eft. Magnum illud etiam , 7^ 
quod addidit Ccelius , »5eo tempore ipfo , cum hoc 
calamitofum fuerit proelium , tantos terrae motus in Li- 
gtiribas, Gallia compluribusque infulis, totaque in Ita- 
lia h£tos elTe , ut multa oppida corruerint , multis locis 
labcs fadae fint , terraeque defedcrint , ilumihaque in 
contrarias partes fiuxerint ; atque in amne$ mare in- 
floxerit. 

XXXVI. FiuNT cert^ divinationum conjedurae \ 
pcritis. ^ Midae ijli Phrygio , ciim puer eflet , dor- 
mienti formicae in os tritici grana congefferunt. *7 Di- 
vitiflimum fore , praedidum eft. qilod evenit. At Pla- ' 
'toni, ctim in cunis parvulo dormienti apes in labellisP. xcvii. 
confediflent , refponfum eft,fingulari ilium fuavitateora-y pi«?i(a 
tionis fore, ita futura eloquenna ^ provifa in infante eft. WiV. 

* Quid amores ac deliciae tuae , y Rofcius ? num aut 19 
ipfe, aut pro co Lanuvium totum mcntjebatur ? qui^^QP**** 

V amores 

J Rofcius. 

. nam /^» 
%t* Si^iftr primi bd/idU',\ Aldus Manutius , eumque fecutus 

Metaphraftes Gallicanus , figaiftrum primi cemutionis ridicule 

cenfenc inteUigendum. Denotatur enim primi maoipuli fea oi- 

dinis haftatt i^nifer. Vid. UffC MUic. Rom. lib. ii. Dial. vixK 

pag. tS. Davifl • 

24. Tribm btris,"] Vulgg. trilfus hit horis 5 led media VOX omn!- 
110 fupeivacanea videtur, nee in Reg. noftro comparer; quaprop- 
ter earn delevimus. Tres ferme boras pttfftatf$m efife notat ecitdl 
l^ivius lib. XXII, cap. tf. Davif. 

Z$, £9 tempore ipfo , cum hoc cdldmitofitm ficret pfdiiim.} Diftio 
frdiinm non eft in miT. noftris. habetque Pal. tert. ipfo hoc ^m uU. 6c 
foifan quinque v.oces \ fine , (iint Icribarum. Grtaer, 

26. Mids ilU Phrygio,'] Hanc hiftoriolam rcfcrqnr Valerius Ma- 
ximus lib. I. cap. vx»2. extern. & i£iiaiius V.H. lib. xii. cap. 45. 
DMvif. 

27, Divitiffimum.} Bal. habet ditijpmum 3 fed ad magis ufira- 
tam loquendi rationem TulUus a Librario fuir reformatus. Vide 
Corn. Nepotem Fhpcion. cap. i. & "Fr. Fabricium ad Ciceronis 
OfBc. lib. II. cap. tV. Midx vero diritlas cundti fere celebrant 
Scriprores. Adi Scholiaften ad Ariftophanis Flutum fU 187. Ic / 
Piogeoianum vnt, 43. D^vif, 



31^6 De Divimatione 

K edaceic*dun cflet in cunabulis , 'educaretorqae in Scdonio* 
aix «/iV. qui eft campus agri Lanuyini ; nodu lamine appo&to 
ezperreda nutriz animadvertit pueram dormientem dr- 
camplicatum ferpentis amplezu. qao adfpe^ ezteni- 
ta 9 damorem fuftulit. Pater autem Rofcii ad hajofpi-* 
CCS retulit. qui refponderant. nihil illo puero c^arius, 
nihil nobilius fore. Atque ^^ hanc fpeciem Praxiteks 
cslavit argento , & nofter expreilit Archias ▼eriibas. 
Quid igitur exfpedamus ? an dum in foro nobiscum dit 
immortales , dum in viis verfentur , dum domi ^ qui 
quidem ipfi fe nobis non offerunt , vim autem fuam 
long^ lat^que diffundunC. Quam ctim terrae caverois 
ihcludunt» turn hominum naturis implicant. Nam ter- 
ras vis Pythiam Delphis incitabat , naturae Sibyllam. 
Quid cnim ? non videmus , quam fint vana terramm 
genera ; ex quit>us & mortifera quaedam pars eit ; ut 
6c *9 Ampran(5ti in Hirpinis , & in Afia Plutonia , quae 
videmus : & funt partes agrorum alias peftiientes : alias 
falubres: alias » quae acuta ingcnia gignant : alias , quaB« 
retuia. - quae omnia fiunt & ex caeli varietate , & ex ' 
difparili adfpiratione terAum. 
lo Fit etiam faspe fpecie quadam , faepe yocum gravita* 
te & cantibusy ut pellantur animi vehementiite : faspe 
ctjam cura & timore : qualis eft ilia , 

i^lUxanima tamquam lym^hata, l^ ut Baccbi {a* 
cris 

3^. Udne fpeciem Praseitihs,'} Non iorelligitur celebenimns illf 
Aat^arius ; at co^nominis cxiator, qiii Pompe}t M. vixit xmt, 
yidc Fi, Jmuum in Catalog. Aitif. p. i7r* l^itvif, 

»^, ^mpfanSi in /iirpinis , & in ^fia Plutonic. ] Hic fc tUrpitCT 
^it Mofaphiaftes Gallicus j nam FlutohU , quz & ;^«/>»vfi3i dt- 
cuntur , loca funt pcftileotes & lechiferos odoies emitrencia. Vi- 
dffis If. CafaubonuQi ad Sti^bonis lib. v. pag. 374. Talis cm 
Ampr^D^i l^<^us , de quo Seivius ad Virgilii i£n. viz, $6%. & Chi. 
CelUrius Georg. Ant. lib. n cap, 9 Alia Flutop^ fub AverDO*^ 
lUOD nomine lecenlet Lucretius lib. vi. pag. 71%, feqq. Adi& 
.Pliniui|i H.N. lib. 11. cap $a< DAvif, Latfibinus ^m/4£f/ Icpbat, 

30. Flexa anima,'] Scnod flexdnijtui, Hinc admonitus 3t filu aco 

fiim, locum Vaiionis lib. vi- corrigi ex hof |ocp po0e, ' nbi 

le^tur fiix*nimdt ojfuam lymphata , legjC^dq^^ , fiexdnima tt^ 

Aympihfis, Frobavi ejus opiaponem. P. Af<tn;»/-. FUxanims utm 

Ifrnph^A.} Facuvii font vWus ^ ut patet ex YaitQAC lib- ^ .L 

pag.7f. J^^T^if- 
%u *Aut QAtthi fdcris CemnfU^I Legcad^m £i^^t AkM4 < 



Liber Primus. ^isj 

Comm^a •* in tumults Jtucrum commtmcrans fuum. 
XXXVn. At QUE etiam ilia concitatio declarat vim 
in aoimis efle divinanr negat enim , fine furore De- '• B, 
inocntos quemquam poetam magnum effe poffe. quod 
idem dicit Plato, quern , ii placet , appellet furorem » 
dummodb is iiiror ita laudetur , ut in Phaedro Platonis 
hudfttus eft. Quid yeftra oratio in caufis ? quid ipfa 
adio ? poteft efie vehemens » & gravis » & copiofa » 
nifi eft animus ipfe commotior ? equidem etiam in te 
fepcvidi; & (ut ad leviora vcniamus) in iEfopo fa- 
miiiari tuoy tantum ardorem vultuum atque motuum, 
nt eum vis quaedam abftraxifle a fenfu mentis vide- 
rctur, 

Objiciuntur etiam faepe formae , qux ^reapfe oullae 8i 
font: fpedem autem offerunt. Quod contigiffeBrennoa fwpCi 
icitar , ej usque Gallicis copiis , ctim fauo ApoUinis*^"* 
Delphiei neforium bellum intuliflct. tum enim ferunt, 
ex oraculo ^ eflfatam cfle Py thiam , ^ b hcc 

J* Ego fromdiho rtm tftam , of albA vlrglms, fatam 4/1V. 

li cx quo fa^um eft , ut vidcrentur virgines ferre arma 
contra , & nive Gallorum obrueretur exercitus. Arifto- 
, teles quidem eos etiam, qui ^valitudinis vitio furerent,c valctud. 
;& melancholici dicerenjur , ccnfebat habere aliquid in*^«« 
animis praefagiens atque divinum. 

XXXVIII. Eqo autem baud fcio, an nee cardiacis^ phicni- 
JiOGtribuendum fit, nee <iphreneticis. animi enim in-tids UmK 
t^ri, non vitiofi corporis, eft divinatio. Quam quidem 81 
ctfere vera , hac Stoicorum ratione concluditur. Si 
WW dii , neque ante declarant hominibus quae futura 
jpnt: aut non diligunt homines: aut , quid eventurum 
^\y ignorant: aut exiftimant, nihil intere^e hominum» 
fare quid futurum fit: aut non cenfent ^fle fuae maje- 

fta- 

^^f ftcvts Commota^ cam vulgo legacar , fiT BAccbi facris C$mmo' 
J^i Cajus conjeftaram • ut piobabilem , fecutus fum. LAmhin, ' 
^* B*?ffei facris.] Sic folam Pal. fee. cctcri Baccha. & in nullocft, 
^.i S^d Ltai>iam recepit in contextual ex CQnje£fcuia Jo. Au* 
rati. Grater, 

31. Eg§ providebt ran iftam , ir nibs vtfgints.] Gra^com carmen 

^tt, EfAot jutAine-n VAvra, xtu Xtvueuc Kopdtif, Vrjin, 

35; Ex ifuo faSum «/?, ut vidtrentttr "^ Vulgo , tx <JU9 fuSum ut 

zj^^rentur. At Icftionem a nobis jeceptam vindicant Bal. Reg, 

2 Cantab. Dc reipfe Tide Juftinum lib. xxiy. cap. S. & Paufa- 

mam iDi Piiocicis cap, 23 , Davif, 



3158 De DlVIWATlOllE 

flatis jpnefignificare hominifaas <iq2 font tean : ant ca 

ne ipn qoidein dii fignificare poflant. At Dcqae non 

r.xCVIIL diliguDt nos: ftint cnim bcDcnd , gcnenqoc bominqm 

amici: neaoe ignoiant ca» qiiX'abip&s34ciMiftitiita & 

defignau lunt. Dcqoc noftn nihiL intcicft , fdre ca, 

quae cycDtaia font : aimos cnim camiores* fi Iciemas. 

83 Neqoc hoc alicnum dacunt majefiatc foa : nihil eft 

cnim bcncficcntia pi^itantias: neque non poflbnt fiaOt- 

c 6c fine ra praenofccre. Hon igitur 'font dii » nee %iuficant 

f'^' fiitura. Sunt autcm dii : fignificant cigo. 3sEt ncMi, 

ii fignificant , nollas Yias dant nobis ad fignificadonis 

fcientiam : fhiftra enim fignificarent : nee » fi dant 

vias , non eft divinatio : eft igitur diyinado. 

XXXIX. Hac katione & Qiryfippus , & Dio- 

64 genes, & Antipater utitar. Quid eft igitur* cor 

dubitandum fit , quin lint ea , quae diiputavi » 

verilfima. fi ratio mecum facit » ii eventa , fi popiili » 

fi nationes , fi Graed , ft barbari » 6. majoros etiam no-* 

Ari 9 ii denique hoc femper ita putatuna eft , fi fummi 

phUofophi, n poetae, ft fapientiffimi Tiri* qui respublt* 

cas conftituerunt, qui urbes condiderunt? an dum be- 

fiias loquantur cxfpedamus , hominum confentiente 

audoritate contenti non fumus? 

85 Nee vero quidquam aliud affertur. cur ca,quaedico» 

divinandi genera, nulla fint: nifi quod difficile diduvi- 

detur , quae cujusque divinationis ratio , quae caufii fit. 

Quid enim habet harufpex , cur pulmo incifus etiam in 

bonis extis diriniat tempus , & proferat diem ? quid 

^ugur, cur kdextra corvus, a finiftra cornix faciat ra* 

turn ? quid afirologus , cur ftclla Jovis , aut Veneris 

<;onjun^ cum Luna ad ortus puerorum falutaris iit: 



34. ConfthMA & defifftAU fknt,;] Rec. noftcr > dtlUn4tA fw^^ 
quod quidem probi commatis clTe veibum monftravtt J. F. Gio* 
novius Obferv. lib. 11. cap. s. Reclamancibus tamco oppmx noes 
MSScis, vul^atam ledtODcm noamoveo, piaecipue cum eamxc- 
tioeat ipfe Cicero lib. 11. cap. 49. Davif. 

95. ht n9n^ fi fignificau^ In vulgaris mala liiic interpu la- 

bant euim , &, non fi fignificant. Vidoiius autcm , ^ fi mm ir- 
ficMt ; quod fenfum parit Audoris menti contraiium. It ca 
& onanet Pall. U Bal, Reg. Cantab. Ac nos cam comm fii*, 
mys diftinaionem , quam i^s ipfa pKobati ut U TuUius r ib^ 
II. cap. 49. 2>avif. 



Liber Primus. 3^S9 

Satumi Martisve contraria ? cur autem dcus dormicn- 

tes nos inoneat , vigilantes ncgligat ? quid deindc cau- 

fis ^fit, cur Caffandra furens futura profpiciat , Priamus^^^^'**''** 

fiipiens hoc idem facere non queat? 

Cur fiat quidque , quaeris ? rc&.h omnino. fed non g /• *• 
nunc id agitur. fiat, necne fiat , id quaeritun ut & 
magnetem lapidem effe dicam , qui ferrum 3^ ad (c alli- 
ciat & trahat ; 37rationcm > cur id fiat , afferre ne- 
qaeam: fieri omninb neges. Quod idem facis in divi- , • 
natione. 'quam & ccrnimus ipfi, & Jaudimus , & lc-5j„"^^r . 
gimus y & i patribus accepimus : neque ante philofo-,^^^, 
phiani patefaaam , quas nuper inventa eft , hac de re 
communis vita dubitavit : 6c poflea , quam philofophia 
proceifit, nepiaaliter philofophus fenut , in quo mod6 
efiet audtoricaf . Dizi de Pythagora , de Democrito , de ^7 
Socrate: excepi de antiquis, praeter Xenophanem, ne- 
xniaem: adjunxi veterem Academiam , Peripateticos » 
Stoicos. unus diflentit Epicurus. J^ quid vero hoc tur- 
piusy quam quod idem nuUam fenfit gratuitam efTe vir-* 
turem ? 

XL. Quis EST autcm, quern non movcat clarifli- 

mis monumentis 39 teftata confignataque antiquitas ^ * ' 

Calchantem augurem fcribit Homerus longe optimum , 

cumque ducem ^claifium fuiife. 40 at ilium auTpiciorum' h claiHs 

qj'C-'*'"' claffi- 
as MSS. 
.cla(G (fOtm 

36. ^d fe aliicUt ir trahat y rationtm.} Ita Pal. pt, & fee. item <^« ^^^'A 
cditi \ Vi^oiio. Pithoeanus , & attrahat j ratUntm, vulgati , fir 

trshat , nr ratianem, quod etiam in Pal. tert. & quaito » Uquioci» 
^Otae codicibas. Grmer. Davif. cdidic attrahat. 

37. ^t ratitnem cur id fiat, ^ Ita fcdptom eft ia antiquo , cum 
in impieflSs dciit paiticula ta, Uxfin. 

38. ^uid vera hoc turpius, ^uam ^ued idem.'} Lambinus ex COO- 
{eftura dedtr, ^uid vert bcc turpius , ^uod idenf, Scd fcopum oon 
tecigi|9 nam legendum t qui ver9 h*c turpim , quam quod' idem^, 
Hullarf^.'SMXtm cenfuit Epicaius gratuitam e(ft virtmem ^ quia Sid 
<rhr itio^if k*\ «r«« 9pfi^c alptiff^At , k* /i a.vrde ftatuit. Vide 
Mcnagiumad Laertit IfisS. Davif, 

19. Tefi4t a cmj^nataque antiquitas,^ Prima VOX hie in fignifica* 
tioae pafliva fumitur, quod olim notavit Agellius N. A. lib. xv.; 
cap. 13. Sic ad Articum lib. 1. ep.l6. Neque dixi quidquam pro tf 
fiimwiio^ quod non or ax ita notum atqut tcfiatum , ut non pojfem prs» 
ttrira, ItSi publicis litterit tefiata omnia dixit pro Muxena cap. ii. 
I>m,if. 

40. ^t ilium aufpictsrumJ] Coitupti hdcomnes libit, vix tamen 
^idatp dubiiim quia lefcnbendum fit cum Gulielmiot j(0(#fl» ^^^f' 



y 



gi6o De Divinatione> 

S3 credo fcientia , non locoram. Amphiloclias & Mopfos 
Argivorum reges fucrunt , fed iidem augives : iiquc 
urbes in ora maritima Ciliciae Graecas condideninn 
Atque etiam ante hos Amphiaraus ^ & Tircfias , non 
humiles & obfcuri , neque eoruip iimiles , ut apud 
Ennium eft, 

4 1 g^i fui qudfius taufa jUlas fufeitant fintentias : 

fed ciari & praeilantes viri » qui avibus &c (ignis ad- 

i pntdic. moniti futura >dicebant. Quorum de aitero etianaapud 

w»7, Lami. inferos Homerus ait , folum fapere » ceteros umbrarum 

vagari modo. Amphiaraum autem fie honoravit fama 

Graeciae , deus ut haberetur, atque ut ab ejus folo, in 

quo eft humatus , 4? oracula peterentur. 

8p ''Quid Afiae rex Priamus , nonne & Helenum filium 

P. XCI^. & CaiTandram filiam divinantes habebat altevum auga- 

k Quid? riis, alteram mentis incitatione *& perraotione divina ? 

AfixLrtw^.quo jfj genere 4}Martios quosdam fratres , nobili loco 

mot.^wyf ^^^^5 » ^P"^ majores noftros fuiflc fcriptum » videmus. 

tm muitis. Quid? 44Pol7idum Corinthium , nonne Homerus & 

m vide- aliis 

tmxstoUh 

Grmer^ />»» fuijfe U Ilium , aufff, &e, cmcndatiQ palmarit. Grmer. 

41. ^1 fi^i quMJiiu cMfn,] Tale qwddam dixit Sopkoclcs is 
Oedjpo: 

Tj»» ^ixynv <r i^u ro^Kot. Vrfin, 

42. Oracula petnentur. ] Fitboeanus addic , vel pr^efidrenhtr & 
veto Pal. pr. praterentur, ut foifan pntftairentuf vexum fit. Grmtr. 
Immo prakerentur , Ut palam eft in Pal. pr. Gnnov, 

41. Afareits ijmsdam fratres — fmffe ftriptum videmus. ]Ultima VOX 
Gfurcfo pcrpcram fupervacua videbatur; codem enim modo fei- 
cenlies loc^ituf nofter. Marciorum vtiofratrum meminit Seiviuf 
fld Mo, VI. 70,72. Syramachus lib iv« epifi-. 34. Marti^tMm ^utiUm 
Saturn divinatis caducis cortieibus inculcata tft» Pliaius lib. vil. H. N* 
Ca(p. 33. Divinitas ^ tjuadam ealitum foeiitas fuit — apud T(j9matMS 
«» M*rci9, Quinetiam Marctum vatem illuftrem fiiue tradjt , H 
ex cius carminibus duo recenfet Livius lib. xxv. cap. 12. Vidtt 00- 
fiium infra cap. 50. ac lib. it. cap. 55. Oavif, 

44. P^tyift'utn C»rinthum»'i Poiidum CdrirttjfiHm Mafftei lib^r, mi- 
nus corniprcj fed ut mendum tamen penitus non tollat: nam eft 

Icribcndum , Pviyidum Corinthium , ex Homert loco , < ~ic, 

fignificat, qui efl lliadis lib.xiii. his vcj^bis: 

*Hl it rtc iv^yv»^ noM«f<fe f/dvTlf^ vllt 
*A<^v»i(^ n* dyii^H n-t , KopttQ-ri^t 6iki« 
'Oc j» i^ ifS't»( nifi* oxohv st) ro9c l/Sseiyf. 
Tloxxdtit yiig ol itivi yi^mr dyA^-oc Tl9Xv$i\s^ , 
Nor» vv* dfyt>A»i ^d-h^ett «if o fAtydpota-iv , 
*ij f*iT' 'Ax4^»v WTif vjri *rfM^rhi*f4iif<u, ft *• 

</- 



L I B E & P R I M U 9. 3l6f 

alas midta , Sc filio ad Trojam profidfcenii 9 mortem 
prxdmSc commemorat ? Omnino apud veccres , qui 
rerum potiebanmr , iidem auguria tenebant. ut enim 
fapere » fie divinare regale ducebant , ut teftis eit noflra 
dvitsis : ki quz&c reges, augures , 6c poilea privati eor 
dem facerdotio prsditi rempublicam religionum aa&o* 
ntate rexerunt. 

XLL £A(t.uB divinationum ratio ne in barbaris9<' 
quidem gentibus negleda eft. ii quidem & in Gallia 
nDruidsjs funt» equibus ipfe Divitiacum ^duum , ho-" Dtoidct 
fpitemtuum laudatorcmque , cognovi : qui & naturae '^•*'''» 
rationem, quam phyiiologiam Grxci appellant, notam 
eflfe fibi profitebatur , & partim auguriis , partim con- 
jc<5kura , quae eflent futura odicebat. Et in P Perils au-® wacdi- 
gurantur & divinant Magi , qui congregantur in fano Yai„"^^' 
conamentandi caufa, atque inter fe coUoquendi : quodp peifide 
eiiam idem vos quondam facere nonis folebatis. aiu. 

Nee quisQuam rex Perfarum poteft efle , qui non^ant^ 91 
magcK-Qm difciplinam fcientiamque perceperit. Licet 
autem videre 6c genera quaedam 6c nationes huic 
icientix deditas. 4f Telmeffus in Garia eft : qua in urbe 
cxcellit harufpicum difcipltoa. itemque Elis in Pelopon<^ 
neib familias duas certas habet, 46Jamidarum unam » 

al- 



4S, TilmeJlfMs in Cdfia ifl $ <iua in urke fxctllit bamfpicum diffiipU" 
k] pifeice tradit Arciaaus de Exped. Aio^. lib. 11. c<p. 3. tJvs$ ' 

S*ioff^*Jt autoii xat/ >(/Vfie<^i »«i iraufft ih /AUfvUetf, ,£t eps qpl- 
dem bamfpicinat peritos habkos fuilTi patec ex Heiodoti lib. t, 
<^PP' 78»84* Aft hos n-»t ifi oifi^m /iotirTixNy in?eni0e diieunc T%- 
'tiaaus cap. i. Clemcos AlesFdndsiotu Strom, i. pag. 361. &c GiegCH 
fius NaziaosCQUs Or.iii. p^g. foo. Hinc Tertuilianus de Anima 
cap. 44$. TtlmfjJenfeA ni^Ua fttnntA tv4ct*Mtt , imbtcitlitatem conje&A" 
U»ms ^'ficufant, Wttupaquc conjunyic ^onnqs Hift. i^xxi. TtXfJi.iVT 
rfic Xk^enTtfi irpeerot ri( oviif>oue *i/pf7f x<i Jtctit^Hif ta TipetraL* 
(LxgQ tkV om^ovc ivpilif itsLKpiniv , Kttl nra ^ipattt.,) Xhtyav >0t^ , 
•i ytyofi vt yntffii'o^ox y orf toSi vtumaini , ««< ^civrac y tic Jut 
uvof, ffuvi^uifif f^ipx*^^'**' Ttbnejfttm vel Tirmeffwn alii CaiiaB*, 
alii ^iiidis , alii denique Fampbylia? tiibuunc , n^ii forfan ^ varix 
lint uibts cofiein vel non looge diveifo nomine iofignitx. Vide 
pizftamiilimuni Viium ,£z^ch. Spanhemium DifT. ix. de Ufu & 

4<(. famidarHtn unam ; alteram ClutidarHmJ] De Clvtidis vidc 

fattlaoiam Ub.vi. cap. 18. Jamidas aatcngt ex vattis kriptotibus 
nocg^ fejat Pctic Yi^tofiiv Vax. I«e^ lib. xiii. cap. 15. Addatur 

Phi- 



iX6i DlS DiVINATIONE 

alteram, 47Quditaram, harufp^icinaenobilitate praeftan* 
tes. In Syria Chaldaei cognitionc aftroram foUertil- 
que ingenionim antecellunt. 

91 Etruria autem de caelo tada fcientiilim^ animadTer- 

tit: eademque interpretatur , quid quibtisque oftenda* 

f, B. tur monftris a^que portentis. Quocirca beni apud ma- 

jores noftros fenatus turn , ciim florebat imperiom , de- 

\ crevit , ut^^dc prindpum filiis 49fex fingulis Etruriae 
populis in difciplinam traderentar/ ne ars tanta propter 
tenuitatem hominum k religionis audoritate abduceretur < 
ad mercedem atque quaeftum* Phryges autem , &Pi- 

/ fidas , 6c Cilices , Ik Arabum natio , avium (ignificano- 
nibus plurimtim obtemperant. quod idem faditatumin 
Umbria accepiraus. 

P3 XLII. Ac MI HI quidem videntur ^ locis quoqae 
iplis , qui a quibusque incolebantur , divinationam op- 
portunitatcs cffe dudae. so ut enim ^gyptii , ut Baby- 
lonii in camporum patentium aequoribus habitantes » 
ci^m ex terra nihil emineret, quod contemplationi caeh^ 
cfficcre poffet , omnero curam in lidcrum cognitione 
pofuerunt. Etrufci autem , quod religione imbuti Uti- 
diofiiis ic crebritks hoftias immolabant , extorum cogni- 
tion! 

7hUoftiatus Vit. ApoU. lib. r. cap. 25. qui KKuridJSi fimul ac 
*liifAiSM mcminit. Davif, 

47,Gtmi(iArum'\ C/rti^^^rifw feribendom eft , auftoribus Herodo* 
to dc Paofiinia. Herodoti verba ibnc , Ksti yin^ *ti *l*fjitSia^ 
Kdu KATFIAAflN &c. Faufaniz j *Apx*^*l'*^ Ttd-pifmn vmsa- 

/t «atj fjLtfrit • *E7xhxc@* <r9 KATTl^aN yinc. Facile autem 
Librarius labi in eo nomine potuir, cujus primam littcram c in^ 
mQtab.int aociqui , & u fcribebant pro y $ ut pro SytU & Myrrh*, 
iSnlU tc Murrha : pro Cycnms ^ Cajus , Cy^nm 9c Gdim. UifinttSi 

48. De prim ipHm fiiiisfex fin^mlis EtrurUpopitlis.iy»\. Max. WM 
fex, fed dcccm fuifie tradit , qui fingulis £tiuitx populis in difci' 
plinam tradercntur. F. Marwt, 

49. Stx rtniHUs*Etruris pofmHs,"] Ltpfius libro II. Elcdoium 
cap. II. fine , putat infinuaCe bcic fe criorem , rcpoocndoinqne 
datdefim, non putarim, erfi enim totidem fuerint populr, — " id 
negat Tutlius , fed vult forte duodecim illis Etrorix popal ni« . 
creditos in nniverfum iexaginta duos filios principum jLot un. , 
•liter h zc Valerius, fcio 9 fed quid (i & ille locos in menda < tc* 
znm ego non pextendo , neque mihi ipfi mea fatisftcic interf eia 
Uruter, ' 

so. Vt inim t^^^gyftii , m Bahyl*Mit\] Vt vS^ftii , Mf » 

libemiusi^etem s fel» £tmim %^£^tH if Baby Unit. P. M 



Liber Primus. 316} 

Kiom fe mazimi dedidenint : quodque propter acSris 
craflitudinem de caelo apud cos multafiebanty 4&qu6dq 8c <M 
ob eandem caufam simolta inufitata partim ^ caelo »2!!f''' 
alia ex terra oriebantur, qusdam etiam ex hominum v 
|>ecudamve conceptu & fata » 'oftcntorum cxcrcita- ' JH>rteih- 
tiiiimi interpretes cxftiterunt. quorum quidcni vim, ut'®"*°*^^* 
lu ibles dicere, verba ipfa prudenter ^ majoribus pofi* 
ta declarant, quia enim oftendunt, portendunt, mon- 
ftrant, •prsedicunt, oftenta, portenta , monftra , pro-* P'odi- 
digia dicuntur. ouitUmK 

Arabes autem » & Phryges , 8c Cilices » quod paftu 94 
pecudum maxime utuntur » campos & montes hieme 
& ae^te peragrantes , propterea £icilius cantus avium 
& volatus notaverunt. eademque & Piiidiae caufa fuit, 
& huic nodrae Umbriae. Tum Caria tota , praecipue-. 
que 'Tclmeflcs, quos ante dixi» qu5d agros uberrimos ^' c; 
xnaxim^ue fertUes incolunt , in quibus multa propter ^j^ 
foecunditatem fingi gigniquc poffunt , in oftentis fenj"*, 
animadvertendis diligentes fuerunt. WiV Thd- 

XLIII. Quis vERO non videt, in optima ^uaque mcfles. 
republica plurimum aufpicia &c reliqua divinandi gene- 9S 
iz valuilTe ? quis rex umquam fuit , quis populus , qui 
non uteretur praedidione divina? neque fol^min pace, 
fed in bello multo etiam magis: quo majus erat certa- 
men 8c difcrimen falutis. Omitto noflros , qui nihil 
in bello fine extis agunt, 5» nihil fine aufpiciis domi lu- 
bent. Aufpicia externa videamus. Nam & Athenien- 
fes omnibus femper publicis confiHi^ divinos quosdam 

fa- 

51. ATn/m inmfitstA psTtim t c«/«.l Obfenrabar patei in MSco. 
Vofliano fuiife ab prima manu invifitatd de calo ;. fie clare , tum vo* 
ce f '•riiif* igoota. Gr*H§v, Mnita innfiuta,) MS. V^jfumm \ prima 
mami icpixientabac invt/itMta, quod plac«|j ita enim dicuntur ea» 
qux laio nee ffcqaencei fifuncur. Hane vocem J. F. Gioaoviui 
Lifio fxpius rc^itnit. Davif. 

52. Ntbilfine aMciit d$mt ] Pro voce poftrema eft in MS. Vof- 
Ean. d»m, unde ipfe dpmiaus appofucrat conje^uram , ^Himhilm 
htUo fi»4 txtis a£i$m t nihil fine auJpicuSf dum '^lObentMtfpicia, Extem4t 
vid, Gronov. Nihil fine ^mfpiciis demi hdhmt, xAufficia exrerns 
tn4eMmmJ\ U. Voflfius <z fuo Codice legit , nthtl fine amfpiciis , dum 
hdhent aufpicin. Externa videamus, £c ita fane iepra:ieatant Bal. 
Keg. fie Cantab. Sed mulco melioreft ingeniofi do^ique vicicon* 
jcftttia » cui placet , Nihd fine Mufpicits dome, ^§fjpici4t^ externs 

videgnm$^ Uc T^ hshtM, ioMut Libraiioium fie adfumencuiD, 
Oavif. 

53. /» 



^i&i Db Divinations 

■I 

lacerdotes, qaos fidvTfi^ Yocant, adhibaerant : & La^ 

cedaemonii regibus fuis augurem afiefibreni dedenint ;*' 
itemque renibiis(fic cnim confiHum pabticam appellant) 
attgurem intereffe volucmnt : udemqae de rebus majcK 

f Amwuw ribus fempcr aut Ddphis oracalam , autab^Hammoney 

ncdlii. ^ut a Dodona petebant. -^ 

^ Lycorgus qnidem , qui Lacedaemoniomm renipiibli* 
cam temperavit , leges fuas audoritate Apdlinis Del- 
phici confirmavit. qnas ci!lm vellet Lyfander commma- 
re 9 eadem eft prohibitus religione. Atque etiam qui 
praeerant Lacedaemoniisy non content! yigilantibus cu- 
risy 53 in Pafiphax fano, quod eft in agro proptn uf- 
bem, 54fomniandi caufa excubabant » quia vera quictis 
oracula ducebant. Ad noftra jam roieo. Quodes fe^ 
natus decemviros ad libros ire jufiit ? 
P7 Nam & cum duo vifi foles efient^fic cum treslonae, 
& cum faces, & ciim fol node vifus elfet , & ciim 6 
coelo fremitus auditus » 5c ci!im coelum difceinflfe vifiun 
cfty atque in eo animadverft globi, Pdata etiam ad 

fc- 

51. I» Pa/tphadfditat qitod tft ^c] Sic proffiis legendiim « noo» 
ur vulso) in PAJiihea one. Hanc cnim vulgatam loftioacm hfio* 
xi« EC^Uit. Plucarchus in Agide & Cleombr. pag. 7^7. 'Upow t% 
nA2I4>HA2 , KAt fAAfriioY , ii exKifxxn ri/uieifxtfef 6cc Tcr- 
tullianus de Aniitia cap. 46. Nam & traculis hoc geht^ JHp»tui tf 
•rbis , MT ^TftphUrai apud Or§puln : ^mphihehi Mpitd MMlmm: > 
SarptdontJ , in Tr$ade : Tfph»nii , in Beftia : Mtpfi , m CiUcis : 
HtrmtQnit , in Msctdtnid : Pafipbas in LAfnicA ^c, Lambin. Vidc 
Joan. Metiifii Mifcell. LacOn. lib. t. cap. 4. 

54. Somniandi caufa txcKhaboMt,] Videtui ciTc Icgendom , inatm' 
btbant : quo verbo flc Virgilias , de Latino lege loquens , in can- 
dem fententiam lib. vii. ufus eft , ciim inquic : Peiiibiu incmbmif 
ftratis Jimnos^me petivit, P. Manuc. Somniandi canfa excMbsbam,] 
Hecepit Lambinus conje^uram P. Manatii incnbabant $ non bonaio. 
certi contra mlT. noftrot fex. nam excubabant a domo fua fbiis 
in x6e facra. quamobrcm dc excuhis Plauco dicuntuj: ; ut inomik i 
Gulielmius. Gruter. StmniAndi caufa exckbabant,} Veram puto 
PauUi Manatii coBJe^uram , qui reponit incmbabAnti licet Janus 
Gulielmius vulgatara ledionem defcndat , quafi vellet nofier cot 
idomoiuafoiisciibuiftej nam, prxterquatn quod excubMn^-" -cf^ 
* bum fempec apud Ciceronem i//^iV4r« denotct , incubsrt t' tur 
propYig hi f qmi dtrmttiu ad auipimda refponf^^ queikiadmod lo- 
cet Seiviusad i£n. VII, Ss. adeoque vox eft hac in re 1 ita. 
Plautus Curcul. k.€t,\, Sc, t. 61. Leno ^gntm incu^at in %A ^tfi 
fano. Et Aft. II. Sc. II, Ttf. NAm(jat inenbare faim U fue- »W. 
Eodem modo loquitur Tertullian&s de Aiusgia cap. /* & 

\-^KU(jM9^9ii Gxccis ufurpatuf. Dtn/ifm 



Lib£rPrimus. 3i6jr 

bnatUQi labes agri Privernatis » cUm ad infinitam altitu- r^ i^^ 
linem terra defediflet , Apuliaque maximis terrse moti- 
>us conquafTata cflet. quibus portentis magna populo 
lomano bella pemiciofasque feditiones denuntiabantur. 
nque^his omnibus refponfa harufpicum cum Sibyllas 
rcr/ibus congruebant. 

Quid , cum Cumis Apollo fudavit , Capuae Viffcoria? 98 
[uid ortus androgyni ? nonne fiatalc quoddam men- 
trum fuit ? quid , quod fluvius atratus fanguine fluxit ? 
|uid , cCim faepc lapidum , fanguinis nonnumquara, 
erra& interdum » quondam etiam ladtis imber >^eiHuxit? x dcflaxlt 
iuid , ctim in Gapitollo idlus centaurus h caelo eft ? in ^»*» 
liventino portaB, & homines? 5JTufculi aedes Caftoris 
Be Pollucis, Romaeque Pietatis? nonne & harufpicesca 
refponderunt , quae evenerunt , & in Sibyllae libris cac- 
icm repfcrtae praBdi(fliones fuht? 

XLIV. 56QUOTIES fenatus decemviros ad libros 99 
ifc juffit ? y quantis in rebus , quamquc faepe rcfponfis y quam 
harufoicum paruit? CaBciliaii,Q. filix, fomnio, modd, "«Ws«»*/^ 
Marfico bello , templum eft a fenatu Junoni Sofpitae re- ^^^* 
ftitutum. quod quidem fomnium Sifenna ctim difpu- 
laviffet mirific^ ad verbum ^ cum v6 convcniffe i 57 turn " 
fcfolenter , credo ab Epicureo aliquo indudus , difpu- 
*^t, fomniis credi non oportere. Idem contra oftenta 
nihil difputat cxponitque initio belli Marfici & deorum 
fimulacra fudavifle , & fanguincm fluxiffe , & difceffiflc 
talum : & ex occulto auditas effc voces , quae pcricub ' 

belli 

SS. Tufmli 4dis Cd/foris & PQllmis.} Quia Tafcubni Caftoiem 
^^ollucem in ptitnis colebant , L. Servius Sulpicius Kufus ad ce- 
I«brandum gemis (uac, qux obfidione Tufculum exemerac^ factum 
pizcJarum, in una parte aurei nummi, Tufculum ipfum , ia ah*- 
n, figaa- Caftoris U FoUucis pileata impieflSt. Vrfin, 

$6. Sluoths feriMm dtctmviras &c,'\ Haec iteraca (nam 6c hie & 
P^lo ante pofita foht) mihi mendi fufpicionem ^dmmo^reat. 
^■^in, gluoties fenatM — t>AruitJ\ Omiflis quin^uc toci- 
^t MS. Regius dar, qu$ties fmatHs ^ (fnantis in ri«* , ^uarm^we 
'*f*. ^^fpfnfis hArtfiiittm faruit. At nc hac quidem mione fanatoc 
viciam, quod intulic Libcariorum negligentiil. Revera horum 
verborum pars exftat fupra cap 41. isque locus eft folus, cm tota 
^»( cohvebit } hlc enim iii^portuna pr^tfus eft & iocon^fua. 
^Ptopter earn uiiciois cioximus , & quod ibi deerat > hmc il 
nobis eft tianslatum. D^tif. 

57. Turn inftlinttr,} Legendum tMotm i vtOitum t ut habct iibcc 
"naaufcriptus, Vrjm. 

St. P0ji 



3t66 De Divinatione 

belli nuntiarent : & Lanuvii clypeos , quod harufpicSm^ , 
triftiffimum vifum eflet, a muribus effe derofos* 
xoo Quid , quod in annalibus habemus , Vejcnd bcHo , 
ctim lacus Albanus praeter modum creviffet , Vcjentem 
Quendam ad nos hominem nobilem profugifle , eumque 
dixiffe, ex fatis, quae Vejentes fcripta habcrent, Vcjoi 
7. CI. capi non polTe, dum lacus is Vedundarct : Sc» fi iacus 

ft emiflus 'cmiffus , lapfu 6c curfu fuo ad mare profluxiifet , 

^#r;? Ill Af«(.perniciofum populo Romano; iin autem ita eflet edu- 
Aus , ut ad mare pervenirc non poflet , turn faliitare 

; Tioftris fore, ex quo ilia admirabilis a majoribus Alba- { 

nae aquae facfh dedudlio eft. Ciim autem Vejentes bd- ' 
lo fefli legatos ad fenatum mi(iirent,tum ex his quidam 
dixiffe dicitur , non omnia ilium transfugam aufum effe ; 
fenatui dicere : in iisdem enim fetis fcriptum Vejentes 
habere , Fore ut hrevi a Gallis ,Roma caperefur. quod 
. quidem fexennio sSpoft Vejos captos fadum 59 effe vi- • 
dimus. 

, ' IQI XLV. Sape etiam & in praeliis Fauni auditi; & in 
rebus turbidis veridicae voces ex occulto miffae effe di- 
cuntur. cujus generis duo funt ex raultis exempk , led 
maxima. Nam non multo ante urbem captam exandi- 
ta vox eft a luco Veftae , qui a Palatii radice in novani 
viam devexus eft: Ut muri & portae reficerentur; fu- 
turum effe , niii provifum effct , ut Roma cap>eretur. ' 
Quod negledum , cum caveri poterat , poft acceptam 
illam maximam cladem <!»<^ explicatum eft. ara enim 

a advcifiw Ajo Loquenti , quam feptam videmus , » exadverfus cum 



5t. P9fi Vejos edptoi fa^nm ijfe vidimm.'] Nihil deccdciet featen- 
tiar, qaamvis reddeiecui , ejfe vidimus^ vulgiiti adhuc mepttus» 
videmus t verfu fere longo Gruter, « 

59. Efe videmus,] Vulf^f, vidimus. Nos vcro MS^tos. Bal Rcjj, 
Cantab, ac veteres editos no^tx le^ionis auftoies habemus. Sa- 
f la cap. XVI. <Af, Crajfo tjuid Accident videmus dirarum ohntentnustm \ 
negUSfa, Ec cap. 40. Mdrcios tjUQsdam fratres -^ apud majtres m* \ 
Jhos fmjfe fc/htum videmus, Ac , ne pluribus exemplis cooge* | 
fendis immorer, noftei ptzfens tenipus in hisce foimuiis ^ pet 
adhibet. Ddvif, 

6<x. ExpiicMum efi,"] Hanc vocem ^praefentant omnes K_. & 
patienter feiant editorcs ; attamen ad rem nihil omnino :it. 
CerciflfimI conK^^ura tefcribo > expiatum e/t 3 nam expid ' »d 
m&urnis ttmpltm %Ai» fa^uw fmjps vidimus cx X«ivli lib. " o. 



\ 



Liber Primus. 3167 

locum confecrata eft. Atque ctiam fcriptum k multis 
eft, (Am tcrrae motus fa<ftus effet , Ut fue flena procuru" 
tio fient /vottm ab aede Junonis ex arce cxftjtifle: 
quocirca ^« Junoncm inam appellatam Monetam. Haec 
igjtur & \ diis iignificata , & ^ noftrismajoribus judicata 
contemnimus ? 

Neque folum deorum voces Pythagorei ^ obfervitave- 101 
runt, fed-etiam hominum , qiiae vocant omina. quaeb obfcr- 
majores nottri, quia valere cenfebant , idcirco omnibus ^^T.""**' 
rebus agendis , ^* fHuod honum , fauftum , feltx , forta- * "' 
natumque $]}et , praefabantur : rebusque divinis , quae ^' ^ 
public^ fierent , ut faverent linguis , imperabatur ; inque 
feriis impefandis , tit litibus cr jitrgtis ft ahftinerent. 
Itemque in luftranda colonia , ab eo , qui earn dedace- 
ret; & ciim imperator exercitum , cenfor populum lu- 
ftrarct, bonis nominibus qui hoftias ducerent ,cligeban-c dilcda 
tur, quod idem in « dcledu confules pbfervant , ut pri- LAn.b. 
nius miles fiat bono nomine. Quae quidem k te fcis 103 
& confule & impefatorc fumma- religione effe fervata. 
^3PraBrogativam ctiam majores ^omen juftorum comi-*^ *?"°^... 
tiorum efle voluenint. iJ^^'.J 

XLVI. A T Qu E EGO' exempla omnium nota pro- 
fcram. L. Paullus conful itcrum , ciim ei, bellum ut 
cum rege Perfe geferet, obtigiflet : ut ea ipfa die do-^ y^p ^^ 
mum ad «vefperam rediit , filiojam fuam Tertiam ,qu3e rum Davif. 
turn crat admodum parva , dfculans ^ animadvertit tri- f animum 
ffa'culam. quid eft , inquit , mea Tenia ? quid triftis »^v<^"«« 
es? Mi pater, inquit, Perfa periit. turn ille ^^^^^i^s puel- ^'^^^^^ 
lam complexus , Accipio , inquit , niea filia , omen ; fatcUa 
erat autem % mortuus catellus eo nominQ. ' aUL 

L. Flaccura, flaminem Martialem , ego audivi ciim 104 
diceret , Caeciliam Metclli » cum vellet fororis fua fi* 
liam in matrimoniiim collocate , exiffe in quoddam fa- 
cellum ominis capiendi caufa: quod fieri mbreveterum 

fo- 

€1. funonem ilUm adpellatMrn Monetam,} A monendo. ''H^ati' Ms- 
fHTxw fimilicer ^djut^otJAOv incerpretatur Snid/ts in MovHTeC fed 
noininis cauflkm atque fontem modo lopge divecfo tradic Dsvif. ^ ^ 

6z. ^H9d bonmn — fe abflhetent,} Dc bisce foimulis diligentec 
egic vlx eximius Barn. BiifTonius Form. lib. i. pagg. S, 66, iil. 

idem, 

63. Pr^r»g4tivam etiam majores emrifs jujiarum comitiorum effe 
volner»nt,'\ '^onomntiy {t^omeny vcram le^tonem cfTc puto j cjuo 
snodQ ctiam legitur deNat. D. Ub iii* P. ManM, 

K^f rrr rrr 4^ YiT$ 



3l68 De IJfVINATIP.NE 

folebat. ciim virgo ibret, 8c Caecilia in fellai federet, 
neque diu ulla vox exftitiffet, puellam^defatigatam pe- 
tiirfe ii matertcra, lit fibi conccderet pauHifper , ut in 
ejus fella requicfceret : illain autemdix^lfe , ^4 Vcr6 , 
mea puella , tibi concedo meas fedes. quod omen res 

, confecuta eft. ipfa enim brevimortua eft; virgo autcm 

Dupfit cui Caecilia nupta fuerat. Hsec poife contemni» 
vjel etiam rideri, prsedarfe intcUigo : fed idipfum eft , 

rxn. decs non putarc; quae ab iis fignificantur, contenancrc. 
105; XLVIL Quid p e auguribiis loquar^ I tux partes 
funt : tuum , inquam , auipiciorum patrocinium de- 
bet effe, 6J tibi P, Claudius augur confuli nuntiavit , 
addubitato Salutis augun'o , bellum domeiUcum trifte 
ac turbulentutn fore :, q^od paucis poft npeniibus exor- 
turn , paucioribus ^ te-efl: dieb>us oppreiTum. Cu/ qui- 
dein auguri vehem enter affentior. fplus enim multorum 
annorum memoria nqn decantandi augi^rii , fed divi- ; 
nandi tcnuit difciplioam. quern irri4ebant: collegae tui, j 
eumque turn Pifidam , turn Soranum augurem effe di- j 
cebant. quibus nulla videbatur in auguriis aut aufpi- 
ciis praefenfio , ^^^ut fcientia veritatis ^lUuraa; (apieatei 
ajebant ad opinionem'imperitorum ei!ie fi^as religiones. 
Quod loqge fecus eft; '.neque enim, in paftoribus iUis , \ 
quibus Romulus praefuit, nee in ipfp Roqiulo haec cah ! 
liditas effe potuit, ut ad errorem multitudinis religionis i 
. iimulacra nnger^t : fed. di$cultas^ laborqu^ difcendi ; 

» > di* 

.64. Vfre mea pufU*, ] VcDOti vera : nam guanivis ha:c paitica!4 
fere alreri'verbo {bleat iqbjpngi , tanaen 8c ihitiali^ leperituc ia ! 
fignificatipne carum, qu.T »«ffr/>^/«»^j diftae fucrc. CamerAr. 

6$. Tibi' P. cUudiMS.] Puto legcndum , ^f^P, CUudius , qui foot '. 
P. Clodii firater, augur p'ei'tiidimus , qui criam de augursili (cicn- 
tia libros edidir. quod u» hpftc dTe App.- Cflaudium > probabitur} ' 
pnftabit ex hoc loco, '^^m > qui ju^encs.adpiodain eiient> Blq- | 
mx oiim fieri augures licuifle ; quippe' cum triennio ante Appii ^ 
zdllitatem Cicero Conlul fueiirj aEdilitas autem confuiatum quia- 1 
quennio pra-ceireric : qui ante xlhi. scatis.ai^num neiipini , Dili | 
extra ordinem , dabatni : eoque anno qui confules 6cbanr , foql 
anno condiles fieri dicebantur : quod alibi Cicero Gbi cone' ifltj I 
dicit. fed hac de re 8c plenips 5c di(lin£bins tn eo libro : de 

Magiilratibus Rom. aggrefli fumus. P. 'M^huk 

66, K^Ht fcientia ] Hasce voccs cum'editt. Ven. 147T. an. 

pr«ermittunt Bal. & Reg. iisque rcje^iis conftat i tia. 

Quum tamen eas reprsfentcnt alii bon$ not« MS*""' pa 

'roe licet obtineant locum. Lavif^ 



! 



Liber Primus* 3169 

difertam o^gentiam reddidit, itialunt enim differere » 

nihil efle in adpidis , qu^ta , quid fit , edifcere. 

Quid eil illo auTpicio divinius , quod apud te in Ma- io5 

rio eft^ ut utar ponffimutn te au6tore: 

J^ ^otifV aktfinufubito ^pinnata fatelUs h pinuam \ 

jirboris i trunco ferpenth fattcia morfu , ^^ J 

67 Sublet' iffaferis transfigens un^uibus anguem 
^Se9nianimuf», c^ifaria graviter €ervice micantem, i Semani- 

f^tumfi imorqumtem lanlansy roftroque cruentans^^^"^ ^^ 
am-fatfoiaanimosf jam duros ulta dolorest 
Ahjmt'gfflMJttnn^ C?* laceratMtn afflfgit in unda, 
Sequi ohim k ftHs nifidos comferttt adortus, 
Hane ubi fr^pitibus ^pinnis , iapfuque volant em k ftnnis 
ConfptxH Marius , divini numinis augur : ^^"' 

Faufiaque figtia fua laud^u y redhusque notavit ; P. B. 

Partibut inunuh tcdi paper ipfe finifl^is. 
Sic aqmU elarum firmavif Jupiter omen. 
XLVUI. Atqjueiile <** Romuli ^ auguratus pa-. 107 

iloralis, non urbanus foit: nee fi^s ad opinionera im- 

pciitoram , fed* a Certis acceptus , & pofteris traditus. 

Itaqae Romulus augur, ut apud Ennium eit , cum fra*- ' 

treitem augurcy 

^9CHrantis magna cum cura^ concupientes 

67, SiAigit ipf* fnrjs,') Ira PaU. & Fithoeiinas. Lambinus dupll- 
■cavit Itteiam terciam ut V6r(us ftaret. Gifanius, in Lucreriano In- 
dice, vult (ic quoque longsmi fyUabain. Gulrel. emcndabat, Subidt 
.^xo fk^iicit, G niter. Sntfigtt ipfaferis,} Mctri caufla littcram tet- 
tiain duplicabat Lambitlus. Verum Turnebas dc Aldus nepos , 
iaverfo verboiom ordine, legunt t'pfa feris fubij^it, Gulielmto dc- 
niqtte placebat, fuhfun ip ft feris. Bal. nofier T^/jT^r , undc fozfaa 
son male refcribi podit, f»bJHgat ipfa feris, Davif. 

6%. %omMi Augmraius , p'afloralis , non urbanus fuit.} Vrbanns , 
inquit , Pet. Vi^otius Var. Left. lib. xiv. cap. 12. hie valet , nifi 
iailor, joiMittriSy &, qucNl alii dixerunt , fabulofus\ quique tan- 
^nam joco habcri rifiwe ex<|f4<>di polfir. At , quod pace viii do^ 
\\^\va\ (it diftnm, ifte fignificatus hut<2 voci noii competit , nec 
djrem quidqoam f»dunt' nfbi^ni c^mpititoreSf quos memoiat Cice- 
lio lib. I. ad Attic. Epii^. i>. Aut in eriore vetfor, aut emendandns 
left locus , ut inde fenfns eliciatui commodus. Legendum vidctur, , 
\1^9muLi angmratms pdfior^irs , mn vanm fnit , ntc fi^M ad opiniones 
Simper ifrturn, Vdnm eft roendax , fiitilis , feu cui nihil ioeiat vect. 
]liem. 

69. Onrtmtes magnd ^c] Ciofanus in Notis ad Ovidii Tiiftia , 
Ixepooit h veteii Xikftocertsmes. fed fie non eft in uUo noftiorum. 
\ifrmcr, CttranUi mnind am (ura,'] Loquendi modus Here. Ciofa- 

T^rr rrr rrr z »»»>* 



3170 De Divinatione 

Regni » dant opiram Jimtd aitfpkio , augurhquel 

I In ffionii 1 Hinc Remus au/pich fe devovet , atque fecundam 

l^em. MSS. Solus avem ^fervat. At 1^ Romulus puUer in ali0 

m fervMs G^uArit Aventino , ^fervam genus ali'n/oUntum : 

J!^rfrv4t Certabant , urhem 7" Romam , Remetramni vccarent. 

alii, cemtns ^Omnibu cura viris , uter 9]fet-9induperator, 

MSS. crrni't ' Exfft^ant y veluti 9 cofiful cum 'msturf fignum 

alii MSS. Volt, omnes avidi fpedlant ad carcerls or as , 

108 "^^ Qu^m mox emit tat piHis ex faucibu currus : 

•rnnis Sic exfpe£iahat populus , 71 ataue ore timebat 
alii. Rebus , utri magni vi^oriafit data regni, 

p endfpera- Jnterea fol albu receffit in infira nc^is, 

<*rahi. j^^^^ Candida fe r/idlis dedit iBaforas luxi 

Et fimul ex mo^ longe pulcerrima prapes 
Ldva volavit avis : fimul aureus ex6ritur fol, 
Cedunt de coelo 74 ter quatuor corpora fanHa 
Avium y prapetibus fefe puUrisque lotis dant, 
^ a L't'.. Confpktt ivde [ibi data Romulus effe prior a , 

que MS, Aujptcio regm ^ftabtUta jcamna , jolumque, 

109 XLIX. Sed 'unde hue •digr^a eft, eodem rc- 

1 ut inde deat oratio. Si nihil queam difputare , quamobrem 

MS, quidque fiat , & tantummod6 fieri ca , quae coomne- 

s degrcfla jqq. 

LumK 

' , num male habuit \ qnapropter ez vetere libro reponit , certames 
' wainA mm rura, $td alii omaes MSSri. vulgatam le&ionem let- 
vant , nee ipfa ^p^Vic habdri vitiofa debet : eodem enim moda 
Plautus Menxchm. A^. v. Sc. iv,7. M^gn^ mm cur a «go tHum cm- 
ran voto, Ac iterutn j^8,9» ItA tg« Ulum c$tm trtagnA c^racurmi* tihi. 
Vide Hier. Columnam ad Ennii Fragm. pag 19. Daiifl 
" 70. Tumulus puicher in ait9 Uteartt ^Avemin:'^ Livius alitei : Doa 
enim Kotnulum » fed Kemum in Aventino obfeivaiTe tradit. 
P. Afanut, 

71. Tt^mam T^emoramne vocarmtJ) Viftoiius %ffn4km T^^nuttpne. 
Aldus Nepos K^mamne %emAniHf > quod & in fcrijpto Ciofaoi. (ed 
Fall, quart, item S. Vi£^. & Pith, habent illud noftium, exftatquc 
item in Aldi vetere editione. Lambinus expteffit , ii^mranmfi 
quod eodem redit. Grmer, 

72. ilua?n max emittat,'} Ita omniao Pal. fee Deque aliter volcbat 
Turnebus lib. V. AdverC cap. 22. Vulgg. ^a mox. / Idem. 

73. ^iqi*e ore timebat.] Lambinus admifit Turoebi coni 3» 
atifue ora tenehaty nolentibus m(r.& ratione ipia. belle enii ixt 
poeta fpec^atoiibus cam foiticitiidinem > quae 6c ipfo fe v> ' le- 
retj ut fer^ folet. Idem. > 

74« Ter qttatmr corpora fan^a,] Sic Icripfi , non , im 

vox i<Ila pro difyllaba fit habcnda. Vide Chi. WaC- ar. 

-cap. IX. pag.103. Davif 



L I B E It P K I M U S. 2171 

morati , doceam , partimne Epicuro Carneadive 
rerpondcam ? quid , fi cdam ratio cxftat artificiofae pr«- P. ciii. 
fcimoniSf facilts ; divinae autem ,paullo obfcurior? quas 
enim *exus , qus 7S fulguribus , quae portentis , quas 
aftris praefentittQCur , haec notata funt obfervatione diu- 
turna. Affert autem vbtuftas omuibus in rebus longin- 
qua obfervatione incr^dibilem fcientiam : quae potcft 
eflb fine motu atque impolfu deorum , cum • quid ex 
quoque eveniat, &«quid guamque rem fignificct, ere- q,2|^Qa- 
bra anlmadverfione perfpeoum eft. . •Lm$t. 

Altera divinatio eft naturalis, ut anti^dixi: quasphy- no' - 
fica difputandi fubtilitate referenda eft ad naturam deo- 
rum : a qua » ut dodiflimis fapientiiiimisque placuit , 
7^hauftos animos 8c libatos habemus : cumque 77 omnia 
compieta & referta iint , xterno fenfu & mentc divi- 
na, neceffe eft T^cognatione divinorum animorum ani- 
mos humanos commoveri. Sed vigilantes animi vitae 
necefiitatibus ferviunt dijunguntque fe k focietate divi- 
na , vinclis corporis impediti. 

Ramm eft ▼quoddam genus eorum, qui fe acorpore m 
avocent , & ad divinarum rerum cogfiitionem cura v anrem 
omni ftudioque rapiantur. horum funt auguria non di- '»>»)• t«mf. 
Tini impetus , fed rationis humanae: nam & natura fu- 
turapraefentiunt, ut aquarum »fluxiones & deflagra- x ciu?io- 

tionem n«»^«»w*. 

7^ Fulpirihu,^ Nefcio fitne ab antiqaa latione fcribendi , an 
▼eib alio fignt6cata , in Pall, fulgariinu, idem leperit in fuis Gu-, 
lielmius, ezprelfitciue edicione Tua Vi6^onus. idem tamen infra 
<^P* 5 a. p. ieivat fulguribus , ubi iidem nofiii habenc fulgoribus, 
Gnitci 

76, Hdu/its 4tum«f dut lihatts,] Vulgg. delibatos , veium reftat 
alteram ic mif. Pall. Sc S. Vift. nequc alitcc Vi&oiiaaa. ficque itc* 
lum loquicui lib. ii. cap. ii. Idtm, 

77. OmniA fmflttA & referta fint.} GuHclmius adnot^vit codi- 
cen S. Viftoris fetvaie eompttseny nequc alicer exftare infragmearo 
^usbequiano. nofiii oihil variant. Grttter, Vide autem , an non mox 
^idtbcit Athireo fenfu & mentedivina, ^XO /ttern9. Gtonow. 

, 7S< C9gnAti9fu divintrum Mtmorum.] Omnino legen(^um credide- 
tim etntagione , qax VOX conta^um palfim denocat j cum enim 
9mnU C9mpl4$a & reftrtAfin^ dtemt fenfu & mente divina , nontam 
VpMtine , quam centA&u diviooium antmoium comrtipventui ani- 
mi bamanu Eft autem hoc dogma Stox de Pyihagoiicis & Pla* 
twicis hanftiun Iqmibus.. Pizter alios bene multbs , vide Cice- 
lOBciB N. D. lib. I. cap. ix. & Oitginem contia Cellum lib. vi, 

Wfrl»4.3W, DAvif, * „ 

%rr rrr rrr j 7P. ^•^ 



317^ I^£ DlVINATlOKE 

tionem futaram aUquando cceli atqae terrarum. alii 
autem in repuUica exerdtati» ut de Athenienfi.. Solone 
accepimos , orientctn tyrannidem multo ant^ pro^i- 
ciunt : quos prudentes pofTumts , 79iion plas , qu^m 
Milefium Thalem , qui* ut objfirgatores Tuos convince- 
ret , oftenderetqne etiam pbilofophum , fi ei commo- 
dum eflbt , pecuoiam facere pofle , omnem oleam , aa- 
r. B. tequam florerecoepiiTet , in agro Milefio coemifie ^^o- 
tur. Animadverterat fortafTe qnadam feientia , olearem 
Ii2ubertatem fore. £t quidem idem primus defe^Honem 
folis , 80 quae Aftyage regnante feda eft, prsedixiUe 
fcrtur. 

L. Mult A medici, multa gnbcmatorcs , agria^ 
etiam muka praefentiunt : fed nullam eorum divinatio- 
nem voco , ne illam quidem , qua ab Anaximandro 
phyfico moniti Lacedaemonii funt, ut urbcm Sc tcda 
linquerent , armatique in agro excuharent , qubd tense- 
moms inftaret, turn, dim &urbs tota comiit , Sc ex 
monte Taygeto 8«cxtrcma montis quafi puppis zvxMz 

eft. 



79. ^M pluttjtuun Milefium ThiUem,} Sampfit hoc ab Aiifbotdc 
ex lib. I. Fol. Oiiv nui <ro 0xAi« t? Idtxttrtu, tovto yap tif jut- 

«raeirO»/U4 VI M.3ir:tXpilTiK'jK i\k* (XftVtt fAtf Ji<i tif Ci^HT VfOC- 

avna-t f rvy^xvtt it x<8-6>it to or. ofti^i^otrwv yip eturi Ji^t 
nrif va'iAf tit avflfXAei/c tmc ^tkoo'^^iaif eu9»c ttdtrafoirMtei ^■ata'tf 
mi/Tof i\euii ^ip*f tfo/xitnf itc tkc a^poKoytAC 1 Iri x*^f*^^ S^ 
T^ , iuTrofirdLtrdt -^nuairuf oKtyotf y ef/5p */?•!>«? SHi^mhdU tit 
\\dLi>it>y'mf , rwv t' fv Mamtsi , %*i Si» Wrrwvt oxiyn fittr^'m^ 
^^ttfjiifott AfjiA ) use) t^«<0?»c iKfjitT^^^tttf ) or T^awf *jSa(XtT# »«A« 
X* ;]t<i)j/uaeT« ffvwi^xtt®' , tTrtiti^xt Sti pattfto? ir*r 7rXs<rttV T«Tf 
fiXoff-o^oiC. Vrfin. 

So. g«^ ^f}jau regruutte faStd efi.} Aftftgc quidetn regnjDte, 
fadum eft St>f is deliqaium , quod picdicere pocuit Thalcs ; (ed 
prior eft Eclipfis ilia, quam ab hoc phi!ofopho prxnaatiatam tub 
Cyaxarc Aflyagis patrc contigiflc rcfcrunt Scriptorcs. Clemens 
Alexandiinus Strom, lib. i. pag. 353. ^d^nv ft EvSinut^ , ir 
*rat7c 'As-foXoytKule iTtpiattCf th ytvoptirnf t».KU'\>tf tx'Hai'* «^ff- 
^Uf f>i9i , KA^ ouf ;^p5wt/c 0'vrJi4*<' M'^X*'^ ^/'•f et^'^^ff MiiJfli *rt 
«ri xsti Ai/cTsj', /8^7/x«t/oyT©" Kr/'t^i^pcuc Atir > t? *Arw«>iir -»<-- 
«r?ec t MiWi>»y , *A><vdr% ^ TouXoofTv, Ao/Hf. Idem tradit i - 
dotus lib. I. cap. 74, 103. Dc ea diligenter cgit D. PeMrrins 1 :. 
Temp. lib. x. cap. i. Adifis & Th. Stanlcium ad Afcbyl? ' s 

81. Extrefi^4 montis quafi puff is avuifd ifi.] fnViC^, & C 
eft exttema pars mntis , ^uafi puppis, Mihi noftet fcripfific % 
CUr« tx mome Tajf^tf qiUfi^ph avitlfr eft > ut titeu ilia pfO< - 



Li b e r P r I ik u s. 3173 

eft. Ne Phcicfcyies qukkm ille Pytbagorae magilkr , ^j^^'^'^ 
potiirs divinus habcbitar, quam phyficus: qui ctim yvi-mlif.^' 
^ffet hauihun iscpoim de jagi puteo » terrse < motus di- z motum 
xitinfhre. Davif, 

Nee vero oaicfoam animus homims haturaliter divinat, "3 
•isfi cum itaVdutus eft & vacuus > ut ei plane nihil «fit^ 'f' ^l. 
<um c«)Tpore. <[aod aut ▼atibiis. contjngit , aut dormieri- "^'^' ^'**'^' 
iibus. Itaque ea duo genera a Dicsarcho probantur, 
&, ut dixi, k Cratippanoflro^ ii propterca , (}u6d ea 
proficifcttntur i. natuta, fim fummsi &n^ y modo ne (o* 
la. fm autem nihil eflfe ifl.obfervacionc putant : multa 
toUunt , quibfis vitse ratio continetur. Sed quohhm 
dam aliquid y idque non parvum , vaticinationescum 
fomoiis: nihil eft-, quod ctim his^ magnopere pugneiVi^^, 
prsierdm ciim Ml y qui omninb nullam div^nation'tm 
prcbent. 

Ergo 6c iif quovum animi^ fpretis corporib^s , evo- X14 
iant atque excurrunt foras ardoire> aliquo infhniifinati 
atque incitati, cernunt ilia profedd ,• quae .vadciriantes 
prasnuntiant : multisque rebus iniflammantur tales animi, 
[qui corporibus non inhaefent; ut ii , qui fono quodam 
vocum & Phfygiifi cantibus incitaritur , multos nemo- P. CIT.. 
rt filvaeque ; mdtos aififif'nes , aot mada commovent : 
fQorum furibunda rt^ens videt ant^ multo' , qtia^ futura 
lunt. Quo de g«ieire ilia funt , 

^^ Eh4i^ » ifkttU: jkduaifh inclyitm }Uilciun^ 

InUr 

■ -'•*- ' 

itBiite fint habenda. Nempe cum puppim pro montis extrema 

Eaite fjitrA(p6(HKac dixerat Ciceio , Libiarii translationem hanc ii- 
I putanint cxplicandam ; vix enim eft ut teiQflimo Sciiptori o- 
^Hofa mmitts dxcMeiic rep^bkioC Fozro de re ipU iic Flinius 
H. N. Kb. IX, cap, jp, Praclara quddtun 4fft & itnmortalis in t* 
(fi crtiimni ) divinitas . perhibetur ^naximdnito MtUfio Vhyfico , 
fMm ferunt Laceddmoniis pradixijft , ut mbtm Ac te&a fuHtdirent j 
(oifi diveifus abic \ TulUo, foifaa reliquic fa^dirtnti) inJiAreenim 
nMriHB terrA , cum ^ urbs t9tA eorum eorruit , 6" TAygeti mentis mAgnA 
part ad formam puppis tmimns abrupt a. NiQ fallox, cx male in- 
tellefta Ciceionis locucione , monci$ pacti,qua( abrupta eft, pup^- 
^>foHiiam tcibuic vir illc diligencifldmus. bavif, 

H, Ehtu vidfte,} Suum hisfie verlibus numetum Qc xeftitui polSe 
pKat Hadx, Turoebua Adveif. lib. v. cap. 23* 

£ito« vidtH judicAvk indjt^m 

Judkimu iaur Dtiu tre$ aii^s \ ^u» ptdich 

lA^ddntduia muhw fittiartm uha advmieti 

WliunqQe donftliSmum iecntus efb t)r LmtibittUk.' Qtiafi iHlicec 

%rr rrr rrr ^^ Ana- 



3174 ^ ^ D'lVINATIOHE 

Inttr d$AS trtf dliqms : qm jitdim LMid^m^mm 
Mulkr « fitridrum una , advtmit. 
Eodem cnim modo ^3 multa i vaticinantibus ia^pe pra&- 

dida funt » neque folum verbis , fed ctiam 

Verfihu , quos Mm Fsmni voifsqm €dnehmnt. 

Iff Similiter i>MarciQS & Publicius vates ceciniifc dicon- 

b Maitius juf^ qmj ^ gcnere , Apoliinis operta prdata funt. Crc- 

"' ' do etiam aohelitos quosdam fuifle terranun » quibus in* 

flats mentes oracuk ftmderent. 

c vatiam LI. At que hac qoidem cyatom ratio eft : nee 

^^^' diilimilis fane fomniprum. nam qus vigilantibns acci- 

duntvatibusy eadem nobis dormientibus. viget enim 

d fomniis animus in <^fomnis, liberque fenfibus^ac omni impedi- 

*/*f. tionc caranim , jacente & mortuo paen^ corpore. Qui 

DAvir.sisi ^^** ^^^' ^^ ^^'^ aetcmitate, verfa^asque eft cum in- 
ab. " numerabilibus animis , omnia , quae in . natura return 
f pocati<H funt, videt, fi modd temperatis efcis modicisque ^po- 
iiibus*/«. tionibus ita eft afiedhis » ut fopito corpore, ipfc \igikft, 

haec fomniantis eft divinatio. 
ii6 Hie magna quaedam ezoritur » neque ea naturalis,^ 
g Anti- fed artifidofa fomniorum sAntipbonis interprctatio : 
phontis codemque modo & oaculorum & vatidnationum. 
h cxpla- ^""^ ^^ bexplanatorcs , ut grammatici poctaram. 
nat. ^otum ^^^ ^^ aurum & argentum , aes , ferrum , fruftra natu- 
omnium > ra divina genuifTet, niH eadem docuifTet , quemadmo- 
ut conu dum ad eorum venas perveniretur ; nee frugcs terras 
^^^*A baccasve arborum cum utilitatc ulla gencri humano de- 

diffet, nifi earum cultus 8c conditiones tradHdiflct : 

*®4nia- 

AnapsHico pcde conckicU poflit veifus Jambicus ! nam voces » >- 
dich Sc iUveniety txif/llabas cfle » Mufis 8c ApolUne proxfus iav^ 
tisy fiatuunt. Eos eqaidem hoc modo dirpoaendos aibiciot; 

£htH vidtte > judicAvit incljtum 
Judicium intir DtAi trh iUitjmiy 
^9 fudieio LacedsntoHt'a 
Mulitfy fmUrum una , adxMmtt, 

Primus eft Jambicus , leliqui vero ties , Anapsfiiei. D^vif, 

S3. Mttlu A vaticinantihus fdpe" frddi^A.} Codes S. V n« 

terjicit vatieinantiltMS & Mvantibus, quod ben^ routat la ev* ms 

noftecGuIielmius. vcrumPallconfentiuntcumvulgg. Crttt: C a 

in nomine Martms fcribendo fequutus con fam , ut ne" *^'^ m 

mliosque pet liteiam t , re4 magis Gry phiom Scfimiles . qi n* 

ceperunt , quum fie in Livio id exhioeat pxacAantiffimu i- 

^ i4an€U99 ^hlcdcYofliaaoidemfuppoQoexilicimopatiis. C w 



Liber Primus/ 3175: 

»84matcria?c quid juvarct , nifi confcAionis ejus .fa-. '• b: 
bricsun habcremus ? fie cum omni militate , quam dii j^? ***? 
homioibus dederunty ars aliqua conjundh eft » per quam q^-^^^]^,-^- 
ilia utHitas percipi point. Item igitur fomniis , vatici- ^ 

catfonibusy oraculis» qu5d erant multa obfcura^ multa 
ambigua , explanationes adhibitae funt interpretum. 

Quo modo autem aut vates , aut fomniantes ea vi« 117 
deant» qux nusquam etiam tunc fint , magna qusflio 
eft* Sea explorata fi fiat ea , qus ant& quaeri debeant : 
fint haec, quae quaerimus» faciliora. continet enimto- 
tam ^uaefiionem ea ratio > quae eft de natura deorumy 
quae a te fecundo libro explicata dilucidi. Quam fi ob- ' " 
tinemus, ftabit illud quidem, quod locum hunc conti- 
net » de quo agimus, £fie deos, 6c eorum providentii 
mundum adminiftra^^ eosdem^ue confulere rebus hu-> 
manisy nee iblilim univerfis,verum etiam fingulis. Hasc 
' fi tcnemus, quae mihi quidem non videntur pofle con- 
velli: profedo hominibus^ diis fiitura fignificari necefie 
eft. Seddiftinguendum videtur, quonam n^pdo. 118 . 

LII. kNoN PLACET Stoicis , fmgjilis jccotum fifiis , ^ Ntm . 
aut avium cantibus intereffe deura: neque enim deco-"®"*^*^'^ 
rum eft 9. nee diis dignum 9 nee fieri uUo pado potell: 
fed ita a principio inchoatum efie mundum , ut eertis 
rebus certa figna praecurrerent, alia in extis , alia in a-» 
vibus, alia in fulguribus* alia in oftentis, alia^in ftellis» 

alia 

#4. MtttrU diinie tfttid jm/arep^ mji ctnfeSh'mis tp4s f4bri€4m ^4- .. % 
Urtmtu ?] Mclioxes libri conft^hnit habenc, qa«madmodum etiam 
libro iecuodo de Natuia Deoiuxn : ^Arborvm amem ctnft^iwc omni- 
^Me tnattria & f»Itn & fylvejiri partim 4d caUfaciendMm corpus i^hi 
■ sdhr'bita , <Sr ad mitigandum cihum utimtvr , &t. Eft autem varius &• 
. multiplex bujiis vetbi uftjs apud optimoi autoses , qnemadmodum 
oixmibos notum eft. Emendavimus etiam , quod nunc m!hi ex 
pioxima aliegatione fuccurrit , eoiundem libtoruni autotitate moti 
in fecundo libto hujus opetis , mitijicato cib»^ ubi antea modificat^ 
Icgcbatuc : vides enim ex hoc loco etiam Mitj^art cihum , ^conco- 

3ucre fignificaic. ViSior. Ni/i ctnftSimis tjus fabricam.] Ita Palf, 
uo meiiotes. nam text, 6c quart. confe^itniSf quod invenit etiam 
ia S. Vi&oiis Goiielmius, Sc tantum non piobabat. Gruter. Coni 
feRienis, ejus fabricsm babergmm,} Pall, tett. quart. Bal. & Reg. re- 
pjzfentant c^nfimmis tjm. Cantabr. aliique MSSti. vulgatum fct- 
vaot. Sed nee hxc nee ilia Ie£tio , fana videtut Sc fincera. Ke- 
fciibendum puto , confeSionibHs , vel conftStiohibm , €')us faBricann 
h4htremtu% alltcx caiiD ienlum nequeo commodum cxptfcaii, 

%rr rrr rrr 5 I;. Sit^S 

I 



stye de Divinatione 

alia in fomniantium vifis » alia in fbttotiun] voe&^i 
Ea quibus ben6 pcrcepta funt , ii non fsepe fa&intur.^ 
Male conjcda , malcquc intcrpretata, feifa futit, non 
Itnratii jcrum vitio , fed interprctum > infdentil Hoc aiitein 
^'* pofito atquc conccffo , efle qaandam tim divinam , 
hominum vitam continentem : noti difflcilfc eft , qii« 
T. C7. fieri cetth videmus , ca qua nltione fiant ,fufphjari. Nam 
& ad hoftiam deligendam ^otcft dux efle vis quaedtin 
"f ^ fcnticns , qase eft toto confiifa mundo : & turn , « ipOira 
^iam ctim immolare veils , extorum fieri matatio poteft , ut 
jjifg^^ aut abfit aliquid , aut fuperfit. parvis enim momentis 
multa natura aut affingit, aut mutat, aut detrsi^t. 
1x9 Quod nc dubitare poffimite, maximo eft argumehto, 
quod paullo ante interitum Csefaris contigit : qui cdm 
immolaret illo die, quo pritnum in Ma aurea ledit» 8c : 
cum purpurea vefte proceffit^in extis bovis opiBM cor i 
Hon niit. Num igitur cenies uUum animal 1 qood fim- 
guinem habeat fine cordc efle poflc ? 85 qua ille rei 
B peicufil^ novitate nperculfus, c^mSpurinna diceret, ttmendom 
•^\ efle, ne & confilium , & vita deficeret : earum 
enim rerum utrumque a corde proficifci : poftero He I 
caput in jecorc non fuit. quae quidem illi portende- 
bantur a diis immortalibus, ut videret intetitu]^, non 
tit caveret. Cum igitur eae partes in extis non repe- 
riiintur , fine quibus vi6Kiria ilia vivere nequiffet , intd- 
ligendum eft , in ipfo immolationis tempore eas partes, 
quae abfint , interiffe. 
zzo LIIL £ A D E M Qu £ cfficit in avibus divina mens , ut 
ttim hue , turn illuc volent alites : tarn in hac , turn in 
ilia parte fc occultent : turn i dextra , turn a jSniftra 
parte canant pfcities. Nam fi animal omne , ut vult , 
ita utitur motu fui corporis , prono , obliquo , fupino, 

mem- 



f 5. S^^ »'^' »»» ^fvitaie pirculfui " p$Jlet9 dti caput in jt- 

em non fuit,} Reg. & Canwb. cxhibcm i qua ille rei noi/itati pet' 

cnlfm efi — pofttro ver» die caput in jecore non fuit, Std ill O- 

culae pro Ltbrariorum additamentis font habendz , nee iA o; \a 
JMSSds. ▼ifuntur. Legendum videtnr, ^ma illo rei noviute p »/- 
fo -^pofiero die caput in jecore nin fuit ; nil! forte locut^nd lie 
naiilQra^ qiialis in veterum momnneiiti^ non eft iAfrequens. de 
dodifiSinum viium Joan. Clerichim Arc. Crit. Faxt. 11. T ip. 

jt, 10. fcqq. 8c Ineerpictes ad i^llani Y* H. lib. ii. i. 

Dsvif. : 



Liber PuiMtys* 31^7 

^^nbfagtie quocumquc vult fled^it , contoit[uet » por- 
rigit, contrahit; caque ant^ cffidt psen^ , qa^m cogi- 
iftt: qaanto id deo eft faciliusy cujus numini parent o- 
Binia ? - * \ 

Idemque mittit & figna nobis ejus generis', qualiaiir ' 
pcrmtilta liiftoria tradidit; quale fcriptum illudvidemus: 
^ luna pftuUo anrc foils ortum defeciffdt in figno leonis, f*^ 
*re , ut ariiiis Darius , & Perfte ab Alexandro & 
^Macedonibus proslio vincerentur, Dariuscjue morer6- 
^: &, fi puella nata biceps eflfet, feditiortem in popu- 
lofore, corruptelam & adultcrium domi : &, n mu- 
litr Iconem peperiffe vifa eflet , fore , ut ab exterls 
gntibus vinceretur ea refpublica, in qua id contigiffet. 
Modern' autem generis etiam illud eft , quod fcfibit 
perodotus: Crcen filium, cto effet infens , locutum: 
^ oftento regnum patri$ &: domum funditus cbnci- 
jjrffe. Caput aSffe Servio TulKo dormienti , quae hi- 
teoria ndn prodidit ? Ut igitur , qui fe trader oquieti ,Ditaquica 
praeparatio animo cum bonis cogitationibus , turn rebus ^*!f'^ 
Jid tranquiUitatem accommodat^$ , certa & vera cernit 
|Bi fomnis , fk caftus animus purusque vigjlantis , & 
fidaftrorum , 8c ad ayium refiquorumque fignorum , 
|& ad extorum veritatem dft pamior. 

LIV, Hoc nimirum eft illud , qtiod de' Socrate ac- 111 
cepimus, quodque ab ipfo in iibris Socrttticorum faepc 
dicitur, elTe divinum quiddam , quod d^monion ap- 
pellat, cui fempcr ipfe paruerit , numquam injpellenti, 
fepe rcvocanti. fit Socrates ^uidcm , quo quem au- 
fiorem meliorcm quaerimus ? Xeno^hdnti eonfuleriti , 
fcquereturne Cyrum , poftea quam expofuit , quae fibi 
videbantur, ^7 Et nofirum quldem ^ inquit, humanumefl 
ionfiliumy fed de rebus vohfcnrif, v inartis ad Afol- 

linem 

iS, Idacedonibus vincertntur,] Vulgg. Mtutidnibih- pruih vince' 

fmnr: aft, armis paallo aate^oiiris > vox ill« pl^tit fbit fapec- 

Tacaoca; cnamoptci tasA , fi4e Codicrs Baliokaiis , deicYimus. 
Davif, ^ ' '' ..,:•■ 

«7. Et noflrtm quiiieiiK] AlKiiAm^ Jpft Xenophort dc Expcd, Cy- 
flfib. Ill, cap. I. §, I. *0 fAvTOi S«?»0ai' — d^dLMm^tu l.m^dL'ru 

^^u^nhiutt T« Stfopmvr/ , ix^^nrt tic A«x<^Kf , dfttzofvAtnu n-rf 
®<f mpi tH TTopitue,, Hunc locum cum narrationeCitttonisoIim 
contnlit Peer. Yiftoiius Van L^« Uh. Yxki« tap.t:t, Datfif.^ 

8S. Oct^ 



3178 De*Divikatione 

f tifirmn' Ikum cenfip P nfirenium : ad qtum itiam Jthnitd 

dmm MS. pubUck de majoribus nbus ffmfer ntuUrnnt. I 

12} Scriptum eft item , cum CiitoDis » fui familiari^, 

q obligtt. 88ogy|mQ qalligatum vidiflet , quaefiviffe , quid eftt! 

^^^* . cum autem ille rcfpondiflet» in agro ambulant! ramtti 
lum addttftum » ut remiflu^ effet , ^Pin oculumfad 

]^ CVI. recidiffe: turn Socrates , Non euim paruifti mihirew 
canti , cum merer , qua ioleo , praefagitiooe divin 
Idem etiam Soaates , cum apud Delium male pagot 
tum effet, Lachece praetore, fiigeretque cum ipfo Lt 
chete, ut ventum eft in trivium, eidem , qua ceteiij 
fugere noluit. quibus quaerentibus , cur non eademTa 
pergeret, deterreri fe a deo dixit, tum quidem u,qii^ 
alia via fugerant , in hoftium equitatum indderufld 
^oPermulta colleda funt ab Antipatro , quae isirabi] 
ter a Socrate divinata funt » quae praetermittam. ti 
eniin nota funt : mihi ad commemorandum non nece 
' 114 ^^"^^ lUud tamen e}us philofophi raagnificum ac pB 
nh divinum, quod, dim impiis fententiis damnatnse 
fet , aequiHimo animo fe dixit mor(. neque enim doo 
cgredienti , neque illud fuggeftum , in quo caufam din 
rati afcendenti, lignum fibi uUum, quod Confuefleti 
deo» quad mali alicujus impendentis, datum. 

LV. EqjviDBM fie arbitror, etiam ii mdta ftliai 
cos, qui aut arte , aut conje^ura divinare videanturi 
effe tamen divinationem : homines autem , ut in cet^ 
ris artibus , fie in hac poffe falli. Poteft acciderCi at 
aliquod fignum dubi^ datum pro certo fit acceptum : 
poteft aliquod latuiffe aut ipfum , aut quod eflet IB 

coin 

%t, Oeahm adligatttm vidiftt,) Ltmbinos hie tbtigum fiQ^ 
zepoBitt cum leceptam le^lionem pixftenc MSSti. & probaK 
ilU , non minus ac hsc, loquendi ratio. Vide J. F. GioDoriiifl 
•d Lif li Tii, 24. DMfif, 

S9. In •admm fkum reeidift,"] Vocean peottUimam , jobentibB^ 
MSStis. rcvocavimus; nihil enim ecat cauflat, cue tamfff^ 
mitteient edicores. Idem, 

90. Pirmulu ftiUSs,} Sic legeodam conjedt P. Vift. lib. X; ^^ 
left. c^. 7. iccepitque Lambinii9 & Aldus Nepos. nampnoitf' 
eiftjeHs: quod & in omnibus noftris taSL Gfuter, Verrn*^'** 
lea* funf,} Sic optimc Cantab. & BLcg. pro varia !«»?»'• 
quemadmodum primus emendavit Fetr. Viftoiius V^.Lcft. ^^-h 
cap. 7. Nam Bal. nofter, omnesque Codices » quos e; ^^ 
dofti, conjefta peipctam {epufcmam, Dsvif, y^" 



V 



Liber Pkimxts. 3179 

Ktrariiim. mihi autem ad hoc» de quo difputo^ pro^ 
dum fatis eft» non modb plura, fed pauciora, divi* 
ii praefenfa & praediAa reperiri. 

Suin etiam hoc non dubitans diicerim : fi unum ali- Hs 
ita fit prxdidum prasCenfumque » ut ciim evene- 
&*" , ita cadat ut praedidum fit, neque in eo quidquam 
ii & forttiitd fe^um cffe appareat , effe cert& divi- ^ 

itionem , idque 'efle omnibus confitendum. Qno^t tfictM\ 
ca primilm mihi videtur, ut Pofidonius facit, k deo, 
quo fatis didum ell , deinde k fato »deinde k natura, f. B« 
rts omnis divinandi ratioque repctenda. Fieri igitur 
mnixhtOt ratio cojgit fateri. Fatum autem id appel- 
b^ quod Graeci glfitoiffi^vnv , id efi , ordinem feriem- 
|ae caufarum , cbm caufa caufae nexa rem ex fe gignat. 
pi eft ex omni aetemitate fluens Veritas fempiterna. 
&ucid ciim ita fit» nihil eft fadum, quod non futurum 
paerit» eodemque modo nihil eft fuMrum , cujus non 
paufas , idipfum efficientes , natura contineat. 
£x quo intelligitur , ut fatum fit non id, quod fuper- 1^^ 
tiose , fed id quod phyfic^ dicitur , caufa aeterna re- 
m , cur & ea, quae praetcrierunt , fadh fint , &, quae 
jlant, fiant, &, quae fequuntur , futura fint. ita fit , 
ut obfcrvatione notari poffit , quae res quamque cau-*j*?' w 
in pletumque confequatur, etiam fi non fcmper. nam®°*"^* 
:d quidem afHrmare difficile eft. Easdemque caufas 
>« verifimile eft rctum futurarum cerni ab iis , qui aut 
fcr furorem eas aut in quiete videant. 

LVL P R ic T £ R £ A ctim fato omnia fiant (id quod ^27 
jdio loco oftendetur) fi quis «mortalis poifit effe, qui' }?®^?.' 
colligationem caufarum omnium perfpiciat animo , ni-^ • 

hil eum- profe(ft5 fallat qui enim teneat caufas rerum - 
frturarum, idem neceffe eft omnia teneat, quae futura 
fint. Quod ciim nemo facere , nifi deus , poffit, re- 
Hpquendum eft.homini , ut fignis quibusdam , confe-* 
quentia dedarantibus , futura praefentiat. non enim ilia 
quae futura funt , fubito exfiftunt , fed eft , quafi ruden- 
tis explicatio , fie tradudio temporis nihil novi efhcien* 
ds, 6c primum quidque replicantis. Quod Sc iivident, 
quibus naturalis divinatio data eft : 6c ii , quibus curfus 

.re- / 

• $1. Vnifimiit ejt.l Ordinem Tetbocum 8c fcntentiam fecuti fie 
cmeadayimus: ciimamcalegeietur, vmfmilis, T. Manur. , 

«' pi. Ntn 



51^ ^^ DlVlNAXIiOME 

jerom obfervaudo notatus eft. qui tt& cauia%ip&»i»Qi 
cernunty figna tamen cauiarum & notaa ce^uat'.ii 

T.CVU. quasy adhibita memoria 6c diligentia, ex mooiuBenti 

faperiorum effiicitur ea divinado , quae artificic^ did 

^ tur , extorum.y fulgurum , oftentorum figoorumqi 

csleftium. 
1x8 92Non eft igitur, ut miraodum fit» ea. prsefeotini 
divina];itibus , quae nusquam fint. funt enim oniBit 
fed tempore abfunt. Atque ut in fcminibus vis ind 
carum rerum , qu« ex iis. progignuntur , fie in caufi 

' * conditae funt res futurae, quas cue futuras aut coodtai: 

inchSy aut foluta fomQo , cernit : aut ratip , aut con 
iedbira pradentit. Atque ut ii , qui folis & - Ion® jc 
Uquorumque iiderum ortus, obitus motusque cogoa 
runt, quo quidque tempore eorum futurum fit , roulli 
ante praedicunt , fie qui curfum rerum , cventonaeqiJI 
confequentiam 93 diutumitate pertradata notaveiunti 
aut Temper, aut, fi id difficile eft, plerumque; juMi 
ne id quidem conceditur , nonnumquam certe, (p 
futurum fit, intelligunt. Atque haec quidem, &q«*' 
dam hujusmodi argumcnta^ cur fit divinatio, ducuntu 
a fate. 



Iij^' LYII. A NATUR A autem alia quaeda^. ratio ctt« 
quae docet , quanta fit animi vis fejunda i coipofl 

fCQ* 

s 

\ • » 

^ $2. Non efl igitur^ m mirmAfimfiu^ ^ \Cv^ \oq^ ^"^'^'!^^ 
. ka di^uoi \ Cicaone , n^a efi ut , ut ab Hoc|itipin£Fi" 
ledum : 



Non efi , ttt copU major 



*^i Jovf dinar i ^vjjit tibi 




fit»2 Tolle, «t, item /fir, nihil tameo defneiit fententiS' ^^^ 

P3. DtHti^rnitAte pertraffata, ] Qu^ lie hujusce piifWH 
ego fane non intcUigo, nifi forfan yelit Cicero diMtwnUt^*^ 
pertraElatamy \t6t\s commenrariis , in quibus cvcntorum IpD| 
feriem tradiderint varii fcriprorcs. ' 5t tnei tamen arbitrii ro«j 
pOCios legerem ^iitfMmtf pirtraUAtUni', nam fimili modo \^ 
let nofter* Supra cap. 49. ^Adftrt *utem vetu^M tnmiM in 
Unj^intjUA 9bfirvatt'oM incredibiUm fcientiam — cum quid t^ f 
evtnUr , <!Sr ^Mtd (fitamtjue rejj\ fignifiat , crebtA animadverfi«^\ 
fptCfum tfl. £tlib. II. cap. 11. ^rtificiofum con flare piirtii»t*\ 
joSura , partim ex otfonatioHr dtuntrn^^ Adi fi$ & **?* 
Davif. 

9*r 



li 1 ^ m z Primu9* 3iii 

peofibns; qiiodtiDaxim^ contingit aat dormientibus ; 
aut meote permotis. Ut enim. deorum animi fine ocu* 
|is • fine aiiribus , fine lingua fentiunt inter fe » qui4 
quis(}iie fentiat : ex quo.^t , ut homines , ^tiatp cikni 
^iti ^optent quid , aut voveant » non dubitent , quin y din 

Ulud exaudiant : fie . aoimi hominum , ciim aut fo« optant 
jpno foluti vaj;ant corpore, 94 aut mcnte peripoti pcrfe ^^' *• 
|jpfiHberi incitati moventur , cernunt ea, qua? 9f per- ^^*°'* 
pifti ci^m corpore animi yidere non poflunt. 

.. Atcjue banc quidcm rationpm naturae difficile efl: for- 130 
^tafle tradiicere ad id genus divinationis , quod; ex arte 
profedum dicimus : feid tamen 9^ id quoquc rimatur 
jjuantum pptell? Po^donius eile ce^ifet in na^ua figna P. 8^ 
^us^da^ ifCrum futur^ruoi. 97 Etenim Ceos accepimu^ 
* , - or- 

i . . , 

94< ^Aut mente firmpiL') Quiid fint dnimi hvninuvf nu^tffermttff 
mz quidem fiigit ; iaitem loquendi ratio per eft incomiiioda* 
f&.efciibtD^qm yyienu^ out inmtmt pmmit fetfifpfi Ubirt iVi- 
^eiiati m«iftntnr^ Ita fane fe^^ c^fqfgit iql C0|^i|ius^ J^i^if, 

9S' ffHP.flf* ^f*^ cirpon amtf^i^] Nihil. muto. n^que mu^ndum 
;Stnieo: fait tamen, cum aidionetn, animi^ ciederem abundare^ 

96. Id <fU0qug rirndtmr i ^tMtitttm fttifi, Pofidtniusyjpi cenfit,'^ $ic 

icdidete Vidorius fie Gruteius , nee abeunt noftri Codices , niu 

|i9nQ4y ordine veiboimn muti^,' teptsi^titcnt , id i}u&<fH\ <iuAn» 

\tMmpotefii TtmatHT, Mihi tamen perfnadeip non ppiTum, quin 

Initio kbotent verba. Ve(t. editi dam, id quMue rimdtitr y quan^ 

. turn p0tefi , Po/idonius , cum ejps cenfet 3 quod lon^e meliuJ. At 

iocus , ut opinoc , perpuigatus eflet , (1 modo refcriberectu: , id 

fu^ijne; quamum p9tefi, conktur Pofid'anius 3 cnm ejfe (vel effe enim) , 

unfet in natura fynA ^Mddtn nntm fiautdrMm, Scnfos eft apertus 

iciquc conveniens. Davif. 

' 97. Vt enim Ceos.'} Farticulx m non video quid refpofideat* 
omnioo in Ciceronis (criptis nonnulla deprebenduntur , quz non 

1 luibept quo leferantur : fed utrum id (cnptoris , an librariorum 
i litio fit aflignanduni ignoro. hie quidem unius liters mucattone 

^i<Sftitui potent', Etenim Ce^s, £, Manut. Etenir^ CeQS acc^pimus •r-^ 
ttim CanicuU,] Vulgg.'«r enim ; fed no» Faulli Manutii con|e£):uram 
I |tt(emmns ^ .quan\ res ipfa poftulat , fie MSStorum. Reg. fi; Can- 
tab. Jinnat au^ontas. Ceos veto x.a't* \u,etv'rii¥ /«&' oTrhosv tr«* 
jjifHf T? Kt/jTdc » »9ti ^vitf etjur)p. traditScUoIiaftesApoUoniiRho- 
oii ad lib.! J, 500, $ 2 s. ubi late narratur hiftotia « qux rei dedit; 
originem. Eandem teferunt Diodorus Siculus Qibl. lib iv. pag. 
;i«x MyginusPoet. Aftron lib.ii. r.ap.4. aliique. VideCl.Sal- 
mafium Ezercit. Plin. pag..X44.r Pari modo Kxrd Tiv touth t? 
aL7pou (Caniculx) aittrtxHf , ffujutttou/juBA (nos i£gyptii) frtfl 
»4*Tor T»v ty TO* utetvrsi fAihhfimw tihth^nt , ut ait Horus 
Apollo Hicr. !• ' D^if. ' 

9«. W- 



3182 DE DiVIHAtlOKE 

X obrct- ortum caniculae diligenter ouotannis folcre «fcrvare i 
Tixc aiiu conjeduramque capere, ut icribit Ponticus Heraclidcs, 
falubrisne , an pefttlens aniius futurus fit. nam ii ob< 
y aiiintn Tcurior T & quali caliginofa ftdla cxftiteri^ , pinguc & 
k4k«f^ &. coticretum effe cceluni . ut ejus adfpiratio gravis & pc- 
ftilens fatura fit : fin ffluftris & pcrlucida ftcUa appa- 
ruerit , fignificari coelufti cflc tcnue purumque , ic 
proptcrea fiilubre. . ^ 

131 Democritus autem cehfct fepientcr inftituifle vctcres, 
« at hoftiaruni immolatarum infpicerentur exta , qnorum, 
CK habitu atque ex colore turn falubritatis turn pefti- 
lentise figna percipi ; nonnunquam etiam quse fit vd 
fterilitas agrorum vel fertilkas futura. ^uae ii k na- 
ture pr6feda obfervatio atque ufus agnovit ; multa 
a^rre potuit dies, quae animadvertendo notarentur : at 
ille Pacuvianus, qui in Chryfe phyficus indudtur , mi- 
nimi ^^naturam rcrum cognofle videatur. 

Nam ifiis , qui Unguam avium intelligunt , 
PluMue tx Mitnoj9cor9 fapiunt , quxm tx fuo , 
Magts auditndum , quam aufctdtandum eenfeom 

T. dicat Cur quaefo ? chm ipfe , paucis interpofitis verfibus , * di- 
«/»/. ^jj5 f^fj5 luculenti : 

QjMquid efi hoe » enmia animat^f format , alit 9 mi^ 

git , treat , 
Stfelit , recipitque in fefe omma : omntumque idem ejk 

pater \ ^ 

79 Indidemque eadem , qua oriuntur , de mtegra , at* 

que eodem eccidunt, 

" Quid eft igitur , cur., ciii^ domus fit omniuni una » 
t "ca- 

98. NMuram rerum agnofctre,'] Plane MS. Voflian, fgtfji, 
quis ciedatnoD etiam in aliis MSS. exftitifTe , qui tot infpefti' 
tuot ? Certe aufus fiii admitterc. Gromv. 

99' indidcm^tie eadem qud 9ri$tnttir.] Guliclmius Cfftigat, ind^ 
demtjue eademque •riuntur &c. Gtuter. 

I. Htu'd eji igitur , crnn domus' — cur ii,} Vulgg. quid ejf rgi 
tur y cum domus — tur ii ; ubi vocem quartam abundare fai ~ [ 
ttt. N08 igitur earn, jubcntibus MSStts. Keg. 5c Cantab .*▼!{ 

mus ; ac ita faciendum puta?it Aldus nepos. ^ Mundnm ^ d»\ 

mum fjfe Deorum homimtm^ue , non laro docent'Auftores. j \i 
musTyriusJDiff. III. pag. 34. Ofit/^ cwt®* uc ^tdv »aei 
^(»*, KAs^roc H*t yS. Vide fcriptoretn vitae Homeiicz ini 
Icula G alcana pag. 339. Noftium de Legg. lib»i, cap. 7. 



Liber Primus. 3183 

i ^eaque communis > cumque animi hominum fempera unaqoe 
fuerint futurique fint, cur ^ii,quid ex quoquc eveniat, *'"^ 
& quid quamque rem fignificet , perfpiccre non poffint?^* r.^^^ 

L VIII. H iE c habui j c inquit , de divinatione quae jj}„f,^ 
diccrem. Nuiic ilia teftabor, non me fortilegos, neque i^j ' 
cos, qui quaefttis caufa hariplentur , *ne pfychomantii c inquit 
'quidem, quibus Appius amicus tuus uti folebat, TLgzio-duftinMS, 
iccre, ^ ^ / ' 

iion haheo ^ deniqut naucl ^ Adarfum dugurem , d dein co'oji 

3 Non vicanos harufpices , non de drco affrologos » Davif. 

4 Kon ifiacos c6n}e6lores , non interpretos fomnrnm. ^ ^^rct»m 

5 Non emm funt it ^fciintla^ ant arte divini , f an^divi* 
Sed /uferjiuiofi vdtes imfudentesque hat'toli. ni , amt 
Am inertes , aut infani , ant c^mbus egeftas impefat: fcientU 
§lnifih$ femitam non fapmnt , aUerl monftrant vtam: Lamb* 
§niSus dlvttias poUictntur > ah its drathm^ ipfi pe^ 

tunu 
J>9 his dpuitiis fibi deducant drachmam , reddant 
cetera. 
Atqud hacc quidem EaniUs , qui paucis fttit^ verGbus 
f^nc deos cenfet , fed eos non curare opinatur /quid 
i agat 

j * 

IkxtBL Diy. Inft, lib. it. cap. $, 3 7* 41. Sc Juft. Lipfium FhyC Scoi- 
tz libi II. Diff. 7. Davif. 

^z.^fe pjjebtmatrtia ^nidtm,) Sit ex Vi^orid Gryteius , quuin 
ryphius ne pjyehomantism tjuidem edideiic , Gothofiedus nt pjj* 
tttmantia ijmdgm , quod non fuic caufa, curmutaretur. Grontv, 

3. M*n vicanos hMrufptces,] G.]. Vofliu^ ad Fiagm'.Trag. pag.2t. 
banc vexllim He re6ngit : 

Nen KAJiraiogos de Circo^ non vieanos hamfpids, 
lOtiHs refcripfeiim : 

N0B harufpices vicanos , Hen de C&c9 sA^rolo^os^ 
Ifctium quidem fatis eft concinnum (quod in Voiliana ratione fit 
llnis) ^ modo ^AfiretegM apud veteies recuodam fy llabam detut 
mdnxifle. Nee obftat (ane> quod dvp^jxoyov dicunt Gizci j pa- 
lter enim lis eft vpoKoy^i prima tamea apudTeientiumpcipetuo 
kloDga, Davif, 

4. Nen Ifiacei cenjeSeres,} Hunc 2c fequentcm TClfum fic coa- 

Biuoi ^ '^ 

lien IfiAcos cenjeSloreSy fomnii*mve interpretes, 
\ lion enimfuht illi aut arte diifini am fcientia^ 

b fete vult etiam G. J. Volfius ad Fragm. Trag. pag. 28. Davif* 
* 5. Nen enim funt ii au$ ^c.] Gulielmio Veifus mt habebacut 
noavetfas, fed intetlococio Quinti. Gmtfr, 
S^ UJe Dees cenfet,'} £miii veifus fe habeoc, : 

^i« Dem l*9»9 ejfe fp»p*r dixi ^ diem f^iitm t 

^$siti4se M 



3184 D E D I.V I N A T I O K E 

agat bumanum genus. Ego auTcnit qui & curare lAi* 
tror. & moncrc etiani , ac multa prxdiceie , teviute, 
vanitatc , f malitia cxclula , divinationem probo. Qox 
citm diiiffet Quintus , Przclaic tu quidem , inquam, 
< paratas. 

Dtfunt {4U(M ^Htddtn. 

Sii —t nm €m»n fint , ^uii t^abunumim^va; 

NtM /! urnnt , inu im'i J& , bu/i mdlii ) f wd «Mc il^ 
Hie eiflit lib, in. N. D. cap. ji. illi tcio lib. 11. de Dir. 0^ 
JO. Vide Li&unium Dir. Inft. lib. v. cip, 10,11. 8c Huilim 
lib. IT. ft, fcqq. D*vif. 

7. UtIiUt ixdifd.] fill. Bal. Ec ViSor. babent nuli'tu flxKa 
■trfiiuriiiun , quod levocaadum eenliiit Jinoi GiuieiDS. Immtriio 

?iiidem Ec prxtec meniem Cimonis. ceite vulgatam IcAiaicn 
qoara Agaci conieAuii pdniu emit Hadi. Tnincbut AdraJ^ lA. 
T. cip.xi.) HSSu. A«{. Ic Cuttb. ciUtiCK. Dtnrif. 



M. TULLU CICERONIS 



DIVINATIONE 



LIBER SECUNDUS. 



AR.GUHENTUM. 
V4 Q'r. ^ttdimicHH ftrfnum fmjUmm Sitictmm arpaiKH <K 



!nUjcKENTi mihi, multumquc Sc 

■ coKitanti, quanam re pofTcm >d< 

K quam plurimis, nc qUando im nil 

I rem confulere reipublicx , nul i^ 

> occuirebat , quam fi opdroaniis v 

tias tradercm meis civibm: <iu co 

luribsi jain libiU me arbitioi confeauniB, V ' ' 




Liber Secundus. 31?^ 

hortati fumas , ut maximfe potuimus , ad philofophfee 
ftudiam co libro qui eft infcriptus Hortenfius , & quod 
genus philofophandi minimi arrogans , maximcque & 
conftans , & elegans arbitraremur , quattuor Academi- 
cis libris oftendimus. 

Cumque fundamentum eflet philofophiae pofitum in i 
inibus Donorum & malorum , aperpurgatus ell is lo-** *'" P«i- 
cus ^ nobis quinquc libris , ut , quid a quoque , & quid "*^**"*' 
contra quemquc philofophum diceretur , intelligi poflet, 
Totidem fubfecuti libri Tufculanarum Difputationum 
res ad beati vivcndum maximi neccflarias aperuerunt. 
primus enim eft de contemnenda morte : fecundus de 
tolcrando dolorc : dc aegritudine lenienda tertius : quar- 
tus de reliquis animi perturbatiojiibus : quintus eum lo- 
cum complexus eft » qui totara philofophiam • maximi 
illuftrat. docet cairn , ad beatft vivendum virtutem fc 
ipfa effe contentaiin. 

Quibus rebus editis, trcs libri perfe<fti funt de Natura 3 
Ddorum : in quibus omnis ejus loci quaeftio continetur. 
-quae utplen^ eflet cumulat^quc perfcfta, de divinatio- 
i nc ingreffi fumus his libris fcribere. quibus (ut eft in ^ • ^^^* 
I animo) de Fate fi adjunxerimus , erit abunde fatisfa<flum 
i toti l«|ic quaeftioni. Atque his libris annumerandi funt 
i fcx de Rcpublica , quos tunc fcripfimus , ciim guberna- 
|€Hla rdpublicae tcnebamus. magnus locus , philof8- ^ 
phiaeque proprius , i Platone , Ariftotele , Theophra- 
fto, totaqije Pcripateticorum femilia tracftatus uberrima* 
Nam quid ego de Confdlatione dicam ? quae mihi qui- 
dcm ipfi fane aliquantum medetur. « ceteris item mul- 
tim illam profuturam puto. *interjedus eft etiam nu- -— 

per 

1. Cfterh item nmlmm.'\ Cupa filpcrius dixerit , qUA mxhi quidtm 
^fi fane alitji^antum medetur , hic omnino Icgcndum , ceteris auttm 
*Hiitum ilUm profuturatn pHto : alioquin cniin viciofa «ft oratio* 
Mibi quoque confu(sAiint k LibrarUs hs vaculz. Sic apud no- 
ftram dc Offic. lib. I. cap. 4. Principh generi aaim*ntium emni efi i 
i«Mr«r4 trihutum y ut je t ifitam corpMs^jue tttedtur — C^mmunt aU- 
Um animAnttHm omnium eft conjunUienis appetitusi Leg, itfm ; res 
Cnim cQumerat Cictto , qui cunftis corppptuDt anhiialibws. 

t>a.vif 

2. InterjeSfHS efi etiam nuper Uher iV.] Vocabulum liber addjdt- 
inn$> fccuti mC & cditioncm Viftorii. fupra etiam iisdcm volen- 
tibos fcripnmus , multum iUam profit ttr am i cu^ pCQnomen id 
ff/fcffet Ywgo publicatis. Grnttr, 

Sit ifs "f 2, 5 ^••- 



3i86 De Divination e 

per liber is , quern ad nollrum Atticum de Scneftattr 
mifimus. In primisque, quoniam philofophia vir bonus 
cfBcitur / & fortis , Cato noftcr in horum librorum nu- 
mero ponendus eft. 

4 Ciiraque Ariftofeles , iteraque Thcophraftus , excd- 
lentes viri ctim fubtilitatei turn copia, ciam philofophia 
dicendi ctiam praeccpta conjunxerint ,' noiiri quoquc 
Oratorii libri in cundem numeriim referendi vidcntur^ 
ita jres erunt de Oratore: quartus , Brutus : qaintysy 
Orator. 

b 4/1V acri, n. A DHuc haec erant. ad reliqua ^alacri tendcba- 
cqua «»;. jjjyg animo , fie parati, ut , ni(i cquae caufa gravior 
obftitiflet , nullum philofophiae locum effc pateremur , 
qui non Latinis Uteris illuftratus pateret. Quod enim 
munus r^ipublicae af&rre majus meliusve poifumus , 
qujlm fi docemus atque erudimus juvcntutcm ? his 
prdefertim moribus atque temporibus: quibus ita pro- 
lapfa eft 9 ut omnium opibus refrenanda ac coercen- 
da fit. 

5 Nee verb id e$ci pofle confido , quod ne poftulanr 
dum quidem eft > ut omnes adolefcentes fe ad haec ftu- 
dia convertant. pauci utinam i quorum tamea ia re- 
publica lat^ paterc poterit induftria. Equidem ex his 
etiam frudum tapio laboris mei , qui jam state pro- 

f. B, yc£ti in noftris libris acquiefcunt : 3 quorum ftudio le- 

gendi meum fcribendi ftudium vehementius indies ino- 

tatur; quos quidem plures ^ quam rebar, efle cognovL 

Magnificum illud etiam , Romani^que homin&os glo- 

riofum , ut Graecis de philofophia ktteris noa cgeant. 

,^^Quod aflequar profedo , (i inftituta perfecero. 

^^ Ac mihi quidem exphcandae philofophix cauiam attu- 

^ lit gravis cams civitatis , cum in armis civihbus ncc tue- 

ri m^ more rempublicam » nee nihil agere poteram ; 

nee y quid potius , <\\iod quidem me dignum efifet , age- 

rem, reperiebam. Dabunt igitur mihi veniam mei d- 

ves> vel gratiam potius habebunt y qtfoi , cia& eflet ia 

'"'"••■'as 



3. Hucr^tm ftudU — incitatuf.} In edjtis Konii libiis , m 

MSto. Hailciano, ad vocem citare iic laudator hicce loci (». 

turn ftudium legendi non fcribendi ftudium vehemtniius indies ci ir. 

Lege meum fcribendi ftudium — citat, Veium fciiptursun itf 

pes k fexuae Ciieio&is , Noiaiattl meliozciQ ocaT^ l>s 



J 



Liber Secundcs. 3187 

-omtis potcflatc rcspuUica, heqijc ego mc ^bdidi,neque 
4llefcrar, neque afflixi , neqae ita geffi , quafi homini 
aut temporibuJ' iratus : neque ita porrd aut adulatns , 
aut admiratus fortunam fum altcrius , ut me ^mei pce-d mtXMia^ 
niteret. id enim ipfum a Platone , philofophiaque di- 
diceram , natnralcs cffe quasdam converliones rerum 
^ublicarura , ut eae tiim a principibus tencrentur , turn 
a populis , aliquando a fingulis. 

Quod ciim accidiffet noftrse rcipublicae, turn priftinisy 
©rbati muneribus haec ftudia renovare ccepimus , ut 8c 
animus raoleftiis hac potiffim^m re levaretur , & pro- 
deflemus civibus noftris qua re cumque poflcmus. lii 
Kbris enim fcntentiam dicebamus , concionabamur , phi- 
lofophiam nobis pro rcipublicae procurationc fubftitutam 
putabamus. Nunc, quoniara de republica 4confu1i 
coepti fumus , «tribucnda eft opera reipublicae , vel^dandi 
omnis poti^ in ea cogitatio & cura ponenda: tantum*'"- 
huic ftudio rclinquendum , quantum vacabit k publico 
officio 6c munere. Sed hsec alias pluribus : nunc ad in- 
ftitutam difputationem revertamur. 

III. Nam c^m dc divinatione Quintus frater ea8 
difTcruifTet , cjuae fupeiiore libro fcripta funt , fatisquc F. CX, 
ambulatum videretur , tpm in bibliotheca^quaeinLyceo 
eft, affcdimus. Atqueego, Accurate tu quidem , in- 
quam , Quinte , & Stoic? Stoicorum fcntentiam defen- 
difli : quodque me maxim^ deledat , plurimis Tioflris 
exemplis ufns es i 8c iis quidem Claris Sc illuftribus. Di- 
cendum eft mihi igirur ad ea , quae funt a te didla , fed 
ita , nihil ut affirmem , quaeram omnia , dubitans plcr 
rumque, 8c mihi ipfe diffidens. fi enim aliquid ccrti 
haberem , quod dicerem ; ego ipfe divinarem , qui cflc 
divinationem nego. -^^ 

Etenim me movet illud , quod in primis Carneadesp 
quaerere folebat , quarumnam rerum divinatio effct : 
^carumne, quae fenfibus perciperentur ? At cas quidem f.cammnc 
cernimus , audimus , guftamus , olfiicimus , tangimus. *^'^*°'*"<*" 
Numquid ergo in iis rebus eft , q^od provifione , 5 aut "ff™^^" 

per^L4i»K ' 

4. Confuli e»pimfts.'\ Vcncti , confitU asptt fumus, Quas figuta 8c 
alibi rcpcritur in fcriptil Ciceronis. CAtnerar, 

$, ^m permtticne,] Nunquj\m dubitavi , quin vera (cripturt ^ 
lutflct prdnoTione , dc qua ilia flusiQet ; neque uuac faae mutait 
ieotendam pofTuin. Idtm, 

Sis SSI ss$ 3 <• ^^'^ 



ii^i D £ D.I V.I K A T I O N E 

pcrmotionc mentis magis qu^m natura ipia fentiamss.^ 

^aat nefcio qui Hie divinas , fi oculis captus fit, nt Ti- 

refias fuit, poilit , quae alba fint , quae nigra , dicere i 

aut, ii furdus iitv varietates vocum, aut modosnofa- 

gperci-' ic^ Ad nullam igitur earum rerum, qu£ fenfu sacd- 

piuiiti« piuntur , divinatio adhibetur. Atqui nc in iis quidcm 

^'* rebus , quae arte tradhntur » divinatione opus eft. £t& 

nim ad aegros non vates, aut hariolos, fed medicos fo- 

. Jemus adducere. Nee vero » qui fidibus « aut tibiis ati 

volunt, ab harufpicibus accipiunt earum tra&atioQ£mi 

fed i muficis. 

lo Eadem in litteris ratio eil « reliquisque rebus » quaram 

eft difciplina. Num ceufes eos, qui divinare dicuotur, 

pofTe refpondfire» fdi majome, quam terra fit? antan- 

h lana tus, quantus videatur ? ^liinaque fuo lumine, aofo/is, 

Davif, ' utitur? fol, luna,. quern motum habeant? quern quin- 

P, "R. que ftellae, quae errarc dicuntur ? nee haec, qui^vini 

Ijiabentur, profitetitur fe efte diSuros; nee eorum,qu2 

in geometria defcribuntur , quae vera , quae falla fintj 

funt enim ea mathematicorum , non hariolorum. 

o IY.De iLLis vero rebus., quae in philofophia 

, verfantvr, numquidtft, quod quisquam divinorumaut 

icfpondcre foleat , aut confuli , quid bonum fit , qiiid 

malum , quid neutrum.? funt enim haec propria philo- 

iifophorum. Quid de officio? niim quis harufpicem 

I confalii iconfuluit , quemadmoduin fit cum parentibus , ota 

Dsvif. fratribus, cum amicis vivendum ? quemadmodunxutcn- 

/ dum pecunia ? queraadraodum honore? quemadmodum 

imperio? ad fapientes haec , non ad divinps refcrri ich 

lent, ; Quid ? quae a dialedicis aut phyficis tradantnr, 

num quis eorum divinare poteft , unusne mundusfit, 

■,^h plures ? quae fint initia rerum , ex quibus nafcuntur 

,< omnia? piiyficori^n eft ifta prudentia. 7Quomod0i 

aot 



6. <AMt ntiht nefcio ^ui tlli iivmus,') Ita eft In manufcripto, OJ* 
In impieflis defit paiticula m*m , altoqui neceflaiia , uc videnu. 
, (Vrjm. . 

7I Hftomodo am mewtientemj] Sic editio ViftorH & r ^' 

fcCfnAtn]^t^*fttemeHtieaSemy ten. amem wn mentitntem. -,- ^ 
nm ment, vulgati , quomodo MHem mmt. (^ruter. §iH9moA ^ 
mtxtitnttm^l Vulgg. aut mentUntem, Ac Cum Pal. piifflUS ^^ 
^ emttttienum } tcit. & omnes noftii , quomcde aitt<m mn ' 'f' 

im^ k me xccepta %A ea , quam tot Codices fuafere* k< ^ 



/ 



LiDER Secundus, 3189. 

aut mentieiitem » quern ^tviSfuvw vocant , diflblvas ? 
aut quemadmodum foriti refiilas? quern, fi necefle Ht, 
Latfao verbo liceat acervalem appellate : fed nihil opus 
eft: ut enim ipfa philofophia , & multa verba Grxco- 
rum 9 iic forites fatis Latino ferroone tritus eft. Ergo 
b$c ^uoque .dialei^ci dicent , non divini. Quid i ciim 
qua&ritur^ qui fit optimus reipublics flatus , qux leges, 
qui mores aut utiles aut inutiks » harufpicesne ex £- 
truria karccflcntur, an principes ftatuent & deledi vi-JF «<^«'- 
ri , periti rerum civiHum ? ^*"'"' ^'''• 

Quod fi nee earum rerum , quae fubjedae fenfibusii 
font, uUa divinatio eft: nee earum, quae artibus eon- 
tinentur: nee earum, quae in philofophia difleruntur : 
nee carum , qua inicepublica verfontur : quarum rerum 
iit, iSihil proifus intelligo. nam aut omnium debet efte, 
aut aliqua ei materia danda eft, in qua vcrfari poffit.' !•• CXL 
led nee omnium divinatio oft, ut ratio doeuit: nee lo- 
cus, nee materia invenitur, euidivinationem prasfieere 
poi&mus, vide igitur , ne nulla fit divinatio* 

V. S£sT QjjipAM Graeeus vulgaris in banc fen- 
tcntiam verfus : 

9Benequf conjiciett vatem hune ^perhibibo optimum. Jf^^^^^f. 
Nam igitur, aut ^uae tempeftas impendeat , vatcs ^^' i,c!'i/s! 
liite conjieiet , quam gubernator ; aut morbi naturam 
acutius , quam medieus ; aut belli adminiftrationem 
prudcntius , quim imperator , eonjeAura affequctur ? 
^ Scd animadverti, Quintette caute & ab iis eonjedu'13 
ris , quae haberent artem atque prudentiam » & ab iis 
rebus, quae fenfibus aut artineiis perciperentur , abdu- 
ccre divinationem ; eamque ita definire , Divinationem 

eife 

■nentieate 8c ibiite videas licet i£g. Menagium ad Diogenis Laei- 

«. Efi ^Midtm CrdcHs vulgAris,'] la manufcripto eft ^uidam pro 
^dem, Uifin. Efi ^uidam Gracus vnigaru in hanc fmtentidm.] Sic 
wliorcs Palatiot cd. que Viftorii. nam text. & quart, non habcnt 
ilud Gr^cKi, abcftque codici S. Viaocis. at Pithoeanus deftituitui 
uovulgartj, Icftio communis, £/? ^uidem Gr. vulg, ^c. Gtuter. 

p. Bent tjui conjUiit , vatem httnc perhi'veho optimum,'] Alii perhi^^ 
'^* > eodem ienfu. Grzcus aucem eft vctfus Eutipidis apua Plu- 
^hum: M«W<c ipt^^^ ?r/c uttJiu naheit. Camciar, Btne qui 
•«;w«f.] Etuipidis erat veificulus j 

k^idePlutaichunfrde Oiac. Defeft. Oiac. p. 432. P^vif, 

Sii 404 9it 4 10. V*l 



3190 D E D I V I K A T I O M E 

cffe earum rerum praedidionem & praefenfionem ,qxas | 
cffcnt fortuitae. Primum eodem revolveris. nam 6c me- 1 
did , & gubematoris , & imperatoris praefenfio eft rc^ 
rum fortuitarum. Num igitur aut harufpcx , aut augor, 
aut vates quis, aut fomnians melius conjecerit , aut h 
m fcopulomorbo evafurum aegrotum , aut ft «periculo navem, 
WfV- aut ex infidiis exercitum ; quam medicus , quui gubcr- 

nator, quam imperator? 
14 Atqui ne ilia quidcra divinantis effe dicebas : ventos, 
aut imbres impendentes quibusdam praefentire Hgnis. in 
qtio noftra quaedara Aratea memoriter a tc pronuntiata 
funt. etQ haec ipfa fortuita funt. plerumque enim non 
feraper cveniunt. Quae eft igitur, aut ubi verlatur for- 
tuitarum rerum praelcnfio , quam ffivinationem vqczs ? 
quae enim praefentiri aut arte , aut ratione , aut ulu , 
aut conjetftura poffunt , ea non divinis tribuenda putas , 
fed peritis. Ita relinquitur ,*iit ca fortuita divinari pof- 
t. B. ilnt, quae nulla nee arte , ncc fapienti^ provider! po^ 
funt : ut , fi quis M. MarccUum ilium , qui tcr confol 
fuit, myitis annis antft dixiffet naufragio efle periturum; 
divinafTet profedb^ nulla enim arte alia id , nee fa- 
pientia fcire potuiffet. Talium ergo rerum , quae io 
fortuna pofitae funt , praefenfio , divinatio eft. 
J 5 VL Pot EST NB igitur earum rerum, quae nihil 
habent rationis, quare futurae lint, ulla effc praefenfio? 
quid eft enim aliud fbrs , quid fortuna, quid cafus, 
quid cventus, nifi cum lie aliquid cecidit , fie evenit, 
ut »ovel non cadere atque evcnirc , vel aliter caderc 
atque evenire potuerit? quo modo ergo id , quod'te- 
mere fit caeco cafu, & " volubilitate fortunae , praefen- 
tiri & praedici poteft? 

Me- 



TO. Vel non cAder4 Atquf evmn.^ Pall, meliorcs s hoc eft. pr. & 
fi^c. nil^il horum habent , neque agnofcuot membranae Pithoci. 
cquidem yel ea pioptei fufpefta mihi funt. Cruter, Vel non csdn* 
Mt^ue evenire ] Hasce voces ptxterrnitrunt Pith. & Pall. prim, lea 
quapropter eas a mal|i manu fiiifle fufpicatu^ eft Giuteius. At in 
rdt^uis comparent MSStis. & fcnfui complen4o funt nzccfT—x ,j 
c|[uas ob caufas omnino funt retinends. Quid de fortur ae* 

lint philofopht , videie licet apud Plutarcfaum de Placit ' i^ 

29. 5c Theodoretura Therap. VI. p. s-y. Davif. 

XI. Voltibilitate fortund.] Libct S. W'lCtons nobi I it ate. ^«. lO- 

t at in moK/iMf fGuHelioius. fed tnalim altciQiD ^ fiimattiiD ' jos 
^alatinis. Cruter, ' ^ • 



Liber Secumdus. 3191 

' Medicus morbum ingravefcentem rationc providct,i6 • 
iXilidias imperator , tempeftates gubemator. & tamen 
»hi ipfifaepe falluntur, qui nihil fine certa ratione opi- 
nantur. ut agricola ctim florcm oleae videt , baccanj 
quoque fe vifurum putat : non fine ratione ille quidem; 
fed nonnumquam tamen fallitur. Qu6d fi falluntur ii, 
qiji nihil'fine aliqua probabili conjcftura ac rationc di- 
cunt : quid exiftimandum eft de conjedura eorum , qui 
cxtis , aut avibus , aut oftentis , aut oraculis , aut fom- 
nils ftitura praefentiunt ? Nondum dico, quani haec fi- 
gna nulla fint , fiflurn jecoris , corvi cantus , volatus 
aquilse , ftellae trajeftio , voces furentium ^ fortes , fom- 
nia : de quibus fingulis dicam fuo loco : nunc de uni- 
verfis. 

Qut poteft provideri, quidquam futurum cffe , quod 17 
jieque caufaip habet ullam , neque notam, cur futurum ^ 
fit? foils defediones , itemquc lunae , praedicuntur inSp^?'!,"* 
multos annos ab iis, qui flderum "curfus & motus twx-^ss? 
meris perfeqiiuntur. ea enim praedicunt , quae naturae p. criL 
neceffitas perfedtura eft. Vidcnt. ex conftantiflimo mo- 
tVL lunae , quando ilia h regione folis <> fada p incurrat in o pofita 
umbram terrae , quae eft meta no<flis , ut earn obfcura- '*«/: ^T** 
ri neceflfe fit : quandoque eadcm luna fubjedla atque J/,^"*^^ , 
oppofita foli, noftris oculis ejus lumen obfcuret : quo * ' 
in figno quaeque errantium ftcllarum , quoque tempore 
futura fit, qui exortus quoque die figni alicujus,aut qui 
occafbs futurus fit. haec qui ante dicunt, quam ratio- ' 

pern fequantur, videSr 

VII. "Qui thesaurum inventurum , aut he- 18 
reditatem venturam dicunt , quid fequuntur } aut in qua 
rerum natura ineft , id futurum ? quod £\ <ihaec eaqqeq ea qua 
quse funt cjusdcm generis , habeht aliquam talem ne-^«« *^Xi 

celfii- 

XTm Sjit thepturum inventmrum.'] Subintcllige , alicttjus , vcl ali- 
^uenB , inquit Gulielniius. Lambiniis quamvis libris omnibus recla« 
snsintibus repofuit , invtntum Wi. GrQtcr. Davifius Reg. U. Can- 
rab- Codd. fecutus dedic inveniendum , male ii quid dijudico , 5c 
contra Ciceronis genium 8e arcuratam fcribendi latioaem. Non 
joegaveriin , quod multis oftendir Davifius ,^ participium paflivi ' > 
fbturam , uc Grammatici loquuntur , interdum adhioeri pro fii* 
caro iniinitivi, fed pro eo quod dubium aliquid innuit , & lignt- 
ficat quid forte pofle fieri aut non fieri , unquam poni, qnemad-<- 
xnodum hoc loco ponerecur> id vero perncgo. Semper adhibetut 
|iC CO quod CextO eft tUturam. Verbwr^. 

Sss sss sss J II, w/f»#- 



3191 X> M DiriNATIOHK 

ccffitatcm ; quid eft tandem • quod cafu fieri , ant foite 
fiirtiua putemus? nihil enim eft tarn contrarimn ratio^ 
'M & conftantis , quam fortuna: tit mihi ne indcum 
q[^Qidem cadere videatur^ ut fciat» quid cafu Sc fortoi- 
to futunun fit. Si enim fdt » certe illud ev^iet. fii; 
certi eveniet , nulla fortuna eft. eft autem fortuna, 
rerum igitur fortuitarum nulla eft praefenfio. 

19 Aut fi negas efte fortunam > 3c omnia , quae Sunt , 
quaeque fiitura funt » ex omni seternitate definita dicj$ 
^e£italiter: mutadefinitionem divinationi&» quamdi- 
cebas praelenfionem efTe rerqm fortuitarum. Si enim 
pjbil fieri poteft , nihil accidere » nihil evenire , nifi 
quod ab omni a^temitate certum fuerit efte lUturum 
rato tempore : quas poteft efte fortuna ? qua fuhlata , 
qui locus eft divination! ? quap a te fortuitarum rerum 
cSt di(^ praefenfto. quamquam dicebas » oqinia , quae 
fierent futurave eOTent , fato contineri. ■ 3 Anile bni 
& plenum fuperftitionis &ti nomi^n ipfum. fed tamen 

Y. B. apud Stoicos de ifto fato multa dicuntur , de quo alias : 
nunc quod neceife eft. Si omnia fato; quid n:iibi divi« 
nario prodeft ? 

20 VIII. Q u o p enim is , qui divinat » praedicft , id 
veto futurum eft : ut ne illqd quidem fciam quale fit, 

rfao^l^ quod Dejotarum, 'neceflarium noflrum , ex itinerc 
leiii Mtt. nquiia revocavit. qui nifi revertiffet , in co copcla vi ci 

^ubandum fuiflet , quod proxima node corf uit. ruiaa 
• ncc ctiij. igitur oppreffus eflet. At id ^neque fi fatum fucrat , 

effugUTet: ncc, fi non fuerat, in eum cafum incidiiiet. 

Quid 

ti^ ^m'lis fant pt/num fitperfiitienfs,'} Sic Icgepdiun put^uit » 
4miii* fane plenum Juptrfiitionis : non , ut vulgo , ^niU fane ^ pie- 
wmm {uperfiiti§nis , fati nomen ipfum, Lsunbin. ^Amile/ fane 4r 
f lm mm fuptrfiitUnis , fati rfmen,\ Hanc le&ionem letinent omnes 
MSSti > nee >doneam»fanc cauflam video , cat mutetiu > nam 
MtVe <|uidem , vaoam & ftulcum eft Fjkti noise% feui n^num , 
iMUm Auguftinus lib. v. C. D. cap. % nos aifb9rremue , pr^ipm 
fnpfer vocabmium « autd non in r* vera uufaevit inttUigi, £LeAe 
lAastaius Tyrius Di£in. pag.36. *£m»^ ^t »«i t^u/ti ta orofami* 
<r« (mo^ci * Triirpeef^imf aliaquc (imilia) uvat fioj^dj»p4«ec df\ {* 
9H t^^»^M ATroc/M^i , dta^iwmf aurUe Titv ctirf«i9 t^ ^<i/ p 
mik TciH iA&lpsut 9 »«) rtue 'Epmu^tf. Ke£te evam Salluftk c 
Dnnii Mundo cay^ ii. pag. 261. ^Aiutius ti jla] drtxytU « 
<vik Vtft^/uihut iiUvtit y ifiAsie fJtlf <iya.^^(t tkc ^i ^Vis ^otti -t 
iuMM«tr« Vide quse diflerit Oenomaus apud Eafebiuni Fixp. £' ;. 
|ib.?i. cap. 7. & a£ud Tbcodoiecum Tbfiap.vi. pag. Z6. L Z 



Lt»EB.S. ECUKPUS. 319J i 

(Jttid ergo adjuvat divinatio ? aat quid eft » quod me 
moveantaut fortes, aut exta, >4aut ulla praedidio ? fi 
eoim fatam fait , dalles populi Romani bello Punico 
prifl^o, alteram naiifragio» alteram a PGenis depreflam 
uiterire y etianxfi tripudium foliftimum pulli feciflenty 
L/unio, &P. Qodio confulibus clafles tamen inter- 
iflcnt. Sin, ctim aufpiciis obtemperatum effet , interi-j cFcnirc 
torac cla^Tes non fiierunt , non interierunt fato. vultis omnia c»»;« 
iQtem 'omnia hio, nulla igitur eft divinatio. L^b. 

Qa6d ii fatam fuit, bello Punico fecundo exercitumii 
popoli Romani ad hcum Thrafimenum interire: num 
id^vitari potait , fi Flamimiis conful iis fignis » iisque v matarl 
auipiciis, quibus pi^areprobibebatur, paruiffet? certe*'"* 
potuit. A^t igitur noa fato interiit cxercitus : mmari 
enim fata non poiTunt: aut , fi fato (quod certi^ vobis 
ita dicendum eft ) etiamii obtemperaflet aufpiciis , idem 
eventoqim foiflct. Ubi eft igitur divinatio ifta Stoico- 
Tum ? quae , fi fato omnia fiunt , nihil nos admonere 
poteft , ut cautiores fimus. quoquo enim modo nos 
^eiferimus , fiet tamen illud , quod futurum eft. fin 
autem id poteft fledi, nullum eft fatuin. ita ne divi- ' 
oatio quidem, quoniam ea rerum futurarum eft. Nihil 
satem eft pro certo futurum, quod poteft aliqua pto- 
curatione accidere ne fiat. 

IX. A T Qu E ego ne utilem quidem arbitror efle no- F. CXIIU 
Jms foturarum jperum fcientiam. Quae enim vita fufflfetn 
Priamo , fi ab adolefcientia fciflet , quos eventus fene- 
i^utis effet habiturus? Abeamus a fabulis : propiora vi- 
flcamus. Clariffimorum hominum noftrae civitatis gra- 
viflimos exitus in Confolatione collegimus. Quid igitur? 
Pt omittamus fuperiores , Marcone Cralfo putas utile 
fuiffe, turn, dim maximisopibus fortunisque florebat, 

fcire. 



14. *^Mt ulU prjtdiSio f^ Fal.pr, Sc ^'ixkko^AVLO diHio, non malft, 
t%mdictre, eftApoUini$»vatuni,Qfaciilonunque. licfupra lib. i.ca- 
pit. 40. futura dicebant, Sccip. fequenti: conjtSurA qua tjfetttfutura 
dkthat, GuHelmius. Grmtr, ^Am ulU fr^diHio,^ In Pal. piimo dc 
Pithoeano male legitui diSiio', quamvis aliam fententiam fovec 
Janus Gulielnuus: licet enim Ciceio vatibus ftuurA dicere tiibuat» 
nusquam tamen apud hunc loli di^Honis voci ^tefias ea fuit ad- 
£:npta} nam falfus eft Giuterus, qui dicere (ic inteUexit infiacap* 
5z. Interim mihi non latct » diSiionem pio oiaculo veceiibus ufits^ 
taoiiiufiG;. Vide modo Liviom lib.yiii. cap. 24, Davif, 



3^94 .I'^ DiviKAxroNE 

fcire, fibi, intcrfefto Publio filio, cxcrcituque ddctol 

trans £uphratem cum ignominia & dedecore efle per- 

eandun^ ? An Cn. Pompcjum ccnfes , tribiis fuis coa- 

folatibus y tribus triumphiS) maximarum renim gloria, 

laetaturum fiiifle, fi fcitTet fe >5in foiitudine ^gyptfo? 

ram trucidatum iri , amiifo exercitu : poft mortem f e-? 

lb ea confecutura , quae fine lacrymis non poflumos 

diccrc ? 

^3 "6 Quid verd Caefarem putamus? fi divinaflct »fote, 

X slit di-^ ut in CO fcnatu , quern majore ex parte ipfc cooptaffet, 

fingmt in curia yPompeja , ante ipfius Pompeji fimulacrum» 

MTf^focc ^^ ccnturionibus fuis infpcdantibus , a nobiliifimis civi- 

imkluV ^*^» pirtim etiam a fc omnibus rebus om^tis, trudda- 

tus ita jaceret , ut ad ejus corpus non mod6 amicoram» 

1$. Jn fiUt»iine </&^tUrtm triteid, ] Tanaq. Fabct , qomii 
1i2C vicuperaflcc lib i. epift. Critic. 4. i^ponic a, fauUite u^pwi^ 
antrucidatum iri. V el ipium cMtrMidare cUmac hacc nimis Sm > 
t^uxiitu , fi^aque cfle , quum Tullio fuffecerit tmeidare cqoe in 
Pompejo , ac in Cxfate mbx*. Grcnov. InfxUtudine t^^^itrum 
tnmdatmn iri.) Rem fic otrrat Cxiat lib. iii. B.C. cap. 104. A- 
micifegis Frolehaxi c/^m cMfiUo imf ^thiUam pr^feSiHm rtpumt 
fingulari bominem audaeia , <^ Z#. Septimium , ttihunmn tnilitmn , id 
imttrficienium Pompejtim mifnr»nt» .iAb hit libfratitcr ipf4 >appelUtm ^ 
4f ^Hadam Hotitia Septimi pr§dH3$ff , juod helU prddoftttpt apmd «(M» 
mtdfttem duxerat , navicutam parvutam ccnfcendit cum pAucif fuis , & 
tki ok .AchtUA & Stptimh interficitur* Sic & Plutarchus, AppianuSt 
jc pio» ne ipftim TuUium Tufe. lib. in. cap. 27. aot Lucanom 
lih.viir,358. feqq. memorem. Hue igiturinrepfic mcnda ; not 
cmm Pompeius in ftUtudint c/£gypti9rHm fuit trucidatys. Taa.qift' 
4etn Faber lib. i. epift. 4. legit a fatellitetj£^Ypti9 ctntrmciddtuniru 
Hebis placet , in celo<e ty£,gjptia. tandem trucidatum iri. Qaid^ j 
Mhxy docebunt Nosiias cap. 13. & liidorus Orig. lib. xix. cap.f. | 
Kon tamcn obnitar , fi Icgas , k fpadone t/£^rpti9 dentmm rnicti** 1 
tmm iri '3 nam a fpadonibus ty£,gyptiis dttruncvtus ^ inffpi^hm ^abjf3Mt \ 

• ^ y at ait Ladantius Div. Inft lib. vi. cap. 6, 17. Julius Finttt' | 

CQsMathef. lib. I. cap. 3* Pompeji — cervices — femh/iri h§mn$ \ 
Radius, nefario genere m^rtis^ incidit, Davifl 

itf. ^id vero Ctptrem putamus ■ qu9 crucittu emimi «• ' 

tsn» a^urum fuijfe ^] ^uo decft'in Reg. & Cantab, fed malepaiA 
koeorationis genere, licet quodammodo perplexum videri potfc» 
ddi^ quoque utituc Cicero. Sic Offic lib. 11 cap 7. i _ »>* 
€tnfemm juperiwem ilium Dionyfinm , <JU9 cruciate timoris An fhU' 
tmm ^ Hufusmodi plura congelGt vir eruditiilimus Franc. »o» 
maimus Obferv. lib. r. cap 18. si feit animus , Hiftoriam k^ 
licet apud DJonem lib. xL.tv. pag 249 Flutarchum in Cxi pag. 

^ n^ & Soetoniom in Julio cap. 8.2. Adi Us 9c Scnccam '^ lib. 

sii. cap. so. Durvif. 



/ Liber Secuhbus. 319$ 

iSsd ne fervoram quidem quisquam accederet; quo cni- 
ciatu animi vium a^unim fuiile? Cert^ igiturignorado 
faturorum malorum utilior eft qu^m fcientia. 

Nam mud quidem did » praefertim i Stoicis , nulkf24 
liiodo potcft : »/ Non iffct ad arma Pompejus : Non 
tfansiffet Craffus Euphratem : Non fufccpiflet bcllum ci- 
vile Caefar. non igitur fatales elitus habuerunt. vultis 
autem evenire omnia fato ; nihil ergo ifiis profuiflet di- 
vinare : afque ctiam omhem ftufiunri vitae fuperioris 
perdidiflTenf. quid enim poffet iis efTe ladtum , exitus 
fiios co'gitaritibus ? Ita , quoqu5 fe verterint Stoici , jai- t. •• 
Ceat neceife eft- omnis eorum follertia. Si enim id, 
quod cventurura eft , vel hoc modo , vel illo poteft 
evenire: fortuna valet plurimum., Quae autem fortuita 
funt, certa effe non poffunt. Sin autem cfertum eft , 
quid quaqUd de re , quoque tempore futurUm fit , quid 
eft quod me adjuvent harufpices , c&m res triftiilima^ 
portciidi dixerunt ? 

X. A 1) D u N T ad extremum , oDinia levius cafura » 15 
rebus divinis procuratis. '* Si enim nihil fit extra fa- 
tum, «9 nihil levari re divina poteft. Hoc fentit Ho- 
mcrus, cum querentem Jovem inducit, quddSarpedo- 
fiem filium a^morte contra fatum eripere non poflet. 
Hoc idem fignificat Grsecus ille in earn fententiam; 
verfus: 

Quod 

17. N9n ijfa ad drmA,"} Melior eft ordo , qaem Reg. 8e Cantab, 
nhibcnc : non ttdnfijfet Crajfms Eitfhratepr: non ifftt ad arma Pom-^ 
fejiu : non fufcepiffet bellnm civile Cafxr y nam tQm demum lesca-^ 
dem, qua piius , r<fne recenfentur. Davif, 

IS. Si vtro nihil fit extra fatum.} S'lC legendam exiftimo i nam 
Vulgata le^io , fi enim , ferri.non poteft. Quod autem olim , 
ante hzc VClba , edita Cunt hzc , fed hoc eadem ratione refelUtmr f 
fiieiat amici cojusdam mei conjeftura , quam adicripfecan , ut 
coDfiderarero , non ut earn operz fequerentui , quemadmodum 
Iboerunt : cujus eorum fafti nonnullam videri polTum culpam fu- 
ftioecc, quod illos non prxmonuerim , ut ea verba negligerent 
>ac ptxteiirent. Infra uutem non longe Oc habenc tres* vett. Codd. 
nt edidi. nihil levare divtnatio fntte^, Lambin. Si enim nihil fit 
tsctra fatum.'} Vel delenda eft vocula fecunda } vel legendum j fi 
autem nihil fit extra fatum, Certe vulgaca leftio feni non poteft »■ 
fiquidem Tullms argumenti Stoici non confirmationem , fed <onfto* 
Utiontm jam nunc adgreditur. Dxvif, 

19. Nihil levari re divina potefi.] Ita Fal.o. & Viftoriana. Aldus 
Ceoior, nihil levare divinatio petefi , quod eft ia PithCBaoo. vulga- 
i»f nihil levMri dt ri divina (otefi^ Gtucex. 



319$ X>c D1V1KAT10M6 

Qucd fire faratam efi , id fMmtnum exfuptrat jF^ 

Totum omnin& fatum etiam Atdlaaio vcrfu jure mihi 
cffe irrifum vidctur. fed in rebus tarn feveris non eft jo- 
candi locus. Concludatur igitur ratio, fi enim provi- 
dcri nihil poteft futurum effe, eorum , quae cafu fiunt , 
quia cffe certa non poffunt : divinatio nulla eft. Sin au- 
tem idcirco poffi^it pro viaeri , quia certa funt & faa- 
Ka : rurfus divinatio nulla eft. earn isnim tu fortuitaram 
i6 rerum cffe dicebas. Sed haec fuerit nobis tamquam Ic- 
vis armaturae prima orationis excurfio : nunc cominus 
agamus experiamurque , ii poifimus cornua commo* 
vere difputationis tuae. 

XI. Duo enim genera divinandi effe dicebas > unum 
artificiofum , alterum naturale. artificiofumi conftare 
partim ex conjedura , partim ex obfcrvationc diututna: 
naturale , quod animus arriperct, aut excipcret cxtrin- 
fecus ex divinitate , unde omncs animos hauftos , aut 
acceptos , aut libatos haberemus. Artificiofae divinatio* 
J. CXIV. nis ilia fer^ genera ponebas, extifpicum , eorumque, 
qui ex fulguribus oftentisque prsedicerent > turn angQr j 
rum, eorumquCy quifignis, aut ominibus uterenturj 
omneque genus conjedurale in hoc fere genere po-' 
nebas. , \ 

27 lUud autem naturale, aut concitationc mentis edi,& 
quafi fundi videbatur , aut animo , per fomniun fenfi- 
z prsvlde-bus & curis vacuo, 'provideri. Duxifti autem divina- 
li 4/iV. tionem omnem a tribus rebus , \ deo , a fato » \ natnni« 
Sed tamen cum explicare nihil poffes ,^ pugnafli com- 
menticiorum exemplorum mirifica copia. De quo pri- 
a Alii non mum hoc libct dicere. hoc ego phUofophi son *cffe 
habmt cfre.arbitror , teftibus uti; qui aut cafu veri , aut malitia 
falfi fi(fHque effe poffunt. Argumentis & rationibus 
oportet , quare quidquc ita fit , docere , non eventis , 
iis praefertim , quibus mihi Uceat non credere. 
2$ XII. Ut ordiar ab harufpicina , quam ego rei- 
publicae caufa , communisque religionis , colendar^ — n- | 
feo ; fed foU fumus : licet verum exquircre fine i [a, 
mihi praefertim de plerisque dubitanti, 10 j"^—--- 5^ 

20. Infpiiiamits , ft, pUcet exta primupt,'] Reg. noftct , tni^ 'ms 

tfrj9 > fi piacet , txta primim , quod xcftum puto y fiqoidca n-' 

1- 



IiiBEit Secuhdus. )197 

I olacet, exta primiim. Perfuaderi igitur cuiquani po<^ 
Left , ea, quae fignificari dicuntur extis « cognita efl^ ab 
liirufpidbiis obfervatione diuturna ? ^ at quam diaturna b M 
»a M ? aut quim longinquo tempore obfcnrari •^^"•"» 
Hituit? aut quo modo eft ccollata inter ipfos,qua P«K^"'^^jJ2^ 
Dimiciy quae pars faoiiliaril effet; quod n(fum» pericu-x^^^^ 6* 
urn; quod commodum aliquod oftenderet ? an haec«/ii; * 
liter fc haru(i)iccs Etrufci , Elii , iEgyptJi , Poeni con- 
ttlerunt? At id , prxterquam qu6d neri non potuit. 
le fingi qatdem poteft. alios enim alio more videmqs 
sxta interpretarf 9 nee e(fe nnam omnium difciplinam. 

£t cert^, li ell in extis aUqua vis , quae declaret fu-^ip 
ttiniy neoefle ell earn aut cum rerum natura efle 
conjun^tam , aut conformari quodam modo numini '• •• 
fcbrara. *i Atqui divina cum rerum natura tanta , 
tamque praedara in omnes partes motusque difTufa , 
SJiid habere poteft commune? non dicam gallinaccum . . 
fcl (font enim > qui vel argutiflima hacc exta efle di-J^Janrc 
cant) fedtauri opimi jecur, aut cor , aut pulmo, quidGrnr.^ 
kabct natttrale , *quo declarari poffit, quid futurum fit? «/»v. 

X(IL Democritus tamen non infcit^ nugatur 30 
^t phyficus: quo genere nihil arrogantius. 



^'^^ pet btteatheliii oiadone , Xketio tales panitiiilai folcat 

21. v^rjMi' divinA cum rerum natura,"]! Legendum tidcCfir vd It* 

BamTul^ata le£tio, st(jHi dtvina tmu rmtm nmura , inexplicabt- 
** ^ } nifi foftt dicamus fie expUcari polle , atqui divina nmurm 
*"^ rtrum natura 5 Vel fie , atifni vis divina eum rtrmn natura , UC 
"•Pttutut vocula vis i faperioribus iUts : & ctrt* fi #/? in extis ali- 
9t»vtt ^c, Lambin. ^r^ui divina cum rerum natura^] Hujusce 
^^ oec «iiiendatio nee explicatio Lambino ceffic feliciter. Al« 
«Qs nepos cdidit , wmine deerum , vi«i%se divina. Cum rerum natura^ 
^hoc Aon Dbroium , fed abeiranris con}e^rx > duCtn videtur 
*^c Reg. & Caucab. repiaeientant , uti^ meute divina cum 
^lanoiura ^'unde non dimenlter incelligi poteft , quid de memtt 
*^''»* fit ftatuendttm. Niminim funt Gloflema , quo LibraiU 
<lcdaiandQtn putaiunt Deerum numen, Icaque , nifi falioi » df\C'' 
t* Tocc divina , reTcribendtim : ^ttfui cum rerum natura tantm 
^^^'^pacfttra, in •mms partes metustfue digufa , tfuid habtre f»- 
^P immune nan dieUm gallinaeeum fel : funt enim ejui vel ar^utifi* 
**.*«€ estta efe dicatte ? fed tauri eftimi jeeur auteer^ aut pulme , 

S^ habit natnrate > ^fU9 dtidarari paffit , quid futmrum fit r la U- 
u Tuleatu pexpciam diftbigucbaciii oiatio. Osvif, 

22. ai»»4 



3198 De DiVINATlOKli 

*^§luod eft ante pedei, nemo fftSUtt coeli fcrtttM^*^ 
tur plagas. 
Vcrum is tamcn habitu cxtorum & colore ^^dedara- 
ri ccnfet , hoc duntaxat , pabuli genus , 6c eanmi re* 
rum, quas terra procreet > vel ubertatem^ vcl tenuita- 
tem : falubritatem ctiam , aut peftilentiam *4 extis figoi- 
ficari putat. O mortalcm beatum! *Jcui certQ fcio Itt- 
e Huncincdum numquam defuifle. «Hunccine hominem tantis 
^•^^^ dclcdatum efle nugis, ut non vidcrct, turn futurum id 
verifimile, fi omnium pecudum cxta eodem tempers^ 
in eundem habitum fc coloremque convertcrent ? fci' 
fi eadcm hora *^ aliae pecudis jecur nitidum atque 
plenum eft , aliae horridum 6c exile , quid e(t quod 
jideclarari poflit' habitu extorum 6c colore? an- hoc 
ejusdem modi eft , quale Pherecydeum illud , quod 
eft a te didlum ? qui cum aquam vidiflet ex 
puteo hauftam , terraemotum dixit futurum. Parum^ 
credo * impudenter , quod ciim fadus eftet motus , di- 
cere audent , qux vis id eflfccerit, etiamne futurum 
cfle , aqux jugis colore praefentiunt ? multa ifUusmodi 
dicuntur in fcholis: fed credere omnia vide ne non & 
neceife. 

Vc- 



22, S**^ *fi ^^^^ fidest'] Veifys eft Tiochaicus ^ nam yox ie* 
cunda pro bievi fyUaba paflim numaatui. Vide Che. WafiiSeoab 
cap. 2. D*vif 

•2$. DicUMricmfityhicdimtMcdtil Ubri Vidoriani repcatfentaflC 
bdc diMtaxat, Bene. Scd minim quantum fallox , niu paaicola 
negaas eiciderit » quam flagkaie videtui oxatio. Legeadum tmfi 
cr^iderim » dtcUrdri cenfet^ mh hdc dunuxM ^ nam reqiiitut,>- 
it^ritatem etiam ^ d$a ftfitleutiAm extis fitmficdri putat, Raium vo- 
cum trcs ultimas i libiariis manaife ceofet Giuterus, quod in foil 
MSScis. erac , figniHcAti pnto, Sed emendatio ooftia > pxoifus ina- 
nem eSc iUam fufpicienem , abunde docet. Idem, 

24. Extis Jignifieefi pmat,') Fall, omnes & S. Vtftoris pme i m 
iufpicec has ties voces manafleab libiariis , & delendas. Grmter, 

2$, Cui eerte fcie judicium nun^udm defuiffci] Q}XlA judidetrnMoC 
loco figaificare polut , non fitcile di&u eft. Vencti pro hoc /«• 
dum bubent $ id quod le^^ius videtui efle : ceite convenic 119 
cfie appaiet. Camerar, Ludum nuu^fuam defuijfe, ] Omnes \ id 
judicium nun^uam defuifft, Cicero « nifi falloi . xcUqiu* '- ' m 
nun^uam defuijfe, £o cexte ducnnt MSSci. Davif, 

26. ^/m fecudis,^ Genitivus eft dp^'^iKot ^ fi modu ^ id 
mpx'*^^^ .diet > quod adbibent opciiai ScdptQicSi Vide G. .^ >f- 
fium Anal«}ib,iy« cap,$. Idtm^ 



Liber Sectjndus. ^rpp 

Veri^m fint fan& ifta Democritea vera, quando ea 32 
nos extfs exquirimus? aut quando aliquid ejusmodi ab 
harufpice , infpedis extis , audivimus ? ab aqua , aut ab '• CXV. 
igni pericula monent: turn hereditates, tarn damna de- 
nuntiant : fiffum familiare & vitalc tradtant : caput je- 
coris ex omni parte diligentiffime confiderant : u ver6 
id non eft inventutn , nihil putant accidere potuifle 
triflius. 

XIV. H A c obfcrvari certft non potucrunt , ut fupra 
docui. funt igitur artis inventa , non vetuftati^ , fi eft 
ars iilla rerum incognitarum. Cum rerum autem natura 33 
quam cognationem habent i quae ut uno confenfu jun- 
ctsL fit & continens , quod video placuiiTe phyficis, 
cisque maxim^ , qui omne , quod eflet , unum effc 
dixerunt : quid habere naundus potcft cum thefauri in- 
ventione conjundum ? fi enim extis pecuniae mihi am- 
plificatio oftenditur, idque fit naturi, primum extafunt 
conjun<^ mundo , deinde meum lucrum natura rerum 
continetur. Nonne pudet phyficos haec diccre ? *7 Ut 
"cnim jam fit aliqua in natura rerum cpgnatio , quam 
tffc concedo : multa enim Stoici colligunt : nam & 
niiifculorum jecuscula brumS dicuntur augferi, & fpule-^Pplctfwn 
Jiim aridum florcfcerc ipfo brumali die , & inflatas rum- *^'^' 
|>i veficulas 9 & femina malorum , quas gin iis mediis S .ui mft- 
Inclufa (int, in contrarias partes fe vertere : jam nervos ^"^ *'"• 
in ffdibus aUis pulfis refonare alios^ : oilreisque & con- 
chyliis omnibus contingcre , ut cum luna pariter cre- 
fcant pariterque decrefcant : arboresque ut hyemali 
tempore » cum luna fimul fenefcentes , quia tum exfic- 
Catae fint , tempeftivfe caedi putentur. Quid dc ffetis , 34 
aut de marinis aeflibus plura dicam ? quorum accefTus 

& 

27. Vt enim jam fit aliefna, in nahtra rerum cogMti; ] Libri ?ete« 
les habent contagi9. Ego tamen nihil muto j nam paullo ante 
t9gr^aig»mi nomiae afus eft in eandem fenteotiam : ibi , ctnn return 
mtetn natmra tjuam ceinationem haOet i £t infia non longe femel 
ICqae itemm , ^im ex cegnatiotu naturd & (fiMfi c$ncent$t fitciHe c»ir» 
mjfk ^c, ubi mendoie opeix fecerunt olim cogitatiene, NiH qais 
llcac ubique cntagienii nomen elTe reponendum , fie enim loqui- 
tUi lib. de FatO : Vt in relitjms e)ntmodi nMnra contagio vMent^ 
^t infca ibidem : Cm primnm de if fa remm centagione refpondeamut^ 
Uvnbin. /» natura rerum cegnatio,'] Omnes Fall. &S. Vidorisc«»« 
mg/a, fed facilis eft liters unius tianspoiltio. itaqueJLantbinushcic 
lllftttS €XCit4C iu fympulo* Grmer. 

Tt$ tn ttt %%. Sm-. 



3Z00 De DiVlNATIONE 

& receflus lunae motu gubernantur. ^^ Scxcenta Hcet 
ejusmodi proferri, ut dmantium rerum cognatio nam- 
?• B. rails appareat. 

XV. Demus hoc. nihil enim huic difputationi advcr- 
fatur. num etiam , (i fiiTum cujusdammodi fuerit in je- 
h cogna- core, lucrum oftenditur? qua ex *» conjundioae natu- 
A/ •!? (fr ^^* & quafi » concentu atque confenfu, qnzm wfuti' \ 
AiUedT ^^'**' Gr^Bci appellant, con venire potcft , am fiffumj^! 
i acccnm co^s cum luccllo meo, aut meus quaefticulus euro cce-j 
MS. lo , terra rerumque natura ? concedam hoc ipfum , fi 
I vis ; etti magnam jadiuram caufae fecero , fi ullam efe 
convenientiam naturae cum cxtis conceffero. 

35 Sed tamen eo conceffo, qui evenit, *9ut is qui ira-j 
petrire velit , convenientem hoftiam rebus fuis immo- 
let ? hoc erat , cjuod ego non rebar poffc diflblvL At 
quam fcftivS diffolvitur. Pudet me non tui quidem, 
cujus etiam memoriam admiror , fed Chryfippi, Anti^ 
patri; Polidonii, qui idem iiluc quidem dicunt, quoj 
eft didum a te , ad hoftiam dcligendam ducem effe vim 
quandam fentientem , atque divinam » qua toto coi^ 
fufa mundo (it. Illud vero multo etiam melius , quo! 
& ^ te ufurpatum eft , &: dicitur ab illis : ciim immo^ 
re quispiam velit , turn fieri extorum mutationem , a| 
aut abht aliquid , aut fuperfit : deorum enim numini 
parere omnia. 

36 Haec jam , mihi crede , ne anicute quidem exi& 
mant. An cenfes , eundem vitulum fi alius delegeiiti 
3*^ fine capite jecur inventurum : fi alius , cum capitcj; 
h3ec decelfio. capitis , aut acceffio fubitone fieri poteftij 

••■1 

2S. SixcentA licet ejuswdij] MS. Voflian. «;if/i*»» »»•<//, quomo* 
do cciiim Vidlorius ante edtdit, ut loquucus etiam crcditur Tullitf 
modo cap, pizced. Gronsv, Sexcenta licit ejusdemmodi pfftm.l 
Ita quidem MSSti. fimul ac editi libri. Sed pr9f<rre mavult rii 
do^iflimus Joan. Clericuss cui adfentior. Dai, if. < 

, 29. Vt is qui impetrirt velit.] StC legendam , non imftrtirt, ^ 
tXk in libris vulgatis j neque impetrdre , ut.opefx hie olimHin* 

dofe feceri^nt. Eft antem impetrifc , antiquum vcr? ^»H 

figniiicat impetrAte , ut (upra diximus. Feftus : Impei ^ 

fetratum. Cum fuperiora ilia olim fcripiilTem , hoc eft na^ 
monuiflem Le^orem roendofe olim operas fecifie ttrnp* vp^ 
impetrire , tamen homo /gsiVx^e*^ & df^tSiic auius eft i >^j 
me eifidiile impetrare } multaque taltft fecit , oeqiu ' fe>*" 
' OOfhmilit , neque uno loco. LMnbin^ 

30. Sint ta»ite ucnr inventrnttm^] rrQaamm mm juui '■ "^ 

oufll 



Liber Secokdus. 3x01 

ut fe exta ad immolatoris fortunam accommodent ? iion 
perfpicitis , aleam qaandam incffe hoftiis dcligcndis « 
praefcrtim turn res ipfa doccat ? ctim cnim triftiffima 
cxta fine capita fucrunt , qiribus nihil videtur effe di- 
rius , projtima hoftia litatur faep^ pulcerrimd. 3' Ubi 
igitur illae minae fuperiorum cxtorum ? aut quae tarn j^ fyjjjj^ 
*fubit6 fada eft deorum tanta placatio? nia 

XVI. Sed aflfers, in tauri opimi extis , immolantc f. CXVL 
Caefare, cor non foifle: id quia non potuerit accidere^ 

ut fine corde vidima ilia viveret, judicandum effe turn 
interifle cor, dim immolaretur. Qui fit , ut alterum 37 
intelligas , fine corde non potuiffe bovem viverc : alte- 
rum non videas , cor fubitd non potuiffe nefcio ^u6 
avolare ? ego enim poffum vel nefcire , qua& vis lit cor* . 
dis ad vivendum, vel fufpicari, contadum aliquomor- 
bo , bovis , exile , & exiguum , & vietum cor , 8c 
diffimile cordis fuiffe* Tu vero quid habes , quare pu- 
tes , fi paullo ante cor fuerit in tauro opimo , fubito id 

' in ipfa immolatione interiffe? an , qu6d adfpexit veftitu 
purpureo excordem Caefarem, ipfe corde privatus eft?- 

[ Urbem philofophiae , mihi crede , proditis , dum caftella 
defenditis. Nam , dum harufpicinam veram effe vultis, 

' pHyfiologiam totam pervertitis. Caput eft in jecore, 
cor in cxtis: jam abfcedet, 3»fimul ac molam & vi- 
nuna infpcrferis. deus id eripiet , vis aliqua conficiet , 
aut exedet. Non ergo omnium interitus atquc obitus 

\ Datura conficiet : & erit aliquid j-quod aut ex nihiio ori- 

' atur , aut in nihilum fubito occidat* Quis hop phyfi- 
cus dixit umquam ? haruipices dicunt. His igitur » 
qu^m phyficis , petite credendum exiftimas ? 

XVII. Quxn chn pluribus diis immolatur , qui 38 
: tandem cvenit , ut litetur aliis , aliis non litetw ? quae 

autem Unconftantia deorum ei , ut primis minenturl ^anra 

exfis , »"*=• l""^*' 

deenint qui contenddnt. Quum tameii hxc cnrarintharafpices^ 
> wveranm iri repofoerini. Davtf» 

31. Vbi igitur ilU mind fitperiorum exftitm ? ant tjHit tarn fnbito.l 

'la vulgatis deeft vox feeunda, <\u$m obtulerant Reg. 6c Bal. ea- 

■ que recepta, mcliM , ut opinoi, connedirur oratio. Deinde le- 

gezini» am tjM tarn fmbito fitSfa efi Deorum tanta ptacatio ? ut latio- 

ncfD qiuccat , ob quam Dii tam fubito placabantur. lelem\ 

3Z. SimtU M mctam ir vinam infperfiris.] ManufciiptUS habet 
[finf Hi ac molam f imnf jam ut -winum injptrftris. Viiiii, 

Ttt $n ttt i 3af. Si 



3202 De Divinatione 

cxtis , beni promittant fecundis ? aUt tanta inter eos 

di^eniio , faepe etiam inter proximos, ut ApoUinisexu 

bona fint , Dianae non bona ? quid eft tarn perfpicuura, 

quam , cum fortuito hoftiae adducantur , talia cuique 

exta effe , qualis cuique obtigcrit hoftia ? At enim id 

?. B. ipfum habet aliquid divini , qua^ cuique hoftia obtingat 

m fortibus tamquam in «fortibus , quae cui nducatur. Mox dc 

^^' fortibus, quamquam tu quidem non hoftiarum cafum 

n^ducantur confirmas fortium fimilitiKiine , fed infirmas fortes col- 

latione hoftiarum. 

3p An , cum in u^quimelium miftmus qui afterat agnum, 

quern immolemus : is mihi agnus affertur, qui habet 

exta rebus accommodata , & ad eum agnum non cafu , 

fed duce di^o fervus deducitur ? nam 3}fi cafys in co 

quoque dicis tSe , quaft fortem quandam cum deorum 

voluntate conjun(ftam ; doleo tantam MStoicos veftros 

Epicureis irridendi fui facultatem dedifle. non enim 

ignoras , quam ifta derideanr. 

40 £t quidem illi facilius facere poftimt. deos enim 

ipfos J ocandi caufa induxit Epicurus perlucidos & per- 

fiabiles , 6c habitantes , tamquam inter duos lucos , fie 

inter duos mundos , propter metum ruinarum : cosquc 

habere putat eadem membra , quae nos » nee ufam ni- 

lum habere membrorum. Ergo is circuitione quadam 

deostollensy 35rede non dubitat divinationem tollere. 

Scd^ 

33.1?/ caffu in f irc^ Vulgati cafitm , fed akeium ctat in FalL 
omnibus, agnoveiaDtque item fcripti Viffcotiani. Grturr. Namf 
cafum,'] Vqige. cafm', fed hoc rede fe noo habet > cum fupenori- I 
bus baud lelpondeat. Nos igitui editiontun vetuftioiom fidem ! 
fecuti fumus i faventque R.eg. 5c Cautab. in quibus eft eapu • 
Davifius. 

34. St9ic9S vefiros,] V\x\%%. Stoic9S ntftras, Abfurde ; nam fit- i 
tiem fuum Quintum Maicus adloquituc ; is autem fuperiore libra ; 
partes Stoicorum defenderat. Quin & nofter paullo poft dealt: \ 
Sid n«n , Ht hie ( Epicuius ) fUfi conJiM , item Stoici ^ illius *nim \ 
Deus II non pcteji hominibm divinationem impgrtiri j ve^tr I 
autem Deus porefi non in^ertiri* Cum res igitur eflet tnaniiefta , 
coojefturam meam» licet Codicum au&oritate deftitr'-'*'*^ 'tci- 
peie non iiim veritus. Idgm. 

35. Tt^^e non dubitdt.^ Cum doftiflimo Clcrico legei &^i 
nifi fotian utraque vox eandcm fignificationem lecipit , )Qi' 
dem ceafet Uenr. Valefius ad Ammiani Marcellini Ub.xv 1. V 
Utcunque fit , Epicurus ifte , qui verbis rfH^uit Dms y re j tiit$ 
(utAvrttuiv An-ua-etv verbis difextis dfi^tt^ latet aUos * * >g^ 
ncm Laeitium lib. x. §, i j 5, ldef^» 

0(7 



LiBCR Secundus. 3203 

Sed non , ut hie fibi conilat » item Stoici. illius enim 
deus nihil habens nee fui , nee alieni negotii , non po- 
tefl hominibus divinationem impertire. veller autem 
deus poteft non impertire , ut nihilomin^ mundam re- 
gat, & hominibus confulat. 

3<5Cur igittir vqs induitis in cas captiones, quas num-41 
quam explicetis ? ita cnim , cum magis properant , con- 
dudere folent : Si dii funt , eft divinatio. funt autem 
dii. eft ergo divinatio. Multo eft probabilius : non eil 
autem divinatiq. non funt ergo dii. Vide , qu^m te- 
mere committant, ut, ft nulla ftt divinatio » nulli fint 
dii. divinatio enim pcrfpicu^ toUitur, deos cffe, reti- 
nendum eft* 

XVIIL 

l€. Cur igiturvos ind»chts,'\ Duo verba quz fequuotar, ct^th^ 
fl»> Sc txpUcetis , facile me adducunt > ut Icgeadum pucena m- 
diMi3\ qaa latione item in Veiiem dixie, indmrcfe in laqutot, £c 
LuciaiDs lib. IV. ti$. 

sAc nas in frauian induimus ffufttA nimis ipfi» 
?• Manut, Cnr vs induitis in eas c^titnes,} Sic omnino legeodum * 
^ft> ut rede judicavit Manutius , eique jam olim aflenlus fum. 
Quod autem quidam aXflt^^wr tuetur lef^ionem vulgacam, vas in^ 
dHcitis in captianes^ oihil alkd hoc fafto aflequitur, quam ut fuam 
confidentiam atque impudentiam , cum pari Linguz Latins in- 
icientia conjunftam , ptodat ac declarer. Quod autem Manutius 
Luctetii veriiim ex Hb. iv. profert , ut fuam emendatiooem Lu- 
Ottii auf^ocitate confirmet, admonendus eft Le&or, mendofe ab 
foprofcrtl Sic cnim ille, 

^c nos in frAudtm induimus frufira nimis ipfit 

I'Cgendum eft autem, ut nos ex au^oiitate libcotum MSStorum 
oisjamedidimus, 

%Ac nos -in firaudem induimus , Jrufiram$tr ir ipfi, 
Lambinus. induitis in eas capti»nes»^ Sic Pal. pr. & fee. item S. 
Viftoxis antiquus liber, inducitis alix editiones } quod & difpii- 
^^ P. Maoutio, led non habuit fufiFiaganteis membranas. ideo- 
^uefare fe ei oppofuit Mich. Biutus, cui iniquum videbatui reci- 
pe Lambino in contexttmi meram conje^^uram. Gruter, Vu 
muitij in eas captioms,^ P. Manutii conjefturam fiimant Pallw pr. 
^' ^ libei S. Viftoiis. Paii modo facpe peccaiunt Libiaiil Cice- 
tonis affccla Laaantius Div. Inft. lib. in. cap. 1, «. Ipfi fe in pU- ^ 
i*s fy errores maximts induxtrunU Leg. induerunt. Idem lib. Vl. 
^P* 24, 6. iUud ipfum maxime covet , ne rurfus in fsdem laijueos 
Mncatur, Sciibendum induMur. Sic enim illios libii cap. iz» it* 
f^ndens ae feicns in bos fe Uqueos induit. Licet et^o Lambini fen* 
^CQtiam lubens ample^ar , q'us tamen intempeiiem laudare ne- 
y^. » ^"1 propter titivilitia quaedam J. M. Biuto aliisque viris 
woekts frequenter inequitat. Hujusce ppai^tett pluia nos blim coa- 
Scffioms exempla ad Csfaris lib. vn. B. G. cap. 73. Davif 

Ttt ttt ttt 3 37. ^ 



3204 D^ DiVIKATlOKE 

XVIII. Atqjob hac extifpicum divinatione faUatii 

V. CXVII. omnis harufpicina fublata eft. Oitenta enim fequuatur 

41 & fulgura, valet autem in fiilguribus obfenratio diator- 

na; in oftebtia ratio plernmque conjednraque adhibe- 

tur. Quid eft igitar , quod obfervatnm fit m fulgurei 

o XII. coelom in o^vt. part^ diviferunt Etnifci. £icile id qui* 

putcs tf/fV.dem fuit, quattuor , qtias nos habemus , duplicare: 

poft idem iterum facere , ut ex eo dicerent , fu]rae& 

qua ex parte veniffet. Prim^m id quid intereft ? deindc 

quid fignificat? nonne perfpicuum eft , ex prima admi« 

ratione hominum , quod tonitrua jadusque fulminum 

extimuiflent, credidiffe ea efficere rerum omnium pr^c* 

potentem Jovem } itaque in noftris conimentariis fcri* 

ptum babemus: 

43 ^^vf fonante , Vfutgurante , comma pofuU Mm 
f fidgenu nefas, 

\ ^d'^^^' Hoc fortaffe reipublicae caufa conftitutum eft. comitio* 
rum enim non habendorum caufas eife voluerunt, Ita* ' 
que comitiof um iblum vitium eft , fulmen ; quod idem i 
omnibus rebus optimum aufpicium habemus , fi iini* 
ftrum fuit. Sed de aufpiciis alio loco , nunc de fulgor i 
ribus. 

^IX. Quid igitur mintis a phyiicis dicidebet»quam^ 
quidquam certi iignificari rebus incertis ? non enim tej 
puto eflc cum , qui Jovi fulmen fabricates cflc Cydo* 

44 pas in Mxia putts. Nam eifct mirabile , quomodo id 
Jupiter todes jaceret » ctim unum haberet. Nee vcrd 
fulminibus homines, quid aut faciendum eftet » aut a- 
vendum , moneret. placet enim Stoicis » eos anhelitut 
terrae , qui ftigidi ftnt » cillm fluere co^perint » ventos 
effe : cum autem ife in nubem induefint , ej usque w- 
nuiffimacS^quamquc partem coeperint dividerc atque 
disrumpere • idque crebriiis facere & vebemendns, 
ram 37 & fulgores 6c tonitrua exiiftere : fi aulem nu- 
bium confli^ttt ardor ^xprelfus fe emiferit , id effe #> 

f. I, men. Quod igimr ti naturae » nulla <;onftantia . noHo 

rato 

pm. Pal. pr. Ic fee fntgHns , vett, ftttgtrtm, qaatt. vM 

Gruter. Fulg^m & tfnittu* etefijifre,} VUlgff. futg^r*, Sa tio* 

tiem , quiim tecfepi , firmant Keg. Cantab. altf4)iieCcK & 

leac quidtm , ut olim moanimus ad Mtaudl Telir'- 12* 



Liber Secundus. 320/ 

rato tempore videmus cffici , ex eo fignificadonem re- 
iim confequentium qua^rimus ? Scilicet , ii iila Jupiter 
ignificaret 9 i^xzm multa fruftra fuLnina einitterct. 

i9Quid enim pcoficit » cum in mediuin mare ^oful* 4; 
Deo jecit? quid, cum in alti(iimo$ montes? quod ple- 
iimque fit: quid , cum in defertas fobtudinesf quid » 
ten in earum gentium oras » in quibus haec ne obfer* 
gntur quidera ? At in?entum eft caput in Tibcri. 
fuafi ego aixem aliquam iilorum eOfe negem. divina- 
cmem nego. cceli enim' diftributio , quam ante dixi , 
: certaram rerum notatio docet • unde fulmen vene* 
t» qu6 concefTerit : quid fignificet autem nuUa ratio 
occt. 

XX. Sed uegbs me meis verfibus : 
Nam pater Mtiunans Miami nixus Oljmp9 , 
2fje /uos quondam tumulos , aif umfla fetivh, 
Et Capitolinis injicit ftdibus tines, 

'umftatua Nattae, turn fimulacra dcorum , Romulus* 
ae & Remus 41 cum altricc bciua , 9vi fulminis idi Jl ^ ft»ln>» 
ondderunt , deque his rebus harufpicum exftiterunt *^" ^^* 
sfpoafa veriffima. 

Mirabile autem illud , qu6d eo ipfp tempore , quo 46 
cret indicium conjurationis in fenatu 9 fignum Jovis 
iemiio poit , quam erat locatum , in Capitolio colic* 

ca- 
st* T^mmulu frttjtrs fntmtna tmitUvetJ] Vail. pr. ac fee. im- 
ittuot negacionein , fitimitu ifn emimret, & hocverom eft. non 
ifiis tamea fum admittere in conce](Cum , quod dc alreri fcriptuix 
Hseflet feafusy neque diicoidaient editiones. Grtittr. 
19. S^id enim pr^fieit,} Exftant pxsdaii, ut alii in haac feoten- 
un , Lucietii veifus lib. ?i, 403. quos iodicabo Lcftoti dun* 
txtti 

In mdre ijtu f§rr9 mittit yd$t§ne ? quid undAS 

*Arput 9 4^ liquiddm nfltm , uumfsqm natanw f &c. Lamb. I . 

4«. fulmen jeeit,} Jta Pall, ties , ita edicto Viftoiii, ka m^oEi- 
|[nzS. Vi&oiif , neque abic noftec text. quiUn quod i$ , iujuit,.. 
«i.;««*i>. Grater. 

41* CiHii 4ltrice hlMti.] Vox belua unico L. Iciibi debeTy quam* 
t ncUmet Fcftus, qui bellum a belJuis didum efle faibic, quia 
^^rum /if y inquk , pemieiefa dijpfufu. Sed criat 6c labUuc 
^ 7 nam keUmm diftum eft k dmelle , Ut kis a dms, Qmn hoc» 
loddica, idem Feftus alibi docet. Tanta eft incooftancia I Ita- 
* ^ui Fefti auftoiitacem hac in re fccuti Mluam cum duplici il 
•mvt , una cum Fefto labuatui. Omnino noftil vetci^ Codi- 
:t ttoipci habent hoc aomcn fcriptum dmplid L Lambin. 

Ttt ttt ttt 4 4a« f***" 



32o6 De DivinJlTiomk 

cabatur. Tu igitur animam indaces » (fie enitn mecotn 

agefaas) caufam iftam & contra fada taa & conta 

fcripta defendcrc ? 4* Frater es. c6 vercor. Verilim quid 

tibi h!c tandem nocet ? resne , quae talis eft : an ego, 

qui verumexplicaii voio? Itaque nihil contr^ dico:i 

te rationem totius barufpicinae peto. Sed te mirifiamiD 

latebram conjeciili. 43 Quod enim inteHigeres , foK 

' ^^^t "^ "^premcrerc, dim ex te caufas uniuscujusque diviiwi' 

^t! tionis exquircrcm , multa verba iecifti , te , dun res 

P.cxviil.vidercs, rationem caufamque non quserere : quidfic- 

ret , non cur ficret , ad rem pertinere. Quafi ego att 

fieri concederem , aut efiet philofophi » caufam cor 

47 quidque fieret » non quaerere. £t eo quidem loco Se 

prognoftica noHra pronuntiabas , & genera heri^roiB, 

s fcammo- > fcammoneam ariftolochiamque radicem , quarom cau- 

ncaeaiifto-fjjm ignorarcs, vim & efiedum vidercs. 

IwkT *2wS ^^^* I^ I s s I M I L B totum. nam & prognofticoraai 

**^* 'caufas perfecuti funt& Bpethus Stoicus , qui eft ate 

nominatus , &: nofter etiam Pofidonius. etfi caufx noo 

reperiantur iftarum rerum , res tamen ipfae obfervari. 

t 4/*Vpo- animadvertique tpolTunt. Nattse vero ftatua , amsni 

tiicmnt. legum de coelo tada , 44 quid habent obfervatum aci 

vetuftum ? Pinarii Nattae nobiles : a nobilitate igitml 

V alii ta- 4Spericulura. hoc '^tam callide Jupiter cogitaviu R(H 

men am jj^M 



tandem. 



4Z. Frattr iSf nm vtrtn,"] Yencti, frMtr ts , co vtrtor, ErB^ 
tuialis eft certe pujdor intei coafan^uioeos , & erga paientes} K 
ille revexemia pacris piohibeii fe aic , quo minus dicac cum dtfi* 
pere: 

43* ^f^d '"<'" intelligeriSy ut fremtrtm tt^ cum ex u catiftm it^l 
Magis placet ut eft in antique, ^mod enim inulligiru fwji fH ff'"'' 
me ^ <jHamix te cattfum, Uriin. 

44. Slf*id hahent ebfervatum ac vefuflttm .?] Diftingnit Gttlio« 
mios , qmd luAem ? Obfervatum , ae vetufium, PiuArii ^c. pll^ 
Crmer, Davif. conHcit : eifervateun ac animadt/erfium, 

45. PericHlimy hectam callide jHfiter,^ Sic PaU. 5c S. Viftotf. 
editi haftenus tamen, foifanadhuc inrerpungendum : pefiattm^* 
torn collide i nifi malimus valide, quomodo S. Vid* *' '^ 
Gruter, PeriaUmie, Hec tarn collide fmpiter c^itovit.] I ^^ 
tandem callide, pront in nonnuUts eft MSStis i Yel beet f*^ 
do Jte^itet eegitavit f at pauUo poft , tfmom fcite per mi f^ 
tieret facit Jupiter f Forro Grutenu dubttat , tn non , ii f^ 
Cdont nautata , locus ita (it legendus : kA nebilitote igitt tti^ 
ium 4wc Tom tolide Jnfitw ctptovin Quod veto bea v^ 



Liber Seccndus.. 3107 

Hildas laAens fultnine i&us : urbi igitur periculam often* 
ditur , ei , qaam ilie condidit. quam fciti^ per notas 
BOS cerdoresfacit Jupiter? At eodem tempore fignum 
Joviscoltocabatury ^uo conjuratio indicabatur. £t ta 
icilicet mavis, nuroine deorum id fadum , qakm cafu 
arbitran? & redemptor, qui columnam illam deCotta, 
ic de Torquato conduxerat faciendam , non inertia, 
am ino^a tiardior fuit, fed a diis immortalibusad iftam^ feivattis 
boram « refervatus eft ? ,44^ y,,^^ 

Non equidem plan^ defpero ifta efle vera , fednefdoy^g' 
& difcere i te volo. Nam cum mihi quaedam cafu Vi- 
derentur fie evcnire » ut praedida eflent a divinantibus : 
dixifU multa de cafu, ut, 4^ Venereum jaci poffe cafu, 
qaattqor talis ja<Stis ; quadringentis , centum Venereos 
^Bon poffe cafu confiftere. Primiim nefcio , jcur nony an3f.r. 
poffint: fed non pugno: abnndasenim fimiiibus? habes p. b« 
&refperfionem pigmentorum, & roftrum fub , dcalia 
pcrmttlta. Idem Carneadcm fingere dicis de capite Pa- 
niici. Quafi non potuerit id evenire cafii , 6c non in 
pmni marmore neceffe fit inefie vel Praxitelia capita, 
ilia enim ipfa efficiuntur detiadione : nee quidquam il« 
lucaffertur a Praxitele : fed dim multa funt detrada, 
> & ad rineamenta oris perventum eft, turn intelligas, il- 
hd, quod jam expolitura fit, intus fuifle. Potett igitur 49 
t^c aliquid etiam- fua fponte in lapicidinis Chiorum ex- 
ftitiffe. Sed fit hoc fidum. quid? in nubibus ^nunquamz numqu) 
animad?ertifti leonis formam , aut hippocentauri r Po- ^mK 
Iteft igitur, quod modo negabas , veritatem cafus imi- 
tari. 

. XXIL Sed quoniam de extis & fulguribus fatis eft 
difputatum , bftenta reftant , uttota harufpicina fit per- 
traSata. Mulae partus prolatus eft ^ te : res mirabilis , 
propterea quia non faepe fit : fed fi fieri non potuiffet , 
fcfta non eflet. Atque hoc contra omnia oftenta valeat; 
numquami quod fieri non potuerit, efle fa(9:um: fin 

po, 

<d ax/niTdr iSiv multo prxftat; praefertim fi tarn male res cadat, 
^ ^ fenfum fie Latinitatem vities5 quod hie 7iro Uli do(ko eon- 

46. Ventrtitm ■ Pdnifii,] Qu« Marcus hic repecit « 

Qiuntus fupraiib.!. cap. is. dixerat. Foiro MSS. Bal. Reg. Yen. 
147 1. 6c Vidoi. dant & qmdrmpnis. Leg. at , vel fid qmdrin" 
l'«$u Davif. 

Ttt ttt tt$ 5 47. Omntm 



3io8 



De Divimatione 



Tk^i 



|)otuerity non effe mirandom. Cauiaram enim ig^cm* 

tio in re nova mirationem facit. eadem ignoratio ii in 

a i^fitttU rebus 'ufitatis eft, non miramur. nam qui mulam pe- 

Dsvifi pcrifle miratur , is ,' quo moda e^ua pariat , aut omnino 

qu9 natura partum animantis £ictat, ignorat. fed ,quod 

aebr5 videt , non miratur , etiam fi , cur fiat » nefcit. 

aatem ^^od ^ante non vidtt ; id fi evenerit , oftentum eile 

if. cenfet. Utrum igitur , cum concepit mula , an ciun 

50 peperit , oftentum eft ? Concepdo contra natonun for* 
tafie : fed partus prop^ ncceffarius. Sed quid plura i 
ortum videamus harufpicinas. ficiacillimiy quidhabeat 
audloritatis, judicabimus. 

XXIII. Taobs quidam di^itur in agro Tarquinien* 
7. CXIX. fi» cttm^terraararetur, dcfukus altii:i$ eflet iaipreffi]s» 
exftitiffe repem^, & eum zftztm efie , qui araitat. 1$ 
autero Tages » nt in libris eft Etrufcorum » puerili fpede 
dicitur vifus , fecTfenili fuifTe prudentia. efus adfpedo 
ci^m bbftuputftet bubulcus, damorenique majoremcom 
admiratione edidiflet ; concurfum effe faAam » totam- 
que brevi tempore in eum locum Etruflkm convenifle: 
turn ilium plura locutum multis andientibus » qui omnia 
:eju$ verba exceperint litterisque mandaverint : 47offliiem 
autem orationem fuifte earn , qua harufpicinse difciplina 
contineretur , earn poftea crevifTe rebus noyis cogno- 
fcendis » & ad eadem iUa principia referendis. Haec 
" accepimus ab ipfis : haecfcripta confervant: huncfon* 
tern habent difciplinae. 

51 Num ergo opus eft ad haec refellenda Cameadt^num 
Epicuro ? Eilne quisquam ita dedpiens , qui credat exa« 
ratum eife , deum dicam , an hominem ? 4< fi dens, 

c tbdide* cur fe contra naturam in terram ^abdiderit , ut patefa- 
ju Umt, dxis aratro lucem adfpiceret ? Quid ? idem nonne poterat 
dcus hpminibus difciplinam fuperiore ^ loco tradere? Si 
autem homo ille Tages fuit » quonam modo potuit 
terra opprcflus viverc ? nnde porrd ilia potuit , quae 
docebat alios, ipfe didiciffe? fedegoinfipientior, quam 

illi 



47. Ommm iitttm ptdtionem fuifi eum , qiu Hdmfl 
nd contituritur,) SImm pro ^mj icciptcim eft ia vetere libto. 
4S. Si X>tiu,) Vulg. fi Demm j cum^ veto noficr in mem. 

3uente dtcat , fi Auttm (Leg. fi^ smttm) Inm* ilU Tsgts f 
icis Bal. au^ozitati paxuimus. X>«i/ lY. 



il KOHUI 
MS. 



LiBEJi Secundus. 3109 

illi ipfi, qai ifta credunt , qui qmdem contra eos ttm 
dia difputem. 

XXIV. V B T u $ autem illud Catoms admodum fd- 

tam eft/qd mirari fe ajebat , quod non lidern haru* 

fpex f harufpicem ciim vidiflet. Quota enim <}uaeque {i 

res evenit praediAa ab iftis ? aut fi evenit quippiam» 

iouid afiferri poteft , cur non cafu id evcncrit ? Rex Pru« 

nas, ctimAnnibaU apud eum exfulanti depugnari pla- 

cereti negabat feaudere, qu5d exta prohiberent. An 

tu, inquit, caruncdae vitulinae mavis , quim impera- 7, i; 

tori vcteri credere? Quid? ipfe Caefar, 49c{im I fuin» 

mo harufpice moneretur , ne in Africam ante brumam 

transmitteret , nonnc transmifit ? quod ni feciffct, 

^^^uno in locoomnes adveriariorum copiae convcniffcnt. 

^Quid ego barufpicum rcfponfa commemorcm , (poffum 

fquidem innumerabilia) quae aut nuUos habuerunt exi- 

;tuSi autcontrarios? 

: Hoc dvili bcllo , dii immortales ! quim multa lufe- H^ 
funt? (juae nobis in Graeciam dRomS rcfponfa harufpi-P ' 
• cum aiiflt funt ? quae di6h Pompcjo ? etcnim ille ad- 
: wodum cxtis 6c oftcntis movcbatur. Non lubct com- 
;inemorare, nee vero neceffe eft , tibi praefertim , qui 
JnterMti. Vides tamen omnia fer^ coatA , ac dida 

fint, 

. 49. Omo 4 fnmm» barufpiet^ ] Quod immolMUi Amftmffit h»Jtia^ 
Vide SBctpmmii in Jul. cap. 59* Minacias Felix Oa, cap. at* 
C*}tti C4ftr y ne snt* irmndm in sAfricAm navigia trMumitum , am" 

'' fftriis <Sr AHJlpieiis rtnitentibus , fprevit, £$ facilim ir ndvitAvit 4y 

\ vicft, Hon fam monebo, vocem nAvigU delendam videri j rect* 
fict eoim Cyptianus de Idol. Van. cap. 3. ut animi pendeam » 

, quid hac de re fie ftatuendum. Licet in earn partem magis inclt* . 

'Dem, ut tuenda fit recepta le£lio» cam nAvi$ in Alteram rifmm 
amis transjitere dixerit Livius lib. x. cap. z. & dajfem in %AjricAm 
iTAjicere lib. xxii. cap. 37, Sic 8c alibi loquituc pizftantiflimusille 

. fcriptor. At ceite Islountui Minucius & Cyptianus , cum ougnriA 

Jt aufiicia reniik fui0e fcri^unt. Ceteium menda , nifi falloit 
bunc Ciceionift locum obllidet ; vix eaim eft , ut fmnmum hAmJpi^ 
*f»i hominis nomine non pcolato , dixeiit nofter. Legendtim 

ipoto, a SpuritmA hArufpice^ Supra lib. i. cap. $%. Crtm SpMrinnd 
ditertt , tinumdum ejfe, ne & confilium & vitA deficeret, Adi Vale- 
n<un Maximum lib.i. cap. tf, 13. lib. viii. cap. 11, a. & Sueto- 
tturn in Jul. cap. 9^ Similis quidem duftus eft litterarum , nomt«* 
aaqoe prepria crefc^b tcroeiarunt Ubraiii. DAvi/l 

so. Vne in leco emnes &€,] Vulgati , ttnttm in tecttm , fed ptotet 
Tall. 8( editionem ViAorii , in quo cxtat alteram : ficque etiam 
S. Viftoiis , M quod is , tmiiu itf. Grader, 

51. &?«*4 



I 
/ 



glio De Divinatione 

4dl»$' Got, ^cvcniile. Sed hsc ha&enus. nunc ad oficntt 
ftailSk^ vcniamus. 

54 XXV. M u L T A me confule i me ipfo fcripta red- 

talli : multa ante Mariicum beUum a Sifemia colledi 

attuUfti: multa ante Lacedxmoniorum malam pugnam 

in Leu&is a Calliilhene commemorata dixidi. de qui- 

bus dicam ecjuidem fingulis, ^> quoad videbitur : fed 

f pAmoeft dicendum ^etiam eft de univerfis. Quae eft enim ifta i 

^^» diis profeda ftgnificatio , & quaft denuntiatio calamita- 

g dii imna. turn ? quid" autem volunt Sea dii immortales primum 

ttpt fign. fignificantes , quae fine interpretibus non ^ poffimus in- 

^^l tclligere : deinde ca , quae cayere nequeamus ? At hoc 

polTumuf. ^c homines quidem probi faciunt , ut amicis impen- 

dentes calamitates praedicant , quas illi eftugere nullo 

modo poflint: ut mediq, quamquam intelligunt faepes 

i pcrituroi tamen nuraquam aegris dicunt illo morbo eos effe * mo- 

•*^* rituros. Omnis enim praedidio mali turn probatur, 

5^ ci!tm ad praedidionem cautio adjungitur. Quid igitur 

aut oftenta , aut eorum interpretes , vel Lacedaemonios i 

f. CXX. olim, vel nuper noftros adjuverunt? quae fi iigna deo- 

rum putanda funt, cur tarn obfcura fuerunt ? u eninii 

ut intelligeremus , quid effet eventurum : aperte dcda- 

rari oportebat^ aut ne occulte quidem , ft ea fciri nd^ 

bant. 

XXVI. Jam ver6 conjedura omnis , in quanid- 
tur divinatio , ingeniis hominum in multas ac diverfas, 
k di^clli- aut etiam contrarias partes , faepi , kdeducitur. .Ut enim 
SLS""'* in caufis jUdicialibus alia eft conjedura accufatoris , alia 
^' • defenforis, & tamen utrius(^ue credibilis, fie in omni- 
bus iis rebus, quae conjedura inveftigari videntur, an- 
ceps reperitur oratio. Quas autem res turn natara , ' 
tum calus aiffcrt (s* nonnumquam etiam errorem crcat 
fimilitudo) 5} magna ftultitia eft earum rcrum deos ft- 

ccrc 

51. 3iii»^9*iiU videbitur.] Media vox ignoiatt eft Vi&oriiedi' 
tionibus , dc certc oon exftit in MS. Vomano. Crtneu. Davifion \ 
& M9S; fecutus mite delevi. 

5Z. NoHHHH^tuun etiam §rr§rem cfedt fimilit$td»t1 . lOS* 

fiibus voculis additis , refcribendum putabat & / « ^mbus tm- j 
f M4m } at J. M. BlUtO placebat > in his ifnnunquMn etism « frtm \ 
€reM jUmilitiui*, Veium , not^ Fafcnthefeas appofiti » qu nof 
s primi fccimus , nee hoc oec illud addicamentum effe ram ; 

pacct. Davif. 

5|. MditM fiultitin $ft iaritm rmv9i.]Qul vocem fini loj^ ! 



Liber S.e c u n d u s. 3211 

ere effcdores, caufas rerum non quaererc. 

Tu vates Boeotios credis Lebadiae vidifTe ex gallorum S^ 
;^inaceoruin cantu , vidoriam efle Thebanorum , quia 
;alli vi^ filere »folent , canere vidorcs. Hoc igitui ^ ^ff ^^^» 
>er»gallinas Jupiter tantae civitati lignum dabat? Anjjj^^^®" 
Ilae aves , nifi cum vicerint , canere non folent ? At „ gaiHna- 
umcanebant, nee vicerant. Id enim, inquies, often- ceos z?4v//; 
iim. Magnum verb ; quali pifces , non galli cecine-M»/\ 
int. 'quod autera eft tempus , quo illi non cantent, 
el nofturnum , vel diurnum ? quod fi vidores alacri- 
ate , 6c quafi laetitia , ad canendum excitantur : potuit 
iccidifte alia quoque Isetitia , qua ad cantum move- 
entur. 

Democritus quidem 54optimis verbis caufam explicat, 57 
lar ante lucem galli ^canant. depulfo enim de pccflore , n canent 
k in omne corpus o divifo & p mitificato cibo , cantus*'*^*^^^^*"* 
^ere , quiete fatiatos : ,qui quidem filentio no^s , ut ^^f-'^^ 
ut Ennius , ^Jfavent feucibus i-uilis cantu , plaufuque^^„^/^J^^ 

pre- p modifi* 
^ cato MSS^ 

efle fenteodx daoiulam y 8c \ voce magna novx fententiz ioi* 
finm duct ; nx illi valde delirant , 6c fimul plane declarant fe 
Utini fermonis efle ignaios atque imperitos. Hie eniai otdo» 
uquc hzc lentemia verboium eft : magna ftultitia eft , Deos fa- 
cete cffedoies eaium lanin , neque cauflas quaeieie : quas ie$ 
^ natoia , tum cafus afifeit , & in qaibus lebus nonnuoquam 
Edam ciroiem cieat fimilitudo. Lambin. 

54. Optumis verbis,} D« Lambiuus leponendum cottjicic vtrfibuii 
It noa eft cui hoc in loco MSScoium tides habeacui fufpefta. Fa- 
titer enim optimis verbis ab Epicura de landibMS amicitix diUa memo* 
tit lib« II. de Fin. cap. 26. Davif, 

55* f*vent faucibus rnffis canm.1 Eft k Vi^oriana aliisquc 
editt. foluminodo diftin6fcio eft k Gulielmio. nam yfavent fMcibiu: 
fujfis cMittt ^c, Viftorius. favent cantibus rttffis : canm , P. Ma- 
Butius , Lambinus , Brutus minus re^e. nam favere cantn , eft 
•*nere: Mt favere Unguis ^ ominari verbis bene } nontaceie: ut vulc 
Pcttus Marfus. hxc Gulielmius. Gruter, Favent famivus ruffis : 
^entn plauftKjm premunt Mas,} Sic re^e diftinguit MS. Bal. Vulgg. 
fntm fmcibHt rnjps cantu i UC fav ere cantu (It canere , quemadmo- 
dum volunt Hadr. Turnebus Adverf. v. 19. £c Janus Gulielmius. 
Sed hoc, quod cum bona do^tiifimorum viroruro venia fit di&um, 
^lorfus expeiientiz repugnat 3 nam Gallos incempefta node race- 
ttQoiunt omnes » & vulc Ennius. Vide Flinium H. N. lib. z» 
cap. 21. Si veto, fede vocis mutata , legas :s 

Favent 
FMa'bt^ rujps: cantu pUuf$tqMi aUs prtmunt , 

nctxnm etjt jambicum. Davif, 



32.12 De Divinatioke 

. premunt alas. Ciim igitur hoc animal tarn fit canoruiifl 
p. B. fua fponte , quid in mentcm venit Calliftheni dicere , 
deos gallis fignum dediffe cantandi r ciim id vel natura, 
vcl cafiis efficere potuiffet ? 

58 XXVII. Sanguinbm pluiiTe fenatui nuntiatum efl^ 
5^ atratum ^tiam fluvium fluxiffe fanguine ; deorum fu- 
daffefimulacra: nura cenfes his nuntiis Thalen , aut A- 
naxagoran , aut quemquam phyficum creditun^tn fuiffc? 
nee enim fariguis, nee fudor, nifi i corpore e?ft. fed& 
decoloratio quaedam ex aliqua contagione terrena maxi- 

q ftagmni me noted ^uinguinis fimilis efle, 6c humor allapfus ex- 
■*^* trinfeeus , ut in tedoriis vidcmus auftro , fudorem imi- 
tari. Atquc haee in bello plura & majora videntur ti- 
mentibus: eadem non tarn animadvettuntur in pacc.ac« 
cedit illud ctiam , qu6d in metu 8c perieulo ciim cte- 
duntur feeiliiis, tum finguntur impuniilis. 

59 Nos autem ita leves atque ineonfidcrati futnus , nt,; 
fi' mures eorroferint aliquid , quorum eft opus hoc 
unum , monftrum putemus. Ante ver6 Marficum bd- 
lum , quod clypeos Lanuvii, 57 ut a te eft dii^um , mu- 
re? 

$6. ^trdtum etiam fluvium, ] Hoc demnm loco ejcpergticitiir Flu > 
Claverius, fie notat in Italia andqua it.xz. Ctcerooem ftnpfiflTe,, 
%^ternum p'Jttttc ex Livio atquc Obfequente. 'At nanc zefpoodetni ! 
ets, quxlib. T. cap. 43. di fpuraveritt Quietus » ubietiamnotninaba-; 
tat fluvius atrdtus fanzine , 8c piimo debiierat ttaftari, Reliqaa 
CSuverii inceniffima. Pizterquam enim quod in Ficcno & aUos 
fiiifle fluvius fignificatus ab Obfequente potuerit, ficin Livio plane 
nihil agat, non in Cicerone declacatui unum fpeciale prodigxiun& 
fcmel ta^^um , fed genus prodigH , quod faepius contigit > at ftnt 
ctiam alia duo , quibus hoc adjungitur. Grauov, Stratum ttUm 
ftuvium ftuxife,] Nihil agit Phil. Cluverius, qui Ital. Ant. lib. xi. 
cap. 12. pag. 752. \cgit Sternum etiitm fiuviumi nam nofter lib.i« 
cap. 4). ait , quid <n$od fiuv'tus sAtratus fanguine fluxit f \\ ccite* 
quos (ententiae fuae ndeiuflbies laudat vii dodiffimus , negoriom 
hand Conficiunt; nam Livius lib. xxi\r. cap. 44. tiadit fiumen U' 
tuitemi (non %Jlternum ) cruentum fiuxijft, Nec hujusce jpotrcnti 
meminit Julius Ob^iequens, fed Conr. Lycofthenes in additamen* : 
tis ad Obiequentem cap. 30. Is autem fua , pcout ?idetui , haofit j 
ex Oiofii lib. iv. cap. 12. tfam^ue , inquit » in Piceno fiumit ka- 
Xuis effluxit. At in Piceno multi eiant , praetei Aternum , . rii. 
Non igirui recepta moveatur leftioj fed «>4(rtfriii habeatur lo- 
bills fluvius, qui vel exaiuic , vel cujus hodie htum ' '' m. 

DAvif. 

$7, Vt a n efi diEtum\ muref raJilfeHt,} Viftoritts ed tref 

n^£ie tffint. At lenituacui MSSti. Supia lib, i* cap* 44 m« 



Liber Secukdus. 3213 

res roiiflent , maximum id portentum harufpices effe 
dixerilnt. quafi verb quidquam intcrfit , mures , diem 
nodem aliquid rodentes , fcuta an cribra corrofcrint. 
Nam fi ifta fequimur , quod Platonis Politiam nuper apud 
me mures corrofcrint, de republica debui pertimefcere : 
aut, fi Epicuri de Voluptate liber 'corrofus eflct, puta-r diu 
rem annonam in macello cariorem fore. rofiw* 

XXVIII. An vero ilia nos terrent, fi quando all- 66 
qua portcntofa aut ex pecude aut ex hominc nata dicun- 
tur? quorum omnium, ne fim longior , una ratio eft. 
quidquid enim oritur , qualecumque eft , caufam habeat 
a natura nccefle eft : ut etiam fi prater confuetudinein 
cxftiterit, praeter naturam tamen non poffit exfiftere. 
Caufam igitur sSinvefligato in re nova atque admira- 
pili, fi «potcs. fi nullam reperies : illud tamen explo- P. CXXl 
mum habeto , nihil fieri potuifie fine caufa : eumque » Po*«"« 
'errorem , quern tibi rei novitas attulerit , naturae ra- ^^^' 
tone depellito. ita te nee tcrrae fremitus , nee cseliji/j"^'*"* 
diKeffus , ncc lapideps , aut fanguineus imber , nee tra- 
jectio ftdlae , nee faces vifgp terrebunt. 
; Quanim omnium caufas fi i Chryfippo ▼quaeram ,<5i 
ipfe illc divinationis auAor numquam ilia dicct fa<aa for-*^ quatrai 
^\to , naturalemque rationem omnium reddet. nihil*'"' 
cnim fieri fine caufa potcft : nee quicquam fit , quod 
fieri non poteft. nee , fi id fadum eft , quod potuit 
^ri» portentum debet videri. nulla igitur portenta funt. 
Nam fi, quod raro fit, id portentum putandum eft, fa- 
pientem effe, portentum eft, faepius enim mulam pe- 
'perifle arbitror, quam fapientem fuiffe. Ilia igitur ratio 
concIudit,ut, nee id, quod non potuerit fieri, fadtum 
oniquam effe : nee quod potuerit , id portentum efle : 
^ omnino nullum effe portentum. 

Quod etiam conjedor quidam & interpres portento-<5i 
'Qm non infcit^ refpondiffe dicitur ei , »qui cum ad* <lo» f 
€um retuliffct , quafi oftentum j'^quod anguis.domi^"?"^^™ 

59vcAem"''-''^-'"^' 

i 

*'»?wr, ifuod hofufphibut trt/fifmtim vifnm e(i , a murihus ejp dert* 

^'-Pljnius H, N. lib. viii. cap. 57. Murts , arrofis Lavinii (cum 

^duino le^elMMtvii) clypeis argcnteis^ Mar ficmm port endertbtUum» 
•a?if. • 

5t. lnveflig4to ire, fi pates, Y Editio Vi^lorii poteris , neque fe- 
?* ^l pr. ac fee. nam wit, dc quart, invejiignu &e, fi poteri*^ 

S9* Vt^tm 



3214 De Divinatione 

59ve<ftera circumjcdlus fuiflet , Turn cffet , ipquit, 
oftcnium , li anguem vcdis drcumplicaviffet Hoc iilc 
refponfo fatis apert^ dedaravit , nihil ^^Jiabcndum cflc 
portentum , quod fieri poflet. 

XXIX. G. Gracchus ad M.Poraponiumfcripfit, 
duobus anguibus domi compreheniis , harufpices a pa- 
tre convocatos. Qui magis anguibus , quam lacerds, 
^u^in maribus ? quia funt haec quotidiana , angues noo 
item, quail vero referat , quod fieri potefl , quam id 
faepe fiat. Ego tamen miror , fiemifTio foeminae anguis 
mortem afferebat Ti. Graccho; eriaiffio autem maris 

?. B. anguis erat mortifera Cornelias , cur yalterutram emifc- 
y *^"'*™ rit. nihil enim fcribit refpondiffe harufpices , fi neuter 
utiam rttt. j^^gy^g emiffus effet , quid efTet futurum. At mors in- 
fecuta Gracchum eft. Caufa quidem , credo , aliqoa 
morbi gravioris , non emiflione ferpentis. neque enim 
tanta eft in^elicitas harufpicum » ut ne cafu quidem od- 
quam fiat, quod futurum illi efle dixerint. 
6^ Nam illud mirarer, fi crederem, quod apud Hom^ 
rum Calchantem dixifti ex paflerum numero belli Tro- 
jani annos auguratum : de cujus conjefbura fie apud 
Homerum, ut nos otioficonvcnimus, ^'loquitur Aga- 
memnon : 

XXX. Fer TE viri , o* duros ammo tolerate lahorts^ 
Augurls ut nofiri Calchamis fata queamus 

Scire , ratosne habeani , art vanos pe5ioris orfus, 
Namque omnes memori portentum mente retentant, 
€lui nonfuneftis liquerunt lumina fatis, , 

Argolicis primUm ut veftita efi clafftbus Aulis , 
g«< Priamo cladem , o* TroJA , peftemqueferehant: 

J 9. VeSfem eircumjeSfus.l Sic Pall. & Viftoriana. Tulgata aVowH 
ve£ii*s, Lambinus, a'rcumnexHs , iingebat Gulielmius tircmm^hxiu* . 
Grater. ' 

60. Habendttm ejfe portentum , ejmd fieri pojftt,} Praeter Codicei ! 
noftros editosque ceteros Pec. Vid^orius dedic , habendum ejjiy^iui 
fieri pojfet , ojimtum j quod non fine libris fa&um videxi ^^'^^ ^B* 
gularis do£fci(fimi viri fides Sc diligeotia. DAvif, 

61. Loejuitur K^gamemnen'] Immo Ulvfies. Ciccioms fA »f 
tf/ugtpTMAcat , quod k Polithino priore animadverfam efle. cu n 
hsec fcripGiTem, ab amico quodan) admonitus fam. Itaque ic 
volueramj nam pudet , qux ab aliis di^a funt, recantare id 
propterea quod numeri jam exast utxobiqiK 4d&Dpti> nor ri 

. Lambin, 




Lift EH S E c N D u s. giif 

f ^h fltcum Uthes gelidot fumantikus arts , 
< jdurigeris divum plaeantes numinA tauris , 

Sffi pUfano umbriftra ^ fins Hn^t efnanaf dquai , 
Vidimus mmani jffecU torrnqne draconem 

TerrUfskm , ^ovis ut pulftt ^ptnetrabat ab ara : : x ftnttntn^ 

§liui flatani in ram9 filiorum tegmin^ feptos alii. 

Corriptut pulhfs : quos chm confumeret 0^0, 

Nona ftiper tremuh gtnitrix clangors volabat : 
i Cuiferus immam laniavh vifctra morfu. ) 

Hunc , ubi *tam teneros volucns matnmqui fere- 64 
tnit y ~ a jam 

; gw Itui ediderat , genhor Saturnius idem Davif, 

Abdidit , ^ ^* dure farmavit tegmine faxt, 

Nos aHtem.'timidi ftantes mirabiU menfirum 

Vidimus in mtdiis divum verfarier arisi 

Turn CaUhas hoc eft fidenti vote iecutus. t. CXXIt 

§ittdnam terpentes fubith ebfiupuifiis Achivit 

Nobis hac porienta de^m dedit iffe creator ^ 

TardtL c'Jira mn»s: fid fam^ ac laude peremni. 

Nam qtfot aves Utro maSlatas dente videtis , 

^t nos ad Trejam bills ^ exanclabimus annosi b exantld* 

fltf€ deeimo cadet f tr fotnd fatiabit Achivos. • ^'»walii*. 

Edidit hdc Caichas : quA jarn matura videtis, 
*^QuaB tandem ifta anguratio eft ex paffcribus, anno- 6^ 
rumpotiu^, quslm aiit menfiuih aut dierum? cur au-<= Qp^ 
tem de palfeicuiis conjeduram facit ; in quib«s nullum '^**''^ 
irat mdnfttum : dc dracone filet , qui , id auod fieri 
Honpotuit, lajpideus dicitur fadus ? poftremo quid fi-r 
Oilehabct paner annis? nam de angue illo , qui Sull» 
j|paruit immolanti , utrumque memini , & Sullam., 
2i«n in expeditionem edudurus effct , immolavilTe , &: 
jDgucm ab ara exftitilTa , eoque die rem praeclar^ qSq 
{cftam, non harufpicis confilio fed imperatoris. 

XXXI.Atqjje hsec. oftentorum genera mirabile nihil ^5' '; 
fabent. quae ctimfadta funt, turn ad coDJefturam aU- 
^ interpretatione revocantur : ut ilia tritici grana in os 
^eri Midas congefta ; aut apes , quas dixifti in labris 

.<«. Z>jff» ftrmavit jttgmint faxL'i .Vulgati firmAvit, fed alteium 
»ia edttione Vift. in Fall, fie S. Vi^oiis. Grmer. bur* foruMvit 
^ifufaxo,"] Vct«, tditS^ firmavit i .Vulgg, formavit ttgmine fuci, 
^f^ mo Ic&iQQam magis commodam iiippeditaxunt BaL iLcg. t/t 
n^i^X Caia ICCip^K A!$^ equtdem dUbitavi, ^t^vif* 



«i Ttmu^f^. Platonis confedifle piieri,non tain mitabilia <^fint,qi]ilS 
ji^****- conjeda bell^: quae tamen vcl ipfa falfa cffe ^ vd ca 
quae prsedida funt» ^3 fortuit6 cecidifie potueront. De 
ipfo Rofcio poteft iUud quidetn ciTe falfum , ut circom- 
ligatus fuerit angui : fed ut in Cunis fiierit afiguis » no& 
tam eft miram, ^4 in Solonio praefcrtim ,.^5uhi ad fo- 
cum angues nundinari folent. Nam quod harofpicei 
refponderunt » nihil illo darios » nihil nobiHus fore : 
iniror , deos immortales hiftrioni fututo datitatem 
J, B.' oftendiffc , nullam oftendiffe AMcano* . 

67 Atque etiam a te Flafminiana oftenta colleda font i 
q[u6d ipfe &c equus ejus repent^ conciderit. turn iani 
mirabile hoc quidem , qu6d evelli primi haftad iignum 
Hon potuerit. timid^ fdiFtaflc fignifer evellebat , quod 
fidenter infixerat. Nam Dionyfii equus quid attulit s^- 
mirationis, quod'emerfit ex flumine ? quodque habuit 
apes in juba ? fed quia brevi tempore regnarc coepk 1 
quod acciderat cafu, vim habuit oftenti. At Laceds- 
moniis in Herculis fiano anna fona«:unt ^ cjusdernqoe 



<j. Ftftuiu teeidiffe.l Ita iidem aoAri alionittqtie co<iices. ?iii-. 
j^ata XtGtio accidiji. ex iisdem paulci an(e pro ilU repofuinms a 
qax indigna quidem font ut moneantoi. fed fciii oponet ne nuiii* 
mum quidem apicem nobis mutacum > niii fidt membcanaionif 
aut edicionum nobilium. Grrnn, 

£4. in Seimio.} Viftoxius cdidit Stltm'^t n^ae alitez Pall. & 
S. yi^qiis. {ed cum iidem fupca libro !• cap.sC. habueiinttS'c/^ 
mhilheicmucaieaufim. Gruur, DooamushanchxlitatioBemGitt- 
tero: e^fi etiam meminifle debebat lib. 11. ad Attic, ep. 3. ie jia 
-edidilTe SoUnium, Hanc appellatipnem quom poft earn iam pko^ 
bus locis fitmarct Ph. Cluveriu^ lib, iii. Ital. Antiq. pag. 9if*ft 
io}8. non potui cun^ari ia ea ubique admittendiu Ciuvetiiiil 
addc M acrobium lib. i. Sat. cap. 10. ubi Solinim fcxibitni. yott" 
nus etiam Solonio, Gionov. 

6$. Vbi apud focum angiat ntrndinari fiient,} tHiadsri kgdite 
amicus meus : quo vexbo ufos eft Vano apud Noniutn. Vrfiik, 
'Vbi ad focum Mgues tmndiuAti folmt^l Ita fane SL^. Cantab, atii- 
, que. plqte^ MSSti. Sed qui viip potcftatemque nmdifumdi piflM 
..Boyit , ille quidem id veibum huic toco non conveniie iM 
perfpiciet. £a propter D. Lambihus Sc amicus Uiiini rei min 
niduUri. Siquidem vero r^U. tert. quart. & Bal. exhib< a*»i 
i/arr; hittrd, opinor, incommode refciibttS , viV^* '/^«nr. ksH;. 
nonabfimilh eftlitteramm da£his» Ad xoceptam «»«m ^| 
liem , quae muhis Codd, nititiit , q^nampMxinie leei onea i*»' 
U focum angwes meridUri fftm. f^tQ^h^^-^OaU 4H^r^' ca** 

/cSttfa. i>itv*/i ■ >..-,. J 

'■1 



^ tf I :^,^ R SkcvHj>vs. 3117 

diei Thcbis valv^ eiaa£e , fubitb fe aperuerunt : eaque 
|cata» qa«i^ f«ie;rant fublime fixa » funt humi inventa, 
tiorum c^m fieri niliil potuerit fine aliquo motu , quidi 
0£l ciir divinitus ea potius » quim caQi fadla eife dica- 
mm. ? . i; 

XXXIl. At tu Lisr^uidri ftatuac capite Delphis ex« H 
Hitit corona ex afperis herbis , ^^ Sc quidcm fubita. 
<^ Itane cenfes,^7aDt^ coronam herbse exftitiife , quame itane! 
conceptiim eifc femen ? herbam aiitem afpcram , cre-^^v- ^^^^f' 
do 9 avium .conge(lu , noH humano fatu. Jam quicquid 
ia capite eft » id coronae fimile videri poteft. Nam 
qubd eodem.teitipore fteUas auceas Caftoris & PolIucis» 
Z>elphis pofitas . decidifle , neque eas u$quam repertsi^ 
efle dixiki : fttmm id magis fadum quam deorum 
Iridctur; 

Simiae ver5 tiodoneae improbitatem hiftoriis Graeds <^9 
inaxidatam efle demiror. Quid minus mirum , quam 
iilaxa ^ monftruofiffimam beftiam urnam evertiife » {oj^fmqnikto^ 
tcs diOipaviffc ? Et oegant hiftqrici Lacedaomoniis ul-".v!!"**°* 
lam oftentum hoc tnftius acddiile. Nam ilia praedida^'** 
Vejentium, fi kcus Albanus redundaffet ^ isqueinmare 
ihixiffet, Romam perituram; f fi repreffus eflet,Vejos:g fin 
f^itl aqua Albana deduda ad utilitatem agri fuburbani ,^«i'(/^«^^ 

7 . ^^^ 

^5. JBt qiiider^ /UiM.] LambtQUs conlicic fnbito, NeceflTe vetci 
iion cfty ut quidquam tenitentibus MSStis. ianovemus. Nam cuna 
Ovid. Metam.viii. j^s. 180. dJxeiic: a 

■ ^cmm* ftAittt vtrtunttir tn igno. 



ftihiu 4i«ron4 locutio pariim Latioa cenieattu iibii intelligo. 

C ^ 67. *^>itf eftttiamhirbd exfiitfffhj ^uam cinapttam ^c] Eft a Vi- 
. JEtoiU e4icione» fimantcjue Fairoma^ & lib<Ei S. Vi'^^ris. Aldt 
vecus cecetommque , dntt fron^m extitijpt > ^fuam hirbdrtim ««»• 
,^4S0ftum ^«. Glutei. 

\^ e%. lut^m yAlhdttd didu^^'] Vid^tur hie aliqoid deeiTe, fi di«- 

' lli^entei attendas. Lambinut, Jta a^ua ^Wmia (^c] Lainbv»ioci]m 

^ ^Sexifco iafig&ivit. fuftoii, quod nihil variatpnt mfT. & fententis 

^^jieU^ cohziexe videretuc., Gruur, Jta <mju4 ^lUn* d$duSta, 3 Antcf 

', ^ es bafce D. Lampinus J^enicum ppdiit » qjuem fuftulit Giute- ^ 

3 quod ei fententia belle cohzreie videietux. At vit ille d»- 

^ mfmpc npa fuit coium* qof dixi^jnt Q[uimus lib. i. cap. 44. 

'a /atis.^aimyeleatUuntiadit v^os enpi nmp^Jffit dftm Ucus Jtb' 

J Mt.redimiAftt i & 9 /i l4ciu tmijpHS , Upfit & curftk ftto. 4d >mir« 

^ fl^Ipn 9 pwnicUfum fppulp %9m4Ho \ fm Aittfm its 4(ft$ tduSius ,' 

^ U tarn itrmin »«» f tf»^ 9 fm» ftlm^r* npfim f§ru MX 5K« »/^ 

V9lf 9Vt vvv z , **• 



32i8 D E D I V 1 N A r I O K E 

non ad arcem urbemqne retinendam. AtpadlopQl 
7. CXXIIJ^ audita vox ed monentis , ut providerent ne I Gailis 
Roma caperetur : ex eo ^9 Ajo Loquenti aftim in now 
▼ia confecratam. Quid ergo? Ajus ifle LoqueoS) 
h quum- '^quando eum nemo Dorat» ajebat , & loquebatur , H 
Ddvif. ex eo nomen invenit: pofteaqc^ 6c fedem , &aram, 
& nomen invenit, obmutuit? Quod idem did dcMo* 
neta poteft : a qua , praeterquam de fue plena, qotd 
umquam moniti fumes ? 
70 XXXI II . Satis muka de oftentis. ^Aufpicia reftant, 
& fortes eag, quae ducantur , non illae, quae vatidna- 
^tione funduntur , ^use oracula verids dicimus : deqoi- 
bus turn dicemus, cum ad naturalem divinationemv^ 
jierimus. reftat etiam de Chaldxis, fed primtim a&r 
fpicia videamus. Difficilis auguri locus ad contra dica- 
' dum ; Marfo fortalTe , fed Romano facillimus. dob 
cnim fumus ii. nos augures , qui ^ium reliquonunve 
fignorum obfervatione futura dicamus: &c tamen crdo 
Romulum , qui ur^m aufpicat6 cbndidit , haboift 
opinionem , eile in providendis rebus augurandi fdes* 
tiam. Errabat eaim mukis in rebus antiquitas : quani 
vel ufu jam , vel do<^na , vcl veti^te immutaaia 
videmus. retinetur autem & ad opinionem -vulgi, &ai 
magnas utilitates reipublicse mos » religio , difcipliQiii 
70 jus augurium , collegii audoritas. J 

' * ' I 

mdmirabilis a majfiribm tAlh4n4 aqu4 fa&a deduffU </f. HtC Offlrij 
p^ucis lefeit Marcus : IIU , inquit , prddiStd VcHntium^ f M 
^Ibdmu rednndajpet , isque in mart ftuxiffet , If^mam fetimrm'y^ 
rtprejfm ejfet, Veitt: ita aqua ^AlbAna, dedukA, Ifta quiden tst' 
fimes fed tnm raanifefio deeft aliquid, quo fata ilia canfikmi 
dcdifle, cui aqua dcduceretui Albana, contehdeiat nofter. " 
hiatum, nifi multum falJor, fie optime iup{^ebis: Ita aijits* 
na dtdnSia, ^qua albana dcdu^a ad utUitattm api fidwrUKt , 
fd arctm urierH^M* retintndAm, Eamndem vocum lepetido ffll 
in vetcrum monumentis lacunas pepeiir. Da-uif, i 

69. kA)9 Lo^iunti,'} PauUus Merula inEnfiianis fois moiiccfiEKI 
tncndum, ^jo LocMio, non heic folum, fed aUi$ Ciccronis ioa6 
-factet id qui volet, non egoj nifi videio libros qai tale quid sbM 
I^Ezfeiibant. Gruter, J 

70, Jhj attgHrum,'\ Liber Si Viftoris , mgnrium 5 quod i^ 
concorditei in quatuor Palatinis. adeo ut videatui pofitumpio^ 
gufionm. Glutei. Ita & MS. Voffianus,unde recepi incoDtcM 
ccfi cap. 3 5 . lecucrat jtfs att^mum. Sed mi^tum Gramfflaricum !P 

AOB elites 14 cypcdixcqqcat,qa(Hito^»litt^ ' ^9r 



L./ J) £ R S E C O N D XJ S. 3219 

.i Ncc Y&d nott omiii fiippUcio digni P. Qaudius, L.71 
funius, coflfulw, qui contra aufpicia navigarmit. pa- 
rendum enim fuit religioni , nee patrius mos tarn con- 
tumaciter rcpudiandus. Jure igitur 71 alter populi judi- 
30 damnatus eft : alter mortem fibi ipfe confcivit., FJa- 
ninius non paruit aufpiciis. itaque periit cum exercitu. 
^t anna pbft PauUus paruit. num minus cecidit in Can^ 
lenfi pugna cum exercitu ? etenim , ut fint aufpicia , 
JU8B nulla funt; haec cert^,quibus utimur.five tripudio, 
JVC de coelo , fimulacra funt aufpiciorum , aufpicia p. b. 
XQIIo modo. 

XXXIV. Q. FaBI , 7* TB MI HI IN AUSPICIO 

ESSE voLo ; refpondet, Audi vi, hie apud maio- 
rcs noftros adhibebatur peritos, nunc q^ilibet. perituni 
lutcm effe neccffc eft eum • qui , filentium quid fit , 
mtclligat. 7 J id enim filentium dicimus ini aufpiciis., 
mwd omni vitio car^t. Hoc intelbgere , perfedi au-72 
puns eft. illi autem , qui in aufpicium ndhibetur , cum 
ita imperavit is , qui aufpicatur , 74 d i g i t o , $ i ,s i- , 
)LBNTiuM ESSE vidbbjtur; uec fufpicit , nee 
prcurafpicit : ftatim refpondet , s i l e n x i u m esse. 

giDERI. fum ille, BICITO, Sl PASCUKTUR, 

rAscuNTUB.. Quae ayes ? aut., ubi ? Attulit, iu- 

. quit, 

k fcciindo cafu ipfe cdidcrat jam lib. in. 3. ad Famil. cpift. 9. jufh 
•8«r/i. Gronov. 

^f . sAher populi judicUJ] Clodius ^dpuH judicio damnatas cflej ' 
J^»«s autcm fibi ipfe mortem confoiviffe dicitur. Audoiibus ta* 
wen inter fc non convcnit. Vide Joan. Bieioshcmii Swplem. Li- 
J^analib.xix. cap.30,31. Davif. ... 

• 7** "^^ MIHI IN AUSPICIO ESSE VOLO, refpondet. AuDiy^ 
t/*M.] Rcftitui egregi^ ex Pal. pr. ac fee. quomodo ante quin- 
S^g'nta amplius annos emendarac P. Viftorius : 'fed nemo obfc- ' 
» ' CA ^^^^^^ Camerarium. qui tamen diftindione ufus minut 
g*ia« fed ncc Lambinus bene ; qui omilfo altero voU , repofuit 
"» *« ^pHd, fie enim nulli fcriptL Gruter, 

M^^'f./^ f*"'"' ff^^nttfff^ dicirrfus,] V cMs in filenth fitr^ere: Eft pro*' 
fo**'^ *•"* •'»«" vitii in aufpiciis vacmtAs, Idem in finiflrum: 
fj^/f ''WW in aujpicando figmficAre ait xAteJHS Cdpif Utum & frofpe-' 
' pfP''^****^ 7 at filentium , Hhi duntaxat vAcap vitio, Defaoc ye" 
%ftR D^"^ * quorum TuUius hie merainit, ▼crbis folcnnibus, ?!• 
yo. BriiTonium de Form. lib. i. pag. 124,1^5. Davif 
fc^?^\^^ciTo Si S1LENTIUI4 ((irf.] Totam banc etiam periodum 
r^^«, fide codicum Petri Viftorii, & Bibliothec« Palatinac. fed 
^ , niDx xepofui^ gu4 aves am ubir ^c. fuadentibus iisdem libris^ 

Vvv vvv vvv % 75* •^*- 



14 



3210 De DirtKATIONE 

<|uit 9 in cavea puBos is , qtii ex eo ipfo nominator pd^ 
i eft hoc ^^^^^' M* ^^^^ igituT avcs intemunthe Jovis ; quap 
quod qni- P^icQDtar , nccnc » quid refert ? nihil ad aufpicia : fej 
dem quia, ci!km pafcncitur, necefle eft aliqoid ex orecadere, 
D^'f. & terrain pavire , terripavium primp , p5ft tcrripudium 
Gr***^?/ ^^^"^'^ ^^ • ^oc quidem jam tripudium ^ dicitnr. cam 
I 'nu'ntia^' ^&^^^ ^^* cccidit ex Ore pulli , turn anfpicanti tripudium 
miDdvif. foliftimum inuntiant: 

73 XXXV. Ergo hoc aufpicium divini quidquam ha- 
bere poteft , quod tarn fit coaiflum & cxpreflum ) 
quo antiquiflimos augures non c([c ufos » argamentt> 
eft , quod decrptdm colkgii vetus bahemus , omnem 
aveni tripudium face^e poflc. Turn igitur cflet airfpi- 
dum , fi mod6 ei effet liberum fe oftendiffe ; turn aril 
iila videri poflet interpres & fatcUes Jovis. nunc vc!$ 
indufa in ca^ea , & fame eneda , ii in offam pultis k- 

- radit, & fi aHquid ex ore cecidit , hoc tu aufpidum , 
aut hoc modo Romulum aufpicari folitum putas ? 

74 Jam de csio fervare non ipfos cenfes folitos , quian' 
fpicabantur ? nunc imperant puITario. ille renuniiat 

y. CXXIV. FuhiTcn finiftrum , tj aufpicium optimum habemus ad 
onmes'res, praeterqullm ad comitia: quod quidem in-| 
flttutum reipublicae caufa eft , ut comitiorum vel in ju- 1 
dtcii^ populi , vel in jure legum , vel in creai^dis ma^- 1 
ftratibus priucipcs civitatis effent in^erpretes. At7^Ti 
mtum«» Gracchi litteris Scipio 8c Figulus , qu5d •"turn aoga-l 
^iiidiffi. y^ judicaffcnt eos vitio creatos effc , magiftratu feaMi- 
caverunt. Qois n/^at augurum difciplinam eilc ? divi* 
nationem nego. At harufpices divini. quos cum Ti. 
Gracchus propter mortem repentinam ejus , qui in prae* \ 
tog^tiva referenda (ubit6 concidilTet ^ in fenatum iotro- 

do- 

• . i 

75. ^itfpiciftm tptimunt hdhitHui,} Si fcquemar libtos eoMkiii»; 
admittemusprzteieafMi^, fie : dufp. opt, quod hsyemus ire, Gmrer. 

7tf. Tib, Gracchi litteris, Hanc ttm tetigit noftei lib. i. deDiviiU , 
c«p» 17. Scfufe natiaFit lib. 11. N. D. cap. 4. Valerius Maximot 
lib. I. cap. 1,3. ^ Tiber io Graccho sd collegium astgurum litterdfiud 
4X provincia mijfk » quihus Jignificahat , /> , cum libros sd fscra populi 
fertinentes legtret , animAdvertijfe vitio tabemdculum. cdptuaf comitiit 
4onfularibtUf qujt ipfifccijfet^ eaque re ab Mtguribus ud Senatum rtiMF 
?* , jitfu ejus C, Figulus e GaIUa , Scipio N^ficA e Corfica , '^^mtm 
tidierunt , ^ ft confuiatM dbdicuvertint, Adi (Is & Plucarci i in 
ilaiccllo pag. 300, qoem locua tcatat Bt Biiflbnins Iof — x 1. 

5«gia9^ Davtf. 

ft* 



Itf I ^ B R S E,C tJ R D C 9. }»»& 

tuxiiTet, 77non juftura rogatorem fuiffe dixcrunt 

Primiun vide, ne in cum dixerint, qui rogator coir 75 
uriae fuiifet. is enim erat mortuus. id^ autem fine divi- 
latione conje(9xira poterat dicere. deinde fortaife ca« 
'u; qui nuUo modo eft ex hoc genere tollendus. Quid 
uum fcire Etrufci bar ufpices aut de tabemacdo rt€th 
»pto, aut de npomoerii jure potucmnt ? equidena ai^" powttH 
cntior CJ. Marcello potitis , qu^m App. Claudio : qui *'"• 
unbo mei coUegaefueriuit: exiltimoque jus augurum » 
?tfi divinationis opinionc principio conftitutum fit , ta* 
Hen poftea reipublics caufa confervatum ac retentum, 
XXXVI. S £ D B £ hoc loco plura in aliis : nunc ba- 
ftenus. Externa enim augutia » qua^ funt non tam ar- ^6 
i&doiz , qu^m fuperftitiou , videamus. Omnibus fer^ 
itvibus utuntur: nos admodum pauds. alia illis finiftra 
Smt, alia nofiris. Solebat ex roe Dejotarus «>pcrcuir-o fewoa* 
ftari noftri augurii difciplinam , 7* ego ex illo fiii. Dit*****'"* 
immortales ! quantum difiTerebat? ut quaedam eflent 
^am contraria. Atque ilie iis ^mper atebatur : nos » / 

Bifi dum k |>opulo aufpicia accepta habemus , quim 
Binlt^miis mimur? Bellicam rem adminiilrari majores F. l^ 
^itrinifi atifpicatd noluenmt. quatm multi anni funt» 
c^m bella a proconfulibus & propractotibus adminiftraa* 
loi ? qui aufpicia non kabent. 

^9 Itaque nee amnes transeunt aufpicatd , ncc tripudio 77 
Kuipicaiitur. ^QNam ex acuminibus quidem , quod to*> 

torn 

77* Von jufium rtgdtftm fmp.1 Ha^ciius "fxcnfi » rtigatwem 
9f»itiarum^ fed ea wot id nullo eft Hit, tefpuitqoe codex S.lfifto* 
<i(i necmihi fitdubium, natum inofficiaaAldiB.omaai. Gniff«r» 

78. Eg9 ex illofm.'] Hoc modo cditi iViftorio , quim proximo 
w Pal. pi. in quo, tg9 & illosvidi immwtttUs, nam Tec. tgo ex iUo fi 
Wf. ceteri, egt dr »il»f» « diu quas k^tiones {isodu«i uccooftafct 
|<ugatam, ^rir^o iV/im, ciTetypogiapharumflinblenuaf hoaaiciih 
Wnaccorumcodicuro, idem* 

^79. Ita^mt ncc anmeis tranttmt dmf^icdtoJl Ita legeodum cim 
«*u. melioiibus , neque alitet Alduy > Vii&Qiius , aliique : nam 
*>cpte Lambinianz aliquot edd. ommis. Idem. 

&o. tiam ex Acuminibns tfmdem,^ Noa video .quid iaipiil«tic ani- 
2"* mcum virum do^iffimum > ut hoc loco pro scMminibm , Jc* 
i^tt f^wninn'bm i cum ira fciiptum ctiam fie apud Aznobium Hb. 
'J. cum inquit : *Aia MArtium difcrimen eifemtis ffem pr^fM fttmi*. ^ 
*\* & fX4c$tmimtus 4wfiicatis, Niii Acte Fefti Utum movie au^o* 
^U)Cu')us hxc funt , StipervacMnea dUtlnttuftb ^mgkribt avu qiu nt 
fi»»t mmnint vam mifijpt^. Uifin. 

Yvv vvv wit 4 tl« K9 



3221 D E D I V I N A * 1 b ll l! 

turn aufpicium militare eft, jam M. MarceBus ille (fs^ 

quies conful totum oraifit , idem itnpcratdr , idem aa. 

gur optimus. Vhi ergo avium divinatio ? quae , quo- 

niam ab iis , qui au^icia nulla habent, beHa admins 

ftrantur , ab urbanis retcnta videtur , a bellicis effe fub- 

lata. Et quidcm ille dicebat : fi quando rem agcie 

vellet, ne impediretur aufpiciis , ledica operta faccrc 

iter fe folcre. Huic fimile eft , quod nos augures prae- 

cipiiiius , ^' ne juge aufpicium obveniat , ut jumenta 

78 jubeant dijungere. Quid eft aliud nolle moneri a Jotc, 

nifi efficere , ut aut ne fieri poffit aufpicium , ant , fi 

fiat, videri? 

XXXVIT.' Nam illud admodum ridiculum , <pod 

»egas Dejotarum , aufpiciorum , quae fibi ad Poraf*- 

jum Sxproficifcenti fada funt , poenitcre:, quod,fidcifl 

fccutus amicitiamque populi Romani , funms fit oft-' 

do: antiquiorem cnim fibi fuiffe laudem , & gloriam, 

qu4m rcgnum & pofleffiones fuas. Credo id quidm: 

f « com. fed hoc nihil ad aufpicia. nee enim p comix canere 

W#v. qpotuit, tt€th eum faccre, qu6d populi Romani libcr- 

fl P.«^«»f tatcm defendere pararet. ' ipfe hoc fentiebat , ficutifea- 

^ "* lit. Aves cventus fignificant aut adverfos aut ftcuat 

dos. 

7p Virtutis aufpiciis video effe ufum Dejotarum s qu* 

. 'Jvctat fpc^are fortunam ♦ dum praeftetur fides, ayes 

ver6 fi profperos eventus oftendcrunt , cert^ fefettcrMf- 

Fugit h praelio cum Pompejo : grave tempus. dikm 

f. CXXV. ab CO : luduofa res. Caefarem eodem tempore hota 

& hofpitem vidit: quid hoc triftius? Is ctim ei ^^Tro- 

ginomm tetrarchiam eripuiifet , & alTeclae fuo Fei^ 

nicDO 

* - • , 

SI. Nejttge4ufimim,1 Pal.pr.fc S.ViaoiisJKtgw rfu/^uodefc 
piiens Mfp, tertius tamcn Zc quatt. feivant vulgatum. Grut^; 

9z, Pfjidfcenti fint , pcemtere.] Ita Pall, mcliorcs. ViftoiHW' 
fun panitere 5 quod ctiam in tcrt. & qaarto , fed non niiniuw ig; 
timi commatis llbris. Gruter, Davif. non dabitat tstmeaqc^nvpr 
bendum fit ntn pamtetf, 

Sr. Vftat [ptSiAu fortunam.'} Palatinorum qaadriga, «#'***' 
tc fie quoque pxomifeu^ fupra ufus auAor nofter. Gruttr- . 

84. Tr$giMTum.'\ Vctas liber habct Tfochamertm^ ^ 1^ 
enim fciibendum frtehmanejaNn , five Xrochmgnartm. 5'?P" jj 
autem T^tx^runt iS-»^ raxaT/KO*. Vrfin, Trtginorttw.) '^^ 
meliores, TfchMaorwn, reliqui, Trachamorum. Gruter. ^i"v^ 

{lie fi ▼ulgai« fcripma Uteris ilandam , Tfoffawm vd i'*J] 



LiB^lt Secundtjs. 3x13 

aeri6 liefdo cui dediffet , cidcmquc detrariftt Arme- 
aiam i fenatu datam : cumque ab eo magnificentiffimo 
bo^itfo acceptus effet , sjfpoliatum reliquit & hofpi- 
:em , & regem. Sed labor longiiis. ad propofitum re- 
rertar. Si evcnta quaerimus ,, quae exquiruntur avibus 2 
lullo modo profpera Dejotaro. fin officia : a virtute 
pfius , non ab anfpiciis pptita funt. 

XXXVIIL- O M I T T E igitur lituum Romuli , quem 80 
n maximo incendio negas potuifle comburi : contemne 
rotcm Attii Navii. nihil debet effe in philofophia com- 
nenticiis fabellis loci. Illud erat philofophi , totius au- 
burn primiim naturam ipfam videre , deinde inventio- 
lem , deinde conftantiam. Quae eft igitur natara.quaft 
rolucres hue & illuc paffim vagantes efficiat , ut figni- 
ficent aliquid, & turn vetent agere , turn jubeant, aut 
cantu , aut volatu ? cur autem aliis a laeva aliis ^ dex- 
tra datum eft avibus , ut ratum aufpicium faccrc poP- 
fint ? quo modo autem haec , aut quando , aut k quibus 
inVenta dicemus ? Etrufci tamen habent exaratum pue- 
nim auciorem difciplinae fuae. nos quemi* ' Attiumne r Atlnmnd 
Navium? At aliquot annis.antiquior Romulus ficRe-^""** 
iJius , ambo augures , ut accepimus. An Pifidarum , 
wt Cilicum , aut Phrygum ifta inventa dicemus ? Pla- 8r 
<^t igitur , humanitatis expcrtes habere divinitatis iu- 
dores? 

XXXIX, At omnes reges, popuIi,nationes utun- 

J«w. Sed ut duo Palat, mellows » fie & MS, Voffian, In quo vf- 
Jctnx refidere Trocnadorum vcl TrocmadorHm , quibus convenientia 
™» quae DOtavit Luc. Holftenius ad Patriarch. Roman, in Ga- 
•*^4 fccunda. Gr»»»T/. Tfgm»r»m.'\ Jac. Gronovio placet Tr*o 
fnorum, Non male. Vide Clir. Cellarium Geogr. Ant. lib. in* 
®|P' 4. pag'g. 105, III. At quum fit in Bal. aliisquc nonnuUis 
MSStis Trachamorum : in Pall. pr. fee. Voff. & Cantab, Troehimo~ 
t«»5 U^tiimTrocmawrum, Stfephanus. TpOK/uot i^v®' T<tKetrtx6f. 
£*«x*»To «ri xAt TpoKUhroi, Trocmadorum vel Trocnadorum , qU06 
Kcenfent Carolns i S. Paulo Geogr. Sacr. lib.ix. pag.249. 8cLu- 
*3s Holftenius , nulla , nifi in Conciliofum quoiundam fuWcri- 
ptionjbus , fit menrio. DaviL 

*5- SpotUtum feticfuit,'] Cicero nimis inftfto fiiit in Caefiirem 
ammo, quam ut hiftdiica fide res ejus gcftas cxponerct ; licet 
«niin Dejotarum Trocmanorum tetraxchia fpoliarit Czfar^ tamen 
anapl^oribus eum locupletavit ditionibus. Modefte rem, narrat 
*»ttot dc Bell. Alex. cap. 6 J. At omnino vide Dionem lib. x1.11. 
?««.i«3. Idtm. 

Yvv vvv vvv 5 '^ «?' 



3£2^ De Divinatiohs^ I 

tor aafpicBL Qqafi ver5 qmdqoam fit tain ^de »q[(d& 
2iihil iapere , vulgare : aut qoafi tibi ipfi in jadicando 
j^ceat multitudo. Quotus quisque eft , qui Tolupta^ 
tern n^et efle bonQm ?pl^rique etiam fmnmumbonina j 
Ft lb dicunt. Num igitur corum frequentia Stpici de fea- 
tcntia deterrentur? aut num plerisque in rebos feqoitur , 
corum audoritatem multitudo ? Quid mirum igitur , 
^^fi in omnibqs aufpiciis » & omni divinatione imbedl- 

^ ^/; li animi fuperftitiora ifta concipiant i verum difpicere 

^olbqt Don^poilint. 

81 Quae autem eft inter augures conveniens & conjim* 
^a coiMltantia i ad noftri aug^Iii (oiifuetudinem doit 
£nnius» 

Ckm unuit Uvum h$ni t^mfefiate ferena* 
^7 At Homericus Ajaz apud Achillem querens de fenh 
citate Trqjanorum nefcio quid, hoc modo uuntiat: 

Proffer A Jupiter his dfo^trirfylgorihut ^diu • 
Ita nobis finiftra videntur : Grajis & baibaris dextia; 
meliora. Quamquam baud ignoro , ^^qua$ bona fiat, 
iiniftra qos dicere: etiam fi dextra fint. S^d ccrt^ no- 
ftri finiftrum nominaverunt, extemique dextrum ^yk 
plcrumque melius id. videbatur. Haec quanta cUtieBr 
83 fio eft? Quid , qu6d aliis avibus utuntur , aliis fignis? 

t alitct alitcr obfervant ^ alia refpomd^At ?^o|i neccfte ^ b^xa^ 

^; pat- 

t6. Si in dmfpiciis & in •mni iivituttUnt, ] SiC elegtntias moho 
Cantab^ & Viftor. ezhibenc, quanvVulgg. fi in •mnibus^ iwffitiii 
4t •mni divinatiMc, lUo cnim modo piaepofitionei. iterare Tal' 
Ijjuii moris eft » & vox tmmhm , otiofo ptoii^ 2c uiiitilis, leftf 
f rstefmittitiir. Davif, 

17. K^t Htmtricus ^jax,} Immo UtyfTes , ut jam animadvo- 
terunt aliquot viii do^i. Suot cnim Ulyifis vciba Iliad. 1, 23C 
JUmhim, « 

8S. ^4 IwM fintf ftnijirA mt dicen,) Male contta MSStonn 
lidem Laipbinus edidit , f im m^iit fiuit , finiftra, mt diure s Q^*^ 
licet finifttmn qaandoque mdlttm denotet , id tai^ea pefpemiB 
aon eft. Virgtlius Georg. iv, 7. 

NmmtHi^ isva finunt^ sstdit^iu V9catus sAfU9, 
Ubi Afvj , profpeia Seivtus & Philargyrius inteipretaov*' rtnJhos 
accedit Koniiis cap. iv. $.26S. \M>it in divcila quidetn A as 
JK. A. lib.v. cap. 12. it^^ ut cenSo, peiperam. Cectc qi io* 
€{iu(jitm aufpicium fimftrwn idtum fit & prtfperum 9 nihii m a* 
ca&omanos aulpicia, quxbona funt , finifira di»0e s m 

mmfptda finijitA pto mahs 5c infelicibas poruccioc Valcrii ^ 

nus lib. IV. caj). 7> 2. & alii. Adca(ai £cftu.s io fc4vtm» » 

JoC Scaligez ibi A«tayit. Dt^vif^ 



Liber S e c u, n d xj s. r giif 

firSm hwum , errore fufccptum effe , partim fijpcrftir 
tione ,' multa faUendo ? ^ 

XL. Atqjjb his fuperftitionibus non duhitaM 
stiam omina adjungerc. MtDilh IPauUo , Pe;fam per- * 
Se; quod pater omen accepit : Caecilia fororis filial 
edes fuas traderc. Jam ilia , Favctc linguis : & praero- 
;ativam , omen comitiorum : hoc eft , ipfura efle con-? 
ra fe copiofum & difertum. quando enim ilia obfer- 
rans , quieto Jc libero animo effe poteris , ut ad rem 
;ercndam non fuperilitionem habeas , fed rationem du- 
jem ? itanc ? fi quis aliquid ex fua re , atque ex fuo 
crmone dixerit, dc ejus verbum aliquod apt^ ceddcrit 
^d id , quod ages, aut cogitabis, ea res tibi aut timo-^TCXx^ 
rem ▼afferet , aqt alacritatera ? ^ ***^ 

Cim M. Craflus exercitum Brandlfii imponeret , qui- ©^ "^ 
lam in portu caricas Cauno adveftas vendens , ^9 Cau- ^ 
tteas, damitabat. Dicamus, li placet , monitqm abeo 
Craffijm , caveret , ne iret : non fui^ periturum , fi 
omini paruiflpt. Quae fi fufcipiamus , pedis offenfio 
nobis , & abrtiptio corrigiae , &: ftemutamenta erunt 
obfervanda. Sortes reftant & Chaldaei : ut ad varcs 
veniamus , & ad fomnia. Dicendum igitur putas de 
fortibus. 

^I. Quid enim fors eil ? idem propemodum ,Sf 
quod 90 micare , quod talos jacere , quoa teffcras. qui- 
bus* in rebus temeritas & cafus, non ratio , nee con-*.|n»*». 
fflium valet, tota res eft inventa fallaciis , aut ad quae- l^jf "** 
fium, aut ad fuperftitionem , aut ad errorem. Atque ***^ 
yt in harufpicina fccimus , fic videamus , dariffimarum 
fortium quae tradatur inventio. 9»Numerium SufFa- 

cium. 

•9. Cauneas,"] Hanc fcripturnm opinino damnat Cafaubonus acl 
Athehxumiij^ 3. velquoa alienaab eo fono vox , vcl quod catcat 
jnalogia , quum a KaSrau debcat venireKjtyy*/^ , ideoquehicfcri-? 
Wndmn raonet Caunaas, ^ Quidquid id eft , Cicero non ab Cauni$ 
*olica\itbe, fed a Cauno Carica ea» arceffit , & dulccs caricas ia 
aoimohabebat, quod vittnaximus debuitattendere. Sonosautetil 
^ocum mirifice in illo circulatorum clamore dcflcai 8c mutari in, 
«Winibu8 linguis & urbibus quis non quotidie cxperitur ? Oronov. 

9c, Micare,] Vide fis intcrpret^s ad Petronii Satir. cap. 44. 

s^. Numerium Sufucium,] Ita vulgb. at Pal. & cd. MOt. Suffit" 
A«»» fee SuMcittm, t^tx, Sftffifiwm. quait. Sufffim. S.Viftori« 
^WiMi^ Grwtci; " 



3226 De Divikationb 

dam Praeneftiaorum monumenta declarant , honefttni 
hominem 6c nobiletn , fomniis crebris , ad exU'emam 
finrnzn- ctiam rminacibus, cum jubcretur certo ia loco'filicem 
tOmM. cadere, pcrterritum vifis , irridentibus fuis civibus , id 
agere coepiffe : itaque pcrfrado faxo fortes erupiffe, 
9* in robore infculptas prifcarum litterarum notis. Is €& 
£ locos hodie 'locus feptus rcligiosei propter Jo vis pueri , qm 
^'w- ladens cum Junone 9i Fortunae in gremiofedcns , mam* 

mam appetens , caftidim^ colitur a matribus. 
86 94Eodemque tempore , in eo loco , ubi Fortunse 
nunc fita aedes , mcl ex olea fluxifTe dicunt : harufpices^ 
que dixiife, fumma nobilitate illas fortes futuras , eo- 
) coqne rumquejuiru ex ilia oka arcam efle fadam ; ^eaque 
A^^- conditas fortes , quae hodie Fortunae monitu toUuntur, 
Quid igitur in his potcft efle certi , quae , Fortunae moni- 
tu » pueri manu mifcentur^ atque ducuntur?quo modo 
f, B. autem iftae pofitae in illo loco? quis roburiilud cecidit, 
' dolavit, infcripfit? nihil eil, inquiunt, quod deus effi- 
cere non poflit. Utinam fapicntes Stoicos effeciffet , 
ne omnia fuperftitiofa folUcitudine & miferia credc- 
rent I Sed hoc quidem genus divinationis vita jam com- 
munis explofit. Fani pulcritudo 5c vetuftas , Praenc- 
ftinarum etiam nunc retinet fortium nomen , atque id 
^7 in vulgus. Quis ^nim magiftratos , aut quis vir iUuftrior 
ijtitur fortibus ? ceteris vero in* locis fortes plan^ refti- 

xeruqt. 

92. In robore infculptas.} SiC Fall. Oflines. tlAinS. Yi6t. infimipti, 
!(ecq>ca le^io , infcHlptis, iidem Pall, ctiam habcbant tri^ji^ pto 
Wigito erupijfe, Grutcr. 

^j, ¥oYtmnt in gretnie fedtnj , mdmmAm Appetens ire "] Ita Pall, 
duomeliorcs, nsim ten. & quact. interponunt, mdmmAm n«tis appe^ 
tens. S. yidoris , nodis, ex quo facit Guliclmius Opis. ingenlofios 
foKtafle quam verius. Gruter, MdmmAin appetens.'] Fall. tert. qoiit. 
mammam notis appetem: Bal. nofiec, votis : S. Vidoris libeijW/Ji 
ends }anus Guliclmius legebat , marmnam Opts appetens, loanis 
autem eft ea conjectural Ops enim nihil habet, quod hie agat»& 
additanientum illud ex fcribaium liberalitate videtur pcoftuxiiTe. 
Ccite Giuterianorum Codicum opttmi, mciquc T(tg, Cant. ^ v„, 
X471, vocem adfcictciam non agnofcunc. Davif, 

5>4. Eodem^He tempore in eo loeo , ubi fortune nunc fit . eU 

4^c.] £ft ^ membranis S. Vi^oris, Sc F^U- quatuor. quippe a- 
ta , Eodem tempore illo loco ubi nunc Fortuna fita adts eft , mei ""C. 
fMriofeni partem hujus emendationis admifit ctiam editio Fc 'I- 
^lii, non etiampoftexiofenii quae tamea meo judicio ^' ^ 
. jeu. Crmev, 



Liber Secu^mdus. 312^ 

ientnt. "^quod Carneadcm Clitomachus fcribit diccrcb <|iio 
folitum , nufquam fe' fortunatiorem , quam Praeneftc -^^Jfjf^ 
Yidiflc Fortuftam, Ergo hoc divinationis genus^omit-^^JJ^ 
tamns. " mus , >«« 

aLIL At> Chaldaeorum mondra veniamus : de qui-omkumu^ 
bos Eudoxus , Platonjs auditor , in adrologia , jndicio 
dodiflimomm hominum , facil^ princeps » fie ppinatur» 
id quod fcriptum reliquit : Chaldaeis in praedidione , & 
m notatione cuj usque vitae ex natali die , minimi clfe 
credendum. Nominat etiam Panaetius , qui unus ^88 
Stoicis aftrologorum praedidla rcjecit , ^^Archelaura &<l A<cfat« 
Caffandrum , fummos aftrologos illius aetatis , qua erat **!^ 
ipfe , cilm in ceteris aftrologiae partibu,s excellerent , *''^ 
hoc praedidHonis genere ndn ufos. Scylax Halicamaf- " 
feus i familiaris Panaetii , excellens in aftrologia , idem- 
que in regenda fua civitate princeps , 95totuni hoc 
Chaldaicura praedicendi genus repudiavit. 

Sed , ut ratione utaraur , omilfis teftibus , fie ifti 89 
difputant , qui haec Chaldseorum natalicia prsedida de- 
fendunt. Vim quandam effe ajunt fignifero in orbe, 
qui Graced Z,tAlw%\^ dicitur, talem , ut ejus orbis una- 
quaequc pars alia alio modo moveat immutetque cce- • 
lum , cperinde ut quaeque ftellae in iis finitimisque £^^^ 
partibus fint quoque tempore : eamque vim vari^ mo- r,cx"x?ii^ 
veri ab iis fideribus , quae vocantur errantia. Ciim au- 
tem in eam ipfam partem orbis vcnerint, in ^via fit or- 
tus ejus , qui nafcitur; aut in eam , quae cdnjundum 
aliquid habeat , aut confeatiens : ea'triangula illi 6c 
quadrata nominant. Etenim 96cum tempore anni 
tcmpeitatumque , coeli Converfiones commutationes- 

que 

95. titwn hoc Chaldaicum prddicendi ^enus.'] Mediam vocem noa 
habet Keg. nofter , nee ea videtui neceflaiia , cum Tuliium de 

. Genethliaeis ageie fatis conftec. Quandoquidem veto o-a^ttviUc 
Ciceio (it ftudiofiffimus , nee ^ vuJgata le^ione lecedanc cetext 
Codices, hanc omiifionem Libraiio malim cribuexe , quam leli* 
9U0S libros Gloflematis poftulare. Davif. 

96. Cnm ttmfort Anni tetnpefiatHm^He cali eonverfiones commnta^ 
ti»tus(jue tanta fia»t.'\ Hxc natatoie quidem Delio carenc : fed , ut 
opinor , in Libraries a Cicerone culpa eft transferenda. MSSsi 
Keg. Sc Cantab, exhibenc } cum tempore anni cdtli converfienes tern- 
pi^atumpue commmationes tantitfiant Acceffu Jieltarum ir rtcejfu, Un* 
^ i niu iallor , legenduni ; cum cali converfiones tempeltAtHmijuf 
smmiifa$i9ntf tMtn fiant Mctffn fteiUrnm ^reeejjk 3 dckro piorfin 



^%xi De t)iviNATioi<is 

que tantse fiant acceiTu dellarum , & receiTu ; ciim^ 
ea vi folis efficiantur , quae videmus : Hon verifimile ib- 
liim , ^ etiam vcrum efle cenfcnt , perinde , utcum- 
que tern per atus fit aer » ita pueros orieiites animari 
atque formari , ex eoque ingehia , mores » aDimiim» 
corpus , adionem vitae , cafus cujijsque , eventusqoe 
fingi. 
XIjjIII. O BELiRATtONEiift incredibikm ! non 

90 cnim omnis error itultitia eft dicenda. Quibus etiam 
Diogenes Stoicus concedit, lliquid ut praedicere poffinti 

^^^f*duntzii2it fquali quisque natUra , & ad quam quisquc 
- ^""^•maxime rem aptus futurus fit. Cetera , quae profitcan- 
tur , negat ullo modo pofTe fciri : etenim geminoram 
formas elTe fimiles , vitam atque fortunam plerumquef 
difparem, 97Procles & Euryfthenes , Lacedaemoniih. 
rum reges , gemini fratres fuerunt. 

91 At hi nee totidem annos vixerunt: anno enim PrcicH 
vita brevior fuit , multumque is fratri rerum geftarum 
gloria praeftitit. At ego id ipfum , quod vir optimiM 
Diogenes Chaldaeis , quafi quadam praevaricationei 
concedit, nego pofTe intelligi. Etenim cum, ut ipfi 
dicunt , ortus nafcentium luna moderetur , eaque anim- 
advertant & notent fidera natalicia Chaldaei, quaecom- 

que 

tempore anni , quod feitrum tuibat, & margini pximitus adfaiptoot 
▼idetui, ne temfefintum nobis latei^c poteftas. Au^oxis faneisatf 
hoc modo plana fit & aperta. Dttt/tf, 

$7. Proclus & Euryjthenes.} Qim ab Hcfodoto hic idem flomt* 
aetuc n^oKXMc , ^ Sctabone autezn llatTpoxxitr; addacor, utfaincel 
^pud Herodottim omifTam fuifTc Uocam ^ Libtaiio 9 qax iopa 
XlArpoK\H nomen obducenda fuic , & 6x jtpokxm; fa&um efle « 
Icribcietur n/>oxX)t;. Vrfin, Procius & Eur.} Teiminationem M 
atcrlbuo termination! cafusinceiti, quifcquitur, Prodis lIveTal' 
lius cum fecundum , five tertium habuetit , unde libratii hanc p 
mum cafum finxerunt. eos enim hic hzfitafle appaietnotabiiiM 
ex MS. Vofliano , ubi quum ab corteftiice manu eflcc exaiatiBB 
Trades , fextz liteix fupcifctiptam v. Hinc veiius elegi* Cnnrn 
Trodes & Euryjthems,'] Cum primus hoium , Stiaboni (cm flucu* 
chus in Lycurgo pag. 40. addi poteft^ natT^oxXMc nuncopctui; 
conjicit Uifinus ,! ex compendiaria fciibcndi xatione natum die 
Pioclem. Sed inanis eft ea fufpicio 3 hunc enim Pioclem appel* 
lant non modo noftcr & Herodotus , fed Paufaniar "'= — 'nU* 
con. cap. I. ApoUodorusBibl. lib. II. $. 2r4* Foxp sAb* 

fiin. lib. I. $. 25. alilque : ut ex iis emendaodos c ooein 

tc Plutarchum multo Gt yciiUmilius. De Piocle & Euiyil neri' 
leas licet Joan. M^tfim l^egpi^ Ucoa, Wi\ 10$ x|t i^ aT* 




^e lanas junda videantor : oculoram Maciffimo fenfa 
ttdicant ea , qux ratione atque animo videre debe- 
ysLUt, docct enim ratio mathematicorum » quam ifiis 
lotameffe oponebat, quanta humiliute luna feratiir^ '« ^ 
erram paeni contingens , quantum abfit ^ proximal 
^cFCurii ftella , mulco autem longiiis k Veneris » deinde 
lio inter vallo diftet I fole» cujus lumine colluftrari pu- 
atur. Reliqua ver6 tria intervalla » infinita 6c immen- 
a, i fole ad Martis, inde ad Jovis » ab eo ad Saturni 
tellam , inde ad coelum ipfum » quod extremum atque 
iltimum mundi eft. Quae poteft igitur contagio ex in- 91 
bito paeni intervallo pertiner^ ad lunam , vel poti^ 
id terram ? 

XLIV. QuiD?ci!kM dicunt id, quod iiis dicere 
lecefle eft , omnes omnium ortus , quicumque gignan- 
9u: in omni terra , quae incolatur , eosdem efle , ea- 
kmque omnibus, qui eodem ftatu coeli 6c ftellanim 
H^tifunt, acci^ere necefte efle: nonne ejusmodi funt, 
tit ne cceli quidem naturam interpretes iftos coeli nolfe 
^ppareat? cum enim illi orbes , qui coelum quafi me- 
dium dividunt , 6c adfpedum noltrum definiunt i Graci- 
ps h}K^T9q nominantur , ^ nobis finientes rediilimdi 
toominaripoffunt, varietatem maximam habeant, alii* 

3ae in aliis locis fint, necefle eft , ortus occafusque fi- 
^ctorn non fieri eodem tempore apud omnes. 
. Qu5d fi eoFum vi caelum modo hoc, mod5 ilIo93 
toodo tempcratur! qui poteft 98cadem vis effe nafcen- 
Nm/dim coeli tantafit diffimilitudo ? iu his locis, quae 
^os incolimus , poll folftitium Canicula exoritur , 6c 
Swdem aliquot diebus : apud Troglody tas , ut fcribitUr, 
9nte folftitium : ut , fi jam concedamus aliquid vim 
^oeleftcm ad eos , qui in terra gignuntur , pcrtinere ; 
ponfitendum fit illis , eos , qui nafcuntur eodem tem- 

S>fc, pofle in diffimiles inciderc 8naturas propter coeli 8 gen«n*^ 
^ ffimilitudinem. Quod minimi illis placet, volunt enim ^^^^ 
uli, omnes eodem tempore ortos, qui ubique firit nati, 
^dcm coaditione nafci. 

XLV, 

. $t. Bddm vis 4ff0 ttafctntiMm,] Ita quidem MSStL Sed legen- 
***.yi4€tur m4««» vis efft in nafcinres , vcl eadim vita ejpt hafcew 
*"|p». Vidftcapp. 41, 45. Alitcr quidem fcnfum cororoodum cx- 
9mn oequ^o \ nid forfaa , quod baud veii eft difllmile , vox 
^^^^LibxaiiginmccAicattttemblciaa; Z)4v//I 

99. V4 



^ 



3230 D E D I V 1 N A T I O >l E 

caviiL ^^^' ^ ^ ^ ^" ^ ^^"^^ dementia eft , 99ut in ilia»J 

-..mis motibus mutationibusque coeli, nihil interfit , qui 

^ ventus , qui imber , quae tempeftas ubique fit ? quarum 

rerum in proximis locis tantae dilBmilitudines faepe funt, 

ut alia Tufculi , alia Romae cvcniat faepe tempeftas. 

Quod , qui navigant ^ maxim^ animadvemint , cum in 

h promun- fleAcndis ^^promontoriis , ventorara mutationes maxi- 

^°*? mas laepe fentiant. Haec jgitur cum fit turn fereditas 

^"*^* turn perturbatio cceli , eftne fanorum hominum , hocad 

nafccntium onus pertincre non dicere : qUod nou ccrti 

pcrtinet : illud nefcio quid tenue , quod fentiri nullo 

modo , intelligi autcm vix poteft , quae k luna , cete- 

risque fidcribus coeli terapcratio fiat , dicere ad pucro* 

rum ortus pertincre ? Quid ? quod non intelligunt , fc- 

ininum vim , quae ad gignendum procreandumqae 

plurimum valeat , funditus toUi , mediocris erfohs dl? 

quis enim non videt , 6c formas , 6c mores , & pleios- 

que ftatus ac motus ' effingere a parentilMJs liberos? 

quod non contingeret , fi hoc non vis, 6c natnragi- 

gnentium efficeret , fed temperatio lunae coelique mo-. ! 

deratio. 

P5 Quid? qu6d uno 8c eodem temporis pundo nati; • 

diflimiles & naturas , 6c vitas , 6c cafus habent : parom'* 

:declarat ne « declarant , nihil ad agendam vitam nafcendi tcmpus 

^'"^•^^^'^pcrtinere ? nifi fort^ putamus neminem eodem tempore 

ipfo,6c conceptum, 6c ^atum, quo Africanum. Nam 

quis igitur talis fnit? 

p5 XLVL Q u t D ? illudne dubiapi eft , quin mohi ; 

cilm ita nati eiTent , ut quaedam contra naturam depra- 

vata haberent , reftituerentur , 6c " corrigerentur ab na- 

* tura, ctim fe ipfa rcvocaffct, aut arte , aut medidna? 

aut quorum linguae fie inhaererent , ut loqui non pot 

fentt 

99. Vt in maximis mMus,] Sicedidi exaliisdc {exeomnibosedt- 
tionibas ante Giuteiam , a quo nefcio qui abolita eft przpefitiOi 
certefine caufa, dc fozfan infcio. Iniia MS. Vofll ut cditioacs Vi* 
Aom aitt arte atque mtdicinA, Gionov, 

X. Cfirrigertntnr a natura •— am arte at^Ui medicinajj . ^ 

medicina, quafi fcilicct flis noneiTec medicina! Nos igitur M tot 
Voir, dc Vi6^or. fecuti fumus. Sed 8c lerciipferim corriger *f^ 

•nmHra, cum fe ipfa revocajfet^ ant arte at^fue medicina, N: ■** 

dam vitia tenetis corporibus infita , cum robuftiores & vaL f^ 

fadi fumus , ipfa aacQia , fficdlctai (xoo adhibita » cor ' ^ 
cmeadat« Davif.- 



L t » £ R S E C U N o u s. jijr 

fcnt, caefcaipello rcfe<aaB lib.ertrentur? MuM etiam na- 
turae vitium meditatione atque exercitatibnc fuftule- ?., ^ 
runt; ut Dcitiofthenem fcribit Phalcrcus , ciim kho 
diccrcnequiret, exercitatiofle feciffe, ut planiffim^ di- 
cercr. qu5d fi hfct aftro ingcrierata & tradita cflent, 
auUa res ea mutire poffet. Quid ? diffimilitudo loco- 
ram ndnne 'diflimilcs horainum procreationes habct ? 
quas quidcm pcrolrrcre oratione facile eft : quid in- 
ter Iitdos & Perfas , * JEthiopas & Syros, differat , 
corporibus , animis : Ut incredibilis vatietas diilimili- 
tadoque fit. 

Ex quo intdligitnr , plus terrarum fitus , qjuim 3 lu- 97 
use tradus ad nafcendum valere. Nam quod ajunt , 
quadringcnta & feptuaginta millia annorum in pcricli- 
landis. cxpcriuftdi^que pueris, quicumque eflcnt nati, 
BabyloBios pofuiffe, fallunt. fi enim cffet faditatum; 
BOQ eOet defitum. fieminem autera habemus audorem* 
5Qi id aut fieri dicat , arit fadura fciat. 

XLVII. ViDESNB, me non ea dicere , quae Qr- 
neadcs, fed ea , quae princeps Stoicdrum Pansetius di- 
icrit? e|o autem etiam hoc' rcquiro , omnesne , qui 
Cannenn pugna cecidcrunt , uno aftro ^ fuerint, Exitus *F <*?* 
?nidem omnium unus & idem fuit. Quid ? qui inge- ^"^ 
ftio atque animo *fingularcs , ,4num aftro quoque 1 fi',jg, 
>>&o? quod enim tempus ^ quo non inntimerai^es na**nafcunW 

fcan- Ar;y. & 

2. t^hiopAt ir Syros, ] Editio Viftorii t/£ihi0pds Syros , neqoe 
i^erS,Vidoris aat Fall, duo meliores. Gmter. Et t/£thiopas,'\ la 
Mgatis deeft prima vox, quam nos ex Bal. Cane. Yen. 147 1. 8c 
fi&Qx, adjecimus. Alioqui cum plures Codices dent u£thhfiu^ 
^^» expundis coajundionibus, legi polfic inter lnd»s\ Ptrfi^s , 
^bi«pAt^ Syros, Rem ipfamtetigic Sexcus Empiiicus Fyiihon. 
^pot. lib.i. pag. 17. Davif. 

3. tuns traaus.'\ Pal. ties & S. Vi£kOiis taifus. Ice, aSms^ 
^mque prarpoCiierim vulgatoj jGruter:.. Ltm^ txa^us*} In $. Vi^ 
wrislibro, Keg. Cantab. 6c Fall, tiibus eft Lms tadus , in uno 
Cjituc dSus. Sed nee vulgata , •nee harum ledionum alteiutia 
nhi placer. Cum ?iio doaiflimo Joan. Clerico , malim , JJm^ 
^<f 9 ut fiipra cap. 44. eodtm fiatm Cdli & fielUrum mats dlxir* 

4. Ifum Afiro ^mefue mto? ] Editt. Ven. 1471. 6c Bad. leprsfeiif 
tnt, «^m «n«, quod Lambino placuit. Sed perinde eft , hoc an 
to tn6do legas. In eo veto quod vir - ille doftus fupia. dedecit 4 
^f»Attf4$e animo JhguUresnafcuntmr , baud addicuat UOHtAC^ 
V6f ; i^CC 14 ftip^cxacmum ^agitat oratio. Idmi 

Xfi9s nKn 9fnii $\ P> 



V . 



i 
p%i De DivinaT'IOwe 

fcantur i at ccrtfc fimilis nemo HomerL 
98 £t 9 £ ad rem pertinet , quo modo coelo afiedo; 
compofitisque fideribus quodque animal oriatur : sva* 
kat id DeceiTe eft etiam in rebus inanimis. quo qoii 
dki poteft abfurdius ? L. quidem Tarutius FirmanoSi 
familiaris nofter » in primis ^ Chaldaicis rattonibus eradi* 
tus » urbis etiam noflrae natalem diem repetebat ab iis 
Parilibus , quibus eam a Romulo conditam accepimas; 
Romamque » in jugo cum eflet luna , natam eue dic^ 
bat , nee ejus fata canere dubitaba't. 
y.cxxix. . O vim masamam erroris I Etiamne urbis natalis dies 
.99 ad vim flellarum 6c lunas oipertinebat : fac ia poeio 
m pcitmc-jeferrc, ex qua aflfedione coeli primum fpiritura duxe- 
^JJ^*^' rit. num hoc in latere , aut in caemento, cxqota 
urbs eflfeda eft , potuit valere ? fed quid 0ura ? quotidic 
refelluntur. Qu^m multa ego Pompcjo , quim m^ 
CtzSo , quam multa huic ipii Caefsui a iGhaldasis dida 
a 4/1V memini^ neminem coram "nifi in fenedute , nifido* 
aifi feiu mi , nifi cum claritate effc mbriturum ? ut mihi pc» 
rum videatur, quemquam exftare, qui etiam nuncae* 
dat iiSy quorum praedida quotidie videat re & eve&*. 
^ tis refelli. 
ICO XLVIIL Restamt doo divinandi genera :qi» 
habere dicimur k natura » non ab arte ; Yatidnandi & 
fomniandi. De quibus, Quinte , inquam , fi placet j 
difleramus. Mihi ver6, inquit, placet, his enim» que 
adhuc difputafti , prorfus afientior 2 .& , verfe ut loquar, 
quamquam tua me oratio confirmavit , tameti etiam 
mca fponte nimis fuperftitiofam de divinatione Stoico- 
rum fententiam judicabam ; ac me Peripateticorum ra- 
tio magis movcbat , & vetetis Dicaearcht» & ejus, 5^ 
litmc floret , Cratippi , qui cenfent cflfe in mcnttou 
hominurti tamquam oraculum aliquod , ex quo fiitaa 
praefentiant , fi aut furore di vino mcitatus animus, aat 
4 fomno relaxatus , folute moveatuf ac I&eri. His de 

/ r . 

f. Valtdt id mcifs efi itium m nhrs indnimis.^ Atqw VidoflflO 
edeie videmas necejfe e/i n§n in btminibmfitiim , vimm M^ 
tttam, idque ipfam ex codice Voffiano adferipiit fatei. ^ ']^ 

6. Chaldaicis littris erudims,'} Vcteres libxi Cbaidaieii t ^} 
babent : quod lecepL libei etiam Democsici pbyiicr > ^ 

A^(^ iar«iipi$» ciat ; lit tcadit Plo&caca jA^am ir ' f^ 



Lt'BER SECtJHDtri. 3233! 

{eheribus quid fentias • & quibus ea rationibu$ infirine$» 
mdirc fane velim. Quae ctiin ille dixiffet , turn ego tot 
'Qrfus quafi'ab alio principio fum exorfus dicere. Non 
gnordj inquam , Quinte , te fcmper ita fenfifle , ut 
le ceteris divinahdi generibus dubitares: ^ifta duo , fu-o ita 
wis & fomnii, quae a libera mente fluere viderentur^'lJf •''•*' 
>robares. ^^^; 

XLIX. Dic/^M igitur de iftis ipfis duobus, generi- 
>iisiiiihi quid videatur, ii pri^s, TStoicorum conclulio ^- *• 
•ationis, & Cratippi noftri, quid valeat , videro, Di- 
tifti cnim , & Chryfippum , & Diogenem , & Anti- 
>atrum concludere hoc modo. Si funt dii , neque an- 
t^ dedarant hominibus , quae futura fint : aut non dili- 
gunt homines: aut^ quid eventurum fit , ignorant: aut . , ^ 
ndftimant' nihil Pintereffc, hominem fcirc, quid fitf^-homlnj^ 
tomm : aut non ccnfent effe fuae majeflatis , praefignifi- oavif. 
caie hominibus yijuse fint futura:^ aut ea ne ipfiquidem 
flii fignificare-^ouunt. 

Aut nequc non diligunt nos : fiint enim bencfici , loi 
lenerique hominum ainici : neque ignorant ea , quae * 
»b ipfis conftituta & defigtiata funt : neque noftra ni« 
kil intcreft , fcire ea , quae futura funt ; erimus enim ' 

Cautiores , fi fciemus : neque hoc alienum ducuht ma- 
}cftate fua; nihil eft cnim bcnificentia praeftantius : nc- 
^ae non poflunt futura praenofcere, non igitur dii funt , 
toec fignificant nobis futura : funt autem dii : fignificant - 
^go. £t , non , & fignificant futura , nullas dant no- 
bis 



- , 7. StH€§nm cpndufio rMttnis. 3 Htc eft oido in hae fecHadi cafu» 
^Djuafta iteiatione Ciceroni probatus , ut jam olim edidit Vi- 
^rius 8c Heivagius > non Stoicorum rationis conclnfio , ut ex aliii 
.pniienis. id piobavic ipfe au£bor fup'ia in principio qHornm fitidi^ 
**i^ii. Tale cannm fida adulatio dominorHm. Talc lib. f • ad Famtl. 
^ift* 7* propter aliqmrum opinionem fpta cupiditatis, CopaUtiva» 
40am prcmifit idem Viftorius, ex MSto non notatur. Gronev, 

«. Ujw m ne ipfi (fuidem DiifigntficArs pojjmt.'} Mihi hoc totom 
^ftra videtai inculcatum 3 quorfum enim iteretur 3 cum idem 
«gnificet id quod dixit , amtfrnet eventurum fit ignorant, F. Manut* 
•wftra prorfus eft vit doftilfimus 5 prsterqtiam enim quod h«c Ic- 
Jpnturctiamlib.i. cap.|«. g\vaA o^ ignorare -, Aiiud fignfficare nm 
H^ Moti procuIdnbi9 fardique multa fcitint, qns dechiiare nonL 
fmuit J 8c ab iis ftat , aut potius ex coram fcntentia loquitur , 
Cicero , qui ^eri poffe negant , ut ilia fie I Diis tcxum (uturarum 

^xx xxx XX9S a h 9&. 



5134 J^ E b I V I K A f ^ O N t 

q fignifi- bis vias ad <i figuificationum fcientiam , frufira enim 

Sl^r * fignificarent : neque , fi dant vias , non eft divinatio: 

IQ^ eft igitur divinatio. O acutos homines ! quam pauds 

verbis negotiuna confedum putant ? Ea fumunt ad con- 

cludendum » quorum iis nihil conceditur. Condofio 

autem rationis ea probanda eft , in qua ex rebus non 

dubiis id, quod dubitatur, eflScitur. 

• L. V I D E s N B Epicurum , quern hebetem & ru- 

dem dicere folent Stoici, quemaamodum , quod inna- 

tura rerura omne effe dicimus , id infinitiini* effe con- 

cluferit B Quod finitum eft , inquit , habet extremum. 

X «//( non Quis hoc non dederit ? quod 'autem habet extremumi 

habent [^ cemitur ex alio extrinfecus, |ioc quoque eft concfr 

autcm. dendum. At , quod omne eft , id non cemitur ex alio 

T. cxxx.extrinfecus. Ne hoc quidcm negari poteft. » Nihil igir 

? P"*"f M ^^^ ^^^ habeat extremum , infinitum lit neccffe & 

igit. nihd videsnc, ut ad rem dubiam conceflis rebus penaw- 

cum ctnj, -.:«. ^ *^ 

Ldmk» "'■ • 

' * 104 H<>c vos dialedlci non facitis : nee folitm ea non fa- 

• mitis ad concludendum , quae ab omnibus conc^ 

dantur : fed ea, fumitis » quibus conceiQs , nihilo ma- 

t cfficiatisgis tefficiatur quod velitis. Primtim cnim hoc fumitis? 

^'*'A^^' ^^ ff^^^ ^« > henefici in homines funt. Quis hoc v'obis 

tufiAfJ. (jabit ? Epicurusne, 9 qui negat , ^uidquam dcosnec 

alieni curare , nee fui ? an nofter Ennius » qui magna 

plaufu loquitur, aftentiente populo ? / . 

Ego deum genus ejje ftmfer dixi ty dicam cc^mm 
Sed eos non curart opinor ^ quid agat humanumgenm, 
£t quidem , cur fie opinetur , rationem fubjidt. Sed 
nihil eft neceffe dicere., quae fequuntur. tantum iat eft 
jintelligi, id fumere iftos pro certo , quod dubium coih i 
troverfumque fit. 
XOS LI. S B Qjj I T u R porra^ > Nihit decs ^ncrare , fud 

ormM 

9, Slut mgat , Miquicqudm Jeos.l Siifi- edidi ez admooittt pflns, 
de quo fatis fupia , quam vulgo mgaf quic^jmam. Grooo?. Afij^ 
Mtd^iMm Deos nee aJieni cnrare nee /»/.] jao. GiODOvius TOCCffl &» 
' &am , sliqmd(jiMm , intruieiac , quam nos , iubeotibul softitf 
MSStis , ejeclmus, veCeremque ledionem leduximus. £ttt ':eai : 
£picuii KVfiei Sd^A , TO fxstxeiiucit Kx} dpBuprcv ovrt ^vto v **' ' 
Tce 2;^8/r, ourt aKhpt 9rce^*;^fiy , , pxo illlus enim fentcntU ^f*" 
^mouirt 'ff^'^fAATUM Xfltf ^pot'riJ'ii fAetjcatfieviitt, Vide *• 

Lacirium lib, x^ f. 77v ^ »ofti«m lib, I. N. Pf ««f ^ 

■ ' St- 



•» 



IrlBEft SeCTTKDUS; gt^f 

SmuM fiaaHis c$nft$tMtM. H!c ver5 quanta pugna eft 
dodiffimorum hominum » negantium eife hsec k diis 
iminortalibu3 conftituta ? At »0^r4 inttrefi ^fcire , ea v 4/;; (cuf 
quae eventura fint. Magnus Dicaearcfai liber eft , ncfci- qux. 
ire ea mdius efle, quim fcire. ><> Negant id efle alie- 

num 

10. NegMt enim id^efft ulitnum 'mnjffiatis dtontm , fit licet camfks 
•mnim» intrtfpiart,'} Appaiec , hzc prsecedentibus efTc attexenda, 
locum que jta coirigenaam : Negant ttiam id ijfe alimnrn majejtdti$ 
deorm»i fiUicety c^as omnium introfpicerg, quo cnim ordinc Chry- 
fippus, Diogenes & Anciparer xationes , cue diWnatio eflet , atcu« 
Ittont.} eodem otdine eas ipfas xationes conatut Cicero confutare. 
^egtt aiamy inqnic » id ijft »l$inmn maje/iatis tUtrttm enfas $mmum 
mnfiiceri , upnftmif , quafi dicat : Maxime eft alienum majc* 
natis deonim ca(as omniom intiofpicere , ut videant , qu^ cul- 
^ue cooducac. & dixit m/^/ potius qu^m demos , at humilitate 
^€ibi major efiet itonia : domos enim piinei^ vin habitaie fo* 
wit, cafas nofl folent » qiiz agteftiuni propns iimt. Didionem 
wtem illam, fcHiut , ita accipimus , ut pei iioniam pofita iit» 
aoa ut, id efty fignificet. Keque mtjefttu* lego , pro majej^atit r 
<im alienus etiam gene'randi cafu conjnngatnf : uc lib. x. de Fin» 
51. S«/i alienufn pWet ejus tjfi dignitati4_y qtum mihi qnisque tri' 
^i>. £t fle Univeriitate : Naturam fagiintem i & ejus copulationit 
,^ittunf, Et Salluftiua in Catil. cap. j^u Domus X). Brmi propiMus 
f*^ f neque aliena c^nfitii propter SemproHtam. £t Lucxetias iib^ 

, ^ I ^AlienAque pacis eer»m» 

*t ibideni infra ;^f. 1 063 . 

Nee tamen hdc itd fi$tit alidntm rerum dliemdm 
ttManutins. OMfiu omnium imrofpicere,} Qaias kgcndam ceD<e| 
l^autius, nam omnes libxi habent cdufds, Lambin. Negant enim 
¥ ^Ife.} Intel haec veiba , 5c fuperiora ^lutm fiire , deeft quiddai^ 
l^c, SecfuitHT Deos ed nobis prdJignificAre. Negdnt iidem, Deinde 
icgendum , ajtmt enim &c. Debet igitut hie notari ftellnla, & ita 
plim juflexam. Lsmhinns, Negdnt id, ejfi &e, Lambinus heicmulta 




^^ium introfpicere,'\ Faulli Manutii aonjeftuiam , qui cdfds, non 
^fds , legit , ^di^crte firmat Pal. fe^. In leliquis Vi&otium no- 
mosque Codices fequimur , licet de conftxu&ione , quam pro- 
Fpgnat vir doftiflimus , dubitari non poffit. At Lambmianis ad- 
vtanaentis nihil eft opus, ii modo locum xefte capiamus i prior 
tniiQ pan ^^ Philofophorum , quorum conclulionem rationis ex- 
fonit hofter ;* poftertor ,, tpHus Ciceronis , eoium fententiam 1 1* 




iKcr Epicuici xidebant potius , quam tlmebant , omnid phviden^ 
?*** 6* cogitdntem & dnimddvertentem , <Sr ^nn\i^ d4 ft pertinerf 

j(p(K }(xx xnx % . f^r 



3^3^ Db- DivimatiomE 

s cM&i imm majeftate deoram , fdlicct 'cafas omnium intit? 
^'*» fpiccre , .ut vidcant quid oriqac condocat. Ncqnc bob 

po(runty«/jifr4 fTM^fcere, Negant poffe ii , quibus doq 
placet cflc certuoi , quid futurqre fit. 
106 Videsne igitur , qux dobia J fint , ca * fiimi pro ccrtis 
y fiint«//V.j|tquc conceffis ? dcindc contorquent , & ita conclih 
fpfo5™/i? dunt: Nan igitur ^funt dU , ntc fifkifiuait JkturA'.A 
a iliid-' ^^ }^^ pcrfedom arbitrantur. JDkinde affumoBt; 
fm»\- Sunt autem dii : quod ipfum non ab omnibus concdi- 
P. B. tur : Significant ergo. Ne id quidem fcquitur. poflimt 
cnim non fignificarc , & tamen effe dii : ■ ■ ncc fi figni- 
ficent, non dant vias aliquas ad fdentiam fignificatioik 
b homini- At id quoque potcft , Ut non dent i>homini ; ipfito* 
hasDavt'f. bcant, cur enim Tufcis potius, quam Romanisdamit? 
c nondantNec fi «dant vias, nulla eft divinatio. Fac daredcos:i 
€dd. vat. qQQ^ abfurdum eft : quid refcrt , fi acdperc non poffo- 
d*|««wi nius? Extrcnium eft , «^£^ igitttr drmmttio, SitcItI^ 
*****^ **• mum : effedum tamen non eft. ex felfis cnim , ut » 
ipfis didicimus , veram effici non poteft. jacet ^ 
tur tota condufio. 
X07 LII. VsNXAMus nunc ad optimum virum , ftw* 
liarem noftram , Cratippum. Si fine oculis ,, inqa^ 
non poteft exftare officium & munuy oculoram , w. 
funt autem aliquando oculi non fungi fuo munere : ^. 
vel femel ita eft ufus oculis , ut vera cemcret , is Itfb^ 
cnniin efenfum oculorum vera cementium. Item igitur > 6 
#^- fine divinationc non poteft officium & munus ^V^ 
tionis exftare , potcft autem , cum quis divinationcffl 
habeat , errare aliquando , nee vera cernerc : fotis^ 
aa confirmandam divinationem , femel aliq^id ita die 
divinatum , nihil ut fortuito cecidiffe videatur. funt au- 
tem ejus generis innumerabiUa. effe igitur divinatioocffl 
confitendum eft. Fcftiv^ & brcviter. fed ciimW 
iumpfit quod voluit, etiam fi faciles nos ad conccdoJ- 

dum habuerit: id tamen, quod affumit, conccdi nuBo 

inodo 

ffttdntem^ cMrhfim irplmum negotii Demm. Vciba fdot T^^^ r 
D, lib. I. cap. ao. Vide fis Minucu Felicif Ofta?. cap. 10. « ^ 
ffa cap. 6^, Ddvif,* . / f MB 

II. Nee , Ji fignipcent , Mn ddnU^ Volgg. d^ri , qtiod i«8W» 

Srorfus turbat vitiatque; namque verba funt philoldphoniin>|j** 
aiim lefcllit Ciceto. Vide cap. 49. Nos igitur veteran codi«J 
fflcmi fumus, quem memoiat qttidcm Lambinus \ Jta vudsa^ 
ipon^btonperaipt, Idtm. ^^ 



Il I,B E R S E C HJ;K^ U 8« ^Z^J 

Bodo poteft. Si, ^inquit, a]ji]uando ocult peccent^ioS 
.amen, quia tcA^ aliquando viaerint , ineft iii iis visf aliquan-: 
ridcndl Item » '^fi squis«femel aliquid ^dixerit, is^^O'inqoit 
itiam cim peccet , tamen exiftimandus fit habere vim 5**"^, . 

LIIL Vi-DE , qusefo , Cratippe nofter , qvAm fintnatione 
fta fimilia. nam mihi non videntur^ oculi enim vera vci^^4/<»>^ 
£rnente$» utuiuur natura atquefenfu: aniroi ii quan-P.CXXZU 
to vel Taticinando vel fomniando vera viderunt, u(i 
\mt fortuna atque cafu. Niii fort^ conceiTuros tibi 
auftimas eos, qui fomnia pro fomniis habent, ii OMan- 
|o aliquod fomnium veram evaferit » non id fomiitd 
iceidiue. Sed demus tibi iilas duas fiimptiones , ea , 
quae A^f^fMiT* appellant dialedici: fed n03 Latin^ loqui 
poalumus: >3praefumptio tameat quam ^r^Mifiv iiicm 
Vocant , non dabitur. 

AlTumit autem Cratippas hoc modo: Sunt autem in- 169 
aumerabiles praefenfiones non fortuitae. At ego dico 
livdlam. Vide, quanta fit controverfia. Jam affum* 
ptione noircoDceffa^null^ conclufio eft. At impudcn- 
Hw fumus, qui, *ciim tam t)erfpicuum fit, non conce-' ^nod 
iamus. Quid eft pprfpicuum r Multa vera , inquit , *"'• 
evadere. Quid, quod multo plura faUa ? nonne ipfa 
vatietas , quae eft propria fortuoae . fortunam eflc caa- 
fam , non jiaturam ^docet? deinde, fi tua ifta conclu- k ciTedo- 
fio , Cratippe , v?ra eft : (tpcipu emm njihi res eft) non- «« ^rwr. &, 

ne '• 

w 

XI. Si qmh ftm$l ali^ttid dtxirtu} Volgati in hunc nsqne diem , 
§^'9»id in divinafhne dixerit, {ed deievi gfoiTulani illam aoi^lodtate 
l^aiatioi pami* ubiejus xiec vola, nee yeftigmni. &/apranotavi, 
dxttrt idem efic aaod prddicere, G inter. Si qms femel alicjuid dixe^ 
*''^] Sic abfuidimme dedit Giutecus ez Pal. piimo. Nimiium i/- 
undi vcrbo pr^dicendi vim competeie putavit vie ille do£^us, qupd 
plane falfum eft Sc incongruum. Bal. veteies editi lepixfentant, 
f f^is femcl aliquid in divituuione dixerit : Reg. autem Sc Cantab. 
Aabent ^tf c/mndt/tfff/. Abundat ntraque przpofitiOy legendumquc* 
^ ^ttis femel Aliquid divinationc dixtrit, Ablativus modum deno- 
Ut. Davif, 

iji. Pritfumftio tamen ^ quam 7rpox»4<i' ^^O ^i libros noftros > 8c 
S. Viftoris , imb fi editos i Viftorio , Siurmio , Camerario , fe- 
quifeurj icfciibendura eiit plane pr^/f»/f» ; quod item repofuiflcm, 
Jj" iteraflet Cicero linea fcquenti. Gruter, Prafumptio tamen.] In 
MSStis 6c Ven. 1471. eft przfenfio , quod tantum non recepcrat 
^lutcius. At omnino letinenda eft lectio vulgata , prout ipfa 
^ox jTfixn^^ facis iuperque demonftrat. Davif. 

X9(X 9(XX xxs 4 14« S^ 



5x3? De Divihaticnk 

ne intelUgis eadem ml pbfle 8c harafpices » &c ftdgon^- 

tores , & interpretes oftentoram , 6c augures , dc foiti* 

legos, Sc Chaldseos? quorum generum nullum «ft , ex 

quo noD aliquidt ficut prsedidum fk , evaferit. Ergo 

aut ea quoque genera divinandi funt , qux tu rediffimi 

iroprobas: aut, fieanonfunt, non inteiligo , corhxc 

duo fint , quae relinquis. qua ergo ratione haec indu* 

cis , eadem ilia poffunt effe , quae! tollis. 

1 iQ LIV. Quid vero habet audoritatis furor ifte , quem 

Jvocas divinum Uocatis, ut^ quae fapiens non videat , ^ vi- 

MS,. deat infanus» & is, qui humanos fehfus amiferit , divi- 

hos^ifitecutus fit ? Sibyllas verfus obfervamus » qnos ilia 

toens fudifle dicitur. ■ 4 quorum interpres nupcV fal& 

f, B. quaedam hominum fami didurus in fehato putabatuTy 

eum, quem re vera regem habebamus , appeUandimi 

quoque efle regem » fi falvi effe vellemus. Hoc fi A 

m libris , in quem hominem , & in quod tempos eft ? 

callid^ enifh , qui ilia compofuit , perfecit , ut , quod- 

cumque accidiuet , praedidtum Videretur, hominum & 

temporum definitione fublata. 

I II Adhibuit etiam latebram obfcuritatis , ut iidemyetfiis 

ali^s in aliam retii pofTd accommodari viderentur. Non 

efle autem illud carmen fu'rentis , ciim ipfum poema 

dedarat (eft enim magis ^rtis 6c diligentiae » qoam 

incitationis 6c motus) turn verb ea , quae «jepo^i%K 

dicitur, ciim deinceps 15 ex primis verfus litteris aliqiik 

connei^itur, ut in quibusdam Ennianis , ^^qtu, EmuMs 

fiat 

' 14. J^^rum interpres, 1 L. Cfltta; de quo Suetonius in Ju^ Ctfi 
faisTCtbis : Percnbuh fanu, L, Cattam xvvirum fmtemiMn iiStr 
rmut ut, ifueniAfn lihrh fatnlU?us cnttintretwr ^ Parthos uiB a. tiff 
non pejfe vinci , C^fir rex appelUretur, Ex quo Ciceionis locos 
illuftiatuc , & fimul intelligitut , Sib^ltinis libris interpietaodii 
Xvviros picfbiiTe. P. Manut, 

15. ^36 primis verfm litteris,^ Lege verfttitm dnpc^tX'^S'wf.tmm hK 
eft ratio , ut prima verfuum littera totiiis carminis mentem atqoe 
lententiam tcpnefentet. Auguftin. Civ. Dei lib. xviii. cap. 21. 
Ftacdanus -' Gracw» nehis ctdicem proteUit , carmin^t effe dicens Si' 
ijflis Erythr4d , tdfi eftendit ^medam t»e» in capitibus r/erftm tdi' 
nem itterarum it a fe babentem , m hue in •» verlfn ieierensur , wk 
y.firoi ©fou Tiec ^etr»p, Etiam nunc exfiiant ti verfus in < tio- 
tini Orat. ad San&orum coetum cap.xviii. Similimodo i m9- 
dianus aitique omn^ , qui nugacis iftius'diligentias'mc Eota 
ieliqucrunt. Davif. 

16. ^4 Ennim ficit.} Pnto ho9 induccndum > ut gloL. pK* 



1 

L# I B E It S EC C H D U S. 313^ 

mt. id cent magis ell attend aniiDi, quknfurentis. 

«Atque in Sibyllinis "7 ex primo vcrfu cujusque fen-nz 
sntiae prfmis litteris illius fententiae carmeni 9mne prx- m ifiqoc 
Bxitur. Hoc fcriptoris eft, nnon fureniis ; adhibentis^*"'^^.'*'- 
iiligontiam , non infani. Quamobrem Sibyllam q^i^iemjjj*^^* 
spoiitam & conditam habeamus, ut , id quod prodi^fmi^ltU 
am ed k majoribus, injuilu fenatus ne legantur quideinL4»^.' 
Ibri, valeantque ad deponendas potiiis, qaam ad fufci- 
4endas religiones : cum antilticibus agamus , ut tquidvis 
>otias ex illis libris, quam regem proterant, quern Ro-^ patiea- 
Bae pofthaec nee dii nee homines elFe opatiantur. tur 4///; * 

LV. At m u l t I faepe vera v^ticinati , ut Gaffandra, i 13 *. 
^^Jamque mari magna i ..: 
Eademque pauUo p5ft : 
■9 EheH videte. — 

Num igitur me cogis etiam fabulis credere ? quae de- 
ledationis habeant , quantum voles : verbis , fenccntiis ^ 
nurnqris » cantibus adjuventur : aud^oritatem quidem 

nullam 



• * 



•ftkntis veibi. P. MmuU. ^s Ennim fecit J] Eiprefll quod crat 
^ Fait alii in;ilunt, i^. Ennins^ de quo videatui Hem. Stephaous 
u Schediafmate JaDuarii fuL Clariflimus vii Claud. Futeanus iil' 
l«c habebac pro (puriis. Gruter, 

17. ^tijue in Sibyllinis ex primo verfu cujtts^ue fententia.l In msi- 
■'''cripto eft, §x pimi T/#r/w. Urfih. Bx primt verfu cmJM^i$0 
femtmis primit literiai illius fententis Mrmen ^r.] Fal. pr. noa 
ignofcit , primis Uteris illim fententid, & refipiunt Cine aliquid 
falfi. quamvis in prioribus omnia force nondum emaculata. Fu- 
teanus adnotarat , repertum in vctcti Iccipco , ex primis verfttum 
tl^^*** featmti^ Uteris y videndunique Dionyf. HalicarnalTxamy 
Hbroi. Aotiq.R.on).Sc£ufebluminoianoneadChnftianos. Gmr^. 
«* prtmo verfu c»jus<fue fenteiitU Mnis litteris HUhs fententi/g car^ 
^eH9mne pr^gtexitur.} Fal. pr. 8c Cantab, fton agnitis primis litteris 
^litiufimenti^, habcnt tincum , ex primg verfu CHJus<ji*e fententiit 
^n«e» omne prdtexittir, A vulgatis non recedunc Reg. aut Bal. 
niu quod hie verfiem pie verfu lepiarfehcet. Liber Futeancus dat, 
** primis iferfuum eujusque fententis litieris, Optime quidem, oc 
ttiihi videtur ; *& it a conjecic Auratust Tocu|ti igitur locum mu- 
tatione ItnflRmi fie conftituerim : Ex primis verfuum cujusque fen^ 
^i* Utterit ilUus fentetuis c^rmm tmne pertexltur. Hi«c «-/;t*' 
•^''sc *f*7r%7rct)iuivoi i>Jty'j(OVTeit t^lc KthH/UiVAtt eiiipo<rtxiri ^queiOr 

adtspdun, ex Vaiionc tiadit Diouylius HalicaraalTeus lib. iv. cag. 
•». Davif, 

18. Jamtjm man metguo'l Totum carmen videte licet lib. i« 
f^P. ?i. Idem. 

19. Ehen vidttc:\ Adi lib. i. cap. 5«. Idem. 

Xxx XXX XXX $ ao. ^. 



924^ X>E DiVlNATIQKB 

3*; ami. nulkoa debcmus » nee fidem commentidis rebus t^uti^ 
gere. Eodcmque modo ncc ego PuUicio nefeio cm, 

f itedtt occPMarciis vatibus, nee ApouiDis operds credendom 

^^ exiftimo: quorum partim fiaa aperte , partim efiiimi 
temer^, numquam ne mcdiocri quidem cuiqoam » Hon 
ntodo prudent! » probata funt. 
¥14 ^Q^^^^ inquies : ^<'remex iUe de dafTe Coponiiy 

H Qaii oonne ea praedizit , quae fada funt ? Ille vero , & ea 
iL quidem , quae omnes eo tempore , ne acciderent tim^ 
bamus. cadra enim in Theflalia caftris collata audieba* 
mus : Tidebaturque nobis exercitus Csefaris & audacis 
plus habere, quippe qui patriae bellom iQtu]iiret;^& ro 
boris, propter vetuftatem. Cafum autem prcelii, nemo 
iioflrum erat » quin timeret : fed ita , ut conftandbns 
liominibus par erat^non aperti. Ule autem Graecus quid 
miriim , ii magnitudine timorfs , ut pletumque fit , i 
confiantia , atque \ mente , atque a fe ipfe difceffit ? 
qua perturbatione animi» quae, fanus cum eflet, time^ 
l>at ne evenirent , ea demens eventura eile dicebat, 
Utram tandem , per deos atque homines ! magis y^ : 
liiitnile eft , vefanum remigem , an aUquem noftriini, < 
qm ibi turn eramus , me , Catonem , Varronem , Co- 1 
|K)nmm ipfum , confilia deorum immortaliuin *■ pedjfA- 
cere potuiflc ? 
2|r LVI, S E D JAM ad te venio » 

'•^San^e Apollo^ ^iqm umbilicHm €$rt$fm t^rranm 

Unii 

20. 7(tmex ille dt^ eUjfe Cofmu.} De quo fupia lib. i. cap. 32. 
Davifi 

21. Perffn'ctre petnijfe.] Si antiquos libros iequi opoitet , loo^ 
«fia> csoiietui & melioi forte fenteptia. habent enim S. Vi&onsi 
cen^^all. quatuotrr/f>/W^:recundu$pscterea, rtfpicere nonf^tm^t, 
<vrotcr» Co/ffilia Diorum immtrtdlium peffpicere potHtJe,} Keg.Jlofier> 
fpittrei leliquicum Pali, omnibus , £c Ven. 1471. refpicere; nee 
Crutero judtce, pqor orietui inde fcntentia. £go vero in Usi^ 
^ firni coatraiia \ nain mihi videtur illorum Codicum ledio 
inepta prorfus & incommoda ^ quum vulgata (It rei c<>nvcniea$t 
jiec omntno mutanda , licet Libiaili quidam doxmita- ct 
jMnnihil aberiarint. Davif, 

2se. O fanUe K^pollo.] Prima liteta verfus expungenda 1 at 

Car trochaicus ^ quaro ut cum Lambino reicribamus can.. k- 

cando conttilibtos 9 Vude iiac fMpir/litiofa. Giutct, ^ Antler />.J 

Vulgg. /kn^tf Kj^polU, Cum igitur horum verfuum , prou '«t 

lecepta kdio > pcimns fit Jambicus o^onaiius, alter ?cxo ^o- 



Liber Secumbus. 3141 

XTnde ' fitperfiithfa frimum *^fi,v4 evafit vox fhra. t bdtjif^ 
Tuis eniiH oraculis Chryfippus totum yolamen implevit ^«»W 
partim faUis , ut ego opinor , pactim cafi} veris, '^ut 
fit in omni oratione faepiflSm^; *^ partim flexiloquis & 
obfcuriSy ut interpres egeat interprete » & fors ipfa ad- 
fortes referenda fit; partim ambiguis , Sc quae ad dia- ^ B. 
Icidjicum 5 defcrenda fint. Nam cum fors ilia cdita eft ^a G^i^"* 
DpulentiflSmo rcgi Afiae , aUL dcfc- 

Croe/us Halym penetrans magnam pervert et opum vim : tcniz d^ . 

hoftium yim fefe perverfurum putavit , pervcrtit autem ' *''• 
fuam. 

Utram igitur eorum accidiffct, verum of aculam fuif- Xi6 1 
fet. Cur autem hoc credam umquam cditum Crcefo? 
^ut Herodotum cur veraciorem ducam Ennio ? num 
minils ille potuit de Croefo , quam dc Pyrrho^fingcre 
Cnnius? quis enim e(l» qui credat, ApoUinis ex oracu*. 
lo Pyrrho effe refponfum ? 

jlJ0 te, JEacida^ Romanos vincere poffe. 
Frimtim I^atia^ ApoUo numquam locutus eft. deinde 

iftji 

chaicus; D. I^ambinus, ut ut(!rque paribus incederet pedibus , ii) 
lecundo legit > unde hzc fuperfihi»fa, Scd icopum tetigit Giute« 
xus, quidelendam ftatuit illam eiclamandi pajticulam ', odona- 
zios enhn, ot docuit craditiifimus Beqtlejus, baud xecipic Tiagoe-* 
ilia. Dayif, 

2}. i^i Mmhilicum terrarunk certttm obfidesj] Obtifies eft in xnano- 
Icri^o , & ita fcriptum eft apud Vaixonem in iibris de Liogua 
Xatina. Vrfin, * 

24. S4va evajit vox ftra.] Junior , coniiciebam > fdpe eva/it V9X 
form, nunc, maio aliquid noaintelligere,qu^m indulgeredivina- 
tioni qualicumque; quskm debere ingeniis melioris do6trinx fiuge 
iatucis ludibrium. Grmer, 

2$. Vtfit in omni ordtitne fdpljpme ; partim fUxHo<juis ] Idem ha- 
iiolabar , nf fit in partim flexilojuis j omiftis nicdiis , tanquam ^ 
niana Interpol atorum. nunc taceo. Idem, 

26, Partim jUxiUams "^ Ao^ou ^ unde Ao^i^t di£^us eft Apollo* 
Marius Mercator Subnet, in fccipr, Juliani cap. vi. 1(0^9 fi fimpl$~ 
titer ir ffon dilemmatm , tan/jttam ad Crctfiim & Fjrrhum Leicras^ 
{nnut ettnim erroris fpiritHs) ^oejueris, Suidas : Aofj'jto o 'AaraAX»f, 
• Xofw i*.j ttTTOTriuvav' Ko^eHc y-t^ tfjiftf^rvjiro , 

K^al^®* ** A\v^ ^idt^Ac^ IUL%y4.\m> upx*^ Kfr*xucu, 
Decantatiffimnm eft lefponfum , quod , poft- Herodotum lib. r. 
capp. $3)91. roemoiant Lucianus Pfeudom. Tom. 1. pag. 775. fc 
}ov. Trag. Tom. II. pag. 139. MazimusTyriusDilT.ii. pag. 94. £a* 
lebias Przp. Evang. lib.?, capp. 20, '21. Tbeodoietus Therap. <• 
fig' X3$. aliique taocum noa inoumeri. Ddvif. 

27. Ssm 



3*4* D B D I V I N A t I O K E 

ifta fors inaudita Graecis eft, pratterca PyrAi tpmpon-' 
bns jam Apollo verfus fa&rc dcficrat, poftrcmb, quaa: 
qaam femper fait, ut apud Ennium eft, 

— fl$lidum genus Macidarum , / 

Bellifotentet funt magi ^ ^7 quamfapientfp9tintes: 
t *Uititf tamen banc tamphiboliam verfus intelligcrc potuiflct, 
phibolo- vincere te Komanos , nihilo magis in fe , quim in Ro- 
f^-ut ^^^os valere. Nam ilia amphibolia , quae Croefom dfi^ 
fSm ccpit , vel Chryfippum potuiffet fallcre. haec vcro nc 

jUh^ Epicurum quidem. 

' 117 LVII. Sed, qjuod caput eft , cur ifto mode jam 
oracula Delphis non eduntur, noa modd noftra aetate, 
fed jamdiu,^?ut modo nihil poffit cffe contemptiJK? 
Hoc loco cum urgcntur , cvanuiffe ajunt vetuftate vim 
loci ejus , unde anhelitus ille tcrrse ficret , quo Pymii 
incnte incitata oracula ederet. De vinQ , aut falfamenr 
to putcs loqui , quse evanefcunt yetiiftatc. de vi loa 
agitur , neque folum natural^ , fed ctiam divina : qua 
quo tandem modo cvanuit ^ Y^tuftate , ' inquies. Qa« 
yetuftas eft; quae vim divinam conficere poffit ? quid 

flcxzxiii. tarn divinum autem , quam afflatus ex terra mentcm 
ita movens, ut earn providam rerum futuiran^m efficiat, 
i;t ea non mo^o cernat multo antd , fed etiam numero 
verfuque pronuntiet ? quand6 autem ifta vis evaniiit ? 
an poftquam homines mintis creduli effe coegerunt ? 
118 Demofthenes quidem , qui abhinc annos'propeccc. 
fuit, jam tuin 0tXt7F7ri^stv Pythiam dicebat , id eft, 
quail cum Philippo facere." hoc autem e5 fpe(ftabat , 

f Ex quo ut eam a Philippo corruptam diceret. ^ quo licet p»- 

ptt*. ftimarc , in aliis quoque oraculis Delphicis aliquid noa 

finceri fuiflc. Sed nefcio quomodo ifti philofqphi, fc 

. ' per- 

27. SluAm'fapientid p9tefAes,'\ Sic plcrique libri 5 fed Ycrnmoi 
~ fiptemtipotentes f itaquc eft in Venctis. Eft cnim verfus Hctoicus: 
Billifotentes funt tnAgi*. tfuam fapientipotentis, CtmCT. 

2t/ Jam Ht f9ffit nihil effe contemptms,] Manulcriptus liber haW 
i$4k}am m nihil p»Jfit ejpe conttmptiut: iiralto autem eft , wj?ti»» ?*«■ 
m nihil <b'c,\Jt^n, Sed jam din , jam »t nihtL] Mctuo i cus 
mstla Uboiet interflin£kioae, fitque vitiofioi quam habetuj *"* 
Jal. pr, & tert. fed jamdiu tantummodo jam ut nihil, ncq.i« *? 
quastus, xa&. quod adhuc infarciat , fed etiam jamdw. S. ^ I"* 
fid jam din tantttmmodo ut nihil &e». Viftorius vulgavit ; [*^ 

^u » ut nihil, Giuter. Imttio apud hunc palam legitii; . '' < 
m mod$ nihil* Cxo^ov^ ' ' Wic 



Libber Secun d tj SL ^243 

perllitiofi, & psen^ fanatici » quid vis malic videntur » 
guam fe non ineptos. Evanuiife mavultis » & exflin- 
^um cffe id , quod fi umquam fuiffet i certc aeternum ^ 

eflet , quam ea » quae non funt credenda , non credere* 

LVIIL Si MIL IS eft error infomniis: qudrumqui-l^^ , 
dem defeniio repetita quam long^ eft ? divinos animos 
cenfent eife noftros , eosque efte tradps extrinfecus, 
animorumque confentientium multitudine completum 
cffe mandum: *9hac igitur mentis, & ipfius divinitate' 
& conjundione cum cxtemis mentibus, cerni quae lint- 
futura. Contrahi autem animum Zeno , & quaii labi 
putat atque concidere , & ipfum effe dormire. Jam 
Pythagoras & Plata locupletiffimi audores , quoinfo- 
innis certiora videamus , praeparatos quodam cuitu at* \ 
que yv&w. pfoficifci ad dormiendum jubent. ^baquidem 
Pythagorei utique »abftinuere : quafi vero eo ciboxabftin«t 
mens, non venter infletur. Sed nefcio quomodo nihil ^'r?*^ 
tain abfurd^ dici poteft , quod non dicatur ab aliquo"*"** 
philofophorum. 

Utriim igitur cenfemus rformicritium animos per yfe no 
ne ipfos in fomniando moveri,an, ut Democrituscen-.y^^'^™^ 
fet , externa & aiventicia vifione pulfari ? live enim'^p ^j^** 
fie eft', five illo modo > videri poflunt permulta foni- 
tiiantibus falfa pro veris. Nam & navigantibus mpveri 
videntur ea » quae ftant : & quodam obtutu oculorum 
duo pro uno lucernae lumina. Quid dicam , infanis / 
quid, ebriis qu^m muka falfa videantur ? quod ^\ ejus- 
modi vifis credendum non eft , cur fomniis criedatiu" , 
nefcio. nam tam licet de his crroribus , fi velis , qukm 
de fomniis difputare :. ut ea , quae ftant , fi naoveri vi- 
deantur , terrae motum fignificare dicas , aut repcnti-v - 
nam aliquam fugam : gcmino autem lucernaS lumine 
declarari , diflenfionem ac feditionem moveri. 

OX. Jam £x infanorum aut ebriorum vifis innu- ui 

me- 

29. Hac igitur m$9tis ^ ipfias divinitMe 4t ain)Mn^ionf cHtn txtit» 
n** ^mtilmf,] Coriupcus eft locus , quern cmendare conati flint 
ij Libraiii. Nam Reg. & Cantab, cxhibcnt, hdc igitnt mentis 
^ ffius.divmitatis coniun^ionieHmtxternism^mihui, I^tcec autem 
XI adeo taidi fueiint fcttbz, quia vitium quoddam fubeffe pco- 
l: ideient , ci tamea coUendo non eiaftr. Miht lefcribendum 
^ tux ; htic igitur mtntis divinitate , ^ ipdm eonjun^ione cum ex- 
I iV mentilms , ami ^U4 fim fittura^ . \fA Icvi muutione clan 

I fpicttaquc fiuat Qmai^ l>«>vif^ , 



^144 P t iy I V I u A t i 6 H « 

merabiiia conjedura trahi poflunt , quae futura vldeafi' 

tur. Quiseftenim » 3oqui totum diem jaculans dqo 

aliqaando collineet ? 3i totas nodes dormimus ; neque 

. ^ ulla fere eQ , qua noii fomniemus : 6c miramur , all- 

quando id , quod fomniarimus , evadere ? quid eft tarn 

incertum ^ quam ralorum jadus ? tamen nemo eft, 

quin faep^ jadans Venerium jaciat aliquando >nonnum- 

quam etiam iterum , ac terti^m. num igitur, ut'inepdi 

Veneris id fieri impulfu malumus , quam cafa dicere? 

qu6d fi ceteris temporibus falfis vifis eredendum non 

€^; non video, quid prascipui fomnus habeat^ in quo 

yaleant falfa pro veris. 

tix Quod fi ita natura paratum eflet » ut ea dormientes 

t eflent agerent ^ qusB fomniarent : alligandi omnes 'efTent , qui 

^*ffii»MS»cubit\im irenr. majores cnim , quam ulli infani , cfficc- 

rent moms fomniantes. Quod 6. inianorum vifis fides 

noB 



36. Sttti t»ti(m diem jdeuldHS n«n tUiqtuuid* eollimet, ] CflUmd 
fciiptum eft in.vetcribus libiis> 8c ita omnino legendum: cfteniia 
locos famptus ex Ariftoteiis libio $r«/>f twmhtv , in quo (cxiptom 
tft» atf-;rf/> /utf Ktu Kiytrett af TroKAti ^xXrfiy aKKqx* iKKUn (^ 
9io7c. agic aueem de infomniis melancholicoium , in qaibiu ooa 
cxiftimat eflc dtvinattonem ullam , tamccii fit nonnunquam , at 

3uidam eveotus fomniis eorum lelpondeant : fed non cffi: mixaa- 
um , cum vitio natuix plurima ac yaria fomnienc » aliqaaodiy 
exifiece au/utrrdfjiArti , id eft cadis > qui foite pariter fie cw- 
niunt , ut eft ab illis fotDniatum. De veibo etltimart vide qos 
fcripfimus iupra. Vrfin, NanaUcfuandt coMinett,'^ Ita FalL oraoei 
& S. Vidoiis , fed hac facie e»nliniit. fie in iisdem liniAmeiUA Ti- 
fas pro tineamenta^ Gruter. In noftris Giu^erique MSStis eft cm/h 
mety vel coUtnuti Kc&e. VidjC J. F. Gronovium ad Agellii lib; 
IX. cap. I. Ego tamen coliinumdi veibum non rejicio , H modo 
Codices ab eo ftent : id enira agnokunt Vetetes Gloilac > & a /»• 
mis oculis deduci cum Volfio poteft. Davif, 

31. Totas no&es fomniamus&cl Confirmanthanc le£tionem¥8lL 
Muretus tamen lib. vi. Vat. Led. cap. 16. emendat , fta* mSti 
dormimus irci (jua non fomniomns , quod ftatim airipuit LambinOSi 
Crnter, Totas no^ts dormimus , ne^ue nil* ftrt efi , tfua »•« fimwif 
Mus,) Vulgg. totas no^ts fomniamus y ne^m* ulla fet* r/f , a»a sua 
^ dormiamus, Ac ita quidem cundii , quantum conftat . 4(l$Sd 
prztei unum Cantab, qui dat ttas ni&es fomniamus , wlU 

fm eft , <jua non divinamus^ Sed nee hasc ncc ilia le&to i eft 
pendenda, cum utraque menti Scriptoxts Sc lebos ipHs ad to& 
Nos igitur > cum Lambino , conje&nram recepimos , qu »io- 
pofuit M, A. Muretus Var. Le£t. lib. vi« cap. la. Ceite pa 

ca)ami lapfum CicciO AOA Cg modo fcciplic > tta T9ilUt» » adt 
iiiibttC DAvif^ ---.*'..._ 



LtBBR SECtJNI>tJ* 324f 

)ii eft habenda, quia falfii funt; cur credatur fomnian- 
um vifis f quae multo etiam perturbatiora funt , noa 
Ltdligp. an qa5d infani fua vifa conjedori non nar- 
mty narrant qui fomniaverunt ? Quaero etiam , (i ve-(« 
m fciibere quid, aut legere, aut canere vel voc^» vel 
dibus » aut geometricum quiddam , aut phyficum , aut 
laledicum explicare , fomniumne expedandum fit , 
1 ars adhibenda , fine qua nihil earum rerum nee fie- 

nec expediri poteft? Atqui» ne fi navigare quidem 
dim , ita gubernarem , ut fomniaverim. prxfens enim 
oena fit 

»Qui igitur convenit , xgros i conjcdore fomniorum X13 ^ 
Gtiusy quim a medico petcre medicinam ? 3* an i?E-*.Q?«* . 
culapius , an Serapis poteft nobis prafcriliere per fo-'S**"* ^***' 
iniamcurationcm ^ valitudinis; J 3 Ncptunusgubernanti- b yalctud^ 
tts non poteft ? c & fine medico medicinam dabit Mi- ^*^ - 
ma? Mufae fcribendi , legcndi , ccterarum artium^^ 
cientiam fomniandbus non dai^unt ? At fi curatio dare- 
lit dvalitudinis , haec quoque , quae dixi , darentur.<l yakwd,' 

quae*^ 

^ )2. \An ty£fcMlap'ms , dn Seraph.] In templis ad accipienda re* 

^poafa dormia>anc aegri» quod incubare dtcitm, Adeamur inter- 

?ietcs ad Pecionii Satir. cap. 17. Piautus Cure. Aft. I* Sc. I. *u 
ln» - . - ^-«^. 




^«v iid'tAfi Toif ovufii'ruv/tfjtpopn^ui f nxfv fie "U/or. Vide (is fic 
'^fiophanem Plato ;^r. 621. Strab. Geogi. lib. xvii. pag. 1152. 
^f^Mttfiii Wt mrjt •—— — • t'x.^uvA TO <r? ^ptivtilSt Ufof TtoKXn 
*y*aufk Ti/ue^fvoy 9 xsu d'tpctveiVc ttpi^of ^ i»V< im.) Wc 1x^0^4- 

w-W Ac Sciapin quidem .Cfcuiapiumefre, qmd medMtur airi* 
^vrpmims , conjeftabanc nonnuUt. Utcunque veto fe res habeac , 
eonfolas ifiUamim Hift. Anim. lib. xi. cap. 31. & Taciturn HifL 
ut>. iv« cap. i<. Sunt fane , qui hunc Deum Pluconem eCTe (la-^ 

giunt, cum aliis Ofiris , aliis Apis videatur. Apis autem ififcu- 
pium medicinam docuilTe feicur. Vide Clemeotem Stiom. lib. i* 
?'& 362. & ex eo Eufebium P. £. lib. x. cap. 6. Tfaeodoiecunt 
bcr.I. pag.7. & Cyrillum in Julian, lib. i. pag. 13. ac lib. wu 
Mg. aoo. DAvif. 

.13. Ntptunus gHbemantihus non poteft.'] GitbernAtionit pro gubernan' 
^**IM fie in antiquo , quod magis placet. Vrfin. NepmnM gnber" 
ymUm n§n poteft /] Lapfus eft Vifinus , cui , fui codicis fide , legen- 
^ placuit gubemathnis \ omnino enim tenenda eft leftio jre^ 
^* qux reliquis oouubna libsis oititux 1 multoque cle^antioc 



5X4^ De Divination € 

't fuerint 9^^ quoniam non dantur , medicina non datm. qor 
«/«• »«» fublara , tollitur omnis auAoritas fomniorum. 
iniiint, LX. Sed h >& c qiioque in promptu ^ fuerint: nose 

Xi^interiora videamus. Aut cnina divina vis quaedun, 
' confulens nobis , fomniorum fignificationcs faCit : M 
conjedores ex quadam convenientia & conjun^Bonc 
naturae , quam vocant (rvfATrxQiiav , quid CUique rdcon- 
veniat, 34"ex fomniis , 6c quid quai^ique remfequatur, 
intelligunt : aut eorum neutrum eft , fed quaedam ob- 
fervatio conftans atque diuturna eft , cum quid vifum 
fecundum quietcm lit, quid evenire , & quidfcquifo- 
leat. Primum igitur intelligendum eft, nuUam vimcflc 
divinam efFedlricem fomniorum. Atque illud quidtal 
perfpicuum' eft , hulla ^'ifa fomniorum piroficifci a do- 
mine deorum. noftfa enim caaia dii id facercnt , ut 
providerc fotura poflemus. 
H B. Quotus igitur eft quisque , qut fortihiis pareat ? qai 
izjintelligat ? qui memincrit? quam multi vero, qui con- 
remnant , eamque fuperftitionem imbecilii animi atqoc 
anilis putent ? quid eft igitUr , cur his hominibus confii' 
lens deus , fomniis moneat eos^ qui ilia non modoco- 
ra, fed ne memoria quidera digna ducant ? ncceniitt 
ignorare deus poteft, qua mente quisque fit :,necfifih. 
ftra, ac fin^ caufa quid facere, dignura djeo eft ; quoa 
abhorret etiam ab bominis conftantia. Ita ft pleraque 
^ fomnia aut ig|;iorantur , aut negliguntur , aut nefcit hoc 
deus , aut fruftr^' fomniorum Sgnificationc utitur. Scd 
horum neutrum in deum cadit. nihil igitur a deo fo- 
mniis iignificari fatendum eft. 
n5 LXI. I L L u D etiam requiro , cur , ii deus ifl:» ^ 
nobis providendi caufa dat, aon vigilantibus potiiisdct, 
quam dormientibus. Sive enim externus •& adventi- 
cius pulfus animos dormientium commovet, five perfc 
ipfi animi moventur , five quae caufa alia eft , cur fe- 
cundum quietem aliquid videre , auciire , ager^ vidca- 
mur , eadem caufa vigilantibus effe potcrat : idque S ' 
noftra caula dii fecundum quiietem facercnt , vigilanti- 
bus 



34. Exfamniis.] Licet hafcc voces sigtio(caot Kbri, i*- ^ 

kcepttciiis eifc puto Gloflemacisque damnandas , qaippeq ^ 

fom roibant. idcmV M ftllw , cuivU lv««n P^tm^'^ *■ 

biciu. Davif, - , ' I 



••. 



Liber ^ECUNbtrs. 324^ 

bus idem faccrent ; praefcrtim ciim Chryfippus , Acadq- 
ihicos rcfellens , permult5 dariora & certiora efle di- 
cat, quae vigilantibus yideantur, quam quae fomnianti- 
bus. Fuit-igitur divina beneficentia dignius,cum ^confu-f confuie-' 
lerent nobis , clariora vifa dare i vigilantibus , quam ob- '^^ f'^j* • 
fcuriora per fomnium. quod quoniain noh fit , fomnia di- $/JJ? i 
Vina putanda non funt. Jam verb quid opus eft circiii-'^//,; * 
tione & amfradu , utiit utendum interpretibiis fbni- 127 
iiiorum potiiis , qUam diredlo,.? dcus fi quidcm nobis 
cpnfulebat , Hoc facito , Hoc ne Jecerh , diceret j idque 
vifum vigilanti potius , quam dormienti daret: jam vc- p^^, 
ih quis dicere audeat , vera omnia efle fomnia ? Ali- CXXXYi 
quot fomnia vera, inquit Enniiis , fed omnia non efi ne- 

LXII. Qua est tandem ifta diftinftio ? quae vera j 
quae falfa habet ? & fi ^era a deo mittuntur , falfa unde 
nafcuntur ? nam fi ea quoque diviiia , quid iiicohftan- 
tiusdco? oiiid infcitiiis autem eft , quam mentes mor- 
talium fajps & mendacibus vifis concitare ? fin vera 
vifa divina funt : falfa autem & jiiania , humana : quae 
eft ifta defignandi licentia , ut hoc deus , hoc natura 
fccerit potiSs , ^qu^ni ut aut omnia deus , quod nega-b alii 
^> aut omnia natura ? qu5d quoniam illud negatis,^"**"*^* 
hoc ncceflari5 confitendum eft. 

. Naturam autem ean^ dico , qua numqiiam animus 1 18 • 
inftfteris , agitatione & motti efle vacuus poteft. Is 
rtim languqre corporis , nee membris uti , nee fehfibus * 
Ppteft, incidit in vifai varia & incerta ex reliquiis , ut 
wt Anftoteley, inhaerentibus earum rerufn, quas vigi- ^ 
'*ns gcflerit , aut cogitarit. quarum perturbatiohe mira- 
*fles interdum exfiftunt fpecies fomiiiorum. Quae fi 
ilia falfa , alia vera : qua nota internofcantur , fcire fan^' 
^elim. Si nulla eft : quid iftos ihterprcfes audiarnus ? 
m quaepiam eft , aiveo audire , quae fit. 

LXIH. Sed haerebunt. venit ciiina jam in cohteh-j^^ 
i6nem, utrum fit probabilius, deosnc immortales , re- 
"tim omnium praeftantia cxcellentcs / 3it coneurfarc 

omnium 



is. Concurfan cmnimn mortalium.) Futo vttam tnc dreumcurfa^ 
f» CamCi. Concurfare omninm mortalium — non modo ii^os, } 
^K Catnerarius leponic circumcurfau } fed nihil opus eft , cum 
|«tftasilla vcibo, quo4 MSSti dant, coropctir. Noftef lib. 
•D. Ej^ill, I, Vf 0oJir4S villas abire , ir mecum fmni It^ieula 



, 3r// 7/7 7// ntfs 



3m8 De D,i V I n a t I o n e, 

omnium mortalium, qui ubique funt , non mo^JnU* 
&0S9 verum ctiam grabatos , &, cum ftertentcs aliquw 

i obiccrc viderint, »obiicere his vifa quaedam tortuofe & ob* 

^^' fcura , quae ilH cxterriti fomnio ad conjedorem mani 
deferant; an natura fieri, ut mobiliter animus agitatos, 
quod vigilans viderit , dormiens videre videatur. utnun 

^ • philofopnia dignius , fagarum fuperftitione ifta interpret 

tari , ah cxplicatione naturae ? ut , fi jam fieri poffit 

P. B. conjeftura vera fomniorum , tamen ifti , qui profitcn- 

k poffunt tur^ earn facere non *^ poffint : ex leviffimo cnim & 
• indodillimo genere conftant. Stoici autem tui negant 

qiiemquam , nifi fapientem , divinum efle poffe. 

130 Chryfippus quidem divinationem definit his verbis; 
Vim cognofcentem , & videntem , & cxplicantem 
iigna y quae ^ diis hominibus portendantur : officium 
autem efle ejus , praenofcere , dei erga homines mentc 
qua fint 9 quidque fignificent , quemadmodumque ca 
procurentur atque expientun Idcmquc fomniorain^ 
conjedionem definit hoc modo , Efle vim ceraentefii, 
& explanantem , quae a diis hominibus fighiicentui ia| 

1 crgoi fomnis. Quid *ergo, ad hacc medipcri opus eft pni\ 
**"• dentia , an & ingenio praeflanti , & erudlitioneperfc(9a? 
talem autem cognovimus ncmincm. 

131 LXIV. Vide igitur , ne , ctiam fi divinationem | 
tibi cffe conceffcro, quod numquam faclam, neminein 
tamen divinum reperire poflimus. Quah's autem ifta, 
mens eft deorum ^ fi neque ea nobis fignilGicant in fom*^ 
nis , quae ipfi per nos intelligamus : neque ea, quoi;uin, 

m obiciuntinterprctes habere pofTimus ? fimiles enim funt dii, fid! 
^^' nobis ""objiciunt, quorum ncc fcientiam , neque "ex- 
Sonan °*" planatorem habeamus , tamquam fi Poeni aut Hifparf. 
0ii,\ in fenatu noftro loquerentur fine interprete. 

132 , Jam ver6 qu5 pertinent obfciiritates & aenigmata 
fomniorum ? intelh'gi enim k nobis dii velle debebanli 
ea, quae noflra caul^ nos monerent. Quid? poetaD^ 

o ilUveio. mo, neipo phyficus obfcurus ? ille ^verd nimis ctiam 
Himis obfcurus Euphorion. at non Homerus. Uter igitur 
Lamff. illcnielior ? Valde Heraditus obfcurus : minimi Dcmocri- 

eitrfari poj/ls. Iterum pro Murena cap. zi. Cam jam h^e ntvt mri, 
»m»et fere dtmos omnium concurfent, Cacfat lib. V. B, G. Cip. }.h\ 
Titurius , uti qui nihil anti prtvidijpst , trfpidurt & (9n6ltrfiri Vlw^ 



Li »'£ %' S E e c K tf vs. 3249 

^/' hiifti igirir cohferendi ? mei cauH me mones » 
lod non intelligam. 

Qdid rati igitur mones? ut fi quis mcdicus agroto Tug. 
iperct, utfmhat cxxxvt 

Temgenarn ^ hethigrddam , doml-fortdm , fanguine i^^ 

tite quaih hominum more, cochlcam , P dicere. Nam p dicere 
ruvianosqAmphio, , Ldmh. 4^ 

%uadrup€s tardigrada ^ agreflis ^ humiUsi ^fperd^ ^gUnt' 
Captte hrevi , cervke angu'ma , adfpeHu truci ^ ri ^. 

Ev'tfarata^ indnima^ cum an'tmali fono\ pbion 4/1/^ 

M dixiffet obfcurius , turn Attici refpond'ent : Non 
dtgj^us, nifi'aperte dixeris.' 3^ At ;lle uiip verbo, 
iHUdo. Non pdtueras hoc igitur i princrpio ^ citha- 
li.dkefe? 

LXV. *Defer,t ad'conjeftorem qdidam *. fom-r i^dtrt 
iffefe;ovum pendere ex fafcia ledti fui cubiculatis. ^''y- '^"'^* 
t hoe in Chryfippi libro fomhium. Refpondit c6n- 134 
5or, thefiurum dcfoffunii effe fub leftb! fodit; in- 
^t aiiri aliquahtum , idque circuradatum al-gento. 
it conjeftbri quahtuliim vifum eft de argento. Turn \ 
j. Nihilne, ihquit', dc vitello f id enim. ei ex ovo 
^feitfif auruni dedaraffe; reliquum, ar^entum. Nc? 
Mic igitur 'um(iuam alius ovum fomtiis^vit f ciir ergd 
rnefcio iqui thefaurum folus invenit ? quam multi 
jpcs, digni prsefidio deorum/huUo fomnio ad the-_ 
fttiiii reperiehdbm admonennir > quam autem ob ^ 
fJfiftn tam eft obfcure admonituis , ut ex ovo nafcere- 
'"thefauri fimilitudo potiiis , quara apert^ thefaurum " 
tercre juberetur , ficut apertS.Simonides vetitus eft ^ 
'^igaVe? Ergo bbfcura fomnia , minime confentanea 13$ 
Jajeftati <ieorum. « luatdit/i 

LXy I. Ap At^ERTA & data veniamus i quale ^'"» 
We illd interfedo a "«caupbne Megaiis : quale de Si- 1 co^oni 
Wide , qui ab eo , quern humarat , vetitus eft navi- ^♦^* 
fe 1 quade etiam de Akxandro : qupd a tc praeteri- 

turn 



^, ^t iite} Reg. hatet , tUiH sttia'iU^ CJtnts4>. aut<m., t«trfti . 
JM Hit. Si modo Codices cflexit vetqftUfimi » ucponcndum . 
^ncctpm, tttm ^tticis Hie 5 fed il lis fane multum i\an tribuo t 
iJ^JIbri mcliores vulgataro leaioncm fcivcnt 5 qu« non eft int* 

t^y ill m * iy* ^^** 



^xfo Db Divikatione 

turn effe miror: qui, cum Ptoletnxusy familiaris ejitt]i 
• T. B. in prcelio telo vcnenato iftus cffet , eoque vulnerefuin- 
mo cum dolore moreretur; Alexander affidens, fomno 
/ eft confopitus. Turn fecundiim quietem vifus ci did* 
tur draco is , quern mater Olympias alebat , n^diculam 
ore ferre & limul dicere , quo ilia loci nafceretur , 
(neque is longe aberat ab eo loco) ejus autem effe yimi 
tantam » ut Ptolemseum facile fanaret. Ctim Alexandef 
experredus narraifet amicis {bmnium, emifiire quiiUam 
radiculam quaererent. qua inventa , 6c Ptolemxus &• 
natus dicitur, & multi milites , qui eranc eodem gencie 
teli vulnerati. 
136 Multa etiam funt i, te ex hiftoriis prolata romnia« 
matris Phalaridis , Cyri fuperioris , matris Dionyfi,: 
Poeni Hamilcaris , Annibalis , P. Decii : perviilgataai j 
V praeful- jam iUud de ▼ prasfule : Gracdii etiam : & recens Qe* , 
tore alii, ciliae , Balearici filiae , fomnium. Scd haec externa, 6b 
eamque caufam ignota nobis funt: nonnulla etiam &%i! 
fortaiTe. quis enim audor iftorum ? de noftris fomntt 
f^^^^^^ q^id habemus dicere ? tu «de merfo me & equo ad 
dcmcrfo ^?^^ ' ^go ^^ Mario cum fafcibus laureatis me ia 
x^;„^, fuum deduci jubente monumentum? 

LXVIL Omnium fomniorum , Quinte , ima ratia 

eft. quae » per deos immortales ! videamus ne noftra for 

perftitione & depravatione fuperetur. Quern enim ta 

i37Marium vifum a me putas? Speciem, credo , ejus, & 

' imaginem , ut Democrito videtur. Unde profedtaa 

imaginem ? k corporibus enim folidis , 6c a certis ^- 

y erat cx«ris vult fluere imagines, quod igitur Marii corpus yer:^ 

CO j/iV. Ex eo , inquit , quod «fuerat. plena funt imaginum 

5^^°"*"^'* omnia, ifta igitur me imaga Marii in caropum Atina- 

a omnia ^^^ perfequcbatur. nulla enim fpecics cogitari poteft, 

lAsLdiii.' niCi pulfu imaginum. 

.138 Quid ergo.^ iftae imagines ita nobis dido audientes 

Paj. funt , ut fimul atque velimus , accurrant ^ etiamne earum 

Gxxxvxj. rerum , quae nullae funt ? quae eft enim 37 forma tarn 

in* 

}7. Formd tarn invi/itat4,} Valgg. inujitdu, Nos VCI*. >o- 

xni ledipnem reccpimus , quam fibi non difplicere tcfiati cjl 

Gmreius. Certe vox eft piobi commatis , eamque paffim ai te* 

laiun^ Librarii. Sic aptfd Cxdittm lib. 11. B. G. cap. 31. ^ 

atifut intifitatA fpecie commotio Leg, invifitau. Valerius Ma am 

lib. v. cap. 4, 7. ^md mm fam innfitmum 1 ^id f^m ttuim m. 



I 

IrlBER SECtJNDtJS. ^IfX 

nvifitata , tarn nulla , quam non fibi ipfc fingere ani- . 
BUS poffit ?' ut , quae numquam vidimus , ca tamcn ^au iwi 
'iaformata habeamus , oppidorum fitus , hominum fi- formata * 
^uras. disi. 

Num igitur, cum aut muros Babylonis , aut 38 Ho- 139 
ncri faciem cogito , imago illorum mc aliqua pellit ? 
!)mnia igitur, quae volumus , nota nobis ^uc poflunt. 
lihil eft enim , dc quo cogitare ncqueamus. Nullae 
|rgo imagines obrepunt in animos dormientium extrin- 
^cus, nee omnino fluunt cillae : nee cognovi quem-c all««»;. 
|uam , qui majore audoritate nihil diccret. animorum ^^^'/^ 
5ft ea vis , eaque natura , ut vigeant vigilantes , nullo 
idventicio pulfu , fed fuo motu , incredibili quadam ce- 
'«itate. Hi cum fuftinentur membris , ^ & corpore ,• & ^^^^^'^^ 
fenfibus, omnia certiora cernunt , cogitant , fentiunt. V.^ " 
Am autem haec cfubtrada funt , dcfertusque eft ^animus ^^"£^^^' 
ttflguore corporis , tum agitatur ipfe per fefe. itaque f ^ft 4,gfi 
fa 66 & formae verfantur , & adiones : & multa audi- 1» aiiu. 
H, multa dici videntur. 

Haec fcilicet «in inbecillo remiffoque animo , multa '4o 
omnibus modis confufa & variata verfantur, maxim^-|*'''j!'*"* 
que reliquiae carum rerum moventur in animis , & agi- * *" "^ 
fentur , de quibus vigilantes aut cogitavimus , aut cgi'^ 
fiius: ut mihi temporibus illis multum in animo Marius 
▼crfabaturj recordanti, quam ille gravem fuum cafuiji 
«ftagno animo , quam conftanti tuliffet. Hanc credo 
Ittafam de illo fomniandi fuiffe. 
; LXVIII. TiBi autem de me cum follicitudina co- 
fitanti fubitb fum vifus emerfus e flumine. intrant 
enim in utriusque noftr^m animis vigilantium cogita- 
tionum Veftigia. At quaedam adjuilda Tunt; ut mihi de^ cqutu, 
,inonumento Marii; tibi, quod *>equus, in quo cgove-quo«/«.' 
i^ebar, mecum uni demerfus rurfus apparuit. P. B. 

^ Antu cenfes uUam anum tam deliram futurara fuiffe , 141 
1ft fomniis crederet , nifi ifta cafu nonnumquam , fort^ 
^meri concurrerent? AleifandrQ draco loqui vifus eft. 

Po- 

fiMm mairem Hdts tdnrilmt atitam t Reponas invifitattm, Apud 
*indcna cap. 9, 4. loco novA attjue inufitatd rathm's , refeiibas ve- 
«m invijkatd, Scd kxc hadenus. Davif, 

5*. Homeri f»ciem c9gito , imAgo illorum.^ Pal, pr, c»%ita, onde 
«>nc non mal^ Pal. tcrt. 8c quart, cogito , cogitato im^o, ficque ctiam 
WottTctii Uber. led bene habet vulgata. Grttttr, 



gaf 1 D E D I V 1 K A T I O N E 

Potcft omnino hoc effe falfum , pQtdt vcrom : H 
utrum fit, 39non effe.mirabile. non'cinim audivitle 
draconem loquentem , fed dl vifus audire : .& qui4ein» 
quo majus fit , cum radicem ore tenerct » locutus d 
Sed nilul eft magnum fomnianti. Quaero autem, cm 
Alexandro tarn illuftre fomnium » tam certum , on 
huic eidem alias , nee multa ceteris. Mihi quideiDi 
I fiimpts Pf^ter hoc Marianum , nihil fane , quod meminerim 
44S^ Fruftra igitur ^confiimpta^ tot no^es tam longain z 
I4itate. Nunc quidem propter intermifi^onem fbreni 
operas & lucubrationes detraxi, & meridiationesaddiii^ 
quibus uti antea non folebam : nee tam multum <tej 
miens, ullo fomnio fiim admonitus , tantis pradeniw 
de rebus: 40nec mihi magis ufquam videor, quimc^ 
aut in foro magjiftratus , aut in curia |enatU^ video i 
foinniare. 

LXIX. 4 ■ £ T B N I M (ex divifione hoc fecundum dji 
quas eft continuatip conjun<fli9que naturae (quam, t 
dixi , Vocant avfiTruQ^tav) ejusmodi , ut theiauros a 
ovo intelligidebeat? nam medici e.x quibusdam idol 
& adVenientes , 8? crefcehtes morbos intcHigaot^' 
)e ▼aietud.4*nonnull« ^tiatn k v;^it^d^^is fignificationcs , utto 

39. N§» tp miftJfiU.] Ita qqidem MSSti. Sed loqnsodi --v^ 
hiulcum nelcio cjuid prs (e fert , nee Cicerone dignum. Lm* 
dutxl credo, non^QteJtjJfe inirdhiie ^ vel 009 efi' minibiU ^ qocOM' 
nsodum dant veteres c^ci. Dwif, 

'• 46. A/irr mtht rmtgii ufitktm vlJeor,} Melius , "Ut opiflor » Uti 
f^e^i & Cantab, lexhibeot « mu^UMm vidtt ; hoc enim cempMli 
eft, illud loci. . tdtmk 

41* Etenim tx divijiane hocfecundum ejl,} Vel legenda Hoot hxt 
boC ordini6 > ^ud Mttm eft continudtto con)unStio<]He ruu»rd , fMij 
Mt dixi- &VfA7riilBudf vbtant ( itenim tx divi/ltne hoe feamdum M 
0JHsm9diy NT &^ vel altquid deefts vel eft hyfterologk , & pdh 
ta ratio eft ante propofitioaem , quod non eft fcripconbus Gndl 
4IC Latinis inulitatum. L4aifbin^ Ettttim,^ Tianfittonls eft hoc it 
loco particula. Davif, 

42. NtwrntU itidht valttttdint't ^c] SIc olim editum eft , urn- 
wxiid fmnt it Urn vdletudinis fignifiauhnes s ut b9e iffxm, fUni wSf 
99 famt fimm , ix quadam genert fomnitrmn inttUigi pfft diemt, 
Cujas lefttonis non ob(cara fententia eft , nempe figoificari fr 
Ictudinem cettis ex fomniia : ut -hoc ipfum , plcai an fame ch 
naufti fimus , medici dicunt intelligi ex quodain gcnere ibioMOr 
fum. Sed, ne mentiaf, vuJgatam huic antepono : nuaaUUai^ 
^sletxdinis fignificatiows , ut kQC iffum , fltni- tntSint ftme fimm 1 

quo: 



Liber Se'cxj k d tj $• jij-^ 

^fum 9 pUrn ^eHeSllve Jimus, ex quodam genere fom-i twaini 
tiomm intelligi poffc dicuntur. Thcfaurus vero, &L*«»?>« 
hcrcdim , 8c honos , & vidloria , & multa generis^^'JV** 
ejiisdem , qua . cum fomniis natural! cognatione jun- 
pzntur? 

Dicitur quidam , cftm in ">fomnis complexu Vcncreor43 
pngcretur , calculos ejecifle. video fympathiam. vi-m foauuh 
um eft enim tale objedlum dormienti , ut id , quod *'"• 
Jvcnit, naturae vis, non opinio erroris eflfeccrit. Q^^czmiu 
gitur natura obtulit illam fpeciem Simonidi , ^ qua ve- * 

Jaretur navigare ? aut quid naturae copulatum habuit 
Mcibiadis, quod fcribitur , fomniufn ? qui paullo ante 
ntcritum vifus eft in foronis amicae effe .amiduj ami- 
^lo. Is ciim cffet projeftus inh'umatus ab omnibus- 
jie defeitus jaccrct: arnica corpus ejus texit fuo pallio. 
wgo hoc inerat in rebus futuris. & caufas naturalcs ha- 
jebat: an, & ut videretur , & ut eveniret , cafus cf- 
?edt ? 

LXX. n-Q u I D ? . ipforuhi interpretum conjedurae , 144 
jonne maigis ingenia declarant coram , quim *vim» Qpid' 
jonfenfumque naturae ? Curfor ad Olympia proficifci'^"^'**'"» 
*ogitans , vifus eft in fomnis curru quadrigarum vchi. 
taani ad conjecftorem. Afille , Vinces , inquit. id 
Nin ccleritas fignificat, & vis cquorum. Poft idem ad 
intiphontehi. Isautem, Vincare, inquit, neceffeeft, 
^ non intelligis qiiattuor ante te cucurriffe ? Ecce alius 
^for: atque hotumfomniorum, & talium plerius eft 
Chryfippi liber, pleniis Antipatri, . fed ad curforem re- 
fco. adinterpretem odetuUt , a^uilam fc in fomnis© wtnilt 

Nque exoidi fulfeahi i fed open altetam fecntx lime meo in- 
^/' tanrum adfcripfeiam ^ legione hujus loci, banc fcriptu- 
^ diffimilitadtnem , quam in uno libio vetece repeicram plane 
izpieflam , nifi qnod in eo erat « ut in vulgg. dimntur : bine 
iT^^i^iis iftis errati caufa praebita eft. Lambin. NtimulU ttidm va^ 
^inis fignificat tone J — intelligi fojfe dictMtur,] McUuS , Ut ihl- 
J iQidem vidctur , Pet. ViAotius cdidit , tunnullAs etiam valttudi' 
7 fil^i/^cationes — intelligi poffe dicunt , videlicet Mcdid 5 quii 
1^ ^<J^^s licet Hippocratis libclioin de infomniis , Operum 
*«• IV. pag. 44. fcqq. edit. Foefian. Noftroium vero Codicum 
'netatcs boc in loco memorare non Doifum , fiqujdenR cunda; 
"^)<c H vocb fomniorum ad omnium fere animts ( qux Icguntuc 
•aullo poft initium capitis 72. ) in BaU Reg. Cadc fie Ven. 1471. 

'<oxfui ouittamoii hkvif. 

Tyy yyj 777 4 . 4i. HW« 



SiJ'4 Pe DlVlNATlpNE 

.. ^\AMn ^^^""^ ^^^ fa<5i:um. At illc , Vicifti. ifta enim avi voUt 
L/!r nulla vehementiiis. 43 Huic p equidem Antipho , Baro, 
MMMt, |P^"if » f e viaum c(Ie non vides ? ifta enim avis infe- 
ctans alias avcs & ^gitans , femper ipfa poftrema eft. 
T45 Parere quaedam matrona cupiens , dubitans efletoe 
fl^jrxgnas q praegnans , vifa eft in quicte pbiignatam habere nata- 
ram. 44 retulit. Negavit earn , quoniam obfignatsi 
^ fuiflfet, concipere potuifte. At alter, praegnantem efe ' 
it^K^mw dixit, nam 'inane pbfignati nihil folcre, Qux eft ! 
9 mdeefi ' !"? ^^s conjedloris , eludentis ingenio ? an ea , qaas 
$nMSS. ^^'^j . & innumerabilia , quae colleda habent Stoid, 
f. B. quidquam figniiicant, nilTi acumen hominum , ex fimi- 
litudine aliqua , conje<fturam mod6 hue , modo flluc 
ducentium ? Medici figna quaedam habent ex vcnis 
•& ex fpiritu aegroti : multisque ex aliis fufura praefo?- 
tiunt. Gubernatores cCim exfultantes loligines viderint, 
aut delphinos fe in portum conjicientcs , terapeftatem 
flgnificari putant. Haec ratione explicari , & ad nawi 
ram facile revocari poffunt : ea ver5 quae pauUo anti 
^dixi, nullo modo. 
14" LXXI. At ^nim obfervatio diuturna , (hacc cniia 
pars una reffat) nptandis rebus fecit artem. An" tandem; 
fbmnia obfervari poffunt ?.quonam modo ?, funt enim; 
innumerabiles yarietates. Nihil tam praepofter^ , tam ' 

froonfl?o- incondite, tam 'monftruosc cogitari poteft , quod con 
e-LMtb. poffimus fbmniare. Quo modo igitur haec infinita & 
femper nova aut memoria compledi , aut obfervando 
notarc poffumus I Aftrologi motus erranti'um ftellarun; 
notaverunt. inventus eft enim ordo in lis ftellis, qoi 
non putabatnr. ced6 tandem , qui fit ordo , aut qw? 
concurfatio fomniorum ? quo modo autem diftingui 
poffunt vera fomnja k falfis , cum eadem & aliis alitfl 
cyadant, i5 6c iisdem non femper codcm mada.^«|j 



41. Huic equidem ^ntiph»\ Bato y intjnit ^ te viShtm efe rmvidA]. 
Haud alitcr Pal. pr. ac fee. nam tcrt. hcic mutilus'cft , qoanui foii 
yoccmillaminulitatamomifiti quam ramca ctiam in T ' '•^^.] 
rcpcrit yiaorius. VuigatU ^ptipho , T» vero , inq»: '^. 
^ruter» 

44. %itulit,] Ita libfi noftri. incpt< igitur Lambinos ^ 
}d fcntentiac pcrfpicuitatcm dc fuo , Ad comt^ortm'i- i^ 
pbJn^clli^tur. Idem. 

♦^ f^ *}i4.*f*^. m fif^B*r t9dm mtjU.^ Pai pr. habu '»"*/ 



LrlBER SECUKDXTS. I ^Iff 

lihi minim vidcatur , dim mendaci homini , nc ve- 
im quidem diccnti credere foleamus , quo modo ifti, 

fomnium verum evafit aliquod , non ex'multis p(>-^ ^^^ 
bs uni iidem y derogant , quam ex uno innumerabilia g^Qt u/uK 
confirmant. Dsvif. 

Si igitur neque dcus eft elFedlor fomniorum , neque 147 
aturae focietas ulla cum fomniis , neque obfervatione x confif- 
aveniri potuit fcicntia : eifcdum eft , ut nihil prorfus«»«»'^^'^ 
omniis tribuendum fit : praefertim ^um illi ipfi » qui ea 
ident , nihil divinent ; ii , qui interpretantur , conje- 
fturam adhibeant , non naturam : cams autem innume- 
.abilibus paen^ faeculis in omnibus plura mirabilia , qu^m ptg. 
;n fomniorum vifis eflfccerit : neque conjedura^ quaecxxxix, 
in varias partes due} J ppteft , nonnumquam etiam in y P^®' 
:ontrarias , 46 q^idquam fit incertius. ]^^^r 

LXXII. ExpLODATUR « haec quoque fomniorum j g ' 
iivinatio pariter cum ceteris, nam ut ver^ loquaraur,^ igi^m 
fupcrftitlq fufa'pcr gentes , oppreffit omnium fer^ ani-haccwm/, 
mos , atquc hqminum imbecillitatem occupavit. quod Lan^. 
& in iis libris didum eft, qui funt de natura deorum : 
& hac difputatione id maxima cgimus. multtim enim 
*fe nobisraet ipfis , & noftris profuturi vjdebamur , 6. 
pm fiinditus fuftuliffcmus. Nee vcro (id enim dili- 
gcnter intelligi volo) fuperftitione toUenda religio tollir 
^» Nam & majorum inttituta tueri facris caeremoniis- 
^ue retinendis , fapicntis eft : & efle praeftantem ali- 
guam aBtcrnamque" naturam , & eam fufpiciendam 
admirandamque hominum generi , pulcfitudo mundi 9 

Qtdoque rerum coeleftium cogit confiteri. 
Quamobrem , ut religio propaganda etiam eft , xjuae 149 

eft }un<^a cum cognitione naturae , fie fuperftitionis 
: IJmrpes omnes ejiciendae. inftat enim & urgjct, 48 & 

\ ' qii^ 

^ it'sdtm ftnfet fvufimis tun ftmptr^ aliquid cen^ in eo later. 

\ 46* Slmd^dm fit imtrttm, ] Pal. pr. eertius , quod forfan lefc- 
; lenduna ad cafnm , utconjeftura zqu£ (it cei(a accafus j hoc eft in- 
certilSfna. fed cam leliijui codd ei non adftipulentur,noncft.qaod 
l^fMio nai nimtum tribuamus. Idtm, 

47* Stirpes tmnts ejtcifndd fitnt,'\ Elidendd non dubito quia 
*orrigendam fit , ut cum verba Jiifpes , & cum vcrbo item pr»» 
f*gdnda . quod in fupetiorc membro pofituro eft » confentiat* 
^^c etiam locutus eft Tufc. Quxft. libio iii. Stirpes , inquit, 4- 
^tudims , tfmjf. tvtrfi, , omms tUdendd, $, Manut. Malim legi 

Vy yjy 77/ s. ^^^- 



^if6 De DiviNA^ib^fc 

2116 tc cam(|He vtrteris , peribqdtur ; five ta tJitenii' 
vc tu wnm. aodieris ; five imirK^sfris , ''G.vc aTcm 
afpeieris; ftChdkkeum, ii harufpicem videris ; fi fol- 
fcrit, fi'tonnerit , li U<^m atiquid erif de coelo , fi 
oftcnti fimile natum fadtumve quippiamj quorum ne- 
cefle eft {^emmque^aliquid eveniat : ut nuaiqxiam liceat 
^eta menre conliftcrc, 
I JO Pcrfogium videtur otnBium laborum , ScfoIHcimdh 
Hum efle fomiwis. at ex eo ipfo plurim'* curae mc- 
ttt9que nafcuamr.. qui quidem ipfi per fe nu&^ vale- 
rent, 

tUdewtd fimt, Dit Manutins eedfet , nifi qvAs raallt 'ettatmU /W, 
^fufd propias sidTcttptutam valgariim , esodemqiie^iitiqfiani «- 
mk. Elicimds autem , id eft , extiahtbdx 3 quamqiiam fttoeoi 
tlitittUd noA'fati^in9snam ii«€ looo^vioi-lnibcie , lieqtie tam'be- 
BeeonvcfiiifSy (^aam^txtfohrndd » auc eyellmdM , aut aliud iiioile. 
Mjtmbin. Stirpes omnes ejicunda,} Sic miT. noftxi , fed moie fiia, 
imica Utttsk , eiciends. ftuftta alii cODJe6Hiris opetatitut. qoippe 
v^ciendx ftirpcs ^m antea evulfo'fiat eztjfaflaqtie radicttusopbi- 
tec i c^ ip(b, ii4id3<|uam cetterenafcamai. fi camen quid tnutao- 
4am » roafim $ligend£ fimt^ quomodo locutus nofiei fine librhii; 
STufculaB. qiueft. .pso quo tamen vulgati W/ifjiix. Gniter. Sed oe^ 
que opus eft ha^ ntmis quxfita commoditate Gxuteri , quafi piius 
cvulfsexcca^aeque, dtinde ejiciantur : quum ipfdm ejicere nora 
cm»vetl€fe , ditfiingcrc , rut^idfitiv , qoomodo nervos it^juratims 
-^i^^ csanskice dixit Livius 'wi. 19. cvxm tjkere pfoprie tiy^aus 
iiilb, 57* que qQideraemendatioca (iint , quam ut tUis Ai^ictooi- 
ht» violaii opOEteat. Gronov, 

4% Et tjHo cun<]ut te verttrts.'\ 'Haud alicet hacusque cufi , ki 
knm fcfte? TaH, enim quataor flc Hber S. Vrdfcoris mxfla ifcera va- 
iiaateprxferant,<b'7»»tr» ^inte^ iterttriu Jdqifivcrb CiciejtoiMAi 
cain<fMtre fuo Quinto, fatis conftat. vernm vidcrit Senttns Cnd- 
CDS > ego ^fttno. Grut0r, Miioi Gnirerum fie fciibere potoift; 
Tancum emial abed , m liaud alicer hue ufque cu(i , ut Vitfcoiluac 
cditiones tarn apud iLob. Scephanuiti quam Ltfcatn Ant'onrum Jon- 
tam » quas utique paffim Giuteius aote oculos habuic» di/ertepia- , 
ferant & tfuo te cuntftu^ Imo idem retinet quoque Hecvagius, oec 
dkMto , (fiiia id iit meruiti CiocfOfiiamnn^ undc tmcfeOs Stiks gra- 
tia abeSc nequtt, ut fupra etiam leftituimus, idem aufi nunc quo- 
«pie admictere. GV^nnr. itv» te mmqiu wneris.} Uc VAIL quatuoi 
i. S. Vt£todt liber, fie Ut Keg. Cant. & Ven. 1471. esiubem, 
fiK» fe, Quiote » vtrttrist £a tamen Tariatio tanti non at 

lem Groterus ad Senatum Cciticum referiet » quia feftin r i 
mm fua fe^ proot ridetur, abCuiditate ftatim prodit. Ad a', 
«ti« nunc obcinet , fbrmam reftituenda faot , que habet A us 
mt Ca^o Inft. UK ii. Tit. Z, 6. Mi/m pr^tena tji^tumcumifm \p* 
(ra fum. Leg. ^«« 4»«f«M atmque fimilU funt , fenfii pofti «. 
De cc ip& vide Bafilium ia Efais cap. ii, pag. I77, B» £>< 



Liber Secuwbus. jajy 
rent, & magis contemncrcntur , nifi fomniorum patro- 

ciniiim philofopbi fufcepiffent , nee ii quidem cootent- 
pdffimi, icd in ptimis aeuti , -& confequentia , & re- ,f.,K 
pi^nantia viijentes : qui propfr jam abfoluti 8e perfedi 
putantur. <juoium licentix nil! Carr.eades reliitiflet , 
iaud fcio, an foli jam' philofoplii judicarentur. cum 
quibus omnis fere nobis difceptatio contentioqne elt , 
non qn6d eos inaiim^ contemnamus : fcd-qnod »vi-«vid««iinii 
der.tur acutiffini£ icntenlias fuas prudeniiffimequc de- ^■'*^' 
fendcre, Ciim autem iiproprium lit Acaderaise , judi-'' f'°- ^^ 
cium fuum nuUbm intetponcre , ea probare , qua ^'l^'^^t^s^ 
miUima vcri videantur , confc^Fe ctufas , ;8c.quid in 
quimque fentenCiam dici pofllt , expromere , nulla ad- 
Sibita fua auSoritatc judicium eaudientiura relinqucreo. «<d"en;- 
integrum ac libeium : tenabimus banc confuetudincm'*" 5"*^ 
i Socrate traditam ; eaque inter nos , & tibi , Quintc 
fater , placcbit, qnim fepiiSm^ utcmur. Mibi verd, 
iDquitillc, nibil'potell efltjucuadius. Qus^dUncSeitf 
!^,*iijin;ejuii)us. 




M. TUL- 



3»j8 P = F A T o 

F.ctt. M. TULLII CICE.RONIS 



F A T d 



LIBER SINGULARIS. 

AB.GUMENTUH. 

QVifinui dt ff , at tisam PbilififiU f»tum txfliat 
fmiKT dart. Itujm Pofidniim , Ditdcmm , Eficmno 
■uYiw ii FMtt difpMsmii »pfciV>*l , tftnimi td wndm 



Swj! friaeifium, 

UiA PEXTiNET ad mores, 3 quod i 
I Sis* iUi Yoant, nos earn partem phi- I 
I lofophiac, de n^oiibus appellare 1<^ 
1 mus : fed. decet augentem linguam 
i Latintm, inominare moralcm. ex- 
plicai\daque vis etl, ratioque lenua- 
tjationiUQ , qu% Graeci ^^li/utT* Tocant ; quse de re 



T. D E Fa to.] C^norimiK ei antiqidi exemphiilxK Innc 
libium , qucmaditiadam muliii fiti panibus vaultite licer & 
iDuiliu (ft , ill etiam piincipio caiCK: quod tx peivulgaiis qoD- 
qnc libiu . 6 dillgcntci ptiina ejus verba conudecaia cflcnt, 
■mmidnni pDiuit. quamvii nonnulli , ui hoc vitium legercm, 
fmilli, Crici TciipGflent. qux voi miaifcfto docetdeGizi'ilcH 
pii cliam Rlcniioncm cfle liiiliiii : fed noD efle hoc lat i>- 
noBin Sc coDciDniim libri initium muliis inodis pcifpici i i. 
ScripGi ciiam Flutaichus libium m^i 'ti/f^wvui , qui aoa i- 
nulcm fonunam foititus eft. ninn St ipfe «z maioie ioi k 
pnik. Alei^ndei luiem Apfaiodiiicnlii mcliaie nto libr le 
ratorciiplit: nimque iotRgei ille Sclncoriupliu in vita pi i- 
(ii. lA boc qudam cafligavimtu ofc mctlontm codicnm id 




Lf I B B R . S I K 6 tr L A R I s. ^ifg 

focnra ciimaliquid dicunt, deque eo, quod polfit fieri* 

aut 



nilum noil paivi omiiino momenti (ut opinamar) ptreeptA ftiiioet 
multis locis, ubi ptdcepta antca fcriptUm ecat : ita enim dic/)«fe«- 
<ra Ciceio interpietatur » ^oGth izak & elegantec. nam 6tM»/u«T«t 
quamvis 5c ipfa piotcndantui , tanaen cognitt jam 5c ipeftatt, 
funt. unde loleot Mathemarici in fine coram demonfti arionis 
(empei dicece , ^uod opertuit tfiendijfe : cum pioblcmatibus czpU- 
catis fubjiciant, quod aportuit ftcijps : 5c in hoc maxime differaoc 
theoiemata ^ probiematibus , quod in tbeoiematibus ratio tantuot 
xeddi debeat cur ita fit > cum unt ilia jam peicepca 5c fpeftatt: 
in illis autem fabiicandx iint defcriptiones } fed nx noa iunt h»- 
|us temporis quzftiones. qui tamen hxc fcire cupit , Prociain 
Lyciuroadeat, diligeatiflimum Euclidis interpretem : hxc enim 
ille copioie 5c eradit^ trafkat. Qiiomodo autem prxce^ta Btof^ 
/Attta. leddi potuetint nefcio : fed hoc tarn multis locis in prifcis 
czcmplaiibus nomcn eft iemper re^e fcriptum , prxterquam quod 
cgzegium fignificatum habet , ut viz credi poific erratum efle ii* 
brarii , fed (ut arbitror) no?itas hujus vocis 5c rei , Acionisqod 
ipfius igdotatio ioduxit aliquem recentioxum , ut earn delerec « 
& banc, qux in omnibus nunc imprelGs inoleverat, xeponeceu 

2. SlutA ptrtinetJ] In Reg. Sc Cantab, fie inclpit hoc librt de fit- 
to laceiunf fragmentum : (juod i Greets logos dicitur , a, nobis ratim 
nominatmr ; Logice veto ratio dijfnendi, ^uin vtro ptrtinet ad nun- 
res 9 &c, Ab inepciente Libiario> non ^ Cicerone^ profluzit ad- 
ditamentum. Davif* 

S. SjtodiQ^ iUi vocant.'] £ft \ mS, noftris i firmavitque du* 
dnm editione fua Fetras ViZ^orius. Palatinis e^o ufus fum tribus« 
Gulidmius variantes ledioues adfcripfic marginibus , e iibris S* 
Vi&oiis, Fraocifci Fithcei , 5c Francifci Fabiicii. rulgata ledio 
habet, ^fuos jn^n Graci vacant, Gruter. ^osy,^^,"] Vulgg. <]mtd 
?d<^. Alii , tjuos M'd-jf. Nos autem Bal. noftrum aliosque ?eteret 
MSStos oum Ven. 1471. fequendos duximus y fiquidem nd-^* 
non minus ac wd-w , mores denocat. Davif, 

4. ^yipp/iUre mordlem,1 Pal. fee. 5c Vi^oris , merehilem, quod , 
quamvis non probem , libuit tamen indicare. quippe (ecundus illd 
nofter, quantivis efi pretii, prx aliis duobus quibus utor..Grir/«r. 

5. EnttttciationMm , f«4 Graci d^ieifAHttti'] Quid enunciatio fie 
docet Gellius lib. xvi. cap. 8. Tradebatur autem enunciatiooum 

, varietal 5c ratio ^ veteiibus in ipCornm fiV«t>(w>«ic inter pfima 
Dialedicx rudimcnta, ut idem Gellius 5c Diogenes Laeitius in 
Zenone videntut oftendere. Gellius «t|iy^ai vocat , 5c Grxcd 
definit AiKTev a'uTGTCA^c* diro<f»f}ov '6vcv 'i<p* ituvrqi. £c Lacine 
ex Varrone : Prolotfuium efi fententia , in (Jha nihil defideratnr^ 
Sed Grxcum illud Chryfippi fuifie exiftimo, eandcm enim defini* 
tionem, paullo tamen locupletiorem , Diogenes in eodem Zeuo- 
ne ChryUppo tribui^l Sic enim ille : * A^ieofxel ts-fv, tr/v oe/ui- 
6fc « 4*^^^ > ^ •jrpdyfxA AvtoTikki ino^dLVrh Iffov tg>* f otvTaf « 
mi X/vriff'T^ f^tf'iy <r T«/ic AitfAiJcrmaif ^fi;* %AiibiU»StMstu, 

4. S^em 



f 



y,69 t> E P A T 

aptnon poflit, quam vim habeant,obfcnia qttsBftfotft*!' 
^quam yrsfii Suvaruv philofophi appellant : totaque eft 
ftlo|i<» •logice; quam rationem diflerehdi voco. Quodautem 
Vdvif, in aliis libris feci , qui funt de natura deorum : item que 
ill iiSf quos de divinatione edidi , ut in utratiique par-' 
tem perpetua explicaretur oratio , qu6 fecilius id a quo- 
que probarctur , quod cuiquc maximfe probabile videre- 
h id deefi tur, ^id in hac difputatione de fato, cafus quidam , ne 
tt^tUiiu faccrem impedivit. 

a 7 Nam ciim eflem in Puteolano, Hirtiusquc nofter# 

conful defignatus , iisdem in locis , vir nobis amidiB- 

mus, & iis iludiis, in quibus nos a pueritia vixinnu^ 

dcditus : muhum un^ eramus ; maxime nos quidem ex-' 

quiremes ca confilia, qa3e ad pacem,& ad concordiaiii' 

t intcrl- civium pertinerent. cum cnim omnes'poft cinteritum 

tionem Caefaris novarum perturbationum caufae quaeri videren- 

^^* tur, bisque eifc occurrcndura putarcmus , omnis'fcrt \ 

noilra in iis deliberationibus confumebatuf oratio ; idque. ' 

& faepe alias » & quodam libehore , quam folebat , & 

ma* 



«r«v /«) inquity ^tupt^fxivm y o-xtjrlioif ov«c IXM^" tuVeine^ritfi 
iuti XttTflt^sttf-fi/c Trp^c a^A»X«c» til tS Sv¥(t*rov t<V«/ > Kttl fxi iifftf 
<rey » jc«i iy^tx^fjtivovf kcu vtff) nS diitfet^nt *rt k«) dtttyttAih, tx^ 
yti^ dvopiai rivd(, Vr/ith Huam am/)) Swtttou I^ki'hjipbi d^pk' 
ianu] Didionem philofophi leddtmus aaftoci, fide Fall. Zc l.tXQpt 
S.'V. exhibuitque editione fua Yidloiius, infinitx 8c inciedibillt 
diligeatiz vir* Gruter, 

7. Nam cum ejfgm in PhUoImo.'] Hicclos & Fanfa CicctQiiis aodl- 
tores fuiffe videntui, qui interfe£bo Carfare poft M. AntoniumSd 
Bolabellam confules cieati funt , quos Ciceio in IIT« Fhilipp. ii* 
fignatos confules appellat, io idiqui$ coii/m/«j , de quibus jam tamen 
codfulibus Galba & Follio lib. x. in cp. ad Ciceionem % £c zi. D. 
Brutus. Ciceio ad Cotnificium zii. ep. 8. ut de defignatis iilis 
loqui videtur. Secum autem in Futeolano Hiicium Cot defigna- 
tum fuifle, & cum eo de confiituenda pace egifle ofteodtt Cice- 
xo lib. XV. ad Attic, ep. i. Sed cafu , inquit , cum legerem tuas lite- 
rs , Hircius erat apud me in PuteoUno &c. Uteique autem apdd 
illiim fuerant. nam lib. xir. ab ep exfpe&antui , in (bq. epift. 
fam adfiint. //iV, inquit y turh* ma^na eft , erit^ue » mt audit 
pr» duo cjuidem quafi deftgnati cojf. In ieq. epift. Hie mecum 
bus \ Hirriusy Pan fa, Rurfum alibi in eod. lib. in dpifibla , f * , 
jnitium £ Pompejdno, & lib. xv. Epift. Vndecimo CaUnd. ej - 
bus intelligi potefl , quae confilia utetque exquiiierint. Pmtoi i 
autem ei forma didum eft > qa^TufcuUnumy tamfanum, ub 1 
agi!um vel campum intelUgu* ^Ml« Sfstm* 



L I H E-R S.I K G U L^A R I S. ^l6u 

igls vacuo ab interventoribus die , dim ille ad- me ?• i| 

njifet y primb ilia » qu^ erant quotidiana » 6c quaii 

jitima nobis, ^^je pace, & de otio, 

IL Q u I B u s a^s , Quid ergo ? inquit ille , quo- 3 

im oratorias 9 exercitatioues non tu quidem , ut fpe- 

, reliquifti , fed cert^ philofophiam illis antepofuifti , . 

flumne aliquid audire ? Tu verb , inquam , vel au- 

t, vel dicere. nee enim (<^quod red^ exi{limas)<l id qao4 

itoria ilia ftudia deferui : quibus etiam te «incendi,^*v'/; 

amquam flagrantiifimum ^acceperam : nee ea, qu«* ^^anie^-^ 

nc tracfto , minuunt , fed augent potiiis illam faculta- f^ocSp©- 



n. nam cum lioc genere philofophise v quod nos nua 
juimur, magnam habct orator focietatera. fubtilita- 
ni.enia)i. ab Academia mutuatur, & ei viciffim reddit 
iertatem.prationi3 , 6c ornamenta dicendi. Quam- 
>Fem ,. inquam , quoniam utriusque lludii nollra po& 
ffio eft, hodie^ utro frui malis, optio fit tua. Turn 
irtiu^^ GfatiflQmum, inquit, 8c tuorum omnium fi- 
ile. nihil enim umquam abnuit meo ftudio volua- 
s tua. 

Sed quoniam rhetorica mihi Snoftrai^fat nota, teque4 

! iis 8c audivimus faepe , 8c audiemus , atque hancs .^cftal 

cademicorum , "^contrapropofitum difputandi, con-f^'Jr 

t. Dtp4€tir (U 0ti». §iuilmt aih't^ ^d,} H«C cft kftio Pal. pc* 
ttionisque Viftonanas » aliotumque. nam ceteri mflT. Huilms ac* 
^f' ornnes tamen omiferant iila vulgaca , diffs funt^ i quae ta 
imbinianis ac Bnxianis. Grmer* 

9, Extrsitatitnes.'] Qiiotidiaais enim poene commcncationibist 
s^amandi k exeicebac, Sc ad prztuiam Grsc^ fempct declama- • 
t« Latine verb fenioi quoque » Se quidem , Hirtio 6c FanPa coiH > 
Klamandi aifiduitatem dcclarat Tufcul. lib. 1. cap. 4- ^f f^im • 
<»« declAmitabam caufas , <jH»d nemo mi- iimius fecit, fie hM ^iH • 
""w fmilis tfi deciamatiti. Turncb. / 

Jo. Contra propojitjtm,'] Bal, hahct p*fitam. Omnino lege fofi" 
^* Sic pauUo poift: Ponere ^liquid ,. ad (jutd Audi am ^ vtU, £t 
»C. lib.!, cap. 4. Ponere jith^am » de que quis audire vellet, HinC ■* 
M. de prat. ?ap. «. rcf^^iibcndwra, »»f omni de re , tjuacnnffue fit 
my ab to ornate copiofe<fite dicatur i fie enim MSSti. duo Gullica* 
» cum propofitaJ[\t xvL vulgaris. Simile mcndum Laftantii Co- 
Jp vidctur obiidexcj nam lib. v. cap. 17. 20. dant, concedamut 
vfi*n , ifMod proponit Philefophus, Legerim ponit PhihfephiiU 

c hujuscc vcrbi potcftatc confuU. poCTuiK Joan. SchcfFcras ad 
«*«lriUb.Tii. Fab. 14. & J. G. Gisvius ad Cicwonis fam. lib. 



/ 



%l6l U E P A f 6 

fuctudincm indicant te fufccpifle Tufculana difputatioi 

i di//ipio- nes; ^ ponere aliquid , ad quod audiam' , ii tibi non A 

poacic moleftum, volo. An mihi, jnquam , poteft quidquam 

efle moleftum , quod tibi gratum futurum & ? fediA 

audies , ut. Romanum hominem , ut timide ingredien- 

tem ad hoc genus difputandi , ut longo intervallo hxc 

fludia repetentem. Ita , inquit » audiam te difputantem; 

ut ea lego, quae fcripfifli. «» proindc ordire. 

|;GZU. Multa hie defunt. 

5 III. >^CoNsii>ERAMus hic: quorum in alis, tf 
in Ajitipatro po^ta, ut uin brumaU die natis , Hut in 

fimd 

ti. Proinde •rdire,'} piarima hie dtedk nemo lion videt. Abd 
coim propoiitio Hirtli , multaque Stoicorum firmamenta fatal 
pcobantia: qaae tamen, quia hodieque apad Plutaicliam ezttttj 
vlprimumque Ciceroni fie tninco ac mutUo lueis affeire poifinc^ 
a me fubfciibentur. In sdverfario gtnert , ifequit , frimsi m pm^ 
fUA cApti§ videtur effi. Nihil ahstfue caufit fieri , fed omnia ftriet'^ 
tecedentibus cAufis : altera, Mundum Mdminiftfari nattura , ipfimJM 
eenfenti^ntem & cenfptrantem : tenia , teftim»nimn quoddam f^ 
videtur effe, ^dvocatttr enim frimttm divinati* , ^ «« cm» Lwi tm 
9pini9ne jUret , turn in df opt, max, re vera vigeti Deinde » flSr 
^Ha evenmnt , fapientpm bominmn approbatio , omnia re&e ordi 
fieri pradic/intium, Pofiremo pervagatum illud , Pronunciaium 
virum vel falfum ejfe. Ifta cnim capita difputationis Stoics aiflit 
quae, ut captiofa Flutacchus cenfet, ita \ Ciceione hie xcfooi^ 
tur. Tumehu, 

12. Cenfideramms hie , qitofum (re,'] Tutnebus monok vett. librfi 
pccfeiie conftanmpei i ez quo faftum iUud vulgatum , CoHfidereiatt 
Birti, Pal. fee. (eivat odire confidamus hie hie deefi (jmortim, alii 6b% 
tiefcio quos veifus admiicrant. Grater, Confideramtts hie ^^ fii* 
rum in aliis,] Sic edi debet hie locus, ut indicetui hiatus i alitpl 
cnim maoifeilo deeft , quod notavit etiam Pal. fecundi Librm 
ObfcFvat autcm Giuterus in duobua,, quibus ufus eft, MSSak 

• nefcio quos lacunx fupplendx verfus admiflbs efle. Eosdemoeli' 
fiiiire, quos Bal. etiam noftec exhibet: 

Sunt ^ui in fortune jam cafibm omnia fommtp 
£t vtundum credant nullo reSore moveri , 
Natura velvente vices ir iucis ^ anni, 

Palet eorum eft JuVenalis Satir. xiii, 96. Davif, 

13. In brumali die.'\ id eft broma. Plin. lib. 11. cap. 41. Fltd 
ipfo brumali die fufpenfa in te^is arentis herba pulei^ii, C 
Divin. lib. 11. cap. 14. Fulegium aridum fiorefcere ipfo hrun 

2uod ad coutagionem leferc. Exemplum aurem quodda 
donio fuerat mduftum , in quo valuifle dicebat vim fyd.. 
malis , ev^entu in illis hominibus teftatam » quod , jeti ' 
iiigidis moxbis obnoxii fiicrint. Tumebus, 

14. V$ infimM ^rotMtibtfi fratribin.} Uw pcttifiW u. 



LiDER SiNGULARIS. 9163 

fimul aegrotantibus fratdbus , ut in urina , ut in ungui- 

bos, utinreliquis ejusmodi, naturae contagio k valet :k ▼»!«« 

quam ego non tpHo : vis eft nulla fatalis. In aliis au-*'"* 

tern fonuita quaedam effe pdfiunt, ut in iUo naufragio, 

utin »5icadio, ut in "^Daphita. Quaedam etiam Po- 

fidonius (<7pace magiftri dixerim) comminifci vidctur. 

Santy inquam , ^uidem abfurda. Quid enim i' (i Da- 1 (fwrdam 

phi-7V«rM^« 

Kvo Auguftino <idducunt'ur in fiB. v; 'de Civit. Dei. Cicera dscit ' 
Hiifp9iratem ntbi/iffunnm Medicmn fcripium reli^uijft , tjtfsdam fr*- 
\rts mm fimtU sgMt^rt* ettpifftnt » & etrufn jaorbut iodrm temfgrr 
ingrtvefceret , eadem levAvttmr y gimihts fuffncatMm : qitos Pofidtniui 
StoitM MultHm ^^r'ologU did,itui , tadem confiitMione afiromm jw*- 
rw, ttdenujitc concepts tfottJfAt aferere. Urfin. 

1$. leadn,] loiimmfMv ifprnum piratdm fuifle (piratamenimhic 
Pixdoaem Cicera Tooat) icribic Sexc. Fompejus. Eltuiitof , nifi 
nllor , Suidas vocat. In ejus cf ura ex fpeluaca fazam -incidit « 
cum tamen vitam markina|m coleiet. THrnehm. • 

16, Daphita.'] Qui, ut Valerius fciibit lib. i. cap. S,S. extern. 
tttm fr^fejjione fofhiflA ejjit , Delphis ad l»dihrimm ^ptUinem confit- 
^ft f an e^Hum invtnirt pojft , ^nem omnirf nnllnm habebM : edita 
^" ffi > ewn invifi$ur»m etfitmn , ^m» ferint, Itaiftu cum in ri^em " 
i4ftal«m incidiffit , fepe contumeUis a ft lactjftum , ejut juJfH d» 
ij^o , cui nomen equo erat > praeipitatm eft, Strabo grammati^ 
cum fuifle fcribit , & in monte Thorace (uffixum in ciuce , quod 
teges ]^ergami contumeliofis verfibus incefleiet : unde natnm pro- 
reibium. Cant Thor4utm, Kefen dc hoc in legcs malediciim c|us 
^igiamma. 

Tarntbus,^ Daphita,'} Strabo lib. xiv. pag. 95*. tradit Xoytot !«»•#- 
tw» oiTa {^x^Ita) xiytT^aty ^hinlio-^m T09,Qtip*KAy oratu* 
^ Ddphita datum fmjft , m Thoracem caveret, Non igitur dc 
fr»vtriio nat» locutQS eft do6liiiimus Geographus , ut male ftatuit 
^^ Turnebns. Part quoque modo , ne Aldum ncpotem me- 
Uotcm, l^pfus eft vir fummus Def. Erafmus Adag. pag. 207. ed. 
Haoov. Davif, 

' 17. Pact mapM dixtrxmj] Inepte interpres magiftri nomine 
Zeoonem intelligic cum de Pofidonio loquatur hie Cicero , quern 
farpe viderat & .colebat , ut magiftrum. Libro enim 11. Tufc. 
Upscfr. sAt non nofier , intjuit , Ptfidonius , qnem tr faPe ipft vidu 
Item lib. ir. epift, ad Attic. ^namquam ad mt refcnpfit jam'^od^ 
^^M*»ms &c» Poiidonium alii civitate Aparocnfem , alii Kho- 
diom £icinnt. Fnit is PatTztii difcipulus , ut audlor eft Cicero , 
^lincipio lib. i. de Divin. flc'ln iii. de Officiis. librosqne de 
^oiis ita infcriptos reliquit , nifi primi turn libri ea fuerit in^ 
^ptio, qua de re Dio^. iii Zenone , qui eura Zenonis difctpu- 
■An fuliTe fciibit, dc Alexandiinum , ii non is aliqs eft. ^chiiL 



3264 ; D ^: F A T O 

phitae fatum fuit "^cx equo ca^re zt/ifas ita pcrirc? 

ex hocne equo qui cilm equus noa effet , nomen habe- 

bat alienum ? aut P.hiUppus hafce ia Cipulo quadrigalas 

vitare moDdbatur?quafi.vero capulo fit ocdfos. >9Qiud 

autem joagniim >&: naufragum ilium. fine nomine' iff 

rivo eflfe lapfum i >quamquam hnic qtiidem hic.fcrifait 

m Neve ' prsdiif^Um in aqaa^effe pereitndnm. ^ He herctile la-^ 

beic« id^iquidem prasdohis video fatum ullum. nihil enim 

^•*^^' fcribit ei praedi<flum. 

6 Quid mirum .nigitur y ex fpelunqi feTOm in awa 
n igitut ejus incidifle ? puto enim , etiam fi Icadius tiim in fpe* 
^^ '» lunca non fuiffct , fexum tamen iUud carumm fdiflc. 
^^^* Nam aut nihil eft omnino fortuitum , aut hoc ipfum 

potuit e venire fortune. Qasero igjtuf, (atqiic hoc lati 
patcbit);*ofi fati omnino nullum nomen, nulla namn, 
nulla vis.eflet , & forte temer^ cafu aut pleraquc fic- 
rent, aat' omnia: nUra aliter, ac nunc eveniunt , eve- 
nirent ?. qtTid ergo attinct incnkare fatuiri ,' ctaik Snt 
f, 6. ^to I'^^io omnium rerum ad' naturam fortunamTe 
referatur? ^ 

7 IV. Se D Pofidonittm , iicut aequom eft , cum boot 
gratia dimittamtis : ad Chrylippi laqueos revertamur# 
Cui priiiium quidem '^e ipfa rerum contagione refpon- 
(learaus; : reiiqua ppflea perfequemur.. , Int^r locorom 
naturas quantum interfit , videmus t. alios eSe Tallies , 
alios peflilentes: in aliis efle pituitofos, 6c quttfi redtm* 
dantes , in aliis exlkcatos atqtie aridos : multaqoe 

Innt 

■ ■.:'■". ' • • 

iS. ExequOf] Kcs plane dlvetias milfcet emdiciflimus TamclNas 
nam cum Scrabo lib, xiv, pag. p$S. r^' &/>«! x^Mvjuiwi^ BaifdM . 
Tetyp^^hi^t /^A^irtiv TO* ypa/uifAn/ru6v ttadidexit ; noftei « Vale* j 
liijs Maximus lib. i. cap. S> 8.. extern. & Suicias » eum d* fiuuti 

CHt nomtn erat E(ji*i , prscipitAtum fribunt, Non l^itUX namKUO- ] 

jiqs , quap (ibi i^pugoai}ti( in unnm fuere confomtendst } navi in | 
monte Thorace iaxum, quod j^uos vocalutqc y fuifie qullpt Wt ; 
do conftat. Vulgg. de equo, Male. Oavjf, ' 

I5>. Huid Auum maffium (dr nanfrflgHm iUtun finf nomitte in rin \ 
'efe lapfum /] ToUenda i^ellulx acta rnefcip quo naodo ^ xegiO' 1 
.nepofica. fenfiis eft: Q^iid mfram. eft:i naufcagiim : it- 

lum in livo eife lapium? intulfc autem .ppijbvooem.n pat** ' 

^iculam & propteiea , quod jam exeaiplom de Pa' ,.df I 

Fliilippo coofutam : quafi diceret , /Virt<rfi. P. Mai . ^ 

„ zo. Si fati omnim nullurn mmw,} AtiA. v\ lik^. Xl$, \litm ; 

isifiv cef* ovTi irir » ooffi ^iviftH, 9 ovTf tLno ig^;tw» '*^' ftf^ 



-LitBER Singula Ris. 3261 

tant alia, qnse inter, locum & locum plurimum differ 
runt .Athcnis tcnue ccAum , ex quo acutiores edam 
putstntur Attki:: crafliim Thebis , icaque pingues Thev 
Dsuii dc talentvs^ Tamen neque illud tenue coelum 
effidet , ut aut Zenonem quis , aut Arceiilam , ati( 
Tiieophntftum.iQdiat ; neque craffum , ut Nemea po- 
titts , qu^m Ifthmo vi^oriam petat. 

^•Dijuiige Iongti!i5« quid cnim lod natura affetreS 
poteft, Qt ^^in portiau Pompeji potitis 4 quam in cam*- 
pa.ambuienMffi? tccam ^ qii^m cum alk) ? Idibus po- 
tibSi qokm Ktlendii? ^Ut igitur ad^uaddam res na- 
tura loci pertinet attipid ^ ad qoasdarh autem nihil : lie 
9ffe^o aftrorum vale«i> fi vis y ad quasdam res ; ad 
O0mes cert& ntm valsbit. At cnim quo&iam in naturift 
hominttm diffimilitudines funt , ut alios dulcia , ^os 

zt. Dlji^c ftn^iks;'] Bit. ndRei, dijwii» hnpt^f. Keg. & Can- 
lib, bsliictit dfjui^e iM^si fitienf. autetn, diJHngut locos. Codicum 
vcio noftiotiim Taxietates letulimus , ut , qu« vera fit Udio, 
^liipictiuic acutioces. JMihi quidem pear caterii placet fciiptuia* - 
qoamfeitMS. Balioleofis. Veieostamea^ necorropti fiot hoc 
tn' loco cun^i libiL Bnvif, 

2z. In portim Pompeji.} Ambulationem jaxta theatxnm funm 
Fompejui ceatimi cohamait Ibl^itfiini cxtmxerat , amoeiiatti 
piocentate alficainm pUcaooittm. Pfpert, lib.ti. £L %$, 4f» 
Sulitit ttmitr^ fordtt PompefM e0lmmis 
PortimMt ^utUiitubilit %MtaUdu 
Ondios » de Aitc lib, i. 

Tu. m$d9 Ptmpt90 Umm j^AuarMftdt umbra , 
0$i» fit HfttaUi ttrgtk U^nis adst4 
Turacbus. Ponopejanx quoque potticus meminit CatuUut (Ub 
mmh U ^i^fti* Mtffti mmfne f.easn In Camectum ka fciibit : 
Tt ^^tfM^m in minore can^Oy 
7> ^ CUtto « tt in omnihat tahernis^ 
Ti in ternpip fnperi fovls fucratot 
in Magni fimtU umbnlatione, 

MflitUl* sici RegtilUm , lib. v. 

^Sic vetirem in^vaxi Pompei tjH^rimns nml>rami 

Et laudant Catuli vilia umpUfenis» Achill, Statius^ 

•C^lt. 'V^ igitttr^ ^nasdum fit natHra ini pgrttner,] Poft hxc vbrba 
is Ubris omnibus (equitui deinceps^ 6* oper^nr aliquidy quod ego 
ItmditaS ibftulii ut aUeiiuai 8e ez declaratione fuperibrum natum^ 
Uuntim, floiraddevit Ldmhinnn auam delert debuere s nam Vi- 
ftocianii Giweiiani, noftriqoe Bah Keg. Catieab. ezhibedt , ut 
^Mtr dd ^msium m iMtnra ioti pminn Mitjmd \ dc ita xefte If- 



3266 D E F A T o 

fubamar;i deicdent ; alii libidinofi » ^ incimdi ,.a!it 
o ^taUbos crudeies, aut fuperbi fint; aln^talibiis Yitiisabhorrcaikt: 
«/«/• qaooiam igitur, inqait, tantum natma a natara diflat, 

quid mirutn eft » has diffimilitadincs cz mfferentfiiss 

caufis effe fadas ? 

V. H AC diifcraiSy Mqoade reagatur , &c in quo 
p caufa confidat , non vidct. Non CDim fi alii ad aMa 

propeoflores fint propter caafas natmales & antecedcn- 

tes» idcirco ctiam noftramm vohiDtatam atque appe- 

titionum fiint caii£e naturalcs&s^Gcedentes. nam lukil 
p. CXLII. e0et in noftra potcftate, ii res ita fe hab^er. nnncTero 

fatemur > acuti , hebetesne ; yatentes , imbedltijic fi- 
p coUigi mus 9 non efle id in nobis. Qui antem ex eo Pcogi 
«//V. putat , nc ut fedeamos qoidem , aot ambuletnus , to* 

q qaam- tuntatis cUc; is nbn videt^qaae ^quarnqne rem res coa- 
quexes fequatur. Ut enim & ingeniofi & tardi ita nafcantor 
^"' * anteccdcntibus caofis , itemqae valentes & imbeciiii : 

Don fequitur tamen , ut etiam fedece, & ambulare , & 

rem agerc aliqu^m » principalibus cauiis definitom k 

conftitutum fit.. . ♦. 
ro ^s'Stilponeniy ^^M^aream phik>fophum , acmnm 
r Stilpho- - fani 



nem Tur^ 

/ 



' «t«b Si^a, de re agsfm.] Quid to controTOiiiaiii venint , 8e de 
quo aoibigatur. V^um iansconfiiltotiiiiiw Cketo Topic caif, 
2$, Sed ijUM ex ftMu antentia efficitur , JMi» GrUeci Kpewfit&or W 
cant , mihi placet id , qMonUm ^uidem ad ft fcriim , qoa de le ft- 
gitui , vecari. Non videt igitur quid agatur & de quo doUtctot 
CbryHppus. QinBcicm enim , an or mniraium xeiuiB natatalcs . 
caufz lunt , fie noftfaium appaitiomim caufat fintaotecedentes ' 
& oaturales. Turmbus, • -^ • . 

2$. StiLphenem Megarreiem^'^ StilphmU nomen 'variari ia aitfS 
libris video. Legurn enim hie alii Stiipenem fioeadfpizacione, oc 
etiam eft apud Laeitimn in ejus vita j apud fUniam veto lib.Tir. 
cap. 8. Stilbo legttur , & apud CiceroaeiO lib. u. Acad. Qp^ 
s^tque habebam , inquic-^ meleftei nobjs ^ fed mhtftas , Stilbntm^ . 
Diodorum , i^texinum , &c, £adem itaque litexa nunc tenuis t 
nunc adfpiiata , nunc denique media eft in hoc nomii^ HujM 
Stilponis meminit Plutarch, in lib. ^^f^• EhBvuisti , Urn veibb: 

fAA pipo'fTii » &C. ^^Aihlll, Sratius, 

26, Megarium.] Eft ^ Vi^lotii editionc. Sc «ccedic r; (|00 
Megarium, nam ceteii Mej[aruMn>t quibus adjixret Tumc 'tai. 
j^lane patec aliquani) eti^parvam variecate^n Gruieio &i in- 
ter Pal. fee. Sc edicionem Vidorii, quum hxcatjraque ne bcK 
codem ordine, Idque vcium eft. Nam vi^oiius cdf'''^ * ■»> 

ut 

) 



Liber S i k g b a r i s« 32^7 

&nh' hominev\ Sc .probatum tempoiibus illisacceprinus, 
Hunc fcribont ipfius fiftiniliarcs &c ebtiofum & mulie- 
rofum fuiffe: ncque hoc fcribunt vilftiperantcs , fed po-r 
fitsrad laudem. vitiofam enim naturam ab eo fic edo- 
mitara & compreiram effe docftrma , ut nemo um- 
qoam vinolchtum iBum , nemo in co libidinis veftigium 
tiderit. *7 Quid ? Socratem nonne legimus , quemad- 
modum notarit Zopyrus , phyfiognqmon , qui fe pro- 
firebatur hominum .mores naturasque ex corpore, 
cadis, vultu,. fronte pernofcere >. *8ftupidum effe So- 
cratem dixit , & bardqm , qu5d jugula concava noa 
biberet: obilrudas eas partes &c obturatas effe dicebat: 
addidit etiam » muUerofum : in quo Alcibiades cachin- 
nom d^citur fustuliffe. Sed haec ex naturalibus caufis vi- ri 
tlanafcipoffunt: cxftirpari autera, & funditus tolli, ut 
is ipfe , qui ad ca propwfuS fuerit , a tantis vitiis avo- 
cctur, non eft id pofitum in naturalibus caufis , fed in 
voluntate , ftudio , difciplina. quae tpHuntur omnia , 
fi vis & aatura i^ti ex divinationis. ratione firmabi-*' 
lur. . 

VI. £ T £ M I M fi eil divinatio , *9 qualibusnam 3© i 

per- . 

ut 8c Heivagias, idque voluit Gnit^ras. unde repetivi , ut jam 
lib. 17; Acad. Qujcft. cap. 42. occurrit EudUes Megattui, Sed & 
utcrquc iUc paulo ante cdunt <IM qnamque ran res confequatur, 
Gronov. 

17. S»id f Steratem nan nt ItgimiM ifuimadmodHm noUrtt Zopyrus 
PhyJioin$m»n.1 Vidciut hoc Cicero transtuliflc dc^racco fcriptore, 
3^ quo Alexandet Aphrodifieiifi» exfciipfit .ea quz edidit in libro 

«posiip4r««c duTH tSc »*ri yof iSiov , »«i Wt rdvott vtto *t»v^ mf^i 

*9y Zeiw^f, h yd^ tb to/St®* , odro> iwi Tif 0^0-11 , \i ^» htk 

If. Stupidum €jfe Socratem dixit,] Gulidmiusadnotavit videriex- 
pongcnda, Socratem dixit y ut fuperyaqua j^uti rcvcra funt, Griff. 
S^eratem dixit,] Immcrito piorlus hafcc Voces , ut fupervacuas, 
cxpongendas ceniueie GoUdmius & Giuterus , cum fiot orationi 
ncceffariae, Dsvifi 

29. Umbmmm k pgrceptis artis &c. ] Sic mcliorcs mff. neque 
«Hter Vidoiius, Tuinebus, Aldus, alii, ^H*titet natura a praceptts, 
Gtutcr. . . , 

30. ^ percettis artis,] Dclcndam puto vocena ultiraam , quippc 
qu« prorfus eft ftwcrvaeanca , nee in Bal. noftio conoparct. Al- 
*^ vcioXa^tantio jreftituendaj nsiw lib. in. cap. if, 1%. in vul" 

ZX^Z^ Z.1.7L X^TLTL 3 6^" 



3^68 P E F A T o 

perceptis aitis piofidfatat i 3>percepta^ippcilp*9 qw 
T, 1, dkuntur Grxc^ tstt^iifutra. Noa eniin credo nuBb 
percqjto aut cetexoV artifices Ter&ri in fiio muncre. ant < 

12 eos, qui divinatione titantut , fatora pnedtcoxL Smt 
s pttcepta igitur aftrologorum ' percepta ht^tistnodi: ^i quis , Ytr- 
4/m. bicau&y oriente Canitiila nitu^ cA » is in snari noo 

morietnr. Vigila, Cbryfippe, ne tuaucapftffti, inqot 
tibi com Diodora , valente diale^co , ii£»gtui kuEtitb 
eft, deferas. Si enifn verum eft , aqnod ita conncdi- j 
tur» Si quis oriente Canicula naiits «ft , in man non I 
morietur : iSud quoque verum eft s ^ F^lxos odarto 
Canicula natus eft, Fabius in man non moctetor. Pih 
gnant ergo haec inter fe, Fabium oriente canicQlanataQi 
cffc, & in mari Fabium morituruni : ^^ quoniam car- 
turn in Fabio ponitur, ortum e& earn Canicula orkor 
te, haec quoque pugnant, & eftb Fabinm , & in mad 
moriturum. ^ Ergo haec quoque conjuhAio eft ex re^ 
pugnai^tibu^, & eft Fabius , & in mi^ti Fahius moiie- 
t poGnira tur : ^uod at tpropofitum eft ; ne £eti quidem pote& 
pavif. Ergo lUud, Morietur in mari Fabius , ex eo genere efty 
quod fieri non poteft. Omne igitur , quod'lWum & 
. citur in futuro , id fieri non poteft. 

13 VII. At hoc , Chryfippe , minimi vis : maxim^ 
que tibi de hoc ipfo H ^um Diodoco certamen isft. iSe 

enim 



gati» eft. qm vtn pmnti* Ih» frtwkticiat mihil fciti « tA m q m ^m ^i- 
(eptmn profitetm & cogfUtum, Lege ptfte^tmim- llavil; 

nem hanc cmcndat F. Vidoiius , ^mutatquc p-sctft^ ia ferteft^, 
ic te€th roea quidem ftntencid , nam eo ipfo v«ibo fodera offlia- 
lio modo otttuc Cicero lib. ii. Acad. QmtRi noxt ouod ftnf* 
4;onfundi putem cum ptrceptione , de qua iUicomots habecnt ocauoi 
qua:que ad Fhyficos omoino peitioet (agittir enim de ienfuQiii 3c 
animi peroepcioue) fed quod Percepta i Mathematkaium plane 
▼erbo , eo focte alludens , utitur. Hxc ciiim tile poft mila 
alia X Mac igitur tnodo pHius trot' ab iris- pa/imlmdmm y m btfMmm 
fiUtem y ptrtipi nihil pojfe , perceptum eft dieerewt, ' £t quia CiccMI 
ftatim dixie : Petius erat ^b his p^fiuUutdmn , autmadyertendimi i4 
^ft , perceptum nihil aliud efle , niG quod Ariftoteles lib. J. Asa* 
lyt. pofteriorum eLmtu<t Sc vrhik&n appeliat> pcttcio enim 8c iiip- 
pofitio demonftraii poiTunt : fimiliter & percepta- Ilia ab iusi 
quos docere volumui , fiipulamux in primU 8c ea qaiafi faoMit 
menta jacimiis. ^chiU, Statiut. " •'■ 

3Z. Cum Died^rt,} Diodotus u fuit> qui cognomento 
appcllatus eft, philofophus ex Mcganca faK>la eonun —- - 

' Ml 



I^IBER SlNGOLARlS- JZtfp 

4d%ila idlfolftm &ri poffe dicit, quod ant fit Verum ,aut 
^utoniin fit vcrum ::&, Siqqidquid futurum fit , id 
-^didt &cn necefle efle /<& » quidquid non fit futurum » 
id negat fieri poiTe. Tu » & quas noii fint futUra , poflb 
fl&A dicis f ut fi-angi hanc gemmam' , etiam fi id num- 
quam futurum fits neque neceflbfuidbCypfelumrdgha^ 
re Corintbi , quamquam id millefimd ante anno Apol- 
liais oraculo editum efiet. 34 At 'fi ifia comprobabis 
divina prxdida ; & quae falfa in &ituris dicentur , 35in 

his 

Md>\ 8c Akxwtmo} dicebantui : quern fie admiratus eft Callima* 
€luts, ut in epigmmmate iciipfeiit: 



AuTof Meefii^ 



HufQs Diodoci dialeftica imbutus A<;celilas fiieiat , quod declarat 

Jbao^etf^' vixitque ante Arcefilam 8c ChryfiDpum. Hoc autcm 
loco ezplicat rationem enunciationum , qux aie re fiituxa , deque 
eo quod fieri poifit , aut non polfit , aliquid dicunt , quod in 
jpxocemio pollicitus eft. Tumebus, 

Z^,!Qmd^»idfittifrmnJitid dicit fitri neetjjt eft,} Aiift. iit.iib, 

34. s^t fi tfla eomfrobsbis divs'na fradiffa : 4y ^ud falfa ^c] 
Hie loen^ , ut in vulgaris legitur , non videnit inreget : fentencia 
^nim non eoneluditui neque finitui > nafcens ab illo piincipio » 
OP fi ifia eomfrthdbfj &c, nifi dictnius efie Hyperi>acum , quod 
pemneat ad nsc quae fequuntur , fed tamen t fi natnriUis eft ^r. 

3uod non aibitcot. Neque quidquam deeft 5c fentencia apteclau- 
ititi> lioc modo: *Af fi ifin comptobabts divina prddi&a , ri^ & 
ta_p ^mi falfa in fnHwrit dieimmr , in its habere tegetii , qus fieri 
ns» pefftim i ut fi dicatur Fabium &c, d^ ^ntra , ^md vere dicatur 
dt ftnurt f t^uod^tte ita fttturum fit * m.J4fricamtm K^rthagine feti^ 
tmritin 9 dicere ceteris ejfe neeeJfartMm* Frzterea deeft in omnibfis 
I^cis , uno atqiie altero ezcepto « hoc totum : «r fi dicatur Va» 
Himm in mart perituruM j itr quod vere dicMuf de futuro , dicei efi 
ffeceffarium. Lambin. . . *♦ 

a 5. /» his habehis,] Alii libri hihtnt-kabemus , quOd minus pr^ 
bo : hoc enim videtut Cicero fentrie 3 fi comptdbabis faafc divldar 
pr^di^a, feuoracuia^ eaqueveia & neceflaria putabis , incidds 
ifa anguftias, qaas refotmidas : nam tu, qui farum quidem poni^, 
fed necelficatem totlis , cogeris fateri , 5c ea , quae funt falfa rn> 
fucuro , fieri noc pofle, 5; quod verum' dft in futuro , necefiario 
tventuiumi quae eft D^bdori ientenci% -Diodoius enim hzc di- 
cebat , fi falfa eft hxc enunciatlo in fnruro , eras cunaOit Epicurus , 
son poteft fieri , ut eras cznet Epicurus : 8c , fi vera eft hiec 
cnunciatio in future , eras canabit Epicurus , neceflario eras caena- 
CUIUS eft ^picurnsi quod utrumque negat Chryfippus. Lambiu. 

Zx,r» %,z^x, fcitt 4 3^» ^** 



3270 . D E F A T O I 

his habemus 9 ut ea fieri ncm po0i&t ; ut , fi B^dicatxir, ' 
r.CZLIIL Africanum Karthagine potiturum: &ifi ver^ dicatur de 
futuro* idque ita futurum fit » dicas't^fle neceHanam. . 
quae eft tota Diodori vobis inimica fentqitij^. 
14 Et enim fi illud vcre conneditur. Si oriente Canicu- 
la natus es » in mari non morieris : primumque , quod 
in connexo , Natus es oriente Cauicula » neceilarium 
0ft : j(omnia enim vera in praetcritis-, neceflaria. funt, 
ut Chryfippo placet , diflentienti a magiftro Cleanthc , 
quia funt immutabilia, nee in falfum ^ vero 37pfaEtcri- 
ta poffunt convertere:) fi igitur quod primum in con- 
ncxo eft , neceflarium eft : fit etiam quod confequitur, 
neceflarium. Quamquam hoc Chryfippo non videtur 
valere in omnibus. Sed tamen , fi naturalis eft caufa, 
cur in mari Fabius non moriatur , in mari Fabius mori 
non poteft. 
|f VIII. Hoc toco Chryfippus J^aeftuans fallilbcrat 
^ ^ . CM- 



Stf. DieAtuf xAfricAimm t^rthdgine pttiturmn,'] KeCth ita cditi I 
YiStotiOy ie(pondctque Fal. fee. calliilimus libcc. alii quidcm Kf^^ 
thaginem , fed non ii tam bonz notx. icaque viderit de fuis Lambtnns. 
Gntter, Vt , fi dtcatnrf ^friummn Kjrthagine potiturum.'^ Nonio- 
teUigo, qui hoc iatcx faifa in fnturis nusberaiic Cicero » iiqui* 
dem Scipio levcra Carchagine potitus eft. Foifan veiba iwum 
non tenent oidinem, locusque fie conilituendus eft : %^t fi ijU 
C9mpr9bahis divitta prxdiSfa , & qud faifa in futuris dicMttut , is 
his hahehis , m ea fieri non tojjint i & fi quid vert dicMur de ffl- 
tmre 9 {ut t fi dic4tttr > xAfricanum Carthagine poUturtan) id , qmt^ 
futmwn fit , dicAs e£fe necejfariufn , ea efi tota Diodori vobzs imaiia 
fententia. Has ego con)e&utas dubicans Sc bxlitans proponoj nam 
pvit^ti eft peiplexa, fierique poteft » uc e libzis noftcis aliquid exci* 
dent. Davif. 

37. Praterita poffunt converti,} Nonbabeo, quod arguam, fifie 
vir do&tinnius ediderit ex certa fcriptorum exemplarium fide Sed 
tamen injicit fcrapulunvViftonus, t|ui licet etiam nunc ica cdide- 
xit , tamen in notis ad librum vi 1 1. ad Atticum , Biferte hunc locani 
<x vetufto cxemplari fcribit ab fe emendatum, ut legat convert ert'y 
ut foletid inftaineuLrius adbibeii* Itaqueidem exVictorioScMSS. 
etiam cap. 9. fecit Groterus. fed tantum in notis. Alibi defuntjufit 
bic fubudia, GrMov, MS. EUenfis exhibet convertere , qf^^* — ',«- 
pit Davifius, quern (equor. 

38. ty£fiHans.] Satagens«Taldeque laborans > nee taoitw.. x* 
tricans, ab xftu dudum. Sic alio bujus libn loco Cicero i le- 
batur ,. qui ^ Gelli'o afifettur : Chryfippus afiuans laboransque ^ m 
paffo expUcet ^ faf omnia peri , ^ ejfe aiijuid in nobit m* 
fftr b9c mdo. Lib. ru cap. ?. Turnfbus, 



Liber Sihcularis. ^z^i 

Sialdaeos ceterosque divines » neque eos tifuros tSe 
:onjun<ftionibus , ut ^in fua «percepta pronuntient. Si v Ita fua 
juis natus eft oricnte Canicula , is in mari non morie- *^ ^^^' 
ur: fcdpotiusita ydicant , Non & hatus eft quis o-f, £f*^ 
le&te Cantcula , oc is in man > morietur. O hcelitiam y dicenc 
ocularem ! ne ipfe incidat in Diodorum , docet Chal- Lan^K 
laeos , quo pado eos exponerc aperccpta oporteat. « non 
Juxro enim , fi Chaldaei ita loquantur , ut negationes ™°'* ^'^'^• 
nfinitarum conjunaionum potius , quam infinka con- J^,^'^'^'^* 
lexa ponant : cur idem mcdici , cur geometrae ; cur * 
eliqui facere non poilint ? medicus in primis , quod 
jrit ei perfpedum in arte , non ita proponet : Si cui . . , , 
renae fie moventur , isf habet fcbrem : fed potius illo vcnx 4^7 
nodo, Non ^ei venae fie moventur » &: febrem is non enim venae 
labet : itemque geometres non ita dicet , ^ In fphaera ^.^.y. 
naximi ^^orbes, medii inter fe dividuntur : fed potitiS;^ ?.iin 
Uo modo : Non & funt in fphaera maximi orbes, &hi J'"'j^ 
aon medii inter fe dividuntur. (iint'iV</. 

, Quid eft , quod non poflit ifto modo ex connexo p. b. 
nnsferri^ ad conjundlionum negationera ? & quidem 16 
diis modis.easdem res efFerre poffumus. Modo dixi , 
In fphaera maximi orbes , medii inter fe dividuntur : 
poffum dicere , In fphaera maximi orbes erunt; poflum 
dicere , Quia in fphaera maximi orbes -erunt. Multa 
genera funt enuntiandi , nee uUum diftortius , qu^m 
uoc, quo Chryfippus fperat Chaldaeos contentos Stoi- 
corum caufa fore. Illorum tamen nemo ita loquitur, 
ttiajus eft enim has 39 contortiones orationis , quam fi- 
gnorum ortus bbitusque perdifcere. 

IX. Sed ad illam Diodori cpntentionem , quam 17 
»fp* ^i/vfltTwv appellant, revertamur : in qua quid va- 
Icat id , quod fieri poffit , eanquiritur. Placet igiturc inqmiit 
Dibdoro , id folum fieri pofie , quod aut verum fit,'*'"^ 
aut verum futurunj jjt. Qui locus attingit banc quae- 
ftionem , Nihil fieri , i^uod non nccefle fuerit : & , 
Quidquid fieri poffit , id aut efie jam , aut futurum eflc: 
ncc magis commutari ex veris in falfa ea pofle , quae 

^ fu- . 



39. Ctntort tones,'] Qaac ex repugnantibns coatexuntui. Id genus 
orationis dJlucidc declarac Ciceronis locus lib. ii. de Divin. cap. 
^5* ^**^e contorejyient , & ita. concludunt : Non IgitUI funt diL» 

ncc figoificant futura. Tf&nfhHs. 

Zz,%. z,z,z^ z,z,x, 5 40. Mf 



3iyi D E F A T o 

fotura flint » quam ea » qux £ada foot : fed ia 6t 

immutab^tatem apparere , in futuris quibHsdim qa 

f maiet non ^apparent , nc Jineffe quidem vidcri : uta 

csccefl* ^^ » ^"^ mortifero morho urgeatur , vqnm fir, 

* ,^^^ Hie ffiorietar hoc morbo : at hoc idem ^ vcri dicatt 

in eo , in quo vis morbi tanta non ap^areat » mhilo j» 

Tkiis futurum fit. lu fit, ut commuutio es vero iflfii* 

fum ne in futuro quidem ulla fieri poifit. Nam, 'i^Mo- 

rictur Scipio , talem vim babet , 4» ut, cpiam^iamik 

fnturo dicitur , tamen ut id 4» non poffit cenvcrta 

in lialfum. de homine enim dititur , cm nece&d 

mori. 

iS Sic fi diccretur , Morietur nodu in cubiculo fuo So- 

pio vi oppreffus , vere diceretur. id* enim fore diccrc- 

f«CXtiy.tury quod effet futurum: futurum autem foifici aeO) 

quia fadum eft, intelligi debet, nee magis cratvcnra, 

Morietur Scipio , quam Morietur illo modo ; ^^^ 

mints neceffe mori Scipion^m , quam illo modo mod: 

DCC 

40. Mtriaur Sci^a.} iCmilianos, qui cum Flacco> GtvMi 
Ca<t»om adycrfatus effct , fortis valensque , in cubiculo ni«W"f 
Invcptus eft poftiidie. £i vim Caibo attulifle exifiimatas > a 
Icribu Cicero ad Pztum : quod Zc bic fequi videtui. ^^^.^?^ 
sum ei ab uxoie Scihpioma Gracchi forore datum fiifpicati m 

41. Vff fmdtt^mam d» fitturt dicitw,} D/V^«r LambfiUB , » 
fneiiiis ditatmr, ut eft in manufcripto. V'rfin. Lambifu (^^"^ 
Serveitic U^'linus s nam vir ille dodus , cum in vulgg. fuet ^ 
f«r, Icgcndum conjecit /i/f/W , uti quidem dudum edideiat Vh 
aorius. Nos tamen MSStos Uifin. Reg. & Cantab, feq^"* 

42. Ntn pfijjit €om/€rtere,'\ Vulgg. c»nv«rti. Sed nos Elicnfe'iiJJ| 
* ' firom iequimurs nee alitei Joqui folenc optimi fcriptoies. SailQ' 

Hius Catil. ^ap. 6. \fgmm in.ptttum ■ in fuperbiam da^ 

ttonem^ue convert it, Cacfar B. G. lib. ♦. cap. 49.- Perfcribit «» «•*' 
If is , bo/fes air fe difcejjijfe , ommnnjHt dd 0um midtitudifttm C^"*^ 
t/Jp, Virgilius Georg.iii. 365. 

Et totd foiidam in gUciem vertere lacuns, ,. 

Ita Livius, Horatius Scalii ; ut Ciccronis manum iei^m^^ 
tur praftantiffimus illc Codex, prxfettum cum noftcihMCio* 
quendi raodum aliis in locis adhibeat. Davif: ^. 

4). Nfc minus mori necfjfe Sciffionnn,] Ita Tal. fcc. & ^^'^JJ^, 
BUS. «ditii nfc minus necejje efi mori Sctpioni. GrUtCt. IniO VClW" 
ftftud fubftantivum nee eft apud Viftoriuiti , ncc apud HervaffJ^ 
Grtnov. Nee minus nece{fe.'\ Pctro quidem Ramo Icgendain r^ 
batwr , nee mngis neceffe, quod in hoc verborum filuplao« ^^ 
midoxis mens 6c fcntentia. At fi , vocibus le?itcx tiaotpou^^' 



Liber S in g y h a k i s. 3173 

tie n;^ iminutabile ex vero in falfum » Necatos eft 
sfpio, quam, Necabitur Scipio : nee , dun h?sc ita 
iffp c(t caufa, cur Bpicprus fatum ^extimefcaty & abh petH- 
spinis' pf^tat praeMum , easque dc via deducat , & uno "^^ 
tmpQie jTuicipis^t ^^^^ duasinenodabiks: unaw, ut fine • 
jm flat aliquid , e^ quo es^Met , ut de nihilp quip- 
ifmifiat f quod nee ipii, nee cuiquam phyfico placet : ^ ^ 
teram , lit , ciim duo »individua per inanitateni k fc-, i ">dmdni 



(Ppir, .aJterpme regions mpveatur; alterumdcelinet. ^S?" 
41 Licet enim Epicuro , concedenti omne- enuntia- ^ * 
pn aiit vjerofn aut falfum effe,* non v£xeri,.ne omnia j^^ig^^jfom 



1^ fieri fit. i^pccife : non enim isternis caufis, naturae fer. /</»». 
jicclfitate "P manantibus verum eft id , quod ita enun-1 exstteriu 
jii;ur : Djeftrendit in Academjajn Cameades : nee tamen '^^*"^* ' 
|)ie caufis: fyi intcreft inter caufas fortuito antegreflas , [y^™ ' 
If inter caufas cohibentcs in fe efficientiam naturalera. g,.^^; 
ifif fijC femper verum fuit, Morietur Epicurus , ciimduo 
Ijc^fiptuatgint^ annos vixerit , 4$Archonte 4<»Pitharato; 
• ' , nc- 



Onp necptiitm necife ilU modo w^r/ Scipiontm, qu/tm mori , itlift 
nntatione non eft opus. Hoc malim -, nam qua: Tuinebus habet, 
tontorta func 8c coa£la. Davif, 
44* ^ccf enim ^curo.'\ iQuod non concedit tamen, facum veri- 
9.. f Qtflt enim , £L ononis enunciatio fit vera auc falfa , fatum 
|ie, oj^m effe vera auc falfa fioe am^greifis caufis , & ez 
Jtma; . neceffitate manantibus non'polfic: quod ' falfum eft. 
nam caufz voluataiiz efie pofiTunt , ut in Academiam delccnden- 
». TurnebHs, 

' 45* *Arclf9nts Pitharato,} Annai archontes apud Athenienles e- 
P<|t , -/CK quorum nominibus annos numerabant, ut B.omxni con- 
wlum. Nqmen Grzcum jec^nuit : non tamen Plinius , qui ma* 
(Hifcratum vertit. Sic lib. xzxiii. cap. 7. Theophrafius ntna^intd m- 
9is ante Praieibulum ^tbenitn/ium magiftrAtum. Fttharati autem 
nagiftiatu mortuum cfle Epicurum , etiam Laertius fciibit. Tirr- 
»*«^. Archonte PitharatoA Minimc mirum fic loqui Ciceionem » 




^^^i*\AroiifAi quosdam fac^rdctes , juot Tnanies vacant , adhtbuf 
W- Jin II, dc Lcgg. V\ veftri , inquit ^..Attici , priusquam Tht- 
fim uidim mijrdre tx agrit , & in afiu , quod appet lobar nr , tntms 
'''< <f»»f^re jujfit, . Sed nep (olus Cioeio fic loquitur 5 nam & Vcl- 
^s Patet^. in eo quod fupereft prioris voluminis fiagmento , 
H., poilcaquam ultimum Athenicnfium rcgem Codrum fuiflc 
^it , fic dcindc (ciibit : Hujnt filitis Medon primHs Urchpn ^Atbt- 
fuitf ab hoc pofini afud ^Atticos diSi Medontida , fed hi , infe^ 
^ff^M ^rfh^ntts Hsque ad Chcropem dmn viverent turn honortin 



3274 ^ ^ ^^ ^ ^ 

ncque tamcn crant caufae fatalcs, cur ita accidctct: fed 

quod ita cccidiflet , certe cafurum , ficut cecidit , fmt 

»6Ncc ii> qui dicurit immutabilia cffe , quae futura fint, 

&'^^^^' ^^^ P^^^ vcrum futurum « converterc in felfum ,' hij 

mifi€wt- *ieceiStatcm confirmant,fed verborum vim interprctaii- 

tciti. tur. At , qui introducunt caufarum feriem fempiter- 

naiu , ii mentem hominis voluntate libera fpoliatam , 

. ncceffitate fati deyinciunt. ' 

X. Sed Hitc ha(ftenus. AHa vidcamus. condadit 
cnira Chryfippus hoc modo , Si eft motus fine caufa , 
' non omnis enuntiatio, ^uod St^itaiJict dialedici appdlant, 

• *• aut vera , aut felfa erat. caufas enim efficientes qwd 
* ' non habebit , id ncc verum , nee falfum crit. omnis 

autem enuntiatio aut vera aut falfa eft. motus ergo 
2X fine caufa nullus eft. Quod ii ita eft , omnia , qa£ 
•^'•^ fiunt, caufis fiunt antegreffis. id Ii ita eft , omnia ®&to 
1^ ^^ fiunt. efficitur igitur , fato fieri , qusecumque fiant 
dmv*/: ^ Hie primum fi mihi Hbear affentiri Epicuro , & ncgare 
MS^ omnetn enuntiationem aut veram efle , aut falfam : cam 
plagam potius accipiam , quam fato omnia fieri com- 
probem. ilia enim fententia aliquid habet difputationis, 
haec ver6 non eft tolerabilis. itaque contendit omnes 
nervos Chryfippus , ut perfuadeat » oipne it^Mpta ant 
verum effe , aut falfum. Ut enim Epicurus veretur, 
ne, fi hoc concefferit, concedcndum fit, fato fieri, 
p aheium quaecumque fiant : (fi enim P alterutrum ex aeternitsme 
Sf.J?"* vetum fit , efle id etiam certum : & , fi certum , ctiam 
' *^'' necefiarium : ita & neceflitatem , & fatum confirmari 
J)utat) lie Chryfippus metuit , ne , fi non obtinuerit, 
omne, quod enuntietur, aut verum efle, aut fdfum; 
47 non ten eat, omnia fato fieri, & ex caufis aetemis re- 
rum futurarum. 

Sed 

ufurpabant, Archontem perpetuoxum mihi efie Wdentiu fiiailliim) 
quos nunc Veneti duces habent. ^chilU Statins, 

46. Pytharattti.] Ita fcribcndum : in argenteo enim Athenteo- 
(ium Gtxco nun^isroate nxeAPATOC Archon dc(c»nM<« dL 
Vr/in, 

47. Non teneat omnia fato fieri,"] Sic nunc cdidi : nam ili- 
ter; nempe hoc modo: aut verum aut falfum , omnia f^m Et ^ 
pojfmt. Cum enim libri omncs vutgati fie habere ■» 
aut falfum , omnia fato pojfmt ; cgo vidcns negatioi ^ im 
in hac le^ione deliderart » rattonc flagitante , earn addldei d> 
iraquc cdidcrana : Sic Cijrjtftpput metuit ^ ne ^ fi tfn obtiner'^ - v ; 

ui 



K 



LlBBR SiKGOLARlS. 327f 

Sed Epicurus declinadone atomi vitari fati ncccffita-ii 
311 palat. Itaque tertius quidam motus oritur extra 
ondus 8c plagam , 4 cum declinat atomus intervallpq quo 
Itoinimo. 49idappellat iX,dx^<;ov, Quam dcclinatk)-/i**i*.' 
em fine caufa fieri fi minus verbis , re cogitur confiteri, 
on epim atomus ab atomo pulfa declinat. nam qut 
oteft pelli alia ab alia, fi gravitate feruntur ad perpen- 
ioijum 50 corpora individua , redis lineis , ut Epicuro^ 
lacet i fequitur enim , ut • fi alia ab alia numquant 

de- 



tii (nuncietur , Aut vernm ejje ant falfum , 9mntA fato fieri »•» 
»#»M plana & Stoicis confentanea fentcntia. Sed nunc t uC 
at, ficut Pet. Viaorius cdidit , edcndum cxiftimavi : fie Chry* 
W#i metuit j ne , fi non oktiruat omne , tfuod ennmietHr , ant turuM 
pdutfalfum, ncnttHMtf id eft , non obcineat , tmnU faf fim^ 
f «x canfu &c. Nam , ut, quod fentio , libcrc dicam, han« fin- 
warn 8c veratn leciionem ciTe puto } quod ut ciedam , co fact- 
'^«<fducor, quod in libris MSStis nullum compatct verbi pojfmt 
[eftigiums led ita duntaxat fcrtptum eft j fie Chryfippus metuit ^nu 
I non obtineat , omne , (luod tnuncietHr , ant verum aut falfitm effi » 
'^nis Uto fieri , «Sr ex cattjfn &c, Omiflum cft fcilicct a Scii- 
Kotibus Libiaiiisv hoc totum, nfntenedt, Lambin. Nan fetitM 9' 
mmU fat9 fierij] Vulgg. nen teneat , tmnia, fato fieri po(fint. Cum 
jutcm ?ox ultima folcecam rcddat orattoncm , ncc in Bal. auc 
uantab. rcpcriatur , cam dclc/imus , Vi£torii Lanobiniquc vcfti- 
P« infifteotes. Davif. 

4*' Minimo.'^ Libio i. de Fin. c. 6, PerptmlH/n > jff** nihii pe^et 
^tminns, Tantum tjmd mmen mutatwn dicere pojfis, Lucretius 
Sxit, Ita, ut opinor, fperavit fc vitattuum reprehenfiontmi Epi- 
fuius, fi pnfiMam declinationein comminifccrctux , 8c tanquant 
Pjp fuo jure fiimeret. Eaquc caufa fuit , cur ejus vcrbum poncrct 
Ciccio, 8c ut intclligcreiur quid minimum intexvallum diccret. 
lutneym. 

f i», IdAppeilat txoLXiTtf,} Sic minimum intetvallum vocabanc » 
•oquit Ciceio, quum , ut in piimo de Fin. Idem ait , perpaulttm 
4*cUna$ At9mm 3 five,ut Luccetius loquitut, psultun tiwlinaty quod 
{Plum idem Lucretius Latine minimHm vocat , quamquam eciam 
^'^<r« ixii^uta iUa iadividuaque coxpuscula dicantuc t<& c»r«iM«- 
Epicuro, Erapedocli to, BpttuvfAArtt. HeracliaTi 4''A*«t>«. «b- 
lolute enim ab his omnibus dicebaotuc •Xfle;^is*«. eftque apod Biti« 
Wich. in piimo n^i T*r dptvn,, toTc ^ia. caput ?rt/}i «^at;t*s■•*'•-• 
la qua fi^oificatione minirmtm etiam dixit Lucietius ; 

Nee prorfnm in rebm mmipum eonfifierc ^Htd^uam, AchilU 
»atiuf. 

50i Orptra individua "i Vcnit in mentem, h«c duo verba intru- 
»«flc ab iis , qui gloflis , ut iranc vocant » omnia refcrferunt. 
QjMs enim non videt fubaudixi w^rtww, dc quibus pcr/gkue Cicero 

«>qmlox^ p.utmt^ .^ . 

SI. Vt 



fa 



3276 D E F A T 6 

depellatur, ne contingat quidem ali^ aHaor.' ex dub ef« 
ficitiir» s* etiam ii fit atdmus,. eaque (tediiiet, dediffi^ 
re fine caufa. 
?. CZLV. Hanc rationem Epicurus mdaxit ob tzm rem , qnM 
23 verittis dl » ne , fi femper atomiis graviiate MrMT 
naturaii ac neceflaria , ,nihil iiberum nobis effet-^-cto 
ita moveretur animus ^ ,nt atomorum niGtii cc^r^ttfr. 
52 Hinc Dempcritus audtor a&omoram acciperd maioit » 
necefBtate.otnnia fieri', qu^m a corporibtts JOKfiirMl; 
naturales motus avellere. 

XI. A c u T I ij s Carneades , qui docebat , pofe 

Epicureos fuam caufam fine hac commenticia dedina- 

tione defendere. nam cum doceret , cffe pofle qncn* 

dam animi motum voluotarium» id fait defendt melioSy 

ju^m introducere declioationeoi , cujus praefertim att- 

(am rcperire non poffunt. quo defenfo , ficil^ Chrfc* 

fippo pdflent refiftere; Ciim enim conceffiffeiit , m* 

turn nullum effe fine caufa , non concederent, Qqv]ia# 

quis fierent , fieri .caufis antecedentibus.. vdimtidf 

enim noitrse non effe caufas externas 3c antecedo^ 

tes. 

14 Communi'igitur cohfuetudihe ferraonis abtidfrnuTi 

it cnim cum ita dicimus , vclle aliquid quempiam.aqt npHe fine 

^^'^- caufa. ita enim dicimus , flne caufa , ut dicamus , fine 

vlvS: externa & antecedenti caufa , non fine aliqua. Ul 

ciim vaS inane dicitnus, ndn ita loguimur , ut pbyfid, 

auibus inahe efle nihil placet : fed ita , ut , verbi a* 

u, fine aqua > fine vino > fineolep yas k& dicamus: 

$x. Vtjumfi/h xAtomm,"^ Fattlcuh fi quid hie habetft )oci tuem. 
Intdligoi Quod fi toUatut, fortaffe nrhil defidetabitnr. F. MSu^: 
tuMnfifit ^t«mmi Hujui ttetliHik, di$ifHare 4M»fihe c/wffJt.] ^pi^* 
m jam fi fi^,.^At9mus^ eatjut dnUnet^ dicUnare Jt4i c4itff*d ^ ntcott' 
tloneib irh'ii^ Ubordre tideniftt «dit0te«; fi uouttierkcipia^ Patdiiiii 
Manuttam: qui tatnen iiicbngrua mettidna lotum tedtnvit'^ ^Xttt 
Cttdi CO tlcttft.Veti. 147T. Nos in Ulo ^e^t'ltm Hbfttiitti mt^ hi- 

bcinti^>>6e'r4Mfu|)peditarQtit Cant* aliiqae codd. D&^tf. 

' 52. Hint Dfimcritaf auSfar MftHf^Yum.} Hh ¥e(U^ ^ibc ~ iHr 
abeft vcibum p9£itt ia iia quae (equumui 3 sAcmimt Cmp§ii9ai ^m 
doceitAt pojfe EPtcureos fuam caufam fine hac C9mmenticia 'deci\ 
dtftndere, UxGn. Omittit poffa 5c VCB. 147 1. Hinc Otmotritm hr 
K^tomorum,) 14^ non hinc ^ eft in omnibus noftris j 8e ica ^ 
Lambinus, Non male quidem. Fixferenda tamen VidctU fi* 
ciaoi CodkSlle^iOy bk Dtmamtm i ^^ ita xefpiipfdim. •£ 



Liber Si-ngularis. 3x77 

:, cikm fine caaf^ animum niov^ri dicimus , fine an- 
cedenbe & externa caufa moveri , non oinnino ^ne 
iufa» dicimus. De ipfa atomo did poted, cum per 
lane moveatur gravitate 6c pondere , fine caufa mo- 
sri y quia nulla caufa accedat extrinfecus. 
Rurfus'autem , ne omncs k phyficis irridiamur , fii5 
icamusy quidquam fieri fine caufa, difiinguendum eft, 
: ita dicenduin , ipfius individui hanc efle naturam « 
: pondere & gravitate moveatur , eamque ip(am efle F. B, 
lufam , eur iita feratur. Similiter ad animorum motus 
duntarios , non eft requirenda externa qaufa. motus 
lip voluntarius earn naturam in fe Mpfe contin^t , ut» 4/wipa. 
t in noftra po