^f^
M. TERENTI VARRONIS ^
DE LINGVA LATINA
QVAE SVPERSVNT
RECENSVERVNT
GEORGIVS GOETZ ET FRIDERICVS SCHOELL .
ACCEDVNT GRAMMATICORVM VARRONIS
LIBRORVM FRAGMENTA
LIPSIAE m AEDIBVS B.G.TEVBNERI MCMX
LIPSIAE: TYPIS B. G. TEVBNEBI
Printed in Grermtnj
DIS • MANIBVS
LEONARDl • SPENGELII
CAROLI • ODOFREDI • MVELLERI
SACRVM
PEAEFATIO
Casu fere factum est, ut societatera ad Plautum recensendnm olim
a RiTSCHELio praeceptore dilectissimo iunctam ad Varronis libros de
lingua latina transferremus. Nam cum alter nostrum bibliopolae se
ad editionem bibliothecae Teubnerianae inserendam obtulisset, com-
perit de hac re ei modo convenisse cum altero. Vnde communionem
in hoc quoque negotio inire placuit: neque piguit nos novi amicitiae
documenti, etsi haud paucis de locis acriter inter nos pugnavimus,
donec aut alter alteri cederet aut novara omnino opinionem con-
ciperemus aut admisso 'non liquet' in medio rem relinqueremus.
Neque distinguere voluimus inter utriusque conamina, quo apertius
prodamus nihil nos posuisse, quod non aliquo modo admitti posse
concedamus, simulque ut inventis inventionisque laudi nos non uimium
tribuere significemus.
Sed progrediente negotio a recognitione, de qua ab initio uter-
que cogitaverat, ad maiorem editionem curandam provecti sumus.
Nam et nova codicis Laurentiani collatione opus esse intelleximus et
multum iuvari verborura tam interpretationem quam constitutionem
adscriptis 'testimoniis' : sub quo nomine comprehendimus non tantum
locos a scriptoribus disertis verbis ex Varrone exhibitos, qui pauciores
sont, verum etiam locorum parallelorum atque d^ioioTyjtcov copiam;
ubi potiora excerpsimus, reliqua tantum indicavimus. Neque dubi-
tamus, quin sat multa huic apparatui addi possint, cum sero his
testimoniis conquirendis operam dederimus. Sed vel sic multum inde
se lucrari posse facile intelleget qui locos quibus ad 'testimonia' pro-
vocavimus cum priorum commentis comparaverit: e quorum magno
numero non pauca consulto oraisimus, quae ex uberiore Spengeliorum
apparatu adscisci possint. Denique et prolegomenis uberioribus et
adnotationibus adiunctis et indicibus auctis pauloque aliter conformatis
opus esse putavimus.
Reliquorum Varronis scriptorum grammaticorum fragmenta addere
cum ab initio constituerimus, non destitimus ab hoc consilio, quam-
quam et Funaioli interim haec inseruit volumini priori Grammaticae
VI PRAEFATIO
Romanae Fragmentorum a. MCMVIl et Wessnerus mox, ut speramus^
inseret omnium Varronis reliquiarum collectioni. Nam nihilo minus
optime adiungi fragmenta libris servatis de lingua latina sensimus. Ac
nostra opella quomodo se habeat cum ad Funaiolii recognitionem tum
ad fundamenta a Wilmannsio praeclarissime iacta in adnotationibus
breviter illustravimus neque uberius de hac parte in prolegomenis agere
in animo est. Quod saepius numeris Wilmannsianis usi sumus —
quos nostris sub his uncis ( ) adscripsimus ut sub his [ ] Funaiolia-
nos — , conspectum numerorum p. 242 dedimus.
Magnara spem inde conceperamus, quod et Georgius Wissowa
et Franciscus Skutsch viri doctissimi nobisque benevolentissimi pla-
gularum relegendarum negotium in se suscipere animum induxerant.
Vnde in primis foliis comparent egregia quaedam utriusque com-
menta (sub siglis Wi et Sk.). Sed cum praeter consueta munera plu-
rima et gravissima alter rectoris alter decani dignitatem eo ipso tem-
pore acciperent quo plagulae ex prelis exirent, desistere ab hoc auxilio
coacti sunt: quod cum nos doluinius dolemusque tum lectores nobis-
cum et ante omnes Varro noster querentur. Neque Paulus Wessner
(We) qui operam a nobis in Donatum suum impensam quodam modo
reddere volebat propter loci munerisque permutationem simul factam
eam quam speraverat opem plene dare potuit. Denique Adolfus
Groth ubi ex Teubneri nuntiis comperit hos libros nos edituros esse,
nobiscum communicavit quae olim ad multos locos sibi adnotaverat:
unde quod pauca tantum commemoravimus, ipsius praecepto obsecuti
sumus. Nihilo minus et his viris gratias ex animo agimus et qui
praeterea nobis usui fuerunt omnibus — quo in numero hoc loco
etiam Ernestum Diehl collegam esse monemus, infra Hieronymum
Vitelli amicum laudamus — simulque veniam petimus, quod quamvis
multum temporis et toti huic editioni et ipsi correcturae impertiveri-
mus, tamen ab erroribus cavere non valuimus, quos quoad fieri potuit
in Addendis et Corrigendis notavimus.
Dedimus lenae et Heidelbergae m. Novembri a. MCMIX.
G. G. F. S.
PROLEGOMENA
M. Terentium Varronem libros de lingua latina XXV, in quibus
componendis eum annis a. C. n. 47 — 45 occupatum fuisse ex Cicero-
nis quibusdam locis a Muellero primum recte adhibitis (ad Att. XIII
12, 3. 16, 1; 18. epist. IX 8 et Acad. post. I 1, 2sq.) efficitur, non
edendos reliquisse aliis — quae Muelleri fuerat sententia (Varr. praef.
p. VI— XI. L; Fest. praef. p. XXIX sq.) Lachmanno CKl. Schr.' H p. 164)
ac Ritschelio (Opusc. III p. 465 sq.) probata — , sed ipsum emisisse post
Leonardum Spengel ('Abh.'d. bayer. Akad.' VII 2, a. 1854, p. 443 sqq.
et praef.^ p. XXXVU) et Augustum Wilmanns (de Varr. libr. gramm.
p. 37sqq.) cur negemus nullam rationem exstare censemus; qui hoc recte
etiam ex eo concluserunt, quod Varronem horum librorum epitomen
confecisse Hieronymi index aperte testatur (cf. Ritschelii Opusc. III
p. 526): quam eum libris nondum ad finem adductis accoramodaturum
fuisse haudquaquam probabile est. Atque de syntaxi fuisse libro»
duodecim qui mirum esse affirmabant, Chrysippum de eadem materia
multo plures reliquisse optime Wilmanns (p. 15) opposuit. Ceterum
triadem ad Septumium datam (1. II — IV) prius emisisse scriptorem
Spengel (1. s. s.) non male coniecit, 'quod si non fecisset, integrum opus^
XXV libros, non XXII Ciceroni dedicasset' : scilicet primum librum con-
fecto demum operi, non triadi illi, praemissum esse recte homines docti
opinati sunt idque commendatur etiam ipso principio libri quinti. Ac
de ratione, qua Cieeronem saepius alloquitur Varro, etsi non nominavit
nisi in singulorum librorum inscriptionibus, dixit Vahlen in Opusc.
acad. I p. 392. Praeterea vero in eius honorem exemplum finxit
'consul fuit TuUius et Antonius' p. 128, 8 (ut propter suum nomen
interdum 'Marcus' ac saepius 'Terentius' pro exemplo ponit itemque
'Reatinus' adhibet Sabinosque non raro respicit: v. Index s. v.).
De fatis quae libri habuerint primis post editionem temporibus
aut nihil aut non raulta scimus. Quae apud Livium, Vergilium, Pro-
pertium, Ovidium ad Varronem redire videntur, Antiquitatum potius
libros resipiunt quam grammaticos. Novit libros (ante a. 27 a. C. n.)
Vitruvius^), cuius verba primae paginae praefiximus. Verrium Flac-
cum qui in raultis cum Varrone conspirat doctrinam suam videri ali-
unde petiisse iam Mueller exposuit ^) : nimirum ex iisdem libris, inprimis
1) Cf. Lachmann 1. s. b., Sontheimer, 'Vitruv und eeine Zeit', p. 70; 71.
2) Festi praef. p. XXIX: 'Varronis gnavus cultor . . . doctissimi hominis
libros de 1. 1. ni^mquam memorat et nihil ex iis excerpsit'. Adde quae Goetz
(Quaest. Varr. p. V) de ea re disputavit.
X PROLEGOMENA
€x Antiquitatibus, ex quibus Varro in rebus grammaticis hausit, pen-
dere etiam Verrium, cuius ceteroquin rationes prorsus diversae fuerint
a Varronianis, infra accuratius docebitur. Remmium Palaemonem,
grammaticae latinae nova ratione tractandae principem, etsi cei-ta Var-
ronis vestigia in fragmentis desideramus — nam terminos gramma-
ticos^) quibus cum illo consentit utrum Varro excogitaverit an pro-
pagaverit usus dudum inventis aegre dixeris — eius libros legisse
consentaneum est: ad ipsos an alio pertineant Suetonii (p. 217) verba,
quibus illum porcum appellasse docemur — quo epitheto inprimis.
dicendi genus salebrosum notari probabilis Nordeni ('Antike Kunst-
prosa' p. 195) coniectura est — incertum videtur. Fortasse quae Quin-
tilianus non sine irrisione de etymologiis Varronis in 1. V profert
inst. or. I 6,37 (cf. test. ad 12,6), ut alia tie quibus dudum constat in
eodem libro, ad Remmium Palaemonem magistrum redeunt: quamquam
Spengel in commentatione iUa mox saepius adbibenda p. 469 Quinti-
lianum ipsum legisse Varronem sumebat. Quae Columella tradit Var-
roniana, ad Antiquitates referenda eodemque Dionysii Halicarnas-
sensis et Plutarchi vestigia certe maiore ex parte revocanda sunt.
Valerius Probus quomodo Varronis libris usus sit nescimus; idem
fere de Plinio dicendum: quamquam testimonia quaedam grammatico-
rum posteriorum aut ad Plinium aut ad Probum auctorem primarium
non temere revocabuntur. Certiora vestigia apud Gellium deprehen-
duntur, qui quin ipsos Varronis libros evolverit non est cur dubite-
mus: atque lectionibus Gellianis non semel in castigandis Varronis
verbis usi sumus (cf. 78, 1 sqq. 190,29; al.). Grammatici et scho-
liastae saeculi quarti, item quinti ex antiquioribus fontibus pendent:
sed ex ipso Varrone hausit, quo maius fragmentum servavit nemo,
Priscianus (p. 52, 2 sqq. = GL. III 410) vel eius auctor: cuius testi-
monio Florentini codicis errores saepius potuerunt corrigi (v. p. XXIIL
XXIV bis). Isidorus, qui in Etymologiis locis non ita paucis Varro-
nem commemorat, pleraque ex Servii commentario transcripsit, ac ne
eis quidem locis, quorum fons latet, ullum ex ipso Varrone haustum
esse probabile putamus. Quod Hauptius (Hermae t. I p. 44) Rha-
banum de computo c. 3 Varronem legisse opinatus est, id falsum
esse, utpote quae verba Prisciano reddenda sint, Spengel praef.^ p. II
adn. recte monuit. Osbernus quae adfert partim Isidoro, partim
Prisciano, partim Macrobio debentur. Omnino certum est, medii aevi
scriptorum ex ipso Varrone hausisse neminem, nisi quod undecimo
saeculo aliquis codicem Florentinum propagavit et saeculo post
1 Cf. L. Jeep, 'Zur Gesch. der Lehre von den Redeteilen' p. 12 sqq.
PROLEGOMENA XI
inde ablatum est fragmentum Casinense, de quo infra agendum
erit. Saeculo XIV primum Boccacium hos libros novisse certum
idemque de Petrarca veri simiie est: apud quem quod inter epistu-
las ad veteres illustres in epistula ad Varronem (epist. de rebus fam.
1. XXIV 6 vol. III p. 276 ed. Fracassetti, Flor. MDCCCLXIIl) sic est:
*nullae tamen extant vel admodum lacerae tuorum operum reliquiae,
e quibus aliqua pridem vidi, et recordatione torqueor summis, ut aiunt,
labiis gustatae dulcedinis', haec sane verba spectare videntur potiuB
ad 'Varronis agriculturam' quam 'exspectabat' a Gulielmo Pastrengico
amico atque accepisse ab eo putatur: cf. epist. de rebus fam. XXI 11
in p. 151 Frac. et P. de Nolhac Tetrarque et rhumanisme' (Paris 1892)
p. 173. 278.307 sq. Sed idem quod scribitlohannide Certaldoi.e.Boccacio
(epist. de rebus fam. XVIII 4 = II p. 479 Frac.) recepisse se Uibrum ex
Varronis ac Ciceronis opusculis eximiis prorsus et raris' illius manu
«criptum, eo rectius hoc trahimus ad libros de lingua latina vel partes
eorum, quia et Boccacium his interdum usum esse constat — qui decem
locos ex libro quinto, bis unum ex libro septimo adhibet (cf. Hortis 'Studi
eulle opere Latine di Boccaccio' [Tergest. a. 1879] p. 435) — et Petrarca
ipse unum saltem locum ex hoc scripto atque ex ea parte quam exhibuit
Petrus Diaconus (v. i.) 'Tuscus vicus' ita excitat, ut eum ipsum excerpsisse
appareat. Accedit quod Antonius Loschi inter libros Petrarcae hunc
videtur vidisse: cf P. de Nolhac p. 243 et 307 sq. Neque iUud in hac
quaestione neglegendum est, quod in illa ad Varronem epistula legi-
mus: 'tuus Cicero, qui multa tibi et cui tu multa . . . scripsisti'. At-
que memorabile est anno etiam 1401 Leonardum Bruni Arreti-
num dialogum edidisse *de tribus vatibus Florentinis', in quo Nico-
laum Niccoli CoUuciumque Salutatum sic inter se coUoquentes pro-
ducit (p. 17 et 19 ed. Wotke): 'N. Nonne videmus, quam amplo pul-
cherrimoque patrimonio haec nostra tempora spoliata sint? Vbi sunt
M. Varronis libri, qui vel soli facere possent sapientes, in quibus erat
latinae linguae explicatio ? e. q. s. S. Perditus est M. Varro. Dolendum
est, fateor, et moleste ferendum' e. q. s. Quae verba Leonardi Bruni
demonstrant neque iUum tum novisse codicem interim Florentiam
translatum (F) neque aliis, ut ipsi Nicolao Niccoli, eius notitiam tri-
buisse (quem fuit qui iUum librum ut tot aUos acquisivisse coniceret!).
Paulo post tamen Florentiae Varronis libri crebrius ac dUigentius de-
scribi coepti sunt: tunc demum ad vitam rediit grammaticus diutinis
tenebris oppressus.
Sed etsi nescimus quis codicem unicum contraxerit, tamen certa
fere coniectura constat unde venerit. Nam codex Casinensis in
Xn PEOLEGOMENA
bibliotheca monasterii Ord. Bened. n. 361 continet praeter Vegetimn
et Frontinuna et opuscula quaedam Petri Diaconi (velut tractatum
de ortu et vita iustorum coenobii Casinensis) fragmentum ex libro de
1. ]. V § 41 — 56 excerptum — quod epitomes nomine significatur
apud Spengelios nosque — : de quo cum iam lohannes Baptista Mor-
gagne medicus celeberrimus quaedam prodiderit (^Raccolta d' opuscoli
scientif.' Venet. t. IV p. 3 sqq.) — id quod a Blumio monitus com-
memorabat 0. Mueller praef. p. XIII et in adn. ad V 41 itemque
L. Speugel 1. s. s. p. 440 et P. Canal praef. p. XXVI — , nescius illius^,
ut videtur, protraxit H. Keil in Mus. Rhen. VI (a. 1848) p. 142 sqq.
edendumque tradidit L. Spengel in Comment. acad. Bavar. VIII (1854).
Quod fragmentum cum iam Keil concluserit ex illo olim Casinensi
fluxisse, id L. Spengel I. s. p. 434 inde confirmavit, quod in F ad VII
§ 28, ubi Casinum nomen exstat, manus prima in margine adpinxit
NOT — id quod hoc uno loco accidit^) uniceque explicatur ex libra-
rii Casinensis attentione. lam novum tertiumque argumentum Loewii
nostri notatis usus adiunxit Goetz in Quaest. Varron. (lenae 1886
p. III sq.) : nam ipsum Petrum Diaconum monachum Casinensem (quem
constat etiam Vitruvium de architectura Solinumque de miraculis bre-
viasse, astronomiam ex veteribus coUegisse, librum notarum ampli-
ficasse adhibitum a Th. Mommsen GL, IV p. 333 sqq.) codicem Casi-
nensem iUum confecisse cum prohabiHter coniecerit Loewe, accedit^
quod in Ubro modo excitato de ortu et vita iustorum coenobii Casi-
nensis in praefatione vitae S. Severi praemissa quaedam exhibentur ex
loco Varronis iUo, ad quem NOT adscriptum est; ibidem vero quae
exstant ad eundem Varronem spectantia ex Augustino repetita eis
haec adiecta sunt: de lingua vero latina libros novem edidit] ubi libri IX
quoniam nuUo modo ad ipsius Varronis horum Ubrorum epitomen^)
1) Nisi comparare vis, quod ad 13, 3 sq. -E.- (= require) suprascr. m. 1, ut
vid. — Ceterum cum illo loco notato cohaerere putamus quod in cod. Casin. 257
ad Varronis nomen adscriptum est: 'Hic in casino scolam philosophie tenuit',
quae fictio vix dubium est quin ab eodem Petro Diacono profecta sit. Nam illum
permulta ad augendam Montis Casini famam finxisse constat: cf. Wattenbach
•■Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter' II p. 236 sqq. ed. VI.
2) Nuper sane Itali doctissimi Mercati et Bonfanti 'Rend. delPIst. Lomb.'
vol. XLII (a. 1909) p. 316 sqq. (ubi etiam notitia de qua modo diximus allata
est) ex verbis quibusdam Petri Diaconi de commentario in regulam S. P. Benedicti
in Cod. Casin. 257 desumptis concludere voluerunt Petrum Varronis ''de iure civili
1. XV' ex Hieronymi catalogo notos novisse. Sed Ictus doctissimus Maximilianus
Conrat (qui haec nobis indicavit) luculenter demonstrat Petrum simpliciter Lactantii
verba Inst. div. I 1, 12 ita expressisse, ut Varronis nomen inferret pro 'quidam
prudentes et arbitri aequitatis': cf. 'Zschr. f. Rechtsgesch.' XXX p. 412 sq.
PROLEQOMENA Xm
ex solo Hieronymi indice notam referri possunt, Goetz coniecit Petrum
sex libris servatis adnumerasse tres ad Septumium missos in ipso prin-
cipio 1. V commemoratos: eaque coniectura confirmatur ex similibus
aliorum erroribus, de quibus Spengel praef.' p. IX qnaedam com-
posuit. Denique non neglegendus est formae consensus inter illum
codicem, qui fragmentum Varronianum cum Frontino Vegetioque ex-
hibet et ipsum F: uterque enim, ut iara Keil extulit apud Spengelium
comment. p. 434, oblongus est in quarto, cum ceteroquin in coenobii
montis Casini codicibus sollemnia sint folia imperialia cum duabus
columnis. Haec omnia cum tam egregie inter se conveniant, con-
fidentius etiam quam Keil affirmare possumus ex ipso codice F in
monte Casini excerpsisse sua Petrum Diaconum et illinc postea euudem
librum unicum transportatum esse Florentiam.^) Neque in hac quaestione
nobis scrupulum inicit, quod idem Spengel, qui in hanc rem argumen-
tum attulit luculentissimum, nihilo minus 1. s. s. p. 481 sq. statuit —
assentiente Groth in diss. Argent. p. [81] 3 — non ex ipso F, sed po-
tius ex eius fonte haustum esse fragmentum. Quod effecit ex una
maxime emendatione quam coniecturae deberi non admisit, etsi ipse
concessit satis docfcum necessario fuisse epitomatorem, qui ex operis
exilitate gravissimum fragmentum prudenter elegerit (quod quantopere
conveniat in Petri Diaconi studia modo exposuimus). Atque conse-
(^deyrunt pro conserunt aliaque hominem doctum acute correxisse facile
largitur: idque plane apparet p. 14, 15, ubi ibidem supplevit, etsi ihi
tantum quadret, et antea Albano(i-um} — ut olim etiam Spengel —
praeter rem. Quod vero 15,11 aceleuibenna exhibuit pro aceleuibenno,
credi vix posse rarissimum nomen Etruscum suo Marte iUum resti-
tuisse, sed ex exemplari hoc depromptum esse. Verum etiamsi con-
cedimus ipsura Caelem Vibennam vix ac ne vix quidem notum fuisse epi-
tomatori — quem Petrum Diaconum nominare possumus — , tamen ex
analogia nominum notissimorum velut Perpenna SjMrinna — de quibus
iji his ipsis libris Varro loquitur — Porsennn aliis sponte inferre
1) In transitu tangimus in orthographicis rebus non deesse quiie Italum
librarium prodere videantur. Velut quod oscur. exstat 4, 15 ante corr. et 106, 11
sine corr. (^cf. etiam istitutus incohatum 85, 11). lam 62, 8 cum Spengel praef.*
p. VIII sq. non iniuria F diti potius quam dicti praebuisse opinetur, minime recte
ad Diti revocat, quod nullo modo ferri possit: nam referendum est ad pronun-
tiationem qua posteriores Otobrem sim. dicebant. Quo addimus vitia ad littera-
rum g et j sonum revocanda, velut ierusia pro ger. 47, 18 (cf. ierofante et gero-
fante sim.) et 69, 10 abigebat pro aiebat (ex agiebat), sim. Item epitomator 17, 14
9 pro j postiit recte accipiens l pro t in jP (unde corr. adn.). De aliis rebuB
orthographicis postea dicemus.
XIV PROLEGOMENA
Vibenna potuit: idque re vera eum fecisse ut arbitremur quae supra
protulimus ac praecipue consensus inter formam librorum et inter lo-
cum de Casino notatum in F et excerptum a Petro Diacono efficit.
Paulo fusius de his rebus disputavimus, quia haec quaestio per
se secundaria alicuius momenti est ad quaestionem de Lauren-
tiano F ceterorum librorum omnium unico fonte. lam vero de ipso
lioc codice disseramus.
Qui liber saeculo XI scriptus in montis Casini monasterio 'Lango-
bardicis' quae consuete magis quam proprie dicuntur litteris deinde.
Florentiae in bibliotbeca Marciana asservabatur, nunc vero in Lauren-
tiana plutei LI codex est 10. Primum folium scriptura vacat, nisi
quod in pagina versa in superiore parte inscriptum est — erasis et
supra hanc inscriptionem vocabulis sex vel septem et iuxta lineolam
quae in altera trium versuum parte (tertii dimidio) olim scripta erant — :
In hoc uoluie cotinet" • ifra scripta opa • f •
CO • Terentj de ligua latina
Oroes • CQ • T • C • |) aulo cluetio •
Libri rhetoricj ad herenium •
Mox foliis 2—34 numeri 1—17 et 28 atramento, 18—27 et 29—33
rubro adscripti sunt a manibus rec, quarum altera nitidior priore.
Atque reliquae partes codicis neque ad hunc locum pertinent
neque omnino gravioris momenti sunt. Varronianorum vero librorum
prima collatio exstat in editionis principis exemplari Monacensi, ubi
in ultimo folio hanc habemus subscriptionem:
Petrus Victorius ac lacobus Diacetius contulimus cum vetusto
codice ex Diui Marci [Divi Marci supra Marcia lineola deleto]
Bibliotheca literis longobardis exarato, tanta diligentia siue
potius morosa observatione ut vel qu§ in eo corrupte legeban-
tur in hunc transtulerimus. Die XIIIJ- Aprilis- MDXXI.
Cui coUationi nimium confisus L. Spengel prioreni editionem a.
1826 paraverat. Antea paulo saltem diligentius contulerat Hierony-
mus Lagomarsini, qui in ipso codice in margine inferiore folii primi
versi scripsit:
Hic codex a me Hieronymo Lagomarsino e soc. J. cum vul-
gatis diligenter coUatus in mea orationum Ciceronis Operum
editione numero 64 designabitur. Florentiae 18. Octobr, 1740.
Qua collatione interdum Niebuhr eiusque liberaUtate adiutus sae-
pius cum fructu usus est C. Lachmann. Etiam Ludovicus MerckUn
in Quaest. Varr. (ind. lect. Dorpat. a. 1852 p, 9) se Florentiae libri par-
PROLEGOMENA XV
ticulas tractasse prodit (cf. Philol. t. XIII p. 690 adn.). Sed priores longe
superavit Henrici Keil diligentia, qui quae solita cura enotaverat ad
editionem Muelleri dono dedit Leonardo Spengel, unde is primum in
commentatione a. 1854 veriora docuit, deinde alias, donec ex eius
schedis Andreas filius a. 1885 omni ratione novam emendatamque re-
censionem emitteret. Interim auctore Studemundo Adolfus Groth, cum
a. 1877 Florentiae versaretur, librum accuratius contulit cum Spenge-
liana priore tribusque annis post in dissertationibus Argentoratensi-
bus IV p. 81 sqq. quae exscripserat publicavit. Keilii Grothiique testi-
monia haud raro inter se discrepantia cum A. Spengel coniunxerit,
nos quo certius distingueremus primum Augustum Wilmanns adiimus,
qui ipse quoque olim codicem excusserat, quia post egregiam fragmen-
torum grammaticorum pertractationem librorum de 1. 1. recensionem
dare in animo habebat: quod consilium utinam exsecutus esset! Qui
vir humanissimus semperque nobis benevolus idoneam ob causam non
potuit nobis copiarum suarum copiam facere. Quare a. 1906 Schoell
relegere librum constituit: qui cum ab initio discrepantias tantum illas
respicere voluisset, mox intellexit plenum contextum perlustrandum
esse: unde saepe Keilium, interdum etiam Grothium verum vidisse in-
teUexit, nonnumquam vero ab utroque recessit, non modo in ratione
discrepantiarum, correcturarum, distinctionum notandarum, verum etiam
in ipsis lectionibus.^) Vbi discessimus a priorum testimoniis aut du-
bitationem ortam certius tollere voluimus, saepius (sic) adposuimus
scripturis in apparatu exhibitis vel alio modo scripturam a nobis da-
tam confirmavimus. Quod L. Spengel et in comment. a. 1854 et in
praef.* p. V cum Keilio dicit 'singula folia versibus XL' constare, id
non prorsus verum esse ex eis elucet quae p. 125,9 sqq. et 146,5 et
179,3 adnotavimus (cf. etiam p. 91 s. f. et ad 133,7 sqq.: ubi simul de
distributo scribendi negotio deque scripturae vicibus monuimus, quae
repetere hoc loco nolumus). Gratissimum sane accideret, si quod his
temporibus tot codicibus contigit contingitque etiam huic cimelio cou-
tingeret, scilicet ut totus phototypica arte depingeretur. Interim ad
unius paginae imaginem ab Aemilio Chatelain in opere utilissimo pro-
positam (p. 173,4 — 175,28 ex nostra editione) delegamus et ad ratio-
nem libri — non sane litterarum! — clarius repraesentandam primam
contextus paginam a SchoeUio descriptam typis exhibemus.
1) 122, 3 ubi error commiBBus est et in adn. et in Corrigendis notatus, Hiero-
nymus Vitelli amicus benigne ut solet denuo locum inspexit itemque de alia
re sciscitanti respondit.
XVI
PROLEGOMENA
Q
co
1 — I
O
>
O
pq
P5
3 f=-
I — I
P2
o
<
I — I
o
m
5
1-1
PROLEGOMENA XVH
eu o .
Yarro da ling. Ut
XVIII PROLEGOMENA
Hoc exemplo proposito addimus nos distinctionem, compendia,
versuum distributionem hic reddita in apparatu eis tantum locis ex-
pressisse, quibus res aliquam ob causam memorabilis videretur vel om-
nino verba exbibenda essent. Velut distinctio non prorsus neglegenda
erat, quia saepius quae de coniectura homines docti correxerant, etiam
in ipso libro recte legebantur, alias vero insignis grror conspiciebatur.
De compendiis paucissima dicenda sunt: nam etiam quae Spengel
praef. ^ p. V tamquam 'minus vulgaria' affert, revera sunt vulgaria.
Atque mirum est eundem ad V 69 (p. 22, 11) adscripsisse compen-
dium qq = quoque in marg. a J^^ additum alibi non inveniri: nam
statim 28,5 redit in ipso versu multisque aliis locis (velut 137, 14
[S.V.]. 139,12. 146,3. 154,6. 168,14. 179,13. 183,17). Non magis
dr = didtur, sim. notabile (sed potius quod 37, 17 de de = dicunt
[v. adn.] ac similiter 40, 9 de = dicam [sed cf. adn.], 107, 14 di = di-
cam cogitare ausi sumus). Praeterea cf. adn. ad 128, 2.
Accentus saepius comparent, quos paucis locis memoratu dignos
habuimus, velut quare (vel -e^) — quod statim in prima codicis pagina
exstat (supra v. 27) — propter Keilii errorem (ad 93, 14 inde aut quarem
aut quare? efficientis): qui accentus fere semper servatur, nisi qua re
distrahitur. Cf. etiam ad 119,3. 162,12. 188,28. Item 142,5 q legitur
(== qui i. e. quomodo). Porro 144, 24 sq. analogias facile ad dvaXoyCag
trahas, sed potest etiam ex prava pronuntiatione repeti.
Accuratius etiam quam priores veteris librarii correcturas re-
speximus, quarum frequentia paululum valet ad iudicium de co-
dicis auctoritate artisque criticae necessitate constituendum. ^) Cf.
inter alios locos ex parte postea afferendos ad 4, 14. 15; 5, 7. 9
6,3.13.30; 7,6.12; 8,9.11; 11, 1; 12,2; 13,9.17; 17, 13. 15sq.
19, 15.20; 20, 11; 22, 11; 24, 13. 27; 25, 13 (?); 27, 15. 20
29,2.7.13; 30,3.13; 31,8; 32,2; 34,4.7.9; 35,3.4.15; 36,4
79,19; 80,13.14; 81,7; 83,1.12.14; 85,9.11; 87,7; 88,26
89,16; 91,2; 93,18; 94, 2. 14 sq. 16; 95,18; 96,10.12; 97,1.21
98, 2. 18; 99, 6. 12; 100, 10; 101, 2. 14; 103, 2. 9; 104, 3. 15; 106, 8
107,2.6; 108,12; 110,7; 111, llsq.; 113, 2.7 sq.; 117,6.9; 119,3.
1) Interdum correctura dudum facta latet in continua, ut videtnr, scriptura,
velut 5, 22 {cuiusque) ; 18, 10 \uelaina?) ; 43, 11 sq. [el) ; 44, 1 [circof ; 45, 20.
22 (v. app.); 51, 10 (cf. adn.); 86,11 (disp.) ; 96,3 (cf. adn.); 114,1 (v. app.);
135,9 \simiU); 148,5 \cum); 148, 10 sq. (cf. adn.); 160,5 (cf. adn.); 162,26 (cf.
adn.); 175,19; 184,18; 187,5 (casus) ; 190,16 (v. app.).
PROLEGOMENA XIX
16; 120,2; 122,11; 123,9.14; 124,8; 128,2.7.11; 129,13; 130,
21.25; 135,4; 137,8.14; 140,19.21; 144, 1 sq. 5. 13. 16.21.24; 147,
3; 149,22; 155,23; 156,15; 157,25 8q.; 158,2.6.17.20.22; 160,14.
17 sq. 20; 161, 16. 18. 19; 163, 4. 12. 13; 164, 4. 22. 29; 165, 7. 9. 10;
166, 9. 15. 18. 25; 167, 5. 16; 168, 10. 19; 169, 20. 23; 170, 4. 18. 23.
24. 32; 171, 4. 5. 9. 18. 22. 26; 172, 1. 3. 8. 19; 174, 6. 8. 19. 20; 175,
7.13.18; 176,5.31; 177,11.21; 178, 13 sq. 18; 179,1.6.7.19.26;
180,19; 183,8.11.17.18; 184,14.20.28; 185, 15; 186, 27; 187, 8;
188, 2. 12. 25; 189, 14. 21. 29; 190, 7. 9. 20; 191, 2. Singularem lo-
CTim obtinent inter correcturas signa traiectionis ^) (cf. ad 6, 21 ; 10,
13; 18, 16 sq.; 20,5sq.; 21, 18. 20sq. [nbi adhuc latuit]; 30,1; 93,1;
113,5; 133,2; 141,6; 144, 17sq.; 163,14; 170,32; 174,16; 175,
27 sq.; 182,2): quae quid sibi velint plerumque planissimum est —
etsi interdum errarunt homines interpretando — : nisi quod 163, 14
dubitatur propter mancam significationem (ubi v. adn.).
Et in his signis traiectionis et in aliis correcturis (cf. ad 5, 12.
13; 6, 7. 13. 26. 29; 8, 19; 12, 8; 15, 9. 13; 23, 19; 25, 8. 16 sqq. 20
26, 12; 29, 15; 30, 11; 33, 14; 35, 3. 5; 82, 16; 83, 13; 86, 3. 11. 16
88,9.23; 89,9.16; 92,3; 94,5.8.9; 95,11; 106,1.2; 109,11.13
110,11.15; 111,11; 114, 4sq.; 117,0; 119,11; 128,19; 144,13
154,16; 157, 25sq.; 165,11) quaestio inicitur de manu secunda: in
qua definienda valde inter se difi^erunt qui codicem contulerunt. Nos
in hac re prorsus consentimus cum eis, quae Keil protulit apud
Spengelium comment. p. 434: fortasse etiam eos locos, qui videantur
alterius esse librarii, a prima manu potuisse proficisci; at certe si idem
scripsit, non statim correxit, sed postea graciliore plerumque ductu.
Itaque ubi scribimus m. 2 non tam significamus alterum scribam
quam posteriorem correcturam: neque ratione vel genere corrigendi in-
ter se differunt manus 1 et 2. Atque etiam in continuo contextu
cogitandum esse aut de pluribus librariis aut de interstitiis scribendi
locis antea (p. XV) prolatis significavimus (cf. etiam ad 101, 4), De
manu recenti, quae hic illic comparet tacere possumus. lam de di-
versis correcturis modo enumeratis in universum valet saepissime
librarii velocius scribentis errores esse emendatos, sed interdum etiam
quae recte se haberent in peius esse mutata invenimus. Denique
plurima eorundem generum menda iutacta sunt relicta, quae maxi-
mam saltem partem iam in archetypo fuisse videantur.
Sed antequam de vitiis memoriae quaedam proferamus, breviter
1) Cf. etiam A. Spengel 'Ber. d. bayer. Akad.' a. 1886, p. 254 sqq.
b*
XX PROLEGOMENA
disputandum est de conformatione et codicis F et archetypi^ quoad
de eo ex F concludere possumus. De quibus rebus fusius itemque
optime partim cum Keilio egit Spengel comment. p. 435 sqq. (cf. etiam
praef.^ p. XXXIV sq., ubi bis erratum est in numeris).
Codex F olim incipiebat a tribus quaternionibus, quorum alter,
qui et Victorio conferenti et apograpbis etiam adfuit, postea plane
evanuit, iam a Bandinio frustra quaesitus. Sequitur ternio post pri-
mum folium folio agglutinato auctus, mox quatemio accedente sub
finem folio agglutinato, denique binione horum librorum reliquiae
clauduntur.
Quae singula folia continent haec sunt:
L vacat
/11. 4 (M. Terenti) — 5, 29 (rudentam). 5, 29 (sibilus) — 7, 18 (et).
'.. 7, 18 (caelum) — 11,23 (peregrinus). 11, 23 (ager) — 10, 1
(incircum).
IV. 10, 1 (eum locum) - 14, 16 (latinorum). 14, 16 (ibi) - 17, 9
(sacrificiis).
17, 9 (in) - 20, 4 (imbre). 20, 4 (et) - 22, 17 (vidisse).
[. 22, 17 (antiquas) — 25, 1 (turdus). 25, 1 (alia) - 27, 6
(auguriis).
^VII. 27,6 (certis) - 29, 16 (dicitur). 29, 16 (vel) - 32, 10 (nas-
cuntur).
^Vm. 32, 10 (alia) - 34, 16 (eius). 34, 16 (offula) - 37, 1 (fundunt).
[I**_viII**. 37, 1 (trua) 79, 3 (finit).J H
'IX. 79,3(sic)-81,17(milites). 81,17 (redeuntes)- 84,9(omamentum).'
X. 84,9 (scenici) -87,3 (atque). 87,3 (aures) - 89,8
(cannat).
XI. 89, 8 (colligam) — 91, 11 (originibus). 91, 11 (scribere in
) 93, 10 (reprehendendum).
/XII. 93, 10 (praesertim) - 96, 9 (tuendo). 96, 6 (et) - 99, 14
f (videntur).
^XIII. 99, 14 (ratis - asseres ) - 99, 15 ( ). 100, 1
( agrestis) — 101, 4 (priami).
XIV. 101, 5 (quod) - 104, 6 (IIII). 104, 6 (de) - 106, 17
(acutus).
XV. 106, 17 (et) - 110, 7 (pagone). 110, 7 (honos) - 113, 12
(ternae).
XVI. 113,12(trigona)-116,6(tranquiUo).116,6(mari)-119,16(pretio).J
m
PROLEGOMENA XXI
jXVII. 119,16 (ptanti) - 123, IGsq. (reliquit). 113,17 (stipu-
lam) — 127, 8 (propositum).
^XVIII. 127, 9 (refert) - 128, 8 (TuUius). 128, 8 (et) - 128,
181) (^et).
128, 18 (verbi) - 130, 25 (est). 130, 25 (contra) -
133, 7 (lectos).
133, 7 (haberemus) — 136, 1 (eorum). 136, 1 (praecepto) IV
- 138, 12 (decli).
138, 12 (nata) - 140, 25 (non). 140, 25 (salsum) -
143, 18 (convenirent).
143, 18 (in) — 146, 5 (nominum )
^XXIII. 147, 1 ( nesciunt) - 148, 23 (inteUeges). 148,23
(utrum) - 150, 24 (meH).
.XXIV. 150, 24 (ore) - 152, ^ (fit). 152, 22 (quam) - 154,)
30 (declinari).
,XXV. 154, 30 (possit) - 157, 13 (se). 157, 13 (sequi) - 159,
21 (feminum).
.XXVI. 159, 21 (sic) - 162, 3 (plumbea). 162, 3 (et) - 164,
5 sq. (consuetudo).
XXVII. 164, 6 (frequentius) — 166, 11 (assem). 166, 11 (tenen-
tes) — 168, 21 (sed).
^XXVIII. 168. 21 (etiam) - 170, 26 (id). 170, 26 (duo) - 173,
4 (sunt).
'XXIX. 173, 4 (ut) - 175, 28 (partibus). 175, 28 (orationis) -
177,27 (coUata).
^XXX. 177,27 (erunt) - 179, 3 (nominativum)
>XXXI. 179, 3 ( et scopae) - 180, 31 (pingis). 180, 31
(quinta) — 181, 14 (hoc ge ).
XXXII. 181, 15 (quaemadmodum) - 183, 18
(quadruplex).
XXXm. 183, 18 (sic e) - 186, 3 (sunt). 186, 3 (minus) -"
188, 19 (et).
XXXIV. 188, 19 (Peles) - 190, 26 (hic nequam). 190, 26 sq. (et
huius) — 191, 18 (seruis ).
XXXV.
XXXVI.
VI
1) De harum paginamm permira et perscriptione et brevitate cf. ad 126,
9 sqq. Item de lacunis h. 1. per lineolas Bignificatia stiiB locia accu-
ratius dictum est.
XXn PROLEGOMENA
lam vero ad refingendum archetypum summi momenti est, quod
foliorum defectum, quem saepius perpessus erat, F accurate indicat
— sed minime aequabiliter laeunis significat — : cf. ad. 50, 3 (duo
folia), ad 91, 11 (unum folium) et ad 99, 15 (item unum); ubi quae
paulo post 100, 14 signatur lacuna sine additamento, ut videtur, ea
longe aliter comparata est neque potuit ex toto conexu verborum plus
quam versus quosdam continere. Porro cf. ad. 146, 5, denique ad
179, 3 (tria folia) et ad 181, 14 (item tria). Atque bos defectus una
cum eis quae intercedunt computans et adsumens, quod etiam in F .
quaterniones apparent, etsi in altera parte immutati sunt, probabiliter
effecit L. Spengel sedecim quaternionibus constitisse arcbetypum, inter-
cidisse vero ex quarto folia IV et V, ex septimo II et VII, ex decimo
quinto I II III et VI VII VIII, cum undecimus totus deperierit.
Quo accedit, ut traiectio necessaria quam in libro quinto detexerunt
Georgius Bucbanan et I. Scaliger (c£ ad 9, 14 sq. [11, 16 med. —
13, 21 med.]) ex eadem computatione faciUime explicetur, scilicet ex
primi quaternionis foliis quinto et quarto inter se permutatis.
Haec ut aperta manifestaque sunt defectionum traiectionisque
exempla, ita nemo mirabitur exemplar tam male habitum etiam
ceteroquin abundare et eiusmodi et aliorum generum mendis viti-
isque.
Atque de traiectionis intricatioris suspicione in 1. V §§ 115—183
postea dicemus (p. XL). C£ etiam adn. ad 177, 28. De minore trans-
positione monuimus ad 96, 18: agitur de versu circiter 33 litterarum
ante duplicem fere litterarum numerum collocando, qui uni versui in
F, duobus fortasse in exemplari quodam antiquiore respondeat. Aliter
— ex redeunte voce aperta — explicatur traiectio a Bootio perspecta
131, 25: 132, 1. Rursus alia eorum similia sunt, quae supra ab ipso
librario indicata vidimus, velut 15, 7, ad 162, 6 et 182, 21. Mirabi-
lior, sed necessaria est verborum permutatio a Luebberto 178, 15 sqq.
perpetrata. Denique cf. adn. ad 40, 10. 183, llsqq. 189, 11.
Longe ampliorem locum sibi vindicant lacunae litterarum, syUa-
barum, verborum, versuum, quales hic iUic a librario signatae (cf.
16, 9. 93, 12. 100, 14. 133, 1. 10) plerumque sine signo relictae sunt.
Quae saepissime — ut in traiectione modo commemorata — ex ho-
moeoteleuto vel ex homoeoarcto explicari possunt: cf. 15, 1; 16,9. 16;
17,6; 20,18; 31,7.21; 34,7.9 (v. adn.). 17; 35,10.20; 38,21 =
50, 10; 39, 15 (v. adn); 40,3 (? v. adn.). 13. 16; 45, 3 (v. adn.);
46, 8. 17; 49, 5; 50, 17 et 18 (?); 53, 7; 54, 3. 4. 6sq.; 61, 8 et 62, 8
(V. adn.); 66, 2. 20; 68, 11; 69, 3; 71, 2. 8; 72, 2; 77, 3 = 79, 19; 80,
PKOLEGOMENA XXUI
12; 84,3.8 (v. adn.); 86,2; 89,1; 90,4; 96,14 et 97,3 (v. adn.);
103, 14; 107, 14 (?); 109, 6 sq. (bis ?). 14; 111, 9 (?); 115, 12. 19 sq.;
118, 16; 119, 15. 16. 19; 120, 13; 121, 7 (v. adn.); 126, 16; 129, 9. 22
(? V. adn.); 130, 28 (?); 133, 20 (?); 136, 15. 18 (v. adn.); 138, 2. 6.
12. 19; 139, 6; 140, 3. 5. 19; 144, 5. 15 sq. (v. adn.); 145, 21; 150, 25;
151, 1. 29; 153, 7 et 13 (v. adn.); 154, 14. 21 (v. adn.). 26; 155, 17 sq.;
156, 23 (v. adn.). 27; 157, 2. 14; 159, 1 (?); 160, 2 et 11 (?); 162, 9
(v. adn.); 163, 12. 13. 27 (v. adn.); 164, 30 (v.adn.); 166,26 8q. (v.adn.);
167, 7. 12; 168, 7 sq. 13 (?); 169, 22. 23 sq.; 170, 13; 172, 17; 175,24;
182, 19; 183, 6 sq. 25; 184, 6 et 10 (?). 17; 186, 2. 4. 6. Tantus talmm
mendorum numerus etsi stuporem vel adeo scrupulum dubitatio-
nemque movere possit, tamen tam multa exempla extra omnem dubi-
tationem posita sunt — velut, de rationis necessitate saepe conspicua
ut taceamus, 113, 1 ipse librarius supplevit quae . . . insignip, post
signa omissa, 53,7 Priscianus, 109,6 et 119,16 Plautus, 115, 19sq.
Ciceronis locus parallelus nobis succurrunt — , ut non vituperandum,'
sed approbandum sit, si quis huic rationi multum tribuit. Quamquam
per se patet — id quod etiam supra saepius significavimus — non
posse de unoquoque loco rem certius affirmari. Atque maior etiam
exstat lacunarum certissimarum numerus qui talem non admittat cau-
sam, sed modo ad meram describentium neglegentiam modo ad ma-
culas fissuras scissuras archetypi mutilati maleque habiti revocandus
sit. Non miramur quod saepius pro{=^), sunt (=s), non (= n),
al. itemque ex compendio modi praetermissa sunt (cf. adn. ad 125,8).
Sed praeterea etiam nimis frequentes sunt omissiones^): cf. inter alia
4, 6; 5, 16 (v. adn.). 22; 6, 4. 22-, 8, 19; 9, 2 (v. adn.); 12, 15; 17, 17;
23, 3; 27, 6; 29, 9. 15 (?); 30, 5; 34, 18; 35, 1. 3. 8. 11 sq 19; 36, 8;
38, 4 (v. adn.); 42, 24 (v. adn.); 45, 1; 46, 5. 12 (v. adn.); 54, 3. 21
(v. adn.); 57, 12 sq.; 58, 6 et 9 (v. adn.); 60, 6; 61, 8 (v. adn.); 62, 9.
13 (v. adn.); 66, 16 (?); 68, 5. 6; 69, 2; 71, 28. 29; 72, 19 et 73, 7 (v.
adn.); 74,5.10.13; 75,8 (v. adn.); 77,12.20; 78,10; 79,9; 83,2;
85, 9; 87, 7 (v. adn.). 15; 90, 15; 93, 8. 20; 95,9; 96, 14; 99, 9; 107,6;
108, 6; 110, 1; 113, 12; 114, 10 (v. adn.); 116, 11; 119, 1. 6; 120, 6;
127,5.11; 128,11.13 (v. adn.); 129, 9 (v. adn.); 130,16; 131,19;
136,20; 145,2.16.22; 148,1.23; 152,26; 153,7.27; 154,2.21
(v. adn.); 156,23; 158,12.25 (v. adn.); 160,2; 163,8; 164,2;
165, 18. 21 (?); 167,17; 168,25; 173,3; 178, 11. 16sq.; 180,22;
188, 19.
1) De qaibuB iniaria cogitarunt homines docti 184,9 et 176,6 (v. adn.), al.
XXIV PROLEGOMENA
Simpliciores prioribusque saepe similiores sunt defectus, qui ex
haplographia^) orti sunt, quales — de singulis litteris semel scriptis
ut taceamus — hi loci illustrant: 4, 9; 11, 1; 19, 17; 25, 6; 30, 7;
79, 8; 85, 17 (? V. adn.); 105, 8; 112, 1; 115, 17. 20; 118, 14 et 121,
12 (?); 122,9; 124,6; 132,15; 137,21; 149,7 (v. adn.); 158,21;
159, 14; 160, 5; 182, 16; 183, 17; 186, 11; 187, 1. Quibus locis iam
addimus 131, 25, ubi cum vulgatam ex Aldina scripturam longus pro
longi cum prioribus propagaverimus, possis etiam de longi(^ory orator
cogitare: nam comparativus interiectus ex Quintiliano inst. II 13, 5
similibusque locis defenditur.
Sed haplographiis longe etiam frequentior in F est dittographia-
rum error, quem — ut iterum singularum litterarum bis scriptarum
exempla procul habeamus itemque locos ab ipso librario correctos
(velut 10, 22sq.; 29,2sq.; 30,15; 104,3; 115, 6 sq.; 117,6; 118,5;
128,2; 134,1; 136,17; 144,17; 146,1; 150,5 et 17; 168,22) — his
locis deprehendiraus: 10, 12 sq. 25; 12, 16. 17; 13, 16 sq. (v. adn.); 16,
18; 17, 12; 22, 2 sq. 5; 24, 3; 28, 12; 31, 8; 33, 20; 37, 4 (? v. adn.)
46, 6; 50, 7; 52, 17 et 53, 3 (ubi Priscianus caret vitio); 62, 5; 68,6
74,6sq. (?); 77,22; 81,6; 88,23; 90,8; 95,9 (?); 96,14 (v. adn.)
97, 21; 101, 16; 105, 17 sq.; 107, 14 (?); 110, 2; 114, 16; 119, 9; 123
14; 126,20; 127,12; 131,17.20; 134,4.13; 135,5.22; 136,20
137, 15; 143, 19 (v. adn.); 150, 30; 151, 28; 152, 1. 12; 153, 1. 17
156, 20. 21; 159, 3. 6 (v. adn.); 160, 1; 162, 20; 163, 24 sq.; 167, 14
19; 168,14; 169,11; 175,19; 176,2.5; 177,27; 178,4; 181,24
183, 12 sq.; 185, 29 sq. (v. adn. ad 185, 28); 187, 11.
lam haec additamenta cum casu vel potius scribentis neglegentia
orta sint, non desunt quae certo consilio eorum tribuenda esse vide-
antur, qui contextum interpolationibus auxerint. Quamquam con-
cedimus hunc locum magis lubricum esse neque raro in statuen-
dis intepretamentis viros doctos a vero vel veri simili aberrasse.
Atque nuperrime etiam Roehrscheidt in libri Reitzensteiniani cen-
sura^) interdum incidit in tralaticium illum errorem, ut quae diffi-
cultatem moveant ^correctori' imputet, etsi ille cur sic scripserit
nequaquam faciKus explicatur. Sic nihil sane explicatur, sed po-
tius augetur difficultas. Immo 52, 9 sq. cum ex Prisciani testimonio
manifesta sit interpolatio, etiam aliis locis prona est suspicio de
1) De qua non cogitandum esse cum L. Spengelio 67, 3 et 76, 12, al., dixi-
mus in adn.
2) Haec censura nobis innotuit cum contextus et adnotationes typis iam
exscriptae essent.
PROLEGOMENA XXV
verbis eiciendis. Itaque Tel 8, 10 sq. inclusimus explicationem certe
alienam, etsi origo incerta sit. Praeterea praecedentibus plerumque
aliis plus rainusve confidenter de interpolatione cogitavimus his locis
23,15; 60,10; 85, 10(v.adn.); 138,2; 139,5; 153,29; 154,30; 158,6
162, 1 sq.; 166, 5. 28; 168, 1 et 18 (v. adn.); 178, 16 sq.; 179,7 et 19
182, 21 et 29; 190, 6. Quibuscum conferas adnotationes ad 6, 3
15,4; 54,21; 55,14; 63,7; 82, 6sq.; 105, 6Bq.; 147,7; 183, llsqq.
Postremo accedimus ad siniplicissimos singularum litterarum er-
rores: ubi quaedam quae ad pronuntiationem spectant et antea attigi-
mus et mox addemus. Alia cum compendiis cohaerent^), velut
quod tam saepe cum activi passivique (-t et -t vel -t) tum singularis
et pluralis formae (propter ~ additum omissumve) inter se permu-
tatae sunt: atque hoc quoque vitium interdum iam a librario correc-
tum invenimus (cf. 8, 6; 26,13; 137,6; 138,23; 155,17; 162,28
186, 15); sed multo saepius a posterioribus demum corrigendum erat
velut eodem v. 186, 15 alteram formam non correxit itemque 12, 4
21,16; 28,20; 29,11; 36,17; 42,18; 44,14; 55,6; 76,7; 90,13
92,9; 94,4; 95,6; 101,17; 113,5; 122, 2sq. (?); 126,19; 127,6
133,6; 141,1 et 11 et 14 et 18; 147,11; 149,6 et 21; 150,24
151,6; 153,10 et 23; 154,29; 156,10; 162,7; 166,10; 170,11 et
15; 171,10; 176,6 et 15; 179,12; 181, 5 et 6 et 31; 185,18; 188,3.
In tanta huius vitii frequentia non miraberis, quod interdum etiam
iniuria de eo cogitatum sit (cf. adn. ad 101, 14; 177, 15, al.). Eodem
pertinet terminationum in s et m vicissitudo: quam item librarii cor-
recturae iUustrant (velut 6, 3; 12, 12; 120, 2; cf. etiam ad 83, 21 et
adn. ad 37, 11). lam i et y, ut e et ae(f'), cum ex pronuntiatione
potius quam ex litteris misceantur, ad utrumque redire potest e et i
vocalium vicissitudo tam frequens, ut mireraur Spengelium praef.*
p. VIII iam pro eatn 136, 13 pro archaismo venditasse, praesertira
cum ipsae voces potius, non vocales, in hoc exemplo permutentur;
ceterum pro multis ad correcturas 153, 5 = 156, 7 = 157, 12 pro-
vocamus. Idem valet de o et m (cf. correcturas 28, 20; 30, 13 ac
praeterea 13, 2 pecodim [sed mox v. 15 sulcos pro sulcus propter suMu-
lit praecedens]; 19, 21 liomori, al.) itemque de c et ^r (cf. correcturam
1) Cum compendio, non cum pronantiatione cohaeret, qaod plerumque
(re- cotn-Jphendere legimus, quod minime valere -praehendeve inde patet, quod
plene nusquam sic exliibetur, aed -prehendere (velut 93, 6 rephenda" iuxta 93, 10
reprehendendu). Ceteroquin hunc quoque librum in distinguendis litteris sonisque
e et f (ae oe) prorsus vacillare non eet quod dicamus. Fere constanter grec-
scribit (praeter 107, 14 grci).
XXVI PROLEGOMENA
26, 15 et 26, 9 algedo; 28, 19 litigines et 64, 11 rohicalia, al.), de c et
^^) (cf. coiTecturas 25,20; 29, 13 [!] et cumitum, al.).
Sed a et ae (ce) quod toties periiiutantur, profluxit ex forma cc:
cf. correcturas 18, 18; 25, 2; 36, 18; 102, 22 et 7, 17; 15, 20; 16, 15
et 19 (?); 24, 8 et 21; 25, 9 etc^). Adice a et e 83, 20; 93, 25; a et
i 5, 12 (corr.); 16, 13; 18, 12; 111, 6; 134, 12 (corr.) [a et u 39, 6 et
8; 66, 3; 79, 11: ubi formae potius commutatae]; de a et ^ v. adn. ad
174, 7. Porro e et c 154, 29; e et o 16, 4; 27, 20 (corr.); 34, 13; 108,
3; [e et u 95, 11; 108, 15; 116,5 ex formis, non litteris, item eet_p.
5, 5: sed e et /" (E:F) 38, 11]; o et c 16, 20 sq. = 17, 1. 11 (cf. 97,
10); hinc etiam 57, 5sq. oremus pro geremUs; i (saepe longa) com-
mutata cum l et s (/") 40, 17; 119, 13; 143, 11, al.»); item i et f
148, 8, al.; i et t 16, 7; 67, 2 (cf. adn. ad 190, 20), al.; u ei n 134,
10 (corr.); 67, 6; 95, 15, al. (cf. ut et in adn. ad 97, 9; 172, 19); h
et d 113, 17; 167, 12; 171, 22 (corr.); & et r 141, 1, al. (sed 106, 19
corium pro cohium)', c ei p 10, 6 [una cum metathesi, de qua adde
67, 5; et cf. ad 42, 12]; 59, 9 (cf. adn.), al.; c et r 20, 11 et 35, 2sq.
(corr.); 127,14; 164,10 et 15, al.; c et s 19,4; 23,19; 67,4, al.
(item s et r 101, 10; 151, 18; 157,25, al.: cf. adn. ad 61,4); d et p
19, 23; d et S 166, 25; n et m 114, 12; 177, 2; n et ti 142, 18; n
et ri 109, 11 sq.; p et t 20, 5; p et r 24, 1.
Sed haec sufficiant: neque enim exhaurire hanc materiam hoc
loco aut voluimus aut potuimus, praesertim cum ad litterarum con-
fusionem aliae saepe rationes attingant. Ac de ipsorum vocabulorum
permutatione iam hic illic monuimus ; accedit quod Vicinitas', ut ipse
Varro observavit, multum valet. Itaque 41, 7 sarcendo pro sariendo
scribitur propter sarculum praecedens, 178,6 vocahulis pro nominati-
hus propter sequens vocdbulum, 118, 12 ad ohseniim propter sequen-
tia pro Dossenum similiaque. Accedunt additiones, velut nominatuum
abit in nominatiuum, ratio in oratio, abegi a 117, 15 in ah regia,
virilia 134, 13 propter betaeismum (cf. p. XXVII) fiunt (l{}heralia
aliaque id genus aliorumque generum.
Sic vero si vitiis plurimis ac frequentissimis Varronianum con-
1) De Z et r cf. adn. ad 65, 23 sq. (ubi corr. 18 sq.): quamquam quod 59,3
praetoria pro Plaetoria et 110, 7 glad. ex grad. legitur ad vocum vicem revocan-
dum; eed cf. 32, 17.
2) Vnde etiam 177,2 coniecimus pro lima limabo non limo limdbo, sed lima
lima(^ey deleto &o additamento corrigendum esse.
3) SaepiuB sane voces potius quam litterae mutatae, velut 124,11; 145,
13 sq., al.
PROLEGOMENA XXVII
textum in F affectum esse reputaverimus, quamquam nequaqaam inde
omnem mutandi licentiam libidinemque admittemus, tamen, ni fallor,
iure nostro contendemus — ut unum saltem exemplum afferamns —
de verbis quae 130, 28 offendunt non minus errare, qui Varronem
incuset, ut Reitzenstein fecit p. 22 adn. 1, quam qui tali eum modo ex-
cuset, ut Roehrscheidt in censura p. 796 adn. et 802: qui quod addit
cogitari posse etiam de 'correctore' Artemidori inferente, non minus a
vero aberravit, nisi insanum prorsus fingimus correctorem. Immo hoc
quoque loco aut cum Turnebo aut nobiscum de lapsu cogitandum est.
Restat ut de orthographia quaedam componamus, de qua in
transcursu adhuc diximus. Atque in his rebus quoad fieri potuit co-
dicem F nos secutos esse semel monemus. Etsi noluimus cum
Spengelio Savini recipere pro Sabini, quae scriptura rarior sane in F
est, sed minime deest: nam priorem formam unde Spengel praef.*
p. VIII contendat 'antiquitatem indicare', plane nos fugit, sed conferi-
mus cum aluae pro albae 134, 9 et iohi pro ioui 134, 6 et uohis pro
houis 111, 13 similibusque. Non magis tepora interdum pro tepora
relictum pro archaismo venditari posse iam A. Spengel patri oppo-
suit. Neque de opu fuit ab utroque admisso 191, 18 nos aliter iudi-
cavimus ac de ibi e pro ibi <s^c 40, 1 aliisque. Sed recte idem ibidem
formas antiquas prosus et rosus, deosum, item derectus, probavit. Porro
in assimilatione quae dicitur cum F exhibuimus accanit accensus
(109, 13 m. 2 corr. adcensos ex acensos) accentus accedere acdpere ac-
quirere- afferre afficere (sed adfuerit 12, 15); allatus (sed adlatis 151,
12) aUccti alligare (sed adlocutum 11, 16; adlucet 85, 9); ammonendum
(5, 23) amminicula (92, 7) amminister (103, 9 m. 2) amministrat (85,
5: sed adminiculandi] administros 2S, 11 -, admonere admovere); apparet
appellare apponere', ascendere ascribere ascriptus ascriptivi, asserere
(sed adserere 80,6; adsequi 176,11) assiduus (sed adsimus 119,18;
adsiet 89, 18) assignata (sed semper adsignificare praeter 114, 4) aspi-
cere aspectus astans assudesdt assuetudo assumere (sed adsumere 142,
20; 186, 13); attemptare attinere (ex adtinere 160, 6) attingere at-
tributus (adtributa 16, 4) attuimur'^ collata collecta coUega coUigare
coUocutum coUoquium f coUudit (99, 2) ; comburere f commeatus (89, 6)
commentum commentarii comminisd committere commode commodus (ei
accommodare) commotus commovere communis (ita 6,2; aliis iisque pluri-
mis locis comunis quod non admisimus) commutare commutatio com-
tnutabUitas] compar comparare compend- competere compitalia compluere
compluium complures comportare composit- comprehendere computatio (sed
conpernis 149, 22); corradit correptus corruere corruptus (et incorrup-
XXVUI PROLEGOMENA
^Ms); effari effata efferre effervescere effcere effutire (sed exfluit 10, 22);
illustris iUexit (inliceret 88, 26 et inliciatur 90, 3 propter inliciumf
quod est in magistratuum commentariis); immanis immolare ((inymu-
tatis 71, 28 nostra coniectura est = non mutatis) immortalis] imparis
impedire impendium imperare imperator imperitus impius implicatis im-
pluere implu(v)ium imponere impositor impositio (itaque (imypositidus
187, 1) impressio improhare imprudens impudenter impune (sed inpos
5, 5. 6 et inplorat 81, 12); nunquam nonnunquam\ occidere occupare
occurrere occludere-^ offenderc] opponi oppressi, optinet (177, 30) optempe-
rare (148,20); perlucet (43,4: sed pellexit propter scriptoris locum
90, 6); succanit succedere succidere succurrere (sed subcidit 36, 8); suffi-
hulum a suffiendo (65, 17 sq.) suffragium; suppositi] suscipere suspenditur
(119,3) suspicio suspiciunt sustulit (13,15: sed suhscribunt 123,2); sup-
tilius (182, 15); traducere tralatus (84, 17; 99, 14) tralaticius (ita 77, 3
apogr. idemque fortasse voluit F 79, 19, etsi n, non ns, expunxit: sae-
pius translat-) travolat (37, 1). Porro, • ut ad aliam rem transeamus,
scribitur fere semper nichil, nichilo, quod non admisimus; sepulcrum
(sed etiam sepidchrum, ut 100, 3); aedus (30, 16; cf 15) ircus (30,14)
aruspex (116, 8); hortis hortorum, sed ortus 32, 10; 65, 6. 11 (cf. quae
ad 44, 19 sqq. adnotavimus); Ypsicrates, alia. Traditur lupiter fere
semper, sed lupp. 133, 20 (unde mox correximus 134, 5, vix recte);
grahattis (133, 11: cf. adn.); de cassu in cassum (135, 11: sed alibi
constanter casus); litterae (sed literis 4, 18 multisque locis perperam
F^'^ cf ohliteravit 17,9 et obliterata 150,19); de tresis et tressis cf.
adn. ad 165, 27; extat (sed exstat 4, 16 iuxta extat, ubi ex(sytat cor-
reximus pro exfsjtat) expectare (sed exsolvere)-, Xerses (exerses F 9S,20:
cf Lachmann in Lucr. p. 232 aliosque et ad Exerses quae de Exae-
ramho Plautino post Fleckeisenum attulit Scbmidt Herm. XXXVII
p. 368); arcs (pro ares scripsimus 106,6) acsitiosae 111, 10 (cf. 111,6)
ducfejs (186, 11): c£ fragm. 43. 67 similesque grammaticorum locos.
Ut ad vocales veniamus, de vellis pro villis v. adn. ad 40, 1; de hu^ita
vel huceta ad 50, 10; de simhella vel semhella ad 53, 8; i pro ii interdum
servavimus ut Gahis (11, 23) hostis (31, 4) Fuhlicis (48, 11) Faleris
(49, 21) praeverhis (86, 10) mysteris (103, 9); vetustioris oe pro u exempla
V. 43, 9sq. (cf. adn.); vetustioris u pro * vestigia alhissumus (144, 1)
frugalissumus (144, 17) caesissumus (144, 8) intumus (47, 3) maritumae
(35, 14) melissumum (144, 11) proxuma (12, 20) proxumae (179, 16)
proxumo (29, 9; 173, 19) proxume ex proxime (175, 7) septumus septuma
(153, 6; 183, 20. 21. 24: unde Septumius 4, 2; 124, 2) decuma (76, 6)
superrumo (107, 16); item in his: pontufex (26, 13) pontufices {2Q, 12
^PROLEGOMENA XXIX
corr. in. 2: sed multo saepius pontif- ut 31,4; 67,6; 68,1; 76,4;
79, 3) artufices (149, 29: sed artificum 151, 1) sacruficiis (31,2; 38, 18:
sed sacrificium 66,10.14; 116,8, sacrificulus et semper sacrificare
verbum) qnadrupes (12, 10; sed quadripedcm 104, 20; quadripedes 104,
22) quadruplex (sed in quadriplex corr. 183, 18 et quadripertita sae-
pius) mancupis (13, 20) noctulucus (31, 9) lubidine (186, 3) luhenter
(116,13) ah hihendo lihido (74,2) luhere (74,1: sed libido 186,25;
lihidinosus 74, 2; Lihentina Lihitina 74, 3); monumentum (45, 17) et
monimentum (14, 5; 74, 10. 13); de aruspex arispex v. Ind.; m pro o
ruiundum (10, 10; 36, 18; cf. adn. ad 37, 18) cluaca (48, 6: cf. 45, 21)
Furnacalihus (62, 15); o pro m aeditomum (96,4) tahemola (15,21;
16, 20); post V volt (74, 1; 83, 10 bis; 112, 19, al.) volpes (32, 2
propter etymon) volgus volgo (16,4; 19,8; 171,18) Volcanus (23,1;
24, 4; 65, 14) Volcania (95, 16) Volcanalia (65, 13) Vdlcanalis (26, 20)
i;oZs«7Zis (153, 26) Fo^^rwMS (10, 24 sq.; 65,19; 106,12) Volturnalis
(106, 10) Volturnalia (65, 18) wouow (151, 6 ante corr.) hovom (153,
29) nominatfijuom (169, 3) ohliquom (184, 20) loquontur (57, 4; 166, 21)
sequontur (189, 3). De sono m» pro Mt;i (frequentissimo in nomine
Pacui) non est quod post Lachmannum in Lucr. p. 306 aliosque di-
camus (sed adde adn. ad 49, 13 sqq.). Formae quom quor et similes
raro inveniuntur ac plerumque in extremis libris, ut quoius (136, 12;
156,11; 174,20) quo<i}que (154,6) quor (cur s. scr. m. 2 142,10;
143, 2; adde 144, 24) quom (93, 10; 125, 1 et con sup. scr. m. 2 142,
19); adde 155, 22; 171, 25 quo<m} et 190, 8 quofniajm. Cf. Spengel
praef.^ p. VL Porro ei pro i (cf. IX 80 al.) legitur: Terentiei et
vireis (ex viris) Terenticis (134, 15 sq.); Baehiei Baehieis (184, 20sq.);
hinnulei 152,28; infeineiteis (137,20: cf, adn. ad 136,23); iei (147,
12); ieis (148,13); eidem (176,15: cf. 147,3 adn.; quae praeterea vesti-
gia affert Spengel praef.^ p. VII aut dubia sunt aut falsa). At siet
(164, 27) non ad seit adhibuimus, sed dubitanter servavimus (cf. adn. et
88,1). Formae in undus pro endus relictae sunt hae: ferundo (32, 21);
ferundum (69, 2); faciundo (94, 9); quaerundae (103, 14); reprehendun-
dus (168, 23); feriundo (94, 9). Vortumnus est 15, 15; 24, 5: cetero-
quin verto etc. legitur. Item servavimus quivero 5, 13; novissent
78,9; imposiverunt 127,9; vitaverunt 176,11 (nedum auspicaverit 87,
17 ex tabulis censoriis): etsi iam Spengel in Emend. Varr. spec. I
(Monaci a. 1830) p. 5 monuerit Varronem 'ubi fieri potest' brevissi-
mam et contractam formam praebere cum eoque et H. Kettnero Groth
1. s. 8. p. 17 [95] talia corrigenda esse contendat (quod facillime fieri
poterat primo loco, ubi v postea demum additum est ad qui ero corri-
XXX PROLEGOMENA
gendum). Sed ut imposierint iuxta posuerit similiaque exstant; sic ne
imposiverunt quidem similiaque ad aliorum similitudinem reformanda
erunt. Omnino non continget ac ne appetendum quidem est uni-
formem reddere Varronis sermonem: quo in studio vel Spengel,
quamvis modestus sobriusque fuerit criticus, saepe nimius fuit. Neque
tamen aut volumus aut possumus hoc loco uberius hanc rem perse-.
qui, quam hic illic in apparatu et in adnotationibus tetigimus, prae-
sertim cum vario modo in grammaticam inquisiverint cum alii tum
H. Reiter^), A. Mueller, Gr. Heidrich, R. Krumbiegel, ad quos haud
raro relegandi lectores erant.
lam quo fusius de F codice disputandum erat, eo breviores esse
possumus in reliquorum librorum descriptione. Nam ex hoc libro
quicquid ceteroquin librorum exstat provenisse primus edixit A. Mai
(praef. Cic. de rep. p. XX), dein re accuratius cognita C. Lachmann
multis quibus de Varrone agit locis ut tacite ita diserte (cf. 'Kl. Schr.'
n p. 191) et post eum H. Keil Mus.^Rhen. vol. VI (a. 1848) p. 142 sic
iudicaverunt, denique optime L. Spengel 'Uber die Kritik der Varr.
Biicher de 1. 1.' p. 431 sqq. demonstravit (cf. Groth 1. s. s. p. 3 [81]):
ac ne fragmentum quidem Casinense topographicum saeculi XII, de
quo supra egimus, aliunde derivandum esse vidimus. Ceteros autem
libros cur cum Canale edit. p. XXIII sq. et Antonibono 'Suppl. di
lezioni var. ai libri de 1. 1. di M. T. V.' (Bassano 1899) p. 23 ex
communi fonte potius quam ex ipso Florentino repetamus nec causam
nec rationem esse videmus. Sed priusquam pergamus, codicum cete-
rorum qui noti sunt recensum visum est subicere.
1. cod. Plorentinus Laurentianus LI 5 (f Spengelii) anni 1427,
de quo conferendus Spengel praef.^ p. III et IX; in calce notatum est:
Antonius Marii filius Florentinus civis dbsolvit Florentiae XIII Kal.
Octobr. MCCCCXXril. Contulit Henricus Keil.
2. cod. Havniensis (H Spengelii) saeculi XV, non XIV, ut antea
visum erat Niebuhrio. Contulit in usum Koeleri B. Niebuhr, cuius
collatio in Spengelii manus transiit (cf. ed. a. 1826 p. X, a. 1885
p. VHI).
3. cod. Gothanus (G Spengelii) saeculi XVI. Contulit in usum
Muelleri Regel; unde scripturae discrepantiam edidit MueUer appen-
dicis p. 270 — 298. Spengelium codicem evolvisse ex praef.^ p. VIII
discimus. Dubitationes quasdam Andreae Spengel removit C. E. Georges.
1) Miro errore hunc virum A. Spengel in apparatu modo Reiter modo
Rein nominabat.
PROLEGOMENA XXXI
4. cod. Parisinus 7489 (a Spengelii) saeculi XV. Contulit in
uflum Spengelii Donndorf; discrepantiam lectionis Spengel^ proposuit
p. 659 — 718 una cum scriptura ceterorum codicum Parisinorum (6 et c).
5. eiusdem cuius codices 1 — 4 stirpis duo reliqui sunt Parisini,
etsi in multis distant, excussi ab eodem Donndorf, cod. Parisinus
6142 (6 Spengelii), saeculi XV, qui desinit in VIII 7 (dedinarentur) et
6. cod. Parisinus 7535 (c Spengelii), saeculi XVI, fragmentum
continens a quinti libri initio ad eiusdem § 122 (dictae). Accedit,
siquidem recte iudicavit Mueller praef. p. XIV,
7. cod. Ambrosianus (Scr. 71), olim Hannibalis Comeri, 'recen-
tiore tempore' (saec. XVI?) exaratus, simiHor Parisini a. Cf, Blume
Iter Ital. Supplem. p. 8. — His addendus quem Mueller cum Blumio
It. Ital. Suppl. p. 155 commemoravit, Antonibon excussit
8. cod. Barberinus, numero 2160 signatus, saeculi XV. Cf. Canal
praef. p. XXX, Spengel praef ^ p. XHI, Antonibon p. 19, qui librorum
V. VI. VH scripturae discrepantiam publici iuris fecit. Accedit porro
9. cod. Chisianus {a Canalis p. XXX); cf. MueUer praef. p. XUI
et XIV, SpengeF p. XIII, Antonibon p. 19 sq., qui librorum VIII et
IX discrepantiam exhibet.
Secuntur tres libri inter se simillimi pariter et ab iUis quos at-
tuUmus discrepantes et ab eis quos mox enumerabimus, quorum qui
tertio loco ponetur nunc est deperditus, sciUcet hi:
10. cod. Vindobonensis LXIII (V SpengeUi), saecuU XV (teste
EndUchero in catalogo), coUatus a. 1835 a Spengelio (cf. praef.*
p. VIII), quem in Germania scriptum esse ex glossemate VH 85 iUato
{ah nutu omnia sunt eius [et est in Memania imperium db anti-
guissimo temporej e. q. s.) incertissima SpengeUi est coniectura. Cete-
rum etiam aUis interpolationibus hunc librum laborare idem SpengeP
p. Xsq. docuit. Discrepantiam potiorem in apparatu posuit Andreas
Spengel.
11. cod. BasiUensis F IV 13 secundum HaeneUum p. 542 (jjSpen-
gelii), adscitus a SpengeUo anno 1838 (praef.^ p. VIII): quem librum
etsi simiUimum Vindobonensi tamen ex iUo haudquaquam esse de-
scriptum, ut ne iUum quidem ex hoc, Spengel praef.^ p. X evicit.
Horum codicum fons ut interdum propius quam ceteri, quantum qui-
dem noti sunt, a Plorentino abest, ita lacunis, additamentis, corrup-
teUs, coniecturis minime immunis fuit. Sequatur
12. cod. Tumebi, h. e. exemplar adhibitum a Turnebo, ^quem
novam horum Ubrorum editionem parasse postumae notae priores tres
Ubros comprehendentes a fiUo MDLXVI in lucem emissae docent';
XXXII PROLEGOMENA
cf. Spengel praef.^ p. XII sq. Turnebus cum adfert ad V 60 'terram
corpusj ita ut reperi in Victoriano et excudendum curavi', codice Pari-
sino ex libris S. Victoris usus est, nunc, ut videtur^ deperdito: quod
tamen eo minoris est momenti, quod Basiliensis ipsius huius libri
apographon esse videtur.
Deteriorum librorum agmen ducat
13. cod. Guelferbytanus 896 {M Spengelii), saeculi XV (non XIV,
ut Ebert dicit in catalogo), quem Mueller adhibuit ex collatione
Schneidewini, post Spengel excussit (cf. praef.^ p. VIII), qui hunc
multa quae in ceteris sana leguntur depravata exhibere exemplis aper-
tissimis demonstravit. Quo cum libro artiore vinculo cohaeret
14. cod. Vaticanus 1556 (Vatic. a Muelleri; v. praef. p. XIII),
quem inspexit Muelleri rogatu Olaus KeUermann (immerito quarto
decimo saeculo adscribens, quamquam astipulante Antonibono). Cuius
libri simiUimos esse duo alios Vaticanos (15. 16) testatur MueUer
p. XIII, ut 'qui horum codicum unum a contulerit, omnes contulerit'.
Scripturae discrepantiam pubUcavit Antonibon.
15. cod. Vaticanus 2942 (Vatic. /3 MueUeri p. XIII), anni 1457,
ex quo MueUero lectiones haud paucas excerpsit Olaus KeUermann.
Fuit olim Fulvii Ursini. Cf. quae ad 14 diximus; etiam de
16. cod. Vaticano 3308 (Vatic. y MueUeri p. XIV), item oUm
Fulvii Ursini.
17. Ex taU libro pendet Pomponius Laetus (vide 32. 33) in
editione anni 1471; cf. quae exposuit SpengeP p. XIV adn. Quam-
quam etiam proprio Marte multa novavit, bono interdum successu,
cuius inventa in vulgatam abierunt. Exempla composuit SpengeP
p. XIV— XVI.
18. Hic merito inserendus cod. Lipsiensis, quem inspexit in usum
MueUeri lahn. 'Hic . . . Hber Pomponiani tam simiUs est eique ex-
ceptis minutulis quibusdam mutationibus tam presse adhaeret ut vel
ex eodem manuscripto Ubro vel, quod muUo probabiUus est, ex ipsius
Pomponii exemplari transcriptus esse videatur' (MueUer p. XXIX).
19. ex codice eiusdem generis, cuius sunt Ubri 13 — 16, pendet
is cuius discrepantiam pertinentem usque ad IX 74 Petrus Victorius
editioni Gryphianae anni 1535 adscripsit (5 SpengeUi). Qui Uber
recensionem continet viri haudquaquam indocti, qui pro fundamento
habuit codicem non muUum diversum a famiUa, cuius dux est Guel-
ferbytanus, sed ut simul adscita sit editio Laeti et coniecturae ad-
ditae ab ipso interdum scite excogitatae, saepius audacissimae. Quo
PROLEGOMENA XXXni
de codice doctissime et uberrime disputavit Spengel* p. XVII — XXVU,
quem cuius interest consulere iubemus.
Ab eadem familia qnam modo tractayimus non nimis distant
libri hi, quorum accuratiorem descriptionem debemus Antonibono:
20. cod, Mutinensis 212 {m Antoniboni), quem immerito ceteris
pluris aestimavisse Muellerum recte monuit Keil Mus. Rhen. voL VI
(a. 1848) p. 142 sqq. Cf. Antonibon p. 20, qui codicem excussit.
21. cod. Parmensis (P Antoniboni) anni 1547; cf. SpengeP
p. XIV, Antonibon p. 21, qui discrepantiam scripturae apparatui suo
addidit.
22. cod. Venetus Marcianus anni 1478, lacunis deformatus.
Cf. SpengeP p. XIV, Antonibon p. 22.
23. Eiusdem notae est codex Escurialensis III g 20, quem Haenel
commemorat p. 955; cuius sub finem legitur: Sebastianus de Papia
scripsit Florentiae MCCCCXII. Qui liber quia ob antiquitatem videri
poterat alicuius pretii esse saltem in ea parte quae intercidit in F,
benevole intercedente viro exceUentissimo comite de Tattenbach
publico imperii Germanici nuntio in regno Hispaniae collationem
et huius partis et locorum nonnuUorum ceteroqui ad iustam censuram
aptorum ex monasterio Sancti Laurentii Escurialensi nancisci studui-
mus. Quod non minore humanitate quam liberalitate praestitit nobis
reverendus Pater Franciscus Marcos del Rio, qui diligentissime ac
soUertissime discrepantias enotavit. Ex quibus apparuit in universum
codicem cum classe Guelferbytani (M) 'consentire, in singuUs satis
neglegenter et vitiose conscriptum esse nec cum uUo libro magis con-
gruere quam cum Mutinensi (ni).^) Itaque nihil est quod inde
adsciscamus.
Secuntur libri nondum diUgentius excussi ac vix excutiendi:
24. 25. codices Escurialenses alter et tertius [quos item ut 23
Spengel^ p. XIV ex eoque Antonibon p. 12 falso dicit Matritenses]
commemorati ab Haenelio p. 955. De altero (g III 27) egit Loewe
(cf. Hartel, bibl. patr. lat. Hisp. p. 180): scriptus a. MCCCCLXXVI
continet 'Pomponium Letum in Ter. Varr. 3 Ubros de U. Varronis
de L. L. 1. IV et initium quinti.' De tertio o IH 29 Haenel ml am-
pUus dicit.
1) Cf. 37, 6 futimj butim Esc. Mm; 37, 13 autj autem Esc. Mm; 46, 12
MecinusJ mauximus Esc. maximus Mm; 77, 24 itaquej quidem Esc. Mm; 92, 16
oposj deest in Esc. Mm: quibus multa addi possunt.
Varro de ling. lat.
XXXIV PROLEGOMENA
26. 27. codices Vossiani duo Lugdunenses^ e quibus excerpta
habuit Spengel (cf. praef.^ p. XIV).
28. cod. Stuttgardiensis, cuius mentionem fecit Mueller p. XV.
29. cod. Pragensis, quem commemoravit Spengel praef.^ p. XIV.
Cf, Antonibon p. 12.
30. cod. Vaticanus 3309 saeculi XV, olim Fulvii Ursini. Cf. An-
tonibon p. 14.
31. cod. Vaticanus 3310 saeculi XV scriptus manu Lianori Bor
noniensis. Cf. Nolhac *La bibliotheque de Fulvio Orsini' ('Bibl. de
Tec. des hautes et.' fasc, 24 a. 1887) p. 170, Antonibon p. 14.
32. cod. Vaticanus 3311 saeculi XV, scriptus manu Pomponii
Laeti, olim Fulvii Ursini, continens fragmenta librorum VIII. IX. X.
Cf. Nolhac 1. s. s. p. 203 sq. et Antonibon p. 17.
33. cod. Vaticanus 1522, diversis manibus scriptus; scripturam
librorum VIII — X Pomponii Laeti esse videri testatur Antonibon
p. 15.
34. cod, Vaticanus 1523 saeculi XV; cf. Antonibon p. 15.
35. cod. Vaticanus 1774 saeculi XV, olim reginae Christinae, de
quo cf. Antonibon p. 15.
36. cod. Vaticanus 2753 saeculi XV fragmenta librorum de 1. 1.
continens. Cf. Antonibon p. 16.
37. cod. Vaticanus 3415 saeculi XV, olim Fulvii Ursini, continens
etiam Tomponii viri clarissimi in Varronem dictata'. Cf. Nolhac 1. s. s.
et Antonibon p. 18.
38. cod. Vaticanus 3906 saeculi XV, fragmenta continens. Cf.
Antonibon p. 16.
lam commemorandi tres libri, quos inter se simillimos esse ex
similitudine eorum quae insunt conicias; sunt hi:
39. cod. Vaticanus 4049 saeculi XV. Cf. Antonibon p. 18.
40. cod, Vaticanus Ottobonianus 1949 saeculi XV. Cf. Antoni-
bon p. 18.
41. cod. Vaticanus Ottobonianus 1962 saeculi XVI. Cf. Antoni-
bon p. 19.
Agmen claudant alii quidam libri:
42. cod. Vaticanus Urbinas 1139 saeculi XV (cf. Antonibon
p, 16) et
43. cod. Chisianus (/3 Antoniboni p, 12) saeculi XV; item
PROLEGOMENA XXXV
44. cod. Vallicellianus D 49, 3 saeculi XV, de quo cf. Antonibon
p. 12. Qui secuntur eonim mentionem iam fecit SpengeP p. XIV:
45. cod. Harleianus 5406 et duo Florentini
46. 47. codices Laurentiani LI 6 saeculi XV et LI 7, cuius sub
finem haec leguntur: Ahsolvi ego Dominicus Christophori Brasichilensis
MCCCCLVI. XVII Kal. Maias Florentiae. Valeas qui legis fdi-
citer et inferius: Liher Petri de Medicis Cos. fil (cf. Bandini t. II
p. 528).
Quibus in libris omnibus si quid exstat quod rectius quam in F
esse videatur, id tenendum est merae coniecturae deberi; qua in re
sane cautione opus est, ne elegantiae orationis et structurae iusto plus
tribuentes carbones pro thesauro inveniamus.
Maioris sane momenti meliora atque sinceriora apographa sunt
in ea parte (p. 37, 1 — 79, 3), in qua deperditus est F, nisi quod Vic-
torii coUationem in editione principe habemus, de qua supra iam
diximus. Atque exemplar illud Monacense a bibliothecae praefectis
benevole Heidelbergam transmissum Schoellius accurate pertractavit
in hac parte, praeterea selectos tantum locos inspiciens. Vnde cum
pauca in Spengelii transcriptione correxerimus^) atque suppleveri-
muB, in universum confirmavimus, quod et alias et in postuma
editione ille uberius probavit praef. p. III sqq. multis locis Victo-
rium lapsum esse falsaque enotasse vel nihil notasse, ubi discrepan-
tiae satis notabiles essent. Itaque in hac parte per F' scripturas ab
illo adscriptas significavimus, per (-F"), ubi ex silentio satis dubia
ratione efficiendae essent: attamen simul apographorum discrepan-
tias quae in censum venirent respeximus, rarissime singulos libros
afferentes, sed plerumque lectiones diversas per vel particulam con-
iungentes.
In reliquis partibus scriptura sine signo in apparatu proposita
vel in ipso contextu ex signis delendi [] vel addendi <(> conspicua
codicis F est, quam ubi corrector non additus est Itali in apogra-
phis correxerunt. Italorum coniecturae scripturaque vulgata ubi ce-
teroqui commemorandae erant item raro singulos codices notaviraus,
sed V = vulgo addidimus vel c. al. = cum aliis adicientes nomini cor-
rectoris significavimus idem etiam in libris quibusdam exstare. Sed
parci fuimus etiam in eius modi coniecturis correcturisque exhibendis
et in criticorum emendationibus exscribendis: ubi in apparatu aut in
1) Velut 43, 19 ille notavit factam; ubi factum habet LaetuB, factam cum
c«teri8 F». aL
XXXVI PROLEGOMENA
adnotationibus eas tantum respeximus, quae aut per se aut ex aucto-
ritate criticorum in censum veniant, nisi quod paulo largius collegi-
mus quae post Spengelianam alteram prolata necdum collecta erant.
Accuratiora qui scire cupiat cum de aliis rebus tum de critico illo
quem B littera indicavit Spengelius, de quo supra p. XXXII sq.
sub numero 19 diximus, Spengelianam ipsam adeat: qua ut nos
quoque grato animo usi sumus, ita exscribendo compilandoque abuti
noluimus, praesertim cum persuasum habeamus oCa Ttkeov y]^L6v
Ttavtdg.
Pauciora etiam de editionibus afferre in animo est. Ex quibus
editio s. 1. et a. circa a. MCCCCLXXI parata a Pomponio Laeto cive
Romano non modo — ut tam multae principes — tamquam prin-
ceps laudanda est, sed etiam propter multa egregie emendata vel
suppleta, quae inter errores interpolationesque splendent. Velut V 85
additamentum quod inter perversa minusque verecunda numeravit
Spengelius praef.^ p. XV prope verum esse hodie intelleximus. Par-
mensis a. MCCCCLXXX ceteroqui principi ac Venetae a. MCCCCLXXIV
simillima (cf. Spengel praef.^ p. XXIV) insignis est ob Francisci
Rholandelli curam, item Veneta a. MCCCCXCII ob Michaelis Ben-
tini castigationes saepius repetitas. Deinde cum in Mediolaniensi
a. MDX lo. Bapt. Pius non ita multum praestiterit, notum est diu vul-
gatae ius obtinuisse editionem Romanam a. MDLVII multum et a multis
cum emendatam tum corruptam atque interpolatam Antonii Augustini
Icti archiepiscopi Tarraconensis, qui inter alios se adiutum esse pro-
fitetur ab Angelo Colotio, Octavio Pantagatho, Gabriele Faemo
saepiusque 'amici' coniecturas in margine adscripsit. Hunc post sex
annos excepit Lugduni M. Vertranii Mauri Icti opera et a. MDLXV
secutus est losephus Scaliger in coniectaneis, quas una cum Adriani
Turnebi emendationibus et commentariis postumis Henricus Stepha-
nus in editione a. MDLXIX et sequentibus cum appendice iteravit.
Proximi saeculi initio Ausonius Popma Frisius hos libros cum notis
et coniectaneis ex officina Plantiniana edidit annoque MDCV Ingol-
stadii recensuit Gaspar Scioppius: cuius viri noraen saepius quam
meruit apponendum erat, quippe cum sub eo lateant ignota et alio-
rum et Fulvii Ursini conamina, quem — item Faernum aliosque —
haud raro commemorat, sed saepius adhibuisse quam nominasse cen-
sendus est, ut accuratius demonstravit Spengel praef.^ p. XXIX sqq.
Editio Bipontina anni MDCCLXXXVIH priores accurate enume-
rans ideo multis grata aeceptaque fuit, quia commodissime praeter
fragmenta adiunxit Autonii Turnebi Scaligeri Popmae adnotationes:
PROLEGOMENA XXXVH
eed hanc quoque vulgatam fide minirae dignam propagasse apparuit
ubi novam editionem 'principem' a. MDCCCXXVI Leonardus Spengel
ex Petri Victorii collatione quamvis mala mancaque Laurentiani aliisque
codicibus emisit subscriptis, nou receptis, et aliorum et suis opinionibus.
Quo nisus aliaque subsidia adiungens novam uno anno MDCCCXXXIII
et confecit et edidit Carolus Odofredus Mueller ornatam emenda-
tionibus et annotavit: quam editionem^) nuperrime in libro studiosae
maxime iuventutis in usum conscripto Eduardus Norden edixit magni
raomenti esse ad splendidum Muelleri ingenium recte aestimandum,
sed ceteroqui hodie inutilem videri; quod severius quam verius edixit:
nam praeter emendationes speciosas aut palmares dudum receptas
haud pauca in adnotationibus inesse, quae etiam nunc cum fructu
legantur atque adhibeantur, saepius significavimus. Vnde etiam
Spengelii Muellerique Manibus tamquam sospitatorum Varroniani
scripti nostram opellam dedicavimus. Post quos optime de his libris
meritus est Petrus Canal Italus, qui inde ab anno MDCCCXLVI apud
Antonellium Venetum in bibliotheca scriptorum latinorum editionera
cum versioue adnotationibusque curavit repetitam a. MDCCCLXXIV:
quae editiones apud exteros adeo ignotae iacebant, ut viri docti pro-
nepos lulius Antonibon ante hos decem annos in libro antea adhibito
demoustraret proavum haud paucas emendationes cum a Leonardo^)
tum ab Andrea Spengel interim prolatas dudum praeoccupasse. At-
que praeter emendationes etiam commentarius Canalis saepius dignus
est qui cognoscatur. Denique priora priorumque studia et complexum
esse et promovisse Leonardum Spengel in editione postuma ab
Andrea filio et curata et aucta») a. MDCCCLXXXV apud Weid-
mannos iam saepe attigimus. Vnde denuo nonnullorum hominum
doctorum animi in Varronem conversi sunt, quorum sententias quoad
fieri potuit respeximus singulisque locis inseruimus.
Quae vero latius patent quaestiones de horum librorum ratione
dispositione fontibus paucis etiam hoc loco pertractandae esse vi-
dentur.
1) Aemilius Egger a. MDCCCXXXVII Parisiis hanc editionem redintegravit
omissis adnotationibus, adiectis Fabricii Spengeliique commentationibus: de suo
nihil addidit.
2) De hoc interdum erravit, quia antiquiorem eius operam neglexit.
8) Praelusit editioni in commentatione quam supra p. XIX commemora-
vimuB.
XXXVm PROLEGOMENA
Totam grammaticae latinae materiam Varro Aelii vestigiis in-
sistens ita divisit, ut tribiis partibus factis prima (cf. p. 124, llsqq.
125, 2 sqq.) quemadmodum vocabula imposita essent rebus
quaereret, secunda quemadmodum ea in casus declinarentur,
tertia quemadmodum coniungerentur. De primo libro tribus his
partibus praemisso coniecturam Wilmannsii Reitzensteinio probatam
et tetigimus et addubitavimus in adn. ad 234, 14 sqq. p. 301 : ubi ad-
dendum est iam anno 1871 in programmate Crucenacensi de liac re
dubitationes protulisse C. E. L. Oxe ^M. Ter. Varr. librorum de 1. 1.
argumentum' p. 7 sq. (cf. etiam p. 12 sq.). — Primae partis libri sunt
bis terni (p. 4, 2 sqq. et 6, 17 sq., 123, 17sqq.): tres ad Septumium
missi (II — IV), tres ad Ciceronem (V— VII): quorum in secundo
dicebatur, 'cur ^Tv^oXoyixrj neque ars sit neque ea utilis sit*,
in tertio 'cur et ars ea sit et utilis sit', in quarto 'quae
forma sit etymologiae': qui libri tres una cum libro primo, h. e.
praefatione totius operis, interciderunt, nisi quod librorum III et IV
paucissima fragmenta exstant. Hos autem libros nunc deperditos qui
excipiunt libri tres superstites, eorum quintus est de originibus
'verborum locorum et earum rerum quae in locis esse so-
lent', sextus de vocabulis temporum et earum rerum 'quae
in temporibus fiunt', septimus ex eadem partitione de verbis a
poetis usurpatis. Secuntur alterius hexadis (cf p. 131, 13sqq.
174, 4sqq.) tres libri priores: in octavo sunt quae contra ana-
logiam dicuntur, in nono quae contra anomaliam, in decimo
denique analogiae forma tractatur. Reliqui libri XV praeter pauca
eaque tenuissima fragmenta desunt. Ex quibus libri XI — XIII quid
continuerint ipsius auctoris verbis docemur: qui cum dicat sese bis
ternos libros secundae partis facturum esse, convenienter dispositioni
primae hexadis libris XI de vocabulis, XII de temporalibus, XIII
de poeticis vocabulis locorum temporumque tractasse merito
putabitur. Mirum est quod syntaxeos non una, sed duae sunt
hexades: quam inconcinnitatem cavendum est ne cum Muellero et
Ritschelio (Op. III p. 466) artificiosis explicationibus auferamus, cum
Varro ne in Antiquitatibus quidem plenam concinnitatem in altera
parte secutus sit (cf. Spengel praef.^ p. XXXVI). In singulis libris
quomodo scriptor quamque materiam tractaverit nescimus, nisi quod
Wilmannsii (p. 20) coniecturae quaedam exstant per se haud impro-
babiles: quarum eo redit summa, ut priore hexade de casibus obli-
quis et verborum formis quatenus haec cum illis coniuncta
sint, altera de proloquiis simplicibus et compositis Varronem
PROLEGOMENA XXXIX
dixisse credamus. Sed de his quae accuratius indagari vix poterunt
hoc loco uon amplius disputandum esse arbitramur: pergamus nunc
ad librorum qui exstant dispositionem breviter illustrandam, de qua
re post Muelleri et Spengelii praefationes conferendae sunt disputa-
tiones Ribbeckii Mus. lihen. XLI p. 618 sqq. et Eeitzensteinii
'M. Ter. Varro u. lo. Mauropus' Lips. 1901, cum quae Oxe 1. s. s. de
librorum argumento protulit nimis in universum dicta nil fere iuvent.
Quintus igitur liber versatur in vocabulis locorum. Tractatio
ipsa incipit paragrapho 14 a locis et locando (14. 15); pergitur ad
loca naturae bipertita, caelum et terram (16); caelum duobus
modis dictum (16. 17); caeli etymon (18 — 20); terrae etymon,
cui alia quaedam vocabula adduntur, i. e. teritorium, extermen-
tarium, tritura, trivolum, terminus, iter, via, actus, ambi-
tus, sola terrae (21. 22). Quae terra, eadem et humus; inde
humatus, humilis, humor, humidus, udus, sudor, udor; se-
cuntur putei, puticuli, lacus, palus, stagnum, fluvius, flumen,
amnis, Tiberis (23 — 30). Caeli regionibus dividitur terra in Asiam
et Europam; Asiae situs et etymon (31); Europae etymon;
nationes Europae earumque nomina; Latium, ager Latinus,
quinque genera agrorum (32. 33); ager et quae cum agro
cohaerent, i. e. actus, iugera, viae, villae, iter, semita, cam-
pus, colles, saltus, fundus, vineta et vineae, seges et semen,
fructus, frumentum, area, ara, arvus, arare, sulcus, porca,
prata, rura, praedia (34 — 40). Transitur ad urbem: Romae si-
tus i. e. Septimontium, Capitolium, Tarpeius mons olim
Saturnius, Saturnia, Saturni aedes, Aventinus, Velabrum
(41 — 44); reliqua urbis loca, i. e. sacella Argeorum, regiones
urbis cum collibus, aedibus, lucis (45 — 54); tribus (55. 56).
Tum de his quae in locis esse solent mortalia et immortalia
agi incipitur: Caelum et Terra dei, quod anima et corpus;
iuncti cuncta ex se genuerunt (initia), discessu exitum et
exitium efficiunt; causae nascendi, vis Veneris, Victoria,
vita (57 — 63); Saturnus et Ops; Ceres, lupiter, luno, alii dii
multi (64 — 74). Secuntur mortalia quae sunt in aere (75. 76);
aquatilium animalium vocabula (77); amphibia (78. 79); ani-
malia in locis terrestribus: homines, eorum magistratus
(80—82); sacerdotes (83—86); res militaris (87—91); vocabula
fortunae (92); artifices et alii (93. 94); cetera animalia: pe-
cora (95—99); ferae (100. 101). Proxima animalia sunt ea quae
vivere dicuntur neque habere animam, ut virgulta (102—104).
XL PROLEGOMENA
Secimtiir res hominum manu factae ad victum pertinentes
(105 — 112), ad vestitum et arma (113 — 117), ad instrumenta,
h. e. mensas (118 — 127), sedilia, arcas, armarium et armen-
tarium (128), mundum muliebrem (129 — 133), instrumenta
rustica (134 — 140), aedificia, i. e. oppida, vicos, fora, inprimis
fornm Romanum et multa urbis aedificia et loca (141 — 159);
domum et eius partes (160 — 162); (post lacunam) transitur ad
portas (163 — 165); lectulos (166 — 168); pecuniam signatam
(169 — 174); pecuniae vocabula ab usu deprompta (175 — 183). .
In bis quaedam exstant, de quibus iure dubitamus; quod minus
valere putamus de verbis quae sunt arca . . . declinata aliter (39,
13 sq.), quae Spengel (praef.^ p. XXXVIII) potius cum iis quae § 117
de re militari referuntur conecti vult, cum ne ibi quidem aptiorem
locum inveniant: sed recte Ribbeckium cum eodem Spengel in para-
graphis 129 — 133, item in paragraphis 166 — 168 haerere existimamus,
quibus ordo admodum turbetur; etsi propter lacunas quae sunt post
35, 12 et 50, 3 difficile dicas genuinus ordo qualis olim fuerit. Id
unum videtur constare, a Varronis consilio hanc confusionem alienam
fuisse, quem potius velut talia dedisse exspectamus: 115—117. 129—133.
118—128. 166-183. 134—165.
Sexto libro disputatur 'de vocabulis temporum et earum
rerum quae in agendo fiunt aut dicuntur cum tempore ali-
quo' (VI 1), sed ut *si quid aliud videatur his aptum' (V 105)
ne excludatur. Planissimae sunt paragraphi 1 — 34: agitur primum
de notione temporis et de naturalibus eius discriminibus (3);
de temporibus nuncupatis a solis et caeli motu diurno (4—7)
et annuo (8, 9), a motu lunae (10); adduntur lustrum, secu-
lum, aevum (11). Ad naturale discrimen civilia vocabula dierum
accedunt; agitur de diebus festis deorum causa institutis, id est
de diebus statutis et annalibus nec die statutis (12 — 26). Hos
excipiunt dies hominum causa constituti, id est mensium dies,
dies fasti et nefasti, vocabula mensium (27 — 34). Quae nunc
secuntur, eorum ordo atque conexus non semper certus aut perspicuus.
Dicit Vafro de rebus quae in temporibus fiunt et primum qui-
dem de verbis primigeniis atque derivatis et compositis
(35 — 40), de agendo et tribus actionum gradibus (41. 42), de
primi gradus verbis quae pertinent ad mentis agitatum, de
verbis cogitationis, voluntatis, similibus (43 — 50), quibus quae-
dam quae ad mentem spectant subiunguntur (44. 45). In his
nonnulla dubitationi sunt obnoxia, velut quod 'meminisse' bis
PROLEQOMENA XLI
tractatur (cf. 49): quae dubitatio quomodo removeatur incerta ratio
est (cf. Goetz 'Zur Wiirdigung der gramm. Arbeiten Varros* p. 18).
Pergitur deinde ad verba secundi gradus, cum pronuntiamus ea
quae cogitavimus, ubi agitur de verbis narrandi et fandi
(51—55), loquendi, pronuntiandi (subiunguntur nuntius, novus
et ea quae a novus descendunt, in his nominare, nuncupare),
dicendi, docendi, disputandi (putare, purus, putus), disse-
rendi (sermo, conserere, consors, sors), legendi (legati, le-
guli, leges, collegae, alia), murmurandi aliorumque a simi-
litudine soni dictorum, triumphandi, spondendi, canendi,
orandi (56 — 76). Tertius gradus complectitur verba agendi; ei-
ponitur quid intersit inter agere facere gerere (77 — 79; de diffi-
cultate quae est in paragrapho 79 cf. quae adnotavimus ad 85, 9;
acquirere subiunctum propter adlucere, i. e. propter vim praeposi-
tionis); secuntur video, cerno, specio, audio et ausculto, edo,
sorbeo, bibo, poto (80 — 85; subiunctorum vocabulorum in his
maior numerus), alia quae lacuna exhausit. Quo vinculo sequentia
cum superioribus cohaereant, propter eandem lacunam incertum. In-
seruntur denique loci de censoriis tabulis sumpti, in commen-
tariis consularibus inventi, in commentario vetere anquisi-
tionis M. Sergii, tractatus qui est de inlicio, verborum a Graecis
tractorum indiculus. In quibus quamquam difficultates quasdam
et offensiones esse minime negamus, tamen tantas eas esse, ut ex tri-
bus diversis fontibus haec infeliciter contaminata esse statuamus cum
Reitzensteinio (I. s. s. p. 40 sqq.) non concedimus (cf Goetz 1. s. s. p. 18).
Etiam maiores sunt septimi libri in qua de verbis a poetis
usurpatis agitur difficultates : post praefationem , cuius initium de-
ficiente uno folio desideratur, Varro primum de locis dicit, scilicet
de templo in caelo, in terra, sub terra (eiusdem originis sunt
tesca, tueri, extemplo; cum locis caeli coniunguntur polus, si-
dera, signa; 5 — 14). Caelo opposita est terra; tractantur terra-
rum anfracta (15), Trivia (16), umbilicus terrarum (17); loca
quaedam terrarum singula ut Calydonia terra (18), mystica,
Areopagus (19), Olympus mons et Musae (20), Hellespontus
(21), fretum (22), aequor et ratis (23). Post haec unum foHum
intercidit, quo transitus fiebat ad ea quae in locis sunt; quae
exstant pertinent ad hostias, quibuscum ratione propter lacunam
obscura cohaerent quae paragrapho 25 leguntur. Secuntur Camenae
(adduntur propter societatem litterarum S et R fragmenta carminum
Saliarium et alia exempla, item propter verba quae sunt in car-
XLE PROLEGOMENA
mine Priami cascus, Casinum, casnar; 26 — 29), ambages,
adagio, canes, trabes (30 — 33; ubi ambages et adagio
propter ambiegna bos videntur adscita; canes [et trabes propter
formam adiectum] pertinet ad proverbium paragrapho 31 commemora-
tum). Nunc ad vocabula sacra reversus agit scriptor de camilla,
subulone, Faunis, vatibus (34 — 36), de Paluda virgine, Epeo
fumifico, Luca bove, oratoribus, Egeria (ex Ennii versu et cum
hoc de ollus vocabulo vetusto), ancilibus, Argeis et tutulatis,
flaminibus Numae Pompilii, catis, signis (37 — 46). Haec
omnia quomodo sic et coniungi et disponi potuerint quaerentibus re-
sponderi poterit tria esse dispositionis fundamenta: primum quod sub-
est ordo ex locis Ennianis constans; accedit quod saepius ex versu
vel versibus allatis non modo id vocabulum explicatur, cuius causa
versus adscitus est, sed occasione data alia eiusdem loci vocabula ex
ordine tractantur; denique ordinem litterarum hic illic aperte servatum
esse monemus. Quae de thynno et cava cortina secuntur (47. 48),
cur hoc loco sint posita, minus apparet nec magis quae haec excipiunt,
de perduellibus (49) et de temporibus et signis (50. 51). A pa-
ragrapho 52 loci Plautini pro fundamento esse incipiunt paucis
aliunde appositis (52 — 71): agitur de latronibus (52), cassabun-
do, diabathris, epicroco (53), de lana carenda (54), de gerris
(55), ascriptivis (56), ferentariis (57), rorariis (58), dividia
(60), syncerasto (61), tramite (62), vivicibus (63), limacibus,
diobolaribus, miraculis (64), scrattis, scruppedis, strittavillis
(05), axitiosis (66), de stribula (67), scobina (68), gralatore
(69), praefica (70), de Coclitibus (71): Mn quibus disponendis
Varro modo ordinem planum, modo rationem secutus est nunc quidem
obscuram. A paragrapho 72 transitus fit ad tempora et primum
quidem dicitur de nocte intempesta; ad noctem pertinent etiam
paragraphi 73 — 76; deinceps de noctis partibus tractatur, de cre-
pusculo, concubio, conticinio (77 — 79). 'Nunc de his rebus
quae assignificant aliquod tempus, cum dicuntur aut fiunt' dis-
seritur; de reciproco (80), transverso et proverso (81), Andro-
macha et Alexandro (82): cur post iUa posita sint auroram ru-
tilare (83) et scortari (84), minus perspicuum. Quae iam leguntur,
de numine (85) sunt, de insane (cui subiungitur de epityro, 86),
de lymphata (87); haec excipiunt alia quaedam etyma graeca,
alcyon (88) et comiter (89): cui adhaerent ex litterarum tantum
ordine cape Atilianum (90), cicur ('quod a fero discretum') et
cicurare (91), ferme (propter ferum, ut videtur, 92); euax, he-
PROLEGOMENA XLm
hae, heu, iurgium (hoc propter Plauti versum ante duos Enni
unumque Pompili locos exscriptum, 93), clepere (94), mandier
(95), obscenum (scena scaena, alia eiusdem discrepantiae exempla,
96. 97), crevi (98), frequens et adsiduus (99); fodari (ut supple-
vimus, 100); mussare (vinculum est in verbis Ennii vocibus con-
cide, 101), averruncare (102). Secuntur animalium voces (103.
104), nexus (105); delicuum et liquitur (106); agmen claudunt
vocabula glossematica ex Naevii comoediis et tragoediis
litterarum ordine digestis et ex bello Punico excerpta(107. 108).
Ex hoc recensu apparet ordinis rationem saepius obscuram esse: quae
obscuritas fortasse minueretur, si de fontibus ubique constaret. Velut
quod Varro VII 93 Menaechmorum versum 127 propter ^euax' excitans
post alias interiectiones cum exemplis exhibitas pergit in 'iurgio' ex
eodem versu explicando similiaque, vix aliter expedies quam ex commen-
tariis ad Plauti fabulas vel ex 'Quaestionibus Plautinis' adhibitis. Sed
etsi de hac re aliisque sententia confirmari posset, ne tum quidem
ipsius auctori^s arbitrii vestigia remotum iri omnia sperandum esset.
Sed antequam continuemus expositionem de ordLne vel disordine
brevissimam, de fontibus horum librorum disputandum est, cuius
disputationis in hac triade simile esse fundamentum et ab eis libris
qui secuntur diversum constare censeamus. Primum enim qui tertius
est liber eum cum prioribus cohaerere ita, ut ex tractatibus in quinto
libro et sexto adhibitis quae ad poetica vocabula pertinerent septimo
libro insererentur, optime Reitzenstein 1. s. s. (p. 31 sqq.) demon-
stravit. Tum vero his tribus libris tot res quas apud antiquarium
potius quaeras quam grammaticum continentur, ut antiquitatum Ro-
manarum locos non paucos eis commode iUustrari iure dicas, Quis
in grammaticis libris quaeret triplicem de lacu Curtio historiam, quis
regionum accuratam descriptionem, qualem legimus p. 16 sqq., quis
mensium, dierum, feriarum tractatus tanta singularum rerum ratione
habita confectos? Qualia etsi in septimo libro consentaneum est ra-
riora esse, tamen ne hic quidem prorsus deficiunt (cf. 10. 17. 34. 37.
39. 44. 45, alia). Quae omnia iure miraremur, nisi Varronis indolem
tam ad antiquarias quam ad grammaticas quaestiones pariter propen-
sam fuisse constaret, ut Antiquitatum libri pleni rerum grammaticarum,
grammatici antiquariarum quaestionum referti recte dicantur (cf. Goetz
1. 8. s. p. 3 sqq.). Atque re vera de raultis quaestionibus quae in his
libris tractantur eundem Varronem antea in Antiquitatum libris dis-
putavisse certum est, in quibus, ut exempla ponamus, de mensibus ac
diebus, de feriis, ludis, de diis, de magistratibus et re militari, de pon-
XLIV PROLEGOMENA
tificibus, auguribus, templis, aedibus sacris et profanis, de tribubus et
agrorum generibus, multis aliis rebus, eum accurate egisse nemo
nostrum nescit. Nonne probabile est eundem in libris de lingua
latina scribendis quae Antiquitates ultro offerebant et quae ex parte
certe in re grammatica ne potuerunt quidem silentio praeteriri in usum
suum vertisse? Quod ita esse, cum per se veri non dissimile sit,
etiam ratiocinationibus quibusdam firmari posse putamus. Atque pri-
mum monendum erit, inter fontes quibus Varro se usum esse testa-
tur^), Antiquitates bis diserte commemorari: VI 13 (februm Sdbini
. . . ut in Antiquitatum lihris demonstravi) et VI 18' (aliquot huius
diei vestigia fugae in sacris apparent, de quibus rehus Antiquitatum
libri plura referunt). Sed multo saepius quam diserte testatur Varro-
nem Antiquitates non tam exscripsisse quam grammaticum in usum
excerpsisse — ita ne fuit quidem cur fontem aperte proderet — mira
ratio quam inter bos libros et Verrium Flaccum intercedere iam signi-
ficavimus videtur ostendere. Multi enim loci sunt quos Vemum ex
Varronis libris transcripsisse coniceres, nisi totidem alii exstarent no-
tabili modo et similes et dissimiles: quos quin ex communi fonte
repetamus fieri vix poterit; qua de re post alios disputavit Kriegs-
hammer 1. s. s. p. 74sqq. Quod quomodo se babeat uno saltem loco
1) Sunt autem hi: Aelius Stilo (V 18. 21. 25. 66. 101; VI 7; cf. VI 59
et VII 2: quem tamen multo saepius exscriptum esse non negamus, ut V72;
VII 6 et 72; cf. Reitzenstein p. 32 et Kriegshammer Comment. len. Vll74sqq.;
ex eodem iam multa in Antiquitates transiisse probabile est: cf. Goetz 1. s. s.
p. 11. 14); Cosconius (VI 36. 89; cf. Reitzenstein p. 41, Goetz p. 11); Aure-
lius Opillus (VII 50. 65. 70. 79. 106); Servius Clodius (VII 66. 70. 106);
Mucius Scaevola pontifex (V88; VI 80; VII 105); Manilius (VII 105); Sul-
picius (Servius? cf. V40); M. lunius Gracchanus (V 48. 55; VI 33. 95);
Fulvius (VI 33); Flaccus flamen Maitialis (VI 21); Volnius (V55); Piso an-
nalium scriptor (V 148. 149. 165); Procilius (V 148. 154); Lutatius (V 150)
Cornelius (Epicadus? V 150; VII 39; cf. V 148); incerti annales (V 74. 101)
commentarii in Naevium Virgilii (VII 39); augurum libri (V 21. 58
VII 51; cf. V 33; VI 64. 76; VII 8); pontificii libri (V 98); censoriae ta-
bulae (VI 86); Argeorum inscriptiones (V 45 — 54, ex pontificiis libris? an
ex Hbris rerum urbanarum?); commentarii consulares (VI 88); commenta-
rium vetus anquisitionis M. Sergii... quaestoris (VI 90. 91. 92); glos-
sematum scriptores (VII 10. 34. 107); leges et similia (V 27. 42; VI 60. 74);
anonymi aliquot (cf. Funaioli p. 114 sqq.). Etiam hic fontium indiculus probat
hos libros scripsisse ut grammaticae ita antiquitatis studiorum gnavum cultorem.
Quamquam multa nomina una cum locis ex fontibus primariis, ut ex Antiquita-
tibus, transcripta esse non improbabiliter dixeris. ^ Fuisse autem in Antiquitati-
bus multos locos grammaticos, ut etyma et alia, facile tibi ex fragmentis per-
Buadebis, quae Funaioli p. 228 sqq. composuit; cf. Goetz 1. s. s. p. 5.
PROLEGOMENA XLV
illustrare liceat, qui exstat libro V 85: Salii ab salitando quod facere
in comitiis in sacris quotannis et solent et debent: ex quibus pendere
posset Verrius Fest. p. 32G'', 32: Salios a saliendo et saltando dictoa
quamvis dubitari non debeat, sed quae adduntur apud Festum: tamen
Polemon ait Arcada quendam fuisse nomine Salium quem Aeneas a
Mantinea in Italiam deduxerit, qui iuvenes Jtalicos ivdjtXiov saltationem
docuerif, ea Varronis esse neque ex hoc loco fluxisse certum est.
Etenim Isidorus Etym. XVIII 50 (ex optimo fonte, non ex Festo, ut
Grialii sententia est, neque ex Serrio Dan. in Aen. VIII 285, ubi item
Varronem excitat, sed fortasse ex Suetonio, ut Kettner 'Stud. Varr.',
Halis 1865, p. 6sqq. demonstrare studuit) haec exhibet: saltatores
autem nominatos Varro dicit ab Arcade Salio qu£m Aeneas in Italiam
secum adduxit quique primo docuit Romanos adolescentes nobiles saltare:
quam difficultatem quomodo melius expediamus quam ut Varronem
Antiquitates in suam rem excerpsisse, Verrium diligentius ex-
scripsisse dicamus non videmus. Verrius Varronis nomen omisit,
utpote qui Polemonem secutus esset; Isidorus si graramaticomm ra-
tionem sequi maluisset, dixisset: Varro et Polemon dicunt e. q. s. Alios
locos similes adfert Kriegshammer 1. s. s. p. 88, quos licet simili-
tudine quadam conexos ex grammaticis libris non potuit haurire, ut
ex Antiquitatibus hausisse videatur. ^) Quod transferendum putamus
in alios locos haud paucos et similitudine quadam insignes, etsi quae
diversa sunt testimoniis certis ad Varronem non possuraus revocare.
Cuius generis hos esse locos putamus (Festi vel Pauli locos qui con-
ferre cupiet, ex testimoniis, quae textui subiecimus, petat): V28 — 33.
41 — 56 (exclusis Argeorum inscriptionibus). 69 — 73. 81. 82. 86.
1) Paulo aliter res sese habet in loco quodam miro modo cum Nonio con-
iuncto; apud quem p. 471, 2 haec exstant: sortircnt pro sortirentur. Varro Rerum
humanarum libro X: cum venerint censores inter se sortiant. Quae verba vix pos-
8unt disiungi ab his quae in libro sexto de 1. 1. (87) leguntur (ex censoriis ta-
bulis): ubi praetores tribunique plebei quique in consiltum vocati sunt venerunt,
censores inter se sortiuntur. Omnibus rebuB perpensis, etsi non negamus cogitari
posse de exemplo imperfecti post sortirentur omisso — quae Spengelii sententia
est praef.' p. XLII et post illum L. Muelleri — Nonium olim haec dedisse coni-
cimuB: sortire pro sortiri — nam aliquoties in lemmatis est infinitivi vel prima
aut tertia singularis praesentis forma pro aliis quae sunt in testimoniis formis:
cf. 473, 20. 24; 479, 17; 480, 9; 481, 3 — Vnrro Berum humanarum libro X: cum
venerint censores, inter se sortiant. Varro igitur in libris grammaticis, nisi cor-
ruptela est, formam sortiuntur male excerpsit, Nonius censores male ad venerint
rettulit. Sed hoc utut est; ex Nonio aane discimus, in Antiquitatibus harum
rerum mentionem exstitisse.
XLVI PROLEGOMENA
89-91. 95-98.148-152. 154. 156. 157. 159. 163. 164. 171-173.174;
VI 13 — 34. De quibus ut saepius confidentius iudicemus, testimonia
Plutarchi et Dionysii efficiunt, qui ex iisdem Antiquitatum locis
pendent. Quo accedunt testimonia non minus gravia ex Cicerone cum
Varrone consentiente, id est — quod tot locis diserte probatur — ex
illo hauriente. Velut mirum est Spengelium (qui non ita multos locos
paraUelos respexit, etsi iam Mercklin Philol. XIII p. 687 eo provo-
cavit) ad V 68 — fortasse ab Halmio suo mouitum — adscripsisse
verba similia ex Firmico Materno de errore profanarum religionum
neque animadvertisse illi Ciceronem auctorem esse de natura deorum
(cf. test. ad 22, 2); neque deesse similes locos ex '^ testimoniis ' a
nobis adscriptis perspicies. Quem consensum explicari ex Varronis
Antiquitatum libris adhibitis coniectura est et prona et probabilis. ^)
Quamquam rainime credimus Varronem semper ad verbum iUos ex
Antiquitatibus "transcripsisse locos: immo in excerpendo verba ac-
commodavit grammaticae rationi disposuitque singula prout rerum
condicionem postulare vel commodo inservire credidit. Neque ex
solis Antiquitatibus hausisse eum, sed etiam alia opera sua inspexisse
consentaneum putamus. Ne in septimo quidem libro tales locos
quamquam rariores sunt prorsus deficiunt (cf. Goetz 1. s. s. p. 13 sqq.).
Quae si probabiliter disputata esse videbuntur, Reitzensteinii (p. 39 sqq.)
sententiam, qui pleraque non Varronis, sed Aelii Stilonis esse, cuius
tractationem Varro in longe plurimis et in tota dispositione suam
fecisset et ita quidem, ut singula saepe corrumperet, ex omni parte
labefactavimus: nam quotquot locos ex Aelio derivamus, ex quo
plures sane derivandi sunt quam disei-te scriptor testatur, in totidem
aliis rebus ab Aelio non pendere Varronem perspicuum fit, ut funda-
menta, quibus totum aedificium impositum est dilabantur et concidant.
Neque recte putamus ex meris coniecturis sic et Aelium et ipsum
Varronem longe alios fingi ac describi quam qui utriusque scripta
melius noscebant antiquitus tradiderunt. Sed nunc ad triadem alteram
librorum VIII — X transeamus, quorum condicionem longe diversam
esse facile inteUegitur.
Secunda igitur pars operis, quae ab octavo Hbro incipit, ad
analogiam et anomaliam pertinet, quae controversia a Graecis
accepta apud Romanos quoque studia plurima et acerrima excitavit.
1) De Varrone Ciceronis auctore in deorum indice de n. d. III 42. 53 sqq.
post alios et contra Rudolfuna Hirzel ('Ber. der k. Sachs. Ges. d. W.' a. 1896
p. 304 sqq.) dieputavit Bobeth "■ de indice deorum ' diss. Lips. a. 1904 p. 24 sqq.
PROLEGOMENA XLVH
Atque octavi libri, quo contra analogiam disputatur, prima parte
(1 — 24) tractatus continetur a reliquis non una re discrepans, quem
ex mente analogistae potins quam adversarii analogiae profectum esse
et alii viderunt et Roehrscheidt in censura libri Reitzensteiniani
('Gott. Gel. Anz.' 1908) p, 797 sqq. luculente ostendit. Nimirum hanq
isagogen non octavi libri esse, sed totius de analogia et anomalia
disputationis iam Mueller probe perspexit. Quae octavo libro demon-
strari voluerat VaiTO, eoruni initium a paragrapho 25 fecit. Docet
autem cur et in quo verba declinata sint; deinde de ipsius de-
clinationis generibus duobus, voluntario et naturali, paucis
disputat. Tum transit ad ea quae contra analogiam dici possunt;
et priore quidem parte dicit contra universam analogiam (25 — 43),
altera de singulis partibus (44 — 84). Contra universam analogiam
quae dicuntur aut ex utilitate repetenda sunt, quae aequabilitatem
minime desideret (26 — 30), aut ex elegantia, cui vel magis respon-
deat inaequalitas (31. 32), aut ex consuetudine, quae cum regnet,
analogia non opus esse (33), aut ex contrario, quod etiam ex dissi-
milibus saepe eadem fiant (34 — 36), aut ex eo quod, cum analogia
non sit ubique, omnino non sit (37. 38), aut denique ex eo quod,
quae proferantur de similitudine a defensoribus, ipsi notioni ana-
logiae parum respondeant (39 — 43). Quod ad singulas partes
orationis attinet, primum disputat Varro de verbis appellandi uni-
verse (44 — 49), dein de singulis, scilicet de provocabulis (50. 51),
de vocabulis (52 — 79), de nominibus (80 — 84). Cetera, de quibus
cf. Reitzenstein p. 50, praeter pauca fragmenta, quae Gellius servavit,
lacuna abstulit: agebatur de verbis dicendi, h. e. quae proprie verba
appellamus, iungendi ut que (44), h. e. de coniunctionibus, admi-
niculandi ut dode et commode, h. e. de adverbiis.
Octavum librum praeter priores paragraphos 1 — 24 eiusdem et
generis esse et fontis, scilicet ab Aelio Stilone esse transcripta
tantum non omnia, Reitzenstein p. 51 sqq. fusius probare studuit. Quid
quod ipsius Aelii nomen ei relictum esse videtur in verbis illis quae
exstant paragrapho 81 (quodsi M. Perpenna virile est nomen ei ana-
logia sequenda, L.Adia et Q.Mucia virilia nomina esse debebunt)\ Quod
argumentum debile esse nec Reitzensteinium fugit et Goetz monuit
ut in censura ita 1. s. s., item Roehrscheidt p. 810, qui eodem loco
attulit contra Reitzensteinium rem gravissimam ex libri octavi ratione
repetitam. Vidit enim argumentorum quibus utitur Varro maiorem
quidem partem ex libro defensoris cuiusdam anomaliae esse derivatam,
nonnulla autem ab analogista esse sumpta sententiam suam ab ad-
XLVI PROLEGOMENA
89-91. 95-98.148-152. 154. 156. 157. 159. 163. 164. 171-173.174;
VI 13 — 34. De quibus ut saepius confidentius iudicemus, testimonia
Plutarchi et Dionysii efficiunt, qui ex iisdem Antiquitatum locis
pendent. Quo accedunt testimonia non minus gravia ex Cicerone cum
Varrone consentiente, id est — quod tot locis diserte probatur — ex
iUo hauriente. Velut mirum est Spengelium (qui non ita multos locos
parallelos respexit, etsi iam Mercklin Philol. XIII p. 687 eo provo-
cavit) ad V 68 — fortasse ab Halmio suo mouitum — adscripsisse
verba similia ex Firmico Materno de errore profanarum religionum
neque animadvertisse illi Ciceronem auctorem esse de natura deorum
(cf. test. ad 22, 2); neque deesse similes locos ex ' testimoniis ' a
nobis adscriptis perspicies. Quem consensum explicari ex Varronis
Antiquitatum libris adhibitis coniectura est et prona et probabilis. ^)
Quamquam minime credimus Varronem semper ad verbum iUos ex
Antiquitatibus transcripsisse locos: immo in excerpendo verba ac-
comtnodavit grammaticae rationi disposuitque singula prout rerum
condicionem postulare vel commodo inservire credidit. Neque ex
solis Antiquitatibus hausisse eum, sed etiam alia opera sua inspexisse
consentaneum putamus. Ne in septimo quidem libro tales locos
quamquam rariores sunt prorsus deficiunt (cf. Goetz 1. s. s. p. 13 sqq.).
Quae si probabiHter disputata esse videbuntur, Reitzensteinii (p. 39 sqq.)
sententiam, qui pleraque non Varronis, sed Aelii Stilonis esse, cuius
tractationem Varro in longe plurimis et in tota dispositione suam
fecisset et ita quidem, ut singula saepe corrumperet, ex omni parte
labefactavimus: nam quotquot locos ex Aelio derivamus, ex quo
plures sane derivandi sunt quam diserte scriptor testatur, in totidem
aliis rebus ab AeHo non pendere Varronem perspicuum fit, ut funda-
menta, quibus totum aedificium impositum est dilabantur et concidant.
Neque recte putamus ex meris coniecturis sic et AeHum et ipsum
Varronem longe alios fingi ac describi quam qui utriusque scripta
meHus noscebant antiquitus tradiderunt. Sed nunc ad triadem alteram
librorum VIII — X transeamus, quorum condicionem longe diversam
esse facile inteUegitur.
Secunda igitur pars operis, quae ab octavo libro incipit, ad
analogiam et anomaliam pertinet, quae controversia a Graecis
accepta apud Romanos quoque studia plurima et acerrima excitavit.
1) De Varrone Ciceronis auctore in deorum indice de n. d. III 42. 53 sqq.
post alios et contra Rudolfum Hirzel (^Ber. der k. Sachs. Ges. d. W.' a. 1896
p. 304 Bqq.) disputavit Bobeth 'de indice deorum' diss. Lips. a. 1904 p. 24 sqq.
PROLEGOMENA XLVH
Atque octavi libri, quo contra analogiam disputatur, prima parte
(1 — 24) tractatus continetur a reliquis non una re discrepans, quem
ex mente analogistae potins quam adversarii analogiae profectum esee
et alii viderunt et Roehrscheidt in censura libri Reitzensteiniani
('Gott. Gel. Anz.' 1908) p. 797 sqq. luculente ostendit. Nimirum hauQ
isagogen non octavi libri esse, sed totius de analogia et anomalia
disputationis iam Mueller probe perspexit. Quae octavo libro demon-
strari voluerat Varro, eorum initium a paragrapho 25 fecit. Docet
autem cur et in quo verba declinata sint; deinde de ipsius de-
clinationis generibus duobus, voluntario et naturali, paucis
disputat. Tum transit ad ea quae contra analogiam dici possunt;
et priore quidem parte dicit contra universam anaiogiam (25 — 43),
altera de singulis partibus (44 — 84). Contra universam analogiam
quae dicuntur aut ex utilitate repetenda sunt, quae aequabilitatem
minime desideret (26 — 30), aut ex elegantia, cui vel magis respon-
deat inaequalitas (31. 32), aut ex consuetudine, quae cum regnet,
analogia non opus esse (33), aut ex contrario, quod etiam ex dissi-
milibus saepe eadem fiant (34 — 36), aut ex eo quod, cum analogia
non sit ubique, omnino non sit (37. 38), aut denique ex eo quod,
quae proferantur de similitudine a defensoribus, ipsi notioni ana-
logiae parum respondeant (39 — 43). Quod ad singulas partes
orationis attinet, primum disputat Varro de verbis appellandi uni-
verse (44 — 49), dein de singulis, scilicet de provocabulis (50. 51),
de vocabulis (52 — 79), de nominibus (80 — 84). Cetera, de quibus
cf. Reitzenstein p. 50, praeter pauca fragmenta, quae Gellius servavit,
lacuna abstulit: agebatur de verbis dicendi, h. e. quae proprie verba
appellamus, iungendi ut que (44), h. e. de coniunctionibus, admi-
niculandi ut dode et commode, h. e. de adverbiis.
Octavum librum praeter priores paragraphos 1 — 24 eiusdem et
generis esse et fontis, scilicet ab Aelio Stilone esse transcripta
tantum non omnia, Reitzenstein p. 51 sqq. fusius probare studuit. Quid
quod ipsius Aelii nomen ei relictum esse videtur in verbis illis quae
exstant paragrapho 81 (quodsi M. Perpenna virile est fwmen et ana-
logia sequenda, L.Adia et Q.Muda virilia nomina esse debebunt)\ Quod
argumentum debile esse nec Reitzensteinium fugit et Goetz monuit
ut in censura ita 1. s. s., item Roehrscheidt p. 810, qui eodem loco
attulit contra Reitzensteinium rem gravissimam ex libri octavi ratione
repetitam. Vidit enim argumentorum quibus utitur Varro maiorem
quidem partem ex libro defensoris cuiusdam anomaliae esse derivatam,
nonnulla autem ab analogista esse sumpta sententiam suam ab ad-
XLVIII PEOLEGOMENA
versario defendente; huc spectari illa quaerunt (61), dicunt (63),
negant (QQ) ex mente analogistarum argumenta adversariorum referen-
tium. Varronem igitur ipsum illa quibus nititur Reitzenstein scripsisse
verba — non ex Aelii libro relicta esse — non est cur negemus, In
eadem sententia etiam Havetus fuit in epistula ad Goetzium data, cuius
verba in adnotatione^) adiecimus. Sed unum Reitzensteinio quin con-
cedamus fieri non poterit: mirum videri quod Varro baec tria nomina,
quae priori tempori conveniebant optime, circiter anno quadragesimo
quarto tali modo coniunxerit: quod desinet mirari qui cum Goetzio
1. s. s. probabile ducet, Varronem et in his et in aliis quae hoc libro
leguntur libros de utilitate sermonis olim scriptos pro fun-
damento habuisse; quibus etiam ex tribus libris qui de similitudine
sunt quaedam praemittere et immittere potuit. Sed de hac re utut
iudicabimus, ex Aelii libro quodam ignoto huius libri maiorem par-
tem integram provenisse cur statuamus nulla causa est.
Libri noni, cuius principium cum exitu prioris lacuna abstulit,
simplicior compositio est. Post prooemium (1 — 6), quo de Cratete
et Aristarcho, tum de trinis copulis (naturae et usus, multitudinis et
finis, personarum) disputatur, primum pro universa analogia scrip-
tor dicit: quaerit quae ratio intercedat inter consuetudinem et
analogiam et quid sit inde concludendum (7 — 23), tum docet ana-
logiam regnare ubique idque singillatim persequitur (24 — 35).
A paragrapho 36 ad 112 singula quae proferri solent contra ana-
logiam crimina solvere temptat (in quibus quae paragraphis a 45
ad 48 exstant potius ad analogiam universam videntur spectare; haec
quae secuntur paragrapho 49 quomodo huc quadrent apparere recte
negavit Spengel praef.^ p. LVIII, cum iam MueUer ex parte ob eandem
difficultatem lacunam indicasset; cf. Spengel praef ^ p. LXI sq.). Para-
graphos 70 et 71 quas conexum sententiarum interrumpere Reitzen-
1) "II me parait inadmissible (^ue recrivain inconnu soit Stilon. En tirant
le premier exemple de son propre nom, il aurait laisse paraitre une vanit^ mes-
quine et maladroite. En joignant a son nom celui de Scevola, il aurait com-
mis une faute de tact et de politesse; il ne pouvait etre seant a un simple
clievalier d'associer familierement son nom — alors que rien ne Vj induisait —
a celui d'un membre de la plus vieille noblesse senatoriale. Mais supposons quo
Tecrivain inconnu ait dddie son ouvrage a Stilon. Alors le clioix de Fexemple
Lucius Aelia est une politesse adressee au dedicataire. Une seconde politesse
est contenue dans Tautre exemple, Quintus Mucia; Tecrivain cherclie en quelle
compagnie mettre Stilon, et, comme par hasard, il tombe sur un representant
de la haute aristocratie."
PROLEGOMENA XLIX
stein p. 56 censnerat, tutatur, sed valde immutatas, RoehrBcheidt
p. 812 sqq, (p. 163, 5 iitrumque scribit pro utrosqve; \. 8 sed ne<^mo
poUicetur analogiam fore} in his, post casum, ut nos, gravius distinxit,
V. 11 non pro na^n corrigit simul de quod sequenti dubitans: cf. p. LII).
Constat igitur de ordine et conexu eorum quae in his paragraphis leguu-
tur saepins dubitandi causam exstare. Sed, quod gravius est, mirum
esse, quam non respondeant multa et quam male alia illis quae octavo
libro prolata sunt et alii et Reitzenstein dilucide exposuerunt: quam
rem, si quidem recte disputata sunt quae supra (p. XLVIII) dedimus,
fortasse ita non improbabiliter explicabimus, ut Varronem ex libris
de similitudine verborum scriptis multa in hunc Ubrum traduxisse
dicamus, modo magis minusve modo omnino non accommodata dis-
putandi rationi quam in octavo libro secutus erat: quibus quod alia
apposuit, alia ademit, scribendi ardori cessit, cuius plurima vestigia
in his libris relicta sunt. Quos fontes libris iUis et praeter illos ad-
hibuerit, nunc quidem vix quisquam expediet: nam cum ipse tradat
VIII 23 de his quaestionibus Graecos Latinosque fecisse libros
multos^), hi autem libri interciderint ad unum omnes, fontium ratio-
nem explorasse satis erit. De singulis monemus conferenda esse quae
Spengel praef.* p. LVIsqq. et Reitzenstein I. s. s. de his libris expo-
suerunt, quae pluribus in hac praefatione persequi noluimus.
Libro decimo duabus magnis lacunis deformato et in fine mu-
tilo Varro, 'cum nec fundamenta, ut debuit, posita essent neque ordo
ac natura, ut res postulet, explicita' (1), ipse eius rei foniiam exponit.
Quaerit igitur 'quid sit simile, quid ratio quam appellant Adyov,
quid (errore typothetae qui pro quid p. 174, 10 exstat) pro por-
tione quod dicunt dva Xoyov^ quid consuetudo: quae explicatae
declarabunt analogiam et anomaliam unde sit quid sit cuius-
modi sit'. De similitudine et dissimilitudine sunt paragraphi
3 — 34; a paragrapho 18 pars casualis incipit defectu trium foliorum
paragrapho 23 lacunosa (quae perierunt, fuerunt de casibus numero
genere); a paragrapho 31 pars temporalis; a paragrapho 34 pars
quae casus et tempora habet, h. e. genus participale, quae pars
et ipsa trium foliorum defectu lacunosa est (post ea quae neque
tempora neque casus habent, i. e. adverbia, pergebatur ad ratio-
1) Iq his Caesaris libros de analogia fuisse tnonemuB, quibns quomodo
Varro usus ait aut non usus ex tenuissimis vestigiis quae notavit Reitzenstein
p. 61 sqq. vix dixeris. Vtrumque eodem libro contra anomaliam usum esse ex
loco ad 134, 9 allato concludit Roehrscheidt I. s. s. p. 807.
Varro de ling. lat. d
LH ADDENDA ET CORRIGENDA
p. 130, 18 corr decUnatiofnibusJ pro dealinatio[nihusJ
p. 130, 21 sqq. cf. Roehrscheidt p. 795 sq. 799
p. 130, 28 'Artemidori ' aliter, sed vix rectius quam Reitzenstein defendit idem
p. 796 adn. : nam nequaquam 'quae in mentem veniant' exempla Var-
ronem ponere, sed antea posita declinare et tria nomina ipsa et ordo
eorum demonstrant. Ac postea etiam ipse p. 802 dubitat, male de 'cor-
rectoris' potius quam librarii mendo cogitans (cf. proleg. p. XXVII)
p. 131, 25 de 'longi<^or> orator' v. proleg. p. XXIV.
p. 134, 5 scr. 'lupiter' pro 'Iup<p>iter' (cf. proleg. p. XXVIII)
p. 141 ad V. 15 corr 'non inclinari vel inclinare'
p. 142,22 corr ^Consentes' pro 'consentes' (ut 143, 2); ibid. Tenates' pro 'penates'"
p. 143, 18 de verbis a 'correctore' illatis confidentius quam Sp. aliique cogitat
Roehrscheidt 1. s. s, p. 802 adn. et 813
p. 146, 1 corr "^a libeptinis' pro ' libertinis'
p. 163, 5 eqq. Cf. Roehrscheidt p. 811 sq., qui v. 6 'utrumque' pro 'utrosque' corr,
v. 8 'admodum certa ratione' [sed locutione admodum dubia] suppl 'sed
ne<mo pollicetur analogiam fore> in his', post 'casum' ut nos gravius
dist, V, 11 'non' pro 'nam' confidenter corr, de 'quod' sequenti dubitans
omninoque et in his correcturis et in aliis iam non corrigendis 'correc-
toris' sui vestigia etiam hoc loco 'aperte' comprehendens
p. 163, 27 cf. etiam idem p. 811
p. 170, 16 scr 'f quisque' pro 'quisque'
p. 174, 10 copr 'quid' pro 'qui'
p. 234, 14 sqq. cf. etiam Roehrscheidt p. 813 sq.
p. 263, 1 corr '65, 18 sq.' pro '65, 23 sq.'
p. 266 ad 78, 12 corr 'Proserpinae chorus' pro 'Proserpina' (cf adn. ad 90, 6)
p. 277 ad 122, 2 sqq. adde T. Kretschmar Z. d. Sav. Stift. a. 1910, 62 sqq.'
p. 278 8. f. ad 125, 8 corr: '178, 16' pro '178, 16'
OONSPEOTYS SIGLORVM COMPENDIORYMQVE
F = Laurentianus LI 10 (cuius scripturae plerumque fline signo ad-
Bcribuntur vel significantur).
F"' = idem codex ex coUatione P. Victorii.
(Jf^) = eiusdem coUationis testimonia ex silentio effecta.
m. 1. 2. rec. = manus prima, secunda, recens in Laurentiano.
epit. — fragmentum Casinense, in quo locus de urbe Roma excerptus est
apogr. = apograplia Laurentiani, ex quibus raro significantur
f = Laurentianus LI 5
G == Gothanus
M = Guelferbytanua
a = Parisinus 7498.
V = vulgo, vulgata*): ceteroqui emendationes simpliciter receptae Ita-
lorum sunt; ex emendatoribus breviantur haec nomina: Ald(u8),
Aug(mtinm) , Bent(inus) , Lachm(ann), Laet(m), Mue(ller) =
C. 0. Mueller (rarius commemorantur L. Mue = Lucianus M. et
C.F. W. Mue), Bhol(andellm), Scal(iger), Sciop(pim), Sk. = Skutsch,
Sp. = Leonardus Spengel {A. Sp. = Andreas filius), Steph(anm),
Turn(ebm) , Ur8(inm) , Vertr(anim) , Vict(orim) , We(ssner) ,
Wi\m(anns), Wi(ssowa).
ed. Ven. = editio Veneta a. 1474.
( ) his nncis separantur verba Varronis interiecta.
[ ] his uncis secluduntur litterae syllabae verba delenda.
< y his uncis significantur litterae syllabae verba addenda.
** his stellulis indicautur lacunae.
// his lineolis adumbrantur litterae erasae.
t corruptelis praefigitnr.
* fragmentis praemissum significat ceito libro verba ex coniectura tantmn
vindicata esse.
** fragmentis praemissum significat Varroni verba de coniectura tantum
adscripta esse.
fragmentorum nnmeris his uncis ( ) adscribuntur numeri Wilmannsiani,
his [ ] Funaioliani.
Codices aliOrum scriptorum raro indicantur, ut Charisii N(eapoUtanm),
Servii Dan. C(asselanm) et F(loriacensis), Prisciani P(arisinus Tellerianus), prae-
terea Bern(ensis), Lugd(unensis), Pal(atinm), Par(isinus), Turon(ensis), Veron(ensis),
quorum accuratiores significationes nemo hic quaeret.
*) «. = vide vel versus, s. v. = sub verbo non magis egent explicatione
qnam cf., sq. et sqq., adn., al., c. al., er. et ras., litt., marg., spat, test., porro
add, corr, del, secl, dist, lac sign, om, suppl, scr. et adscr. et s. scr.^ trai similiaque.
LIV CONSPECTVS SIGLORVM COMPENDIORVMQVE
Scriptorum in testimoniis consueta sunt compendia, nisi quod notandum
simpliciter posita significare Macr. Macrobii Saturnalia et Isid. Isidori Origines
(cuius praeter DiffferentiasJ saepius etiam N. B. == de natura rerum liber ex-
hibetur). Praeterea signantur
GL. = Grammatici Latini ex recensione H. Keilii*) (cum Anecd. Helv. =
Supplemento ed. ab H. Hagen) ;
TG. = Thesaurus glossarum emendatarum = Corpus glossariorum Lati-
norum ed. G. Goetz vol. VI. VII.
Festum Paulumque ex Muellerianae, Nonium ex Mercerianae numeris ex-
citamus, Plautum ex nostra, saturarum Menippearum fragmenta ex Buecheleri
editione; nominibus collectorum prodimus Bremer = lurisprudentiae antehadria-
neae reiiquias, Bruns = Fontes iuris Romani antiqui, Funai(oli) = Grammati-
cae Romanae fragmenta, Preibisch = Fragmenta librorum pontificalium, Begell
= Fragmenta auguralia. Denique notis editorum his utimur: Arn. = de Arnim in
Stoicorum reliquiis, B. = Baehrens in^FPR. = fragmentis poetarum Romanorum,
Bk. = Bekker in Anecdotis Graecis, Crec. = Crecelius in Augustino de dialectica,
ed. Vind. = editores Vindobonenses Eichenfeld et Endlicher, H. = Halm in rhet.
Lat. min. et Hultsch in Polybio, Hilg. = Hilgard in Choerobosco et in scholiis
in Dion. Thr., L. M. = Lucianus Mueller in Naevio, M. = Marx in Lucilio
(rarius = Maur[enbrecher] in carmine Saliari et Mueller in fragmentis historico-
rum Gr.), N. = Nauck in Aristophane Byz., Or. = Orelli in scholiis in Cic,
P. = Peter in historicorum Rom. fragm. , B. = Ribbeck in Scaen. Rom. poesis
fragm. {B.^ et 22.* = ed. 11 et IH), rarius = ReiflF(erscheid) in Suetonio et Riese
in Anthol. Lat., Sch. = Schoell in XII Tab. , Schn. = Schneider in Callimacheis,
U. = Uhlig in Dion. Thr. et Apollonio Dysc, Us. = Usener in Epicureis, F.* =
Vahlen in Ennii ed. II, W. = Wilmanns in fragmentis Varronianis, Wuensch in
Laurentio Lydo, Wachsmuth in Stobaeo.
*) Singulorum grammaticorum nomina quoniam toties iterare noluimus
hoc loco breviter potiorum saltem numeros adscribimus: I 1 — 296 = Charisius,
299 — 629 = Diomedes, 533—565 = excerpta 'ex Charisio' vel potius ex eius
fontibus; II. III = Priscianus; IV 1 — 264 = Probus qui fertur ( — 43 Catholica,
— 192 instituta, — 204 appendix, — 216 de nomine, — 264 de ultimis syllabis),
363 — 402 = Donatus , reliqua = Servius (Sergius) ; V 1 — 79 = Cledonius,
81 — 312 = Pompeius, 328 — 404 = Consentius, 567 — 594 = de dubiis nominibus;
VI 1—184 = Marius Victorinus, 245 — 272 = Caesius Bassus, 278—304 = Atilius
Fortunatianus , 313 — 343 = Terentianus Maurus, 415 — 546 = Marius Plotius
Sacerdos, 547—578 = Rufinus, 579—601 = Mallius Theodorus; VII 11—35 =
Terentius Scaurus, 46—81 = Velius Longus, 92—112 = Caper, 113—125 =
Agroecius, 144 — 216 = Cassiodorii excerpta, 227 — 294 = Beda, 295—312 =
Albinus, 320—362 = Audax, 376—436 = Dositheus, 449—514 = Arusianus
Messius.
M. TERENTI VARRONIS
DE LINGVA LATINA LIBEI
multi posteronim cum
Varrone conferent sermo-
nem de lingua latina.
Vitruvius de archit. IX praef. 17
M. TEREI^TI VARRONIS
DE LINGVA LATINA
LIBRI XXV
LIBRORVM n— IV AD P. SEPTVMIVM FRAGMENTA "
»1. Cf. VII 109 sq.; VIIIl; V 1.6.
m
2 (4 [6]). ita respondeant cur dicant deos, cum <(de)> omnibus antiqui
dixerint divos.
3 (5 [7]). fixum.
10 4 (6 [8]). sicut +noce panthera et lea.
IV
•5 (7 [9]). prolubium et [pro]lubidinem dici ab eo quod lubeat. unde
etiam lucus Veneris Lubentina<(e^ dicatur.
8 Cf. Hieronymi Index librorum Varronis apud Bitschelium Opusc. III
p. 424. 526 (de lingua latina XXV . . . inttoiirjv de lingua latina ex libris (XyXY
libroB Vnil) II 7 Serv. Dan. in Aen. XII 139 (deus autem vel dea generale nomen
est omnibus . . . Varro ad Ciceronem tertio 'ita . . . divos'); cf. Serv. in Aen.V 45.
VIII 275; TG. s. divus; Isid. diff. 168 || 9 GL. I 377, 11 (reperimus . . fictus et
fixus . . . Varro ad Ciceronem tertio 'fixum') || 10 Philarg. in Buc. II 63 (hoc
nomen \scil. leaena] licet veteres latinum negent, auctoritate tamen valet. di-
cebant enim leonem masculum et feminam . . . leam vero Varro ad Ciceronem
dicit libro IH [En Paris. N] 'sicut . . . lea'); cf.V 100. IX 55; Non. 134, 7; GL.
139,15 = 545,6. 103,24; II 146,13. 209,7; IV 82, 27. 432,10; V 41,10; Isid.
XII 2,3; TG. s. lea || 12 Non. 64,15 (Prolubium . . . Varro de lingua latina
libro ini [V Lugd.] 'prolubium . . . dicatur'); cf.VI 47 ibigue adn.
7 suppl Thilo (omnis Comtnelinus, omnes Masvicius) \\ 10 noce vel no cest
rec. I, unde nocet v, docet Both, hoc est Buecheler; at non est {scH. simile) in
rec. II: v. test. || 12 proluuiem: corr Guiet \ del Quicherat (proluuidine Lugd}) ||
13 libentina Lugd.^
1*
M. TERENTI VAKRONIS
DE LII!^GVA LATIII^A
DE DISCIPLINA ORIGINVM VERBORVM AD CICERONEM
LIBER IIII EXPLICIT INCIPIT
LIBER Y
1 1. Quemadmodum vocabula essent imposita rebus in lingua latina,
sex libris exponere institui. de his tris ante hunc feci quos Septumio
misi: in quibus est de disciplina, quam vocant hv^oXoyix^v: quae
contra ea<(m)> dicerentur, volumine primo, quae pro ea, secundo, quae
de ea, tertio. in his ad te scribam, a quibus rebus vocabula imposita 5
sint in lingua latina et ea quae sunt in consuetudine * * ♦ apud poetas.
2 cum unius cuiusque verbi naturae sint duae, a qua re et in qua re
vocabulum sit impositum (itaque a qua re sit pertinacia cum requi-
<(ri)>tur, [hjostenditur esse a perten<(den)>do ; in qua re sit impositum
dicitur cum demonstratur, in quo uon debet pertendi et pertendit, 10
pertinaciam esse, quod in quo oporteat manere, si in eo perstet, per-
severantia sit), priorem illam partem, ubi cur et unde sint verba scru-
tantur, Graeci vocant stv^oXoyCav^ illam alteram 7C8Q(iy OrjiiaLvo^svav:
de quibus duabus rebus in his libris promiscue dicam, sed exilius de
3 posteriore. quae ideo sunt obscuriora, quod neque omnis impositio jb
verborum exstat, quod vetustas quasdam delevit, nec quae ex<^s)>tat
sine mendo omnis imposita, nec quae recte est imposita, cuncta manet
(multa enim verba li<^t)>teris commutatis sunt interpolata), neque omnis
origo est nostrae linguae e vernaculis verbis, et multa verba aliud
2—6 Cf. VII 109 sq. VIII 1 II 11 Cf. Non. 433,1 ('pervicacia' est interdum
bonarum rerum perseverantia, 'pertinacia' semper malarum); GL. VII 122,20;
Don. in Hec. II 1,5; adde Accii trag. v. 5 sqq. B.
3 ethimologicen- || 4 add Ehol \\ 6 lac sign Sp. \\ 7 cui: corr Bhol \ aquare •
& Inquare (item- v. 8 sq.) || 8sq. seqt- : correximus (ef.VII 105 et IX 51 [seq™"*]) |
add Bhol \\ 13 greci: et sic constanter: quod neque amplius notavimus neque in
contextu signifcavimus \ ethimologia | • TTEPC^MA-INOMefNON • || 14 exi//lius
{er. 1) II 15 oscuriora
LIBER V 1-8 5
nnnc ostendunt, aliud ante significabant (ut hostis: nam tura eo verbo
dicebant peregrinum qui suis legibus uteretur, nunc dicunt eum quem
tum dicebant perduellem). in quo genere verborum aut casu erit 4
illustrius unde videri possit origo, inde repetam. ita fieri oportere
6 apparet, quod recto casu quom dicimus inpos, obscurius est esse a
potentia qua<(m^ cum dicimus inpot[ent]em ; et eo obscurius fit, si
dicas po8[t] quam inpos: videtur enim pos signifieare potius pontem
quam potentem. vetustas pauca non depravat, multa tollit. quem 6
puenim vidisti formosum, hunc vides deformem in senecta. tertium
10 seculum non videt eum hominem quem vidit primum. quare illa quae
iam maioribus nostris ademit oblivio, fugitiva secuta sedulitas Muti
et Bruti retrahere nequit. non, si non potuero indagare, eo ero tar-
dior, sed velocior ideo, si quivero. non mediocris enim tenebrae in
silva ubi haec captanda neque eo quo pervenire volumus semitae tri-
15 tae, neque non in traraitibus quaedara obiecta quae euntera retinere
possent: quorum verborum novorum ac veterum discordia omnis. in 6
consuetudine com<^ra^uni quot raodis litterarum commutatio sit facta
qui animadverterit, facilius scrutari origines patietur verborum: reperiet
enim esse coramutata, ut in superioribus libris ostendi, maxirae propter
20 bis quatemas causas. litterarura enira fit demptione aut additione et
propter earum tra<ie)c[ta]tionem aut corarautationera, item syllabarura
f productione; quae quoniam in superioribus libris [qui]cuiusmodi
essent exemplis satis deraonstravi, hic ammonendum esse modo putavi.
nunc singulorum verborum origines expediara, quorura quattuor ex- 7
85 planandi gradus. infiraus [in] quo populus etiara venit: quis enira
non videt unde ar<^g)>e<(n)>tofodin<a)e et viocurus? secundus quo
gramraatica descendit antiqua, quae ostendit, quemadraodura quodque
poeta finxerit verbura, quod<^que) confinxerit, quod<^que) declinarit;
hic Pacui: 'rudentum sibilus' (336 R.), hic: 'incurvicervicura pecus'
30 (408 R.), hic: 'claraide clupeat b<(r)acchium' (186 R.). tertius gradus, 8
1 sq. Cf. VII 49; Fest. Pauli 66, 17. 102, 7 (hostis apud antiquos peregi-inus
dicebatur, et qui nunc hostis, perduellio [!]); Cic. de off.I37; Serv.Dan. in Aen.
IV 424; Mucr. I 16, 14; GL. I 211,18 (per pro perquam, valde, ut perduellio
[nem] perquam duellio et <^perduellis) plusquam [perquam Keil] hostis e. q. s.);
TG. s. Agonia 1| 20 Cf. VI 2 (Eeitzenstein 'Gesch. d. gr. Etym.'' 187) \\ 26 Cf. VIII 62
5 que dicimuB ineos || 7 pons || 9 formo///8u (er. n) || 11 dist Turn \ fugiua (ti
suprascr. m. posterior) \\ 12 indigare (a [non a] supra i scr. corr m. 2) H l'A q ero
(v supra scr. m. 2) \\ 15 oblecta ut vid || 16 quorum (quo2i) suspectum: cf. adn.
dist Mue || 21 add et del Scal et Popma \ sillaba^i || 22 productione vix delendum
cum Sp., sed velut sic scribendtim duce Scal et Mue: productione correptione,
adiectione detractione {cf. adn.) \ q cuiusmodi || 26 del Sciop \\ 26 aretofodine :
corr Canal {sed -ti-, ubi -to- Sk.) \\ 28 qd cfinxerit ■ qd: supplevimus || 29 inceruice
ruicu: corr Goth. in marg. (cf. Quint. 15, 70)
6 DE LINGVA LATINA
quo philosophia ascendens pervenit atque ea quae in consuetudine
communi essent aperire coepit, ut a quo dictum esset oppidum, yicus,
via. quartus, ubi est adytum et initia f regis: quo si non perveniam
* * ♦ scientiam, at opinionem aucupabor, quod etiam in salute nostra
9 nonnunquam facit cum <(a^egrotamus medicus. quodsi summum gra- 5
dum non attigero, tamen secundum praeteribo, quod non solum ad
Aristophanis lucernam, sed etiam ad Cleant<(h)>is (frg. 485 Arn.) lucu-
bravi. volui praeterire eos, qui poetarum modo verba ut sint ficta
expediunt, non enim videbatur consentaneum qua<(e^re<(re^ me in eo
verbo quod finxisset Ennius causam, neglegere quod ante rex Latinus 10
finxisset, cum poeticis multis verbis magis delecter quam utar, anti-
quis magis utar quam delecter. an non potius mea verba illa quae
hereditate a Romulo rege venerunt quam quae a poeta Livio relicta?
10 igitur quoniam in haec sunt tripertita verba, quae sunt aut nostra
aut aliena aut oblivia, de nostris dicam cur sint, de alienis unde sint, 15
de obliviis relinquam: quorum partim f quo ita invenerim ita opiner
scribam. in hoc libro dicam de vocabulis locorum et quae in his
sunt, in secundo de temporum et quae in his fiunt, in tertio de utra-
que re a poetis comprehensa.
11 Pythagoras Samius ait omnium rerum initia esse bina ut finitum 20
et infinitum, bonum et malum, vitam et mortem, diem et noctem.
quare item duo status et motus ♦ ♦ ♦ quod stat aut agitatur, corpus,
ubi agitatur, locus, dum agitatur, tempus, quod est in agitatu, actio.
quadripertitio magis sic apparebit: corpus est ut cursor, locus stadium
12 qua currit, tempus hora qua currit, actio cursio. quare fit, ut ideo 25
fere omnia sint quadripertita et ea aeterna, quod neque unquam tem-
pus, quin fueri[n]t motus: eius enim intervallum tempus; neque motus,
ubi non locus et corpus, quod alterum est quod movetur, alterum
ubi; neque ubi is agitatus, non actio ibi. igitur initiorum quadrigae
13 locus et corpus, tempus et actio. quare quod quattuor genera prima 30
Z sq. Cic. d. or. II 30 contulit Sp. (oratoris actio opinionibus, non scientia
continetur . . . ut igitur in eiuamodi re, quae . . ad scientiam non saepe per-
veniat, quae opiniones hominum et saepe errores aucupetur e. q. s.) || 27 Cf. Diog.
Laert.VII 141 ixQOvog Sid6t7]yiccxf]<sTQv v.6(>(iov xiviJ6scog): cf. Diels I)oxogr.461(Sk.)
2 c§pit II 3 aditu ex aditus: corr Sciop \ cf. adn. \\ 4 lac significavimm
(velut <(ut rerum intimarum consequar^ scientiam) j ad: corr Sciop \\ 5 fecit ||
7 adristophanes (a et i supra scriptis corr m. 2) || 10 sq. causa neglegere • et
finxisset? || 13 rege in marg. suppl. m. 1 \ libio: corr m. 2 || 14 triptita || 16 an:
quae ita <^ut)> invenerim, ita opiner.? cf. Cato de agr. 144,2 || 19 cophensa- (p in
hoc verbo fere constanter, raro pre; quod non notamus) \\ 21 " noctem et ' diem
(lineolae [' fere evanidaj m. 2 ut vid) || 22 lac. sign.Wi (v. adn.) || 26 §tna, § ex
6 m. ^ II 27 enim] animi || 29 his (h lineola del m. 2) || 30 quod ex quot
LIBER V 8—18 7
rerum, totidem verborum fenim horum dequis locis et his rebus
qu<^a)>e in his videntur in hoc libro summatim ponam. sed qua cog-
natio eius erit verbi quae radices egerit extra fines suas, persequemur.
8<a>epe enim ad limitem arboris radices sub vicini prodierunt segetem.
6 quare non, cum de locis dicam, si ab agro ad f agrosium hominem,
ad agricolam pervenero, aberraro. multa societas verborum, nec vinalia
siue vino expediri nec curia calabra sine calatione potest aperiri.
2. incipiam de locis ab ipsius loci origine. locus est, ubi loca- 14
tum quid esse potest, ut nunc dicunt, collocatum. veteres id dicere
10 solitos apparet apud Plautum (Aul. 191) : 'filiam habeo grandem cassa
dote atque inlocabili neque eam queo locare cuiquam.' apud Ennium
(347 sq. B.): 'o Terra Tr<(a)eca, ubi Liberi fanum inclutum Maro loca-
vi<(t]>.' ubi quidque consistit, locus. ab eo praeco dicitur locare, quod 15
usque fid emit, quoad in aliquo constitit pretium. in<^de) locarium
15 quod datur in stabulo et taberna, ubi consistant. sic loci muliebres,
ubi nascendi initia consistunt.
3. loca natura<e> secundum antiquam divisionem prima duo, terra 16
et caelum, deinde particulatim utriusque multa. caeli dicuntur loca
supera et ea deorum, terrae loca infera et ea hominum. ut Asia sic
»0 caelum dicitur modis duobus. nam et Asia, quae non Europa, in quo
etiam Syria, et Asia dicitur prioris pars Asiae, in qua est lonia ac
provincia nostra. sic caelum et pars eius, summum ubi stellae, et id 17
quod Pacuvius cum demonstrat dicit (87 sq. R.): 'hoc vide circum
supraque quod complexu continet terram': cui subiungit: 'id quod
25 nostri caelum memorant.' a qua bipertita divisione Lucilius (1 M.)
suorum unius et viginti librorum initium fecit hoc: 'aetheris et terrae
genitabile qu<a)>erere tempus.'
caelum dictum scribit Aelius (Funai. p. 59), quod est c^a^elatum 18
8 Cf. Zeno apud Stob. Ecl. phys. 1 18,1^ = 157, 2 W. (tStcov t6 insxdiisvov
vnb ffcbfiaros: v. Wilmanns 11) || 9 Cf. Fest. Pauli 119, 3 (locatum: positum);
TG. 8. V. II 17 Cf. § 57 et Varronis fragm. ex logistor. qui inscribitur Curio de
deorum cultu apud Probum in Buc. VI 31 {344, 1 ed. Hag. : tres arae ... in . . .
tertia diis terrae et caelo. in haec duo divisus mundus). Adde Varr. apud
Aiigustinum de civ. d. VII 6,2 (mundum dividi in duaa partes, caelum et terram);
V. Agahd Antiqu. rer. div. 212 \\ 23 Cf Biog. Laert. VII 138 (Beitzenstein 34)
1 eni {non eni) horum dequis: numeranda deque (deque Groth) Wi \ iis
rebus Sp. \\ 5 an: Agrasium .^ cf. Varro d. r. r., siquidem nomen ficticium esse im-
probabile || 6 agricolam c. ras. ex agrigolam || 8 locis sub: corr Sciop \\ 9 <loca-
tum) veteres Sp. \\ 10 sq. dote cassam atque inlocabilem codd. Plauti \\ 12 inciuiu:
corr Gulielmius J miro nt vid ras ex maro || 13 add Ribbeck || 14 [i]demit Madvig,
cui praemittas <quid) j ptiu | aild Laet \\ 19 hominu • ut asia ■ Sic || 25 lucretius:
corr Scal \\ 26 unu et: corr Laet; an : primi Qi? (v. adn.) \ gtheris
8 DE LINGVA LATINA
aut contrario nomine, celatum quod apertum est; non male, quod
fposterior multo potius a c<^a^elo quam caelum a c<(a)>elando. sed
non minus illud alterum de celando ab eo potuit dici, quod interdiu
19 celatur, quam quod noctu non celatur. omnino e<(g)>o magis puto a
chao cho<(um ca)>vum et hinc caelum, quoniam, ut dixi, ^hoc circum 5
supraque quod complexu continet terram', caivum caelum. itaque dicit
Androm<(ed)>a Nocti (Enn. 95 sq. B.): 'qu<(a>e cava caeli signitenen-
tibus conficis bigis' et Agamemno (Enn. 177 sq. R.): 'in altisono caeli
clipeo': cavum enim clipeum; et Ennius item ad cavationem (374 R.):
20 'caeli ingentes fornices.' quare ut a cavo cavea et caull<(a)>e [et con- lo
vallis, cavata vallis] et fcauea e cavitione ut cauium, sic ortum,
unde omnia apud <(H)>esiodum (Theog. 123), a chao cavo caelum.
21 4. terra dicta ab eo, ut Aelius (Funai. p. 67) scribit, quod teritur.
itaque tera in augurum libris (Regell p. 16) scripta cum R uno. ab
eo colonis locus com<m)>unis qui prope oppidum relinquitur terito- 15
rium, quod maxime teritur. hinc linteum quod teritur corpore ex-
termentarium. hinc in messi tritura, quod tum frumentum teritur,
et trivolum, qui teritur. hinc fines agrorum termini, quod eae partis
propter limitare iter maxime teruntur; itaque hoc cum is*** (in Latio
aliquot locis dicitur, ut apud Accium (p. 262 R), non terminus, sed 20
1 Cf. Varr. sat. Menipp. fragm. 420 (apud Probum in Bue. VI 31 = 340, 15:
appellatur a caelatura caelum); Plin. N. H. II 3, 8 (caelum quidem haut dubie
caelati argumento diximus, ut interpretatur M. Varro, non ex hoc loco: cf. Sp.
praef. p. LXXI, Mentz de L. Ael. Stil. p. 42) ; Isid. de nat. rer. XII 2 (ex Amhros.
Hexaem. 114,15); Orig. III 31, 1 et XIII 4,1; GL. VII 268,28. 299,8; Anecd.
Helv. 215,23 et 237,8; TG. s. caelum; Beitzenstein 36 sq. || 4 Cf. § 135; Fest. Pauli
46,13 (cavum a chao dictum). 39,6 (cohum poetae caelum dixerunt, a chao, ex
quo putabant caelum esse formatum); Isid. d. nat. rer. XII 2; TG. s. cohum ||
10 Cf.Fest.PauU 46,12 (caulae a cavo dictae) et 42, 6 \ Cf. TG. s. convallis || 13 Cf.
Serv. Dan. in Aen. I 744; schol. Bern. Georg. III 381; Isid. III 71, 7. XII 1, 30.
XIV 1, 1 II 15 Cf. Serv. in Aen. V 755 (unde et territorium dictum est quasi
terribovium tritum bubus et aratro) ; Isid. XIV 5, 22 (quaai tauritorium) .- in qui-
hujS utrum teritorium an potius teribovium scribendum sit duhitat Gerh. Vossius
etym. ling. lat. p. 517 ; adde TG. s. territorium || 18 sqq. Cf. Serv. in Georg. 1 164
(genus vehiculi unde teruntur frumenta); Isid. XX 14, 10; TG. s. tribula |
Cf. Fest. Pauli 368,3 (in eius [sciZ. Termini] tutela fines agrorum esse putabant);
Fest. 363% 23 (termonem . . . quem nos nunc terminum); Isid. XV 14,3
2 posterior-: an: <(im)>positor .^ cf. VII 1 (inposterioris) | <^caelare^ a caelo
Scal II 4 n celat onaino- | add Ald \\ 5 addidimus duce Mue (cauum pro chouu
Laet) II 6 ctin& terrS ex ctinenterrS || 7 androma Noctiq; : corr Scal (quae Aug) \\
9 ad ua//////tione ■ (er. ca ut vid) || 10 cauile: corr Scal || 11 cavata vallis secl Scal:
quae cum proba sit convallis explicatio, hoc vero a cavo derivari nequeat, seclu-
simus, quae sane vix dixeris unde illata sint certe non corrupta \\ 11 an: et
caue<(m)>ae <^a)> cauatione (a cauat. Mue)? \ cauum ras ex cauium; an: nauium
(cf. Serv. Dan. in Aen. II 19) ? || 19 ite j lac signavimus proximis seiunctis: v.
adn. I latio ex latio m. 2 ut vid. (latino in marg. m. rec.)
LIBER V 18—26 9
termen. hoc Graeci quod reQfiovu^ pote vel illinc. Euander enim, qui
venit in Palatium, e Graecia Arcas). via^s] quidem iter, quod ea vehendo 22
teritur, iter ite[ru]m actus, quod agendo teritur; etiam ambitus <i>ter,
quod circumeundo teritur: nara ambitus circuitus; ab eoque duodecim
5 tabularum interpretes 'ambitus parietis' (cf. Schoellp. 136; Funai.p. 113)
circuitum esse describunt. igitur tera terra et ab eo poetae (cf. Enn.
Ann. 455 V.'; Fimai.p. 75) appellarunt summa terrae quae sola teri pos-
sunt, 'sola terrae'. terra, ut putant, eadem et humus; ideo Ennium 23
(396 li.) in terram cadentis dicere: 'cubitis pinsibant humum'; et quod
10 terra sit humus, ideo is humatus mortuus, qui terra obrutus; ab eo qui
Romanus combustus est, <^si> in sepulc[h]rum eius abiecta gleba non
est aut si os exceptum est mortui ad familiam purgandam, donec in
purgando humo est opertum (ut pontifices dicunt [cf. Preihisch p. 13J,
quod inhumatus sit), farailia funesta manet. et dicitur humilior, qui
15 ad humum deraissior, infimus humillimus, quod in mundo infima humus.
humor hinc. itaque ideo Lucilius (1308 M.): 'terra abi[i]t in nimbos 24
imbreraque', Pacuvius (363 B.): 'terra ex<h)alat auram atque auroram
humidara', humectam; hinc ager uliginosus huraidissiraus; hinc udus
uvidus; hinc sudor et udor. is si quaravis deorsura in terra, unde
20 su[ra]mi pote, puteus; nisi potius quod <^A)>eoli8 dicebant ut nvtaiiov 25
sic Ttvteov a potu, non ut nunc (pQs(ccQy. a puteis oppidura ut
2 Cf. Serv. in Aen. IV 405 (via . . . qua potest ire vehiculum); Varro de r. r.
12, 14; Augtistin. de dial. XII 2 Crec. \\ 4 Cf. Fest. Pauli 5, 4 (ambitus proprie dicitur
circuitus aedificiorum) : cf.id. 16,16 ;Isid. XV 16,12 \\ 7 Cf.Fest. 298^,33 (solum ter-
ram. Enniue . . . 'sed sola terrarum' e. q. s.); TG. s. v. || 8 Cf. TG. s. humus || 10 Cf.
Fest. Pauli 148, 11 ; Cic. de leg. II 57 (quod nunc communiter in omnibus sepultis
venit usu, ut humati dicantur, id erat proprium tum in iis, quos humus iniecta
contexerat, eumque morera ius pontificale confirmat. nam prius quam is in os
iniecta gleba est, locus ille ubi crematum est corpus nihil habet religionis: in-
iecta gleba tumulus [et humatus est et gleba] vocatur, ac tum denique multa
religiosa iura complectitur) ; Non. 163,19 || 16 Cf Varro apud Augu^tin. d. civ.
d. VII 6 II 18 Cf. § 109 (assum); Serv. in Georg. II 184 (uliginosus . . . ager est
semper uvidus) et III 388 (udo semper uvido) || 20 Cf. VI 84; Augustin. princ.
dial. 11, 3 Crecel. (puteus quod eius etfectum potatio est creditur dictus); Varro
rer. div. XIV apud Gdl. 1 18, 2 (L. Aelius . . . erravit aliquotiens : nam aliquod
verborum Graecorum antiquorum proinde atque essent proprie nostra reddidit
causas falsas . . . multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc voca-
bulis utuntur . . . puteum quod vocant qppsocp); Fest. 217^, 7 ; Isid. XIII 21, 5;
TG. 8. v.
1 termona po t€ veljlliNc- euander || 3 Iter iteru- | delevitnus duce A.Sp. jj
4 abitust-i corr Groth \\ 7 solo teri Tum et Scal || 11 add Turn || 13 homo: corr
Ald II 14 s^. & df humilior- Qu§: corr Mue \ post humu- exstant § 32 (ab ut
Sabini) usque ad § 41 {ad septe montium): trai Mue du^bus Georgio Buchanano
et Scai II 15 sq. humus- humor- Hinc || 16 del Aug || 17 add Laei i atque] ad
Eibbeck || 19 & (& laeso, sed cerio) udorissi eodra v. (5 et supra k et supra sudor-
adscripto) \\ 20 sumi } potamon (a in loco raso, ut plura) sic po tura potu • : corr
Buttmann \\ 21 0P6-: corr Vict (AP ante AP om post ۥ [nor^ C])
10 DE LINGVA LATINA
Puteoli, quod incircum eum locum aquae frigidae et caldae multae,
nisi a putore potius, quod putidus odoribus s<^a)>epe ex sulphure et
alumine. extra oppida a puteis puticuli, quod ibi in puteis obrue-
bantur bomines, nisi potius, ut Aelius (Funai. p. 65) scribit, puticulae,
quod putescebant ibi cadavera proiecta, qui locus publicus ultra Ex- 6
quilias. itaque eum Afranius (430 B.) putilucos in Togata appellat,
26 quod inde suspiciunt per puteos lumen. lacus lacuna magna, ubi
aqua contineri potest. palus paululum aquae in altitudinem et palam
latius diffusae. stagnum a graeco, quod ii 6xayv6v quod no[me]n
babet [pjrimam. binc ad villas rutunda[s] stagna, quod rutundum lo
27 facillime continet, anguli maxime laborant. fluvius, quod fluit, item
flumen: a quo lege praediorum urbanorum (cf. Dig. VIII 2, 17) scri-
bitur [scribitur]: '^stillicidia fluminaqu[a]e ut ita cadant fluantque';
inter baec hoc inter<^est)>, quod stillicidium eo quod stillatim cadit,
28 flumen quod fluit continue. amnis id flumen quod circuit aliquod: i5
nam ab ambitu amnis. ab hoc qui circum A[l]ter[u]num habitant,
Amiternini appellati. ab eo qui populum candidatus circum it, ambit,
et qui aliter facit, indagabili ex ambitu causam dicit. itaque Tiberis
amnis, quod ambit Martium campum et urbem; oppidum Interamna
dictum, quod inter amnis est constitutum; item Antemnae, quod ante 20
amnis, qu<(a> Anio influit in Tiberim, quod bello male acceptum con-
29 senuit. Tiberis quod caput extra Latium, si inde nomen quoque ex-
fluit in linguam nostram, nihil htv^oXoyov latinum, ut, quod oritur
ex Samnio, Volturnus nihil ad latinam linguam: at quod proximum
oppidum ab eo secundum mare Volturuum, ad nos, iam [ad] latinum 25
1 Gf. Fest. Pauli 219, 1 (Puteolos dictos putant ab aquae calidae putore,
quidam a multitudiue puteorum earundem aquarum gratia factorum); Straho V
6, 245 (Pcofiaioi kccI (isravo^iccaav IIoTLoXovg ano r&v cpQsdrcov 01 S' cctco rfjg
dveoadlag r&v vddrcov) ; paulo aliter Stephanus s. v. ^ixaiagxLa || 3 Cf. Fest. PauU
216, 6; Pseudacr. in Hor. sat. 18, 10; TG. s. v. \\ 7 Cf Fest. Pauli 117,8; TG.
s. lacuna et lacus || 9 CfFest. 314^,23 \\ 11 Cf. Aelius Gallus apud Fest. 352^,31
(aquam ipsam quae fluit flumen recte dici) ; Suet. 244, 5 B. (omnis humor qui vel
modice fluit) || 16 sq. Cf Macr. 1 14, 5 et additamentum in cod. Tur. ad Serv. in
Aen. VII 710 (et Amiterna dixit pro Amitemina et dictum est oppidum a flu-
mine). Non recte huc traxit Fest. Pauli 17,8 Groth \\ 19 sg. Cf. Fest. Pauli 17,6
(Interamnae et Antemnae dictae sunt, quod inter amnes sint positae vel ante se
habeant amnes); Serv. in Aen.VII 631 (Antemnae . . . quasi ante amnem positae);
Isid. XIX 2, 7
4 an: puticuli (duce Mue)? secl Sp. \\ 5 exglias {alias semper esq.) || 6 cuti-
culos: corr Scal \\ 7 ppetuos: corr Canal \\ 9 -llSTErNON- | nom habet prima-:
corr Scal \\ 13 flumina qu§ | ita' fluant" cadantq; (lineolae m. 2) || 14 Int hec hoc
int- I cad& || 11 sq^. id | abit& (extrema lineola in loco raso, item facit) |1 21 quanto:
corr Canal \\ 22 sq. exfluit Influit || 23 eTjOOoXoroN || 24 ad quod || 25 seclusimus
cum A. Sp. {ut illatum ex antecedente ad latinam) et distinximus
LIBER V 26—88 11
vocabulum, ut Tibeiinum <^nume>n. et colonia enim nostra Voltur-
num et deus Tiberinus. sed de Tiberis nomine anceps historia. nam 30
et suum Etruria et Latium suum esse credit, quod fuerunt qui ab
Tliebri vicino regulo Ve[n]ientum dixerint appellatum primo Thebrim.
5 sunt qui (Funai. p. 117) Tiberim priscum nomen latinum Albulam
vocitatum litteris tradiderint, posterius propter Tiberinum regem Lati-
norum mutatum, quod ibi interierit: nam hoc eius ut tradunt sepul-
c[h]rum.
5. ut omnis natura in caelum et terram divisa est, sic caeli re- 31
10 gionibus terra in Asiam et Europam. Asia enim iacet ad meridiem
et austrum, Europa ad septemtriones et aquilonem. Asia dicta ab
nympha, a qua et lapeto traditur Prometheus. Europa ab Europa 32
Agenoris, quam ex Ph<(o)>enice Manlius (Fr. poet.Ii.p.284B.; Funai.p.85)
scribit taurum exportasse, quorum egregiam imaginem ex aere Pyt<^h^a-
15 goras Tarenti. Europae loca multae incolunt nationes. ea fere no-
minata aut translaticio nomine ab hominibus ut Sabini et Lucani, aut
declinato ab hominibus, ut Apulia et Latium, <(aut)> utrumque, ut
Etruria et Tusci[a]. qua regnum fuit Latini, universus ager dictus
Latius, particulatim oppidis cognominatus, ut a Pr<^a^eneste Praenesti-
20 nus, ab Aricia Aricinus. ut uostri augures publici (Regell p. 19) dis- 33
serunt, agrorum siint genera quinque: Romanus, Gabinus, peregrinus,
hosticus, incertus. Romanus dictus unde Roma ab Romo; Gabinus
ab oppido Gabis; peregrinus ager pacatus, qui extra Romanum et
6 sg^. Cf. Varro apud Non. 192, 8 = Sat. Menipp. 415 (amnis quam olim Al-
bulam dicunt vocitatam); Serv. Dan. in Aen. VIII 330: Varro Tiberim a Thebri
(tiborinate bre cod.) quodam vel a <;^Tiberino rege^ qui ibi perierit dictum tradit
fsupplevimus suasu Thilonis] ; Serv. in Aen. III 500; Fest. Pauli 4, 10 (Albula
Tiberis fluviue dictus . . . a Tiberino Silvio rege Albanorum, quod is in eo ex-
tinctus est) et 366,2; Liv. 13, 5. 8; Dionys. Hal. 171,2; Orig. g. S. 17; Isid.
XIII 21, 27 II 10 Cf. r. r. I 2,3; comm. Bern. in Luc. IX 411 (quidam diviserunt
orbem in duas partes, ut Varro, i. e. Asiam et Europam); adde quae congessit
A. Klotz Quaest. Plin. geogr. p. 217 \\ 13 sqq. Cf Fest. Pauli 78, 7 \\ 18 sq. Cf
Quintil. I 6, 31 (cur Latium?); Serv. Dan. in Aen. 16; Serv. in Aen. VIII 322:
Varro autem Latium dici putat, quod latet Italia inter praecipitia Alpium et
Apennini {quibus addidit Serv.Dan. haec: quidam ferunt a Latino dictum Latium,
alii ipsum Latinum a Latio); Isid. XIV 4, 18. XV 1, 50 \\ 22 Cf Fest. 266^, 23
(Antigonus Italicae historiae scribtor ait Rhomum quendam nomine, love con-
ceptum, urbem condidisse in Palatio Romae eique dedisse nomen) et Serv. in Aen.
I 273 (a Romi nomine appellati e. q. s.) \\ 23 Cf Fest. 245*^, 27 (peregrinus ager
est, qui neque Romanus neque ho8tili[u]s [immo hosticus c. Mue.J habetur)
1 tiberinus (supra u ead. m. "• et scr. et del,,8ed ub ab initio fuit) n: cor-
reximus \ uoltumu" {nullo viodo -nu) || 4 appellatam || 5 ad priscum u. 1. cf. Cato
orig. fragm. 53 P. || 12 ab europa in loco raso, ut plura \\ 13 fenice || 16 ab
hominib; ■ || Nomi natu: de foliorum traiectione cf ad § 23 et 41 \\ 17 apuljd
{neque jd ex j nequ£ j ex jd corr) \ add Aug c. al. \ -Vtruq;.' || 18 del Scal
12 DE LINGVA LATINA
Gabinum, quod uno modo in his serv<(a^ntur auspicia; dictus peregrinus
a pergendo, id est a progrediendo: eo [quod] enim ex agro Romano
primum progrediebantur: quocirca Gabinus quoque peregrinus, sed
quod auspicia habe[n]t singularia, ab reliquo discretus; hosticus dictus
ab hostibus; incertus is, qui de his quattuor qui sit ignoratur. 5
34 6. ager dictus in quam terram quid agebant, et unde quid age-
bant fructus causa. ali<(i)> (Funai. p. 114), quod id Graeci dicunt
ayQd^yy. ut ager quo[d] agi poterat, sic qua agi actus. eius finis
minimus constitutus in latitudinem pedes quattuor (fortasse an ab eo
quattuor, quod ea quadrupes agitur); in longitudinem pedes centum 10
yiginti; in quadratum actum et latum et longum esset centum viginti.
multa antiqui duodenario numero finierunt ut duodecim decuriis actum.
35 iugerum dictum iunctis duobus actibus quadratis. centuria prim<(um)>
a centum iugeribus dicta, post duplicata retinuit nomen, ut tribus
f actibus multiplicatae idem tenent nomen. ut qua agebant actus, sic 15
qua vehebant, [actus] viae dictae; quo[d] fructus convehebant, villae.
qua ibant, ab [hab]itu iter appellarunt; qua id anguste, semita, ut
36 semiter dictum. ager cultus ab eo quod ibi cum terra semina coale-
scebant, et f ab inconsitus incultus. quod primum ex agro plano fruc-
tus capiebant, campus dictus; posteaquam proxuma superiora loca 20
colere c<(o)>eperunt, a colendo colles appellarunt; quos agros non cole-
bant propter silvas aut id genus, ubi pecus possit pasci, et posside-
6 Quintil. I 6,37 (sed cui non post VaxTonem sit venia? qui 'agrum', quia
in 60 agatur aliquid, et 'graculos', quia gregatim volent [cf. § 76] dictos Cice-
roni persuadere voluit — ad eum enim scribit — , cum alterum ex graeco sit mani-
festum duci, alterum ex vocibus avium. sed hoc tanti fuit vertere, ut 'merula',
quia sola volat, quasi mera volans nominaretur) ; cf. Don. in Ad. III 3, 47^ (ab
agendo ^ager' dictus est, quod in eo multa agenda sunt) et Isid. XV 13, 1 ||
8 Cf Plin. N.H. XVIII 9; Isid. XV 15, 4 \\ 13 Cf Isid. XV 15, 5 \ Colum. V
1,7: Centuriam nunc dicimus, ut idem Varro ait, ducentorum iugerum modum;
olim autem ab centum iugeribus vocabatur centuria; sed mox duplicata nomen
retinuit, sicuti tribus dictae primum a partibus populi tripartito divisi, quae
tamen nunc multiplicatae pristinum nomen possident; cf. Fest. Pauli 53, 12;
Varro de r. r. I 10; Isid. XV 15,7 || 15 Cf §22 \\ 16 Cf Varro d. r. r. 12,14;
Isid. XV 16, 4 II 11 sq^. Cf Serv. in Aen. IV 405 (semita est semis via, unde et semita
dicta est); Aelius Gallus Dig. L 16,157; Isid.XVl6,9 \\ 21 sq. CfFest. 302^,20
1 add Laet cum aliis || 2 d ante progrediendo s. scr. m 1 ut vid \\ 3 quo
siue peregrinus: corr Scal \\ 4 quos: corr Turn (cf. v. 2) \ del Turn j singularia-
Ab I discretus hosticus- || 7 causa aliquod-: corr Sp. \\ 8 AfPO | del Turn \ inter
sic et qua adscr. i m. 2 \ agjactus || 11 e& (sic): esse p (== pedes) Hultsch \\
12 actus- II 13 sq. prima: corr Sp. \\ 14 dicta est post v (non F) i| 15 actibus
aut alienum aut corruptum (fort. ex a ptibus, si duce Columella suppleamus a
partibus <^populi tripartito divisi dictae nunc)> multiplicatae) i quo agebant: corr
Aug II 16 uehe litt. in fine v. erasae vel evanidae in loco raso \ actus- Vi§: secl
Laet I del Ald \\ 17 del Laet \ -id anguste' semita- || 19 ubi non consitus Wi
LIBER V 33—41 18
bant, ab usu 8<al>vo saltus nominarunt. haec etiam Graeci vsfiri^
nostri nemora. ager qiiod videbatur pecudum ac pecuniae esse fun- 37
damentum, fundus dictus, aut quod fundit quotquot annis multa.
vineta ac vineae a vite multa. vitis a vino, id a vi; hinc vindemia,
5 quod est vinidemia aut vitidemia. seges ab satu, id est semine. semen,
quod non plane id quod inde; hinc seminaria, sementem, item alia.
quod segetes ferunt, fruges, a fruendo fructus, a spe spicae, ubi et
culmi, quod in summo campo nascuntur et 8um<^m>um culmen. ubi 38
frumenta secta, ut terantur [et], arescunt, area. propter horum simili-
10 tudinem in urbe loca pura areae; a quo potest etiam ara deum, quod
pura, nisi potius ab ardore, ad quem ut sit fit ara; a quo ipsa area
non abest, quod qui arefacit ardor est solis. ager restibilis, qui resti- 39
tuitur ac reseritur quotquot annis; contra qui intermittitur a novando,
novalis ager. arvus et arationes ab arando; ab eo quod aratri vomer
15 sustulit, sulcus; quo ea terra iacta, id est proiecta, porca. prata dicta 40
ab eo, quod sine opere parata. quod in agris quotquot annis rursum
[rursum] facienda eadem, ut rursum capias fructus, appellata rura.
f dividit in eos eius scribit Sulpicius (Bremer I 241) plebei rura lar-
giter ad aream. pr<(a>edia dicta, item ut praedes, a praestando, quod
20 ea pignore data publice mancupis fidem praestent.
7. ubi nunc est Roma, Septi[m]montium nominatum ab tot mou- 41
2 Cf. § 95; Fest. 162^, 22. 302^,20 \\ 3 Cf. Serv. in Georg. II 468 \\ 4 Cf.
Fest. 376^, 12 (vineae . . . quod vini feraces); Augustin. princ. dial. 11, 20sqq.
Crecel. | Cf § 94; Fest. Pauli 192, 6 (a vino vindemiam) || h Cf Varro d. r. r.
I 29, 1 (seges dicitur quod aratum satum est) ; Fest. 340^, 31 (seges . . . a
serendo); Isid. XV 13, 8 \\ 7 Cf § 104 \ Cf Varro d. r. r. 1 48,2 (spica autem, quam
rustici ut acceperunt antiquitus vocant specam, a spe videtur nominata: eam
enim quod sperant fore serunt) || 8 sq. Cf Fest. Pauii 11, 6; Dig. L 16, 211
(locus . . . sine aedificio in urbe area) || 10 Aliter Varro div. r. V apud Macr.
III 2, 8 et Serv. Dan. in Aen. IV 219 [ubi corrigas ansis aras a: aras a Thilo
c. Ambr., sed ansis easa F: cf in VI 124] \\ 11 Cf Isid. XV 4,13 \\ 12 Cf Varro
d. r. r. I 44, 2; Fest. Pauli 280, 9 \\ 14 Cf Varro d. r. r. 1 29, 1 (arvum quod
aratum necdum satum est, novalis, ubi satum fuit antequam secunda aratio
renovatur rursus); Fest. 174^, 16; Prdb. in Georg. 147; Isid. XV 13, 12 \\ 15 Cf
Fest. 238^, 8. 218^, 16; lest. Pauli 108, 9; Varro d. r. r. I 29, 3 (de ratione
qua hi loci inter se cohaereant cf Kriegshammer de Varr. et Verr. font. 85, 106) |
Cf. Varro d. r. r. I 7, 10 (antiqui prata parata appellarunt) ; Plin. XVIII 29;
Colum. II 10, 1 (ab eo quod protinus esset paratum nec magnum laborem deside-
raret); Isid. XV 13,17 \\ 19 Cf VI 74; Fest. Pauli 151, 10 (manceps . . . praes
dicitur, quia tam debet praestare populo quod promisit quam is qui pro eo praes
factus est) || 21 Cf Tertull. ad nat. II 15
1 add Lachm \ NhMh, NhM in loco raso ut multa in hac pagi)ia \\ 2 peco-
dum II 3 sq. inter mul ta • et uineta s. scr. • R ■ m. 1 ut vid \\ 6 semte • || 9 del Sp. |
arescant: corr Sp. \ ho^i ex hou ut vid \\ 14 noualis- Ager aruus || 15 sulcos: corr
Laet II 17 rura (i m. 1 ut vid) || ISsq. dividit in illo, Servius scribit Sulpicius et
largitura adorea Brmer || 20 mancupes: coir Gesner \\ 21 septe montiu: corr Tum \
de foliorum traiectione cf ad § 23 et 32
14 DE LINGVA LATINA
tibus quos postea urbs muris comprehendit-, e quis Capitolinum dic-
tum, quod hic, cum fundamenta foderentur aedis lovis, caput huma-
num dicitur inventum. hi[n]c mons ante Tarpeius dictus a virgine
Vestale Tarpeia, quae ibi ab Sabinis neeata armis et sepulta: cuius
nominis monimentum relictum, quod etiam nunc eius rupes Tarpeium 5
42 appellatur saxum. hunc antea montem Saturnium appellatum pro-
diderunt et ab eo late Saturniam terram, ut etiam Ennius (Ann. 25 V?)
appellat. antiquum oppidum in hac fuisse Satumia scribitur. eius
vestigia etiam nunc manent tria, quod Saturni fanum in faucibus,
quod Saturnia porta quam lunius (I p. 38 JBremer) scribit ibi, quam 10
nunc vocant Pandanam, quod post aedem Saturni in aedificioi-um legi-
43 bus privatis parietes 'postici muri' sunt scripti. Aventinum aliquot
de causis dicunt (Funai. p. 115). N<a)>evius (XXVI L. M.) ab avi-
bus, quod eo se ab Tiberi ferrent aves, alii ab rege Aventino Albano,
quod (ihi} sit sepultus, alii Aventinum ab adventu hominum, quod 15
co<(m^mune Latinorum ibi Dianae templum sit constitutum. ego ma-
xime puto, quod ab advectu: nam olim paludibus mons erat ab reli-
quis disclusus. itaque eo ex urbe advehebantur ratibus, cuius vestigia,
1 Cf. Serv. Dan. in Aen. VIII 345; Isid. XV 2, 31; al. \\ 4 Cf. Fest. 343", 17;
Liv. 1 11, 6sqq.; Val. Max. IX 6, 1; Serv. in Aen. VIII 348, ut alios mittamus \\
6 sqq. Cf. Fest. 332", 24 sqq. (Saturnia Italia et mons qui nunc est Capitolinus Satur-
nius appellabatur) ; Serv. Ban. in Aen. VIII 328; Dionys. Hal. I 34,1; lustin. 43, 1
(itaque Italia regis nomine Saturnia appellata et mons in quo habitabat Satur-
nius); Solin. 1 13 (montem Capitolinum Saturnium nominaverunt. castelli quoque
quod excitaverunt portam appellaverunt Saturniam, quae postmodum Pandana
vocitata est); Tertull. Apolog. X; ad nat. II 12 (mons quem coluerat [sc. Saturnus]
Saturnius dictus, urbs quam depalaverat Saturnia usque nunc est; tota denique
Italia de Saturno vocabatur) || 7 Cf Ovid. Fast. VI 31 \\ 10 Cf Fest. PauU 220, 17 et
V. ad 6 II 13 sqq. Cf Serv. in Aen. VII 657 : Aventinus mons urbis Romae est,
quem constat ab avibus esse nominatum, quae de Tiberi ascendentes illic sede-
bant . . . quidam etiam rex Aboriginum, Aventinus nomine, illic et occisus et
sepultus est, sicut etiam Albanorum rex Aventinus, cui successit Procas. Varro
tamen. dicit in gente populi Romani [cf. Fraccaro stud. Varron. 285] , Sabinos
a Romulo susceptos istum accepisse montem, quem ab Avente fluvio provinciae
suae Aventinum appellaverunt. constat ergo varias has opiniones postea secutas;
nam a principio Aventinus est dictus ab avibus vel a rege Aboriginum: unde
hunc Herculis filium constat nomen a monte accepisse, non ei praestitisse {uhi
in marg. add. cod. Turon. [nune Bern.J : quidam Aventinum appellatum a vehendo,
quod omne solum circa ipsum montem stagnabat et nisi naviculis ad eum acce-
dere non poterant incolae. alii ab advenientibus Sabinis, qui templum ibi con-
diderunt); August. de civ. d. XVIII 21 (nec ex eius vocabulo appellatum mon-
tem, sed ex adventu avium dictum Aventinum); Verg. Aen. VIII 231 — 235; Ovid.
Met. XIV 620 sq.; Fast. IV 51 sq.; Liv. I 3,9; Dionys. Hal I 71, 4; Or. gen. B.
18, 5; Lact. Inst. I 11, 59; Fest. Pauli 19, 4 (quo<(d)> ibi rex Albanorum Aven-
tinus bello fuerit extinctus atque sepultus)
1 cophendit- Eqs (E in loco raso) capitolinu dictu (v. adn.) || 2 ante louis;
lineola deleta \\ 4 sauinis || 6 saturnia (sic) \\ 8 Antiquum, A in loco raso \ ir
hoc f. Saturniam v \\ 14 tyberi || 15 suppl Laet
LIBER V 41-47 15
quod f ea quatum dicitur velabrum, et unde escendebant ad <in)>fimam
novam viam locus sacellum <Ve)labrum. Velabrum a vehendo. vela- 44
turam facere etiam nunc dicuntur qui id mercede faciunt. merces
(dicitur a merendo et <(a)ere) huic vecturae qui ratibus transibant
5 quadrans. ab eo Lucilius scripsit (1272 M.) 'quadrantis ratiti'.
8. reliqua urbis loca olim discreta, cum Argeorum sacraria sep- 45
tem et viginti in <(quattuor) partis urbi<|s) sunt disposita. Argeos
dictos putant a principibus, qui cum <^H)ercule Argivo venerunt Ro-
mam et in Saturnia subsederunt. e quis prima scripta est regio Sub-
10 ur[b]ana, secuiida Esquilina, tertia CoUina, quarta Palatina. in Sub- 46
ur[b]anae regionis parte princeps est C<(a)elius mons a C<^a>ele Vi-
benna, Tusco duce nobiii, qui cum sua manu dicitur Roraulo venisse
auxilio contra Tati[n]um regem. hinc post C<a>elis obitum, quod
nimis munita loca tenerent neque sine suspicione essent, deducti di-
15 cuntur in planum. ab eis dictus vicus Tuscus, et ideo ibi Vortumnum
stare, quod is deus Etruriae princeps; de Caelianis qui a suspicione
liberi essent, traductos in eura locum qui vocatur C^a^eliolum. cum 47
C<(a)elio[n] coniunctum Carinae et inter eas quem locura Ceroliensera
appellatum apparet, quod primae regionis quartum sacrarium scriptum
20 sic est (cf.Treihischfrgm.jp. 6): 'Ceroliense[s] qua[e]rticeps circa Mi-
nervium qua in C<(a)elio monte itur in tabernola est'. Cerol<^i)>ensis
a carinarum iunctu dictus; fCarinae postea cerionia, quod hinc oritur
1 sq. Cf. Plut. Romul. V (■KaXsttai. Sh vvv 6 tStcos Bi^Xa§QOv, ori rov noxayMV
noXXdmg vicsQxsoiisvov StsnsQaiovvro TtOQ&fisiois xara rovzo rb ;foopto»' e/g ayoQdv '
xr]v Sh TtoQ^fisiav pr\XarovQav ■KaXovGiv) ; Pseudacr. in Hor. de a. p. 67 (Velabrum
dictum quod velis transiretur) || 2 Cf. VI 24; Gell. N. A. XVI 17, 2 (quae est
infima nova via); Liv. V 32, 6. 50, 6. 52, 11 \\ 3 Cf § 178 \\ 5 Cf Fest. 274:^,20;
Faul. 275, 3; Plin. N. H. XXXIII 45 \\ 7 Cf Ovid. Fast. V 645. 651 \\ 8 Cf
Fest. Pauli 19, 10; Fest. 334^, 25 \\ 11 Serv. in Aen. V 560: Varro tamen dicit
Romulum dimicantem contra T. Tatium a Lucumonibus, hoc est Tuscis, auxilia
postulasse: unde quidam venit cum exercitu: cui recepto iam Tatio pars urbis
est data, a quo in urbe Tuscus dictus est vicus. Cf. Fest. Pauii 44, 9 (Caelius
mons dictus est a Caele quodam ex Etruria, qui Romulo auxilium adversus Sa-
binos praebuit, eo quod in eo domicilium habuit) et Fest. 355^, 11 (v. post
Muellerum in Add. ad Varr. 300 Kriegshammer 86, 90); Tac. ann. IV 65 (Cae-
lium appellitatum a Caele Vibenna, qui dux gentis Etruscae . . . sedem eam
acceperat . . . magnas eas copias per plana etiam ao foro propinqua habitavisse,
unde Tuscum vicum a vocabulo advenarum dictum); Claudius in CIL. XIII
1668 (Sk.); Bionys. Hal. II 36; Liv. II U, 5 || 15 Cf Ovid. Fast. III 838 sq.
1 an: ea qua tum <(vehebantur fsic MueJ ad mercatum) ? cf test. \ in add
Tum II 2 uehendo uelaturam- facere || 4 dist Canal \\ 7 in septe et uiginti partis:
trai et suj^l Sp. | add Laet \\ 9 suburbana (suhpunxit m. 2) || 11 celeuibenno:
corr ex epit. \\ 13 latinu regem: corr Puccius cnm Servio \ potest, sed te lineolis
del m. 2 \ celii: corr Scal c. al. || 16 etruri^- Princeps || 18 del Laet \ ceroniensem ||
20 8 del Canal \ quf triceps || 21 iter Mu^ \ cerulensiB || 22 carin§ru | [Carinae]
Wi, pote a A. Sp., caerimonia lordan
16 DE LINGVA LATINA
caput sacrae viae ab Streniae sacello quae pertinet in arce<(m^, qua
sacra quotquot mensibus feruntur in arcem et per quam augures ex
arce profecti solent inaugurare. huius sacrae viae pars baec sola
48 volgo nota, quae est a foro eunti primore clivo. eidem regioni ad-
tributa Subura, quod sub muro terreo Carinarum; in eo est Argeorum 5
sacellum sextum. Subura lunius (Funai. p. 121) scribit ab eo, quod
fuerit sub antiqua urbe; cui testimonium potest esse, quod subest ei
loco qui terreus murus vocatur. sed <ego a)> pago potius Succusano
dictam puto f succusam nunc scribitur tertia littera C, non B. pagus
49 Succusanus, quod succumt Carinis. secundae regionis Esquili[n]ae. 10
alii (Funai. p. 115) bas scripserunt ab excubiis regis dictas, alii ab
eo quod excultae * a rege Tullio essent. huic origini magis concinunt
f loca vicini, quod ibi lucus dicitur Facutalis et Larum Querquetulanum
sacellum et lucus Mefitis et lunonis Lucinae, quorum angusti fines.
50 non mirum: iam diu enim late avaritia f unae est. Esquiliae duo 15
montes habiti, quod pars (^Oppius pars)> Cespeus mons suo antiquo
nomine etiam nunc in sacris appellatur. in sacris Argeorum scriptum
sic est (Preihisch frgm. p. 6): 'Oppius mons princeps [quilis] [o]uls
lucum Facu[l]talem : sinistra quae secundum m<(o^erum est. Oppius
mons terticeps cis lucum Esquilinum: dexterior via in tabernola est. 20
Oppius mons quarticeps c<(i)>s lucum Esquilinum: viam dexteriorem
1 Cf. Fest. 293'-, 1 (itaque ne eatenus quidem, ut vulgus opinatur, sacra
appellanda est a regia ad domum Regis sacrificuli, sed etiam a Regia domo ad
sacellum Streniae et rusus a regia usque in ai'cem) || 2 Cf. Fest. Pauli 16, 3
(arcani . . . a genere sacrificii quod in arce fit ab auguribus . . .) || 6 Cf TG. s. v. \\
8 sqq. Cf Fest. 302"-, 15. 309'; 5 sqq. (Suburam Verrius alio libro a pago Succusano
dictam ait: hoc vero maxime probat eorum auctoritate<^m)> qui[a] aiunt ita
appellatam et regionem u[e]rbis et tribum a stativo praesidio, quod solitum sit
succurrere Esquilis, infestantibus eam partem urbis Gavinis, indicioque esse,
quod adhuc ea tribua per c litteram, non b, scribatur); Quintil. inst. I 7 , 29 (Subura
cum tribus litteris notatur c tertiam ostendit) || 10 Cf. Ovid. Fast. III 245
(excubias ubi rex Romanus agebat, qui nunc Esquilias nomina collis habet).
II435sq. (sub Esquilio . . . lucus erat) || 18 Cf § 152 \\ 14 Cf Serv. in Aen. VII
84; Ovid. Fast. II 449 \\ 18 Cf Fest. 348^,29; Solin. 1 26 (ipse Esquilinus supra
clivum Pullium ad Fagutalem lacum \i. lucum])
4 primoro : corr Ald || 5 ea v || 7^ & loco : corr Vict \\ 8 suppl Laet, a c. epit. \\
9 inter puto succusa • nunc scribit et ttia spat. 3 fere litt. : unde cum We scribi-
mus duce Mue et Mercklino et Wi (cf test.) puto succusam. <(nam etiam>nunc
scribitur <svc>, tertia ! -C-n-B- pagus || 10 sq. esqljlng- dlji (d ex a): corr Turn \\
12 an: excultae <(arboribus> a lege? «^aesculis^ excultae a r. tenBrink) \\ 13 aut
loci cum Canale aut vicina scribendum \\ 14 lacus: corr Laet | querquetulanu///-
Sacellum (er. s-, non si) || 15 un§: an una <^domina> .^ || 16 suppl Mue \\ 18 secl
Wi I ouis: corr Lindsay duce Mue \\ 19 lacum facultalem {non -tem): corr Laet\
sinistra via[e] Scal \\ 20 terticepsois: corr Mue \ lacum: corr Ald \\ 21 quarti-
cepsos- : corr Mue \ lacum : corr Laet \ via dexterior v
LIBER V 47—63 17
in tigliuis est. Cespius mons quinticeps cis lucum Poetelium Esquili[n]is
est. Cespius mons sexticeps apud <a>edem lunonis Lucinae ubi <(a^edi-
tumus habere solet.' tertiae regionis colles quiuque ab deorum fanis 61
appellati, e quis nobiles duo. coilis Viminalis a love Vimino, quod
6 ibi ara e^ius^ sunt qui (Funai. p. 118), quod ibi vimineta fuerint.
collis Quirinaiis, <(quod ibi^ Quirini fanum. sunt qui (Funai. }). 116)
a Quiritibus, qui cum Tatio Curibus venerunt [ab] Roma<(mX quod
ibi habuerint castra. quod vocabulum coniunctarum regionum nomina 62
obliteravit. dictos enim collis pluris apparet ex Argeorum sacrificiis, in
10 quibus scriptum sic est (Prelbisch frgm. p.6): 'coUis Quirinalis terticeps
cis <^a^edem Quirini. collis Salutaris quarticeps adversum fest pilonarois
<a>edem Salutis. collis Mucialis quinticeps apud <^a>edem dei [de]
Fidi in delubro ubi <(a)>editumus habere solet. collis Latiaris sexti-
ceps in vico Insteiano summo apud auraculum; aedificium solum est.*
15 horum deorum arae, a quibus cognomina habent, in eius regionis par-
tibus sunt. quartae regionis Palatium, quod Pallantes cum Euandro 53
venerunt, qui et Palatini; » * * aborigines ex agro Reatino, qui appel-
latur Palatium, ibi conse<^de)runt; sed hoc alii (Funai. p. 116) a
4 Cf. Fest. 376*', 8 (Viminalis . . . quod ibi viminum fuisse videtur silva, ubi
eet et ara lovi Viminio consecrata); luven. III 71 || 6 Cf. ad VI § 68; Fest. 254^, 9
(Quirinalis coUis qui nunc dicitur olim fegonus appcllabatur, antequam in eum
commigrarent fere Sabini^s] Curibus venientes post foedus inter Romulum et Ta-
tium ictum: a quo hanc appellationem sortitus est. quamvis existiment quidam,
quod in eo factum sit templum Quirino, ita dictum); Liv. 1 13, 5 (Quirites a Curi-
bus appellati) ; Dionys. Hal. II 50, 1 ; Quintil. inst. or. I 6, 31 ; Ovid. Fast. II 511 ;
Serv. in Aen.VII 710 (post foedus Titi et Romuli placuit, ut quasi unus de duobus
fieret populus: unde et Romani Quirites dicti sunt, quod nomen Sabinorum fuerat
a civitate Curibus, et Sabini a Romulo Romani dicti sunt) || 11 Cf. Fest. 326*, 23 ||
16 Cf. Fest. Pauli 220,5 (Palatium id est mons Romae, appellatiis est, quod ibi
pecus pascens balare consueverit vel quod palare, id est errare, ibi pecudes sole-
rent; alii quod ibi Hyperborei filia Palanto habitaverit, quae ex Hercule Lati-
num peperit); Serv. in Aen. VIII 51 (mons Palatinus . . . secundum Varronem et
alioB a filia Euandri Pallantia ab Hercule vitiata et postea illic sepulta . . . alii
a balatu ovium Balanteum volunt dictum et exinde per anti8t<^o)>ichon Pallan-
teum dictum); Isid. XV 3,5; lustin. 43, 1, 6 (Euander ab Arcadiae urbe Pallanteo
. . . et montem quem ille postea Palatium appellavit); Solin. I p. 4,13; Dionys.
Hal. 1 31, 4; Plin. IV 20; de ratione inter Verrium et Varrotieni cf. Kriegs-
hammer 89 et de tota re Samter Qu. Varr. 26 sq., Bitter de Varr. Verg. . . . auctore
385. 400
1 aceptius mons quinticepsois : corr Mue \ lacum: corr Laet \\ 2 del Scal \
4 duo coUes : corr Sp. \ uiminales : corr Laet \ Viminio Festus \\ 5 are sunt ■ n
(e<ius) Sp. duce Brink) | uiminata || 6 coUes: corrLaet \ suppl Sp. (<ubi> Quirini v)\
fanum sunt- qui || 7 secl et add Laet || 10 sq. terticepsois : corr Mue \ e pilonaroia
{sic): est pulvinar c\s Bunsen (est del Canal c.al.) \\ 12 de i de {sic) \\ 13 coUea |
latioris ex latiores || 14 iustelano (in stegano epit}i: corr lordan \ auraclum epit.;
au<gu>raculum Turn || Ibsq. ar§ ex are {sic are?) | partib; ¥. ex incohato partib;-
S(unt), S lineola del \ pallantes, priore 1 lineola del; Pallanteo Wi (v. test.) || 17
Inc sign et alii quod suppl A. Sp. dme Sp. || 18 add ex epit.
Varro do ling. lat. 2
18 DE LINGVA LATINA
Palant[i]o uxore Latini putarunt. eundem liunc locum a pecore dictum
putant quidam; itaque N<(a)>evius (XXVII L. M.) 'Balatium' ap-
54 pellat. huic Cermalum et Vel[l]ias coniunxerunt, quod in hac re[li]-
gione scriptum est (Freihisch frgm. p. 7): 'Germalense quinticeps apud
aedem Romuli' et ^Veliense[s] sexticeps in Velia apud <(a)>edem deum 5
Penatium.' Germalum a germanis Romulo et Remo, quod ad ficum
ruminalem, et ii ibi inventi, quo aqua hiberna Tiberis eos detulerat
in alveolo expositos. Veliae unde essent plures accepi causas (Funai.
p. 118), in quis quod ibi pastores Palatini ex ovibus ante tonsuram
inventam vellere lanam sint soliti, a quo velle[ine]ra dicuntur, lo
55 9. ager Romanus primum divisus in partis tris, a quo tribus
appellata Titiensium, Ramnium, Lucerum. nominatae, ut ait Ennius
(Ann. lih I. fr. LIX V.^), Titienses ab Tatio, Ramnenses ab Romulo,
Luceres, ut lunius' (Funai. p. 121), ab Lucumone; sed omnia li<(a)>ec
vocabula tusca, ut Volnius (Funai. p. 126), qui tragoedias tuscas scripsit, 15
56 dicebat. ab hoc quattuor quoque partis urbis tribus dictae, ab locis
Suburana, Palatina, Esquilina, Collina; quinta, quod sub Roma, Ro-
milia; sic reliquae tri<(gin)>ta ab bis rebus quibus in tribum libro^s]
scripsi.
57 10. quod ad loca qu<(a)>eque bis coniuncta fuerunt, dixi; nunc de 20
2 sq^. Cf. GL. VII 14, 5 (de Balatium) et Fest. Pauli 55, 4 (de Cermalo) ; Fliit.
Hom. 3 (slg ^wqiov iniBiKwg [laXQ^aKov, o vvv KsQ^aXov xaXovGt,, ndXai, Sh Feq-
liavov, mg ^oixsv, oxt, v,al rovg adsl(povg ysQfiavovg ovo^id^ovaiv) || 5 Cf. Solin. I 22
(Velia ubi postea deum Penatium aedes facta est) || 6 Cf. d. r. r. II 1, 20;
Fest. 270'-, 21; Ovid. Fast. II 411 sq.; Liv. I 4, 5; Plin. XV 77; cf ad 2 sq. ||
8 Cf Serv. in Aen. VI 359 \\ 9 sq. Cf. § 130; d. r. r. II 11, 9 (demptam ac con-
globatam [scil. lanam] alii vellera alii velamina appellant; ex quo[rum] vocabulo
animadverti licet prius <(in)> lana vulsuram quam tonsuram inventam); schol. in
Georg. III 306 (vellere autem a vellendo dicta); TG. s. vellus; Isid. XIX. 27,1^
12 Serv. in Aen. V 560 (constat primo tres partes fuisse populi Romani: unam
Titiensium a T. Tatio duce Sabinorum iam amico post foedera, alteram Ramne-
tum a Romulo, tertiam Lucerum . . . Varro tamen dicit Romulum dimicantem
contra T. Tatium a Lucumonibus hoc est Tuscis auxilia postulasse. unde qui-
dam venit cum exercitu: cui recepto iam Tatio pars urbis est data, a quo in
urbe Tuscus dictus est vicus . . . ergo a Lucumone Luceres dicti sunt); cf. § 51.
89; Pseudo-Asconius 159, 15 sqq. Or.; Lyd. d. mens. p. 17, 4 W.; Plut. Bom. 20
{cpvXag Sh tQsig xaraGtrjCavrsg atvo^iaGav rovg (ihv &Jt6 'PwiivXov 'Pa^vr^jViSrig, tovg
6' ccno Tatiov Tatirjv6r}g e.q.s.): Cic. de r.p.II20,36; Liv. 113,8. 36,2; Fest.
344^,23; Fest. Pauli 349, 13; TG. s. Ramnensis tribus || 17 Cf § 45; Fest. Pauli
368, 11; Plin. XVII 3, 13; Liv. I 43, 13; Bionys. Hal. IV 14
1 delMue duce Salmas: cf test. ad 17,16 \\ 5 del Bent \ [inVelia] Wi | dm ||
7 II II 9 ex qb;: corr Vict \\ 10 uelleinera (sic, uellaera epit.) ; an (duce Scal):
vellera vel velamina.? cf. test. || 12 tatiensium: corr Groth || 14 iunius (punctum
sub alt. u, ut alia, casu ortum) || 15 traggdias || 16 sg. "quoque quattuor" (lineolae
m. 2 ut vid): quattuor quoque epit. \ urb' trib- dict§ ab locis- suburana- palatina-
esqlina- coUina- (dist Groth) \\ 18 reliqua ex reliqug j add Turn \ s del epit. ||
20 fuerunt- Dixinunc
LIBER V 68—60 • 19
his quae in locis esBe solent immortalia et mortalia expediam, ita ut
prius quod ad deos pertiuet dicam. principes dei Caelum et Terra.
hi dei idem qui Aegypti Serapis et Isis, etsi Arpocrates digito
significat, ut ta[ta]ceam. idem principes in Latio Saturnus et Ops.
6 Terra enim et Caelum, ut <(Sa)mothracum initia docent, sunt dei 68
magni, et hi quos dixi multis nominibus, non quas <^S>amo<th)>racia
ante portas statuit duas virilis species aeneas dei [i]mag[i]ni, neque ut
volgus putat, hi Samot<^h)>races dii, qui Castor et Pollux, sed hi mas
et femina et hi quos augurum libri (Regell p. 16) scriptos habent sic
10 'divi qui potes' pro illo quod Samot<^h)>races 'theoe dynatoe'. haec duo 59
Caelum et TeiTa, quod anima et corpus. humidum et frigidum terra,
sive *ova parire solet genus pennis condecoratum, non animam', ut ait
Ennius (Ann. lOsqq. F.*) et 'post inde venit divinitus pullis ipsa ani-
ma[m]' sive, ut Zenon Cit<ie)>us (frg. 126 Arn.), animalium semen ignis
15 is qui anima ac mens, qui caldor e caelo, quod huic innumerabiles et im-
mortales ignes. itaque Epicharmus dicit de mente humana: ait (Enn.
V. 52 sq. V.^): Hstic est de sole sumptus ignis'; idem <^de)> sole[m]: 'isque
totus mentis est', ut humores frigidae sunt humi, ut supra (cf. initium
paragraplii) ostendi. quibus iuncti caelum et terra omnia ex <se> 60
20 genuerunt, quod per hos natura (Enn. V. 46 V.^) 'frigori miscet calorem
atque humori aritudinem.' recte igitur Pacuius quod ait (94 JR): 'ani-
mam <(a)>ether adiugat' et Emiius (Ann. ISsq.V.^) 'terram corpus quae
dederit, ipsam capere, neque dispendi facere hilum'. animae et cor-
2 Cf. (^ 16. (i4. VI 22 II 3 Cf. AugusUn. de civ. d. XVIII 5 (et quoniam fere
in omnibuB templis, ubi colebantur Isis et Serapis, erat etiam simulacrum quod
digito labiis impresso admonere videretur, ut silentium fieret: hoc significare idem
Varro existimat, ut homines eos fuisse taceretur); Tertull. ad nat. II 2 p. 96,
22 sqq. || 4 Cf. Serv. Dau. in Aen. III 12 (Varro et alii complures magnos deos
adfirmant simulacra duo virilia Castoris et Pollucis in Samothracia ante portam
sita . . . alii deos magnos Caelum ac Terram putant et per hoc lovem et luno-
nem e. q. s.): de quihus cf. Wiskowa Hermae XXII (a. 1887) 46 adn. || 10 Cf.
Serv. Dan. in Aen. II 296. ('potentem' potest ad illud accipi ^fsovg Svvaxovq.,
sicut vocari penates dictum est. nonnuUi tamen penates esse dixerunt, per quos
penitus spiramus et corpus habemus et animi rationes possidemus); Macr. III
4,6m- II 14 Cf § 70 ibique adnotata; Cic. Tusc. I 9, 19; d. fin. IV 5, J2 (v. Schmekel,
'Philos. (/. mittl. Stoa' p. 324, 1) ; d. nat. d. II 9, 23 sqq. II 22, 57; Tertuil. ad nat.
II 2 p. 96,22sqq. || 20 Cf Sat. Menipp. Prometheus liber frgm. 6 (428 sq. Buech.) \\
22 Cf IX 54
1 sq. mortalia ■ Expediam ita et • dicam • || 3 Qa egipti || 4 tatas eam
(corr Turn) idem- principes- in latio' | obs || 6 add Laet |] 6 abracia: corr Lait \\
7 dii Laet \\ 9 Sic-, scd alt. ■ lineola del \\ 10 THCoc^yNAToe !| 12 parere: corr
Laet II 13 anima: corr La.et || 15 caldore (sic cum puncto) \ hinc: corr Lachm \\
16 sq. dicit- de mente humana ait- ; an: scite de.^ etsi dubitanter distinximus cum
Vahleno || 17 Ide sole-: corr Sp. \\ 19 iuncti<^8^ Mue \ exgenuerunt: corr Laet \\
20 calore ex calorj || 21 homori || 23 deperit: corr Scal
20 1)E LINGVA LATINA
poris discessus quod natis is exi<(t^uS; inde exitium, ut cum in unum
61 ineunt, initia. inde omne corpus, ubi nimius ardor aut humor, aut
'interit aut, si manet, sterile. cui testis aestas et hiems, quod in altera
aer ardet et spica aret, in altera natura ad nascenda cum imbre et
frigore luctare non volt et potius ver[e] expectat. igitur causa na- 5
scendi duplex: ignis et aqua. ideo ea nuptiis in limine adhibentur,
quod coniungit hic, et ma[r]s ignis, quod ibi semen, aqua femina, quod
62 fetus ab eius humore, et horum vinctionis vis Venus. hinc comicus
(p. 133 B,}): 'huic victrix Venus, videsne haec?' non quod vincere velit
Venus, sed vincire. ipsa Victoria ab eo quod superati vinciuntur. lo
utrique testis poesis, quod et Victoria et Venus dicitur caeligena: Tel-
lus enim quod prima vincta Caelo, Victoria ex eo. ideo haec cum
corona et palma, quod corona vinclum capitis et ipsa a vinctura dicitur
vieri, <(id)> est vinciri; a quo est in Sota Enni (25 V}): '^ibant malaci
viere Veneriam corollam.' palmam, quod ex utraque parte natura i5
63 vincta habet paria folia. poetae de Caelo quod semen igneum ceci-
disse dicunt in mare ac natam "^e spumis' Venerem, coniunctione ignis
et humoris, quam habent vim significant esse Ve<(ne)>ris. a qua vi
natis dicta vita et illud a Lucilio (1340 M.): Vis est vita, vides, vis
64 nos facere omnia cogit.' quare quod caelum principium, ab satu est 20
dictus Saturnus, et quod ignis, Saturnalibus cerei superioribus mit-
tuntur. terra Ops, quod hic omne opus et hac opus ad vivendum,
et ideo dicitur Ops mater, quod terra mater. haec enim (Enn. V. 48 V.^) :
1 Cf. Gell. I 25,17 \\ & Cf. Varro apiid Non. 112^ 23 et 182, 19 = 302, 6;
Serv. in Aen. IV 167 (Varro dicit: aqua et igni mariti uxores accipiebant) ,• Lact.
inst. div. II 9, 21 (alterum enim quasi masculinum elementuni est, alterum quasi
femininum, alterum activum, alterum patibile. ideoque a veteribus institutum
est, ut sacramento ignis et aquae nuptiarum foedera sanciantur); Dionys. Hal.
II 30, 6; Plut. Qu. Bom. 1; Serv. Dan. in Aen. IV 103; Fest. Pauli 2, 15;
Ovid. Fast. IV 791 sq.; Augustin. d. c. d. VI 9. VII 30, al. \\ 14 Cf VII 36;
fragm. 70 W.; Augustin. princ. dial. 11, 18—12, 8 Crec. ; Fest. 375", 21 (viere alli-
gare significat, ut hic versus demonstrat 'ibant m. v. V. c.'); Non. 189,15 (viere
vincire inflectere); I)on. in Eun. IV 4, 21; TG. s. viere || 18 s^- Cf. cum Beitzen-
stein Orion VI 20 {§iog siQrjrai tcccqo. xi]v ^iav) similiaque || 20 Cf. Fest. 186^, 24
(. . . nominatus a satu). 325^, 16 (nominatur . . . a sationibus); Arnob. IV 9;
Macr. I 10, 20; Tertull. ad nat. II 12 p. 118, lOsqq.; Serv. in Georg. I 21;
Augustin. d. c. d. VII 13 || 21 Cf. Fest. Pauli 54, 16 (cereos Saturnalibus muneri
dabant humiliores potentioribus) ; Macr. 17,32. 11,49 || 22 Cf Fest. 186^,26
(. . . existimatur terra . . . colitur a p. E., quia omnes opes humano generi terra
tribuat); Serv. in Aen. XI 532; Augustin. d. c. d. VII 24
1 nati sis exius : corr/Sczop || 3sg;. hiems | altero aer|| 5sg. totius neve: corrAld \
causa" duplex" nascendi (lineolae m. 2 ut vid) || 8 fgtus | uinctione suis: corr
Pape duce Turn | comicos: corr Laet; an KcofiiK&g ? \\ 10 sq. uincire ipsa uictoria-
ab I uinciuntur utrique- Testes || 11 c^Iigena- ex rgligena (c. lineola, sine ras.)
ut vid II 14 uiere e uincere-: corr Sciop || 14= sq. mala ciuiere | cf. adn. \\ 18 signifi-
cantes se: corr Sp \ add Laet \\ 20 cogit- evanidis cogi litt.: eodem loco v.sq. (21)
evanidae rnaljb; litt., sed novo atramento refictae \\ 22 ops ex obs (c. lineola)
UBER V 60—67 21
^terris gentis omnis peperit et resumit denuo.' quae 'dat cibaria' ut
ait Ennius, quae 'quod gerit fruges, Ceres' (ibicl. 50). antiquis enim
quod nunc G C. idem hi dei Caelum et Terra lupiter et luno, quod 66
ut uit Ennius (V.54sqq. V.^): 'istic est is lupiter quem dico, quem
6 Graeci vocant aerem, qui ventus est et nubes, imber postea, atque ex
imbre frigus, ventus post fit, aer denuo. haec propter lupiter sunt
ista quae dico tibi, qua mortalis atque urbes beluasque omnis iuvat.'
quod hi<^n)>c omnes et sub hoc, eimdem appellans dicit (Ann. 580 V.^):
'divumque hominumque pater rex.' pater, quod patefacit semen: nam
10 tum est conceptum et inde, cum exit quod oritur. hoc idem magis 66
ostendit antiquius lovis nomen: nam olim Diovis et Di<^e^spiter dictus,
id est dies pater; a quo dei dicti qui inde, et dius et divum, unde
sub divo, Dius Fidius. itaque inde eius perforatum tectum, ut ea
videatur divum, id est caelum. quidam negant sub tecto per hunc
15 deierare oportere. Aelius (Funai.p. 60) Dium Fid<^i)um dicebat Diovis
filiura, ut Graeci ./fidaxoQov Castorem, et putaba[n]t hunc esse Sanc[t]um
ab sabina lingua et Herculem a graeca. idem hic Di[e]s pater dicitur
intimus, qui est coniunctus terrae, ubi omnia oriuntur f ui aboriuntur;
quorum quod finis ortum, Orcus dictus. quod lovis luno coniunx et 67
20 is caelum, haec terra, quae eadem tellus, et ea dicta, quod una iuvat
2 Cf. Cic. d. nat. d. II 26, 67 (a gerendis frugibus Ceres tamquam Geres
casuque prima littera . . . immutata). II 23, 60. III 24, 62 et 20, 52 (si est
Ceres a gerendo . . . terra ipsa dea est) || 3 Cf. ad 19, 4; schol. German.
p. 388,6 Eyss. \\ 11 Cf Gell. V 12,5 (diei et lucis pater); Serv. in Aen. IX 567
(noBtra lingua Diespiter id est diei pater) = GL. III 515, 2; Macr. I 15, 14;
TertuU. ad nat. II 11 \\ 12 .sg. Cf Fest. Pauli 71, 6 et 74,7.15; TG. s. dium et
Bub divo II l^sq. Cf Varro (Cato de lib. educ.) ap. Non. 494,23; Plut. Qu. Mom.
c. 28 (cf. Plaut. Asin. v. 23 sq. cum adn. Leonis) || 15 Cf. Serv. Dan. in Aen. IV 204
(fidius, id est Jiog vloe, lovis filius, id est Hercules); Fest. Pauli 147,8 (. . . lovis
filius, id est Hercules, quod lovem Graece Jlu, nos ^D^iovem ac fidium pro
filio); Tertull. idol. 20; TG. s. Dius fidius || 16 Cf CIL. VI 567 (Semoni Sanco
deo Fidio); Lyd. d. mens. IV 90 = p. 138, IW. {xo I^dyxog 6vo\ia ovgavbv arjiiaivsi
r^ Za§Lv(av yXmGGr]); Cato ap. Dionys. JSal. II 49, 2 (tovtov dh rbv Hdyxov vito
Ttvtov niaTiov xaXsleQ-at Jia). IV 58 ; Fest. 229"^, 13 (Herculi aut Sanco). 241^,2
(Sanci qui deus fidius vocatur); Ovid. Fast. VI 215; Anecd. Helv. 212,37. 260,16;
Augustin. de c. d. XVIII 19; Lact. inst. 1 15, 8: cf Agahd 'Ant. rer. div.' p. 194 \\
17 Cf. Enniiis in Sacrd hist. apud Lact. inst. I 14, 5 (Pluto latine est Dis pater,
alii Orcum vocant); Isid. VIII 11,42 \\ 19 sj. Cf. Cic. de nat. d. II 25,64 (lupiter
id est iuvans pater, quem conversis casibus appellamus a iuvando lovem). 26, 66
(lunonem a iuvando credo nominatam); Gell. V 12,4 (lovem Latini veteres a iuvando
appellavere); Mart. Cup. II 149 ; I)on. in Andr. III 1,15; Sero. in Aen. I 47
3 qd nunc k ide- hi: corr Lachm duce Mue \\ 6 uentis- || 7 qu<^i>a Laet \
atq; {non aeq;) || 8 add Sp. \\ 10 distinximus || 11 diouie (sic, sine corr) \ add Laet ||
12 an: diei pater.^ cf. test. | dies et: corr Bent \\ 16 dioscoron | n del Puccius
del Scal \\ 17 ab sauina in loco raso \ del Mue || 18 "ui (lineolae m. 2 ut vid,
iuxta, non stipra ui); vel (ui) Sk. (aboriunturve Wi) \\ VJ ortum ortus: c&rr Turn
c. al. II 20 sq. una cu loue luuat i luno ( / et I m. 2 ut vid)
22 DE LINGVA LATINA
68 cum love, luno, et Regina, quod huius omnia terrestria. Sol[a] vel
quod ita Sabini, rel <^quod)> solus ita lucet, ut ex eo deo dies sit.
Luna, [vel] quod sola lucet noctu. itaque ea dicta Noctiluca in Palatio:
nam ibi noctu lucet templum. hanc ut Solem Apollinem quidam Dia-
nam vocant; Apollinis vocabulum graecum [alterum], alterum latinum 5
et hinc quod luna in altitudinem et latitudinem simul e<(a^t, Diviana,
appeUata. hinc Epicharmus Enni[i] Proserpinam (Enn. V. 59 V}) quo-
que appeUat, quod solet esse sub terris. dicta Proserpina, quod haec
ut serpens modo in dexteram modo in sinisteram partem late movetur.
serpere et proserpere idem dicebant, ut Plautus (Poen. 1034. Stich. 724) 10
69 quod scribit: ^quasi proserpens bestia.' quae ideo quoque videtur ab
Latinis luno Lucina dicta vel quod est e<(t) terra, ut physici dicunt,
et lucet vel quod ab luce eius, qua quis conceptus est, usque ad eam,
qua partus quis ih lucem, <(l^una iuvat, donec mensibus actis pro-
duxit in lucem, ficta ab iuvando et luce luno Lucina. a quo parientes 15
eam invocant: luna enim nascentium dux, quod menses huius. hoc
vidisse antiquas apparet, quod mulieres potissimum supercilia sua
attribuerunt ei deae, hic enim debuit maxime collocari luno Lucina,
70 ubi ab diis lux datur oculis. ignis a nascendo, quod hinc nascitur
et omne quod nascitur fignis scindit; ideo calet, ut qui denascitur 20
2 Cf. Cic. d. nat. d. II 27, 68 (Apollinis nomen et graecum, quem Solem
esse volunt, Dianam autem et Lunam eandem esse putant, cum Sol dictus sit
vel quia solus ex omnibus sideribus est tantus vel quia cum est exortus obscu-
ratis omnibus solus apparet, Luna a lucendo nominata sit); Maer. I 17,7 (nam
et Latinitas eum \scil. ApollinemJ, quia tantam claritudinem solus optinuit, solem
vocavit); Firm. Mat. d. errore prof. rel. p. 40 Ziegl; Lyd. d. mens. II 4 = 21, 21W.
{v,a.l Pa(iatoi dh avxov EoXe^ i']xoi {lovov Xsyovai) \\ 3 Cf. Hor. c. IV 6, 38 \\ 6 Cf.
Varro (Messala de valet. tuenda) ap. Prob. in ecl. VI 31 = 343, 5 ed. Hag. (quod
veluti Diana duce ad investigandas feras solas et devias silvas peterent, Devia-
niam appellasse deam); Augustin. d. c. d. VII 16; Cic. d. nat. d. II 69; Isid.
VIII 11, 56 (quasi Duanam, quod luna die ac noctu appareat) || 7 Cf. Serv. Dan.
in Aen. IV 511 (cum super terras est, creditur esse Luna, cum in terris, Diana,
cum sub terris, Proserpina . . . non nuUi eandem Lucinam . . . et quidem ua-
scendi Lucinam deam esse dicunt); Isid. III 53, 1; de B. N. 18 \\ 8 Cf. Vnrro
ap. Augustin. d. civ. d. VII 20. 24 (Proserpina, quod ex ea proserpant fruges'i =
Isid. VIII 11,60 II 12S22- Gf Ovid. Fast. II 449 sqq. III 255; aliter VI 39 \\
12 Cf. exempli causa Anaxag. 320, 77 Diels {ri]v Sh asl7]v.r]v 6 avrbg kva^ayoQag
XmQav ■jtlaxBlav aTCotpalvst e. q. s.) \\ 14:Sq. Cf Don. in Andr. III 1, 15 cum Eugraphio ||
16 Cf Cic. d. nat. d. II 27, 69 = Prob. in eel. VI 31 (342, 24 ed. Hag.) ; Plut.
Qu. R. 77; Mart. Cap. II 149; Augustin. d. c. d. IV 11 ; Tertidl. d. an. 37 (quae
producat in lucem) || 17 Cf. Fest. 305^, 10 curn Paulo (supercilia in lunonis tutela
esse putabant, quod his protegantur oculi, per quos luce fruimur, quam tribuere
putabant lunonem: unde et Lucina dicta est) || 19 s^. Cf. ad 19, 13; Chrysipp.
ap. Plut. d. stoic. repugn. 1033 A; Sero. in Aen. VI 265; Isid. XIX 6, 5
1 terrestria sola- || 2 sauini | solu: corr Sciop \\ 3 secl Ald \\ 5 secl Vict \\
6 add Sciop \\ 1 ennii {non enii) || 11 ^qq in marg ad ^' ideo suppl \\ 12 add Sp.^ \
phisici II 13 qd uir || 14 add Sciop \\ 19 s^- nascitur- & omne (omne et trai Sp.;
an: nascimur et 0. ?) || 20 scidit (* vix a m. 2 add); an succendit .'^
LIBER V 67—74 23
eum amittit ac frigescit. ab ignis iam maiore vi ac violentia Volcanus
dictus. ab eo quod ignis propter splendorera fulget, fulgor et fulmen
et fulgur<(itum>, quod fulmine ictum contrariis diis. ab aquae lapsu 71
lubrico lympha. lympha luturna quae iuvaret: itaque multi <a)egroti
6 propter id nomen hinc aquam petere solent. a fontibus et fluminibus
ac ceteris aquis dei, ut Tiberinus ab Tiberi, et ab lacu Velini Velinia,
et lymphae fcomitiis ad lacum Cutiliensem a commotu, quod ibi
insula in aqua commovetur. Neptunus, quod mare terras obnubit ut 72
nubes caelum, ab nuptu, id est opertione, ut antiqui, a quo nuptiae,
10 nuptus dictus. Salacia Neptuni ab salo. Venilia a veniendo ac vento
illo, quem Plautus (Oist. 14 sq.) dicit: 'quod ibi dixit qui secundo vento
vectus est tranquillo mari, ventum gaudeo.' Bellona ab bello nunc, 78
quae Duellona a duello. Mars ab eo quod maribus in bello praeest,
aut quod Sabinis acceptus ibi est Mamers. Quirinus a Quiritibus.
15 Virtus ut Viritus a virilitate. Honos ab [honesto] onere: itaque
honestum dicitur quod oneratum, et dictum (Com. fr. p. 147 R.^):
'onus est honos qui sustinet rem publicam.' Castoris nomen graecum,
PoUucis a Graecis; in latiuis litteris veteribus nomen quod est, in-
scribitur ut Ilolvdevxrjg PoUuces, non ut nunc Pollux. Concordia a
so corde congruente. Feronia, Minerva, Novensides a Sabinis. paulo aliter 74
1 Cf. Augmtin. d. c. d. VII 16 (ignem mundi . . . non violentiorem qualis Vol-
cani est); v. Agahd p. 210 || 2 Cf. Fc.^.t. Pauli 92, 17 (fulguritum id quod est ful-
mine ictum) et 92, 21; Non. 430, 16; Isid. XIII 9, 1; TG. s. falgeo || 4 Cf ad
VII 87 \ Cf. Serv. in Aen. XII 139 (cui nomen a iuvando est inditum') || 6 Cf. § 29;
Serv. in Aen. VIII 31; Isid. XIII 21,27 || 7 Cf Fest. Pauli 51,8; Plin. III 109;
Dionys. Hal. J io || 8 sq. Cf. Don. in Hec. IV 4, 34 (nubere . . . est operiri tegique;
unde et nubes, quod tegere solent caelum, dicuntur); Arnob. III 31 (quod aqua
nubat terram appellatus est, inquiunt, cognominatusque Neptunus); Isid.IX 7,10
= d. offic. II 20, 6; d. nat. rer. XXXII 2 -= Etym. XIII 7, 2 (unde et Nep-
tunus, quod nubat, id est mare terram tegat); Fest. Patili 184,4; Fest. 170^,24;
Serv. in Aen. XI 77; TG. s. nuptiae 1| 10 sg. Cf. Varro ap. Augustin. d. civ. d.
VII 22 (Venilia unda est quae ad litus venit, Salacia quae in salum redit);
Serv. in Aen. I 144; Serv. Dan. in Aen. X 76 (Salaciam a salo); TG. s.
Venilia |1 12 Cf VII 49; Fest. Pauli 33, 8; schol. Stat. Tfieb. V 155 (bello nata);
Augustin. d. c. d. IV 24 (v. Agahd ' Ant. rer. div.' p. 181); GL. III 497,6; TG.
s. Bellona 1| 13 Cf. Fest. Pauli 131, 12 (Mamers . . . id est lingua Osca Mars) ||
14 Cf. ad § 51. VI 68; Fest. Pauli 49, 10 (a Quirino Quirites); Ovid. Fast. II
477 sq. II 15 Cf. Cic. Tusc. II 18, 43 (a viris virtus nomen est mutuata); Lact.
de opif. d. 12, 16 (vir itaque nuncupatus est, quod maior in eo vis est quam in
femina et hinc virtus nomen accepit); Isid.XI 2,17 sq. \ Ibsq. Cf. Gell. II 3, 3;
Augustin. d. c. d. IV 21; Serv. in Aen. I 289 = Isid. diff. 285 \\ 19 Cf Isid.
X 37 (concors a coniunctione cordis)
2 fulgur Canal |1 3 & fulgur- : suppl Turn \\ 4 limpha bis \\ 6 Velini] cf. d. r. r.
III 2, 3 1 eeteras aquas 1| 7 limphe 1 Commotiae v 1| 8 mare et terras Laet (cf.
Isid. test.J II 10 uenelia 1| 11 sq. ibij ille codd Pluuti et mare H 15 uiri ius: corr
Scal I honos ex honor j secl Woelfflin Ij 19 poUideuceps, sed p ante s lineola del
m. 2 ui vid: corr BJiol \ nuns 1| 20 Minerua- Noueusides a sauinis
24 DE LINGVA LATINA
ab eisdem dicimus h<a^ec: Palem, Vestam, Salutem, Fortunam, Fontem,
Fidem. e<(t)> ar<^a)>e Sabinum linguam olent, quae Tati regis voto sunt
Romae dedicatae: nam, ut annales dicunt, vovit Opi, Flor<(a)>e, Vedio[io]vi
Saturnoque, Soli, Lunae, Volcano et Summano, itemque Larundae,
Termino, Quirino, Vortumno, Laribus, Dianae Lucinaeque; e quis non- 5
nulla nomina in utraque lingua habent radices, ut arbores quae in
confinio natae in utroque agro serpunt: potest enim Saturnus hic de
alia causa esse dictus atque in Sabinis, et sic Diana[e], de quibus
supra (§64 et 68) dictum est.
75 11. quod ad immortalis attinet, haec; deinceps quod ad mortalis 10
attinet videamus. de his animalia in tribus locis quod sunt, in aere,
in aqua, in terra, a surama parte <^ad)> infimam descendam. primum
fnomen nominem alites <^ab)> alis, volucres a volatu; deinde generatim;
de his pleraeque ab suis vocibus ut haec: upupa, cucukis, corvus,
76 irundo, ulula, bubo; item haec: pavo, anser, gaUina, columba. sunt 15
quae aliis de causis appellatae, ut noctua, quod noctu canit ac vigilat,
lusci<(ni)>ola, quod luctuose canere existimatur atque esse ex Attica
Progne in luctu facta avis. sic galeritus et motacilla, altera quod in
capite habet plumam elatam, altera quod semper movet caudam,
merula, quod mera, id est sola, volitat; contra ab eo graguli, quod 20
gregatim, ut quidam Graeci greges ysQysQu. ficedula<(e)> et miliariae
a cibo, quod alter<^a)>e fico, alterae milio fiunt pingues.
77 12. aquatilium vocabula animalium partim sunt vernacula, partim
peregrina. foris mur<(a)>ena, quod iivQuiva graece, cy[ty]bium et
thynnus, cuius item partes graecis vocabulis omnes, ut melander atque 25
uraeon. vocabula piscium pleraque translata a terrestribus ex aliqua
parte similibus rebus, ut anguilla, lingulaca, sudis; alia a coloribus, ut
5 Cf. AuQUStin. d. civ. d. IV 23 (T. Tatius addidit Saturnum, Opem, Solem,
Lunam, Vulcanum, Lucem et quoscumque alios addidit, inter quos etiam Cluaci-
nam Felicitate neglecta'?). VI 10; Diomjs. Hal. II 50,3 || 13 Cf. Fest. 197", 11
(alit^^es) quae alis ac volatu); Isid. XII 7, 3 sq. \\ 15 Cf Isid. XII 7, 39 (bubo
a sono vocis) || 16 Cf. Fest. 174'', 4 cum Paulo 175, 1 (noctua a tempore noctis
quo canit vel volat) || 20 Cf ad 12, 6; Fest. Pauli 124, 4 (merum . . . unde et avis
merula nomen accepit quod solivaga est) || 21 Cf. ad 12, 6 ; Fest. Pauli 97, 19
(antecedente glossa ^gracuW: greges ex Graeco dicti, quos illi yepyspa solent ap-
pellare) || 27 Cf GL. II 106,10. 115,13; Isid. XII 6,41; Plin. XXXII 154
(a nullo auctore nominati sudis latine appellatus . . .)
1 sq. hecrale : corr Scal \\ 2 ea re : corr Mue \ linguamolent || 3 -floreue- dio-
ioui-: corr Mue \\ 7 serpent || 8 diang: corr Ald \\ 10 attinet- Haec deinceps |
mortalis ex mortales || 13 nomen omnium Mue \ alii | deinde generatj, g exl (post
de iterum incohato I[nde]) || 17 add Vict || 18 galericus || 21 gergera | add ed. Ven. |(
24 peregrina foris- Murena qd mirena- | cyxYBium-: corr Ald \\ 25 thinnus ||
27 Ijgula casudis: corr Ald
LIBER V 74—81 25
haec: asellus, umbra, turdus; alia a vi quadam, ut haec: lupus, canicula,
torpedo. item in conchjliis aliqua ex graecis, ut peloris, ostrea, echinos.
vernacula ad similitudinem, ut surenae, pectunculi, ungues.
13. sunt etiam animalia in aqua, quae in terram interdum exeant 78
5 (alia graecis vocabulis, ut polypus, hippo<^s> potamios, crocodil[l]os,
alia latinis, ut rana, <(ana8>, mergus): a quo Graeci ea quae in aqua
et terra possunt vivere vocant d^cpC^ia. e quis rana ab sua dicta
voce, anas a nando, mergus, quod mergendo in aquam captat escam.
item alia[e] in hoc genere a Graecis, ut querquedula f cerceris, alcedo, 79
10 quod ea ccXxvav; latina, ut testudo, quod testa tectum hoc animal,
lolligo, quod subvolat, littera commutata, primo volligo. ut <^A^egypti
in flumine quadrupes sic in Latio, nominati lu<(t)>ra et fiber. lu<t>ra,
quod succidere dicitur arborum radices in ripa atque eas dissolvere ab
f litra. fiber, ab extrema ora fluminis dextra et sinistra maxime quod
15 solet videri, et antiqui februm dicebant extremum, a quo in sagis fim-
br<^i>ae et in iecore extremum fibra, fiber dictus.
14. de animalibus in locis terrestribus quae sunt hominum pro- so
pria primum, deinde de pecore, tertio de feris scribam. incipiam ab
honore publico. consul nominatus qui consuleret populum et senatum,
20 nisi illinc potius unde Accius ait in Bruto (39 R.^): 'qui recte con-
sulat, consul ciat.' pr<(a^etor dictus qui praeiret iure et exercitu; a
quo id Lucilius (1160 M.) : 'ergo praetonim est ante et pr<^a>eire. '
censor ad cuius censionem, id est arbitrium, censeretur populus. aedilis 81
8 Cf. TG. 8. anas (a natando) etMd. XII 7, 51 \ Gf. Serv. Ban. in Aen. V 128
(Baepe mergendo) || 9^2. Cf TG. s. querquedula (xepxTj^Tjs) | Cf. VII S8; Fest. Pauli
7, 16 (alcedo dicebatur ab antiquis pro alcyone); TG. s. alcedo || 12 Cf. Plin. VIII
109 et XXXII 144 (fibri quorum generis lutras nusquam mari accepimus) ','
14 Cf Fest. Pauli 90, 3 (fiber genus bestiae quadripes . . . unde et fibras ioci-
nerum et fimbrias vestimentorum dicimus) || 19 Cf Non. 23, 31 ibique Va)ro
de V. p. B.; Mart. Cap. V 483 (a nota vel etymologia, ut Graeci dicunt,
sumimus argumentrum sic: si consul est qui consulit rei publicae e. q. s.); Cic.
de leg. III 3, 8; GL. II 432, 25; Quintil. I 6, 32 (consul a consulendo); Isid.
IX 3, 6 II 21 Cf Non. 23, 31 ibique Varro d. v. p. r.; Cic. de leg. III 3, 8; GL. II
432,26\\2Ssq.Cf.Non. 519,21; Fest. Pauli 58, 8; Isid. IX 4, 13 | Cf Fest. Pauli
13, 7 (aedilis initio dictus est [magistratus] qui aedium non tantum sacrarum, sed
etiam privatarum curam gerebat); Bionys. Hal. VI 90; Theophilus Inst. paraphr.
12,8; Big. I 2, 2, 21; GL. II 432, 26; Lyd. de mag. I 35 = p. 36, 4 W. (aediles
Tovs &yoQav6yiOvs iti xaJ vvv avyi§alvBi xaXstaQ^ai,, xad^o xohi vaohg ol 'Pa^aloi
atdtig KaXovo^v)
1 Cchiljis II 2 ostrea ex ostreg || 3 syreng || 6 poljpus | yppo potamios- : corrSp.;
hippopotamios v \\ 7 araphibia |] 8 ana sanando (s lineolis separ. m. 2) \\ 9 ali§ '
an: xfQxijSrig? ^- ^''^^- I algedo || 10 alcyon || 11 egipti || 12 lira bis: corr Tum
{sed lytra); v. test. || 13 dissoluere litt. ol vix casu oblitteratis \\ 14 an: litore.?
[sic etiam Wi) || IQsqq. post dictus- et Ter(tio) in extremis versibu^ (13 et 14) add
DE ANiMALiBvs || |iNL0ci8 TEHKEs^BiBvs ( Uneolas \ ttnte iN et _ infra i l c t k b m. ^
ut vid) II 20 tacciuB ex tatius m. 2 (cc 8. scr.) \ csulciat-: con' Schoe || 21 sq. an:
a quo <a>it.?
26 DE LINGVA LATINA
qui aedis sacras et privatas procuraret. quaestores a qu<(a^erendo, qui
conquirerent publicas pecunias et maleficia, quae triumviri capitales
nunc conquirunt; ab his postea qui quaestionum iudicia exercent
quaes^i^tores dicti. tribuni militum, quod terni tribus tribubus Ram-
nium, Lucerum, Titium olim ad exercitum raittebantur. tribuni plebei, 5
quod ex tribunis militum primum tribuni plebei facti, qui plebem de-
82 fenderent, in secessione Crustumerina. dictator, quod a consule dice-
batur, cui dicto audientes omnes essent. magister equitum, quod
summa potestas huius in equites et accensos, ut est summa populi-
dictator, a quo is quoque magister populi appellatus. reliqui, quod lo
minores quam hi magistri, dicti magistratus, ut ab albo albatus,
83 15. sacerdotes universi a sacris dicti. pontufices, ut [a] Sc<(a)>e-
vola Quintus pontufex maximus (Breme>' I p. 57) dicebat, a posse et
facere, ut po[n]tifices. ego a ponte arbitror: nam ab his sublicius est
factus primum ut restitutus s<a>epe, cum ideo sacra et uls et cis 15
84 Tiberim non mediocri ritu fiant. curiones dicti a curiis, qui fiunt ut
in his sacra faciant. flamines, quod in Latio capite velato erant semper
ac caput cinctum habebant filo, f<(i^lamines dicti. horum singuli co-
gnomina habent ab eo deo cui sacra faciunt; sed partim sunt aperta,
partim obscura: aperta ut Martialis, Volcanalis; obscura Dialis et 20
Furinalis, cum Dialis ab love sit (Diovis enim), Furi<^n>alis a Furrina,
cuius etiam in fastis feriae Furinales sunt. sic flamen Falacer a divo
86 patre Falacre. Salii ab salitando, quod facere in comitiis in sacris
1 Gf. Fest 258", 59 cum Paulo 221, 15; Dig. I 2, 2, 23. 1 13, 1, 1; Lyd.
de mag. II 29 = 85, 1 W. {thv Xsyofisvov xwaictropa &vrl <^Tovy r&v §LcoriK&v
iyxXriiidtcav iQsvvdSa cs^votatov); Serv. in Aen. VI 432 (quaesitores 8unt qui
exercendis quaestionibus praesunt); Isid. 1X4, 16; TG. s. quaestor || 4 Cf. §181;
Lyd. de mens. IV 30 — 88, 14 W. {insidr] slg TQStg iioiQccg 6 'Pca^aCiiog SiiQTito
dijfiQg, tQipovg i] qtvXij tcuq' avtolg avondc&ri xal tQi^ovvoi oi SrjfiaQxoi,) ; Dionys.
Hal. 117; Pompon. Dig. 1, 2, 2, 20 || 8 Gf Gic. de rep. 140, 63; GL. VII 74, 19;
Fest. 198", 33; Seneca epist. 108, 31 \ Gf Cic. de leg. III 3, 9 (equitatumque qui
regat) H 14 Cf Serv. Dan. in Aen. II 166 (quidam pontifices a ponte sublicio . . .
appellatos tradunt); Dionys. Hal. II 73, 1. III 45; Plut. Num. 9 || 15 Cf Dionys.
Hal. III 45, 3 II 17 Gf Fest. Pauli 87, 15 (quod filo assidue veletur, indeque
appellatur flamen quasi filamen); Serv. in Aen. VIII 664 (a filo quo utebantur
flamines dicti quasi filamines = Isid. VII 12, 18 sq.); id. in Aen. X 270; Plut.
Qu. E. 40, Num. 7 {inXa^ivag tivdg ovtag); Marcell. 5 \\ 21 sq. Cf VI 19. VII 45;
Fest. Pauli 88, 16 (Fur<(i>nalia sacra Furinae quam deam dicebant) || 23 Cf
Dionys. Hal. II 70; Plut. Num. 13 {&Tto rjjs OQxv^Ecog avtfjg aXtiKfjg o^arjg);
additam. cod. Turon. ad Serv. Aen. VIII 285 (Salii . . . quos a saltu quidam appel-
4 add Mommsen c. al. (cf test.) || 5 sg. titiii- Olim et mittebantur tribuni jj
10 dictatoris A. Sp. (ex falso Grothii de F testimonio) \\ 12 Pontjfices (corr m. 2)^\\
13 dicebat ex dicebant m. 1 ut vid (n lineola del) \\ 14 del Turn; an: po<^te>nti-
fices.? cf V 4 \\ 15 & uis & gis |j 18 add Canal (cf test.) || 21 furialis a furrida
(furina Ald) \\ 22 ferig (sic) \\ 23 in comitiis suspectum {cf adn.)
LIBER V 81—88 27
quotannis et soleut et tlebent. Luperci, quod Lupercalibus in luper-
cali sacra faciunt. fratres arvales dicti qui sacra publica faciunt prop-
terea ut fruges feraut arva: a ferendo et arvis fratres arvales dicti.
sunt qui (Funai. p. 110) a fratria dixerunt. fratria est graecum voca-
5 bulum partis hominum, ut ^Ne^apoli etiam nunc. sodales Titii dicti
**♦ quas in auguriis certis observare solent. fetiales, quod fidei 86
publicae inter populos praeerant: nani per hos fiebat ut iustum con-
, ciperetur belluni et finde desitum, ut f(o)edere fides pacis con-
stitueretm-. ex his mittebantur, ante quam conciperetur, qui res re-
10 peterent, et per hos etiam nunc £t foedus, quod fidus Ennius (p. 238 V.^)
scribit dictum.
10. in re militari pr<(a^etor dictus qui praeiret exercitui. impe- 87
rator ab imperio populi qui eos, qui id attemptasse<(n)t, foppressi
hostis. legati qui lecti publice, quorum opera consilioque uteretur
15 peregre magistratus, quive uuntii senatus aut populi essent. exercitus,
quod exercitando* fit melior. legio, quod leguntur milites in delectu.
cohors, quod ut in villa ex pluribus tectis coniungitur ac quiddam fit 88
unum, sic hic ex manipulis pluribus copulatur (cohors quae in villa,
quod circa eum locum pecus cooreretur, tametsi cohortem in villa
20 Ypsicrates [Funai. p. 107] dicit esse graece xoqxov apud poetas
dictam). manipulus exercitus minima[s] manus quae unum sequitur
sigimm. centuria qui sub uno centurione sunt, quorum centenarius
latos dicunt); Fest. 326^, 32 (Salios a saliendo et saltando dictos e.q.s.); Ovid.
Fast. 111 38; Serv. in Aen. VIII 663; Porphyr. in Hor. c.I36, 12; Isid.' XVIII 50
(Kriegshammer 88J
5 Cf. Strabo V 246 \\ 7 Cf. Non. 529, 17 ihique Varro d. v. p. B.; Serv. Dan.
in Aen. IV 242 (fetiales a foedere.- cf Serv. in Aen. I 62 = Isid. XVIII 1, 11);
Liv. I 32; TG. s. v. \\ 10 Cf Fest. Pauli 84, 1; Serv. Dan. in Aen. VIII 641
(Cicero foedera a fide putat dicta); Liv. V 51, 10; Isid. XVIII 1, 11; TG. s.
foedus II 12 Cf § 80 \\ 13 Cf Lyd. de mag. III 3 = 89, 13 W. (ro Sk ivjcsQci-
TOQog iifdavvfwv . . . &7toXvtas Tov avToxQaTmg diotyisiv slkrixoTog tov TtoXsnov) \\
14 Cf VI 65 II 15 Cf. Ulpian. Dig. XXIX 1, 1 (exercitus . . . nomen ab exerci-
tatione traxit) || 16 Cf. VI 66; Non. 57, 4 ihique Varro d. v. p. B. (a dilectu
militum . . . ab electione); Plut. Bom. 13 (ixXij&ri Sh Xsysojv Tca Xoyddag slvui
Tovg (laxifiovg ix TtdvToav); Ifest. Pauli 73, 16 (dilectus militum . . . a legeudo);
Isid. IX 3, 46; TG. s. v. \\ n Cf. Isid. XV 9, 1 \\ 21 Cf. Non. 556, 3 (manipuli
sunt manus militum vel collecti viri); Don. in Eun. IV 7, 6 cum Eugr.; Isid.
IX 3, 50. XVII 9, 106. XVIII 3, 5; TG. s. v. \\ 22 Cf Serv. in Aen. IX 160; Fest.
Paitli 53,12; Lyd. de mag. I 9 = 15,2W. {kxdcT7]g ixaTbvrddog riysiiova TtQO^^-t]-
xsv, ov "EXXr]vsg (ikv txaTovTaQxov, 'Pomaioi 6h ycsvTOVQt&va xaXovGtv) ; TG. s. V.
8 f<^e^ratre8 Canal \\ 5 sq. patris | suppl Turn \ nunc sodales | lac sign Laet
supplens ab titiis [immo titis] avibus || 8 in desitum (scil. bellum) Lachm duce
Popma et Mue, si d. Sk. duce Sp. \\ 10 fgdus || 11 sq. dictura in re militari- Pretor ||
13 oppssi: oppressit v || 14 hostis- (b in ras) \\ 15 peregre ex peregr& ut vid j|
18 his: corr Mue \ popiatur || 19 cooreret {non coereret) | 20 ipsicrates: Hypsi-
crates Ald \ grece ex greco | cohorton: corr Tum \\ 21 manipulos et minimas:
corr Sp. II 22 que: corr Mue; an: qua.^^
28 DE LINGVA LATINA
89 iustus numerus. milites, quod trium milium primo legio fiebat ac
singulae tribus Titiensium, Ramnium, Lucerum milia militum mitte-
bant. hastati dicti qui primi hastis pugnabant, pilani qui pilis, prin-
cipes qui a principio gladiis; ea post commutata re militari minus
illustria sunt. pilani triarii quoque dicti, quod in acie tertio ordine 5
extremi[s] subsidio deponebantur; quod lii subsidebant ab eo sub-
sidium dictum, a quo Plautus (Friv. V): 'agite nunc, subsidite omnes
90 quasi solent triarii.' auxilium appellatum ab auctu, cum accesserant ,
ei qui adiumento essent alienigenae. pr<(a)>esidium dictum «qui extr.a
castra praesidebant in loco aliquo, quo tutior regio esset. obsidium 10
dictum ab obsidendo, quo minus hostis egredi posset. in<(si)>di<(a)>e
item ab [abjsedendo, cum id ideo facerent quo facilius deminuerent
bostis. duplicarii dicti quibus ob virtutem duplicia cibaria ut darentur
91 institutum. turma terima (E in U abiit), quod terdeni equites ex
tribus tribubus Titiensium, Ramnium, Lucerum fiebant. itaque primi 15
singularum decuriarum decuriones dicti, qui ab eo fn singulis turmis
sunt etiam nunc temi. quos hi primo administros ipsi sibi adopta-
bant, optiones vocari coepti, quos nunc propter ambitionem tribuni
faciunt. tubicines a tuba et canendo, similiter liticines. classicos a
classe, qui item cornu[u]o canu<(n)>t, ut tum cum classes comitiis ad 30
comit<(i)>atum vocant.
92 17. quae a fortuna vocabula, in his quaedam minus aperta ut
1 CfV Lyd. de mens. IV 72 — 124, 12 W. {xiXiovg yag VTCccaitiarag 6 'Pa^vXog
{lovovg ha^s yiccl (liXitccg avrovg ccTto rov ccqi&^ov iyidXsasv oiovsl j^iXlovg^ ro Ttglv
aariXXirag JtQoaayogsvofjiSvovg) ; Dig. XXIX 1,1 (. . . aut a numero mille homi-
num); Dio frgm. V 8; Isid. IX 3, 32; Suet p. 318, 5B.; Sijncell. p. 367 \\ 3 Cf.
TG. s. hastatus | Cf. Fest. Pauli 204, 11 (pilani pilis pugnantes) ; Lyd. demag. 146
= 48, 16 W. {TttXccQiov &Kovriarai) \\ 5 Cf Veget. III 14; TG. s. triarii || 6 Cf Fest.
306'', 4. 193", 19; Pauli 223, 11 || 8 Cf Fest. Pauli 17, 16 (auxiliares . . . dicti ex
graeco vocabulo a^^r]aig quod nos dicimus . . . auctionem) || 9 GL. II 118, 8 (prae-
sideo praesidium) || 11 Cf Serv. in Aen. XI 531 (insidere est dolose aliquem ex-
spectare: unde et insidiae nominatae sunt) = Isid. X 152 \\ 14 Cf Fest. 355", 6
(turmam . . . ait Curiatius quasi terimam: quod terdeni . . . terni eisdem verbis
nisi quod ex eo pro ab eo); v. Kriegshammer 95 \\ 17 Cf Fest. 198^, 11; PauU
184, 13 (in re militari optio appellatur is, quem decurio aut centurio optat sibi
rerum privatarum ministrum e. q. s.) ; Non. 68, 1 ibique Varro d. v. p. B. ; Plut.
Galb. 24; Lyd. de mag. I 46 = 47, 4W. {ojtricoveg aiQsrol rj '/Qa(i^arslg) ; Don.
in Fun. V 8, 27 \\ 19 Cf. Fest. Pauli 116, 16; Caesell. Vind. apud Gell. XX 2;
GL. I 28, 14 = 38, 5. 87, 16. 541, 24; suppl. 74, 28; TG. s. liticen et tubicen ||
20 Cf VI, 92; Quintil. 16, 33 (iam sit et classis a calando); GL. III 482,24
(classe . . . fac derivativum. Classicus e. q. s.)
2 singula[e] Groth \\ 5 triani || 6 del Aug c. al. \\ 7 subsidete: corr Laet ij
11 Indie-: corr Sp. \\ 12 absidendo: corr Sp. \\ 17 sunt- Etiam || 18 c^pti | abitione ||
19 litigines: corr Bhol || 20 cornu (ex curnu) uo: corr Mommsen \ canit || 21 add
Vertr
LIBER V 88-95 29
pauper, dives, miser, beatus, sic alia. pauper a paulo lare. mendicus
a minus, cui cum opus est minus f nullo est. dives a divo qui
ut deus ni[c]hil indigere videtur. opulentus ab ope, cui eae opimae;
ab eadem inops qui eius iudiget, et ab eodem fonte copi[i]s ac copio-
6 sns. pecuniosus a pecunia magna, pecunia a pecu: a pastoribus enim
horum vocabulorum origo.
18. artiticibus maxima causa ars, id est, ab arte medicina ut sit 93
medicus dictus, a sutrina sutor, non a medendo ac suendo, quae om-
nino ultima huic rei. * * * earum rerum radices, ut in proxumo libro
10 aperietur. quare quod ab arte artifex dicitur nec multa in eo obscura,
relinquam. similis causa quae ab scientia voca<(n)>tur aliqua ut prae- 94
stigiator, monitor, nomenclator; sic etiam quae a spatio quodam di-
cuntur, cursor, natator, pugil. etiam in hoc genere quae sunt voca-
bula, pleraque aperta, ut legulus, alter ab oleis, alter ab uvis. haec
if> si minus apei-ta: vindemiator, vestigator et venator, tamen f idem, quod
vindemiator vel quod vinum legit dicitur vel quod de viti id demunt;
vestigator a vestigiis ferarum quas indagatur; venator a ventu, quod
sequitur fverbum adventum et inventum.
19. haec de hominibus: hic quod sequitur de pecore, haec. pecus 95
20 ab eo quod [perjpascebant, a quo pecora universa. quod in pecore
1 Cf. Isid. X 176 (mendicus dictus quod minus habet unde vitam degat) ||
Ssqq. Cf. TG. s. copis; Non. S4, 19 et 30,32; GL. II 321, 24 (vetustissimi tamen
etiam fscil. praeter 'Ops^ et Hnops^] hic et haec et hoc ops et cops pro opulentus
et copiosua proferebant) || 5 Cf. § 95 ; Fest. 213*, 20 (a pecore ut pecunia) ; Pauli
23, 8; Plin. XXXIII 43 (nota pecudum, unde et pecunia appellata); Colum. VI
praef; Non. 42, 22 ibique Cic. de rep.j GL.VII 525, 6. 8; I 107,33; Lyd. de
ma(j. I 21 = 24, 2lW. (iv yap taZg vXaig zug oU^^asig Ix^'''''^^ ol Jtglv xal ror
vofiadixbv TifK&VTSs 3iov . . . (ir]dk avt&v ^aeiXecov aTta^iovvtiov vB(ifiv iysXag xal
j^QTjnata avXXiysiv \&n'y avt&v od^ev xal itsxovviav xat avtovg ta jjpTjfiara
xaXovai); Ovid. Fast. V 280 \\ 7 sqq. Cf GL. II 434, 1 (artium vero nomina . . . om-
nia post verba naturaliter sunt accipienda . . . suo post sutor . . . moneo monitor
curro cursor . . .) || 12 Cf Fest. 138^, 29 \\ 14 Cf. VI (16 (unde recte Canal con-
cludit deesse nihil); Fest. Pauli 115, 14 \\ 16 Cf ad § 37 \\ 17 Cf VIII 53; Isid.
X 282 (venator quasi venabulator a venabulo). XVIII 7, 4 (venabula . . . quia
venientem excipiunt) || 19 Cf Serv. T>an. in Aen. I 435 (pecus . . . a pascendo);
schol. in Georg. IV 168 (pecus autem vetuste, quia omnia animalia pecora dice-
bant) ; Md. XII 1, 6 (generaliter autem omne animal pecus a pascendo vocatur)
et XII 6, 1; adde Non. 158, 31. 460, 2; TG. s. v.
2 sq. cui quam Canal {et multo 2^>'0 nuUo) | an: nummo.^ | ///// qui ut (er. ut) ||
4 del Turn (cf test.) \\ 5 apecua || 7 ab s. scr. m. 1 ut vid 1| 9 lac sign et hae enim
suppl Beitzenstein || 13 natator (tor lineola rn cor corr m. 1 ut vid) \\ 15 idS'
(• lineola del m. 2 ut vid); an: <memoratu^i dem .? dicam Sk. \\ 16 legere: corr
Sp. II 17 quas^i) indagator iaet | ventu scil. ferarum | 18 an: venabulo.^ cf. test.
(ferarum A. Sp. du,ce amico Aug)
I
30 I>E LINGVA LATINA
pecunia tum pastoribus consistebat et standi fundamentum pes (a quo
dicitur in aedificiis area pes magnus et qui negotium instituit pedem
posuisse), a pede pecudem appellarunt, ut ab eodem pedicam et pedi-
sequum et peculatoriae oves aliudve quid: id enim peculium primum.
hinc peculatum publicum primo f ut cum pecore diceretur multa et 5
96 id esse<(t)> coactum in publicum, si erat aversum. ex qua fructus
maior, hi[n]c est qui graecis usus: <(sus)>, quod vg^ bos, quod liovg,
taurus, quod (ravQogy^ item ovis, quod big: ita enim antiqui dicebant,
non ut nunc TtQo^arov. possunt in Latio quoque ut in Grraecia ab
suis vocibus haec eadem ficta. armenta, quod boves ideo maxime lo
parabant, ut inde eligerent ad arandum; inde arimenta dicta, postea I
tertia littera extrita. vitulus, quod graece antiquitus LxaXog, aut quod
plerique vegeti, vegitulus. iuvencus, iuvare qui iam ad agrum colen-
97 dum posset. capra carpa, a quo scriptum 'omnicarpae caprae'. ircus,
quod Sabini fircus; quod illic fedus, in Latio rure [h]edus: qui in 15
urbe ut in multis A addito aedus. porcus, quod Sabini dicunt fapruno
porco por; i<(n^de porcus, nisi si a Graecis, quod Athenis in libris
1 Cf. Varro d. r. r. II 1, 11 (a quibus ipsa pecunia nominata est : nam omnis
pecuniae pecus fundamentum); Serv. in Buc. 1 32 (omne patrimonium apud ma-
iores peculium dicebatur a pecoribus in quibus eorum constabat universa sub-
stantia: unde etiam pecunia dicta est a ^QC\A\o) = Isid.V 25,5. XVI 18,4: v. Lachm
Kl. Schr. II 163 || 4 sq. Cf. Plut. Poplic. 11 (rag ovaiae &XQ'' ^'^^ ^^^ '^^'^ itQo^a.tcov
TCEKOvXia y.aXov6i,) ; Fest. 213^, 18 (peculatus est nunc quidem qualecumque publi-
cum furtum, sed inductum est a pecore, ut pecunia quoque ipsa) = 237 *■, 13
(peculatus furtum p. e. q.s.); Pauli 75, 11. 23, S; TG. s. peculium {Willers de Verr.
Fl. 21sqq.; Kriegshammer 94) \\ 1 sq. Cf. Varro d. r. r. II 4, 9 (sus graece dicitur
vg); GL. II 25, 1. 27, 23. 455, 8 (§ove bos); Isid. XII 1, 29 sq. (taurus graecum
nomen est sicut et bos . . . bovem Graeci §ovv dicunt); TG. s. v. \\ 8 Cf. GL.
II 17,17. 253,19 {ofte ovis) || 11 Cf. Colum. VI praef. 3 (armentorum adiutorio
. . . unde etiam iumenta et armenta nomen a re traxere quod nostrum laborem
vel onera subvectando vel arando iuvarent); Isid.XII 1, 8 (alii armenta tantum
boves intellegunt ab arando quasi aramenta) || 12 Cf. Varro d. r.r. II 1,9. 5,3;
antiqu. hum. ap. Gell. XI 1,1; apud Colum. VI praef; Fest. Pauli 106,7; Serv.
Ban. I 533; Isid. XII 1, 32; Hesych. s. 'Ixaloe \\ 13 Cf. Censorin. d. d. n. 14,2;
TG. s. iuvencus || 14 Cf. frgm. 84W.; d. r. r. II 3, 7 (a carpendo caprae); Fest.
Pauli 48, 14 (quod omne virgultum carpant); Isid. XII 1, 15 || 14 s^. Cf. frgm. 58W.
= GL. VII 11,5. 69,9 (haedos . . . faedi . . . apud antiquos; item bircos, quo-
niam eosdem aeque fircos vocabant) = 81, 12. 13, 9 (jfircum — hircum); Quintil.
I 5 , 20 (aedos ircosque); Serv. in Aen. VII 695; TG. s. haedus
1 <• consistebat ^pastoribus {<i v m. 2 ut vid) \\ 3 posusse || 4 peculiariae
Lachm (peculiares A. Sp.) || 5 publicu- primo | an: primo furtum cum ? (furtum
post peculatum suppl Vertr) \\ 7 del Mue \ graecis scil. vocabulis \ ■h.js- bvs (ov
supra j scr. m. rec. quod spectat ad v) || 8 ois: corr Bent \\ 9 jibaton- || 11 para-
bant ex parabant (" lineola del m. 2 ut vid) \\ 12 italos || 13 uigitulus: corr Laet \
iouare || 15 sauini | fgdus | q in urbe ante hedus del \\ 16 sauini dicto: corr Laet \
apruno porco poride {cf. adn.) \ add Turn
LIBER V 95-101 31
sacrorum scriptu<m) est fporcae porco. aries t^ui eam dicebant ares, 98
yeteres nostri ariuga, hinc ariugas. haec sunt quorum in sacruficiis
exta in olla, non in veru coquuntur, quas et Accius (p. 227 R}) scribit
et in pontificiis libris (p. 18 Freibisch) videmus. in hostis eam dicunt
5 f ariugem quae comua habeat. quoniam si cui ovi mari testiculi
dempti et ideo vi natura versa, verbex declinatum. pecori ovillo quod 99
agnatus, agnus. catalus a sagaei sensu et acuto, <(ut Cato^ Catulus:
hinc canis, nisi quod ut tuba ac comua [quod], signum cum dent[e],
canere dicuntur, quod hic item et noctuhicus in custodia et in venando
10 signum voce dat, canis dictus.
20. ferarum vocabula item partim peregrina, ut panthera, leo loo
(utraque graeca, a quo etiam et rete quoddam panther et le<^a)>ena et
muliercula^e) Pantheris et Le<^a>ena), tigris qui est ut leo varius, qui
vivus capi adhuc non potuit. vocabulum e lingua armenia: nam ibi
16 et sa^itta et quod vehementissimum flumen dicitur Tigris. ursi Lucana
origo vel, unde illi, nostri ab ipsius voce. camelus suo nomine syriaco
in Latium venit, ut Alexandrea camelopardalis nuper adducta, quod
erat figura ut camekis, maculis ut panthera. apri ab eo quod in locis loi
asperis, nisi a Graecis quod hi <(c^aproe. caprea a similitudine qua-
20 dam caprae. cervi, quod magna cornua gerunt, gervi, G in C mutavit ^
ut in multis. lepus, quod Sicu<li, ut Aeo)>lis quidam Graeci, dicunt
1 Cf. Varro d. r. r. II 4,17 (porcus graecum est nomen antiqnum, sed
obscuratum) |! 2 Cf. Fest. Pauli 100, 6 (harviga dicebatur hostia e.q.s.); Non.
120, 20; Don. in Phorm. IV 4, 29 (haruspex ab hariga eius nominatur. nam
hariga hostia dicitur ab hara e. g. s.); GL. VII 73, 9 (arispex ab ari[u]ga quae est
hostia, iion aruspex); TG. s. arvigas; Hesych. s. &Qixa. || 3 Cf. § 104 || 1 sqq.
Cf IX 74 et ad VII 46; GL. II 121, 10 (quod est catus Cato); Don. in Andr.
V 2, 14; Isid. XII 2, 25 (a canore latratus . . . unde et canere. nihil autem
sagacius canibus); Augustin. d.c.d. IV 21 || 11 sq. Cf Isid. XII 2,8 (de panthere)
et XII 2, 3 (de leone) ; adde frgm. libri III 4 (6W.) || 12 Cf TG. s. panthera
(genus quadripedis vel retis et rete aucupale); Serv. in Gtorg. III 245 (leaena
autem graecum est e.q.s.); GL. II 146, 13, ai. \\ 13 Cf Plin. VI 127 (a celeritate
Tigris incipit vocari: ita appellant Medi sagittam) = Isid. XII 2, 7 || 16 Cf.
Isid. XII 2, 19 II 17 Cf Plin. VIII 69, al. \\ 18 Cf Cassiod. in psalm. 97, 13;
Quint. I 6, 13; Isid. XII 1,27 (aper a feritate) || 19 Cf. Isid. XII 1, 15 \\ 20 Cf
Fest. Pauli 54, 15 (quod xBQaxa id est cornua gerat); Serv. in Aen. I 184 =
Isid. XII 1, 18 II '21 Cf de re r. III 12, 6 (a graeco vocabulo antico quod eum
Aeolis Xinoeiv appellabant); adde fragm. e rer. div. l. XIV apud GeU. I 18, 2
1 scripta I porcoe (del porco) Keil \ an: quidam dicebant (^xxtykQrig? \\
2 an: hinc ariga et mox (v. 5) arigam.*' cf test. jj 3 ollo || 6 is cui: corr Linde-
mann \\ 6 ut natura: corr Sciop || 7 supplevimus (cf test.): ubi prius catulus Sp.
del, posterius Mue \\ 8 an: nisi [quodj .? | comua ex corpua | secl A.Sp. \ del
Vict II 9 noctulucuB (non noctu lucus) || 12 sq. distinximus \ etia et (sic) \ pantherum
A. Sp. I add Rossignol || 17 alexandre^a {lineola disiunxit ni. 2) || 19 add Bent
«^x^aw^ot) II '20 corui GlnC- || 21 siculis: supplevimus (cf test.J, Siculi c. Sp.
32 DE LINGVA LATINA
ksTtoQtv. a Roma quod orti Siculi, ut annales veteres nostri dicuni,
fortasse hinc illuc tulerunt et hic reliquerunt id nomen. volpes, ut
Aelius (Funai. p. 69) dicebat, quod volat pedibus.
102 21. proxima animalia sunt ea quae vivere dicuntur neque habere
animam, ut virgulta. virgultum dicitur a viridi, id a vi quadam hu- 5
moris; quae si exaruit, moritur. vitis, quod ea vini origo. malum,
quod Graeci <(A)>eolis dicunt ^ccXov. fpiuus iuglaus, quod cum haec
nux antequam purgatur similis glandis, haec glans optima et maxima
a love et glande iuglans est appellata. eadem nux, quod ut nox aerepi
103 huius sucus corpus facit atrum. quae in <(h)>ortis nascuutur, alia pere- 10
grinis vocabulis, ut graecis ocimum, menta, ruta quam nunc TtVj-
yccvov appellant; item caulis, lapat<(h)>ium, radix: sic enim antiqui
Graeci, quam nunc Qdcpavov; item haec graecis vocabulis: serpyl-
lum, rosa, una littera commutata; item ex his graecis latina xoUav-
dQov, (lakdxrj, tcv^lvov; item lilium ab leiQLq) et malva ab (lakdxri et 15
104 sisymbrium a 6L6vfi^QCa). vernacula: lact<^u)>c<(a)> a lacte, quod olus
id habet lact; brassica ut p<(r)>aesica, quod ex eius scapo minutatim
praesicatur; asparagi, quod ex asperis virgultis leguntur et ipsi scapi
asperi sunt, non leves; nisi graecum: illic quoque enim dicitur
a6%dQayog. cucumeres dicuntur a curvore, ut curvimeres dicti. fructus, 20
a ferundo, res eae quas fundus et ea [e] qu<(a)>e in fundo ferunt ut
2 Cf. Quintil. 16, 33 (vulpes volipea); GL. VII 112,4 (vulpes quasi volipes
[vel Tolupedes]); Isid. XII 2, 29; Anecd. Helv. 180,2 \\ 5 Cf. Isid. XVII 6, 18
(virga . . . vel a viriditate) || 6 Cf. § 37 \\ % Serv. in Buc. VIII 29 (iuglandea
vocantur quasi lovis glandes) = Isid. X VII 7, 21 ; Gavius Bassus ap. Macr. III
18, 3 (iuglans arbor proinde dicta est ac lovis glana); Non. 122, 30; TG. s. iug-
landes; Anecd. Helv. 180,4 \\ 11 Cf. de r. r. I 31, 4; Fest. 181^, 7 (ocimum graecum
. . .) 1 Cf schol. Nicandr. 528; Dioscor. III 45; Hesych. s. qvtcc; GL. I 553, 26;
TG. s. ruta || 12 Cf. Hesych. s. Qacpavig (TQVfpcov ds (p7\6i naQO. ^(oqievOi, rccg (jiixQCcg
QacpaviSag lsys6d-ai, rag Sh fisydXag Qacpag); adde schol. Cruqu. in Hor. sat. II 8,8
(radices Qaq^avoi) et TG. s. radix et raphanus || 13 Cf. Serv. in Buc. II 11 (pro
herpyllo serpyllum) = Isid. III 3, 3 \\ 16 sq. Cf. GL. IV 7, 4 (quidam putant
hoc lact debere dici, sed non legi nisi in Varrone de lingua latina); Isid. XVII 10,
11 (Lactuca . . quod abundantia lactis exuberat); Mart. Cap. III 307 (lact);
GL. I 102, 4. 303, 6; II 21,9; V 48, 22. 199, 10. 326,25; VI 472, 1; VII
95,13 II 17 Cf. Fest. JPauli 31, 18 (brassica a praesecando est dicta); Hesych. s.
^Qae^^aiy^xri \\ 18 sq. Cf. Fest. Fauli 19, 11 (asparagus herba dicta, quod in aspero
virgulto nascatur); TG. s. v. (qui virgas habet asperas); Isid. XVII 10, 19 (quod
sit spinosus et asper sit frutex eius) || 21 Cf. Varro d. r. r. I 23, 1 (fructum arbitror
esse fundi eum qui ex eo satus nascitur utilis ad aiiquam rem); Gai. II 203
(fructus qui in illo fundo nati erunt)
1 LepoRiN- II 2 id ex hoc || 4 inter s et ea lineola del I (vix I) || 7 malon
aut lac est post pinus (sic Mue) aut latet corruptela (nux A.Sp.) \\ 11 sq. TT€rdNON
13 raphanu: corr Scal || 14 s^- coliandron malachen cyminon | lirio | malba
malache || 16 sisimbriu a sysibrio | lacte a lacte || 17 lact- Blassica {corr Laet)
passica: corr Tu/rn duce Ald || 20 asparagus || 21 a fruendo Turn \ ea equas
et ea eque : corr A. Sp.
LIBER V 101—108 33
fruamur. hinc declinatae fruges et frumentum, sed ea e terra; etiam
frumentum, quod <ad> exta ollicoqua solet addi ex mola, id est ex
sale et farre molito. uvae ab uvore.
22. quae manu facta sunt dicam, de victu, de vestitu, de instrumento 106
s et si quid aliud videbitur his aptum. de victu antiquissima puls; haec
appellata vel quod ita Graeci vel ab eo unde scribit Apollodorus (hist.
Gr. fragm. I p. 462 M.), quod ita sonet cum aqua<^e)> ferventi insipitur.
panis, quod primo figura faciebant, ut mulieres in lanificio, panus; postea-
quam ei figuras facere instituerunt alias, a pane et faciendo panificium
10 c<o>eptum dici. hinc panarium, ubi id servabant, sicut granarium, ubi
granum frumenti condebant: unde id dictum, nisi ab eo quod Graeci id
f x()d)c^v? a quo a Graecis quoque f granum dictum in quo ea quae
conduntur. hordeum ab <|h^orrido. triticum, quod tritum e spicis. i06
far a faciendo, quod in pistrino fit. milium a graeco: nam id ^eXCvri.
15 libum, quod ut libaretur, priusquam essetur, erat coctum. testuacium,
quod in testu caldo coquebatur, ut etiam nunc Matralibus id faciunt
matronae. circuli, quod mixta farina et caseo et aqua circuitum aequa-
biliter fundebant. hos quidam qui magis incondite faciebant vocabant 107
lixulas et similixulas vocabulo sabino: itaque ffrequentia Sabinis. a
20 globo farinae dilatato, item in oleo cocti, dicti [a globo] globi. crustu-
lum a crusta pultis, cuius ea, quod ut corium et uritur, crusta dicta.
cetera fere opera a vocabulis graecis sumpta, ut thrion et placenta.
quod edebant cum pulte, ab eo pulmentum, ut Plautus (Aul. 316, 108
Mil. 349, al.)'^ hinc pulmentarium dictum: hoc primum debuit pasto-
1 Cf. Don. in Eun. IV 7, 46 (a frugibus, quae quod liis fruamur ita dictae
sunt: unde fructus et frumentum) || 2 Cf. § 98; Fest. Pauli 23, 14 (itaque auli-
cocia [aulicocta.^J exta e. q. s.); TG. s. extar; v. Kretzer de Eoman. vocab. pontif. 50 (|
3 Cf. Fest. 141'-, 31 (mola etiam vocatur far tostum et sale sparsum, quod eo
molito hostiae aspergantur) ; Pauli 110,5 (mola, id est farre molito et sale); Serv.
Dan. in Aen. IV 517 (mola id est farre et sale, quam molam salsam a molendo
appellant); GL. V477, 23 \ Cf. Serv. in Buc. X 20 (uvidum . . . unde et uvae dictae
sunt); GL. VII 543, 29 \\ 6 Cf Athen. XIV 648 B || 10 Cf Non. 47, 14 \\ 13 Cf
Augustin. de dial. 11, 6 Crec. (per id quod continetur, ut si quis horreum mutata
littera adfirmet ab hordeo nominatum); Isid. XVII 3, 10 (quod . . . aridum ante
fiat) i Cf Isid. XVII 3, 4 (vel a tritura . . .); TG. s. granarium || 14 Cf. Fest.
157*-, 17 (milium . . . Graecae 8tirp<^i>s iudicant esse, cum id illi -KiyxQov vocent;
tam hercules quam panicum iisXivT}v) \\ 16 Cf VII 44; Ovid. Fast. VI 531 \\ 24
GL. I 73, 7: pulmentum et pulmentarium dicitur . . . Varro autem ad Ciceronem
V pulmentum ait, quod id cum pulte esse^^n^t, et inde pulmentarium dictum;
cf Isid. XX 2, 27
2 qd exta ollico quo: corr Turn \\ 7 add Turn || 8 postea qua || 12 KPOKCN:
LJ
xoxxov Bent et Scal (cf TG. 8. 'granum') \\ 13 horreii || 14 M€AIN€ (suprascr.
m. 2) II 16 es8& ut erat: corr Turn || 18 Hoc |i 19 semiliiulas v \ sauino | an:
frequenti in <usu> Sabinia.? || 20 secl Mtte \\ 21 & urit (sic): exuritur v
Varro de ling. lat. 3
34 DE LINGVA LATINA
ribus. caseus a coacto lacte ut co^a^xeus dictus; dein posteaquam
desierunt esse contenti his quae suapte natura ferebat sine igne, in
quo erant poma, quae minus cruda esse poterant decoquebant in oUa.
ab olla olera dicta, quorum fa gerere cruda olera. e quis ad coquen-
dum quod e terra eru<(itu^r[e], ruapa, unde rapa. olea ab el<(a)>ea; 5
109 olea grandis orcbitis, quod eam Attici f orcben mora. hinc ad pecudis
carnem perventum est. fsuilla, sic ab <(a)>liis generibus cognominata.
hanc primo assam, secundo elixam, tertio e iure uti c<^o)>episse natura
docet. dictum assum, quod id ab igni assudescit: uuidum enijn
quod humidum, et ideo ubi id non est, sucus abest; et ideo sudan- lo
dum assum destillat calore[m], et ut crudum nimium habet humoris,
sic excoctum parum habet suci. elixum e liquore aquae dictum et
110 ex iure, quod iucundum magis conditione. succidia ab suibus c<(a)>e-
dendis: nam id pecus primum occidere coeperunt domini et ut ser-
varent sallere. tegus suis ab eo quod eo tegitur. perna a pede. 15
sueris a nomine eius. oiSfula ab offa, minima suere. insicia ab eo
quod insecta caro, ut in carmine Saliorum (p. 345 M.) est, quod in
extis dicitur nunc prosectum. murtatum a murta, quod f eo ad large
111 fartis. quod fartum intestinum crassundiis, Lucan<(ic^am dicunt, quod
milites a Lucanis didicerint, ut quod Faleriis Faliscum ventrem. fundo- 20
1 Cf. VI 43 (a lacte coacto) || 6 Cf. Fest. 181^, 18 sqq. cum Paulo 180, 9
(orchitis genus oleae ex Graeco dictum) || 7 Cf. GL. II 80, 4 (ovinus quoque ab
ove et suinus a sue: nam ovilla et suilla diminutiva sunt . . . suina suilla ovina
ovilla) II 9 Cf Isid. XX 2, 22 (quod ardeat quasi arsum) | Cf § 24; TG. s.
uvidus; schol. in Verg. ecl. X 20 = GL. VII 543,29; Suet. p. 294, 7 Reiffersch. \\
10 Cf Don. in Eiin. II 3, 27 (sucus est humor in corpore quo abundant bene
valentes) || 12 Cf Fest. Pauli 76, 17 (elixa a liquore dicta) || 13 Cf Non. 171, 1
(dicitur et succidia [suicidiaX] quod est laridum) i| 14 sg. GL. 1375,17: veteres
ambiguitatem appeliationis vitantes et analogiam sequentes . . . a positione
sallo, non sallio ut Sallustius . . . Varro ad Ciceronem quinto: 'ut servarent
sallere' || 16 Cf Macr. VII 8, 1 (isicium, quod ab insectione insicium dictum
amissione n litterae postea quod nunc habet nomen obtinuit); TG. s. ensicium ||
18 Cf Plin. XV 118 (et alius usus bacae [scil. myrti] fuit apud antiquos,
antequam piper reperiretur, illam optinens vicem, in quodam etiam genere opsonii
nomine inde tracto, quod etiam nunc myrtatum vocatur) || 19 Cf GL. I 94, 14
(lucanica feminino genere intellegitur hira, hoc est intestinum aut aliud quod
unusquisque intellegere voluerit) ; Martial. IV 46, 8 (et Lucanica ventre ciim
Falisco), al.
i agerere (ger ex gen); an: a cruore .^ || 5 etr§ rure: correximus duce Turn
(e terra erueretur) 1 add Vict || 6 attico: corr Sp. \ 6Qxi{L0Q0v Buttmann, Bqxiv
{lOQiav Canal \\ 7 suilla ex suillj inter scribendum \ <^ut ab sue)> suilla A. Sp. (ut
c. al); an: suilla <^a sue et alia)> .^ nisi plura desunt \ ilis: corr Mue || 8 hinc ||
9 dictu ex dicta inter scribendum \ assuescit; an: assud<^escit id est uv)>escit.^ j
Vbidu il 10 sq. sudando Laet | calore || 13 iuro || 14 c§perunt |i 15 sallire (cf test.) ||
15 q. eo II 16 sue re |i 17 an: Saliorum <^prosicium) est.^ cf Fest. Pauli 225, 15;
Non. 220, 17; TG. s. 'prosiciae' || 18 ea Laet \ ad<ditur> A. Sp. || 19 <e> cras-
sundiis Mue \ add Laet: v. test.
UBEK V 10«— 114 35
luni a fundo, quod f ut reliquae partes, sed ex una parte sola apertum;
ab hoc Graecos puto tv^Xbv svtiQov appeUasse. ab eadem fartura far-
cimina <in> extis appellata, f a quo, in eo quod tenuissimum intestinum
fartuni, hila ab hilo dicta illo quod ait Ennius (Ann. 14 V}): 'neque
b dispendi[i] facit hilum.' quod in hoc farcimine suramo quiddam eminet,
ab eo quod ut in capite apex, apexabo dicta. tertium fartum est
longavo, quod longius quam duo illa. augmentum, quod ex immolata 112
hostia desectum in iecore in por<(ric>iendo a<(u^gendi causa. magmen-
tum a magis, quod ad religionem magis pertinet: itaque propter hoc
10 <^mag^mentaria fana constituta locis certis quo id imponeretur. mattea
ab eo quod ea graece ^dttvri. item Graecis singillatim fhe§-ovum
bulbum.
23. lana Graecum, ut Polybius (fragm. inc. 99 [104] H.) et Calli- ns
machus (fragm. 408 Schn.) scribunt. purpura a purpur<^a)>e maritumae
16 colore[nt], P<(o)enicum, quod a Poenis primum dicitur allata. stamen a
stando, quod eo stat omne in tela velamentum. subtemen, quod subit
stamini. trama, quod tram<(e^at frigus id genus vestimenti. densum
a dentibus pectinis quibus feritur. filum, quod minimum est hilum:
id enim minimum est in vestimento. pannus graecum, ubi f ea fecit. 114
ao panuvellium dictum a pano et volvendo filo. tunica ab tuendo cor-
pore, tuuica ut f indica. toga a tegendo. cinctus et cingillum a cin-
gendo, alterum viris, alterum mulieribus attributum.
2 Cf. Isid. XI 1, 131 {xvtfXov Ivrsgov) || 3sq. Cf. Varro in GL. 1 102, 15 (hilum
Varro rerum humanarum intestinum <iicit tenuissimum, quod alii hillum appel-
laverunt); Non. 133,5 (hillas intestina veteres esse dixerunt); Festus Pauli 101,8;
Fseudacr. in Hor. sat. II 4, 60 (hillae et hilli dicuntur salsa intestina e.q.s.);
Isid. X 186 ^W isq. Cf praeter V 60 etiam 1X54 \\ 6sq. CfArnob. VII 34 (apexaones
. . . longavi, quae sunt nomina et farciminum genera e. q. s.); TG. s. v. \\ 7 Cf
Amob. VII 35; TG. s. augmentum || 9 Cf Serv. Dan. in Aen. IV 57 (maius
augmentum) ; Arnob. VII 34 s. f ; Fest. Pauli 136,4 (magment<at>um magis augmen-
tatum); TG. s. magmentum || 10 Cf. TG. s. magmentarium {i(p' ov xu ajtXdyxva
xi9dfi£va xotg ^oofiof? TCQoacp^govxai) j Cf TG. s. matia et mattia {ytBQltpoQa) ||
12 Non huc spectant quae Apicius p. 153 ex Varrone de bulbis adfert, quamquam
huc rettulit Canal || 16 Cf schol. Bemb. in Heaut. II 3, 52 (ab eo quod subeat sta-
men [stamini?]); Serv. in Aen III 483 \\ 20 Cf TG. s. pannum; Non. 149, 17; Hesych.
8. 7Ci\vLov {'navovtiXiov \i. e. -navovriXiov] 7) CTpaxTog) || 21 Cf. schol. in Pers. V 14 ;
1 quod <^non ex)> utraque parte Sp. (non c. Ald); an: quod in<^clu8um> reliqua
e parte ? || 2 TYphloN€NT6PON || 3 farcimina ex fac cimina ut vid | an: a quo <^farti-
culum^ \ m? tenuissimum ex testinuissimum (sti et ' lineolis del m. 3 ut vid) ||
ab hilo
4 hila dicta- Hilo qfl": corr Lachm || 6 Bemin& (s ea^. m. 3) \\ 8 sq. im poriendo :
corr Sp. I add Turn c. al. | Magnentu || 10 mtarea: corr Turn \ matt^: mattea
(= iiaxxvri) Popma || 11 sq. MATTT€ | he§- Ouu- bvlbvm- {quae lacunosa esse sensit
Scal) II 13 polibiuB || 16 colerent (colore, ut Lachm) \ Penicu ; penis || 16 velu-
mentxim Ellis || 17 add vir d. apud Aug || 18 ad entib; j pectinis, is ex ii vel u ||
19 grecus | ubi Aeolis n&vog Sp.; an: ubi E <pro> A facit.^ || 21 ut induca
Laet; an: ut <^tu^endica .?
3*
36 DE LINGVA LATINA
116 24. arma ab arcendo, quod his arcemus hostem. parma, quod e
medio in omnis partis par. conum, quod cogitur in cacumen versus.
asta, quod astans sol[l]et ferri. iaculum, quod ut iaciatur fit. tragula
a traiciendo. scutum <^a)> sectura ut secutum, quod a minute consectis
116 fit tabellis. umbonis a graeco, quod ambonis. gladium C in Gr com- 5
mutato a clade, quod fit ad hostium cladem gladium; similiter ab
[hjomine pilum, qui hostis periret, ut perilum. lorica, quod e loris
de corio crudo pectoralia faciebant; postea subcidit galli<(ca^ e ferro
sub id vocabulum, ex anulis ferrea[m] tunica[m]. balteum, quod cin-
gulum e corio habebant buUatum, balteum dictum. ocrea, quod oppo- 10
117 nebatur ob crus. galea ab galero, quod multi usi antiqui. tubae ab
tubis, quos etiam nunc ita appellant tubicines sacrorum. cornua, quod
ea quae nunc sunt ex aere, tunc fiebant bubulo e comu. vallum vel
quod ea varicare nemo posset vel quod singula ibi extrema bacilla
furcillata habent figuram litterae V. cervi ab similitudine cornuum 15
cervi; item reliqua fere ab similitudine ut vineae, testudo, aries.
118 25. mensam escariam cillibam appellabant; ea era[n]t quadrata ut
etiam nunc in castris est; a cibo cilliba dicta; postea rutunda facta,
et quod a nobis media et a Graecis mesa, mensa dict<^a^ potest; nisi
etiam quod ponebant pleraque in cibo mensa. truUa a similitudine 20
truae, quae quod magna et haec pusilla, ut truella; hanc Grraeci truUan.
Non. 406, 13 (toga dicta est a tegendo); GL. II 35, 14 (e . . . transiit in . . .
tego toga); Lyd. de mag. 17 = 13, llW. {toya olovsl 6xs7tcc6^cc ccito rov riysqs
y.ar avricroixov ovrco yccQ ro 6-x,iitsi,v 'Pcoiiccloi xcclovai); Mart. Cap. III 233 (a
tegendo toga); Isid. XIX 24, 3; TG. s. v. (quod corpus tegit) i Cf. Non. 47, 20
(cingillum a cingendo); TG. s. cingulum
2 Cf. Serv. in Aen. III 680 (conus . . . a rotunditate in acumen levatur) ;
TG. s. V. II 3 sg. Cf. Non. 327, 18 (iacere significat emittere; unde et iaculum) |
Cf. Varro ap. Non. 553, 29 (tragulave traiecit) || 5 Cf. gloss. de Pmdent. p. 32, 19
ed. Burnam (gladius a clade) || 7 Cf. schol. in Verg. Aen. XI 679 (lorica est
tegimen de corio tamquam de loro factum); Isid. XVIII 13, 1 (quod loris careat) ||
9 Cf Serv. in Aen. V 313 (balteus . . . quo cingimur) = Isid. XIX 33, 2; Lyd.
de mag. II 13 = 69,19 W. (^dlrsov rov JwCT^pa Xsyovet); GL. I 77, 8 ibique
Varro; TG. s. v. \\ 10 Cf. Lyd. de mag. I 46 = 48, 5W. {oKQs&roi . . . rccg xv^-
^ccg TtsQmscpQccyjisvoi) \\ 11 Cf.Fest. 352^^, 23 ibique Mue \\ 11 sq. Cf. § 121; Fest.
Pauli 43, 9 (cillibae mensae rotundae) et 77, 11 (escariae mensae quadratae
vocantur . . .) || 19 GL. I 58, 17: mensam sine n littera dictam Varro ait, quod
media poneretur: sed auctores cum n littera protulerunt, Vergilius saepe. sed
et mensam cum n posse dici idem Varro ait, quod et mensa [^Qcord] edulia in
ea [escolenta] ponerentur; cf. Plut. Sympos. VIII 6, 726 F {(liivaav ^hv rr]v rQcc-
Tcs^av &7ib T^s iv figccj d-hsmg) \\ 20 Cf Pseudacro in Ror. sat. II 3, 144
3 S0II& II 4 add Laet | aminute ex aminutj | csectu: corr Aug \\ 5 Pladius:
corr Sp. 1 fi • In • f • || 7 q hostem | ferir&: corr Aug \\ 8 gallj e: corr Mue || 9 ferrea
tunica" (" in fine v. longius distante): corr Turn \\ 14 uacilla || 18 rutunda
facta ex rutundg factg||19 agrecis mesa- msa | dici potest: corr Mue \\ 21 troula:
corr Klotz \ Mnc: corr Sp. \ THvllan; an rQvrjXiSa duce Scal? cf. Hesych. et Lueian.
Lexiph. 7
LIBER V 116—121 37
trua[e] qu^a^ e culina in lavatrinam aquam fundunt; trua, quod travolat
ea aqua. ab eodem est appellatum truleum: siraile enim figura, nisi
(juod latius est, quod concipit aquam, et quod manubrium cavum non
est nisi in vinario truleo. accessit matellio a matula dictus [et dictus], 119
5 qui, posteaquam longius a figura matulae discessit, et ab aqua aqualis
dictus. vas aquarium vocant futim, quod in triclinio allatam aquam
infundebant; quo postea accessit na[g]nus cum graeco nomine et cum
latino nomine graeca figura barbatus. pelvis pede<(l)>uis a pedum la-
vatione. candelabrum a candela: ex his enim funiculi ardentes fige-
10 bantur. lucerna post inventa, quae dicta a luce aut quod id vocant
Xvxvov Graeci. vasa in mensa escaria: ubi pultem aut iurulenti quid 120
ponebant, a capiendo catinum nominarunt, nisi quod Siculi dicunt
xdrivov ubi assa ponebant; magidam aut langulam alterum a magni-
tudine alterum a latitudine finxerunt. patenas a patulo dixerunt, ut
15 pusillas, quod bis libarent cenam, patellas. tryblia et canistra quod
putant (Funai. p.ll7) esse latina, sunt graeca: xqv^Xiov enim et y,avovv
d<i)>c<^untur)> graece. reliqua quod aperta sunt unde sint relinquo.
26. mensa vinaria rotunda nominabatur cilibantum, ut etiam nunc 121
in castris. id videtur declinatum a graeco f ciliceo, a poculo cylice
4 Cf. Fest. Pauli 126, 3 (matellio deminutivum a matula) || 5 Cf. GL. I
118, 30 (aquales . . . huius autem principale nomen est aqua) || 6 Cf. Fest. Pauli
89, 4; Serv. in Aen. XI 339 = Lact. Plac. in Theb. VIII 297; Don. in Andr.
III 5, 3. Phorm. V 1, 19; Pseudacr. in A. P. 231; Isid. X 110; TG. s. futis et
effutire || 1 sq. Cf Fest. 177^, 5 == Paul. 176, 5 {ubi barbatum et nani); TG. s.
bardatus || 8 Cf Fest. Pauli 247, 1; TG. s. v. (quod pedes ibi lavantur); schol.
in luv. III 277 (in quibus pedes lavant . . . noSdvinxQa); Isid. XX 6,8 || 9 Cf.
Fest. Pauli 46, 7 (quod in eo candelae figantur); Serv. in Aen. I 727 (quae in
capitibus uncinos baberent quibus affigi solebant vel candelae vel funes) et Varro
rer. hum. apttd Servium Dan. II 225 (ut in quo figunt candelam, candelabrum
appellant) = Macr. III 4, 2; Isid. XX 10, 2 sq. et 5; Plin. XXXIV 11 \\ 10 Cf
Serv. in Aen. I 726 (a lychno autem lucema dicta est . . . si enim a luce diceretur,
non staret versus) = Lact. Plac. in Theh. I 521; Isid. XX 10, 2 \\ 12 Cf TG.
s. catinus |i 14 Cf Isid. XX 4, 10. 8, 2 (oris patentioribus) || 15 Cf Fest. Pauli
45, 19 (cana dicunt Graeci, nos canistra e. q. s.); TG. s. canistrum || 18 Cf § 118 ||
19 Cf Macr. V 21, 19 (xvitxog, quod poculi genus nos una littera immutata
calicem dicimus)
1 tru§ que culina: corr Mu£ \ post aquS fundunt usque ad VI 61 finit cum
deficiat F, quae de quaternione nunc deperdito adhibitis et apographis melioribus
et F'' i. e. lectionibics editioni priticipi a Petro Victorio et lacobo Diacetio ad-
scriptis [{F"^ ubi e silentio testandumj cum probabilitate effici possunt adnotavi-
mu^: ac saepius inter plures scripturas optio relinquenda erat \\ 8 concipiat {F'')
vel concipit || 4 uinaria trulla: corr Christ \ matiolio: corr Ald \ secl Tum \\
7 magnus; corr Tum (| 8 add Scal duce Ald \\ 11 licnon | pultes F" \\ 18 catinon |
autem vel aut; an ac^ || 16 triplia || 16 triplion | canunun: corr Sp. \\ 17 de: cor-
reximus | gr§ca: corr Canal || 18 an: cilliba ante.'' || 19 xvUxelai Tum, cui id
add Mue
38 DE LINGVA LATINA
fqui illa. capid<(es)> et minores capulae a capiendo, quod ansatae ut
prehendi possent, id est capi. harum figuras in vasis sacris ligneas
122 ac fictiles antiquas etiam nunc videmus. praeterea in poculis erant
paterae, ab eo quod f latini ita dicunt dictae. hisce etiam nunc in
publico convivio antiquitatis retiaendae causa, cum magistri fiunt, potio 5
circumfertur, et in sacrificando deis lioc poculo magistratus dat deo
vinum. pocula a potione, unde potatio et etiara posca. haec possunt
a poto, quod notog potio graece. origo potionis aqua, quod <^a^equa
123 summa. fons unde funditur e terra aqua viva, ut fistula a qua fusus
aquae. vas vinarium grandius sinum ab sinu, quod sinum maiorem 10
cav<^a^tionem quam pocula habebant; item dictae lepestae, quae etiam
nunc in diebus sacris Sabinis vasa vinaria in mensa deorum sunt po-
sita; apud autiquos scriptores graecos iuveni appellari poculi genus
dE7CS0Tav: quare vel inde radices in agrum Sabinum et Romanum sunt
124 profectae. qui vinum dabant ut minutatim funderent, a guttis guttum 15
appellarunt; qui sumebant minutatim, a sumendo simpuium nominarunt.
in huiusce locum in conviviis e Grraecia successit epichysis et cjathus;
126 in sacruficiis remansit guttus et simpuium. altera vasaria mensa erat
lapidea quadrata oblonga una columella; vocabatur cartibulum. haec
in aedibus ad compluvium apud multos me puero ponebatur et in ea 20
et <^cir)>cum ea<(m^ aenea vasa: a gerendo cartibulum potest dictum.
1 Cf. Fest. Pauli 48, 9 (capis poculi genus, dictum a capiendo); Non. 547, 12
(etiamnunc pocula quae vocant capulas et capides); TG. s. capedo; GL. II 251, 12 \\
4 Cf. Macr. V 21, 4 (patera enim ut et ipsum nomen indicio est planum ac
patens est); Isid. XX 5,2; TG. s. v. (a patendo) || 7 sq. Cf. VI 84; Isid. XX 5, 1
(poculum a potando nominatum). 3, 1 (potio a graeca derivatione vocatur: hanc
enim illi tvotov dicunt); TG. s. potio (itoTog TtoTov) || 8 sq. Cf. Fest. PauU 84, 16 (a
fundendo dictus j Cf. Lyd. d. mens. IV 46 = 101, 25 W. {aicovccv avrrjv ^Paniaioig
19-og v.aXalv &no rfig ioorriTog) ; Isid. XX 3,1 (quod superficies eius aequalis sit) ||
10 Cf. 1X21; Non. 547, 15 (sinum et galeola vasa sinuosa); GL. II 262, 23 (dicitur
tamen hoc sinum i producto et significat vas); schol. Veron. et Serv. inBuc. VII 33
(ibique Varro d. v. p. B.) ; GL. IV 259, 34; TG. s. sinum et lepista || 11 Cf Fest. Pauli
115, 6 (lepista genus vasis aquarii); Non. 547, 20 ex Varrone d.v.p.M. (lepistae
etiamnunc Sabinorum fanis pauperioribus plerisque aut fictiles sunt aut aeneae) ||
15 Cf. schol. luv. in III 263 (ab eo quia guttam mittit); Fest. Pauli 93,13
(gutturnium . . . ab eo quod propter oris angustias guttatim fluat); TG. s. gutus ||
16 Cf Fest. Pauli 337, 10 (vas parvulum non dissimile cyatho); schol. luv. in
VI 343 (simpuvium); TG. s. simpulum (xva&og); v. Kretzer de Bom. vocah.
pontif. 66 II 19 Cf TG. s. cartibulum (mensa quadrata quae in atriis ponitur)
1 qui <in)> illa {scil. erat) Mue \ capit: corr Sp. (capis Turn) \\ 2 prghendi
F' II 4 dicunt secl v; an: Latini <^patere aper^ta dicunt .? || 7 postea hgc: corr
Turn II 8 TtoTcp Mue \ potos | gr§ce origo potionis- Aqua F" \\ 11 add Ald \ dicta
flepeste: corr Mue duce Sciop \\ 12 sabinis vel sauinis || 14 depesta || 16 simpu-
lum: corr Brinhmann (item 18) || 18 uasaria 'quamvis ah alio uinaria repositum
fueraf F"' || 19 columella {non columbella) F^ \\ 20 ad vel a || 21 suppl Christ \
cartibulum potest vel cartibum post
LIBER V 121—129 39
27. praetereH erat tertium genus mensae et quadratae vasorum; i26
voca<(ba)tur urnarium, quod urnas cum aqua positas ibi ])otiBsimum
habebant in culina. ab eo etiam nunc ante balineum iocus ubi poni
solebat urnarium vocatur. urnae dictae, quod urinant in aqua haurienda
r. ut urinator. urinare est mergi in aquam. f impurro fictum ab urvo, 127
quod ita flexum ut redeat sursum versus ut in aratro quod est urvum.
calix a caldo, quod in eo calda puls apponebatur et caldum eo bibe-
bant. vas ubi coquebant cibum, ab eo caccabum appellarunt. veru a
versando.
10 28. ab sedendo appellatae sedes, sedile, solium, sellae, siliquastrum; 128
deinde ab his subsellium: ut subsipere quod non plane sapit, sic quod
non plane erat sella, subsellium. ubi in eiusmodi duo, bisellium dictum.
arca, quod arcebantur fures ab ea clausa. armarium et armamentarium
ab eadem origine, sed declinata aliter.
15 29. mundus muliebris dictus a munditia. ornatus quasi ab ore 12»
natus: hinc enim maxime sumitur quod eam deceat. itaque id paratur
speculum. calamistrum, quod his calfactis in einere capillus omatur.-
qui ea ministrabat, a cinere cinerarius est appellatus. discerniculum,
quo discernitur capillus. pecten, quod per eum explicatur capillus.
5 Cf. ad 41,13 || 7 Cf. Fest Pauli 47,1 (quod in eo calidum bibitur),- aliter
GL. II 167,1 {&7tb tov xvU^); Macr. V 21, 18 al. || 8 Cf. TG. s. caccabus {nav-
^■eifjrjs) II 10 sr/. Cf Fest. 340^, 10 (seliquastra sedilia antiqui generis appellantur
D littera in L'conversa, ut etiam in sella factum est et subseliio et solio, quae
non minus a sedendo dicta sunt) et 298^, 14 (solla [i. solia] appellantur sedilia
e.q.s.); Lyd. d. mag. 17 = 13, 20W. (rbv dk h^govov aoXiov ini%(OQlm d)v6[iatov
&vrl XQV gHXiov xar' &vri6xoixov, mg (prjeiv 6 'Paniaiog "AcnQog); Serv. in Buc. 12
(sella pro sedda dicitur a sedendo); GL. VII 13, 14. 26,17 (seddam sellam); VI
26, 3 (sellam a sede); II 118, 2 (sedeo sedile); Sero. in Aen. VII 169 (solium
. . . secundum Asprum per antist<^o^ichon . . . qnasi sodium a sedendo); Isid.
XX 11, 9sq. et 16, 4 (cf diff. 524); TG. s. siliquastrum et subsellium |i 12 Cf
TG. s. biclinium || 13 Gf. Fest. Pauli 16, 5 (arca in qua quae clausa sunt tuto
manent); Serv. in Aen. 1262; Non. 32, 5; Isid. XI 1, 73. XV 14, 5 (ab arcendo).
XX 9, 2 (diff. 9) I Cf § 115; TG. s. armaria (arca maiora); GL. II 75, 7. 12;
III 462, 32; VII 265, 1. 296, 24; Isid. XV 5,4 \\ 16 Cf Fest. 142^, 16 = Puul.
143, 1 (mundus etiam dicitur omatus mulieris . . . mundus quoque appellatur
lautus et purus); Liv. XXXIV 7,9; Varro Menipp. frgm. 420 Buech. || 11 sq. Cf.
Dig. XXXIV 2, 19 § 8 (speculum . . . quod mulier mundi causa habuit) |! 18 Cf
Pseudacr. in Hor. sat. I 2, 98 (cinerarii . . . ab officio calamistrorum i. 0. veruum
in cinere calefaciendorum, quibus matronae capillos crispabant); Non. 546, 13;
Serr. in Aen. XII 100 (acus maior quae calefacta . . . intorquet capillos) = Isid.
X 57. XX 13,4; TG. s. calamistratus |i 18 Cf Non. 35, 29 (acus quae capillos
. . . dividit, dicta a discernendo). 282, 21 \\ 19 Cf GL. II 126, 13 (a pectendo
pecten)
1 an: it<^em^ .^ || 2 vocatum Sp., fortasse recte \\ 5 orinator orinare: corr
Bent I imburum v, imburvom Mue | urbo: corr Mue \\ 6 uersus est in: corr Ald \
aruum || 7 plus: corr Laet \\ 8 uera: corr Ald \\ 10 eouum: corr Aug c. al. |i 16 an:
mundus (^omatus) .'' v. test. \\ 16 <(ob^ id Laet {quod significat id)
40 DE LINGVA LATINA
130 speculum a speciendo, quod ibi {s}e spectant. vestis a vellis vel[a]
ab eo quod vellus lana tonsa universa ovis. id dictum, quod vellebant.
lan<^e^a ex lana facta. quod capillum contineret, dictum a rete rieticu-
lum; rete ab raritudine; item texta fasciola, qua capillum in capite
alligarent, dictum capital a capite, quod sacerdotulae in capite etiam 5
nunc solent babere. sic rica ab ritu, quod Romano ritu sacrificium
feminae cum faciunt, capita velant. mitra et reliqua fere in capite
postea addita cum vocabulis graecis.
131 30. prius fde ind[e]utui, tum amictui quae sunt tangam. capi-
tium ab eo quod capit pectus, id est, ut antiqui dicebant, comprehendit. lo
indutui alterum quod subtus, a quo subucula; alterum quod supra, a
quo supparus, nisi id quod item dicunt osce. alterius generis item
duo, unum quod foris ac palam, palla; alterum quod intus, a quo in-
tusium, id quod Plautus dicit (Epid. 231): 'intusiatam patagiatam cal-
tulam ac crocotulam.' multa post luxuria attulit, quorum vocabula i5
132 apparet esse graeca, ut asbest<(in)>on. amictui dictum quod amiectum est,
id est circumiectum, a quo etiam quo[d] vestitas se involvunt, circum-
iectui appellant, et quod amictui habet purpuram circum, vocant cir-
cumtextum. antiquissimi amictui ricinium; id, quod eo utebantur du-
1 Cf. VI 82; GL. II 125,9 (a simplici quoque quod in usu non est specio
species speculum pro speciculum per syncopam ci euphoniae causa); Serv. in
Aen. 1 180 (in quo nos intuemur) j Cf. V 54; d. r. r. II 11,9; additam. ad Serv.
in Georg. III 306 (vellera autem a vellendo dicta) ; Isid. XIX 27, 1 ; TG. s. v. \\
3 sq. Cf. Non. 542, 8 (tegmen capitis muliebre); Isid. XIX 31, 7 1| 5 Cf. Fest. Pauli
57, 6 ; TG. s. capitalis (jtQocxEcpdXavov) || 6 Cf. Gran<^iusy apud Fest. 277^, 6
(muliebre cingulum capitis quo pro vitta fiaminica redimiatur) et 289^, 21 (pro
palliolo mitrave); Non. 539, 17; Serv. Ban. in Aen. IV 137; TG. s. v. \\ 7 Cf
Serv. in Aen. IV 216. IX 613; Isid. XIX 31, 4sq.; TG. s. mitra || 9 Cf Non.
542,23 (capitum tegmina) || 11 sq. Cf.Varro d.v.p.B. apud Non. 542,20 (postea-
quam binas tunicas habere coeperunt, instituerunt vocare subuculam et indusium)
et 540, 9 (supparum . . . dictum quod subtus appareat); TG. s. subucula et sup-
para; GL. II 169, 17 (supparus neQioafiiov et hoc supparum); Fest. 309"; 25
(subuculam . . . de tunicae genere) et 310^, 10 cum Paulo 311, 4\\Vd Aliter Varro
apud Serv. in Aen. I 648; cf Non. 537, 32 (palla est honestae mulieris vesti-
mentum, hoc est tunicopallium) ; Serv. in Aen. XI 576; Isid. XIX 25,2; TG.
s. V. (vestis superior) || 13 sq. Cf Non. 539, 35 (indusium est vestimentum quod
corpori intra plurimas vestes adhaeret quasi intusium: Plautus in Epidico);
V. ad 11 (Varro ap. Non.) || 15 Cf Plin. XIX 20 (vocatur autem a Graecis
cce^dGTivov ex argumento naturae suae) || 17 Cf Fest. Pauli 17, 8. 28, 14 (a cir-
cumiectu dictum); TG. s. v. {TtsQi^oXri, jcsQi^oXaiov) || 11 sq. Cf. TG.s. circumtextum
(indumentum quod graece Kvx,lde dicitur); Serv. in Aen. I 649; Isid. XIX 24, 10 \\
19 Cf Fest. 274^, 32 (rec); Non. 542,1 (ric); Serv. in Aen. I 282 (quod post
tergum reicitur); Isid. XIX 25,4 (quod dimidia eius pars retro reicitur); TG. s.
ricinus
1 spiciendo: corr Laet \ ibi espectant | del Laet || 2 uellabant: corr Laet c.
al. II 3 add Turn \\ 9 prius deinde utuitum: e del Laet; an: prius d<^i)c<^am> .^
(prius quae We) \\ IZsqq. an: <^indusium ut) intusium et mox indusiatam.? v.test. \
indusiatam Plaut. et Non. \ caltulum: corr Laet ex Plauto et Nonio \\ 16 addidi-
mus: V. test. \ abiectum est || 17 circumlectum j del Aug c. al.
UBER V 129—186 41
plici, ab eo quod dimidiam partem retrorsum iaciebant, ab reiciendo
rieinium dictum. hinc quod facta duo simplicia paria, parilia primo 183
dict^, R exclusura propter levitatem. parape[c]chia, claraides, sic multa,
graeca. l<a)>ena, quod de lana raulta, duarum etiam togarum instar;
6 ut antiquissimum mulierum ricinium, sic hoc duplei virorum.
31. iustrumenta rustica quae serendi aut colendi fructus causa 184
facta. sarculum ab serendo ac sariendo. ligo, quod eo propter lati-
tudinem quod sub terra facilius legitur. pala a pangendo, G L quod
fuit. rutrum ruitrum a ruendo. aratrum, quod faruit terram. eius 136
10 ferrum vomer, quod vomit eo plus terra[m]. dens, quod eo mordetur
terra; supra id regula quae stat, stiva ab stando, et in ea transversa
regula manicula, quod manu bubulci tenetur. qui quasi temo est inter
boves, bura a bubus; alii hoc a curvo [c]urvum appellant. sub iugo
medio cavum, quod bura extrema addita oppilatur, vocatur coum a
16 cavo. iugum et iumentum ab iunctu. irpices regula compluribus den- 136
tibus, quam item ut plaustrum boves trahunt, ut eruant quae in terra
2 Gf. TG. s. pallium {anXotSiov) \\ i Cf. Fest. Pauli 117, 10 (vestimenti genus
habitu duplicis); Sueton. p. 267 Heiff.; Non. 541, 4 (vestimentum militare, quod
supra omnia vestimenta sumitur); Serv. in Aen. IV 262 (genus vestis. est autem
proprie toga duplex); Strabo IV 196 (tj dk igia tqaxtta iihv aiiQoyiaXXog Si, dqp'
f\g Tovg Saasts edyovg i^vcpalvovaiv ovg Xalvag xaXovaiv); Pollux X 123; schol.
in Tuv. III 283 (antiqui amphimallum laenam appellabant); TG. s. v. (amictus
rotundus duplex, ut lulius Suavis inter alia) || 9 Cf. Fest. 262^, 21 (rutrum tenentis
iuvenis est effigies . . . harenam mentis); Non. 18, 17 (a radendo [?]) | Cf. Isid.
XX 14, 2 (ab arando terram . . . quasi araterrium) || 10 Cf. Isid. XX 14, 1 (seu
ab evomendo terram) | Cf. Non. 462, 5 || 11 Cf. TG. s. stiva (quod . . . aratrum
sistit); Serv. in Georg. I 174 \\ 13 Cf § 127. 143; Fest. 375", 30 (urvat . . . cir-
cumdat, ab eo sulco qui fit in urbe condenda urvo aratri, quae fit forma simil-
lima uncini curvatione buris et dentis, cui praefigitur vomer); Non. 80,16 (bura
dicitur pars aratri posterior decurvata); Serv. in Georg. I 170 cum additamento
(buris est curvamentum aratri dictum quasi ^oo? oijQa, quod sit in similitudinem
caudae bovis. alii burim curvaturam temonis quae supra est et quod est infra
urvum dicunt. buris enim ut curvetur ante igni domatur, id est amburitur: unde
et quae naturaliter inveniuntur curvae ita dicuntur. Varro ait f totum burim in-
dici ab urbe; uhi temonem burim dici a bubus Thilo, urvum burim dici a curvo
Schoell); schol. apud Thil. III 2, 232; Isid. XX 14,2; GL. VII 544, 23; TG. s.
buris (curvamentum aratri) et in burim (pars curva quae aratro iungitur) || 14 Cf.
fl9; Fest. Pauli 39, 4 || 15 Cf. Varro d. r. r. 1 10, 1 (iugum vocant quod iuncti
oves uno die exarare possunt); Non. 54, 25 (iumentum a iungendo veteres dic-
tum putant, g littera in eo nomine adtrita) ; Gell. XX 1, 28 (iumentum . . . vecta-
bulum etiam, quod a iunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri iumentum a
iungendo dixerunt); TG. s. v. \ Cf. Fest. Pauli 105, 16 (genus rastrorum ferreo-
rum, quod plures habet dentes ad exstirpandas herbas in agris); additam. ad
Serv. in Verg. Georg. I 95 (crates quam rustici irpicem vocant) ; TG. s. hirpices
1 faciebant: coir Laet \\ 3 reclusum vel Resculum (sic F'*): corr Turn (sed
ex- pro es- Mue) | leuitatem (vix breuitatem) | Parapecchia F" \\ 4 add Ald ||
7 sarcendo: corr Ald || 9 ar<a)uit Laet \\ 10 del Madvig || 18 del Tum c. al. ||
14 coum {vix couB, ut F") || 15 couo: corr Bhol \ iumentum vel iumenta | ab vel a
42 DE LINaVA LATINA
ser<(p>unt: sirpices, postea S detrito, a quibusdam dicti. rastelli ut
irpices serrae leves; itaque liomo in pratis per fenisecia eo festucas
corradit, quo ab rasu rastelli dicti. rastri, quibus dentatis penitus era-
137 dunt terram atque eruunt, a quo rutu rastri dicti. falces a farre lit-
tera commutata; hae in Campania seculae a secando; a quadam simili- 5
tudine barum aliae, ut quod apertum unde, falces fenariae et arboriae
et, quod non apertum unde, falces lumaria<^e^ et sirpiculae. lumariae
sunt quibus secant lumecta, id est cum in agris serpunt spinae; quas
quod ab terra agricolae solvunt, id est luunt, lumecta; falces sirpiculae
vocatae ab sirpando^ id est ab alligando; sic sirpata dolia quassa, cum 10
alligata his, dicta. utuntur in vinea alligando fasces, incisos fustes,
138 faculas. has phanclas fChermonesioe dicunt. pilum, quod eo far pi-
sunt, a quo ubi id fit dictum pistrinum (L et S inter se saepe locum
commutant), inde post in urbe Lucili (cf. 521 et 1250 M.) pistrina et
pistrix. trapetes molae oleariae; vocant trapetes a terendo, nisi grae- 15
cum est; ac molae a mol<^l^iendo : harum enim motu eo coniecta
mol<(l)>iuntur. vallum a volatu, quod cum id iactant volant inde levia.
139 ventilabrum, quod ventilatur in aere frumentum. quibus comporta[n]tur
fructus ac necessariae res, de his fiscina a ferendo dicta. corbes ab
eo quod eo spicas aliudve quid corruebant; hiac minores corbulae 20
dictae. de his quae iumenta ducunt, tragala, quod ab eo trahitur per
terram. sirpea, quae virgis sirpatur, id est colligando implicatur, in
140 qua stercus aliudve quid vehitur. vehiculum, in quo faba aliudve quid
vehitur, quod e[st] viminibus vietur aut eo vehitur. f brevi est vehi-
3 Gf. Serv. in Verg. Georg. I 94 (quia terram radunt); Isid. XX 14, 6 (a ra-
dendo terram); TG. s. raster ||'6 Gf. TG. s. falx fenaria 1| 8 Gf Fest. Pauli 120, 15 ji
12 Gf. TG. s. pilum (pistillum) || 13 Gf. Varro d. r. r. I 63 (ut in pistrino pisetur);
Isid. XV 6,4 (quasi pilistrinum, quia pilo antea tundebant granum); TG. s.v. |l
15 Gf Serv. in Georg. II 519 (trapetis autem molis olivaribus) et Proh. ibideni;
Isid. XX 14,12; TG. s. v. \\ 16 Cf GL. V 477,22 (a molo molis verbo primitivo
. . . nomen derivatur mola) || 17 Gf. Serv. in Georg. I 166 (vannus . . . legimus
tamen et vallus secundum Varronem . . . de quibus verbis cf. TG. s. r. vannus et
Buecheler ad sat. Menipp. p. 225* et Keil d. r. r. I 22, 1 et 23, 5 p. 68. 72) \\
18 Gf TG. s. V. (quo palea ventilatur); Isid. XX 14, 10 \\ 19 sq. Gf Non. 197, 24
(corbes. corbulas Varro d. r r.) || 21 Cf Fest. Pauli 367, 16 (quod scuto infixa
trabatur); TG. s. v. (a tractu tragula dicta); addit. ad Serv. in Georg. 1 142 et 164 |i
24 Cf. Gell. XX 1, 29 (arcera autem vocabatur plaustram rusticum tectum undi-
que et munitum quasi arca quaedam magna e. q. s.) = Non. 55, 3; TG. s. v. (vehi-
culum in arcae modum e. q. s.); Serv. Dan. in Aen. I 744
1 add Turn \ s (vel est) detrito {vix qu§ detrita) || 2 ita qua | fenisecta |j
3 qua vel quo | dentalis : corr Turn \\ 4 sq. ruturbatri : corr Scal duce Turn \ litera
F"^ {ut saepe) \ hgc vel hae || 7 lumaria vel lumariae jl 10 sirpita || 12 phanclas vel
fanclas | Chermonesioe vel chermosioe (Chersonesioe Mue) \\ 13 R et S || 14 lucili
vel lucilli li 15 vocant<(ur)> Bent c. al. \ trapetas F^ \\ 16 sq. add Scal \\ 18 del
Laet c. al. || 24 delevirtius (e = e; ex Laet) \ utetur: corr Turn \ breui e F'' ;
an lacurMsa haec? cf. mox vel et v. adn.
LIBER V 136—143 43
calum dictum est aliis vel arcera, quae etiam in duodecim tabulis
{13 Scli.) appellatur; quod ex tabulis vehiculum erat factum ut arca[r],
arcera dictum. plaustrum ab eo quod non ut in his quae supra dixi,
sed ex omni parte palam est, quae in eo vehuntur, quod perlucet, ut
5 lapides, asseres, tignum.
32. aedificia nominata a parte ut multa. ab aedibus et faciendo ui
maxime aedificium. et oppidum ab opi dictum, quod munitur opia
causa ubi sint et quod opus est ad vitam gerendam ubi habeaut tuto.
oppida quod operi muniebant, moenia. quo moenitius esset quod ex-
10 aggerabant, aggeres dicti, et qui aggerem contineret, moerus. quod
muniendi causa portabatur, munus, quod sepiebant oppidum eo moe-
nere, moerus. eius summa pinnae ab his quas insigniti milites in i42
galeis habere solent et in gladiatoribus Samnites. turres a torvis,
quod eae proiciunt ante alios. qua viam relinquebant in muro, qua in
15 oppidum portarent, portas. oppida condebant in Latio Etrusco ritu us
multi, id est iunctis bobus, tauro et vacca, interiore aratro circum-
agebant sulcum (lioc faciebant religionis causa die auspicato), ut fossa
et muro essent muniti. terram unde exculpserant, fossam vocabant et
introrsum iactam murum. post ea qui fiebat orbis, urbis principium;
20 qui quod erat post murum, postmoerium dictum, feiusque auspicia
3 Cf. TG. s. plaustrum || 7 Cf. Cic. ap. Fest. 202^, 34 (quod opem darent);
Pauli 184, 5 (quod ibi homines opes suas conferunt) ; Serv. Dan. in Aen. IX 605
(vel quod opes illo munitionis gratia congestae sunt); Isid. XV 2, 5 sq. ; Pompon.
Dig. L 16, 239 § 7 (ab ope dicitur, quod eius rei causa moenia sint constituta) |j
9 Cf. Serv. in Aen. XI 567 (proprie moenia sunt tantum muri, dicta quasi
munia a munitione ciritatis); Isid. XV 2, 17. 18 \\ 10 Cf. Varro de r. r. I 14,3
(aggerea faciunt sine fossa: eos quidam vocant muros); Serv. in Aen. V 273
(coaggeratia lapidibus = Isid. XV 16, 7) et in IX 564 (= Isid. XV 9, 3); GL.
V 481, 18 II 13 Cf Serv. in Aen. IV 88. VII 159; TG. s. pinna et pinnirapi;
schol. in luv. III 158 (pinnis pavonum ornari solent gladiatores . . . aut ideo
piimirapos, quia pinnas in galeis habebant) || 15 Cf. Serv. in Aen. I 83 (porta
. . . qua potest vel inportari vel exportari aliquid); TG. s. porta Laurenti (quia
per ipsam corpus eius portatum est); Isid. XV 2,22 \\ 16 Cf Varro d. r. r. II 1, 10
(et quod urbs, cum condita est, tauro et vacca qua essent muri et portae de-
finitum . . .); Cato ap. Serv. in Aen. V 755 (= Isid. XV 2, 3); Serv. in Aen. IV
212; Plut. Qu. Bom. 27; Fest. l. ad 41, 13 scr.; Don. in Ad. IV 2, 44; TG. s.
urbatio || 18 Cf Serv. in Aen. VII 157 \\ 19 Cf. Augustin. princ. dial. 11, 4 Crec.
(per id quo continetur, ut urbem ab orbe appellatam volunt, quod auspicato
locus aratro circumduci solet).- cf ad 44, 3 \\ 20 Cf Fest. 249^, 28 cum Paulo
248, 14 et 250^, 20 (veluti post moe<rium> e. q. s.); GL. III 475, 9 (quasi post
muros); Gell. XIII 14, 1 (locus . . . pone muros . . . qui facit finem urbani auspicii);
2 del Laet \\ 7 et suspectum (del Sciop) || 8 habeant [sic (F^)] vel habiteut |
tuto vel tuta [sic (F")] \\ 9 Moenia quo moenitius esset F^ || 10 Moerum F"
(munis t)) II 11 sqq. manus: corr Laet (moenus et antea moeniendi Mu^, v. 9 moenie-
bant Canal) \ eg omoenere: corr Tum \ murus: corr Sciop \ habere in galeis (F ^) H
16 bacca vel uacca {sic F^) \\ 17 dist Canal \\ 19 factam (sic etiam F"): corr Mue \
postea: con Mue || 20 eo usque Mommsen
44 DE LINGVA LATINA
urbana finmntur. cippi pomeri stant et circum Ariciam et circ[o]um
Romam. quare et oppida quae prius erant circumducta aratro ab orbe
et urvo urb[s]es[t]; ideo coloniae nostrae omnes in litteris antiquis
scribuntur urbis, quod item conditae ut Roma, et ideo coloniae et
144 urbes conduntur, quod intra pomerium ponuntur. oppidum quod pri- 5
mum conditum in Latio stirpis Romanae, Lavinium: nam ibi dii penates
nostri. hoc a Latini filia, quae coniuncta Aeneae, Lavinia, appella-
tu<^m)>. hinc post triginta annos oppidum alterum conditur, Alba; id
ab sue alba nominatum. haec e navi Aeneae cum fu<(g^isset Lavinium,
triginta parit porcos; ex hoc prodigio post Lavinium conditum annis 10
triginta haec urbs facta, propter colorem suis et loci naturam Alba
Longa dicta. hinc mater Romuli Rhea, ex hac Romulus, hinc Roma.
146 in oppido vici a via, quod [d]ex <(u)>traque parte viae sunt aedificia.
fundu[l]la[e] a fundo, quod exitum non habe<(n)>t ac pervium non est.
angiportum, si id angustum, ab agendo et portu. quo conferrent suas 15
controversias et quae venderentur vellent quo ferrent, forum appellarunt.
146 ubi quid generatim, additum ab eo cognomen, ut forum bovarium,
forum olitorium: hoc erat antiquum macellum, ubi olerum copia; ea
loca etiam nunc Lacedaemonii vocant macellum, sed lones [h]ostia
<^h)>ortorum f macellotas <h)>ortorum et castelli f macelli. secundum 20
Liv. I 44, 4; Granius Licin. p. 8, 7 Fl.; Plut. Bom. 11 (xara 6vy%onr]v Ttcoiii^Qiov
olov OTtieQ-sv Tsixovg 7) iistcc refjjos); sehol. in Lue. I 594; in luv. IX 11 (intra
muros hoc est pone muros); TG. s. v. (locus proximus muris et iuxta murum inter
alia); Serv. Dan. in Aen. I 305 (augurium ei in finibus pomerii ostensum est)
3 Cf. ad 44, 19 sqq. ; Fest. l. ad 44, 20 c. ; Serv. in Aen. I 12 (dicta ab
orbe, quod antiquae civitates in orbem fiebant vel ab urvo parte aratri) = Isid.
XV 2, 3; Dig.L 16, 239,6 (ab urvo appellata . . . et Varus ait urbum appellari
curvaturam aratri, quod in urbe condenda adhiberi solet) || 9 Cf. Dionys. Hal.
I 56; Strabo V 231; Steph. Byz. p. 405 Mein. \\ 11 Cf Varro d. r. r. II 4, 18
(itaque quod portenderit factum, post tricesimum annum ut Lavinienses con-
diderint oppidum Albam); Serv. in Aen. 1 270 (ab omine albae porcae repertae
vel situ civitatis). III 390. 393. V 596 sq. VI 766. VIII 43; Isid. XV 1,53;
Liv. 1 3; Aurel. Vict. d. orig. g. B. 17 \\ 13 Cf Fest. 371", 16 (<vici appellari
in^cipiunt . . . tertio cum id genus aedificiorum definitur, quae in oppido prive
id est [priui eod.^ in suo quisque loco proprio ita aedificat, ut in eo aedificio
pervium sit); Isid. XV 2, 12 (quod vias habeat tantum sine muris); TG. s. v.
la[i(foSog) II 15 Cf VI 41; Fest. Pauli 17, 10 (eo quod sit angustus portus [cf
Fest. 233", 28]); Don. in Eun. V 2, 6 (ihid. schol. Bemb.) et Ad. IV 2, 39 (quod
inter portus sit locus angustus, hoc est inter domos: cf ibid. Eugraph); Pseudacro
in c. I 25, 10 I Cf Fest. Pauli 84, 9 \\ '16 Cf Non. 428, 24. 447, 27 (loca sunt
quibus ius dicitur); TG. s. v. \\ 11 sq. Cf Fest. Pauli 30, 5 (quod ibi boves ven-
derentur); TG. s. forum boarium et holitorium || 20 Cf Plut. Qu. Bom. 54; Hesych.
s. iLCLKeXog et ^ccxsXa
1 ars clamet: corr Sciop || 2 urbe: corr Laet || 3 urbs est (urbes et Ald) \\
4 urbis vel urbes || 7 appellata: corr Stanleius \\ 13 dextra qui || li sq. e del Scal \
non est angiportum si id F^ || 16 uendere uellent GM; [uellentj Sp. (cf test. ad
44, 17 sq. et 45, 2 sqq.) \\ 17 boarium Laet \\ 20 macella Scal (macela Sp.: v. test.)
LroER V 148—150 45
Tiberim ad f lunium forum piscarium vocant : ideo ait Plautus
(Cwrc. 474) 'apud piscarium'. ubi variae res ad corneta forum cuppe-
dinis a fastidio, quod multi forum cu[p]pidiniB a cupiditate (Funai.
p. 115). haec omnia posteaquam contraeta in unum locum quae ad 147
5 victum pertinebant et aedificatus locus, appellatum macellum, ut qui-
dam scribunt (Funai. p. 116), quod ibi fuerit <h>ortu8, alii quod ibi
domus fuerit, cui cognomen fuit Macellus, quae ibi publice sit diruta,
e qua aedificatum hoc quod vocetur ab eo macellum. in foro lacum 148
Curtium a Curtio dictum constat, et de eo triceps historia: nam et
10 Procilius non idem prodidit quod Piso nec quod is Cornelius f Stilo
secutus. a Procilio (hist. R. fr. p. 198 Peter) relatum in eo loco de-
hisse terram et id ex s, c. ad aruspices relatum esse; responsum deum
f Manio postilionem postulare, id est civem fortissimum eo dem[ra]itti.
tum quendam Curtium virum fortem armatum ascendisse in equum et
16 a Concordia versum cum equo f eum praecipitatum; eo facto locum
coisse atque eius corpus divinitus humasse ac reliquisse genti suae
monumentum. Piso in annalibus (hist. B. fr. p. 79 Peter) scribit sa- 149
bino bello, quod fuit Romulo et Tatio, virum fortissimum Mettium
Curtium Sabinum, cum Romulus cum suis ex superiore parte im-
»0 pressionem fecisset, [Curtium] in locum palustrem, qui tum fuit in
foro antequam cloacae sunt factae, secessisse atque ad suos in Capi-
tolium recepisse; ab eo lacum invenisse nomen. Cornelius et Lu[c]tatius 160
(hist. R. fr. p. 126 Peter, Funai. p. 105) scribunt eum locum esse fulguri-
tum et ex s. c. septum esse: id quod factum est a Curtio consule, cui
2 sqq. Gf. Fest. Pauli 48, 15 (cuppes et cupedia antiqui lautiores cibos
nominabant; inde et macellum forum cupedinis appellabant. cupedia autem a
cupiditate sunt dicta vel, sicut Varro vult, quod ibi fuerit Cupedinis equitis do-
mu8, qui fuerat ob latrocinium damnatus) et 125, 7 (macellum dictum a Macello
quodam, qui exercebat in urbe latrocinium: quo damnato censores . . . statuerunt
ut in domo eius obsonia venderentur); Don. in Eun. II 2,25 (Varro humanarum
rerum: 'Numerius Equitius Cuppes' inquit 'et Manius Macellus singulari latro-
cinio multa loca habuerunt infesta. his in exsilium actis bona publicata sunt,
aedes ubi habitabant dirutae . . . ubi habitabant locus ubi venirent ea quae
vescendi causa in urbem erant allata: itaque ab altero Macellum, ab altero forum
Cuppedinis appellatum . . . a rebus cupidinis ob alimentum cupedinarii appel-
lantur); Eugr. ad h. v.; Non. 85, 10 (cuppedia cupiditas); TG. s. cuppedinarius;
V. Kriegshammer l. s. s. 86 sq. || 9 Cf. Fest. Pauli 49, 8 {alios locos magis minusve
huc spectantes congessit Huelsen in encyclop. reali s. Curtius lacus) || 13 Cf. TG.
s. postilio (postulatio) || 18 Cf. Prop. III 11, 61 (Curtius expletis statuit monimenta
lacunis); v. Vahlen Opusc. ac. I 350 sq.
1 <Por>tunium lordan || 3 a cupedio v; an: a ^cuppedio id est a^ fasti-
dio ? I quem multi : corr Laet \ cuppedinis || 7 domus fu^ejris coll. Festo (v. test.)
Stowasser \\ 8 macellum in foro- lacum F*' || 13 Manium Laet \ eodem mitti: corr
Tum II 16 <in> eum Ald (eo al.) \\ 18 sq. Metiu Curcium F" || 20 sed Popma (cf. 22) '\
lacum: corr Laet \\ 22 an: lacum <Curtium> .? cf. 20 || 24 es<8e>t Mue
46 DE LINGVA LATINA
161 M. Genucius fuit collega, Curtium appellatum. arx ab arcendo, quod
is locus munitissimus urbis, a quo facillime possit hostis prohiberi.
carcer a coercendo, quod exire prohibentur. in hoc pars quae sub
terra Tullianum, ideo quod additum a Tullio rege. quod Syracusis,
ubi de causa custodiuntur, vocantur latomiae, f et de lautumia transla- 5
162 tum, quod hic quoque in eo loco lapidicinae fuerunt. [in eo] lau-
retum ab eo quod ibi sepultus est Tatius rex, qui ab Laurentibus
interfectus est, <(aut)> ab silva laurea, quod ea ibi excisa et aedifica-
tus vicus, ut inter sacram viam et macellum editum corneta, quae
abscisae loco reliquerunt nomen, ut esculetum ab esculo dictum et 10
163 fagutal a fago, unde etiam lovis fagutalis, quod ibi sacellum. armi-
lustrium ab ambitu lustri: locus idem *** circus Mecinus dictus, quod
circum spectaculis aedificatus ubi ludi fiunt, et quod ibi circum metas
fertur pompa et equi currunt. itaque dictum in Cornicula (Plauti
Corn. fr. 1) militis adventu, quem circumeunt ludentes: 'quid cessamus 15
ludos facere? circus noster ecce adest'. in circo primum unde mit-
tuntur equi, nunc dicuntur carceres, Naevius oppidum appellat. carceres
dicti, quod coercuntur equi, ne inde exeant antequam magistratus
1 Cf. GL. II 140, 21 (arceo arx); Serv. Dan. in Aen. I 20 (arces ab eo
quod est arceo dictae, quia inde hostes arcentur, id est prohibentur) = GL. III
498, 33; Serv. in Aen. III 134; Isid. XV 2,32 et XVIII 9,5; diff. 9; TG. s.v.
(quod altitudine sua hostes prohibeat; ab arcendis hostibus dicta) || 3 Cf. 17 sq.;
GL. VII 104, 19 (in quo homines coercentur) = 269,12; I 32, 16 (a coercendo);
Serv. in Aen. I 54 (undecumque pi-ohibemur exire, dictus quasi arcer ab arcendo)
= Isid. XV 2, 46. V 27, 13. XVIII 32; Serv. in Aen. V 145 (carceres ... ostia
quibus equi arcentur: unde et carceres quasi arceres secundum Varronem) et in
Georg. III 104; TG. s. v. || 4 Cf Fest. 356^, 16 {. . . Ser. Tullium aedificasse
aiunt); Serv. in Aen. VI 573 || 5 Cf Fest. Pauli 117, 11 (ex Graeco et maxime
a Syracusanis qui Xarofiiccg et appellant et habent ad instar carceris; ex quibus
locis excisi sunt lapides ad exstruendam urbem); Isid. V 27,23; TG. s. v. (car-
ceres apud Syracusas, mons est excavatus, ex graeco tractum est); GL. I 549, 17
(hae lautumiae Xaro^ia) || & sq. Cf Fest. 360^,31; Dionys. Hal. III 43; Plin. XV
138; Varro rer. hum. lib. II apud Macr. III 12, 3; GL. III 498,7 \\ 9 Cf TG.
s. corneta || 10 sq. Cf TG. s. aesculetum (qpTjycov); Fest. Pauli 87,6 (sacellum
lovis in quo fuit fagus); Plin. XVI 37 (ubi lucus fageus fuit) || 11 sq. Cf VI 22
ibique test.; Serv. Dan. in Aen. 1 283 (unde Romae ambilustrum) ; TG. s. v. (quod
armis locus lustretur); Plut. Bom. 23 (t6 ^hv e&^a rov Taxiov ^oiiioag ivtiiiwg
SQ^aips xal xsttai tceqI t6 ■xaXovfisvov 'AqiiiXov6tqiov iv Avsvxivai) || 13 Cf. Isid. XV
2, 33 (a circuitu equorum, eo quod ibi circum metas equi currunt) = XVIII
28, 5 II 17 sq. Cf test. ad 3 \ Gf Fest. Pauli 184, 5 (oppidum dicitur et locus in
circo, unde quadrigae emittuntur); TG. s. iuxta oppidum (prope carceres: cf.
Loewe GL. N. 100)
1 genutius | •Curtium appellatum- F" \\ 4 TuIIo v \\ 5 de<licti> causa
Bergmann, <(i>de<m> c<l>ausi Canal \ [et] <in>de Mue duce Turn || 6 secl Sp.-\\
8 suppl Sciop «vel> Mue) \\ 9 [e]di<c>tum^Sp. || 10 ab escula: corr Laet \\ 11 sq.
iobis I armilustrum {F^) \ lac sign Huelsen \ Mecinus {sic F") suspectum; maximus
Laet 11 13 ibi ludi || 15 milites: corr Turn || 17 an: carceres <ut arceres> .? v.test.
LIBER V 160—166 47
signiim iniBit. quod a<^d> muri speciem pinnis turribusque carceres
olim fuerunt, scripsit poeta (Naev. inc. fab. II): 'dictator ubi currum
insidit, pervehitur usque ad oppidum'. intumus circus ad Murciae i64
vocatur, ut Procilius (l. s. s. fr. 3) aiebat, ab urceis, quod is locus esset
5 inter figulos; alii (Funai. p. 116) dicunt a murteto declinatum, quod
ibi id fuerit; cuius vestigium manet, quod ibi est sacellum etiam nunc
Murteae Veneris. item simili de causa circus Flaminius dicitur, qui
circum aedificatus est Flaminium campum, et quod ibi quoque ludis
Tauriis equi circum metas currunt. coraitium ab eo quod coibant eo i66
10 comitiis curiatis et litium causa[e]. curiae duorum generum: nam et
ubi curarent sacerdotes res divinas, ut curiae veteres, et ubi senatus
humanas, ut curia Hostilia, quod primus aedificavit Hostilius rex.
ante hanc rostra; cuius id vocabulum, ex hostibus capta fixa sunt
rostra; sub dextra huius a comitio locus substructus, ubi nationum
15 subsisterent legati qui ad senatum essent missi; is graecostasis ap-
pellatus a parte, ut multa. senaculum supra graecostasim, ubi aedis i56
Concordiae et basilica Opimia; senaculum vocatum, ubi senatus aut
ubi seniores consisterent, dictum ut yagov^ia apud Graecos. lautolae
ab lavando, quod ibi ad lanum geminum aquae caldae fuerunt. ab his
8 sqq. Cf. Fest. 149'^, 33 cum Paulo 148, 10 (Mui-tiae deae sacellum); Tertull. d.
spect. 8; Serv. Dan. in Aen. VIII 636 (vallis ubi circenses editi sunt, ideo Murcia
dicta est . . . quod fanum Veneris Verticordiae ibi fuerit, circa quod nemus e
murtetis fuisset, immutata littera Murtiam appellatam) ,- Augustin. d. c. d. IV 16
et alios locos quos congessit Becker 'Handbuch d. Alterth.' I 467 adn. 72 !| 7 Cf.
Fest. Pauli 89,9; Plut. Qu. Bom. 66 \\ 8 Cf Val. Max. / 7, 4 |( 9 sq. Cf Fesi. Pauli
38, 12 (a coeundo, id est insimul veniendo); Plut. Pom. 19 {onov Si tavxu 6vvi-
^svto Iscil. Pomulus et Tatius^ f^yHP* *'**' ^oiiitiov xalEitaf xofiiQs yuQ 'Pojjxatoi
to avvsl9elv xaXovai) || 11 sq. Cf VI 46; Varro d. v.p. P. apud Non. 57, 1 (propter
curam . . . curia appellatur); Fest. 174^, 6 (novae curiae . . . ut in is ea sacra
curarent . . .) ; Fest. Pauli 49, 1 ; GL. III 480, 10 (derivativum a verbo curo . . .
curia); Isid. XV 2, 28 (quod ibi cura per eenatum de cunctis administretur) =
schol. Bern. in Lucan. V 32; Pompon. Big. 12, 2, 2; Cass. Dio fr.V 8 \\ 12 Cf
Varro apud GeU. XIV 7, 7; Liv. I 30, 2; Cic. de rep. II 17,31 \\ 13 sq. Cf. Liv.
VIII 14,12; Isid. XV 2,27 (quod ex bello Punico captis navibus Carthaginien-
sium rostra ablata sunt et in foro Romano praefixa, ut esset huius insigne vic-
toriae) = X VIII 15, 1 \\ 14 sq. Cf Plin. XXXIII 19 (in graecostasi quae tunc
supra comitium erat) || 11 sq. Cf Fest. Pauli 337, 12 (locus senatorum); Fest. 347^, 22
ex Nicostrato de senatu habendo (unum, ubi nunc est aedes Concordiae inter
Capitolium et forum); Val. Max. II 2, 6 ; TG. s. senaculum {ytQovcla); Fest.
Pauli 94, 13 (gerusia curia ab aetatis vocabulo dicta); Vitruv. II 8, 10; TG. s.
gerusia (quod [scil. dicta quod] seneces conveniunt publice) || 18 sq. Cf Fest.
Pauli 118, 5 (quo loco quia aqua fluebat lavandi usum exercebant); Serv. Dan.
in Aen. VIII 361 (quia calida aqua lavandis vulneribus apta fuit, locus lautulus
appellatus est)
1 a muris partem: corr Mue | pennis: corr Laet \ turribus qui || 2 curru
Ribbeck \\ 3 insidet Fleckeisen \ murcim {sic F^) vel mucim: corr Sp. (Murciam
Salm) II 4 uocatu (F') || 10 caus§ F" \\ 18 ierusia
48 DE LINGVA LATINA
palus fuit in minore Velabro, a quo, quod ibi vehebantur lintribus,
167 velabrum, ut illud maius de quo supra (§ 43 sq.) dictum est. Aequi-
melium, quod a<(e)>quata Meli domus publice, quod regnum occupare
voluit is. locus ad busta Gallica, quod Roma recuperata Gallorum
ossa qui possederunt urbem ibi coacervata ac consepta. locus qui vo- 5
catur doliola ad cluacam maxumam, ubi non licet despuere, a doliolis
sub terra. eorum duae traditae bistoriae, quod alii inesse aiunt ossa
cadaverum, alii Numae Pompilii religiosa quaedam post mortem eius
infossa. argiletum sunt qui scripserunt (Funai. p. 115) ab f Argola
seu quod is huc venerit ibique sit sepultus, alii ab argilla, quod ibi 10
158 id genus terrae sit. clivos Public<(i)>us ab aedilibus plebei Publicis
qui eum publice aedificarunt. simili de causa Pullius et Cosconius,
quod ab his viocuris dicuntur aedificati. clivus proximus a Flora
susus versus Capitolium vetus, quod ibi sacellum lovis lunonis Mi-
159 nervae, et id antiquius quam aedis quae in Capitolio facta. Esquiliis 15
vicus Africus, quod ibi obsides ex Africa bello Punico dicuntur custo-
diti. vicus Ciprius a cipro, quod ibi Sabini cives additi consederunt,
qui a bono omine id appeUarunt: nam ciprum sabine bonum. prope
hunc vicus sceleratus, dictus a Tullia Tarquini Superbi uxore, quod
1 Gf. 15,lsqq. II 2sq. Cf. Liv. IV 16, Isq.; Cic. d. dom. 101 (Sp. Maeli reg-
num adpetentis domus est complanata et quia illud 'aequum' accidisse p. R.
'Maelio' iudicavit, nomine ipso 'Aequimaeli' iustitia poenae comprobata est);
Val. Max. VI 3, 1; Dionys. Hal. XII 4 (alKOv yccQ . . . rb (iriSEfiiav ^x^v i^oxrjv
KaXslrai,' xonov ovv tiva MriXiov i^ aqxfi? v,X'r\%'ivxa, versQov . . . Al%v[t,r\Xiov ixa-
Xs6av) II 4 Cf. Liv. V 48, 3 (bustorumque inde Gallicorum nomine insignem locum
fecere); ef. Huelsen in encycl. reali III 1077 \\ 6 Cf. Fest. PauU 69, 8 (locus in
urbe sic vocatus, quia invadentibus Gallis Senonibus urbem sacra in eodem loco
doliolis reposita fuerunt: qua de causa in eodem loco ne despuere alicui licebat);
Serv. in Aen. VI 238; Liv. V 40,8; Plut. Cam. XX; TG. s. v. \\ 9 Cf Quint.
I 6, 31 (quae . . . Argiletum appellandi ratio?); Serv. in Aen. VIII 345 (quasi
argilletum, multi volunt a pingui terra; alii a fabula. nam Euander AJrgum
quendam suscepit hospitio . . . Argum necarunt: cui Euander et sepulturam
fecit et locum sacravit . . . ergo Argiletum ab Argo illic sacrato et sepulto);
adde Serv. Dan. {qui inter alia velut ab Argo Danaes filio vel Tusciae filio Romae
necato habet: alii . . . quod ibi Cassius Argillus bello Punico primo sit inter-
fectus); Arnob. adv. nat. VI 7 p. 219 Beiff. \\ 11 Cf Fest. 238", 28 (Publicius
clivus appellatus , quem duo fratres L. M. Publici Malleoli aediles cur. pecuaris
condemnatis ex pecunia quam cepera<^n>t munierunt e.q.s.); Ovid.Fast. V 281 ||
12 De clivo Pullio cf. Solin. p. 7, 3 Momms. \\ 14 Cf Serv. in Aen. II 225 et
Serv. Dan. ibid. et III 134 \\ 16 sqq. Cf Fest. 371^, 16 sqq. \\ 17 Cf Liv. I 48, 6 ||
19 sq. Cf Liv. 148,7; Dionys. Hal. IV 39 ; Fest. 333", 32 sqq. cum Paulo 332, 9
(quod cum Tarquinius Superbus interficiendum curasset Servium Tullium regem,
socerum suum, corpus eius iacens filia carpento supervecta sit . . .); Ocid. Fast.
VI 609
1 lustribus : corr Laet \\ 3 add Bhol \ publico : corr Ald \\ 9 argeletum : corr
Laet II 11 terrg sit vel terrg [sic (-F")] || 12 pullius (vix pulius vel publius) ||
13 sq. a floras usus: corr Vict et Turn \\ 15 Exquiliis || 17 sabini [sic {F")] vel sauini
LIBBR V 166—162 49
ibi cum iaceret pater occisus, supru eum carpentum mulio ut in-
igeret iussit.
33. quoniam vicus constat ex domibus, nunc earum vocabula 160
vide<a)>raus. domus graecum et ideo in aedibus sacris ante cellam, nbi
& sedes dei sunt, Graeci dicunt XQddofiov^ quod po[te]Bt, 6nLG%-68opi,(ovy.
aedis ab aditu, quod plano pede adibant. itaque ex aedibus efferri in-
dictivo funere praeco etiam eos dicit qui ex tabernis eflferuntur, et
omnes in censu villas [in]dedicamus aedes. cavum aedium dictum qui 161
locus tectus intra parietes relinquebatur patulus, qui esset ad com<^m>u-
10 nem omnium usum. in hoc locus si nullus relictus erat, sub divo qui
esset, dicebatur testudo ab testudinis similitudine, ut est in praetorio
et castris. si relictum erat in medio ut lucem ca[r]peret, deorsum
quo impluebat, dictum implu<^v)>ium, susum qua compluebat, com-
plu<^v)>ium: utrumque a pluvia. tuscanicum dictum a Tuscis, postea-
15 quam illorum cavum aedium siraulare coepenmt. atrium appellatum
ab Atriatibus Tuscis: iUinc enim exemplum sumptum. circum cavum 162
aedium erat imius cuiusque rei utilitatis causa parietibus dissepta; ubi
quid conditum esse volebant, a celando cellam appellarunt; penariam
ubi penus; ubi cubabant cubiculum; ubi cenabant cenaculum vocita-
20 bant, ut etiam nunc Lanuvi apud aedem lunonis et in cetero Latio
ac Faleris et Cordubae dicuntur. posteaquam in superiore parte
4 Cf. Fest. PauU 67, 11 {a, graeco venit doiiog); Isid. IX 4, 3. XV 3, 1 (ex
Hieron. in Dan. VI) ; GL. III 505, 32 (a graeco derivatur . . . Sofiog) || 6 Of. Fest.
Pauli 13, 3 (domicilium . . . unius adituB); aliter Isid. XV 3, 2 || 8 Cf. Gell. VI
11, 9 ex P. Africano contra Ti. Asellum (quanti omne instrnmentum fundi Sabini in
censum dedicavisti) || 9sqq. Serv. Dan. in Aen. I 505: idem Varro de lingualatina
ad Ciceronem: 'in aedibus locus patulua relinquebatur sub divo, qui si non erat
relictus et contectus [contentus C] erat, appellabatur testudo' || 11 Cf. Non. 58, 8
(loca in aedificiis camerata ad similitudinem aquatilium testndinum) ; Vitr. VI 3
{de testudine et mox de tu^canico) || i:^ Cf. Fest. Pauli 108, 14 (inpluvium quo
aqua inpluit collecta de tecto; conpluvium quod de diversis tectis aqua plu-
vialis confluit in eundem locum); Serv. in Aen. II 512 (sub divo quod impluvium
dicitur); schol. in Verrin. 177 Or. (locus sine tecto in aedibus quo impluere
imber in domum possit) || Ib sq. Cf. Fest. Pauli 13, lOsqq. (quia id genus aedilicii
Atriae primum in Etruria sit institutum . . .); Serv. Dan. in Aen. I 726 (alii
•dicunt Atriam Etruriae civitatem fuisse, quae domos amplis vestibulis habebat:
quae cum Romani imitarentur atria appellaverunt) || 18 Cf. Fest. Pauli 66, 9
(quod ea celentur quae esse volumus occulta); Serv. in Aen. I 433 (a celando);
Don. in Ad. IV 2, 13 (a celandis reponendisque rebus esculentis et poculentis)^;
Isid. XV 3, 9 \ Cf. Fest. Pauli 211,3 s. penora (locus eorum penarius); GL. I
109, 29 (ubi servantur, ut penaria) || 19 Cf Isid. XV 3, 9 (quod eo cubemus);
Fest. Pauli 64, 15 (cf ad 50, 20) \ Cf Isid. XV 3, 7 (a communione vescendi)
1 sq. iniceret: corr Urs \\ 3 eomm || 4 uideamu8/'|| 6 prodomum | del Vict; an:
po<8>t est? I opisthodum (stc JP'): corr Vict || 6 sq. abibant vel adibant [sic (F^] |
inductiuo || 8 inde dicamua: corr J. F. Gronov {v. test.) \\ 17 dissepta 'scil. domus'
Sp. I dist Muc II 20 lanubi vel lanuui {sic F") \\ 21 faleriB vel phaleriB [wc(F')] I
dicuntur poiiteaquam F*
Varro de ling. lat. 4
50 DE LINGVA LATINA
cenitare coeperimt, superioris domus universa cenacula dicta; postea-
quam ubi cenabant plura facere coeperunt, ut in castris ab hierae
hiberna, hibernum domus vocarunt; contraria *♦**
163 34. ** ligionem Porcius (Buettner p. 52) designat cum de Ennio
scribens dicit eum coluisse Tutilinae loca. sequitur porta Naevia, quod 5
in nemoribus Naeviis: etenim loca, ubi ea, sic dicta. deinde Rauduscula,
quod aerata fuit. aes raudus dictum; ex eo [in] veteribus in man-
164 cipiis scriptum '^raudusculo libram ferito'. hinc Lavernalis ab ara
Lavemae, quod ibi ara eius. praeterea intra muros video portas dici
in Palatio Mucionis a mugitu, quod ea pecus in bucita <(cir^cum anti- lo
quum oppidum exigebant; alteram Romanulam, ab Roma dictam, quae
165 habet gradus in nova via ad Volupiae sacellum. tertia est lanualis,
dicta ab lano, et ideo ibi positum lani signum et ius institutum a
Pompilio, ut scribit in annalibus Piso (liist. B. fr. p. 79 Peter), ut sit
aperta semper, nisi cum bellum sit nusquam. traditum est memoriae i5
Pompilio rege fuisse opertam et post Tit[i]o Man[i]lio consule beUo
Cart<(h^aginiensi primo confecto et eodem anno apertam.
166 35. super lectulis origines quas adverti, hae: lectica, quod lege-
bant unde eam facerent stramenta atque herbam, ut etiam nunc fit in
castris; lecticas, ne essent in terra[s], sublimis f in his ponebant nisi 20
1 Cf. Fest. Pauli 54, 6 (ad quae scalis ascenditur) ; Liv. XXXIX 14, 2; TG.
s. V. {dsinviGxriQiov., iitsQmov et superiox*a) et s. in aestiao cenaculo; TertuU. adv.
Val. 7; Dig. XLIII 17, 3, 7 \\ 3 Cf. Serv. Dan. in Aen. IV 143 (hibernam utrum
quod ibi biemare soleat an . . .); TG. s. v. (hiberna loca calida propter hiemen facta
et ut tempora et castra militum ubi hiemant dicimus); GL. II 81, 15 (ab hieme
. . . hibernus); VII 180, 10 || 5 Cf Fest. 169^, 33 \\ 1 sq_. Cf. Fest. 274% 2 sqq. eum
Paulo 275, 1 (quia raudo id est aere fuerit vincta) et 265^, 4 sqq. (rodus vel rau-
du8 . . . vulgus quidem in usu habuit non modo pro aere imperfecto . . sed
etiam pro signato, quia in mancipando cum dicitur 'rudusculo libram ferito' asse
tangitur libra); Gaius inst. 1 119 = Boeth. in Top. p. 322 Or. {uhi accedit: quae-
cunque igitur res lege duodecim tabnlarum aliter nisi per hanc solennitatem
abalienari non poterat); Val. Max. V 6, 3 \ Cf VI 74 \\ 9 Cf Fest. PauU
117, i6 II 10 Cf Fest. Pauli 144, 18; Varr. de v. p. B. apud Non. 531,17 \\ 11 Cf
VI 24; Fest. 262^,2 (porta Romana instituta est a Romulo infimo clivo Victoriae,
qui locus gradibus in quadram formatus est. appellata autem Romana a Sabinis
praecipue, quod ea proximus aditus erat Romam) et 269^, 33 (Romanam portam.
ante . . . ^voci^tatam ferunt quae fuerit . . .) || 12 Cf Augustin. d. c. d. IV 11;
Macr. I 10, 7 (in sacello Volupiae) || IS sqq. Cf Fest. Pauli 115, 3 (lectus . . . a
coUectis foliis ad cubitandum . , . vel a Graeco Xiy.tQov); Isid. XX 11, 1 (lecticae
a lectis herbis); TG. s. lectus (ab electis et mollibus herbis) || 19 s^. Cf Plin.
VIII 193 (antiquis enim torus e stramento erat, qualiter etiam uunc in castris) \[
20 Cf. Fest. Pauli 64, 15 (cumbam Sabini vocant eam quam militares lecticam)
3 hic defecit exemplar foliis duobus- F^ \\ 4 <^re^ligionem v, regionem Tum
6 naeuius : corr Laet \ et {non ea) enim || 7 del Sp. duce v \\ 10 bucitatum : corr Mue
(bucita tum Scal) || 11 ab vel a {sic {F^)] \\ 12 nonalia: corr Scal (cf VI 24) \\
16 apertam: corv Scal || 17 ^^opertam et)> apertam Mue {del et ante eodem) du^e
Aug, al. II 18 an: <(lectus et^ lectica et mox ea[m].? v. test. \\ 19 unde iam: corr Vict
LIBER V 162—168 51
ab eo quod Graeci antiqui dicebant kixtQOv lectum potius. qui lecti-
cam involvebant, quod fere stramenta erant e segete, segestria ap-
pellarunt, ut etiam nunc in castris, nisi si a Graecis: nam 6riya6TQov.
ubi lectuB mortui fitur, dieebant feretrum nostri, Graeci q^iQSTQOv.
5 posteaquam transierunt ad culcitas, quod in eas acus aut tomentum 167
aliudve quid calcabant, ab inculcando culcita dicta. hoc quicquid
insteniebant ab steraendo stragulum appellabant. pulvinar vel a pluri-
buB vel a pollulis declinarunt. quibus operibantur, operimenta, et
pallia opercula dixerunt. in his multa peregrina, ut sagum, reno gallica,
10 gaunacfumja et amphimallum graeca; contra latinum torale, ante torum,
et torus a torto, quod is in promptu. ab hac similitudine torulus in
miilieris capite ornatus. qua simplici scansione scandebant in lectum i68
non altum, scabellum; in altiorem, scamnum. duplicata scansio gradus
1 sqq. Cf. Varro d. v. p. B. apud Non. 11, 14 (lecticam qui involvebant,
segcstria appellabant); Fest. Pauli 70, 7 (pelles nauticas quas nos vocamus
segestria); TG. s. segestrum {ateyaarQov et diq)d-BQa nXolov) \\ 4 Cf. Serv. m
Aen. VI 222 (feretro graece dixit) ; Serv. Dan. in Aen. XI 64 (feretrum locus ubi
mortui feruntur et est graecum nomen); Isid. XVIII 9,1. XX 11, 7; Lact. Flac.
in Stat. Theh. VI 55; TG. s. v. || 6 Cf. Varro d. v. p. B. et Quinquatr. apud
Non. 86, 4; Fest. Pauli 50, 8 (culcita quod tomento inculcatur appellata); Isid.
XIX 26, 4 (culcitae vocatae quod calcentur id est farciantur pluma sive tomento) ||
7 sq. iff. TG. s. instragula (stragula ab sternendo) | Cf. Serv. in Georg. III 532
(pulvinaria . . . proprie lectuli, qui sterni in templis plerisque consuerunt); TG.
s. pulvinus (pulvinar vero ac pulvinaria principum vel regum, id est lectistemia
quae sternebantur in templis); Isid. XIX 26, 4 = XX 11, 3 (lectus divitum est) {|
9 Isid. XIX 24, 13 (sagum autem gallicum nomen est); TG.s.v.; Strdbo IV 196 \
Cf Caetar de b. g. VI 21; Salliist. hist. III fr. 104. 105 Maur.; Serv. in Georg. III
383; Isid. XIX 23, 1. 4 (a Rheno Germaniae flumine) || 10 Cf. Hesych s. Kavvdxai;
GL. VII 14, 10 (gaunacen alii caunacen); TG. s. gaunaca; adde Isid. XIX 26, 2 \
Cf. Plin. VIII 193 ; schol. in luv. III 283 (antiqui amphimallum laenam appel-
labant);. l'G. s. camasus (amfimallus) et dalmatica | Cf. Varro d. v. p. B. apud
Non. IV, 12 (quod frontem lecticae struebant, ex ea herba torta torum appellatum.
hoc quod inicitur etiamnunc toral dicitur); Serv. in Aen. II 2. V 388 (a tortis
herbis) = Isid. XX 1, 2; Serv. Dan. in Aen. I 708 (quod veteres super herbam
tortam sedebant vel discumbebant); TG. s. torus et toral; Isid. XIX 26, 6 ||
12 sg. Cf. Serv. Dan. in Aen. IV 685 (lecti antiquorum alti erant et gradibus ascen-
debantur) | Cf Quint. inst. I 4, 12 (nec miretur cur ex scamno fiat scabillum);
GL. VII 14, 6; II 111,1; Isid. XX 11, 8 (scamna sunt quae altioribus lectis
apponuntur, dicta a scandendo. hinc et scabelli, qui lectis parvis vel sellis ob
ascensum apponuntur. scabellum autem et suppedaneum dicitur) = GL. VII
289, 23; TG. s. scabellum, scamellum, scamnum | Cf. Non. 316, 35 (per quod
ad altiora domorum et aedificiorum omnium scanditur); TG. s. v.
1 sq. lectron lectum potius quam lecticam : corr Veneta (v. test.) | segestria
vel segestriam [sic {F'')] || 3 stegastron || 4 an: lectvmi ubi mortui feruntur.?
V. test. I fitur vel fertur [sic {F"')] \ feretron || 5 ea sagus: corr Turn || 6 hoc i. e.
huc Jl 8 sq. operibantur {sic F") vel operiebantur | pallia ante operimenta trai ^.,
secl A. Sp.; an: ut pallia op. dixerunt.^ {cf. TG. s. palla [coopertoriimi]) | gallica
Turn: galli quid (foH. ex gallica ut) || 10 gaunacmna {sicF^) vel gaunacuma: cor-
rcximus (gaunacum ScaT) \ tore uel (fort. ex toraef) : correximus duce Ald {qui torale
quod) II 11 toruo: corr Antonibon (torso Canat); v. test. \ toruius: corrAug \\ 13 alium
4*
52 I>E LINGVA LATINA
dicitur, quod gerit in inferiora superiorem. graeca sunt peristromata
et peripetasmata, sic ali<(a)> quae item convivii causa ibi multa.
169 36. pecuniae signatae vocabula sunt aeris et argenti haec: as ab
aere; dupondius ab duobus ponderibus, quod unum pondus assipon-
dium dicebatur; id ideo quod as erat libra pondo[s]. deinde ab numero ^
reliquum dictum usque ad centussis, ut as [a] singulari numero, ab
170 tribus assibus tressis et sic proportione usque ad nonussis. in denario
numero hoc mutat, quod primum est ab decem assibus decussis, se-
cundum ab duobus decussibus vicessis [quod dici sol<(it)>um a duobus
bicessis]; reliqua conveniunt, quod est ut tricessis proportione usque lo
ad centussis, quo maius aeris proprium vocabulum non est: nam du-
centi<^s)> et sic proportione quae dicuntur non magis asses quam denarii
171 aliaeve quae res significantur. aeris minima pars sextula, quod sexta
pars unciae. semuncia, quod dimidia pars unciae: se valet dimidium,
ut in selibra et semodio. uncia ab uno. sextans ab eo quod sexta 15
pars assis, ut quadrans quod quarta, et triens quod tertia pars. semis,
quod semi<(a)>s, id est [ut] dimidium assis, ut supra dictum est. septunx
172 a septem et uncia conclusum. reliqua obscuriora, quod ab deminu-
tione, et ea quae deminuuntur ita sunt, ut extremas syllabas habeant.
1 sq. Cf. TG. s. V. II 2 sqq. Verba a multa ad a decima libella (53, 7) Priscianus
adfert GL. III 410: cuius discrepantiam potiorem apparatui addidimus; cf. ihid.
416, 19sqq. || 4 Cf IX 81; TG. s. v. (duo pondi vel numi) | Cf TG. s. as; Fest.
Pauli 98, 1 (quia deni asses, singuli pondo libras, efficiebant denarium); Dionys.
Hal. IX. 37 {rjv dh cceedQiov rots xdXv,sov v6(ii6(ia jSapog XtrQLcclov) \\ 6 sq. Cf
IX 81; Mart. Cap. III 305 \\ 11 Cf GL. III 416, 19 (centussis, post quem nume-
rum teste Varrone non componuntur cum asse numeri) || 13 sqq. Cf. Anthol. lat.
486, 22 R. (sextula quae fertur: nam sex his uncia constat) | Cf. Fest. 293^,9
cum Paulo 292, 7 (semis semodius semuncia . . . ab eo quod illi dicunt r/(ii6v
declinata sunt); TG. s. v. (selibra dimidia libra, al.); GL. II 32,20. 455,6; III
16, 20 {^(itav semis) et III 57, 15 (se a semis, quod separationem facit) ; Didym. in
GL. III 412, 10 (rov (ihv 6r] ro ^(iiav drilovvrog oig iv ra 6ri(i6diov(i) \\ 15 Pollux
IX 80 ex Aristotele («ap' avtS} rig av iv rfj "^ I(isQC(icov noXirsLa ■x.al aXXa svqol
2^t7csXixcbv vo(i,i6(iccro}v 6v6(iara olov ovyxiav oitsQ Svvarat j^aX^iovv iva); Isid.
XVI 25, 19 II 16 Cf TG. s. quadrans (quarta pars nummi); Isid. VI 17,26 \
Cf TG. s. triens (tertia sc. pars); Pseudacr. in Hor. a. p. 328 \\ 17 sq. Cf Pseudacr.
in Hor. a. p. 329. 330; v. ad 13 sq. \ Cf GL. III 408,25 (septunx unciae septem)
'isq. aliquid item: corr Sp. \ dist Sp. (ibi multa apogr, multa Prisc. fcf test.J
proximis adiungunt) || 4 a duobus : corr ex Prisc \\ 5 sq. pondus (item Prisc) : corr
Gronov Clibramj | numero usque ad centussem ab tribus {reliquis om) Prisc \ del
Laet II 7 et supra pretionem {vel ptione vel proportione) Prisc \\ 9 bicessis: corr
Turn I secl Sciop, om Prisc \\ 10 bicensis : corr Laet \ quod est om Prisc \ tricensis :
corr ex Prisc \\ 11 sq. post centussis add Prisc quod et Persius (F 191) ostendit ''et
centum Graecos uno centusse licetur' | ducenti et sic Pmc: ducenti in {corr Sp) \\
13 alieu§ qug F"^: aliaeque Prisc \\ li sq. unciae est- uncia {reliquis om) Prisc \
sic valet: corr Bent \ uno <dicta> Prisc || 16 ut] est Prisc \\ 17 add Turn
(cf v. 14) 1 ut om Prisc || l%sq. coUisum Prisc, fort. recte \ ab diminutione
Prisc: a deminutione F"" \\ 19 deminuuntur {sic F"') vel diminuuntur {sic Prisc)
LIBER V 168—176 53
ut deunx dempta uncia [deunx], dextans dempto sextante, dodrans
dempto quadrante, bes, ut olim des, dempto triente. in argento nummi, 173
id ab Siculis. denarii, quod [denarii quod] denos aeris valebant;
quinarii, quod quinos; sestertius, quod semis tertius (dupondius enim
5 et semis antiquus sestertius est) et veteris consuetudinis, ut retro aere
dicerent, ita ut semis tertius, <^semi8^ quartus, semis <^quintus^ pro-
nuntiarent. ab semis tertius <^8estertiu8^ dictus. nummi denarii decuma 174
libella, quod libram pondo as valebat et erat ex argento parva. sim-
bella, quod libellae dimidium, quod semis assis. terruncius a tribus
10 unciis, quod libellae ut haec quarta pars, sic quadrans assis.
eadem pecunia vocabulum mutat: nam potest idem dici dos, 175
arrabo, merces, corollarium. dos, si nuptiarum causa data; haec graece
dGyrCvrj: ita enim hoc Siculi; ab eodem donum: nam graece ut f isse-
donion et ut alii ddfia et ut Attici d60tv. arrabo sic data, ut reli-
15 quum reddatur: hoc verbum item a graeco ccQQa^cbv. reliquum, quod
ex eo quod debitum reliquum. danmum a demptione, cum minns re 176
1 aqq. Cf. Anthol. lat. 486, 45 R. (uncia si librae desit dixere deuncem); ibid.
741, 2 (uncia de libra linquit subtracta deuncem) | Cf. Fest. Pauli 73, 14 (dextanB
dicitur quia assi deest sextans quemadmodum . . . deunx) | Cf. Fest. Pauli 33, 1;
Fest. 363^,32; lib. de asse 2; GL. 111408,25; Anthol. lat. 486, 49 sq. R. (do-
drantem reliquum vocitant quadrante retracto, cumque triens desit, bessem dixere
priores); ibid. 741, 4sq. (hinc quadrans . . . dodrantem, inde triens . . . bessem);
GL. VII 177, 1. 298, 12 (bes . . .^ quod significat octo uncias) i Cf Fest. 173^, 8,-
Pollux IX 79 sq. ex Aristotele (6 Si vovfi^og SoksI ^kv slvai 'Paficclav ro^voiuc
Tov vo/iiOfiaros, ^crt Sh 'EXX7]vlx6v xal twv iv 'IxaXia v.al Eiv.sXia ^coQifav . . .
xai jiQiOTorBXr^g iv ty Taqavtivav noXsi KaXstGQ-ai gjTjfft v6^ie[ia TCag' avrolg
votjfiftov) II 3 sq. Cf. GL. I 76, 8 sqq. (. . . si sciamus, apud veteres denarium decem
asses habuisse . . . cuius quarta pars, dipondius semis, sestertius dicitur, quod
de tribus assibus semis deficiat); Fest. 334^,33 et 347^,9 ^^363^,33; Fest. Pauli
98, 1 ; GL. III 407, 29 (cum testimonio Arruntii) et 412, 10 (ex Didymo) ; Plin.
XXXIII 44 (placuit denarium pro decem libris aeris valere; quinarium pro
quinque, sestertium pro dupondio ac semisse); TG. s. v. (semis tertius) || 7 Cf.
Fest. Pauli 116,14 (libella deminutivum est a libra); Volus. Ma^ianus (script.
metrol. ed. Hultsch 11) 70, 16 (quasi pusilla libra); Plin. XXXIII 42 (libralis
— unde etiam nunc Hbella dicitur et dupondius — adpendebatur assis); TG.
8. V II Ssq. Cf X 38 \ Cf. Fest. 173'', 30 cum Paulo 172, 8; Plin. XXXIII 45
(quadrans ante terruncius vocatus a tribus unciis); TG. s. libella et teruncium ||
10 Cf Fest. 363^,1 \\ 12 Cf. Fest. Pauli 69,7; GL. 11134,16 (do dos); Pseudacr.
in Hor. c. III 24,21; Isid. V 24,25 || 13 Cf Fest. Pauli 69,4; GL. VII 119,6
(donum . . . a dando) || li sq. Cf TG. s. arrabonem; GL. I 552, 36; VII 262,10
(arra latine dicitur, arrabon graece) || 16 Cf. Isid. V 27, 5 (damnum a diminu-
tione rei vocatum) et diff. 169; I)ig. XXXIX 2, 3 (ab ademptione et quasi de-
minutione); TG. s. v.
1 ut de una: una Prisc {corr et mex secl Sp.) \\ 3 syculis F" \ om Prisc |
4 sestertius (sic F'') vel sextertius | quod semis tertius: duobus semis Prisc ||
5 sextertius {sic etiam F^) \ aera Prisc \\ 6 semis tertius quartus semis (semis
quartuB v): corre.ximus du^e Prisc {ubi seroiB quintus Bemis quartus semis tertius
nuntiarent) || 7 suppl ex Prisc \ <^a) decima Prisc \\ Ssq. sembella Laet || 11 item
[sic (F')] vel idem || 13 dotine | an: ut ^H^esiodion Smg {cf. Op. et D. 356,
Hesych., Et. m., Suid. s. v)? || 14 doma | dosin || 15 arrsbon
54 DE LINGVA LATINA
factum quam quanti constat. lucrum ab luendo, si amplius quam ut
exsolveret, quanti esset, <re)>ceptum. detrimentum a detritu, quod ea
quae trita minoris pretii. fab eadem mente intertrimentum ab eo,
quod duo quae inter se trita, et deminuta, a quo etiam in<(ter)>trigo
177 dicta. multa [a] pecunia quae a magistratu dicta, ut exigi posset ob 5
peccatum; quod singulae dicuntur, appellatae eae multae, quod olim
*|*unum dicebant multae: itaque cum (iri} dolium aut culleum vinum
addunt rustici, prima urna addita dicunt etiam nunc. poena a poeniendo
aut quod post peccatum sequitur. pretium, quod emptionis aestima-
tionisve causa constituitur, dictum a peritis, quod bi soli facere pos- 10
178 sunt recte id. si quid datum pro opera aut opere, inerces, a merendo.
quod manu factum erat et datum pro eo, manupretium, a manibus et
pretio. corollarium, si additum praeter quam quod debitum; eius vo-
cabulum fictum a coroUis, quod eae, cum placuerant actores, in scena
dari solitae. praeda est ab hostibus capta, quod manu parta, ut 15
parida praeda. praemium a praeda, quod ob recte quid factum con-
179 cessum. si datum quod reddatur, mutuum, quod Siculi moeton: ita-
que scribit Sophron "^moeton f antimo et'. munus quod mutuo animo
qui sunt dant officii causa; alterum munus, quod muniendi causa im-
peratum, a quo etiam municipes, qui una munus fungi debent, dicti. 20
180 [si is] ea pecunia quae in iudicium venit in litibus, sacramentum a
2 Cf. Isid. diff. 169 (a terendo); TG. s. v. (a deterendo dicitur); GL. VII
525, 27 (usu tritum) || 3 sgq^. Gf. TG. s. intertrimentum (si aliqua species in medio
teratur) et intertrigo | Cf. Varro ap. Fest. 142^, 23 (ex quaest. epist. I) et Gell.
XI 1,5 (ex rer. hum. l. XXI) quem exscr. Non. 216,29; Dig. L 16, 131; TG. s.
multa II 8 Cf Isid. V 27, 2 (quod puniat) || 11 Cf. Nvn. 345, 8 || 12 Cf Isid. XI
1, 66 (manus etiam ars vel artifex: unde et manupretium dicimus); TG. s. v. \\
15 Cf Gell. XIII 25, 3. 26 (in libris rerum verbonamque veterum . . . praeda dicitur
corpora ipsa rerum quae capta sunt) = Non. 432, 26 |! 18 sq. Cf Hesych. iioirol
avri^oi (iiotrov avrl iioirov v: etsi mirum si extrema syllaba similiter illic ut hic
interciderit)' TtuQOifiicc HiKsXLxots' rj yccg ;fapts ftoi rov oIvoxocqiv (17 yccQ jjapij
(lotrov olov %<i.Qiv (^avrl %d.Qirosy Wilamowitz teste Kaibelio Com. gr. fr. 179
(tj yaQ xocQtg [ioiro<^v riv' a^v rivoi xocqiv Schoell) \ Cf Fest. Fauli 140, 12 (mu-
nus . . . officium, cum dicitur quis munere fungi, item donuoi quod officii causa
datur) ; GL. VII 524, 16 (quod amicus vel cliens vel libertus officii causa mittunt
vel munus gladiatorium) et 119, 6 (a muniendo . . . dictum); Dig. L 16,18; TG.
s. V. II 20 Cf. Gell. XVI 13, 6 (muneris tantum cum populo Romano honorari
participes, a quo munere capessendo appeltati videntur); Fest. 142^,6; Isid. IX
3,21. 4,21 (ab eo quod munia capiat); diff. 371; Big. L 1,1. 16,18; TG. s.v.
(quod munera fisci idem accipiant) || 21 sqq. Cf Fest. 344^, 33 sqq. (sacramentum aes
significat quod poenae nomine penditur, sive eo quis interrogatur, sive contendi-
tur. id in aliis rebus quinquaginta assium est, in alis rebus quingentorum e. q. s.)
2 add Sp. (captum v) \\ 3 an: ab eodem <(retri)>mentum .? cf Varro r.r.I64
et apud Non. 217,24 || 4 add Bent duce v \\ 5 del Vertr. c. al. \\ 6 sq. eae multas:
corr Turn \ an: olim <(ovem)> unum .? cf. Gell. XI 1, 3 sq. || 7 multa v, fort. recte;
multam Goeschen \\ 10 sq. possunt facere Laet, ubi " et ' suprascr. et del F'' \\
17 moeton vel meton [sic (F")] \\ 18 fiotrov avrl (loirov Lindenbrog in Ter.Eun.
III 1,55: V. test. \\ 21 lac post si is sign Ald \ indicium
LIBER V 176—188 55
sacro; qui^sj petebat et qui infitiabatur, de aliis rebus uterque quin-
genoH aeris ad pontem deponebant, de aliis rebus item certo alio legi-
timo numero assum; qui iudicio vicerat, suum sacramentum e sacro
auferebat, victi ad aerarium redibat. tributum dictum a tribubus, i8i
6 quod ea pecunia, quae populo imperata erat, tributim a singulis pro
portione census exigeba[n]tur. ab hoc ea quae assignata erat attri-
butum dictum; ab eo quoque quibus attributa erat pecunia, ut militi
reddant, tribuni aerarii dicti; id quod attributum erat, aes militare;
hoc est quod ait Plautus (Aul. 526): 'cedit miles, aes petit'. et hinc
10 dicuntur milites aerarii ab aere, quod stipendia facerent. hoc ipsum i82
stipendium a stipe dictum, quod aes quoque stipem dicebant: nam
quod asses libras pondo erant, qui acceperant maiorem nuraerum non
in arca ponebant, sed in aliqua cella stipabant, id est componebant,
quo minus loci occuparet; ab stipando stipem dicere coeperunt. stips
15 ab 6T0i§rl fortasse, graeco verbo. id apparet, quod ut tum institutum
etiam nunc diis cum thesauris asses dant stipem dicunt, et qui pe-
cuniam alligat, stipulari et restipulari. militis stipendia ideo, quod
eam stipem pendebant; ab eo etiam Ennius scribit (Ann. 265 V.^):
Toeni stipendia pendunt*. ab eodem aere pendendo dispensator, et in i83
20 tabulis scribimus expensum et [in] prima pensio et sic secunda aut
quae alia, et dispendium, ideo quod in dispendendo solet minus fieri;
4 sqq. Cf. ad p. 18, 12. 26, 4; Liv. 1 43, 14 (partes eas tribus appellavit, ut ego
puto, a tributo; nam eius quoque aequaliter ex censu conferendi ab eodem inita
ratio est); Serv. in Aen. V 560 (sic autem in tres partes divisum fuisse populum
constat, ut etiam qui praeerant singulis partibus tribuni dicerentur: unde etiam
sumptus quos dabant populo tributa nominarunt); Plut Mom. 20 (rQl§ovg yag
iri vvv rag (pvXccg yiaXov6i xai tQi^ovvovg tovg cpvXaQxovg) ; Dionys. Hal. IV 14;
Isid. X VI 18, 7 (quod autea per tribus singulas exigebantur) ; TG. s. v. || 8 sq. Cf.
Fest. Pauli 2, 6 (aerari tribuni a tribuendo aere sunt appellati); Plin. XXXIV 1 J
Cf. Cato (immo Varro) epistol. qtiaest. I apud Gellium VI 10, 2 (aes militare quod
aes a tribuno aerario miles accipere debebat) || 10 sqq. Cf. Gai. IV 27 (dicebatur
autem ea pecunia quae stipendii nomine dabatur aes militare) ; Varro d. v. p. B.
II apud Non. 532, 5 (stipendium appellabatur quod aes militi semenstre aut
annuum dabatur) ; Dig. L 16, 27 \ Cf. Fest. 297'', 3 (stipem esse nummum signa-
tum testimonio est et de eo quae datur stipendium militi et cum spondetur
pecunia quod stipulari dicitur). 313^,17; Fest. Pauli 108,16; Dig.L 16,27 ; GL.
I 109, 27 (in aeris significatione correpte stips dicitur); TG. s. v. \\ 14 Cf. TG.
s. stipo II 11 sq. Cf. Istd. XVI 18,8 (stipendium a stipe pendenda); v. ad lOsqq. ||
19 sqq. Cf. Fest. Pauli 72, 9 (dispensatores dicti qui aes pensantes expendebant
. . . hinc deducuntur expensa . . . item compendium, dispendium) et 20S, 4 (aere
gravi . . . penso . . . debitum solvebant, unde etiam pensiones dictae); JP7»«.
XXXIII 42 sq. (adpendebatur assis . . . et adhuc expensa in rationibus dicun-
tur, item impendia et . . . dispensatores) ; Gai. 1 122; Isid. X 67. XVI 25, 3
1 inficiabatur j utrique Laet, (F'') || 2 pont<(ific>em Aug \\ 6 del Ald cum
F^, uj^ vid II 10 ante hoc dist Mue || 12 librae Laet (cf. p. 52, 5) i| 14 sq. stipa
ab 8ToeB€ II 17 milites: corr Sciop \ stipendii: corr Sciop; 8tipend<(iar>ii (serv.
milites) v \\ 20 del Laet; an: item (pro et in) .?
56 DE LINGVA LATINA LIBER V 183. 184
compendiuni quod cum compenditur una fit; a quo usura, quod in
sorte accedebat, impendium appellatum; quae cum accederet ad sortem
usu[m], usura dicta, ut sors quod suum fit sorte. per trutinam solvi
solitum: vestigium etiam nunc manet in aede Saturni, quod ea etiam
nunc propter pensuram trutinam habet positam. ab aere aerarium 5
appellatum.
184 37, ad vocabula quae pertinere sumus rati ea quae loca et ea
quae in locis sunt satis ut arbitror dicta, quod neque parum multa
sunt aperta neque, si amplius velimus, volumen patietur. quare in
proximo, ut in primo libro (§ llsq.) dixi, quod sequitur de tempori- lo
bus dicam.
2sq^. Cf. Isid. V 25, 15 (usura . . . ab usu aeris crediti) | Cf. VI 65; Fest.
297^, 8 cum Paulo 296, 7 (sors . . . et quod cuique accidit in sortiendo) (| 4 Cf.
Serv. Dan. in Aen. VIII 319. 322 (in aede ipsius Saturni aerarium); Serv. in
Georg. II 502; Macr. 18,3; Plut. PopUc. 12; Qu. Rom. 42 || 5 Cf Isid.XV 5,3.
XVI 18, 5
1 compendetur: corr Laet \\ 3 del Ald \\ 4 iam nunc et manet
M. TERENTI VARRONIS
DE LmGVA LATINA
LIBER V EXPLICIT INCIPIT
LIBER YI
1. origines verborum qua<(e)> sunt loeorum et ea quae in his in i
priore libro scripsi. in hoc dicam de vocabulis temporum et earum
rerum quae in agendo fiunt aut dicuntur cum tempore aliquo ut se-
detur, ambulatur, loquontur; atque si qua erunt ex diverso genere
5 adiuncta, potius cognationi verborum quam auditori calumnianti gere-
mus morem. huius rei auctor satis mihi Chrysippus (154 Am.) et 2
Antipater (17 Arn.) et illi in quibus, si non tantum acuminis, at plus
litterarum, in quo est Aristophanes (269 N.) et ApoUodorus (hist. Gr.
fragin. I p. 462 M.), qui omnes verba ex verbis ita declinari scribunt,
10 ut verba litteras alia assumant, alia mittant, alia commutent, ut fit in
turdo [in] turdario et turdelice. sic declinantes Graeci nostra nomina
dicunt L[e]uci[en]um AEvm\ev\ov et Quin[c]tium Kotvriov, et <(nostri
iHoTumy^AQCGtaQxov Aristarchum et ^£cova Dionem; sic, inquam, con-
suetudo nostra multa declinavit [ut] a vetere ut ab f solu solum, ab loebeso
16 liberum, ab lasibus lares: quae obruta vetustate ut potero eruere conabor.
8 eqq. Cf. Quintil. I 6, 32 (iam illa minora in qnibus maxime stndiosi eins
rei fatigantur, qui verba panlum declinata varie et multipliciter ad veritatem
redncunt aut correptis aut porrectis aut adiectis aut detractis aut permutatis
litteris syllabisve); Orus apud Ritschelium Op. I 651 (cf. Heinicke de Quint. Sexti
Asclep. arte gr. p. 44. 68) || 14 Cf. Quint. I 4, 17 (non E qnoque I loco fuit, ut
. . . leber?); Fest. Pauli 121,1 (loebesum et loebertatem antiqui dicebant liberum
et libertatem. Ita Graeci Xoi^iqv et Xii^uv); Serv.Dan. in Georg. I 7 (Sabini . . .
Libemm Loebaeium . . . qnia (^raece /lot^Tj dicitur res divina) \ Cf. Fest. Pauli 264, 6
(r pro 8 littera saepe antiqui posnerunt ut . . . lasibus pro . . . laribns); Quint.
I 4, 18 (laseB fuerunt); GL. I 54S, 29 {unde corrigendum 32, 22 sed legimua et
las [pro larl laris confirmante additamento sic uti mas [mar N] maris); VII 13, 14
(laree qnos lases); anecd. Helv. 113,29; TG. s. lar (las laris) et hasenam
1 sint: corr Bhol c. al. \ ea om Laet c. al. (eomm vel earum remm Sp.) |
bsq. oremuB || 11 seclusimus [et (i^')] | t- ♦. e. et {ut sa^pius) F'' 1 an: tnrdella.*
(turdellis Sciop: cf. Fest. 161^,13; Isid. XII 7,71) || 12 lencienum lencienon: corr
Sp. II 12 Quintum K6ivrov Sp. \ qninction | suppl Sp. praeeunte nos, illi {post
Aristarchon) Laeto \ Aristarchon || 18 Diona || 14 del Popma \ an: ab heln8<e>
olus {cf Fest. Pauli p. 100, 1) ? j libero : corr Mue (cf. test.) \ liberam
58 DE LINaVA LATINA
3 2. dicemus prirno de temporibus quam quae per ea fiunt, sed
ita ut ante de natura eorum: ea enim dux fuit ad vocabula imponenda
homini. tempus esse dicunt in<(ter)vallum mundi [et] motus. id divi-
sum in partes aliquot maxime ab solis et lunae cursu. itaque ab
eorum tenore temperato tempus dictum, unde tempestiva; et a motu 5
4 eorum qui toto caelo coniunctus mundus. duo motus ♦ * * casu venit,
quo tempus id ab boc deo dies appellatur. meridies ab eo quod
medius dies. D antiqui, non R in hoc dicebant, ut Praeneste incisum
in solario vidi. solarium dictum id, in quo horae in sole inspicie-
bantur, quod Cornelius in basilica Aemilia et Fulvia inumbravit. diei lo
principium mane, quod tum manat dies ab oriente, nisi potius quod
bonum antiqui dicebant manum, ad cuiusmodi religionem Graeci quo-
3 Cf. V 12; Stob.Ecl.I 8,4:2(105,8W.) ex Apollodoro {xQovog iarl t?js tov
KOGfiov KivT^Gscog $id6Ta()tg) : cf. 104,7. 105,20. 106,5 et V. Wilmanns 11, Beitzen-
stein 31 adn. 2 \\ 5 sq. Cf Fest. Pauli 143, 1 (mundus .... quia non alius est
quam quod moveri potest); Isid. XIII 1, 1 (latine a philosophis dicitur, quod in
sempiterno motu sit); aliter Varro sat. Men. frg.420 (a puritia); Censorin. d. d. n.
23, 2 II 7 sq. Cf Fest. Pauli 74, 7 (dies dictus quod diyini sit operis sive ab
love eius ut putabant i*ectore, qui graece /Sia appellatur); Macr. I 15, 14 (cum
lovem accipiamus lucis auctorem, unde . . . et Cretenses Jla rrjv rj(ieQav vocant,
ipsi quoque Romani Diespitrem appellant ut diei patrem). De love vel Diespitre
quem commemoratum esse vult Meitzenstein 32, cf praeterea ad 21, 11 , Cf Gic.
or. 157 (meridiem cur non medidiem?); Quint. I 6, 30 (meridiem an medidiem
oporteat quaeritur) ; Don. in Ad. V 3, 62 (meridiem veteres dixerunt quasi medi-
diem r pro d posita propter cognationem inter se harum litterarum); Macr. I
3, 14 (ad meridiem hoc est ad medium diei) ; idem in Somn. Scip. II 5, 19 (tam-
quam quidam medidies una mutata littera meridies nuncupatus est) ; Non. 60, 18
(manifeste medius dies). 451,5; Censorin. d. d. n. 24,3 (meridies quod est medii
diei nomen) ; Isid. III 42, 3 (quod ibi sol facit medium diem). V 30, 15. XIII
1,6. XVII 7,2; GL. II 35,2 (d transit . . . in r . . . meridies). 137, 8 (pro me-
didies a medio die); VII 71, 23 (meridiem pro medio die); Ps. Augustin. Qu.
vet. et n. test. 108,5 (pro medidie meridie dicimus); TG. s.v. \\ 10 Eodem spectare
Plin. VII 215 (tunc Scipio Nasica collega Laeaati primus aqua divisit horas
aeque noctium ac dierum idque horologium sub tecto dicavit e. q. s.) Canal con-
iecit. Cf. Censorin. d. d. n. 23, 7 (deinde aliquanto post P. Cornelius Nasica censor
ex aqua fecit horarium, quod et ipsum ex consuetudine noscendi a sole horas
solarium coeptam vocari) || 11 sq. Cf Fest. 146^, 20 (unde discimus manos Stilonem
bonos interpretatum) et 158'', 30 cum Paulo 159, 7 (manare solem antiqui dicebant
cum solis orientis radii splendorem iacere coepissent, a quo et dictum putabant
mane. alii dictum mane putant ab eo quod manum bonum dicebant) ; Fest. Pauli
122,4. 125,14. 147,13; Serv. in Aen. I 139 (= Isid. V 30, 14. X 140; cf VIII
11, 100); Sero. Dan. in Aen. 1 110; Serv. in Aen. II 268. III 63; Macr. I 3, 13
(mane autem dictum aut quod ab inferioribus id est a manibus exordium lucis
emergat aut, quod verius mihi videtur, ab omine boni nominis. nam et Lanuvini
mane pro bono dicunt); Non. 66, 8; GL. V 250, 8 (quoniam dies tunc primum
per totum effluit, quando nascitur, appellatur mane, quasi quod emanet et effluat).
Cf Kriegsliammer 102
1 prius de Sp. \\ 3 add Laet \ del Turn \\ 5 motu vel motor {sic F") \\ 6 lac
sign Popma et Sciop, quo duce <^ab ortu ad oc)>casu<(m)> venit siippl Beitzenstein \\
11 cum
LIBER VI 3-(j 59
que cum lumen a£fertur, solent dicere tpobs ccya%6v. suprema summum 5
diei, id ab superrimo. hoc tempus XII tabulae (I 9 Schoell) dicujit
occasum esse solis; sed postea lex Plaetoria id quoque tempus esse
iubet supremum quo praetor in comitio supremam prouuntiavit po-
5 pulo. secundum hoc dicitur crepusculum a crepero: id vocabulum
sumpserunt a Sabinis, unde veniunt Crepusci nominati Amiterno, qui
eo tempore erant nati, ut Luci<^i) prima luce in Reatino; crepusculum
significat dubium; ab eo res dictae dubiae creperae, quod crepusculum
dies etiam nunc sit an iam nox multis dubium. nox, quod, ut Catulus g
10 (Funai. p. 123; Pacuv. 14 R.) ait, 'omnia nisi interveniat sol pruina
obriguerint', quod nocet, nox, nisi quod graece vv^ nox. cum stella
prima exorta (eum Graeci voeant sgxeqov, nostri vesperuginem ut
Plautus [Amph. 275] : 'neque vesperugo neque vergiliae occidunt') id
tempus dictum a Graecis i^TCSQa, latine vesper; ut ante solem ortum
16 quod eadem stella vocatur iubar, quod iubata, Pacui (347 B.) dicit
1 sqq. Gf. VII 51; Fest. 305^, 27 cum Paulo 304, 11; Cemorin. d. d. n. 24, 3
(hinc suprema, quamvis plurimi Bupremam post occasum solis esse existimant,
quia est in XII tabulis scriptum sic: ^solis occasus suprema tempestas esto'; sed
postea M. Plaetorius tribunus plebiscitum tulit, in quo scriptum est: 'praetor urbanus
qui nunc est quique posthac fuat' e. q. s. ex Varronis libris antiq. hum., ut videtur:
cf. E. Schoell 'XII tah.' 3 adn. 2); Gell. XVII 2, 10; Macr. I 3,14 (suprema
tempestas, hoc est diei novissimum tempus); Plin. VII 212; Isid. V 30, 16; TG. s.
supremus (quando sol ad occasum suppremitur) || 7 sq. Cf. IX 60; Fest. Pauli
119, 15 (Lucius praenomen est eius qui primum fuit, quia oriente luce natus est)
et 148, 16; de praen. 5 = p. 590, 1 Kempf | Cf VII 77; Fest. Pauli 52, 18 (locus
contractus) et 71, 12; Non. 13, 11 (crepera res proprie dicitur dubia, unde et
crepusculum dicitur lux dubia); Serv. in Aen. II 268 (de crepusculo vero, quod
est dubia lux — nam creperum dubium significat . . . quaeritur); Censorin. d.
d. n. 24, 5 (crepusculum sic fortasse appellatum , quod res incertae creperae di-
cuntur idque tempus noctis sit an diei incertum est ex Varrone, ut videtur) ;
Serv. Dan. in Aen. III 587 ; Macr. I 3, 12; TG. s. noctis partes et creperae
res et creperum; Isid. V 31, 7 et N. R. II 2 \\ 9 sqq. Cf. Serv. in Aen. I 89 (nox
dicta quod oculis noceat) = Isid. V 31, 1 ; GL. I 92, 20 (nox . . , noctis idcirco
quia graece vvl vvxros declinatur) = II 280,3; Suet. p. 159 B. \\ 12 Cf VII 50;
Fest. Pauli 368, 16 (vesperugo vesper stella); Quint. I 7, 12 (in pulvinari Solis
. . . vesperug, quod vesperu[gine]m accipimus [del Vollmer'^); Censorin. d. d. n.
24,4 (ex Varrone , ut vid.J ; Augustin. d. c. d. XXI 8 (ex Varrone d. g. p. R.);
Suet. p. 159 R.; Mart. Cap. VIII 883; GL. VI 344,650; TG. s. vesperugo
et heeperus (stella quae primo sero apparet) || 14 Cf. Maa: I 3, 15 (vespera,
quod a Graecis tractum est: illi enim kcnigav a stella Hespero dicunt); Serv. in
Aen. I 374; Lact. Plac. in Stat. Theb. V 250; Isid. V 31, 5 et N. R. 113. XXVI 12 ;
TG. s. vesper et noctis partes || 16 Cf VII 76; Fest. Pauli 104,2 (quod splendor
eius diffunditur in modum iubae leonis); Serv. in Aen. IV 130 = Isid. 11171,18;
TG. 8. V. (quod in modum iubarum radii . . . extenduntur)
1 OOCArAOON I! 3 pr§toria P 4 praeco Urs (cf test.) \\ C sauinis <in>
Amiterno Sp. || 7 add Laet \ in reatione vel in creatione [sic (F^)]: corr Mue
(proximis adiungens) \\ 9 Pacuius Ribbeck cum Scal (Pacuvius), recte ut vid ||
12 hesperon || 14 hespera || 16 pacui vel pacuuius {sic F" : Pacuvianus Vict)
60 DE LINGVA LATINA
pastor: 'exorto iubare, noctis decurso itinere'; Enni[ns] Aiax (336 R.):
'lumen iubarne in caelo cerno?' inter vesperuginem et iubar dicta
nox intempesta^ ut in Bruto Cassii (Acc. praet. 41 R.) quod dicit Lu-
cretia: 'nocte intempesta nostram devenit domum'. intempestam Aelius
(Funai. p. 60) dicebat cum tempus agendi est nullum, quod alii 5
f inconcubium appellarunt (Funai. p. 115), quod omnes fere tunc cuba-
rent; alii ab eo quod sileretur silentium noctis, quod idem Plautus
(Asin. 685) tempus conticiniam: scribit enim ^uidebimus, factum volo.
redito conticinio'.
alter motus solis est, [alter caeli] quod movetur a bruma ad lo
solstitium. dicta bruma, quod brevissimus tunc dies est; solstitium,
quod sol eo die sistere videbatur aut quod ad nos versum -j-proximum
est solstitium*, cum venit in medium spatium inter brumam et solsti-
tium, quod dies aequus iit ac nox, aequinoctium dictum. tempus a
4 Cf VII 72; Fest. PauU 110, 19; Censorin. d. d. n. 24, 5 (id est multa nox,
qua nihil agi tempestivum ex Varr., ut vid.); Macr. I 3, 15 (quae non habet
idoneum tempus rebus gerendis) ; Serv. in Aen. III 587 (inactuosa, carens actibus,
per quos tempora dinoscimus e. q. s.) = Isid. V 31, 9 sq. et N. B. II 3; Serv. Dan.
in Aen. XII 846; GL. VII 275,1; TG. s. v. || 6 Cf. VII 78; Censorin. d. d. n.
24,6 (cum itum est cubitum); Serv. Dan. in Aen. III 587 (quo nos quieti damus);
Non. 91, 19 (primi somni); TG. s. concubia (cum omnes cubant) || 7 Cf. Fest.
348*, 29; TG. s. intempesta (vel omnino silentium media nocte) || 8 Cf. VII 79;
Suet. p. 160 E.; Serv. in Aen. II 268 (ex Varrone, sed non ex h. l.) = Isid.
V 31, 8 et N. B. II 3; Serv. Dan. in Aen. III 587 (post cantum gallorum
silentium); Non. 62, 19 (quo omnia quiescendi gratia conticescunt); Censorin.
d. d. n. 24, 2 (cum conticuerunt ex Varrone, sed non ex h. l.); Macr. I 3, 12
(conticuum, cum et galli conticescunt et homines etiamtum quiescunt); IG.s.v. ||
11 Cf Vitr. IX 3,3 (a brevitate diurna); Plin. II 151; Fest. Pauli 31, 14
(a brevitate dierum [antea breve a Graeco descendit quod est ^gaxv]); Serv. in
Aen. II 472 (quasi ^gaxv Tj^ag id est brevis dies; cf. additam. in Georg. I 211)
= Macr. 121,15 et Isid. V-35, 6; Lyd. d. mens. IV 158 = 174, 4W. (xal ^qov-
{lav avti]v TCatQicog divofiaeav olovsl §Qaxv rj(iaQ); TG. s.v. \\ 12 Cf 1X25; Isid.
V 34, 1 (quasi solis statio, quod tunc sole stante crescant dies vel noctes); Serv.
in Georg. I 100 = Isid. V 34, 2 (cf N. B. VIII 2); GL. V 452, 22 (solsto sol-
stitium); Ma^ir. in Somn. Scip. II 7, 10 (constat . . . solem neque sursum ultra Can-
crum neque ultra Capricornum deorsum meare, sed cum ad tropicorum confinia
pervenerit, mox reverti, unde et solstitia vocantur); TG. s. v. (quia dicitur in
ipso die uno momento sol quasi stare vel sol crescere, uM sistere fortasse verum
est vel consistere) || 14 Cf Mart. Cap. VIII 820 (mensuram noctis lucis aequali-
tate compensat); Isid. V 34, 1 (quod tunc dies et nox horarum spatio aequali
consistunt) = N. B. VIII 2
1 partor vel pactor vel pastor [sic {F^)'\ \ del Vahlen cum Laet (Ennii) vel
Enni<an>us corr || 2 iubame vel iubarue [sic {F'')] \\ 3 Accii Vict, vix recte
(cf. VII 22) I dicit vel dicebat [sic {F'')] \\ 6 in del Laet; an: ut <Plautus>
(Trin. 866)? cf. VII 78 et idem Plautus quod sequitur | omnes fere {sic F"') vel
fere omnes || 8 conticinnium /" | uidebitur Plautus \\ 9 redito huc Plautus: cf. VII 72
(ad reditum F) \ conticinnio f || 10 secl Sciop || 12 sg. proximus est <so])>, sol-
stitium Sp., proximum est eolstitio Ellis
LIBER VI 0— U. 61
bruma ad brumam dum sol redit, vocatur annus, quod ut parvi circuli
anuli, sic magni dicebantur circites ani, unde annus. huius temporis 'j
pars prima hiems, quod ium multi irabres; hinc hiberiiacula, hiber-
num vel, quod tuni anima quae fiatur omnium apparet, ab hiatu hiem.s,
6 terapus secundum ver, quod tum virere incipiunt virgulta ac vertere
se terapus anni; nisi quod lones dicunt '^q ver. tertium ab aestu
aestas; hinc aestivuin, nisi forte a graeco ai&ead^aL. quartum autum- 10
nus * ♦ ♦ ab sole, sic[ut] mensis a lunae motu dictus, dum ab sole
profecta rnrsus redit ad eum. luna, quod graece olim dicta /ir/viy,
10 unde iUornra ,u^veg, ab eo nostri. a mensibus intermestris dictum,
quod putabant inter prioris mensis senescentis extreraum diem et
novam lunam esse diem, quera diligentius Attici svrjv xal viav ap-
pellarunt ab eo quod eo die potest videri extrema et prima luna.
lustrum nominatum tempus quinquennale a luendo, id est solvendo, 11
li quod quinto quoque anno vectigalia et ultro tributa per censores per-
solvebantur. sechim spatium annorum centum vocarunt, dictum a
Isq. Cf. Fest. Pauli 6, 15; Serv. in Aen. 1 269 (quasi anus, id est anulus,
quod in se redeat) et V 46. 85; Isid. V 36, 1 (v. XIX 32, 1) = N. B. VI 2
(quasi anum dici quidam putant, id est circulum, unde et anuli dicti sunt dimi-
nutive); Lyd. de mens. III 5 = 39, 1 W.; Macr. I 14, 5 (Ateius Capito annum
a circuitu temporis putat dictum, quia veteres an pro circum ponere solebant,
ut . . . ambire dicitur pro circumire); Augustin. hept. II 132 (anulus vel circulus);
TG. s. V. (rotunditas) || Ssg. Huc spectat additamentum sic et Varro ad Serv. in
Aen. I 122 (hiems duas res significat aut tempus aut vira venti) | Cf. V 61.
162; GL. II 81, 15 (ab hieme quoque vel imbre hibernus fit) = VII 180, 10 \\
b sq. Cf. GL. VI 344, 654 {tjq enim nativa vox est: ille ver hoc dictitat); Isid.
V 35, 3 (ver autem dictum, quod viret) || 6 sq. Cf. Serv. in Aen. II 706 (aestus id
est calorem. unde etiam aestas dicitur) = Isid. V 35, 4; GL. VII 521,21;
TG. s. v.; Serv. in Georg. III 472 (aestiva . . . loca . . . quibus per aestatem pe-
cora vitant solis calorem) = Isid. XIV 8, 37 || 1 sq. Cf. Fest. Pauli 23, 11 (quod
tunc maxime augeantur hominum opes, coactis agrorum fructibus) ; Isid. V 35, 5
(a tempestate vocatur, quando et folia arborum cadunt et onmia maturescunt) I'
Ssq. Cf. Macr. in Somn. Scip. II 11, 6 (et a luna mensis dicitur, quia Graeco nomine
luna firfvjj vocatur) = Isid. V33,l \\ 10 sqq. Cf. Farro d. r. r. / 37, i (intermenstrium,
[e] quo die dicitur luna esso extrema et prima; a quo eum diem Athenis appel-
lant ivriv xal viccv [cenen cgnean]). Adde Plut. Sol. XXV; schol. Aristoph. Ach.
172 et Hes. Op. et D. 410, al. \\ Usq. Cf Fest. Pauli 120,10 (nunc tempus quin-
quennale); Serv. in Aen. I 283 (quod post quinquennium unaquaeque civitas
lustrabatur: cf in VIII 183) = Isid. V 37, 2 et N. R. VI 6; GL. I 554, 18; Lyd.
d. mens. III 22 = 61, 10 W. {slg to Xaydnsvov aizolg Xovgtqov xovriaxiv slg ti^j'
TtsvtasrriQiSa) ; TG. s. v. | Cf VI 79. VIII 36; Varro Sat. Menipp. 100 Buech
(quoniam est luere solvere); Serv. in Aen. I i:i6 ; TG. s. v., al. \\ 16 ultro tributaj
cf Liv. XXXIX 44, 7. XLIII16, 2; lex lul. munic. c. 18 || 16sg. Cf Fest. 329^, 15
cum Paulo 328, 3 (seculum centum annos eztendi existimabant); Serv. »n Aen.
VIII 508 et additam. in Buc. IV 5 (quidam centum annorum definiunt); TG. s. v.
3 sq. hibern. {bis) vel (bis) ibern. [sic {F")] \\ 6 uiuere : con- Ald (cf. test.) ||
6 et: corr Sp. duce Vict (^ap); cf test. \\ 7 aH^se^ai (sic F") vel €e€CT€ || 8 lac
sign V (cf. test.) \\ 9 post eum dist Sp. | mene : corr Ald \\ 10 menes | dictum vel
dictus [sic (F^)] II 12 menencenean: corr Vict (cf. test.J
62 DE LINOVA LATINA
sene, qiiod longissimum spatium senescendorum hominum id putarunt.
aevum ab aetate omnium annorum (hinc aeviternum, quod factum est
aetemum): quod Graeci ai&vcc, id ait Chrysippus (163 Arn.) esse
(JC)8<Xy ov. ab eo Plautus (Truc. J22) 'uon omnis aetas ad perdiscen-
dum est satis', hinc poetae 'aetema templa caeli [celi]'. 5
12 3. a<(d)> naturale discrimen civilia vocabula die<^ru)>m accesserant.
dicam prius qui deorum causa, tum qui hominum sunt instituti. dies
Agonales per quos rex in regia arietem immolat, dicti ab 'agon', eo
quod interrogatur a principe civitatis et princeps gi'egis immolatui\
13 Carmentalia nominantur quod sacra tum et feriae Cannentis. Luper- 10
calia dicta, quod in Lupercali Luperci sacra faciunt. rex cum ferias
menstruas nonis februariis edicit, hunc diem februatum appellat;
februm Sabini purgamentum, et id in sacris nostris verbum: nam et
Lupercalia februatio, ut in antiquitatum libris demonstravi. Quirinalia
a Quirino, quod <(e)>i deo feriae et eorum hominum, qui Furnacalibus i5
2 sq. Cf, Fest. Pauli 13, 3 (aevum . . . quod graece bclmv vocatur) ; Augustin.
d. c. d. XVI 36; Isid. V 38, 4; TG.s. aevum e^aetemuB eiaeviternus; GL. 1181,6
(aeternuB. antiqui . . . aeviternus dicebant ab aevo) 1| 4 Cf. Aristoteles de caelo
I 9 = 279,27 II Isqq. Cf. § 14; Fest. Pauli 10, 5 (agonium dies appellatur quo
rex hostiam immolabat . . . Agonium etiam putabant deum dici praesidentem
rebus agendis, Agonalia eius festivitatem e.q.s). 8,11 (agonias hostias putabant
ab agendo dictas: hasc ex libris de antiqu., utvidetur, quibuset Varro liic usus est) ;
Omd. Fast. I 317 sq. (nominis esse potest succinctus causa minister . . . qui . . .
semper agatne rogat nec nisi iussus agit e. q. s. cf. V 721); Seneca contr. 113
(11), 19 (filius . . . cervicem porrigat, carnifex manum tollat, deinde respiciat ad
patrem et dicat 'agon?' quod fieri solet victumis); Plut. Symp. VIII 8, 3 p. 729 F
{SqSsiv iiiv ixdXovv xal ^^feiv, &g ri iiiya SQ&vtsg ro 9"vsiv ^iiipvxov &XQ'' ^^ *''"*'
naQa(pvXdrrovaiv laxvQ&g to ft^ eqxkrrsiv nQlv inivsvaai KaraansvS6^Evov) ; TG.
s. agonia; ik Wissowa 'Ges. Abh.' 169 adn. \\ lOsqq. Cf Ovid. Fast. I 462sqq.;
GL. 133, 27. 544, 29. 550, 2; Plut. Eom. 21 \ Cf § 34; Fest. PauU 85, 15 (eius-
que \scil. mensis] feriae erant Lupercalia, quo die mulieres februabantur a lupercis
. . . is quoque dies februatus appellabatur. quaecumque denique purgamenti
causa in quibusque sacrificiis adhibentur, februa appellantur: id vero quod pur-
gatur, dicitur februatum); GL. V 500,35; Censorin. d. d. n. (ex Varronis libris
de antiqu.) 23, 14 (est februum quidquid piat purgatque et februamenta pur-
gamenta); Mao-. 1 13, 3; Varro d. v. p. B. apudNon. 114, 18; Plut. Qu. Bom. 68;
Num. 19. Bom. 21; Lyd. d. mens. IV 25 = 83, 11 W.; Serv. in Georg. I 43; Serv.
Dan. in Aen. VIII 343; Augustin. contra Faust. 185 = Isid. V 33,4; Mart.
Cap. I 149; Ovid. Fast. II 19 sq. 267 sqq.; TG. s. Februa, februare, Februarius,
Februs, februatum || 14 sg. Cf Fest. 254^\ 3 (Quirinalia mense Februario dies quo
Quirini fiunt sacra. idem Btultorum . . . quod qui d<i)>em suorum fornacalium
sacrorum cognominant eo potissimum rem divinam faciunt). 317^, 12sqq. cum
Paulo 316, 7. 253% 13 (cf ad § 25). Paul. 83,8. 93, 11; Ovid. Fast. II 513sqq.;
Plut. Qu. B. 89
1 putarunt vel putant [sic (F^)] || 3 al&va {sic F^) vel AeONA || 4 60N:
corr Turn || 5 sat est Plautus \ del Laet {F'') \\ 6 a naturali discrimine: eorrexi-
mus (ad cum Sciop) \ add Sciop \\ 7 qui deorum {sic F^) vel quid eorum | sunt
vel sint [sic {F")} \\ 8 diti vel dicti [sic (-F')] | agoneo vel agone [sic {F")]: ccmt
Ald II 9 post interrogatur nonnulla deesse videntur (v. adn.) \ 10 sacratum: corr
Laet (F") || 1.3 febmum {F") | non et: eorr Ald \\ 15 ideo
LIBER VI 11-16 63
suis non fuerunt feriati. Fer[ijalia ab inferis et ferendo, quod ferunt
tum epulas ad sepulcrum quibus ius [s]ibi parentare. Terminalia, quod
is dies anni extremus constitutns: duodecimus enim mensis fuit Fe-
bruarius et cuni intercalatur inferiores quinque dies duodecimo demun-
6 tur mense. Ecurria ab equorum cursu: eo die enim ludis currunt in
Martio campo. Liberalia dicta, quod per totum oppidum eo die sedent 14
sacerdotes Liberi anus hedera coronatae cum libis et foculo pro
emptore sacrificantes. in libris Saliorum quorum cognomen Agonen-
sium (frg. inc. 2 p. 351 Maurenbr.) forsitan hic dies ideo appelletur
10 potius Agonia. Quinquatrus: hic dies unus ab nominis errore ob.serva-
tur proinde ut sint quinque dictus; ut ab Tusculanis post diem sex-
tum idus similiter vocatur sexatrus et post diem septimum septimatrus,
sic hic, quod erat post diem quintum idus quinquatrus. dies tubu-
lustvium appellatur, quod eo die in atrio sutorio sacrorum tubae
15 lustrantur. Megalesia dicta a Graecis, quod ex libris Sibyllinis arcessita 16
1 sq. Cf. Feat. Pauli 65, 11 (dies manibus sacrata festa a ferendis epulis vel
a fcriendis pecudibus appellata); Macr. I 4, 14 (Varro Feralium diem ait a
ferendis in sepulchra epulis dici. non dixit Feraliorum; uhi locum parallelum ex
lihris divinarum rerum, ut videtu/r, respexit, non hunc locum, ut eum aliis opina-
batur Eyssenhardt) ; Ovid. Fast. II 569 sqq. || 4 Cf. Macr. I 13, 15 (Romani non
confecto Februario, aed post vicesimum et tertium eius diem intercalabant Termi-
nalibus scilicet iam peractie. deinde reliquos Februarii mensis dies qui erant
quinque post intercalationem subiungebant e.q.s.); Censorin. d. d. n. 20,6: Ovid.
Fast. II 50. 639 sqq.; TG. s. V. \\ 5 Cf Fest. Pauli Sl, 12 (Equirria ludi quos
RomuluB Marti instituit per equorum cursum, qui in campo Martio exercebantur).
131, 13 (Martialis canipus in Caelio monte dicitur, quod in eo Equirria solebant
fieri, si quando aquae Tiberis campum Martium occupassent) ; Ovid. Fast. II H59
(Marsque citos iunctis curribus urget equos: ex vero positum permansit P]quiria
nomen, quae deus in campo prospicit ipee suo) et III 519; TertuU. d. spect. 5
(Ecurria ab equis Marti Romulus dixit) || 6 sq. Cf. Fest. Pauli 116,6 (v. 102,16);
(Jvid. Fast. III 761 sqq. 725 sq. \\ 8 sqq. Cf ad § 12; iJionys. Hal. II 70; Ovid. Fast.
V 721 (et I 325) \ Cf. Masurius Fast. II apud Macr. I 4, 15 (Libernlium dies
a pontificibus agonium Martiale appellatur) \\ 10 sqq. Cf. §17; Fest. 254^, 31 (quin-
quatrus appellari quidam putant a numero dierum . . . qui scilicet errant . . .
forma autem vocabuli . . . quod post diem quintum iduum est is dies festus, ut
apud Tusculanos triatrus et sexatrus et septematrus et Faliscoe decimatrup) ;
Ovid. Fast. III 809 sq. (una dies . . . nominaque a iunctis quinque diebus habentl.-
GL. I 81,20; Gell. II 21,7; Porphyr. inHor. ep. II 2,197; schol. in luv. X 115;
TG. s. quinquatria || 18 sq. Cf. Fest. 352^, 21 «tubilustria) quibus diebus ad-
scriptum in ^^fastis est in atr)>io sutorio agna tubae <^lustrabantur, quos^ tubos
appellant); fast. Praen. CIL. I* 234 (cf. 313) (hic dies appellatur ita quod in
atrio sutorio tubi lustrantur quibus in sacria utuntur); Ovid. Fast. III 849.
V 725 sq. (lustrantur purae quas facit ille tubae) || 16 sq. Cf Fest. Pauli 125, 1 et
Fest. 262*, 25 ; fast. Praen. CIL. i* 235 (cf 314) (Megalesia vocantur quod ea dea
Megale appellatur); Ovid. Fast. IV 357 sqq.; Liv. XXIX 14; Strabo XII p. 567
1 del Ald II 6 equiria Laet (v. test. et adn.) | ludia om {F'') \\ 6 sq. an: sedent
<ut> sacerdotes Liberi anus .^ cf Ov. fast. III 763 sqq. \\ 9 appelletur («tc F")
vel appellatur || 1235. septematruus sit: corr Laet \\ 13 sq. tubiluBtrum v || 14 tubi
fast. Praen. (cf. V 117 et test.) \\ 16 arcessita vel accersita [sic (F"')]
64 DE LINGVA LATINA
ab Attalo rege Pergama; ibi prope murum Megalesion, id est templum
eius deae, unde advecta Romam. Fordicidia a fordis bubus; bos forda
quae fert in ventre; quod eo die publice immolantur boves praegnan-
tes in curiis compluris, a fordis caedendis Fordicidia dicta. Palilia
16 dicta a Pale, quod ei feriae, ut Cerialia a Cerere. Vinalia a vino; hic 5
dies lovis, non Veneris. huius rei cura non levis in Latio: nam ali-
quot locis vindemiae primum ab sacerdotibus publice fiebant, ut Romae
etiam nunc: nam flamen Dialis auspicatur vindemiam et ut iussit vinum-
legere, agna lovi facit, inter cuius exta caesa et proiecta flaraen f porus
vinum legit. in Tusculanis hortis est scriptum: Vinum novum ne 10
vehatur in urbem ante quam Vinalia kalentur'. Robigalia dicta ab
Robigo; secundum segetes huic deo sacrincatur, ne robigo occupet
17 segetes. dies Vestalia ut virgines Vestales a[ut] Vesta. Quinquatrus
minusculae dictae liiniae idus ab similitudine maiorum, quod tibicines
tum feriati vagantur per urbem et conveniunt ad aedem Minervae. 15
dies Fortis Fortunae appeUatus ab Servio Tullio rege, quod is fanum
Fortis Fortunae secundum Tiberim extra urbem Romam dedicavit lunio
18 mense. dies Poplifugia videtur nominatus, quod eo die tumultu repente
fugerit populus: non multo enim post hic dies quam decessus Grallorum
ex urbe, et qui tum sub urbe populi, ut Ficuleates ac Fidenates et 20
finitimi alii, contra nos coniurarunt. aliquot huius d<(i)>ei vestigia fugae
2 sq. Cf. Fest. Pauli 83, 13 (boves fordae id est gravidae immolabantur, dictae
a fetu). 102,15 (= d. r. r. II 5,6); Ovid. Fast. IV 629 sqq.; Serv. Dan. in Aen.
II 140; TG. s. forda || 4sg. Cf. Fest. Pauli 222, 12; Fest. 237^, 22 cum Paulo 236, 5.
245^,34; Ovid. Fast. IV721sqq.; GL. I 58,21; VI 25,23; Serv. et Prob. in
Georg. III 1; schol. Pers. 172; Polem. Silv. CIL. I^ 315 \\ 6 sq. Cf Dionys. Hal.
VI 17; TG. s. Cerealis; GL. I 33, 28 \ Cf § 20; Fest. Pauli 374, 12. 65, 13;
Plin. XVIII 287; Ooid. Fast. IV 863 sqq.; Macr. I 4, 6 {ex Masurio fastorum
II: Vinaliorum dies . . . lovi sacer est, non ut quidam putant Veneri); fast.
Praen. CIL. I^ 316 \\ 9 Cf § 31; Macr. III 2, 3 \\ 11 Cf. Varro d. r. r. I 1, 6 ;
Fest. Pauli 267,1; Ovid. Fast. IV 907 sqq.; Plin. XVIII 285; fast. Praen. CIL.
I^ 316; Gett. V 12, 14; Tertull. d. spect. 5; Serv. in Georg. 1 151 (cum additam.) ;
Colum. X 342 sq. |1 13 sg. Cf Ovid. Fast. VI 249 sqq.; additam. ad Serv. in Buc.
VIII 82; TG. s. v. | Cf Fest. 149", 22 (minusculae quinquatrus appellantur idus
lun., quod is dies festus est tibicinum, qui colunt Minervam); Censorin. d. d. n.
12, 2 (Quinquatribus minusculis . . urbem vestitu quo vellent personatis temu-
lentisque pervagari); Ovid. Fast. VI 651sqq.; Valer. Max. II 5, 4 \\ 16 Cf Dionys.
Hal. IV 24,7; Ovid. Fast. VI 773 sqq. || 18 Cf. Macr. I 11, 36 sq. et III 2, 14;
Dionys. Hal. II 56; Plut. Bom. 29. Cam. 33; Ovid. art. am. II 257
1 in templum : correximus (id = id est) ; [in] Scal || 5 et feriae : corr Vict ||
9 porrecta v, recte ut vid (cf. Cic. ad Att. V 18, 1): quo spectat fortasse porus ut
correctura male intellecta (prius EUis. primus Mue. praecinctus Usener) \\ 10 sortis :
corr Sp. (cf. § 20); portis BergJc \\ 11 calentur | robicalia: corr Laet (Rubig.) ||
13 del Sp.; an: ab Vesta.? | quinquatrus {sic F^) vel quinquatriis || 15 cum: corr
Laet II 16 quod is vel quod dis; an: quo is .^
LIBER VI 15—21 65
in sacris apparent, de quibus rebus antiquitatum libri plura referunt.
nonae Caprotinae, quod eo die in Latio lunoni Caprotinae mulieres
sacrificantur et sub caprifico faciunt; e caprifico adhibent virgam.
cur hoc, togata praetexta data eis Apollinaribus ludis docuit populum. 19
5 Neptunalia a Neptuno: eius enim dei feriae. Furrinalia (&} Furrina[e],
quod ei deae feriae public<(a>e dies is; cuius deae honos apud anti-
quos: nam ei sacra instituta annua et flamen attributus; nunc vix
nomen uotum paucis. Portunalia dicta a Portuno, cui eo die aedes
in portu Tiberino facta et feriae institutae. Vinalia rustica dicuntur 20
10 ante diem XIV Kalendas Septembres, quod tum Veneri dedicata aedes
et <^b)orti ei deae dieantur ac tum sunt feriati olitores. Consualia
dicta a Conso, quod tum feriae publicae ei deo et in oirco ad aram
eius ab sacerdotibus ludi illi, quibus virgines Sabinae raptae. Volca-
nalia a Volcano, quod ei tum feriae et quod eo die populus pro se
15 in iguem animalia mittit. Opeconsiva dies ab dea Opeconsiva, cuius 21
in regia sacrarium quod ideo •factum, ut eo praeter virgines Vestales
et sacerdotem pubKcum introeat nemo. 'is cum eat, suffibulum [a]ut
habeat' scriptum. (id diciturne ab suffiendo subligaculum ?) Volturnalia
a deo Volturno, cuius feriae tum. Octobri mense Meditrinalia dies
2sq. Cf. Macr. I 11, 36sqq.; Plut. Cam. 33; Rom. 39; Polyaen. VIII 30;
Auson.d. fer. 9 \\ bsqq. Cf TG. s. Neptuu. | Cf V 84. VII 45; Cie. d. n. d. III 46;
Fest. Pauli 88, 16 (Fumalia sacra Furinae quam deam dicebant); Mart. Cap. II
164 (Fura Furinaque) || ^sq. Cf. Cic.d.n.d. II 66 (Portunus a portu) ; Fest. 242",!
cutn Paitlo 243, 1 et 56, 5; Serv. in Aen. V 241 et schol. Veron. (Portunus, ut Varro
ait, deus por<^tuum porta)>rumque praeses: quare huius dies festus Portunalia
e. q. s.); Oml. Fast. VI 547 \\ ^ sq. Cf. § 16; d. r. r. I 1,6 et Non 8, 1 = sat.
Mcn. Vinalia tisqI 'Acpgodtaiav; Fest. 265*^, 28 cum Paulo 264, 5 (rustica Vinalia
appellantur mense Augusto XIV Kal. Sept. . . . eodem autem die Veneri templa
sunt consecrata . . . quia in eius deae tutela sunt horti). 289^, 10; Plin. XVIII 289
(^''inalia altera quae aguntur a. d. XIV Kal. Sept.) et XVIIII 50 (hortos tutelae
VeneriB adsignante Plauto); Phit. Qu. R. 45; Ovid. Fast. IV 863. 877 \\ 11 sq. Cf
Cic. d. rep. II 12; Dionys. Hal. II 31; Plut. Bom. 14; Fest. Pauli 41,15; Ovid.
Fast. III 199 sqq.; Liv. 19; Serv. in Aen. VIII 636; Tertull. d. spect. 5; ad
nat. II 11; Pseudascon. p. 142, 22 sqq. Or.; Augustin. d. civ. d. IV 11; Amob.
p. 127, 12; TG. s. Cousus || l.-J sq. Cf TG. s. Vulcanalia || 16 sq. Cf. Fest. 186^, 25.
249"*, 14; Macr. III 9, 4 \\ 17 Cf. Fest. .348^, 25 cum Paulo 349, 8 || 18 sq. Cf. Fest.
Pauli 379, 2 (Volturnalia Volturno suo deo sacra faciebant) || 19 sqq. Cf. Fest. Panli
123, 15 (mos erat . . . dicere ominis gratia : vetus novum vinum bibo, veteri novo
morbo medeor. a quibus verbis etiam Meditrinae deae nomen conceptum eiusque
sacra Meditrinalia dicta sunt) ; adde Plut. Symp. II 7, 1 (655 E) de Atheniensibus
[Kal TtdXut y' ag iotxsv bvxovto, rov olvov nglv 7; TtisTv anoOTtevSovteg, &§Xa§i)
•Aul GOix-qQiov aizots rov cpaQ(idKOV XTf\v XQi]6iv yBvead^ai)
3 sacrificant Laet {F'') 4 an: Togata {cf. adn. ad V 25)? || 5 die: corr
Vict II 6 add Ald c. al. \\ 10 XII: corr Aug (v. test) \\ 11 dicuntur: corr Mue c.
al. Ij 16 ab ea fM \ Opic. {non Opec.) cdkndaria. Opem consiviam (dixerunt)
Maor. I cuius [sic [F'')'\ vel quoius || 16 quod ideo artum Canal. quo de sanctum
Huschke; an: quod adeo artum .^ || 17 del Sp. (haut Laet c. al.) \\ 18 sq. guae-
stionem seiunxit Vahlen \ suffigendo Sk. \ uortunalia et uortumo (». test. et adn.) j
Octobri mense ante Meditrin. suspecta
Varro de Ung. lat. 6
66 DE LINGVA LATINA
dictus a medendo, quod Flaccus flamen Martialis dicebat hoc die soli-
tum yinum <(novum)> et vetus libari et degustari medicamenti causa;
quod facere solent etiam nunc multi cum dicunt: novum vetus vinum
22 bibo, novo veteri [vino] morbo medeor. Fontanalia a Fonte, quod is
dies feriae eius; ab eo tum et in fontes coronas iaciunt et puteos 5
coronant. Armilustrium ab eo quod in armilustrio armati sacra faciunt,
nisi locus potius dictus ab his; sed quod de his prius (V 153), id ab
lu<(d>endo aut lustro, id est quod circumibant ludentes ancilibus armati.
Saturnalia dicta ab Saturno, quod eo die feriae eius, ut post diem
23 tertium Opalia Opis. Angeronalia ab Angerona, cui sacrificium fit in 10
curia Acculeia et cuius feriae publicae is dies. Larentinae, quem diem
quidam in scribendo Larentalia appellant, ab Acca Larentia nomina-
tus, cui sacerdotes nostri publice parentant[e] fsexto die, qui atra
24 dicitur diem tarentum accas tarentinas. hoc sacrificium fit in Velabro,
qu[ija in novam viam exitur, ut aiunt quidam ad sepulcrum Accae, 15
ut quod ibi; prope faciunt diis Manibus servilibus sacerdotes; qui
uterque locus extra urbem antiquam fuit non longe a porta Romanula,
de qua in priore libro (V 164) dixi. dies Septimontium nomiuatus ab
his septem montibus, in quis sita urbs est; feriae non populi, sed
25 montanorum modo, ut f paganalibus, qui sunt alicuius pagi. de sta- 20
4 Cf. Fest. Pauli 80, 3 (Fontinalia fontium sacra) || 6 sqq. Cf. V153; Fest. Pauli
19,6 (res divinas armati faciebant); Lyd. d. mens. IV 34 — 92,21W. (aQfiiXov-
6TQ10V olovsl Ka&ccQ^Qv OTtXcov ;iTj xsifiaTos (li] kzsQas nvbs 7CEQi6rd6sa>s stQyovaris
TTjv Kivr]6iv t&v oaXcov inl ra> rov 'jIqsos •nsSito); Plut. Mom. 23; TG. s. V. \\ 9 Cf.
Fest. 325'', 6; Serv. Dan. in Aen. VIII 319; Macr. I 8,1 (ex l. VI antiquitatum);
Liv. II 21 II 10 Cf Fest. 185", 33; Macr. I 10, 18 sq. (ex Macro hist. I) \ Cf
Fest. Pauli 17, 11; Plin. III 65 (unde pendet Solinus e. 1) ; Macr. I 10,7
(duodecimo vero [scil. Kal. lan.] feriae sunt divae Angeroniae, cui pontifices in
sacello Volupiae sacrum faciunt e.q.s.). III 9, 4; fast. Praen. CIL. I^ 337^; TG.
s. Angeronia || 1 1 sqq. Cf Cic. ad Brut. 1 15, 8 (Larentiae . . . cui vos pontifices
ad aram in Velabro facere soletis); Fest. Pauli 119,1; Macr. 1 10, llsqq. (Laren-
tinalia); fast. Praen. CIL. V 338"; Ovid. Fast. III 57; Lact. inst. I 20, 4 \\
18 .sg. Cf V41; Fest. 340", 7 et 348^, 24 (Septimontio, ut ait Antistius Labeo, hisce
montibus feriae: Palatio ... Veliae .. . Fagutali Suburae Cermalo Oppio [Caelio
montij Cispio monti) cum Paulo 341,2; Plut. Qu. B. 69; schol. Veron. in Georg.
II 535 (septem montes, unde etiam dies sacer Septimontii constitutus est); Lyd.
d. mens. IV 155 = 172, 23 W. {ZsTcrniovvdios soQrrj ... (^ori ijtl bTtra Xy6^ovs
ru xsL%T\ rfis 'Pdo^ris iKrirarai); Tertull. ad nat. II 15; TG. s. v. \\ 20 Cf Dionys.
Hal. IV 15, 3; Macr. 1 16, 6 \\ 20 sq. Macr. 1 16, 6 (sunt stativae universi populi
communes certis et constitutis diebus ac mensibus et in fastis statis observatio-
nibus adnotatae . . . conceptivae sunt quae quotannis a magistratibus vel sacer-
dotibus concipiuntur in dies vel certos vel etiam incertos); Fest. Pauli 62, 15 et
2 suppl Laet || 3 dicant: corr Sp \\ 4 uino morbo vel morbo (v. test. ad 65, 19) ||
8 add Vertr \\ 10 cui vel quoi || 11 sq. larent. (ter) vel laurent. (ter, sic F^) \\ 13 pa-
rent ante | talia exspectat Mommsen: stato die qui ab ea dicitur dies parentalium
Accas Larentinas || 15 del Laet \ sepulcrum vel sepulchrum {sic F") \\ 16 post ibi
dist A. Sp. {ubi fortasse aliquid intercidit) || 20 paganaLi<^a {sic Ald) omni^bus Sp.,
<^faciunt^ paganalibus Wi
LIBER yi 21—27 67
tutis diebus dixi; de annalibus nec d(i)e statutis dicam. Compitalia
dies attributus Laribus yialibus: ideo ubi viae competunt tum in com-
petis sacrificatur. quotannis is dies concipitur. similiter Latinae
feriae dies conceptivus dictus a Latinis populis, quibus ex Albano
5 monte ex sacris carnem petere fuit ius cum Romanis, a quibus La-
tinis Latinae dictae. Sementivae feriae dies is, qui a pontificibus dic- 26
tus, appellatus a semente, quod sationis causa suscepta<e>. Paganicae
eiusdem agriculturae causa susceptae, ut haberent in agris omnes
tpagus, unde paganicae dictae. sunt praeterea feriae conceptivae quae
10 uon sunt annales, ut hae quae dicuntur sine proprio vocabulo aut
cum perspicuo, ut Novendialis sunt.
4. de his diebus nunc iam, qui hominum causa constituti, vi- 27
deamus. primi dies mensium nominati kalendae, quod his diebus
92, 14 (feriae statae appellabantur, quod certo statutoque die observarentur);
Fest. 344^, 3 (stata sacrificia sunt quae certis diebus fieri debent) et 253^, 13
(popularia sacra sunt, ut ait Labeo, quae omnes cives faciunt nec certis familiis
adtributa sunt: Fomacalia, Parilia, Laralia [cf. 245^, 28])
1 sq. Cf. Fest. Pauli 40, 3 (festa quae in compitis peragebant) et 62, 15. 121, 17.
239, 1; Dionys. Hal. IV 14; Plin. XXXVI 204; Sueton. Aug. 31; schol. Pers.
IV 28; Gell. X 24, 3; Macr. 17, 34; Serv. in Georg. II 382 (quod multae viae
in unum confluant . . . unde ludi compitalicii) = schol. Bem.; Isid. XV 2, 15;
TG. s. compitalia et compitum (multae viae quae ad unum locum competunt vel
ducunt); GL. I 544,29. 550,2; CIL. XI 3079 \\ 3 sq. Cf Macr. I 16, 16 (cum
. . . Latinarum sollemne concipitur) ,• Cic. pro Planc. 23 (quibus e municipiis vix
iam qui camem Latinis petant reperiuntur) cum schol. Bob. p. 129,6 sqq. HUd. ;
Dionys. Hal. IV 49; Plut. Camill. 42; PUn. III 69 (camem in monte Albano
Boliti accipere populi); Serv. in Aen. I 211 (in Albano Latinis visceratio dabatur,
id est caro) i| Q sq. Cf d. r. r. 1 2,1; Fest. Pauli 337, 9 (et62,15); Ovid. Fast. I
658 sqq. (Sementina . . . dies . . . non stata sacra); Macr. 1 16,6; Lyd. d. mens.
III 9 = 42, 9 W. {ai rov aitOQov ^OQtal ui XEyoiiBvai, tcuqcc 'Pa^iaioig flrjuaiTt/Sat,
TOvriaTi anoQinoi, oux iXaxov mQi6(isvr}v iiyiiQav e.q.s.); Prob. in Georg. II 385
(feriis sementinis) || 8 sq. Cf ad 66, 20 et adde Fest. Pauli 221, 6 (pagi dicti a fonti-
bu8 . . . aquae enim lingua Dorica nayal appellantur); Serv. in Georg. II 382
{ano Tcov nriywv . . . unde et pagani dicti sunt quasi ex uno fonte potantes)
= schol. Bern. et schol. in Pers. prol. 6; TG. s. pagus (loca iuxta fortes = fon-
tes) II 11 Cf Fest. 177^, 27 cum Paulo 176, 10; Liv. 131, 4; Serv. in Aeii. V 64,
al. Ji 13 sqq. Cf Varro d. v. p. li. apud Non. 23, 27 (calendis calabantur id est
vocabantur: et ab eo calendae appeilatae, quod est tractum a Graecis, qui y.aXslv
vocare dixerunt); Cal. Praenest. ad cal. lan. (calendae appellantur quia <^eonim
pri^muB is dies est quos pontifex minor quo^^vis anni^ mense ad nonas sin<(gula8
currere edicit in Capi)tolio in curia Calab<(ra ann^us no^vus incipit»; Fest.
Pauli 225,8. 38,13. 107, 17. 114, 2. 14; Gell. XV 27, 2. 3; Serv. Dan. in Aen.
VIII 654; Macr. I 15, 10 sq. (cf ad 68, 1); Plut. Qu. B. 24 (ex luba); Lyd. d.
mem. III 10 = 47, 3. 16 W.; TG. s. calendae et calo
1 add Mommsen || 2 laribuB ut alibi: corr Bongars \\ i conBeptiuus:
corr Laet \\ 5 carmen: corr Vict (v. test.) \\ 6 sementin^: corr Vertr c. f (v.
test.) I de errore qui est in his monet Wi. \\ 7 add Ald \\ 9 an: nayds? v. test |
post dictae dist A. Sp. \\ 11 perspicio || 13 calende | quod vel ab eo qnod
{sic{F^)]
6*
68 BE LINGVA LATINA
calantur eius mensis nonae a pontificibus, quintanae an septimanae sint
futurae, in Capitolio in curia Calabra sic dicto quinquies 'kalo luno
28 Covella', septies dicto 'kalo luno Covella'. nonae appellatae aut quod
ante diem nonum idus semper, aut quod, ut novus annus kalendae
lanuariae ab novo sole appellatae, novus mensis <(ab^ nova luna 5
uonae; eodem die [enim] in urbe<(m)> <(qui^ in agris ad regem con-
veniebat populus. harum rerum vestigia apparent in sacris nonalibus
in arce, quod tunc ferias primas menstruas, quae futurae sint eo
mense, rex edicit populo. idus ab eo quod Tusci itus, vel potius
29 quod Sabini idus dicunt. dies postridie kalendas, nonas, idus appellati 10
atri, quod per eos dies <(nihil)> novi inciperent. dies fasti, per quos prae-
1 sqq. Cf. Macr. 115, iO(itaque sacrificio a rege et roinore pontifice celebrato
idem pontifex calata, id est vocata, in Capitolium plebe iuxta curiam Calabram,
quae casae Romuli proxima est, quot numero dies a kalendis ad nonas supei'-
essent pronuntiabat et quintanas quidem dicto quinquies verbo xoclw, septimanas
repetito septies praedicabat verbum autem ■x.alib graecum est, id est voco, et
hunc diem, qui ex his diebus qui calarentur primus esset, placuit kalendas vocari.
hinc et ipsi curiae ad quam vocabantur Calabrae nomen datum est, et classi,
quod omnis in eam populus vocaretur) || 3 sqq. Cf.Fest. p. 173^, 26 (nonas quidam
a nova luna, quod in eas concurreret principium lunae; alii quod semper ante
diem iduum nonum essent, scribique ideo debere primam appellationis eius syl-
labam adiecta u littera) ; Macr. 1 15, 12 sq. (ideo autem minor pontifex numerum
dierum qui ad nonas superessent calando prodebat, quod j^ost novam lunam
oportebat nonarum die populares qui in agris essent confluere in urbem . . .
unde quidam hinc nonas aestimant dictas, quasi novae initium observationis vel
quod ab eo die semper ad idus novem dies putentur e. q. s.); Plut. Qu. B. 24
(cf. ibid. 19, al.); Lyd. de niens. III 10 = 46, 8 W.; Isid. V 33, 14 (anundinis voca-
tae) II 7 Cf. § 13 \\ 9 Cf. Macr. I 15, 14 (iduum porro nomen a Tuscis, apud
quos is dies 'itis' vocatur sumptum est e. q. s.) ; Plut. et Lyd. l. s. s. (3) || Idsq. Cf.
Fest. 278^, 12 (dies autem religiosi quibus nisi quod necesse est nefas habetur
facere, quales sunt sex et triginta atri qui appellantur) et 178^, 6 cum Paulo
179, 2 et GeUio V 17, 1 ex Verrio Flacco de verb. sign. IV (dies qui sunt post-
ridie kalendas, nonas, idus, quos vulgus imperite nefastos dicit, propter hanc
causam dictos habitosque atros esse e. q. s.); Macr. I 15 , 22 (omnes autem
postriduani dies seu post kalendas sive post nonas Idusve ex aequo atri sunt;
et I 16, 21sqq.; Ovid. Fast. I 57 sq. ; Non 73, 30. 379,1; Liv. VI 1, 12; Suei.
p. 155 B.; Plut. Qu. B. 25; GIL. V p. 231; Isid. N. B. I 4 \\ 11 sq. Cf § 53;
Fest. Pauli 93, 18 (fastis diebus fiucunda [III verba.^] fari licebat, nefastis quaedam
non licebat fari); Macr. 1 16, 14 (fasti sunt quibus licet fari praetori tria verba
sollemnia 'do dico addico'. his contrarii sunt nefasti); fast. Praen. CIL. I^ 231
(quod iis licet fari e. q. s.) ; Ovid. Fast. I 47 sq. (ille nefastus erit per quem tria
verba silentur: fastus erit per quem lege licebit agi); Liv. 1 19, 7 (idem nefastos
dies fastosque fecit, quia aliquando nihil cum populo agi utile futurum erat);
Gai. IV 29 (quod nefasto quoque die, id est quo non licebat lege agere pignus
capi poterat); GL. III 486, 20; VII 312, 22; Isid. VI 18, 1 et N. B. 14; TG. s.
fastus dies
1 menses || 2sg. dictae quinque calo e^septem dictae calo: corr Turn (v. test.) ||
4 calend^ (c,&\. item v. 10) || 5 a add Sciop \\ 6 nonis: corr Sciop \ seel Mue \
m add Laet | qui suppl Sp. (v. test.) \\ 9 itusj v. test. (itis) || 10 sabiui [sic (F^)]
vel sauini || 11 suppl Turn
LIBER VI 27—32 69
toribuB omnia verba sine piaculo licet fari; comitiales dicti, quod tum ut
fesset populus constitutum est ad suffragium fenindum, nisi si quae
ferine conceptae essent, propter quas non liceret, <^ut> Compitalia et
Latiuac. contrarii horum vocantur dies nefasti, per quos dies nefas 30
5 fari praetorem 'do dico addico'; itaque non potest agi: necesse est
aliquo uti verho, cum lege qui<d> peragitur. quod si tum imprudens
id verbum emisit ac quem manumisit, ille nihilo minus est liber, sed
vitio, ut mugistratus vitio creatus nihilo setius magistratus. praetor
qui tum fa[c]tus est, si imprudens fecit, piaculari hostia facta piatur;
10 si prudens dixit, Quintus Mucius a[b]i[g]ebat (Brenier I p. 57) eum
expiari ut impium non posse. interci[n]si dies sunt per quos mane 31
et vesperi est nefas, medio tempore inter hostiam caesam et exta
proiecta fas; a quo quod fas tum intercedit aut eo[s] intercisum nefas,
intercisi[m]. dies qui vocatur sic 'quando rex comitiavit fas', [s]i8
15 dictus ab eo quod eo die rex sacrific[i]ulus f dicat ad comitium, ad
quod tempus est nefas, ab eo fas: itaque post id tempus lege actum
saepe. dies qui vocatur 'quando stercum delatum fas', ab eo appella- 32
tus, quod eo die ex aede Vestae stercus everritur et per Capitolinum
clivum in locum defertur certum. dies Alliensis ab Allia fluvio dic-
20 tus: nam ibi exercitu nostro fugato Galli obsederunt Romam.
1 sq. Cf. Fest. Pauli 38, 12 (comitiales dies appellabant cum in comitio con-
veniebant); Macr. 1 16,14 (comitiales sunt quibus cum populo agi licet; et fastia
quidem lege agi potest, cum populo non potest, comitialibus utrumque potest);
Fast. Praen. CIL. V 231; Ovid. Fast. I 53; Bio XXXVIII 6 \\ 4:Sq. Cf. § 53 et
ad 68, 11; Fest. 165^, 14 || dsq. Cf VI 53; Macr. 1 16, 10 (qui talibus diebus im-
prudens aliquid egisset, porco piaculum dare debere, prudentem expiare non
posse Scaevola pontifex adseverabat) || 11 sq. Cf §53; Fast. Praen. CIL. I^ 231;
Ovid. Fast. I 49sqq.; Macr. I 16, 3 (intercisi in se, non in alia dividuntur. illo-
rum enim diebus quibusdam horis fas est, quibusdam fas non est ius dicere:
nam cum hostia caeditur, fari nefas est, inter caesa et porrecta fari licet, rursus
cum adoletur, non licet) || 14 Cf Fest. 258*, 16 ciim Paulo 259, 4 (quando rex
■ sacrificulus divinis rebus perfectis in comitiimi venit) et 278*, 14 = 270, 3; Fast.
Praen. ad IX kal. Apr. CIL. J» 234; Ovid. Fast. V 727 sq. VI 225sqq.; Plut
Qu. I{. 63 II 17 Cf Fest. 258", 25 (cum Paulo 259, 6) et 344"", 13 (stercus ex aede
A^estae XVII kal. lul. defertur in angiportum medium fere clivi Capitolini . . .
tantae sanctitatismaiores nostriiudicaverunt); Ovid. Fast. VI 711 || 19^5'. Cf Fest.
Pauli 7,3 (dies . . . obscenissimi ominis, ab AUia fluvio scilicet, ubi Romanus
fusus a Gallis exercitus est); Fest. 278^, 14 (uhi inter dies religiosos est falii
senes = AUiensis); Verr. Flacc. apud GeU. V 17, 2; Cic. ad Att. IX 5,'2 ==
GeU. IV 9, 6; Liv. VI 1, 11 (AUiensem appellarunt insiguemque rei nuUius publice
privatimque agendae fecerunt); Ovid. Ib. 217, al.
Isq. ut <^in comitio^ eBset Bergk, ut coiret Mue dubitanter, ut <^ad>es8et
Sp. I ferundum [sic (2'^*)] veZ ferendum || 3 add Laet \\ 5 eat <enim> Vertr,
e<ni>m Mtie \ add Laet \\ 8 sed ius: corrVict (secius) || 9 del Turn \\ 10 del Sp.
(ambigebat Laet. c. al.) \\ 11 intercensi: corr Laet \\ 13 porrecta v (v. test.) | del
Sp. duce Mue (eost) | nefas intercisum: corr A. Sp. \\ 14 sq. fassis: corrVict (fas
sic c. Urs. Mommsen) \ sacrificiolus {sic F") vel sacrificio ius: corr Laet (v. test.) |
itat Urs, it Mommsen (recte ut vid: v.test.), litat Hirschfeld \\ 19 allio: corr Ixt,et
I
70 DE LINGVA LATINA
33 quod ad singulorum dierum vocabula pertinet dixi. mensium no-
mina fere sunt aperta, si a Martio, ut antiqui constituerunt, numeres:
nam primus a Marte. secundus, ut Fulvius scribit et lunius (Funai.
p. 121), a Venere, quod ea sit Aphrodite; cuius nomen ego antiquis
litteris quod nusquam inveni, magis puto dictum, quod ver omnia
aperit, Aprilem. tertius a maioribus Maius, quartus a iunioribus dic-
34 tus lunius (Funai. p. 121). dehinc quintus Quintilis et sic deinc^s
usque ad Decembrem a numero. ad hos qui additi, prior a principe
3 Cf. Varro qu. epistol. in additam. ad Serv. in Georg. 1 43; Fest. 150^, 16 ;
Fast. Praen. CIL. I* 286"; Ovid. Fast. III 75sqq.; Plut. Qu. E. 19; Num. 19;
Serv. in Georg. I 217. III 304; Censorin. d. d. n. 22, 11; Macr. I 12,5; Isid.
V 33,5 et N. B. IV 2; Auson. de mens. monost. 3, dist. 5; Anthol. lat. 395, 10.
665, 5 sq. P.; TG. s. lanuarius et menses || 4 Cf. Plut. Num. 19 (rivhg ds oi) Svcc
Tr]v 'Aq^QoSirriv rbv 'ATtQiXXiov (paGiv . . . &'kX' wgtcbq i%Ei, tq^vo(icc ipiXov 'AtcqiXIiov
KSicX-^e&ai Tov ^fiva Tfis iuQlvrig mQag ccK^a^ovGrjg avoLyovTa v.al avaKaXvTtTovTa
Tovg pXaGTovg Tffli/ (pvrcbv); Fast. Praen. CIL. j* 286^ (quia fruges flores ani-
maUaque ac maria et terrae aperiuntur) ; Ovid. Fast. IV 89 sq. (Aprilem memo-
rant ab aperto tempore dictum, quem Venus iniecta vindicat alma manu e. q. s.) ;
Censorin. d. d. n. 22, 11 (ab aperiendo, quod tunc . . . nascendi claustra aperiat
natura); Serv. in Georg. 143 (quasi terras tepore aperiens) et 217 ; Macr. 112, 12sqq.
(Cingius in eo libro quem de fastis reliquit ait imperite quosdam opinari Aprilem
mensem antiquos a Venere dixisse . . . Cingio etiam Varro consentit . . . sed
cum . . . omnia verno id est hoc mense aperiantur . . . Aprilem dici merito cre-
dendum est, quasi Aperilem sicut apud Athenienses avQ-soQ^riQiwv idem mensis
vocatur ab eo quod hoc tempore cuncta florescant) et 1 21, 6; Augustin. c. Faust.
XVIII 5; Lyd. d. mens. IV 64 = 118, 5W. (oiovsl acpQoSioiov . . . maavsl 'AnsQi-
Xiov Scvrl Tov avoLKTixov) ; Isid. V 33, 7 et N. B. iV 2 (quasi Aperilem) ; Ovid.
Fast. IV 129 ; Auson. dist. d. mens. 7sq.; Anthol. lat. 395,13. 665,7; Carm. d.
mens. P. L. M. I p. 207, 310; TG. s. lanuarius et menses, al. || 6sq. Cf Fest. 134^, 27
(utrum a maioribus ut lunius a iunioribus dictus sit an a Maia) ; Ovid. Fast. 1 41
(tertius a senibus, iuvenum de nomine quartus) et V 1. 73. 78. 427; VI 26. 88;
Censorin. d. d. n. 22, 12 (non a maioribus, sed a Maia) ; Fulvius Nohilior apud
Macr. I 12, 16 sqq. (Romulum postquam populum in maiores iunioresque divisit
. . . hunc Maium, sequentem lunium vocasse e. q. s.); Plut. Qu. B. 86; Num. 19
(anb Maiag . . . anb rfig "HQag. slal Se rivsg ol TovTOvg rjXt.Kiag ina>vv(i,ovg slvai
Xsyovrsg TtQsa^vrsQag xal vscorsQag' iiaimQsig yccQ ol TCQsa^vrsQot. TtaQ' avrotg,
lovvlmQSig Sh ol vsmrsQOi ■x.aXovvTai) ; Serv. in Georg. 1 43 (Maius a Maia, lunius
a lunone: quamquam alii a maioribus et iunioribus e. q. s.); Isid. V 33, 8 et N B.
IV 3; Polem. Silv. (CIL. I^ 287); Auson. monost. 5, dist. 8; TG. s. lanuarius
et menses et Maium | Cf Fest. Pauli 103, 14 (a lunone; v. supra); Censorin.
d. d. n. 22, 12 (a lunone potius quam iunioribus); Macr. 1 12, 30 sqq.; Isid.V 33, 9
et N. B. IV 3; Polem. Silv. CIL. J* 287; Auson. monost. 6, dist. 10 sq.; TG. s.
lanuarius et menses || 7 sq. Cf. Censorin. d. d. n. 22, 13 (Quintilem, quod loco iam apud
Latinos fuerit quinto, item Sextilem ac deinceps ad Decembrem a numeris
appellatos); Ovid. Fast. III 149; Plut. Num. 19; Qu. B. 19; Macr. 1 12, 34—37;
Isid. N. B. IV 4; TG. s. Quintilis et menses || 8 sq. Cf Plut. l.s.s. et Qu. B. 68;
Bom. 21 ; Censorin. d. d. n. 22, 13 (ceterum lanuarium et Februarium postea quidem
additos, sed nominibus iam ex Latio sumptis, et lanuarium ab lano cui adtributus
est nomen traxisse, rebruarium a februo. est februum quidquid piat purgatque
e. q. s.) ; Lyd. d. mens. IV 1 sqq. == 63 sq. W. et IV 25 = 83, 5 sqq. (cps^Qov&Qs
t6 yiad-aQai ra 7tovri(piv.dXia ^i^Xicc ycaXst, ^s^qov rbv HXovrcova) ; Serv. in Aen.
2 a martio ut (sic JP^) vel ut a marfcio || 4 si vel sit [sic {F'')] | afrodite
G an : ut aperilem ? v. test.
LIBER VI 88—88 71
deo lanuarius appellatus; posterior, ut idem dicunt scriptores (Funai.
p. 16), ab diis inferis Februarius appellatus, quod tum his paren<(te^tur;
ego magis arbitror Februarium a die februato, quod tum februatur
populus, id est lupercis nudis lustratur antiquum oppidum Palatinum
6 gregibus humanis cinctum.
5. quod ad temporum vocabula latina attinet, hactenus sit satis 35
dictum; nunc quod ad eas res attinet quae in tempore aliquo fieri
animadverterentur, dicam, ut haec sunt: legisti, cur<8u)>rus, ludens;
de quis duo praedicere volo, quanta sit multitudo eonim et qui sint
10 obscuriora quam alia. cum verborum declinat[i]uum genera sint 36
quattuor, unum quod tempora adsignificat neque habet casus, ut ab
lego leges, lege, alterum quod casus habet neque tempora adsignificat,
ut ab lego lectio et lector, tertium quod habet utrunque et tempora
et casus, ut ab lego legens, lecturus, quartum quod neutrum habet,
16 ut ab lego lecte ac lectissime, horum verborum si primigenia sunt ad
mille, ut Cosconius (Funai. p. 109) scribit, ex eorum declinationibus
verborum discrimina quingenta milia esse possunt ideo, quia <^a^ sin-
gulis verbis primigenii<(s) circiter quingentae species declinationibus
fiunt. primigenia dicuntur verba ut lego, scribo, sto, sedeo et cetera, 37
«0 quae non sunt ab aliquo verbo, sed suas habent radices. contra verba
declinata sunt, quae ab aliquo oriuntur, ut ab lego legis, legit, legam
et sic [in] indidem hinc permulta. quare si quis primigeniorum ver-
borum origines ostenderit, si ea mille sunt, quingentum milium sim-
plicium verborum causas aperuerit una; sin nullius, tamen qui ab his
85 reliqua orta ostenderit, satis dixerit de originibus verborum, cum unde
nata sint, principia erunt pauca, quae inde nata sint, innumerabilia. a 38
quibus iisdem principiis antepositis praeverbiis paucis immanis verbo-
rum accedit numerus, quod praeverbiis <^in>mutatis additis atque
commutatis aliud atque aliud fit: ut enim <j)ro>ces8it et recessit, sic
VII 607; in Georg. 143. III 304; Macr. I 7, 23 sq. 13, 2sqq.; Auson. monost. 1,
dist. 1; Anthol. lat. 395, 1; Isid. V 33, 3 sq. et N. B. IV 4; TG. s. lanuarius et
menses, ut alia mittamus
2 Cf. Amon.monost. 2, dist. 3sq.; Anthol. lat. 395, 8 \\ 10 sq. Cf. ad VIII 44.
IX 31. X 17 II 15 Cf frgm. 99W. = GL. V 202, 2 (dico tibi: ego drri quia
non Bunt primigenia, quae dicit Varro, sed deductiva) || 28 Cf. frgm. 101 W.;
GL. I 194, 15 (Suetonius etenim Tranquillus [frgm. 206 p. 353 Beiff.] praeverbium
putat dici debere, quod ante . . . verbum, appellationem etiam nomenque ponatur) ;
Annianus apud Gell. VI 7, 5 (addebat etiam quod 'ad' praeverbium tum ferme
acueretur, cimi significaret iitlraoiv); GL. VII 525, 23
8 add Sp. II 9 qug (stc F'') vel qui || 12 leges lego {sic F") vel leges lege ||
Ibsq. ac (sic F") vel et | admitte: corr Vict \\ 17 add. Sp. {vel quod a pro quia) jj
21 alio Aug c. al. \\ 24 unas in: corrTurn || 28 addidimu^ {secl Laet c. al.) || 29 suppl
Fritzsche
72 DE LINGVA LATINA
accessit et abscessit; item incessit et excessit, sic successit et decessit,
<(discessit)> et concessit. quod si haec decem sola praeverbia essent,
quoniam ab uno verbo declinationum quingenta discrimina fierent; his
decemplicatis coniuncto praeverbio ex uno quinque milia numero effi-
cerent, ex mille ad quinquagies centum milia discrimina fieri possunt. 5
39 Democritus, E<(pi)>curus (p. 201, 33 Us.), item alii qui infinita principia
dixerunt, quae unde sint non dicunt, sed cuiusmodi sint, tamen faciunt
magnum: quae ex [h]is constant in mundo, ostendunt. quare si ety-
mologus principia verborum postulet millcj de quibus ratio ab se non
poscatur, et reliqua ostendat, quod non postulat, tamen immanera' lo
40 verborum expediat numerum. de multitudine quoniam quod satis
esset admonui[t], de obscuritate pauca dicam. verborum quae tem-
pora adsignificant ideo locu[tu]s difficillimus stvfia, quod neque his
fere societas cum graeca lingua, neque vernacula ea quorum in par-
tu[m] memoria adfuerit nostra; e quibus, ut dixi[t] (V 10), quae 1.5
poterimus.
41 6. incipiam hinc primum quod dicitur ago. actio ab agitatu
facta. hinc dicimus 'agit gestum tragoedus' et ^agitantur quadrigae';
hinc 'agitur pecus pastum'; * * * qu[i]a vix agi potest; hinc angi-
portum, qua nil potest agi ; hinc angulus, quod in eo locus angustissi- 20
42 mus, cuius loci is angulus. actionum trium primus agitatus mentis,
quod primum ea quae sumus acturi cogitare debemus, deinde tum
dicere ac facere. de his tribus minime putat volgus esse actionem
cogitationem ; tertium, in quo quid facimus, id maximum. sed et cum
co[a]gitamus quid et eam rem agitamus in mente, agimus, et cum 25
pronuntiamus, agimus. itaque ab eo orator agere dicitur causam et
8 Cf. loh. Euchait. v. 54 sqq. (Beitzenstein 6 et 29) || 18 sg. Cf. Fest. Pauli
23, 4 (agere modo significat ante se pellere, id est minare. Virgilius 'et potum
pastaa age' . . . si accessit gestus et vultus quidam decor, ut cum scenici agere
dicuntur) et 17,14 (actus significant . . . moclo motum corporis, ut histrionum);
Serv. in Buc. I 13 (ago proprie: nam agi dicuntur pecora); Serv. Dan. in Aen.
IV 245 II 19 sq. Cf ad 44, 15 \ Cf. Fest. Pauli 11, 7 \\ 25 sq. Cf Fest. Pauli 66, 7
(cogitatio dicta velut coagitatio, id est longa eiusdem rei agitatio in eadem mora
consilii explicandi) || 26 sq. Cf Fest. Pauli 23, 5 (agere . . . modo verbis iudicare,
ut cum dicimus 'causam ago'); Non. 243,15 (agere loqui); Isid. diff. 64; TG. s.
causas ago {SixaioXoyw)
2 supplevimus duce Vertr {qui et concessit <^et discessit)>) || 4 sq. efficerent<^ur^
Ald II 6 securus vel secutus {sic F"^): corr Turn \\ 8sq. del TJsener \ ethimologos {sic
F") vel etymologus (etymologos corr Vict) \\ 12 del Laet \\ 13 del f | est TYMi ||
14 82. in partum {sic F") vel impartum: corr Bhol | nostrg quibus | del Laet c.
al. II 17 primus: corr Laet{F^) \\ 18 traggdus F^ \\ 19 lac sign Madvig: v. adn. \
del Ald II 22 deinde [sic {F")] vel dein || 24, sq. cum hos {sic F" vel os) agitamus:
corr Sciop; an: cum animis (ais) agitamus .^ | rem cogitamus: corr Sp. \ post in
mente dist Mue
LIBER VI 88—47 73
augures (Regell p. 16) auguriura agere dicuntur, quom in eo plura
dicant quam faciant. cogitare a cogendo dictum: mens plura in unum 48
cogit, uude eligere possit. (sic e lacte coacto caseus nominatus, sic
ex hominibus contio dicta, sic coemptio, sic compitum nominatum.)
6 a cogitatione concilium (inde consilium), quod ut vestimentum apud
fuUonem cum cogitur, conciliari dictum. sic reminisci, cum ea quae 44
tenuit mens ac memoria, cogitando repetuntur. hinc etiam comrainisci
dictum, a con et mente, cum finguntur in mente quae non sunt; et
ab hoc illud quod dicitur f reminisci, cum commentum pronuntiatur.
10 ab eadem mente meminisse dictura et araens, qui a mente sua disce[n]dit.
hinc etiam metuo mentem quodaramodo raotam vel fmetuisti amovisti; 46
sic, quod frigidus timor, 'trerauisti' timuisti. trerao dictum a simili-
tudine vocis, quae tunc cum valde tremunt apparet, cum etiam in
corpore pili, ut arista in spica ^h^ordei, horrent. curare a cura dic-
15 tum. cura, quod cor urat; curiosus, quod hac praeter modum utitur. 46
recordare rursus in cor revocare. curiae, ubi senatus rerapublicam
curat, et illa ubi cura sacrorura publica; ab his curiones. volo a 47
voluntate dictum et a volatu, quod animus ita est, ut puncto temporis
1 Cf. Serv. Dan. in Aen. III 20 (augurium agere nisi in patriis sedibus non
licet) II 2 Cf. GL. II 431, 4 (cogo cogito) || S sq. Cf ad 34,1; Fest. Pauli 38, 4.
66,6 (contio conventus); Gell. XVIII 7, 5 sq. (ex Verrio Flacco, ut putat) \\
5 Cf Fest. Pauli 38, 2. 41, 11; TG. s. concilium et consilium; Isid. VI 16, 12 ||
9 Cf TG. s. eminiscitur || 10 Cf Fest. Pauli 23, 15 (amens qui mentem suam
non habet); Fest. 158", 25 cum Paulo 159,4 (amens quod a mente abierit); Isid.
X 79 (id est sine mente). XI 1, 11. 12. 13; TG. s.v. \\ 11 Cf infraad74,3; GeU.
XIX 1, 17 (cum Bonus aliquis formidabilis . . . vel quid aliud est eiusmodi fac-
tum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrabi et pallescere neces-
Bum est . . . quibusdam motibus . . . officium mentis atque rationis praevertenti-
bus) ; GL. VII 524, 28 (metus motus est animi) ; Isid. diff. 214 (metus est motus
interior animi subitus) jj 12 Cf. Serv. in Aen. I 92 (nam et timor pro frigore et
frigus pro timore ponitur); TG. s. frigus et mens it [sic enim scribendumj (timet,
formidat) || 14 Cf. Non. 422, 25 (horridum plerumque exstans . . . et erectum) ||
16 Cf Fest. Pauli 50, 1 (quasi cor edat vel quia corurat.- v. Reitzenstein l. s. s. 35,
qni Etym. gen. hanc glossam adfert: ^LtXsd&vai ai tu /leijj iSovcai cpQovrides e.q.s.);
Serv. in Aen. I 208 (quod cor urat) = Isid. diff. 88; GL. III 480, 11 (cura . . .
videtur ergo esse derivativum verbale a verbo curo curas . . . nomina derivata
ex eo: curiosus . . . curia curialis . . . quidam putant ab eo curam dici quod cor
agitat) i Cf Gell. IV 9,2. 12 (ut ait Nigidius omnia istius modi inclina-
menta nimium ac praeter modum significant . . . ut vinosus e. q. s.); GL. II
138, 19 (o productam habent ante sus et sienificant plenum esse aliquem eiue
quod significatur ut . . . curiae curiosus) jj 16 Cf. V 155; Isid. XV 2, 28 (quod ibi
cura per senatum de cunctis administretur) || 17 Cf TG. s. curio (qui curam gerit) ||
17 sq. Cf GL. V 486, 20 (volo volas et volo vis intellectus causa diversas coniu-
gationes meruerunt)
3 elicere: corr Rhol c. al. \\ 6 consiliari: corr Aug jj 9 eminisci Heusinger;
an: ementiri .? || 10 descendit {v. test.) \\ 11 metuo ^'a^ mente q. m. mota Canal
(an: metua <^a^ m. q. m. m. .^) | de 'metviisti' amovisti cf adn. \\ 14 horrent {sic
F") vel orrent || 16 recordari v | curia Laet
74 DE LINGVA LATINA
pervolet quo volt. lubere ab labendo dictuni, quod lubrica mens ac
prolabitur, ut dicebant olim. ab lubendo libido, libidinosus ac Venus
48 Libentina et Libitina, sic alia. metuere a quodam motu animi, cum
id quod malum casurum putat refugit mens. cum vehementius in
movendo ut ab se abeat foras fertur, formido; cum pavet -l-et; ab eo 5
49(45)pavor. meminisse a memoria, cum id quod remansit in mente fin
id quod rursus movetur; quae a manendo ut mani[o]moria potest esse
dicta. itaque Salii (fr. 8 p. 339 Maurenhr.) quod cantant 'mamuri
veturi', significant memoriam veterem; ab eodem monere[m], quod is
qui monet, proinde sit ac memoria; sic monimenta quae in sepulcris, 10
et ideo secundum viam, quo praetereuntis admoneant et se fuisse et
illos esse mortalis. ab eo cetera quae scripta ac facta memoriae
60 causa monimenta dicta. maerere a marcere, quod f etiam corpus
marcescere; hinc etiam macri dicti. laetari ab eo quod latius gaudium
propter magni boni opinionem diffusum. itaque luventius (v. 2 sqq. R.) 15
1 sq. Cf. fragm. IV 5 (7 W.) male a quibusdam huc relatum; Serv. Dan. in Aen.
1720 (Lubentina quae lubentiam mentibus novam praestat, quamvis alii hanc Lubiam
dicant, quod eo numine consilia in medullas labantur); Augustin. d. c. d. IV 8
(Libentinae cui nomen a libidine); Non. 453, 17 (ut sit libido omne quod libuerit);
GL. II 122, 13 (libet libido); Serv. in Aen. II 474 (lubricum dicitur et quod
labitur . . . et locus in quo labimur). V 84 = Isid. X 159. XIV 8, 36; TG. s.
libentia, Hbido, Libitina || 3 Cf. 73, 11 \\ 5 s^. Cf GL. VII 524, 29 (formido fert
interdum rationem, pavor puerilis est); Isid. XV 8, 10 = XIX 10,25 (paviantur
id est caedantur, unde et pavor quia caedit cor) et X 230 (pavidus est quem
vexat trepidatio mentis — habet enim cordis pulsationem, cordis motum — : nam
pavire ferire est) || 6 sg. Cf. Etym. geti. Mvsia &Tto rov iisvco fisvLa nal Kad"' vnsQ-
§tpa6(ibv (ivsCa nal xara ovvaLgsCiv (ivsLa. Mvrjiiri ' naQcc xo fisvco jtsi^jjftTj xal
xara evyKonrjv ^vr](iri (attulit Beitzenstein p. 35) \\ 8 sq. Cf. Fest. Pauli 131, 7 ; Plut.
Num. c. 13 (oi Sh ov Ovsrovgiov Ma(iovQiov slvai (paGt rov ado^isvov, aXla ovstsqs(i
li,siioQia(i, onsQ iarl naXatav (ivri(Lr\v) ; Ovid. Fast. III 259. 389 \\ 10 sq. Cf Fest.
Pauli 139, 6 (monimentum est quod et mortui causa aedificatum est et quicquid
ob memoriam alicuius factum est ut . . . scripta et carmina); Cic. ad Caesarem
apud Non. 32,17 (quae monumenti ratio sit, nomine ipso admoneor: ad memo-
riam magis spectare debet posteritatis quam ad praesentis temporis gratiam);
Serv. Dan. in Aen. III 22 (inscriptum nomen memoriaque ''monumentum'); Serv.
in Aen. III 486 (a mentis admonitione sunt dicta) et VI 102 (quod mentem
moneat) = Isid. XV 11, 1 (monumenta itaque et memoriae pro mentis admoni-
tione); diff. 522; TG. s. v.; GL. VII 304, 31 \\ 14 Cf Isid. X 156 (laetus a
latitudine) = GL. VII 304, 26; Serv. in Georg. II. Aen. III 220 (laeta pinguia;
nam in animalibus . . . laetitiam pingue corpus ostendit)
1 libere: corr Sp. || 5 et F"-': om apogr; an: cum pavit <^cor pav^et.^ v.test. \\
6 sq. init Canal {qui debuit saltem in mente<^m)> init); in id quod secl Sp., fort.
recte \\ 7 manando: corr Bhol \\ 8 memurij: corr Turn || 9 ueterum [sic (F"')] vel
ueteri: corr Turn | memoriam metuere (vel meminere vel monere; Verbu quod
legi no potuit' F"): duce v (veterem memoriam) corr Maurenbrecher (v. test.) ||
10 ac sit trai A. Sp. \ sic monimenta [sic (F'')] vel sit monitio menta; an: sic <^a^ mo-
nitio<^ne mentis moni^menta (v. test.J? \\ 11 admoueant F'' \\ 12 mortaUs vel mortales
[sic (F'^)] II IBsq. marcesc<(it maer^ore A. Sp.; videtur potitis mutandum ubi etiam
per se offendit, e. g. quod <(facit icf. de r. r. III 5, 3, vel solet) maest)>itia[m] c. m.
LIBER VI 47—58 75
ait: 'gaudia sua si omnes homines conferant unum in locum, tamen
mea exsuperet laetitia'. sic cum se liabent, laeta.
7. naiTO, cum alterum facio nar[r]um, a quo iiarratio, per quam 6i
cognoBcimus rem gestam. quae pars agendi est [ab] a di[a]cendo ac
6 flunt aut coniuncta cum temporibus aut ab his: eorum hoc genus vi-
dentur stv^a. fatnr is qui primum homo significabilem ore mittit 62
vocem. ab eo, ante quam ita faciant, pueri dicuntur infantes; cum id
faciunt, iam fari; f cura hoc vocabulorum a similitudine vocis pueri
ac fatuus fari id dictum. ab hoc tempora quod tum pueris constituant
10 Parcae fando, dictum fatum et res fatales. ab ha[e]c ea[n]dem voce[m]
qui facile fantur facundi dicti et qui futura praedivinando soleant fari
fatidici; dicti idem vaticinari, quod vesana mente faciunt: sed de hoc
post erit usurpandum, cum de poetis (cf. VII 36) dicemus. hinc fasti 53
dies, quibus verba certa legitima sine piaculo praetoribus licet fari;
15 ab hoc nefasti, quibus diebus ea fari ius non est et, si fati sunt, pia-
8 Cf. frgm. d. serm. l. II 52 W.; GL. VII 80, 9. 212, 4 (r litteram narrationi
toUe superfluam;* a gnaro enim id est scito seu perito venit nominis ista com-
positio). 305, 34; VI 17, 12; VII 522, 2 (narramuB quod ignoratur) || Tsq. Cf Non.
56, 1 (a non fando . . . quod aut dici non debeat aut fari non possit; nam et
infantes usque eo appeilandi sunt, donec coeperint fari); Isid. XI 2, 9 (homo
primae aetatis . . . quia adhuc fari nescit id est loqui non potest); TG. s. v. \\
9 Cf Comel. Ldbeo apud Macr. 1 12, 22 (Fatuam a fando quod . . . infantes partu
editi non prius Tocem edunt quam attigerint terram); Serv. in Aen.Vl775. VII 47
(a vaticinando id est fando; unde et fatuos dicimus inconsiderate loquentes);
Serv. Ban.in Aen. V 111 314; Don.inEun. F 8, 49 (inepta loquens ; a fando fatuus
dicitur; inde Fauni Fatui et Nymphae Fatuae vocatae sunt . . . Fatui di quoque
Bunt . . . non stulti, sed multum fantes); Mart. Cap. II 167 (Fatui Fatuaeque
vel Fantuae vel etiam Fanae, a quibus fana dicta, quod soleant divinare); lustin.
XLIII 1,S; Lact. div. inst. 122,9; Isid. X 104; diff. 500; TG. s v.: v. Agahd
Varr. ant. rcr. div. 193 adn. \\ 10 Cf Augustin. d. c. d. V 9, 15 (fatum a faudo
dictum . . . id est a loquendo) = Isid. VIII 11, 90 et addit. ad Serv. in Ecl.
IV 45; GL. III 486, 13 (antiqui etiam passive proferebant fatus pro dictus di-
centes. unde fatum dictum et iussum dei); II 131, 2 (fatum fati fatalis); Serv.
in Aen. II 54 (fata modo participium est, hoc est quae dii loquuntnr). Vll 51
(fato . . . voluntate: nam dii fantur quod sentiunt) et X 628; TG. s. v.; adde
quae ad VII 36 adscripsimu.<i || 11 sq. Cf Isid. X 96 (quia facile fari potest) \
Cf TG. s. fatidicus et Faunus (a fando unde et fatidici dicti eo quod futura
canebant) || 12 Cf VII 36; Plato Phaedr. 244 B. 255 A, Democritus frg. 17 Diels,
al.; Serv. Dan. in Aen. III 443 (vates a vi mentis appellatos Varro auctor est)
= Isid. VII 12, 15. VIII 7, 3 (scripta eorum vaticinia dicebantur, quod vi qua-
dam et quasi vesania in Bcribendo commoverentur) || 13 sq. Cf. ad 68, 11 sq. \\
15 Cf ad 69, 4
3 del Vict \\ 4- gesta- Qu§ F" \ ab {sic F" : om apogr) adiacendo: corr
Urs; ab dicendo Mue, fort. recte \\ 6 earum || 6 €TYMd || 7 ita faciunt Phol c. dl. "
8sg. vocabulum v; an: cum hoc vocabulum, tum a similitudine vocis pueri
<fariolu8 {cf Don. in Phorm. IV 4, 27; GL. VII 11,6. 13,J0; TG. s^ 'furiolus,
hariolus')^
corr Cani
[sic {F-)]
hariolus')) ac fatuus [fari id] dictum.^ || 9 tempore: corr Popma \\ 10 ad haec:
corr Canal et del || 11 et qui {sic F'') vel qui || 13 post erit vel postea
76 DE LINGVA LATINA
culuna facmnt, liinc effata dicuntur, qui augures finem auspiciorum
caelestum extra urbem agri<(s^ sunt effati ut esset; hinc effari templa
dicuntur: ab auguribus (cf. Hegell p. 10) effantur qui in bis fines Sunt.
54 hinc fana nominata, quod pontifices in sacrando fati sint finem; hinc
profanum, quod est ante fanum coniunctum fano; hinc profanatum 5
quid in sacrificio f ad quae Herculi decuma appellata ab eo est quod
sacrificio quodam fana[n]tur, id est ut fani lege sit. id dicitur pollu<(cy
tum, quod a porriciendo est fictum: cum enim ex mercibus libamenta
porrecta sunt Herculi in aram, tum pollu<(c)>tum est, ut cum pro-
fan<^at)>um dicitur, id est proinde ut sit fani factum: itaque ibi olim lo
fano consumebatur omne quod profanum erat, ut etiam fit quod prae-
tor urb<^an)>us quotannis facit, cum Herculi immolat publice iuven-
55 cam. ab eodem verbo fari fabulae, ut tragoediae et comoediae, dictae.
hinc fassi ac confessi, qui fati id quod ab [h]is quaesitum. hinc pro-
fessi; hinc fama et famosi. ab eodem falli, sed et falsum et fallacia, 15
1 sgg. Cf. Fest. Paiili 80, 10 (effata elocuta). Sl, 11 (effari et effata a fando,
quod ipsum ex Graeco ws cpdxo); Fest. 157^, 28 (templum est Jocus ita effatus);
Gell. XIII 14, 1 {ex augurum libris de auspiciis: pomerium est locus intra agrum
effatum . . . qui facit finem urbani auspicii); Serv.Dan. in Aen. II 692 (augurum
'etfata' dicuntur). III 463 (verbo augurali usus est, quia scit loca sacra id est ab
auguribuB inaugurata 'effata' dici); Serv. in Aen. VI 197 (= mythogr. Vatic. II [
11, 15: proprie effata sunt augurum preces, unde ager post pomeria ubi capta-
bantur auguria dicebatur effatus); adde Serv. Dan. inAen. 1 13; TG. s. v. || 4 Cf.
VII 36; Fest. Pauli 88, 1 (a Fauno dictum sive a fando, quod dum pontifex
dedicat, certa verba fatur). 93,17 (quod fando consecrantur) ; Serv. in Aen.VII 47.
Serv.Dan.inAen. VIII 314; Don. inEun. V8,49; Mart. Cap. cfad75,9;Isid.XV
4, 8; TG. s. fanaticus || 6 Cf Fest.229^,7 cum Paulo 228, 15 et 253^,26 (qxiodi&m
religione non tenetur). 250^, 21; Serv. Dan. in Aen. XII 779; Macr. III 3, 3 (quasi
porro a fano .- cf in Somn. Sc. 1 2, 6) ; GL. 1 235, 6 (quasi porro a fano positus) ;
Isid. X 225; diff. 423; TG. s. v. \\ 6 Cf Fest. 237% 21 (Hercules cum ad aram quae
hodieque maxima appellatur decimam bovum . , . profanasset, genus sacrificii
edocuit); Macr. 1 12, 28 ; Masurius Sabinus memorabilium II apud Macr. III 6, 11
(M. Octavius Herrenus , . . decimam Herculi profanavit); Serv.Dan.in Aen.VIII 303;
TG.s. profano i| Isq. Cf. Macr. III 12, 2 = Varrosat. Men. frg. 413 B. (maiores solitos
decimam Herculi vovere nec decem dies intermittere quin poUucerent) ; T(r. s. pro-
fano(profanant polluunt) || 8 Cf Fest. 253% 17 \\ 13 Cf GL. 1490, 22 (latinae fabulae
appellantur sive fatibulae; in latinis enim fabulis plura sunt cantica quae canun-
tur: vel a faciendo; nam et agi fabula, non referri ab actoribus dicitur.- ubi
plura <(fantium diverbia quam^ cantica Leo [fr. com. ed. Kaibel I p. 60] , vix
recte: de fatis potius vel de faciendo derivat, non a fando propter ipsa cantica
plura = compluria); Macr. in Somn. Sc. 12,7 (fabulae quarum nomen indicat
falsi professionem); Isid. 140, 1 (fabulas poetae a fando nominaverunt) || 15 Cf.
Fest. Pauli 86, 14 (fama a fando dicta: sic apud Graecos qcTj/iT] ccno rfjg cpdasas)
= Isid. V 27,26; Serv. Dan. in Aen. IV 190 (famae epitheton ^gaudens' . . .
2 add Laet {F") | ubi Mue \\ 3 ante (non post) ab auguribus dist Canal
(v. test.) II 4 quae: corr Laet (F^) \ sunt v \\ 6 atque MV; ad aram {et Hercu-
ii<(8)>) Wi I decuma [sic {F")] vel dicuma, \\ IdelLaet c.al.{F^) \ fit. id<^em^ Canal \
add amicus Aug (item v. 9) \\ 9 proiecta || 10 sqq. add Turn \ ubi: corrVertr; uti {etmox
nunc pro ut) Mommsen, fort recte \ <(in^ fano Vertr \ profan<^at)>um Sp. \ P- R.
urbis II 13 tragedi§ et com§di§ F"'
LIBER VI 68—58 77
quae propterea, quod fando quem decipit ac contra quam dixit facit.
itaque si quis re fallit, in hoc non proprio nomine fallacia, sed tra-
lati<^ci>o, ut a pede nostro pes lecti ac betae. binc etiara famigerabile
et sic compositicia alia item ut decliuata multa, in quo et Fatuus
6 et Fatuae.
loqui ab loco dictum, quod qui primo dicitur iam fari[t] voea- 66
bula et reliqua verba dicit ante quam suo quisque loeo ea dicere
potest. himc C<(h)>rysippus (143 Arn.) negat loqui, sed ut loqui:
quare ut imago hominis non sit homo, sic in corvis, cornicibus, pueris
10 primitus incipientibus fari verba non esse verba, quod non loqu[eb]an-
tur. igitur is loquitur, qui suo loco quodque verbum sciens ponit, et
+ istum prolocutum, quom in animo quod habuit extulit loquendo.
hinc dicuntur eloquium ac reloqui in fanis Sabinis, e cella dei qui 57
eloquuntur. hinc dictus loquax, qui nimium loqueretur; hinc eloquens,
15 qui copiose loquitur; hinc coUoquium, cum veniunt in unum locum
loquendi causa; hinc adlocutum mulieres ire aiuut, cum eunt ad ali-
quam locutum consolandi causa; hinc quidam loquelam dixerunt ver-
bum quod in loquendo efferimus. concinne loqui dietum a concinerej
ubi inter se conveniunt partes ita <^ut> inter se f condeant aliud alii. 68
20 pronuntiare dictum <(a pro)> et nuntiare; pro idem valet quod ante, ut
in hoc: proludit. ideo actores pronuntiare dicuntur, quod iu proscenio
enuntiant poeta cogitante, quod maxime tum [id] dicitur proprie,
novam fabulam cum agunt. nuntius enim est a <(n)>ovis rebus nomi-
natus, quod a verbo graeco potest declinatum; ab eo itaque Neapolis
ffenerale, ut multiplici sermone gaudeat) j Cf. Non. 305, 23 (fama . . . unde et
famosum dietum est infame, famosam infamem); Isid. diff. 208 = TG. s. v.
Cf. Isid. X 105 (fallax quod fando, id est loquendo, decipiat)
3 Cf. Non. 461, 26 \\ 4 sq. Cf ad 75, 9 \\ 14 Cf. Isid. X 156 (loquax non est
eloquens) | Cf. Isid. X 82 (eloquens profusus eloquio) || 16 Cf. Serv. Dan. in Aen.
X 860 (proprie adloquitur dixit : est enim adloqui consolari) || 18 Cf. Fest. Pauli
38, 1 (concinnare est apte componere: concinere enim convenire est); GL. III
467, 6 (concinnus quoque a canendo compositum est) ; Non. 43, 21 (recte autem
concinnare et consentire intellegi potest quasi concinere, ut multis diverse canen-
tibus unus efficitur modus); TG. s. concinno
3 add Sciop (tranlatio F': cf ad 79, 19) \ famiger habile [fabile Laet (F')]
vel famigerabile |] 4 sq. composititia {sic F'') vel compositicia | fatuus et fatue \sic
(F") vel fatuae]: uhi inteUegit = Faunus et Nymphae (v. test. ad 75, 9) || 6sg.
farit uocabula {sic F'') vel fari u. | quidque Aug \\ 8 crisippus || 12 an: is tum
{sic CanaV) pro^nuntiatS 'locutu-Ts 8u)>m'.?|| l^sq. eloqui v \ reliqui | qui eloquuntur
[sic {F")] vel quid e(l)loquuntur || 15 ueniunt vel conueniunt [sic {F'')\ fl 17
consulendi |f 18 a concinne: corr Scal \\ 19 add et concinant corr Mue (an:
<re8>pondeant .'^ ^res^pondent Ald) \\ 20 suppl Grotfi |j 22 del Laet || 23 a quis:
corr Turn
78 DE LINGVA LATINA
59 illorum Novapolis ab antiquis vocitata nostris. a quo etiam extremum
novissimum quoque dici coeptum volgo, quod mea memoria ut Aelius
(Mentz p. 37, 21) sic senes aliquot, nimium novum verbum quod esset,
vitabant; cuius origo, ut a vetere vetust<(i)>us ac veterrimum, sic ab
novo declinatum novissimum, quod extremum. sic ab eadem origine 5
novitas et novicius et novalis in agro et ^sub novis' dicta pars in
foro aedificiorum, quod vocabulum ei pervetustum, ut novae viae, quae
60 via iam diu vetus. ab eo quoque potest dictum nominare, quod res
novae in usum quom[odo] additae erant, quibus ea<(s)> novissent, no-
mina ponebant. ab eo nuncupare, quod tunc <(pro^ civitate vota nova lo
suscipiuntur. nuncupare nominare valere apparet in legibus, ubi
'nuncupatae pecuniae' sunt scriptae; item in cboro in quo est (inc.
inc. trag. 1 R.): 'Aenea! quis est qui meum nomen nuncupat?' item in
Med[i]o (Pac. 239 B.): 'quis tu es, mulier, quae me insueto nuncupasti
61 nomine?' dico originem babet graecam, quod Graeci deMvvco. binc 15
1 sqq. Gell. X.21,2: et novissimus et novissime . . . qui doctissimus eorum
temporum fuerat L. Aelius Stilo ut novo et inprobo verbo uti vitaverat. propterea,
quid M. quoque Varro de ista voce existimaverit, verbis ipsius Varronis ex libro
de lingua latina ad Ciceronem sexto demonstrandum putavi. quod 'extremum',
inquit, dicebatur, dici 'novissimum' coeptum vulgo, quod mea memoria ut Aelius,
sic senes ali<;^quot^ . . . cuius origo ut a 'vetere' 'vetustius' ac 'veterrimum', sic a
'novo' declinatum 'novius' et 'novissimum'. Cf. Tiro et Fl. Caper GL. 1 207, 30 |j
4 Cf. Serv. et Serv. Dan. in Aen. II 513 (veterrima usurpatum est . . . hoc nomen
comparativum non habet, sicut deterior positivum); GL. II 97,5. 264,16 (ex
Capro) II 5 Cf GL. I 156, 34. 324, 37. 536, 36 (aliquando solus superlativus in-
venitur ut novissiraus, supremus); II 99, 14 (novissimus videtur a novo factum);
IV 374, 23; V 154, 19. 342, 13 || 6 Cf Gell. VII 5, 1. 4 (Alfenus . . . in libro di-
gestorum XXXIV coniectaneorum autem II . . . inquit . . . "novum novicium di-
cimus . . . augere atque intendere volentes novi . . . significationem" . . . cum
sit 'novicium' non quod magis novum sit, sed quod a novo dictum sit inclina-
tumque) || 6 Cf ad 13, 14 \\ 7 Cf Fest. 174% 13 \\ 8sq. Cf Fest. 173^, 33 cum Paulo
172, 9 (nomen dictum quasi novimen [notamen.^] quod notitiam facit); addit. ad
Serv. in Georg. 1 137 (nomina fecit vero notamina) ; GL. I 320, 25 (nomen autem
dicitur quod unam quamque rem monstret ac notet, quasi notamen media syllaba
per syncopen subtracta) = 533, 9; II 57,3; IV 405, 12. 488,3. 535,22; V 10,8.
96, 26; VII 390, 1; Boeth. comm. in Aristot. de interpr. 221; Isid. 17,1 ||
11 sq. Cf.Fest. 173^,9 (nu<(n>cupata pecunia est, ut ait Cincius in 1. II de officio
iuris consulti, nomina<^ta^, certa, nominibus propriis pronuntiata . . . At Santra
1. n de verborum antiquitate satis multis nuncupata conligit non de recto nominata
significare, sed promissa et quasi testificata, circumscripta, recepta, quod etiam
in votis nuncupandis esse convenientius \cf. Funaioli p. 384 et Bremer I 256]};
Cic. de off. III 65; Gai. inst. II 104 (nuncupare est enim palam nominare) =
Isid. V 24, 12; TG. s. nuncupo
1 illorum om (F^) || 2 dico: corr e Gellio \\ 3 alii quod et uerbum esset
Gellius II 4 add e Gellio \ ueterrimus: corr e Gellio \\ 5 <(nouius ety nouissimum
Gellius II 6 nouicius (sic F"') vel nouitius || 7 peruestustas || 9 del amicus Aug
(ide>w moaj qui[bus]) | add Vertr \\ 10 suppl. Sp. \\ lAdelAld \\ 15 Md\hce. (sic F''): corr
Sp. duce Scal (dfixco) et Mue (deixvvsiv): ubi id SEi^ai Lachm, ius SUi] Canul
LIBER VI 68-64 79
Ennius (inc. 39 V.*): *dico qui hunc dicare'; hinc iudicare, quod tunc
ius dicatur; hinc iudex, quod iudicat accepta potestate, id est quibus-
dam verbis dicendo finit: sic enim aedis sacra a magistratu pontifice
prae<^e>unte dicendo dedicatur. hinc, ab dicando, indicium; hinc illa
5 indicit illum, indixit funus, prodixit diem, addixit iudicium; hinc ap-
pellatum dictum in mi[ni]mo ac dictiosus; hinc in manipulis castrensi-
bus f ducibus; hinc dictata in ludo; hinc dictator magister populi,
quod is a consule debet dici; hinc autiqua illa <^ad>dici numo et dicis
causa et addictus. si dico quid <(ne^scienti, quod [d]ei quod ignoravit 62
10 trado, hinc doceo declinatum vel quod cum doceraus [ut] dicimus vel
quod qui docentur inducuntur in id quod docentur. ab eo quod scit
ducere qui est dux aut ductor; <(hinc doctor^ qui ita indncit, ut do-
ceat. ab f docendo docere disciplina discere litteris commutatis paucis.
ab eodem principio documenta, quae exempla docendi causa dicuntur.
15 disputatio et computatio e[t] propositione putandi, quod valet purum 63
facere; ideo antiqui purum putum appellarunt; ideo putator, quod
arbores puras facit; ideo ratio putari dicitur, in qua summa fit pura:
sic is sermo in quo pure disponuntur verba, ne sit confusus atque ut
diiuceat, dicitur disputare. quod dicimus disserit item translati<^ci)o 64
1 sq. Cf. Fest. 153*, 17 (dicare ait Ennius); quo loco adhibito verba Varronis
distinxit VaJden 236* | Cf. Isid. X VIII 15, 2 (vocatum autem iudicium quasi
iuris dictio) || 5 Cf V 160. VII 42; Fest. Pauli 106, 13 (indictivum funus); Fest.
334^, 17; Cic. d. leg. II 61 |I 7 Cf Cic. d. leg. III 3, 9 (isque ave sinistra dictus
populi magister esto); Isid. IX 3, 11 (dicti dictatores quasi principes et prae-
ceptores . . . unde et dicta<^ta^ dicuntur) || 8 Cf. Gaius II 252 (olim \cf. antiqua
illa FarroHJs] autem nec heredis loco erat nec legatarii, sed potius emptoris:
tunc enim in usu erat ei cui restituebatur hereditas nummo uno eam hereditatem
dicis causa venire: v. adn.) |( 9 Cf Fest. PauU 13, 2 (alias addicere damnare est) ||
13 Cf Isid. I 1, 1 (ex Augustin. soliloqu. II 11) = X 66 \\ 14 Cf TG. s. do-
cumentum (quod docetur ignorans et alteriua exemplum) || 15 sqq. Cf Fest. Pauli
24, 18 (amputata . . . ab eo quod antiqui putum pro puro dicebant). 108, 20;
Fest. 217^', 16 cum Paulo 216, 8 (putus antiqui dicebant pro puro, unde putatae
vites et arbores, quod decisis impedimentis remanerent purae . . . et ratio putata,
id est pura facta); Gell. VII 5,1, 5 — 8 (his igitur assentimus qui 'putum' esse
dicunt a 'putando' dictum . . . prima syllaba . . . non longa, ut existimasse
Alfenus videtur, qui a *puro' id esse factum scripsit. 'putare' autem veteres
dixerunt vacantia . . . excidere . . . sic namque arbores et vites et sic rationes
etiam 'putari' dictum e. q. s); Non. 27, 19. 157, 30. 369, 23; Don. in Andr. II
6, 11. Ad. V 3, 10 et schol Bernb. ibid.; Serv. inAen. VIII 522; Isid. XVII 5,32;
TG. s. putatus
1 dist Vahlen (v. test.) || 3 a verbis sic enim redit F (fol. Pj || 4 p unce |
[ab dicandoj Sp. i| 5 indicit bellum Tum, indictivum Canal duce Scal \\ 6 an:
dictum; <[hinc dicterium)> in.^^ | del Ald \\ 8 dicinumo {vix dicimimo): correximus
duce Budaeo et Popma {an: numo I = uno.^ v. test.) \\ 9 add Scal \ quod d&
quod: corr Sciop \\ 10 del Laet \\ 11 inducant: corr Reiter || 12 ducare: corr Laet
c. al. I <(doctor^ Sp., cui hinc addidimu,s\\ 13 an: ab dicendo.^ | docere- disciplina
• discere- || 15 an: ut amputatio.^ (v. test.) \ &<ppositione: corr Sp. (nisi post et quae-
dam interciderint: cf v. 19) || 19 disputatio Sp. (?) \ translatio (tranlatio F'; cf 77, 3)
80 DE LINUVA LATINA
aeque ex agris verbo: nam ut olitor disserit in areas sui cuiusque
generis res, sic in oratione qui facit, disertus. sermo, opinor, est a
serie, unde serta; etiam in vestimento sartum, quod comprehensum:
sermo enim non potest in uno homine esse solo, sed ubi <(o)>ratio
cum altero eoniuncta. sic conserere manu dicimur cum hoste; sic 'ex 5
iure manu<(m)> consertum' vocare; hinc adserere manum in libertatem
cum prendimus; sic augures dicunt (Regell 18) 'si mihi auctor fest
65 verbi nam manum asserere dicit consortes'; hinc etiam, a[d] quo ipsi
consortes, sors; hinc etiam sortes, quod in his iuncta tempora cum
hominibus ac rebus; ab his sortilegi; ab hoc pecunia quae in faenore 10
66 sors est, impendium quod inter se iungit. legere dictum, quod legun-
tur ab oculis litterae; ideo etiam legati, quod <^ut)> publice mittantur
leguntur. item ab legendo leguli, qui oleam aut qui uvas legunt; hinc
legumina in frugibus variis; etiam leges, quae lectae et ad populum
2 sg. Cf. Fest. Pauli 72, 15 (disertus a disserendo dictus) = Isid. X 65 (dis-
posite enim disserit); Serv. Dan. in Aen. II 149 (edissere autem ordine cuncta
narra, unde qui plana loquuntur dissertores fiunt et diserti vocantur); GL. V
280, 19. 22 (sero hoc est sine dubio loquor . . . ab eo quod est sero sertus di-
sertus) I Cf. Serv. in Aen. IV 277 (sermo est consertio orationis et confabulatio
duorum vel phirium) = Serv. Dan. in IX 654; Serv. in VI 160 (hic proprie
dictus est sermo qui inter utrumque seritur) = Isid. VI 8, 3; diff. 578; TG. s. v.\\
b sq. Cf. Cic.de or. I 41 (qui . . . te ex iure manum consertum vocarent); ad Att.
XV 7 (debuerat autem non ex iure manum consertum); jpro Mur. 26; Gell. XX
10, 1. 9 sq. (^ex iure manum consertum' verba sunt ex antiquis actionibus . ..
Ennius enim verbis hisce usus est [Ann. VIII 272 V.^] 'non ex iure manum con-
sertum sed magis ferro' . . . institutum est contra XII tabulas tacito consensu,
ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed 'ex iure ma-
num consertum' vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum
iu rem de qua ageretur vocaret . . . idcirco Ennius significare volens non . . .
legitimis actionibus neque ex iure manum consertum e. q. s.) \\ (isq. Cf. Fest. Pauli
25, 10 (adserere manum est admovere : quo ea quoque quae in terram demittuntur
eeri dicuntur); Fest. 340^, 22 (sertorem quidam putant dictum a prendendo, quia
cum cuipiam adserat manum educendi eius gratia ex servitute in libertatem
vocetur adsertor . . . ac iDotius adsertorem a serendo cepisse nomen e. q. s.) ; Don.
in Ad. II 1, 40; comm. Bern. in Lucan. III 56; TG. s. v. \\ 9 Cf. ad V 183;
Isid. X 51 li 10 Cf Isid. VIII 9, 28; TG. s. v. \\ 11 sq. Cf Fest. Pauli 115, 14
(legimus aut scriptum aut oleam glandemve et alia quaedam); Non. 331, 32
(legere . . . significat oculis scripta percurrere . . . rursum coUegere); GL. IV
552, 26 (aliud est lego librum, aliud est lego, id est custodiendum commendo);
TG. s.lego II 12 Cf V 87 \\ 13 Cf 29, 14. 80, 11 \\ 14 Cf d. r. r. I 23, 2. 32, 2
(legumina alii . . . legarica appellant, utraque dicta a legendo, quod ea non
secantur, sed vellendo leguntur); Non. 61, 13; Serv. in Georg. I 199. 74 (quod
manu legatur nec sectionem requirat) = Isid. XVII 4, 1; TG. s. v. \ Cf Cic.
d. leg. I 19 (legem . . . Graeco putant nomine a suum cuique tribuendo appel-
.2
1 atq; (aeque scil. ut 79, 16 sq.) \\ 5 manum apogr (non F) \ dicim || 6 add
Sciop (v. test.) I manu in v, recte, ut vid (quamquam cf. test.) \\ 7 sq. sic auctores
<^iuris^ dicunt, si mihi auctor est et tibi una manum asserere, dici consortes
Mommsen \ est uerbi- Na manu (manu v) \ ad q: corr Sp.; ad quae Canal \\
11 iunga (t in fine v. add m. rec.): corr Groth || 12 add Ald || 13 Hinc, H
ex n ut vid || 14 frugib; (gib; ex mtis ut vid c. ras.)
LIBER VI 64-68 81
latae quas observet. hinc legitima et collegae, qui mia lecti, et qui
in eorum locum suppositi, sublecti; additi allecti et collecta, quae ex
pluribus locis in unum lecta. ab legendo ligna quoque, quod ea
caduca legebantur in agro quibus in focum uterentur. indidem ab
5 legendo legio et diligens et dilectus.
murmuratur (dictum a similitudine sonitus [dictus]) qui ita leviter 67
loquitur, ut magis e sono id facere quam ut intellegatur videatur. hinc
etiam poetae 'murmurantia litora'. similiter fremere, gemere, clamare,
crepare ab similitudine vocis sonitus dicta. hinc (trag.inc.inc. XXXIV R.)
10 illa 'arma sonant, fremor oritur'; hinc (trag.inc.inc. CXXXV R.) 'ni[c]hil
me increpitando commoves'. vicina horum quiritare, iubilare. quiritare 68
dicitur is qui Quiritum fidem clamans inplorat. Quirites a Curensi-
bus; ab his cum Tatio rege in societatem venerunt civitatis. ut
quiritare urbanorum, sic iubilare rusticorum: itaque hos imitans
15 1 A-prissius (cotn. rcl. p. 332 B.^) ait: 4o bucco! quis me iubilat? —
vicinus tuus antiquus.' sic triumphare appellatum, quod cum im-
peratore milites redeuntes clamitant per urbem in Capitolium eunti
^(\)o triumphe'; id a at^Qtati^c} ac graeco Liberi cognomento potest
latam, ego nostro a legendo: nam ut illi aequitatis sic nos delectus vim in lege
ponimus); GL. II 140, 13 (logo legis lex)
1 Cf. GL. II 121, 5 (lego hic collega) || 2 Cf. Fest. Pauli 7, 5; GL. VII 297,21;
Isid. X 20; TG. s. v. || 3 Cf. ad 27, 16 || 5 Cf. GL. VII 124, 10; Cic. d. n. d. II 72 ||
Gsa. Cf Quint. 16,38 (ex sono . . . 'murmurare') et VIII 6, 31;Non. 427,12 [cf 478,3]
(mussare et murmurare ita discernuntur, quod mussare hominum sit occulte quid
et pressa voce loquentium, quod celatum velint . . . murmur autem maioris soni
est proximi ad tumultum); Serv. Dan. in Aen. I 55 (sic dixit Pacuvius 'murmur
maris', quia ventos murmur sequitur); TG. s. v. (murmurant ursi) || 8 Cf Non.
447, 11 (fremere magnum sonare); Serv. in Aen. XI 453 (hoc fremebant 'arma
arma' et militaris vox est); additam. ad Serv. in Georg. I 12 (veteres murmura
aquae fremitum dicebant) = Serv. Dan. in Aen. XI 299; GL. VII 125, 8 =
272,22. 301,26 (fremor est murmur hominum, fremitus ferarum); TG. s. v.;
Serv. in Buc. I 58 (gemere canere, proprie de turture) = TG. s. v. ; Non. 255, 1
(crepare sonare); additam. in Serv. Georg. I 85 (et Macr. VI 4,5); Lact. Plac.
in Theb. VI 62; Fest. Pauli 114, 10 (increpitare clamare); TG. s. v. \\ 11 GL.
I 381, 22: quirit^are) Varro ad Ciceronem de <lingua latina^. Fenestella qui-
ritatur. est autem quiritare Quirites ciere (supplcvimus). Cf. Non. 21, 19 sq.
(quiritare tractum ab is qui Quirites invocant . . . Nigidius Commentariis gram-
maticis 'clamat quiritatur'); I)on. in Ad. II 1, 1 (veteres quiritari dicebant qui-
rites conclamare); TG. s. quiritat || 12 Cf ad 17,7. 23, 14; Serv. inAen.VIl710
(post foedus Titi et Romuli placuit ut quasi unus de duobus fieret populus: unde
et Romani Quirites dicti sunt, quod nomen Sabinorum fuerat a civitate Curibus) ||
14 Cf Fe$t. Pauli 104, 9 (iubilare est rustica voce inclamare); TG. s. iubilatus
{KQavyi} &YQoiKa)v et 6lolvy(i6e &yQoixoiv, ex ipso Festo) || 18 Cf. Athen. I 30 B
(Tifi&Tcci dh nagu Aa^il^aKTivoig 6 nQir\nos 6 wirog Siv xm Jiovvam, i^ iiti9iTov
xaXoviisvog ovTcog, mg ©ptaji^os xal Jid-vQafi^og) ; Diod. 11165. IV 5 {GQtan^ov
2
6 murmurat; murmurari [dictum] Sp., ubi dislinximus \ sed Sciop \ leniter
Hauthal || 7 sono ras ex sonio || 13 ciuitates: corr Sciop || 15 Apussius Buecheler ||
18 add Laet | triambo: corr Ald | a[c] Sp. (om apogr aliquot)
Vairo de ling. lat. g
82 DE LINGVA LATINA
69 dictum. spondere est dicere spondeo, a sponte: nam id valet et a
voluntate. itaque Lucilius (925 sq. M.) scribit de Cret<(a>ea, cum ad
se cubitum venerit sua voluntate, sponte ipsam suapte adductani, ut
tunicam et cetera[e] reiceret. eandem voluntatem Terentius (Ad. II, 50)
significat, cum ait satius esse 'sua sponte recte facere quam alieno 5
metu'. ab eadem sponte, a qua dictum spondere, declinatum spondit
et respondet et desponsor et sponsa, item sic alia. spondet enim qui
dicit a sua sponte spondeo; f spondit est sponsor; qui <^i^dem faciat
70 obligatur sponsu[s], consponsus. boc N<(a)>evius (inc. com. XXVI B.)
significat cum ait 'consponsi'. spondebatur pecunia aut filia nuptiarum 10
causa; appellabatur et pecunia et quae desponsa erat sponsa; quae
pecunia inter se contra sponsum rogata erat, dicta sponsio; cui de-
71 sponsa quo erat, sponsus; quo die sponsum erat, sponsalis. qui
spoponderat filiam,. despondisse dicebant, quod de sponte eius, id est
de voluntate, exierat: non enim, si volebat, dabat, quod sponsu erat 15
alligatus: nam ut in com<(o)>ediis (inc. inc. VIII R.) vides dici: 'spon-
de<(n)> tuam [a]gnatam filio uxorem meo?' quod tum et praetorium
ius ad legem et censorium iudicium ad aequum existimabatur. sic
Sk ccbrov dvoiiaad-fjvcci cpaoiv e. q. s.), al. ; Plin. VII 191 (idem [h. e. Liber] et
triumphum invenit); Macr. 1 19,4; GL. V 239,15 (triumpho . . . ano xov Q-giaii-
§svsi,v . . . ex causa Liberi patris e. q. s.); Serv. Dan. in Aen. IV 37; Serv. in
Aen. X 775 (triumphum &7tb tov 9Qi.a(i§svsiv); GL. II 20, 19 (triumphus pro
QgiaiLpog); Isid. XVIII 2, 3; Mart. Cap. III 311 (triumfo quamquam a Graecis
veniat); TG. s. v.
1 sqq. Cf. TG. s. sponte (voluntate); Fest. 329^^,23 (spondere Verrius putat
dictum quod sponte sua, id est voluntate, promittatur) et 343^, 34 cum Paulo 342, 3
(spondere antea ponebatur pro dicere, unde et respondere ad<(huc manet, sed
postea^ usurpari coeptum est <(de promissu ex interrogatio^ne alterius); Serv.
in Aen. X 79 (proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur,
sed quia spondet et sponsores dat) = Isid. IX 7,4; Don. in Andr. I 1,75 (de-
spondi ex vetere more quo spondebat etiam petitoris pater. unde et sponsus et
sponsa dicitur . . . desponsa dicitur quia spondet puellae pater, despondet adole-
scentis); id. in Ad. 1114,53. IV 7, 17; Lact. Plac. in Theb. III 172 || 7 Cf.
Serv. Sulpicius apud Gell. IV 4, 2 (quae promissa erat, sponsa appellabatur, qui
spoponderat ducturum, sponsus); Non. 439, 4; Dig. XXIII 1, 2; Arnob. IV 20 ||
8 Cf. Gai. III 115 sq. (sponsor ita interrogatur : 'idem dari spondes'. e. q. s.) \\
9 Cf. VII 107 ; Fest. Pauli 41, 14 (consposos antiqui dicebant fide mutua con-
ligatos) II 12 Cf. VII 107 (sponsus contra sponsum rogatus) || lisqq. Cf. ad 1;
Don. in Ad. IV 7, 17 (despondet puellam qui petit, spondet a quo petitur; recte
ergo socer futurus Mespondi' dixit); TG. s. v. despondeo et sponBus; GL. VII
99, 14 (foedus sancitur religione, at sponsio poena est)
1 dist Mu^ (dicere. spondeo v) \ & a, del Sciop (kc.al.); Qt^iy&^my Koehm |I
2 sqq. dist Varges \ gretea cum || 3 secubitum | uoluntate- Sponte || 4 k, ceterg Ij
6 an: <de>spondet .? cf. § 71 et test. || 8 <qui> sp<op>ondit Sp. \ Qde: qui idem
<ut> V II 9 del Sp. II 12 sponsu: sponsu Sp., fort. recte \\ 13 <(a> quo A.Sp. quae
Mue I qui] quo: corrLaet; quo<^m> Mommsen || 14 dispondisse: corrAld || 15 spon-
suerat || 16 comediis uides- dici- (prius ■ lineola del et ' s. alterum ■ add m. 2
ut vid) II 17 add et del Mhol
LroER VI 68—74 83
despondisse animum quoque dicitur, ut despondisse filiam, quod suae
spontis statuerat finem. a qua sponte f dicere cum spondere quoque 72
dixerunt, cum a<d) 8ponte<m)> responderent, id est ad voluntatem
rogat[i]ori8. itaque qui ad id quod rogatur non dicit, non respondet,
5 ut non spondet ille statim qui dixit spondeo, si iocandi causa dixit,
neque agi potest cum eo ex sponsu. itaqu<:^e)> is qui dicit in tra-
goedia (inc. inc. CIII li.): *meministin[e] te despondere mihi [a]gna-
tam tuam?' quod sine sponte sua dixit, cum eo non potest agi ex
sponsu. etiam spes a sponte potest esse declinata, quod tum sperat, 73
10 cum quod volt fieri putat: nam quod non volt si putat, metuit, non
sperat. itaque lii[c] quoque qui dicunt in Astraba (frg. I) Plauti[ne]:
'sequere adsecue, Polybadisce, meam spem cupio consequi. — sequor
hercle quidem, nam libenter mea<^m)> sperata<(m)> consequor', quod sine
sponte dicunt, vere neque ille sperat qui dicit adolescens neque illa
15 sperata est. sponsor et pr<^a)>es et vas neque idem, neque res a qui- 74
bus hi, sed e re simile. itaque pr<a)>es qui a magistratu interroga-
tus, in publicum ut praestet; a quo et cum respondet, dicit 'pr<(a^es.'
vas appellatus qui pro altero vadimonium promittebat. consuetudo
erat, cum reus parum esset idoneus inceptis rebus, ut pro se alium
20 daret; a quo caveri postea lege coeptum est ab bis, qui praedia ven-
derent, vadem ne darent; ab eo ascribi coeptum in lege mancipiorum
'vadem ne poscerent nec dabitur'.
5 Cf. Paul. inst. II Dig. XLIV 7, 3, 2 (verborum quoque obligatio constat,
si inter contrahentes id agatur; nec enim si per iocum puta vel demonstrandi
intellectus causa ego tibi dixero 'spondes?' et tu responderis 'spondeo', nascetur
obligatio) || 9 sq. Cf. Cic. Tmc. IV 37 (si spea est exspectatio boni, mali exspecta-
tionem necesse est metum); Serv. Dan. in Aen. 1 218 (spes bonorum, metus ma-
lorum); Serv. in Aen. I 543. IV 419; GL. VI 453,15 \\ 13 sqq. Cf. Non. 174,33
(speratum id est sponBum) et 438,4 (inter speratam et . . . sponsam hoc interest,
quod virgo priusquam petatur sperata dicitur . . . debinc promissa . . . sponsa dici
potest) II IQ sq. Cf. V 40; Fest. Pauli 223,9 (praes est is qui populo se obligat
interrogatusque a magistratu, si praes sit, ille respondet 'praes'); idem 151, 9
(qui idem praes dicitur, quia tam debet praestare populo quod promisit quam
is qui pro eo praes factus est); TG. s. v. \\ 18 Cf. Fest. PauU 377, 10; Au^on.
technopaegn. 12
1 animu (ni s. f. v. et mu pallidiore: sed nullo modo aninum fuit) || 2 cuspon-
dere: respondere Jfite; an: <^spondere pro^ dicere, un<^de re^spondere .^ cf. test.
ad 82, 1 II 3 add Turn || 4 rogationis : corr Sp. \\ 6 itaqs qui : corr Sp. (itaque qui
c. al.) II 7 Meministine | a del Rhol \\ 10 quod cu uolt || 11 del Sp. \ plautine {non
-ea) sequere: del Laet \\ 12 adseque: corr Lachm \ polyba disce | cupio defec (vel
desec potius quam desee, litteris his in fine v. in marg [ut saepiusj scriptis
deletisque) consequi || 13 ercle (h fortasse, nuUo modo ' m. 2) | add Bitschl ||
14 neq; om, sed in marg c. signo add \\ 15 ideo: corr Laet || 19 reos 1| 20 cauari [
c§ptfi II 21 uade* {non uade) | cgptum || 22 nec poscet Sci^
6*
84 DE LINGVA LATINA
75 canere, accanit et succanit ut canto et cantatio ex Camena per-
mutato pro M N. ab eo quod semel, canit, si s<(a)>epius, cantat. hinc
cantitat, item alia; nec sine canendo tibicines dicti: omnium enim
horum f quod a canere; etiam bucinator a vocis similitudine et cantu
dictus. 5
76 oro ab ore et perorat et exorat et oratio et orator et osculum
dictum. indidem omen, ornamentum; alterum quod ex ore primum
elatum est, osmen dictum; alterum nunc cum f propositione dicitur
vulgo ornamentum, quod sicut olim ornamenta[m] scenici plerique
dicunt. binc oscines dicuntur apud augures, quae ore faciunt auspicium. lo
77 8. tertium gradum agendi esse dicunt, ubi quid faciant; in eo
propter similitudinem agendi et faciendi et gerendi quidam error his
qai putant esse unum. potest enim aliquid facere et non agere, ut
poeta facit fabulam et non agit, contra actor agit et <(non)> facit, et
sic a poeta fabula fit, non agitur, ab actore agitur, non fit. contra 15
imperator quod dicitur res gerere, in eo neque facit neque agit, sed
gerit, id est sustinet, tralatum ab bis qui [bjonera gerunt, quod hi
78 sustinent. proprio nomine dicitur facere a facie, qui rei quam facit
1 sq. Cf. VII 26 sq. ; Fest. Pauli 43, 16 (Camenae . . . quod canunt antiquo-
rum laudes); Macr. in Somn. Scip. II 3,4 (Etrusci . . . Camenas quasi Canenas
a canendo dixerunt); Serv. in Buc. III 59 (Camenae . . . a cantu nomen est in-
ditum); TG. s. v.; GL. II 571, 11 (a canendo . . . accinor). 438,11 (cano recino
. . . canto decanto); III 466, llsqq. (cano . . . canto . . . succino . . . canto et
cantito . . . et cantatio); Isid. diff. 98 \\ 3 Cf. VIII 60 \ Cf. V 91; Fest. PauU
366, 3; Isid. III 21, 4 (tibicen quasi tibiarum cantor); TG. s. v. (qui tibia [cum
t., in t.] canunt) || 4 Cf. Fest. Pauli 32, 9 (a similitudine soni dicunt); GL. VII
99, 16 = 265, 8 et TG. s. bucina; Isid. XVIII 4, 1 \\ Q Cf Fest. 198^, 23. 182'', 29;
Fest. Pauli 19,5; Serv. in Aen. IV 205 (orasse id est dixisse: hinc et oratores
dicimus). VII 446. X 96 = TG. s. oro; Serv. Dan. in Aen. XI 100; Don. in
Hec. IV 4, 95; Isid. X 196; GL. III 474, 8 (oro quoque verbum ab ore est);
TG. s. oratio (oris ratio) | Cf. Fest. PauU 28, 9 (osculari quod est os cum ore
conferre); Non. 424, 16 (ab ore osculum); Serv. Dan. in Aen. I 256 (ora dimi-
nutive oscula) ; GL. III 474, 5 (os oris . . . diminutivum . . . osculum) || 7 sq. Cf.
VII 97 ; Fest. PauU 195, 4 (omen velut oremen, quod fit ore augurium, quod
non avibus aliove modo fit); Cic. d. div. I 45; Don. in Andr. I 2, 29 (omen
autem est quidquid ore dicitur) || 9 Cf V 129 \ Cf Fest. 297^, 11 cum Paulo 296, 8
(soracum est quo omamenta portantur .scenicorum) || 10 Cf Fest. 197^, 3. 8 (oscines
aves Ai3. Claudi[an]us esse ait, quae ore canentes faciant auspicium); Serv. in
Aen. III 361 (quae ore futura praedicunt); Isid. XII 7, 76; TG. s. oscines ||
15 Cf ad 72, 18 || 16 Cf Dig. L 16, 58; Fest. PauU 95, 10 (a gerendo quia plu-
rinmm posse putabantur) || 18 sq. Cf. Gell. XIII 30, 2 (quando facies sit forma
omnis et modus et factura quaedam corporis totius a faciendo dicta, ut . . . a
1 Canerg- ] <^ety accanit Mue \ ex camena obUtteratum , sed certum \\ 2 pro
•N-M-: trai Mue \\ 3 tubicines, liticines aUosque id genus ante tibicines suppl
Mue il 4 an: <^commune)> quod a? quoddam Canal || 6 ore <^: inde)> et Krum-
hiegel \\ 8 <(omen ut)> osmen Krumhiegel ; an: <^olim^ osmen ? \ dicitur ex dictu
inter scrihendum \\ 9 ornamtu bis: correximus (v. adn.) || 11 agend'esse || 12 errorbi'
in loco raso, orh (non i^) e corr || 14 auctor
LIBER VI 76-81 85
imponit faciem. ut fictor cum dicit fiugo, figuram imponit, quom
dicit [in]formo, formam, sic cum dicit facio, faciem imponit; a qua
facie discernitur, ut dici possit aliud esse vestimentum, aliud vas, sic
item quae fiunt apud fabros, fictores item alios alia, qui[c] quid
5 amministrat, cuius opus non extat quod sub 8ensu<(m> veniat, ab agi-
tatu, ut dixi («^' ^lsq.), magis agere quam facere putatur; sed quod
his magis promiscue quam diligenter consuetudo est usa, translaticiis
utimur verbis: nam et qui dicit, facere verba dicimus, et qui aliquid
agit, non esse inficientem. * ♦ ♦ qui adlucet dicitur, lucere ab luere, 79
10 et luce dissolvuntur tenebrae; ab luce Noctiluca, [lucere item ab luce]
quod propter lucem amissam is cultus institutus. acquirere est ad
et qu<a)>erere; ipsura qu<^a)erere ab eo quod quae res ut reciperetur
datur opera; a qu<a)>erendo qu<(a>estio, ab his conqu<(a)>estor.
video a vi[su]: qui<(n)>que enim sensuum maximus in oculis: nam 80
16 cum sensus nullus quod abest mille passus sentire possit, oculorum
sensus vis usque pervenit ad stellas. hinc visenda, vigilant, f vigilium,
invident, f et atti cum illud 'f oblivio lavet qui incidit invidendum*.
a quo etiam violavit virginem pro vit<(i)>avit dicebant; aeque eadem
modestia potius cum muliere fuisse quam concubuisse dicebant.
£0 cerno idem valet: itaque pro video ait Ennius (336 fr. trag. B.): 81
iumen iubame in caelo cerno?' Canius: 'sensumque inesse et motum
in membris cerno.' dictum cemo a cereo, id est a creando; dictum
ab eo quod cum quid creatum est, tunc denique videtur. hinc fines
fingendo figura) = Non. 52, 22 = TG. s. facies; Serv. Ban. in Aen. VIII 634
(fingere tamen et formare aliquid et ad integram faciem arte producere significat,
inde fictores dicuntur qui imagines vel signa ex aerevel cera faciunt); Isid.XX4,2
10 Cf. V 68; ad VI 11; TG. s. Nocticula |1 11 Cf. Augustiti. d. civ. d. XVII 6 ||
13 Cf. V 81 II Usq. Cf Gell. V 16,4 (Plato [Tim. p. 45 B\ existimat genus quod-
dam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum
luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et extema nixum efficere, ut quae-
cumque offenderit inlustraveritque cemamus); Isid. XI 1, 21 (visus dictus quod
vivacior sit ceteris sensibus . • , ampliusque vigeat e. q. s.) \\ 18 Cf Augustin. pr.
dial. 11, 18 Cr. (cum dicimus 'vim' sonus verbi . . . quasi validus congmit rei
quam significat: iam ex illa vicinitate per id quod efficiunt, hoc est quia violenta
Bunt, dicta e. q. s.) \\ 20 Cf Non. 261, 1 (cernere significat videre); TG. s. v. jj
21 Cf <^' 6. VII 76 II 22 Cf Fest. Pauli 122, 5 (in carmine Saliari Cerus manus intel-
legitur creator bonus); Serv. in Georg. I 7 (Ceres a creando dicta) = TG. s. Ceres
2 del Sp. II 4 fictores- Ite et alia qcqd : pictores, item a. a. Sp. (ubi distinc-
tionem delevimu^) \\ 6 add Ald \\ 8 uerb- Na (b nequaquam ex a) || 9 »git ex gat |
lac sign Mue: ubi <(et facere lumen> qui adlucet supplemus, post dicitur distin-
guentes \\ 10 noctiluca in loco raso \ secl Sp. \\ 11 institutus, n ea; s inter scriben-
dum II 14 secl Pauw (v. test.) \\ IG bensus- uis usq;: aut sensus aut vis del A. Sp. |
uisenda {non uisunda) | uigiliu- Inuident- || 17 k attj 1| cu : et anticum Vict \ oculis
violavit Mue \ in invidendum Sp. \\ 21 lubar ne | cerao ? | cf. test. \\ 22 cerno «n
ras m. 2 ut vid \ cero Canal
86 DE LINGVA LATINA
capilli discripti, quod finis videtur, discrimen; et qui id in testamento,
<(cernito^, id est facito videant te esse heredem: itaque in cretione
adhibere iubent testes. ab eodem est quod ait Medea (Enn. 223 R.):
'ter sub armis malim vitam cernere quam semel modo parere.' quod,
ut decernunt de vita eo tempore, multorum yidetur vitae finis. 5
82 spectare dictum ab antiquo, quo etiam Ennius (Ann. 421 V.^)
usus: *<(q)>uos Epulo postquam spexit' et quod in auspiciis (Regell p. 20)
distributum est qui habent spectionem, qui non habeant, et quod in
auguriis etiam nunc augures dicunt (Regell p. 16) avem specere. con--
suetudo com<(m)>unis quae cum praeverbis coniun<(c>ta fuerunt etiam 10
nunc servat, ut aspicio, conspicio, respicio, suspicio, [di]de[stJspicio,
sic alia; in quo etiam expecto quod spectare volo. hinc specula; hinc
speculum, quod in eo specimus imaginem. specula, de quo prospici-
mus. speculator, quem mittimus ante, ut respiciat quae volumus.
hinc qui oculos inunguimus quibus specimus, specillum, 15
83 ab auribus verba videntur dicta audio et ausculto; auris ab ave[t]o,
1 Cf. V 129; Non. 282,20 (discrimen rursum separatio a discemendo, unde
. . . discerniculum dicitur acus quae capillos a media fronte disseparat); Serv. in
Aen. XI 144 (discriminat dividit: unde et discrimen capitis muliebris dicitur);
Isid. XIX 31, 8 sq. ; TG. s. discrimen et discriminale || 2 Cf. Gai. II 154 sqq., in-
primis 165. 174 (adicere debemus ^cernitoque . . . quodni ita creveris exheres
esto'); JJlp. XXII 27 sqq,; Fest. PauU 53, 8 (crevi modo significat hereditatem
adii); Non. 261, 26 (cernere rursum succedere: unde et cernere hereditatem
filii .... sunt dicti); TG. s. v. (cernitoque kccI iyxEiQr\6dr(o) ; GL. I 565, 17
(cerno crevi oqw TfQOGsQxoiicci KXriQOvoiiia) ; Isid. V 24, 15 (cretio . . . ut puta 'ille
mihi heres esto' additurque 'cernitoque' e.q.s.) \ Cic. ad Att. XIII 46, 3 (ex eo
cognovi cretionem . . . testibus praesentibus) || 6 Cf. Fest. 330^, 29 (spicit quoque
sine praepositione dixerunt antiqui). 344^, 29 || 7 sq. Cf. Fest. 333", 9 (spectio in
auguralibuB ponitur pro aspectione e. q. s.) \\ 10 sq. Cf.Fest.Pauli 2,2 (quod nos cum
praepositione dicimus aspicio, apud veteres sine praepositione spicio dicebatur);
GL. II 400, 10 (spicio ex quo aspicio). 435, 5 (spicio . . . aspicio respicio suspicio
dispicio). 562, 11 (aspicio inspicio despicio suspicio conspicio a specio). 178, 11
(sunt tamen quaedam quorum simplicia in usu frequenti non sunt, ut . . . respicio
aspicio suspicio despicio) || 12 Cf. V 129; GL. II 125,9 (a simplici quoque quod
in usu non est specio specis speculum pro speciculum per syncopam ci euphoniae
causa); Non. 434, 13 (specula despicientiam significat . . . speculum quo imago
redditur); Serv. in Aen. I 180 (scopulum id est speculam. et quando speculatio-
nem significamus, generis est feminini . . . speculum autem in quo nos intuemur,
generis est neutri) || 14 Gf. Fest. Pauli 79, 9 (speculator hostilia silentio perspicit) ||
15 Cf. Plin. VII 183 (medicus dum inunguit specillum per oculum trahens), al. ||
16 Cf. Plauti Miles gl. 33; Lact. de opif. 8 (aures, quibus inditum est nomen a
vocibus hauriendis . . . aut quia vocem avSriv vocant ab auditu, per immuta-
tionem litterae aures velut audes sunt nominatae); Isid. XI 1, 22 et 46. XVII
7, 2; GL. VII 71, 22 (ab audiendo auriculas dicimus)
1 descripti: corr A. Sp. || 2 suppl Turn (v. test.) \\ 3 ter, er in ras. m. 2 \\
4 multa: uitam Nonius 261, 18 \\ 7 Uos: corr e Festo || 9 post augures ras. in
f. V. II 10 ciunta || 11 didestspicio- {prior d del m. 2) || 12 speculo<(r>; hinc Canal
(v. test.) II 16 aurib; (u in ras m. 2) \ audio- abaucto: auris corr Mue, aueo Laet
LIBER VI 81—86 87
quod his avemus di<8>cere semper, quod Ennius videtur hvfiov osten-
dere velle in Alexandro (84sq.It.) cum ait: 'iam dudum ab ludis
animus atque aures avent avide expectantes nuntium.' propter hanc
aurium aviditatem theatra replentur. ab audiendo etiam auscultare
5 declinatum, quod hi auscultare dicuntur qui auditis parent, a quo
dictum poetae: ^audio, <^h)>aut ausculto.' littera commutata dicitur
odor olor, hinc olet et odorari et odoratus et odora res, f sic ab ore.
edo, sorbeo, bibo, poto. edo a graeco b8g)^ hinc esculentum et esca 84
<et)> edulia; et quod graece yEvetaL, latine gustat. sorbere, item bi-
10 bere a vocis sono, ut fervere aquam ab eius rei simili sonitu. ab
eadem lingua, quod notov, potio, unde poculum, potatio, repot[at]ia.
indidem puteus, quod sic graecum antiquum, non ut nunc cpQsaQ dic-
tum. a manu man[t]u[r]pr[a]etium; mancipium, quod manu capitur; 85
<quod)> coniungit plures manus, manipulus; manipularis, manica. manu-
15 brium, quod manu tenetur. mantelium, ubi manus terguntur ♦ * * ♦
9. nunc primum ponam <^de)> censoriis tabulis: 'ubi noctu in 86
templum censor[a] auspicaverit atque de caelo nuntium erit, prae-
coni[s] sic imperato ut viros vocet: quod bonum fortunatum felix
4 Cf. Non. 246, 15 (auscultare audire); TG. s. r. || 6 Cf. Non. 246, 9
(auscultare est obBequi. Pacuvius Chryse [85] 'raagis audiendum quam auscul-
tandum censeo' . . . Caecilius Symbolo [196] 'audire . . . soleo, non auscultare) ;
TG. s.v. II 6sq. Cf TG. s. oleo et olor; Fest 178^,31 cum Paulo 179, i^ (odefacit
dicebant antiqui ab odore pro olfacit . . . quae vox ut quibusdam videtur ex
Graeca ocfig tracta est); GL. VI 26, 3 (communionem enim habuit <^1 cum d^
littera apud antiquos, ut . . . olere ab odore . . . olere ddcaSivai.) ; V 461, 8 (odor
odoror odoraris) | Cf. Serv. in Aen. IV 132 (odorum quod per se olet, odoratum
quod aliunde odorem accipit, odorisecum quod odorem sequitur) = TG.s. odorus;
Isid. diff. 411 II 8 sq. Cf. Non. 108, 19 (esculentum et escarium ab escis et ab edendo
dictum); Isid. XII 1, 13 (ab edendo . . . et edulium vocatur); TG. s. edule et
edulium || 9 Cf. GL. III 276,25; I 552,28 \\ 11 Cf ad V 122 \ Cf Fest. 28 1\ 3
(repotia . . . quia quasi reficitur potatio); Pseudacr. in Hor. Senn. II 2,60 (diea
secundus a nuptiis quo repotant e. q. s.) \\ 12 Cf V 25 ibique tcst. \\ 18 Cf V
178 ibique test. \ Cf Fest. Pauli 128, 11 (manceps dictus quod manu capiatur).
151, 9; Don. in Ad. II 1,27 (mancipia dicuntur quod manu capta sunt); Isid.
IX 4,45. diff. 525; TG. 8. manceps et mancipium || 14 s^- Cf V 88 ibiqtie test I
Cf Non. 350, 22 (manicae quibus manus vinciuntur); Isid. V 27,10; TG. s. v. \
Cf GL. VII 200,6 (manubrium manuhaberium) ; TG. s. v. \ Cf Fest. 133^,31
(frequens enim antiquis ad manus tergendas usus fuit mantelorum); Serv. in
Aen. I 701. Georg. IV 376 (quibus manus tergunt); Isid. XIX 26, 6; TG.s.v.J
18 Cf Cic. d. div. I 45, 102 (omnibus rebus agendis "quod bonum faustum felix
fortunatumque esset" praefabantur)
2
1 Etjmon II 2 abludis || 6 add quidam apud Aug j obsculto || 7 odorat: corr
(Sp. T -Sic {ex Sib, nequaquam sio ex sit) ab ore-; an: <^odori>8ec<^i> (v. test.).
ab ore <(oro, de quo Bu-prsk (§ ^^jy ? \\ Ssq. edon- hinc: corr Ald \ escgdulia:
corr Canal du^e AM \ geuete- || 11 poton- | repotatio: corr quidam apud Aug |(
2
12 Phrear || 18 mantptiu-: corr Vict || 16 lac maiorem sign Aug || 16 add Laet;
<e> Sp. II 17 templo BergJc \ censora (' m. 2 ut vid): corr Ald || 18 del Ald \
imperat Sp.
88 . BE LINGVA LATINA
salutareque sie[ri]t populo Romano Quiritibus reique publicae populi
Romani Quiritium mihique eollegaeque meo, fidei magistratuique
nostro, omnes Quirites, pedites armatos privatosque, curatores omnium
tribuum, si quis pro se sive pro altero rationem dari volet, voca[t]
inlicium buc ad me.' 5
87 'praeco in templo primum vocat, postea de moeris item vocat.
ubi lucet, censor scribae magistratus murra unguentisque unguentur.
ubi praetores tribunique plebei quique in consilium vocati sunt ve-
nerunt, censores inter se sortiuntur, uter lustrum faciat. ubi templum
factum est, post tum conventionem babet qui lustnim conditurus est'. 10
88 in commentariis consularibus scriptum sic inveni: "qui exercitum
imperaturus erit, accenso dicit hoc: 'Calpurni, voca inlicium omnes
Quirites huc ad me.' accensus dicit sic: ^omnes Quirites, inlicium
visite huc ad iudice?.* 'C. Calpurni', cos. dicit, Voca ad conventionem
omnes Quirites huc ad me.' accensus dicit sic: 'omnes Quirites, ite 15
ad conventionem huc ad iudices.' dein consul eloquitur ad exercitum:
'impero qua convenit ad comitia centuriata."
89 quare hi[n]c accenso, illic praeconi dicit, haec est causa: in aliquot
rebus item ut praeco accensus acci[pi]ebat, a quo accensus quoque
dictus. accensum solitum ciere Boeotia ostendit, quam co[m]m<(o)>e- 20
diam A<^qui)>lii esse dicunt, hoc versu (Flauti fr. II): 'ubi primum
accensus clamarat meridiem'. hoc idem Cosconius (Funai. p. 109) in
actionibus [sui]scribit praetorem accensum solitum [tum] esse iubere,
ubi ei videbatur horam esse tertiam, inclamare horam tertiam esse,
itemque meridiem et horam nonam. 25
90 circum muros mitti solitus quo modo inliceret populum in eum
2 Cf. Liv. XL 46, 9 (quod in omnibus fere precationibus nuncupabitis verbis
'ut ea res mihi coUegaeque meo bene et feliciter eveuiat') || 5 Cf. ad § 94 ||
9 Cf Liv. XL 45,8 et 46,7 sq. \\ 15 Cf Liv. III 55,11 sq. \\ 18 sqq. Cf Varro rer.
hum. XX ap. Non. 59, 1 (ut consules ac praetores qui secuntur in castra accensi
dicti, quod ad necessarias res saepius acciantur velut accensiti); Liv. XLV 29,2;
TG. s. accensi || 21 Cf.Plin. VII 212 (adiectus est et meridies accenso consulum
id pronuntiante) || 22 sq. Cf § 5 \\ 26 Cf § 94
1 sq. salutare quesierit: corr Laet | popio R- qritiu- et popii R- qritiu: corr
Brissonius c. al. \\ 4:sq. se si uerbo: corr Sciop | dare Gronov \ uocat Inliciu- Huc
ad me pco || 6 vocat<^o> Bruns-Mommsen {item 12. 14 et mox unguentor — sor-
tiuntor — habeto et § 88 dicito : C. [pro dicit hocj et eloquitor) | post eade eris ||
7 licet I censor<(es)> Sp. \\ 9 sortjtjuntur (prius tj lineolis del m. 2 ut vid) \ post
faciat [non factum est) dist. Mue || 11 exercitui Sp. || 12 v. ad 6 || 14 -C- calpur-
nicos: corr Sciop, dist Mue du^e Gronov \\ 18 del Ald | ante (non post) haec dist
Canal || 19 ide: corr Bent (v. test.) \ del Laet | ad censum: corr Laet \\ 20 sq.
comg||dia | add Tiirn \\ 23 suiscribit (sui Uneolis del m. 2 ut vid) \ secl Vict \\
26 sq. horam- nona circu auras mitti: moeros corr Urs \ solitum v | quomodo
inljcer& (1 ex incohata c ut vid inter scribendum, non Ij ex u)
LIBER VI 86—98 89
<(locum), unde vocare posset ad contionem, non solum ad consules et
censores, sed etiam qu<^a>estores, commentarium indicat vetus anqui-
sitionis M. Sergii, Mani filii, qu<(a)>estoris, qui capitis accusavit <(T>ro-
gum; in [a]quo sic est: 'auspicio f orande sed in templo auspiciis. 91
b dum aut ad praetorem aut ad consulem mittas auspicium petitum,
f commeatum praetores vocet ad te, et eum de muris vocet praeco;
id imperare <^o)>portet. comic!(in)em ad privati ianuam et in arcem
mittas, ubi can[n]at. collegam roges ut comitia edicat de rostris et
argentarii tabe<(r>nas occludant. patres censeant exqu<(a)>era8 et adesse
10 iubeas; niagistratus censea<^n)>t ex<^qua)>era<8)>, consules praetores tri-
bunosque plebis collegasque <^t)>uos [et] in templo adesse iubeas
[h]om[i]nes; ac cum mittas, contionem a<^d^voces.'
in eodem commentario anquisitionis ad extremum scriptum caput 92
edicti boc est: 'item quod attingat qui de censoribus classicum ad
16 comitia centuriata redemptum habent, uti curent eo die quo die co-
mitia erunt, in arce classicus ca[n]nat[um] circumque muros et ante
privati huiusce T. Quinti Trogi scelerosi [h]ostium canat, et ut in
campo cum primo luci adsi[t]et.'
inter id cum circum muros mittitur et cum contio advocatur, 93
jo interesse tempus apparet ex his quae interea fieri f illicitum scriptum
est; sed ad comitiatum vocatur populus ideo, quod alia de causa hic
magistratus non potest exercitum urbanum convocare; censor, consul,
dictator, interrex potest, quod censor[em] exercitum centuriato con-
stituit quinquennalem, cum lustrare[t] et in urbem ad vexillum du-
25 cere debet; dictator et consul in singulos annos, quod hic exercitui
7 Cf. C. Gracchus apud Plut. III Ualroi ■ndxqiov iaziv iniiv, si' rig Ij;©»
6ixT}v 9avaTiKi)v (t^ rwaxovfi, tovtov TtQog xag d^vgag ia&sv iX^ovra calTtiyxTrjv
&vaiiaXsiad'ui rg adXTtiyyi xal /trj tcqotsqov inifpsQsiv tpflcpov cc^rra rovg Sixaordg);
Tac. ann. II 32 (in P. Marcium consules extra portam Esquilinam, cum classi-
cum canere iussiBsent, more prisco advertere) || 14 Cf. Gell. XF 27, 1 (curiata
per lictorem . . . centuriata per cornicinem)
1 suppl V ex p. 90,4 || 2sqq. Inqsitionis: corr Aug ex §92 | -(t)- sergii
mani: M.' Sp. \ questores | <^T. Quinctium^ Rocum Bruns: cf. § 92 \ Inaqua-
sic e auspicio orande (c. ras supra and, non grande) | auspicio o<^pe^ram des
et Bergk \ auspices. Mommsen || 6 comitiatum {sic Sdop) praeco (sic Aug) popu-
lum vocet Mommsen \ <[r>eum Canal \\ 7 add Laet \\ 8 del Ald \ colliga: corr
Bhol I rogis: corr Mue \ comiti^ dicat: corr Vict || 9 sq. tabenas {" siipra e
m. 2) I a add Bergk \ n add Mue \ extra: corr Bergk duce Mue (exquiras) ||
11 add Sciop | et del Bruns-Mommsen || 12- del Sciop || 13 acqsitionis (agquisi-
tionis Groth coll fragm. 107 W.) \\ 14 decessoribus || 16 cannatu {" lineola del
m. 2): corr Vict \ muros (u ex incohata e inter scribendum) \\ 17 T. Quin<^c)ti
Roci Brtins (cf. § 90) \ del Sciop || 18 adsit- &: corr Sciop \\ 20 IUjcitu (t lineolis
del m.2); secl Sciop: cf inlicium scriptum p. 90, 14 || 21 comitia tum: corr Sciop \\
23 censore 11 24 lu8trar&: corr Scal
90 DE LINGVA LATINA
imperare potest quo eat, id quod propter centuriata eomitia imperare
94 solent. quare non est dubium, quin hoc inlicium sit, cum circum
muros itur, ut populus inliciatur ad magistratus conspectum, qui
<(vi)>ros vocare potest, in eum locum unde vox ad contionem vocantis
exaudiri possit. quare una origine illici et inlicis quod in choro 5
Proserpinae est (fr. trag. inc. poet. fr. p. 272 B.^), et pellexit, quod in
<^H)>ermiona est, cum ait Pacuius (170 B.): Vegni alieni cupiditas
95 pellexit.' sic Elicii Io[bis]uis[a] ara in Aventino ab eliciendo. hoc
nunc aliter fit atque olim, quod augur consuli adest tum cum exercitus
imperatur ac pr<(a)>eit quid eum dicere oporteat. consul augur<(i)> lo
imperare solet, ut inlicium vocet, non accenso aut praeconi. id in-
ceptum credo, cum non adesset accensus, et nihil intererat cui im-
peraret; et dicis causa fieba<(n)>t quaedam neque item facta neque
item dicta semper. hoc ipsum inlicium scriptum inveni in M. lunii
(I p. 39 Bremer) commentariis, quod tamen f ibidem est quod f illicite 15
illexit, quae cum E et C cum Gr magnam habet co<(m)>munitatem.
96 10. sed quoniam in hoc de paucis rebus verba feci plura, de
pluribus rebus verba faciam pauca, et potissimum quae in graeca lin-
gua putant (Funai. p. 116) latina, ut scalpere a 6xaksvEiv^ sternere
a 6rQG)vvvsiv, lingere a Xi%^a6%-ai, I ab hG, ite ab Its, gignitur (k} 20
yCyvstai, ferte a (psQSts, providere <(a)> TCQOidslv, errare ab SQQSiv, ab eo
2 sqq. Cf. § 90 | Cf. Fest. Pauli 113, 3 (inlicium vocare antiqui dicebant ad
contionem vocare). 114, 4 (inlicium dicitur cum populus ad contionem elicitur, id
est vocatur); TG. s. illictum || 4 Cf. 87, 18 (ut viros vocet); Varro in augurum
lihris ap. Macr. I 16, 19 (viros vocare) || 5 sq. Cf. Fest. Pauli 27, 16 (a verbo
lacit id est decipit; hinc descendit illicere e. q. s). 113, 4.5.6. 117,9; Serv. in
Aen. II 90 (pellicere enim est blandiendo elicere) || 8 Cf. Ovid. Fast. III 327 sq.
(Eliciunt caelo te, luppiter; unde minores Nunc quoque te celebrant Eliciumque
vocant); Liv. I 20,7 (ad ea elicienda ex mentibus divinis lovi Elicio aram in
Aventino dicavit); Plin. II 140; Plut. Num. c. 15; Arnob. V 1 || Ib sq. Cf. Fest.
202^,31 (per c litterae formam nihilominus g usurpabant sa7. antiqui). 229"^, 14;
GL. VII 14,9 (c cognationem habet cum g); VI 12, 21; Quint. I 4, 17 (non e
quoque i loco fuit? e. q. s); GL. VII 76, 13 (hae duae litterae e et i per ius ad-
finitatis recipiunt immutationem) ; VI 14, 15 (et saepe i litteram commutatis
in e) II 19 «2- Gf TG. s. scalpo {GKaXiSsva) \ Cf TG. s. sterno || 21 Gf TG. s.
2 cu hoc: corr Vertr || ^ sq. q ros: suppl Sp. (v. test.) \ uocari: corrAld\\
7 paculus (i longa, ut saepe) || 8 iobis uisa: corr Vict \\ 10 add Vict \\ 11 is||ljciu:
corr Laet; is <(in>licium Mu^ \\ 15 ibide est quod illicite illexit- qu§ cum
• E- & .C- cu G-; coll Festo Pauli 113,6. Nonio 436,34. TG. s. Hllex' tale quid
latere conicias: commentariis ; quod tamen <^inlex apud Plautum in Persa [408]
est qui legi non paret> ibidem [597] est quod (vel qui) illicit[e] illex, <^f)>it
quod I cum E e. q. s. (quod pro qug cum Mue, I cum Ciacconio apud Aug) |i
17 reb; supra v. m. 1 \\ 19 SCOLPSd- {non SCOIPSA) & sternere: corr Ehol jj
20 STRONYIN I AljyfiwffrE {vix -aats) \ J- ab hG-; i ab ^<t> A. Sp. j hts j
gignit YhYNOITG (a om) \ ferete^ | prouidete: corr Laet c. al. | addidimus \
•nPCOhd€hN- I €PP€hN-
LIBER VI 93-97 91
quod dicunt arQccyyalccv strangulare, tingue<(re> a riyyeiv. praeterea
f ades V€C; ab eo quod illi ^a^ccadEiv nos malaxare, ut gargarissare
ab dvayaQyaQCte6&cci, putere a nvd-ead-ai, domare a dapnx^siv, mulgere
ab iciiiXyeiv, pectere a nixHv, stringere a 6rkByytt,BLv: id enim a
6 6rkEyyCs, ut runcinare a runcina, cuius ^vxdvr} origo graeca.
11, quod ad origines verborum huius libri pertinet, satis multas 97
arbitror positas huius generis; desistam, et quoniam de hisce rebus
tri<s)> libros ad te mittere institui, de oratione soluta duo, poetica
unum, et ex soluta oratione ad te misi duo, priorem de locis et quae
10 in locis sunt, hunc de temporibus et quae cum his sunt coniuncta,
deinceps in proximo de poeticis verborum originibus scribere in-
<cipiam>.
fero I Cf. Cloatim Verus in libris verborum a G-raecis tractorum apud Gell. X VI
12, 2 (errare dictum est &%o xov Iqquv)
1 TG. s. strangulo (arQayyaUtm) || 2 sqq. Cf. Non. 99, 10 (depsere a graeco
magis significantiam vel originem trahit e. q. s.) \ Cf. GeU. XVI 7, 7 (Laberius in
mimis . . . verba finxit praelicenter . . . in Compitalibus 'malas malaxavi'); TG.
8. malaxat et malaxatus | Cf Varro ep. ad Fufium ap. Non. 117, 4 (gargaridiare);
TG. s. gargarizo (conluo) 1 Cf. TG. s. domo, domans et s. mulget || 4 sq. Cf. schol.
in Pers. V 126 (strigiles . . . a tergendo, quod graece atXsyyi^oa dicitur); adde
schol. Aristoph. Equ. 580 (azXsyylg yccQ i} ^vatQa [v. TG. s. strigilis] xal arlsyyi,-
l;6iisvos &ito^v6iievog) \ Cf. TG. s. runcina
1 strangala Tingue- a THNKGAe: corr Buttmann \\ 2 VeC- | [a]de<p>8<ere
d^^ijjatr Sp. (v. test.) \ MAAAIGN-: corr Sp. {vel ftaiaxtjsiv cwn Ehol et nos ma-
lacissare.- sed v. test.) i nos ex ma incohato inter scribendum \\ 3 dNdPrdPHCTE-:
corr Sp. I potare: corr Canal \ TTol06CTd€: con' Canal | Jiiaiahv: corr Sp. ||
4sg. AMCAmN- | n€I6P€: corr Sp. | CPHNrHA€- et CHNrHMHC-: correximus
(o. test.) 1 PHXdNC: corr Scal \\ 7 g^neris || 8 trj libros 1| 11 in (stitui suppl m.
rec.) I scribere in in primo v. f. ir : reliqua pars huiiis v. et XX qui secuntur
scriptura vacant hic dee in exepi | folj I- ] in q e prinicipium Ijbrj UII- m. 2
in marg. Inde ab hac pagina usque ad 12 (IS)'^ litterae sunt paulo graciliores
quam antea: etsi omnino minime aequali manu codex perscriptus est, ut aut de
pluribus librariis aut de interstitiis scribendi cogitandum esse videatur
<M. TERENTI VARRONIS
DE LI:N^GVA LATI¥A
AD
M. TULLIUM CJCERONEM
LIBER TII>
1 1. . . repens ruina aperuit, ut verbum quod conditum est e qui-
bus litteris oportet inde post aliqua dempta si[t] obscurius fit, volun-
tas impos<(i)>t[eri]oris. non reprehendendum igitur in illis qui in
scrutando verbo litteram adiciunt aut demunt, quo facilius, quid sub
ea voce subsit, videri possit: ut enim facilius obscuram operam 5
<(M)>yrmecidum ex ebore oculi videant, extrinsecus admovent nigras
2 setas. cum haec amminicula addas ad eruendam voluntatem imposi-
toris, tamen latent multa. quod si poetice <(quae> in carminibus ser-
vavit multa prisca quae essent, sic etiam cur essent posuisse[n]t, fe-
cundius poemata ferrent fructum; sed ut in soluta oratione sic in 10
poematis verba <^non> omnia quae habe[re]nt stviia possunt dici, ne-
que multa ab eo, quem non erunt in lucubratione litterae prosecutae,
multum licet legeret. Aelii hominis in primo in litteris latinis exerci-
tati interpretationem carminum Saliorum videbis et exili littera ex-
3 pedita<(m)> et praeterita[m] obscura[m] multa, nec mirum, cum non j5
modo Epimenides fopos post annos L experrectus a multis non
6 Cf. IX 108 II 13 Cf. Gell. I 18,2 (L. Aelius noster litteris ornatissimus
memoria nostra)
1 operuit Turn; an fuit velut: <(sic saepe ars architectonis formam aedificii,
quam oppressit)> repens ruina, aperuit, ut . . . voluntas impositoris <(eruitur)>
(cf. V. 7) ? II 2 del Ald (si suppl ante post Laet, post post Madvig, post ut Mue alia
insuper mutantes) \ obscurior v \ fit- || 3 inposterioris (ri lineola del m. 2 ut vid):
2
corr Aug \ rephendendu- Jgit: ante non dist Mue || 4 qd facilius gd: corr Turn ||
5 uidere : corr Sp. \ & eni : corr Vict \\ 6 add Ald \\ 7 aminicula || 8 add Sp. ; an
mox: <^si)> sic .^ | seruabit: corr Vict \\ Osq. del Vict \ secundius: corr Laet \\ 11 add
Mue; <^neque)> verba Canal \ babent (= haberent) GTyMi || 13 legerit Sciop \
leger& helji || 15 add Laet \ praeteritam- obscura || 16 epamenidis | opos {sic %
nullo modo ^, vix »): Cres Sp. et Reifferscheid ; an: <(s)>opore.^
LIBER VII 1-6 93
cognoscatur, sed etiam Teucer Livii (inc. fab. XII R.) post XV annos
ab Buis qui sit ignoretur. at hoc quid ad verborum poeticorum aeta-
tem? quorum si Pompili regnum fons in carminibus Saliorum neque
ea ab superioribus accepta, tamen habent DCC annos. quare cur
» scriptoris industriam reprehendas qui herois tritavum, atavum non
potuerit reperire, cum ipse tui tritavi matrem dicere non possis? quod
intervallum multo tanto propius nos, quam hinc ad initium Saliorum,
quo Romanorum prima verba poetica dicunt flatina. igitur de origini- 4
bus verborum qui multa dixerit commode, potius boni consulendum,
10 quam qui aliquid nequierit reprehendendum, praesertim quom dicat
et[h]ymologice non omnium verborum posse dici causa<(m>, ut •{-qui
a quare res u ad medendum medicina; neque si non norim
radices arboris, non posse me dicere pirum esse ex ramo, ramum ex
arbore, eam ex radicibus quas non video. quare qui ostendit equi-
15 tatum esse ab equitibus, equites ab equite, equitem ab equo neque
equus unde sit dicit, tamen hic docet plura et satisfacit grato, quem
imitari possimusne ipse liber erit indicio.
2. dicam in hoc libro de verbis quae a poetis sunt posita, pri- 6
mum de locis, dein quae in locis sunt, tertio de temporibus, tum quae
20 cum temporibus sunt coniuncta f dis ut qu<(a)>e cum his sint coniuncta,
adiungam, et si quid excedit ex hac quadripertitione, tamen in ea ut
comprehendam.
incipiam hinc {Enn. ann. 65 sq. V.^): 'unus erit quem tu tolles G
in c<(a>erula caeli templa.' templum (cf. Regell frgm. aug. p. 18) tri-
25 bus modis dicitur: ab natura, ab auspicando, a similitudine; <(ab)>
natura in caelo, ab auspiciis in terra, a similitudine sub terra. in
caelo te<(m>plum dicitur, ut in <(H)>ecuba (fr.tr. Enn. 163 R.): 'o magna
1 sq. Cf lustin. XLIIII 3, 2 sq. || 4 Cf. de r. r. III 1, 2 (nunc denique est
ut dici possifc, non cum Ennius scripsit 'septingenti sunt paulo plus aut minua
anni' e. q. s.); Cic. Or. 120 \\ 8 Cf. V 9 ibique adn. \\ U sq. Cf. Gell. XVIII 5, 9
(equitare etiam, quod verbum e vocabulo equitis inclinatum est e. q. s.) || 20 Cf.
r 13. VII
1 post" anno*' -xu- (lineolae m. 2 ut vid) || 2 -Ad hoc || 5 verbis pro herois
Madvig; an: ((quasi^ herois (ut Varro audacius herois vocabulum ad prisci verbi
dignitatem transferre videatur) ? || 6 aui pro tui apogr (non F) \\ 8 dicunt <(pro)>lata
Mue; an: <inducta a rege> Latiuo.s? (v.test.) || 10 pserti quo (sic) \\ 11 sq. ethimo-
logice I add Sp. (cau8a<s> Ald) \ q quare res n////////////// \\ ad (c. 7 fere litt. ras et I
litt. vestigio post u///); sententiae conveniat: ut /ne>qui<^t> cu<^r>are (cf. ad 14) res
in<habiles> ad m. m. || 13 possim dicere C. F.W. Mueller (possem v) || 14 Quare*
(cum signo quod solet coniunctioni addi [sed tion additur 12], de quo errabat Keil ||
17 possimus ne || 18 poetis, o ex Q incohato inter scribendum \\ 19 sq. tii que cu
in loco raso \\ 20 di s- Vtq; (sic); an velut: <(multi8 mo^dis ut quae .^ |1 21 excidit:
corr Sciop \\ 24 cerula c§li Tepla- || 26 auspicendo || 27 teplu | Inecuba-
94 DE LINGVA LATINA
templa caelitum, commixta stellis splendidis.' in terra, ut in Periboea
(Pac. 310 R.): 'scrupea saxea Ba<(c^c]ii templa prope aggreditur.' sub
terra, ut in Andromaclia (Enn. 70 sq. B.): 'Acherusia templa alta Orci
7 salvete infera.' quaqu[i]a intuiti era<n)>t oculi, a tuendo primo tera-
plum dictum: quocirca caelum qua attuimur dictum templum; sic 5
(JEnn. Ann. 541 Y}): 'contremuit templum magnum lovis altitonantis',
id est, ut ait N<(a)>evius, 'h[i]emisph<(a)>erium ubi conc<(h)>a c<(a)>erula
septum stat.' eius templi partes (cf. Regell frgm. aug. p. 18) quattuor
dicuntur, sinistra ab oriente, dextra ab occasu, antica ad meridiem,
8 postica ad septemtrionem. in terris dictum templum locus augurii lo
aut auspicii causa quibusdam conceptis verbis finitus. concipitur ver-
bis non [h]isdem usque quaque; in arce sic: '[i]tem<(pla)> tescaque
fme ita sunto quoad ego f eas te lingua[m] nuncupavero. uUaber
arbos quirquir est, quam me sentio dixisse, templum tescumque[m]
f festo in sinistrum. oUaner arbos quirquir est, quod me sentio di- 15
xisse te<^m)>plum tescumque[m] ffesto dextrum. inter ea conregione
conspicione cortumione utique ea erectissime sensi.'
9 in hoc templo faciundo arbores constitui fines apparet et intra eas
regiones qua oculi conspiciant, id est tueamur, a quo templum dic-
4 Cf. ad 10; Cic. Tusc. I 21,48 \\ 5 Cf. Macr. in Somn. Sc. I 14,2 (bene
autem universus mundus dei templum vocatur propter illos qui aestimant nihil
aliud esse deum nisi caelum ipsum et caelestia ista quae cernimus) || 8 sq. Cf. Liv.
I 18,7 sq.; Vitruv. IV 5; Serv. in Buc. IX 15 (augures enim designant spatia
lituo et eis dant nomina, ut prima pars dicatur antica, posterior postica, item
dextra et sinistra); Isid. XV 4, 7 (locus designatus ad orientem a contemplatione
templum dicebatur. cuius partes quattuor erant, antica ad ortum, postica ad
occasum, sinistra ad septentrionem, dextra ad meridiem spectans) || 10 Cf. ad
95, 10; Varro in Blaay(oyi,y,a> ad Pomp. apud Gell. XIV 7, 7 (docuitque . . . nisi in
loco per augurem constituto quod templum appellaretur senatus consultum factum
esset, iustum id non fuisse; propterea et in curia Hostilia et in Pompeia . . .
cum profana ea loca fuissent, templa esse per augures constituta) ; Serv. in Aen.
I 92. Georg. III 16; GL. VII 523, 27 (templum in loco augurato); Serv. Ban.
in Aen. I 446 (antiqui enim aedes sacras ita templa faciebant, ut prius per
augures locus liberaretur effareturque . . . erant tamen templa, in quibus auspi-
cato et publice res administrarentur et senatus haberi posset e. q. s.). IV 200 \\
16 Cf. Fest. Pauli 66, 3 (conregione e regione)
1 c§li- tum: corr Sciop \\ 2 saxa (saxa apogr.) || 4 Quaqa: corr Aug \ Initiu
erat: corr Sciop (tuiti Sp.) || 5 scglu (s lineola dd m. 2 ut vid) \ qua tmmui Ald ||
7 hiemisferiu- : corr Turn \ ccacherulo (caerula corr Scal) \\ 8 septum statu {ult.
litt. lineola del m. 2 ut vid) ej || 9 anticua {del m. 2 ut vid); cf. test. i| 12 Sic-
ite- testaq;: corr Turn || 13 an: ambita {vel effata).? | caste Scal \ linqua: corr
Vict c. al. I olluper Jordan: item v. 15 || 11 sq. arbos (s ex r) qrqr e- | teplu
(. casu add) tectu que: corr Turn {et [fjesto, ubi m. f. \i. e. meum finitum] esto
BergJc): item v. 16 \ [in] Jordan | arbof | quam me Jfwe || 16 teplu tectum || que.
{v. ad 15) I -Jnterea ccretione- (c post c lineola del) || 17 uti quam rectissime
Jordan (rectissime apogr) || 18 & {secl Sp.)
LIBER VII 6-12 95
tum, et contemplare, ut apud Ennium in Medea (244 R.): 'contempla
et templum Cereris ad l<a>evam aspice.' contempla et conspicare
id<em)> esse apparet, ideo dicere, cum conte<(m>plum facit, augurem
*conspicione', qua oculorum conspectum finiai quod cum dicunt 'con-
., spicionem', addunt 'cortumionem', dicitur a cordis visu: cor enim cor-
tumionis origo. quod addit templa ut si<(n^t 'tesca', aiunt sancta esse lo
qui glossas scripserunt (Funai. p. 113). id est falsum: nam curia
Hosfcilia templum est et sanctum non est; sed hoc ut putarent aedem
sacram esse templum ♦ esse factum quod in urbe Roma pleraeque
10 aedes sacrae sunt templa, eadem sancta, et quod loca quaedam agrestia,
quod alicuius dei sunt, dicuntur tesca. nam apud Accium in Phi- ii
loct[o]eta[tem] Lemnio (554 R.): 'quis tu es mortalis, qui in deserta
et tesca te apportes loca?' loca enim quae sint designat, cum dicit
(525 i>qq. B.): 'Lemnia praesto litora rara et celsa Cabirum delubra
15 tenes, mysteria quae pristina cast[r]is concepta sacris.' dein (529 sqq. 11.):
'Volcania templa sub ipsis collibus, in quos delatus locos dicitur alto
ab limine caeli.' et: 'nemus expirante vapore vides, unde ignis cl[a]uet
mortalibus divisus.' quare h<^a)>ec quo<^d)> tesca dixit, non erravit,
neque ideo quod sancta, sed quod ubi mysteria fiunt aut tuentur,
20 tuesca dicta. tueri duo significat, unum ab aspectu ut dixi, unde est 12
1 Cf. 94, 4. 8; Fest. Pauli 38, 10 (contemplari dictum est a templo, id est
loco qui ab omni parte aspici vel ex quo omnis pars videri potest) || 6 Cf. ad
94, 10; Liv. I 30, 2 (TuUius . . . templumque ordini ab se aucto curiam fecit
quae Hostilia usque ad patrum nostrorum aetatem appellata est); Serv. in Aen.
VII 153. XI 235 (scimus domum Latini augurato conditam et eandem tam
templum fuisse quam curiam e. q. s.). XII 120 || 10 sq. Cf. § 18 ; Fest. Pauli 356*, 14
(. . . sed sancta loca e. q. s.) cum Paulo 357, 4 (Cicero aspera ait esse et diffi-
cilia); Hor. Epi. I 14, 19 (ibique schol. Porphyr. et Pseudacr.) ; TG. s. tesqua;
Itiid. XV 12, 3; v. Mommsen ' Unterital. BiaV 354; Woelfflin Arch. X 208; Kriegs-
hammer 118 \\ 17 Cf Cic. Tusc. II 10, 23 \\ 20 sqq. Cf Fest. 355*^, 1 cum Paulo
354,8 (tuor video, tueor defendo . . . sed iam promiscue utuntur); Non. 413, 32
(tueri dicitur servare custodire . . . tueri videre); Serv. in Aen. II 604 (tuenti
modo videnti, alias defendenti); TG. s. v.
3 add Bent c. al. ; <^et^ ideo Sp. \ tum cum templum Tum | 6 add La^t | dextra- :
corr Turn \ s^ca {item postea) \\ 9 an: <^eo videtur^ esse .^ nisi alterum esse secluden-
dum II 11 quae alicuius Sp. j dicentur: corr Bent \ tesca (sca m. 2 in ras; eadem
quod in marg Tesca adscr., non spectat ad correcturam: nam eadem ratione antea
Templu mox Tuerj ihidem extant aliaque sim.) \ acciu- Ut : corr Laet \ philocto
etate: corr Ald \\ 12 lenio- qs || 13 appones' loca eni loca qu§: corr Ald (apportas
Festus), trai Laet (<^L^emni loca^cr^f^-) || 14 sj. prest olitor || a rarat &: corr Aug \
delubrateues {neqtiaquam tenes) || 15 misteria qu§ (qua Sk.) \ del Ald \ sacris- {ult. s
casu ut vid cum medio -) \\ 16 uolgania || 17 lumine: cf Norden ad Aen. VI 255 \
ignes: corr Vertr ex Cic. \ del Ald \\ 18 mortalibus clam Cic. \ diuis- vel duua-
(2 [non '] s. scr.): divisus Cic. \ Quare* (v. ad 93, 14) \ tesca ex testa inter scri-
2
bendum \\ 19 ibi v \ mysteria, e ex ^ \ aut tuent-: a tuendo Madvig
96 DE LINGVA LATINA
Enni illud (fr. tr. 335 B.): 'tueor te, senex? pro lupiter! ' et (Ann. 463 V.^):
*quis pater aut cognatus Yolet nos contra tueri?' alterum a curando
ac tutela, ut cum dicimus fbell et tueri villam, a quo etiam quidam
dicunt illum qui curat aedes sacras <(a^edituum, non aeditomum; sed
tamen hoc ipsum ab eadem est profectum origine, quod quem volu- 5
mus domum curare dicimus 'tu domi videbis', ut Plautus cum ait
(Men. 352): 'intus para, cura, vide. quod opus fiat.' sic dicta ve-
stis<(pi)>ca, quae vestem spiceret, id est videret vestem ac tueretur: ■
quare a tuendo et templa et tesca dicta cum discrimine eo quod dixj.
13 etiam indidem illud Enni (fr. tr. 355 B.): 'extemplo acceptum me ne- 10
cato et filium.' extemplo enim est continuo, quod omne te<^m)plum
esse debet conti<(nu^o septum nec plus unum introitum habere.
14 quod est apud Accium (678 B) : 'pervade polum, splendida mundi
sidera f bigis continui<(s> se<(x^ cepit spoliis', polus graecum, id signi-
ficat circum caeli: quare quod est 'pervade polum' valet vade tcsqI 15
%6Xov. signa dicuntur eadem et sidera. signa quod aliquid significent,
ut libra aequinoctium; sidera, quae <(qua)>si insidunt atque ita signi-
ficant aliquid in terris perurendo f aliudve: qua re, ut 'signum can-
dens' in pecore.
2 sq. Cf. Ovid. Fast.I2o3. II 699 \\ 4 Cf. V 50. 52. VIII 61; fragm. 54 W.; de
r. r. I 2, 1 (ab aeditumo, ut dicere didicimus a patribus nostris, ut corrigimur
a recentibus urbanis, ab aedituo: v. 12,12. 69,2); Serv. Claudius apud Cic.
top. 36 (productionem esse verbi . . . in finitumo legitumo aeditumo et non plus
inesse 'tumum' quam in meditullio Hullium'); Gell. XII 10, 1 sq. (aeditumus
verbum latinum est et vetus ea forma, dictum qua finitimus et legitimus. sed
pro ea a plerisque nunc aedituus dicitur nova et commenticia usurpatione quasi
a tuendis aedibus appellatus e. q. s.); Fest. Pauli 13, G (aedituus aedis sacrae
tuitor, id est curam agens; aeditimus aedis intimus); GL. I 75, 18 ; Anecd. Helv.
214, 17; Dig. XXVI I 1,1; Non. 75, 13; TG. s. v. V. Marquardt de Eomano-
rum aedituis 1887 || 7 sq. Cf. Varro sat. Men. frg. 384 (ideo dici . . . uestispicam
quod vestem spiciat) apud Non. 12, 12 (vestispici appellabantur vestium custodes
servi, quod frequenti diligentia vestis inspiciant) || 11 Cf. Serv. in Aen. I 92.
II 699. VIII 4; TG. s. extemplo || IS sqq. Cf. sat. Men. 92 B. \ Cf. Cornificius
apud Macr. 1 17, 9 (intra circuitum mundi, quem Graeci itolov appellant); Serv.
in Aen. I 90; Serv. Dan. in Aen. I 607; Mart. Cap. VIII 817; Isid. III 37
= XIII 5, 5 = N. B. XII 6 = Suet. 202, 8 Beiff. (poli ex caelestibus cyclis
cacumina); TG. s. v. || 17 Cf. Mart. Cap. VIII 817 (sidera a considendo); Isid.
III 71, 4 (quod ea navigantes considerando dirigunt) j| 18 sq. Cf. Fest. 340^, 3
cum Paulo 341, 1 (signare significat . . . pecora signis notare). Pauli 72, 16 (digno-
1 eni: corr Mue c. al. (ennii) || 2 uos v || 3 bell (c. lac. 2 fere litt.) &; an:
cum dicimus bella tueri [uillam] (cf. test.) || 7 r^d : quod Plautus \ opust Plautus ||
8 add Ald || 9 et tepla & erasa (sed "pla & agnosci possunt) || 10 eni: corr Scal \
acceptu, cc ex u {non ex t) corr; an fuit: auectum.? cf p. 103,3 al. | negato:
corr Scal || 12 contio, io ex iu (non ex in) corr \ 14 de corruptela v. adn. \ add
Scal II 15 puade (• fort. casu, nisi p-uade voluit) \ ualde uade: corr Vict \ perj' polu-:
corr Mue || 16 dr | & sydera || 17 qug si: supplevimus duceSp. (<(quod^ qua[e]si) |
item Mue \\ 18 aliudue • qua re | aliudve . . . pecore adiungenda verbis ut libra
aequinoctium | signum candens distinximus: v. test.
LIBEE VU 12-17 97
quod est (Acc. 336 R.): 'terrarum anfracta rerisam ', anfractum eat 16
flexum, ab origine duplici dictum, ab ambitu et frangendo: ab eo leges
(cf. XII tah. ed. Sch. p. 138) iubent in directo pedum VIII esse <(viam>,
in anfracto XVI, id est iu flexu.
6 Ennius (fr. tr. inc. 362 R.): 'ut tibi Titanis Trivia dederit stirpem 16
liberum/ Titanis Trivia Diana est, ab eo dicta Trivia, quod in trivio
ponitor fere in oppidis graecis vel quod luna dicitur esse, quae in
caelo tribus viis movetur, in altitudinem et latitudinem et longitudinem.
Titanis dicta, quod eam genuit, ut [ni] Plautus (Bacch. 6'^5j, Lato; ea,
10 ut scribit Manilius (fr. poet. p. 284 B.), 'est Coe^o^ creata Titano.' ut
idem seribit (ihidem): 'Latona pari<(e)>t casta complexu lovis f Delia
deos geminos', id est Apollinem et Dianam f dii quod Titanis Deliadae
eadem.
'o sancte ApoUo, qui umbiUcum certum terrarum optines' (fr. tr. 17
15 inc. inc. 19 sq. R.). umbiHcum dictum aiunt (Funai. p. 117) ab umbUico
nostro, quod is medius locus sit terrarum, ut umbiUcus in nobis; quod
utrumque est falsum: neque hic locus est terrarum medius neque
noster umbiUcus est hominis medius. itaque pingitur quae vocatur
(^dvrytx^oov IIvd-ccyoQa, ut media caeU ac terrae Unea ducatur infra
80 umbiUcum per id quo discernitur homo mas an femina sit, ubi ortus
humanus simiUs ut in mundo [ubi ortus humanus simiUs ut in mundo]:
rant signa imponunt, ut fieri solet in pecoribus); Non. 405, 15 (signare discemere,
separare. Lucilius . . . : 'neque signat linea alba'). 366, 26 sqq.
1 sqq. Cf. Fest. 371^, 11 sqq. cum supplemento B. Schoellii Leg. XII tab. rel. 138;
Gai. Dig. VIII 3, 8 (viae latitudo ez lege duodecim tabularum in porrectum octo
pedes habet, in anfractum, id est ubi flexum est, sedecim); TG. s. amfractum,
amfractus (et cod. R Vergili Aen. VII 565) \\ 6 sqq. Cf. Serv. in Aen. X 216 ('Titanis'
luna); TG. s. Titania; Nigidius ap. Maer. I 9,6 (Dianae vero ut Triviae viarum
omnium tribuunt potestatem); Serv. Dan. in Aen. IV 511 (quibusdam ideo tri-
plicem placet, quia Luna tres figuras habet . . . cuius in triviis templa ideo
struxerunt); TG. s. Trivia; Isid. VIII 11,57 \\ 16 Cf Vitruv. III 1 = 64, 26 R.
(item corporis centrum medium naturaliter est umbilicus e. q. s.) || 19 Cf. Philolaus
247, 17 Diels; Cic. Tusc. I 68 sq. (globum terrae eminentem e mari fixum in
medio mundi universi loco duabus oris distantibus habitabilem et cultum, qua-
rum altera quam nos incolimus . . . altera australis ignota nobis, quam vocant
Graeci &vTix^ovc()
1 qd §|tra2i ( | Uneola del et t ea; n inter scribendum) anfractare uisu- ||
3 •'p'- UIIJ ■ (pedum Laet) | supplevimus duce Sciop || 4 • XU J • || 9 (ieZ Sp. \ plaut;
latoea^ {sic ^ s. oe) || 10 coecreata: corr Mue \\ 11 add Neue (pariit ScaT) \ lobis^ ||
11 sqq. Delia dos: Deli deos v; Deliadas Lachm \ deliad^ eade | an: D<e>li (sic
A. Sp.) quos Titanis <(e>deba<t> d^i^e eadem (eodem.^.^ post eadem nisi plura
desunt, certe nomen poetae (Enni.?) desideratur || 14 8"ce iv. ad 95, 6) \ obsides
Cic. de div. II 56, 115 \\ 18 q: corr Mue \\ 19 IXToN-: suppl G. Hermann (tj x^^v
Tum); cf. test. et adn. \ pytagora-: corr Tmn \ actre, e ex a || 20 quodiscer-
nitur II 21 sq. simiUs alt. loco ex situlis | mundo^ Ubi eni : corr Aug
Varro de liag. lat. 7
98 DE LINGVA LATINA
ibi enim omnia nascuntur in medio, quod terra mundi media. pr<(a)>e-
terea si quod medium id est umbilicus f ut pila terrae, non Delphi
medium; et terrae medium non hoc, sed quod vocant Delphis in aede
ad latus est quiddam ut thesauri specie, quod Graeci vocant 6^(pak6v,
quem Pythonos aiunt esse tumulos; ab eo npstri interpretes 6{i(paX6v 5
umbilicum dixerunt.
18 Pacuius (404 B.): 'Calydonia altrix terra exuperantum virum.' ut
ager Tusculanus sic Calydonius ager est, non terra; sed lege poetica,
quod terra <(A^etolia in qua Calydon, a parte totam accipi <^A^eto-
liam voluit. lo
19 Acci (687 sq. JR.): 'mystica ad dextram vada praetervecti.' mystica
a mysteriis, quae ibi in propinquis locis nobilia fiunt.
Enni[i] (349 R.): 'Areopagitae quid dedere quam fpudam.' Areo-
pagitae ab Areopago; [h]is locus Athenis.
20 ^Musae quae pedibus magnum pulsatis Olympum' (Enn. Ann. 1 V.^). i5
caelum dicunt Graeci Olympum, montem in Macedonia omnes; a quo
potius puto musas dictas Olympiadas: ita enim ab terrestribus locis
aliis cognominatae Libethrides, Pipleides, <(T)>hespiades, <(H)>eliconides.
21 'quasi <(H)>ellespontum et claustra' (trag. fr. inc. inc. 106 R.), quod
Xerses quondam eum locum clausit: nam, ut Ennius ait (Ann. 378 V.^), 20
2 Cf. Varro frgm. sat. Men. 516 B. apud Non. 333, 35 (in terra [terrae lun.']
pila); Cassiod. d. art. et disc. VI 5606; TG. s. umbilicus i| 4 Cf Strabo IX 419 sq.
(rjjs yuQ 'ElXddog iv (isdo) Tcmg icri xfig avfntdarig . . • ivo^iGd^r] Sh kccI t^s oixov-
liivrig y.al iKdXsGav tfjg y^g o^cpaXov . . . delKvvrat Sh xal 6^(paX6g rtg iv rS) vaa
TBTatvtw^isvog) || 13 Cf additam. ad Serv. in Georg. I 18; TG. s. Areopagita ||
15 sqq. Cf Suet. 139, 13 Beiff. (diplen aperisticton primus Leogoras Syracusanus
apposuit Homericis versibus ad separationem Olympi a caelo, proprie Olympum
ab eo pro monte positum adnotans, nusquam pro caelo: cf scholiorum Homeric.
locos qttos congessit LeJirs de Aristarchi st. H. 164 sqq.); Serv. in Aen. IV 268
(Olympos . . . sive mons sit Macedoniae, qui dicitur esse diversorium deorum, sive
caelum). II 779. X 1. in Georg. 1282; Isid. XIV 8, 9; GL. III 507, 11; TG. s.
Olympus II 18 Cf Mart. Cap. VI 654 (Magnesia, cuius fons est Libethris poetici
haustus nomine celebratus); Serv. in Buc. VII 21 \ Cf Porph. in Hor. c. I 26,9
(Pipleides Musae dicuntur a Pipleo fonte Macedoniae) = Pseudacr. (qui addit
aut a monte Pipleo Orcbomeniorum aut . . . a peplo); Fest. Pauli 212,10 (Pim-
pleides \vel Pipl. Peptaeides codd. ut vid.'] Musae a fonte Macedoniae dictae);
TG. s. Piplia j Cf Fest. Pauli 100, 10 (Heliconides Musae a monte Helicone
vocatae); Serv. in Aen. VII 641. X 163. in Georg. III 11 (Proh. III 10). 291
2 ut Uneolis del m. 1: an fuit in.? v. test. || 4 allatus | •OMOdTVVN-: corr
Ald II 5 pithonos | tumulum Lobeck \ OMOdAon- || 7—9 calid- ter | apte || 11 sq.
Acci- Mystica | Mistica (sic) \\ 12 qu§ {non que) | locas (a lineola deT) || 13 del
Mue I quia d. <^ae)>quam pilam Bibbeck duce Bothe (aequom palam) || 14 his
locis: corr Laet || 15 — 17 olimp- ter \\ 16 oms- scil. non solum ^Graeci' || 17 ab
{non a) || 18 pipl§- ide espiades- (h paulo breviore, sed ead. ut vid m. add) eli-
conides- || 19 Cassi Jfwe; lac ante quasi sign Scal: certe poetae nomen desi-
deratiir propterEnnms sequens | elles pontu- & | <(claustra)> quod Scal [| 20 exerses
LIBER VII 17—28 99
'isque Hellesponto pontem contendit in alto'; nisi potius ab eo quod
Asia et Europa ibi fcolludit mare; inter angustias facit Propontidis
fauces.
Pacui (420 R.): 'liqui in <A>egeo fretu[m]'. dictum fretum ab 22
6 similitudine ferventis aquae, quod in fretum s<(a>epe concurrat <a)>estus
atque effervescat. <^A>egeum dictum ab insulis, quod in eo mari sco-
puli in pelago vocantur ab similitudine caprarum <(a>ege8.
'ferme aderant aequore in alto ratibus repentibus' (fr. trag. inc. 23
inc. 225 B.). <(aequor)> mare appellatum, quod a<(e)quatum cum com-
10 motum vento non est. ratis navis longa<^s) dixit, ut N<^a)evius (fr.
poet. R. p. 48 B.) cum ait: 'f conferreque aut ratem aeratam qui per
liquidum mare sudantes eunt atque sedantes.' ratis dicta navis longa
propter remos, quod hi, cum per aquam sublati sunt dextra et sinistra,
duas rates efficere videntur: ratis enim, unde hoc tralatum, illi ubi
15 plures mali aut asseres <^iuncti aqua ducuntur. hinc naviculae cum
remis ratariae dicuntur).
2 sq. Cf. Serv. in Aen. III 411 (propter cnrvaturam litorum clausae videntur
angustiae); TG. s. v. (claustra exitus vel aditus angusti); Isid. XIII 16,3 ||
isqq. Cf. VI 84; Suet. in prato IX apud Isid. B. N. XLIV 2 p. 242,9 Reiff.;
Serv. Dan. in Aen. I 557 (sane quidam a fervore dici putant); Serv. in Aen.
I 607 (ab undarum fervore nominatum); Isid. XIII 18,2 (fretum autem appel-
latum, quod ibi semper mare ferveat . . . nam freta dicta Varro ait quasi fervida,
id est ferventia et motum fervoris habentia) || 6 sq. Cf. Artemidor. II 12 (== Suid.
s. V. alysg); Strabo VIII 7, 4 p. 386 C; Fest. Pauli 24, 10 (Aegeum mare appel-
latur, quod crebrae in eo sint insulae, ut procul aspicientibus species caprarum
videatur); Varro d. r. r. II 1, 8 (in mari quod nominaverunt a capris Aegeum
pelagus); Plin. IV 51; schol in Stat. Theb. V 56; Isid. XIII 16, 5; Solin. 71,11;
Mart. Gap. VI 658 \\ 9 Cic. Afiad. II fragm. 3 apud Non. 65, 18 (quid tam pla-
num videtur quam mare? e quo etiam aequor illud poetae vocant); Serv. in Georg.
I 50 (aequor . . . terram ab aequalitate dictam accipe . . . , unde et maria aequora
dicuntur). in Aen. II 69. VIII 89; Isid. XIII 12, 1. XX 3, 1; diff. 66; TG. s. v. ||
12 sqq. Serv. in Aen. 1 43: rates abusive naves: nam proprie rates sunt conexae in-
vicem trabes: m6» Serv. Dan.: Varro ad Ciceronem ratis dicta navis longa propter
remos, quod hi supra aquam subl^ti dextra et sinistra duas rates efficere viden-
tur. ratis enim, unde hoc translatum, ubi plures mali aut trabes iuncti aqua
ducuntur. hinc naviculae cum remis ratariae [sic Thilo coU. Gell. X 25, 5 et
Isid. ratiamae cod. ratiariae Burm.J dicuntur; cf. Isid. XIX 1, 9; Fest. 273^, 23
cum Paulo 272, 8; TG. s. v.
1 Isq; helles ponto || 2 Asia<m> et Europa<^m> ibi concludit Laet (cf. adn.) \\
4 fretu: corrASp. (freto Laet) \\ 6 8e<m>pe<^r> Sp. (v. test.) || 6 sq. marj- Scopulj
ex marj scopulj || 1 sq. eges ferme || 8 ratib; repentib;- || 9 suppl et add Laet\
10 8 add Mue || 11 sq. conferreq; aut rate gratem q perit- qdu (per liquidum
corr Scal, reliqua praeter initium desperatum sana esse viilentur) \ eunt ( ' lineola
det) II 13 hi cum | 14 duas partes: corr Mue e Serv. Dan. \ illi om Serv., fort.
recte || 16 aut trabes (uel trabes sunt cod. P) iuncti Serv., ex quo proxima suppl
Mue {quamquam verba hinc . . . dicuntur num Varronis sint dubium) \ post verba
ratis enim . . . asaeres quae fol. 13" primum v. occtipant cod. scriptura vacat us-
que ad fol. l^'' v. 25, ubi extat agrestis ab agro e.q.s.; in marg. add m. 1: hic
deest I in exSplari | foi I-
1*
100 DE LINGVA LATINA
24 3. ♦** agrestis ab agro dictas apparet; 'inful<^at^as hostias', quod
velamenta his e lana quae adduntur, infulae: itaque tum, quod ad se-
pulc[li]rum ferunt frondem ac flores, addidit (fr. tr. inc. inc. 220 sq. R.):
'non lana[s] sed velatas frondenti[s] coma[s].'
26 'cornu<^t)>a taurum umbram iaci' (fr. tr. inc. inc. 222 R.). dicere 5
apparet cornutam a cornibus; cornua a curvore dicta, quod plera-
que curva.
26 'Musas quas memorant fnosce nos esse' (Enn. Ann. 2 V.^). Ca-
menarum priscum vocabulum ita natum ac scriptum est alibi; Car-
menae ab eadem origine sunt declinatae. in multis verbis in quo[d] lo
antiqui dicebant S, postea dicunt R, ut in carmine Saliorum sunt haec
(frg. 1 p. 331,3,4 p. 335, 7 p. 339,20 p. 347,26.27 p. 349 Maur.):
'cozeulodorieso. omnia vero adpatula coemisse. ian cusianes duonus
ceruses. dunus lanusue uet pom melios eum recum' * * *
27 ... f(o)>edesum foederum, plusima plurima, meliosem meliorem, is
1 sq. Cf. GL. II 133, 22 (ager agri agrestis) | Cf. Fest. PauU 113, 1 (in-
fulae sunt filamenta lanea quibua sacerdotes et hostiae templaque velantur) et
81,18; TG. s. infula |i 11 Cf. Varro rer. div. V apud Macr. III 2,8 et Serv. IJan.
in Aen. IV 219 ; Fest. PauU 264, 6 (R pro S \immo S pro R] littera saepe
antiqui posuerunt, ut maiosibus, meliosibus, lasibus, fesiis); Fest. 242^, 25; Quint.
I 4, 13; GL. VI 7, 31; VII 13,10. 23,15. 69,8. 73,8; Pomponius in Dig. 12,2
§ 26; Mart. Cap. III 245; Isid. I 27,33 \\ 13 sq. Ad (co)z(eul) cf GL. VII 51, 5
(z . . . cum inveniatur in carmine Saliari) | Ad adpatula, in quo Patulcium latere
perspexit Bergkius, ef. Macr. I 9, 15 (in sacris quoque invocamus . . , lanum
Patulcium et Clusivium); Ovid. Fast. I 129 sq. (modo namque Patulcius idem et
modo sacrifico Clusius ore vocor); Serv. Dan. in Aen. VII 611 (alii Clusivium dicunt,
alii Patulcium, quod patendarum portarum habeat potestatem) ; Laheo apud Lyd.
d. mens. IV 1 — 63,14W. {■naXeie&ai- . . . narovlKiov y.al KXovGiov oIoveI d'vQ£6v) \
Ad coemisse (cosmissae .^) cf. ad 101, 2 sq. | Ad ian cus (ianeus.?) cf. Fest. PauU
103, 11 (ianeus ianitor); ad duonus ef. Fest. PauU 67, 1 (duonum bonum) et TG.
s. V. ; ad (duonus) cerus es cf. Fest. PauU 122, 5 (in carmine Saliari Cerus manus
intellegitur creator bonus) | Ad po(mmelios eum) Berghius rettuUt Fest. 205°-, 11
(pa pro parte [patre Valckenaer^l et po pro potissimum \an: potissimo.^J positum
est in Saliari carmine); sed eodem pertinere possit corrupta glossa in eadem pagina
iuxta alias ex eodem carmine exstans promerion (?) || 15 Cf. Fest. 205^^, 17 (plisima
[plusima Aug. ploisima iifttej plurima); cf. ad 11 (meliosibus) et TG. s. bonus
(meliosa)
1 appar&- Infulas hostiis: corr Mue (post agro dist v) \\ 2 addunturlnfulg
itaq; tu- qd" || 3 sq. addidit n lanas- sed | del Bibheck || 5 add Vict (cornuatam
v) I tauru- Umbra laci (iacit ScaT) || 6 comuatam apogr || 7 sq. curuam; • Ac quas :
corr Scal \\ 8 sqq. nosce<(s^ nos esse <^Camenas)> Jordan \ Casmenarum Laet \ post
alibi dist Vahlen \ Carmen<^t^ae Mue || 10 eadem, a eic o | Inqd || 13 Cozeulodorj
eso- {non esc) Omia uo | harum reUquiarum emendatio nimis incerta certe a Var-
rone edendo aUena est: cf. test. \\ 14 dun; | po melios eu recu- | post recu- alt. v. 31
pars scriptura vacat, item v. 4 qui secuntur, nisi quod in medio v. quarto erasa
esse tria vel quattuor verha oUm scripta a m. 1 (desunt X uersus in ex. vel simile
quid quaUa extant in apogr) testatur Groth; quode nil nec affirmare nec negare
possumus II 16 sq. fedesu- f§deru- plusima- plurima meliose- meliore- dsenam-
arenam- Janitos- Iani||tor- Qua re 'e'
LIBER Vn 24—29 101
asenam arenam, ianitos ianitor. quare e[8t] Casmena Carmena car-
mina carmen, R extrito Camena factum. .ab eadem voce canite, pro
quo in Saliari versu (frg. 2 p. 332 Maur.) scriptum est cante, hoc
versu: 'divum empta cante, divum deo supplicante.* in carmine Priami 28
5 (fr. poct l. p. 52 B.) quod est: 'veteres Casmenas cascam rem volo
profari' f et primum cascum significat vetus, secundo eius origo sa-
bina, quae usque radices in oscam linguam egit. cascum vetus esse
significat Ennius (Ann. 24 V.^) quod ait: 'quam prisci casci populi
genuere Latini.' eo magis Manilius (fr. poet. R. p. 283 B.) quod ait:
10 'cascum duxisse cascam non mirabile est, quoniam cariosas conficiebat
nuptias.' item ostendit Papini (fr. poet. R. p. 274 B.) epigrammation,
quod in adolescentem fecerat Cascam: "ridiculum est, cum te cascam
tua dicit amica, fili Potoni, sesquisenex puerum. "fdicit pusum puellam
pusam: sic fiet 'mutua[m] muli': nam vere pusus tu, tua amica senex."
15 idem ostendit quod oppidum vocatur Casinum (hoc enim ab Sabinis 29
orti Samnites tenuerunt) et [nunc] nostri etiam nunc forum vetus
appellant. item significa[n]t in Atellanis (inc. nom. rd. VII R.) aliquot
Pappum senem, quod Osci casnar appellant.
1 Cf. Varro in GL. VII 81,11. 69,8 (a Sabinis fasena dicitur); TG. s.
hasenam i| 2sqq. Cf. VI 75; Fest. 20o*', 14 (Casmenas dicebant pro Camenis);
Paul. 67, 9 (antiqui enim interserebant S litteram et dicebant cosmittere pro
committere et Casmenae pro Camenae) et 43, 16 (Camenae musae a carminibus
sunt dictae) ; Macr. in sovtn. Scip. II 3, 4 (Musas . . . Etrusci . . . qui eas Came-
nas quasi canenas a canendo dixerunt); TG. s. carmen (carminae [?] litterae) {|
4 Cf. Macr. I 9, 14 sq. (Salioram quoque antiquissimis carminibus deorum deus
canitur [scil. lanus] . . . in sacris quoque invocamus . . . lanum patrem . . . pa-
trem quasi deorum deum); Fest. Fauli 52, 12 (lanus . . . cui primo supplicabant
veluti parenti) || 7 sq. Cf. Fest. Pauli 47, 11 (cascum antiquum); Cic. Tusc. 1 12, 27
(priscis illis quos cascos appellat Ennius) ; Hieron. epist. 8 t. I21A Vall. ; TG.
s. V. II 11 GL. II 90, 2: 'haec senex' . . . Pomponius [sic lihri, nisi quod Pomp-
nius F. Pompilius Hertz cum Bergkio coll. VII 93 et Non. 88, 7] in epigrammate
quod M. Varro in libris qui sunt de lingua latina refert: 'tua amica senex' ||
18 Cf. Fest. Pauli 47, 12 (Casnar senex Oscorum lingua); TG. s. v.
1 Carmina || 2 carmen <^et^ Canal \ canite-, " supra e extincto \\ 4 Diuum
epta: divum patrem Maurcnbr duce Bergk \ do | supplj cante-: supplicate Grote-
fend I post priami tertia fere v. et reliqua folii pars (tres v.) scriptura vacant: quae
secuntur a fol. 14 aut alia m. aut eadem alio tempore scripsit (et atramentum
differt et litterae minus nitidae sunt) || 5 Camenae Scal || 6 sq. profarj • & primu :
profari<^er^ et Pri<^a^mum Scal; an: profari' et 'Priamum <^ca8cum^' e. q. s. ? \
[secundo] Mue {certe et hoc suspectum et et primum) | sauina- | Inbsca (sic cum
lineola) \\ 9 tenuere Columna || 10 carioras: corr Lachm \\ 11 Po<(m)piii Bergk
(v. test.) II 12 fecerat- Casci ridiculum || 13 sq. dicit- amici fili | potonis es- q
senex: corr Tam \ puerudicit pusu- puella- pusa- | dic tu illam pusam Tum;'
dic rusum pusam {immo Pusam) Baehrens \ mutua mulina- uere: corr Pantaga-
ihus I senex, n ex t vel a, {lineola del et n s. .<fcr.): senex ^^est^ Prisc codd praeter
P II 15 item apogr \ ad casinum in marg Not. adscr. librarius Casinensis \\ 16 •&
nunc (. casu ut vid) \ secl Sp.; an: ut nostri e.q.s.9 \\ 18 ostji
102 DE LINGVA LATINA
30 apud Lucilium (1281 M.): ^quid tibi ego ambages fambiu
scribere coner?' profectum a verbo ambe, quod inest in ambitu et
ambitioso.
31 apud Valerium Soranum (fr. poet. R. p. 272 B.): 'vetus adagio est,
o Publi Scipio', quod verbum usque eo evanuit, ut graecum pro eo 5
positum magis sit apertum: nam id est quod TtaQOtfiLav vocant Graeci,
ut est: ^auribus lupum teneo'-, 'canis caninam non est.' adagio est
littera commutata a<^m^bagio, dicta ab eo quod ambit orationem,
neque in aliqua una re consistit sola. <(amb)>agio dicta ut a<(m)>bustum,
quo<(d> circum ustum est, ut ambiegna bos apud augures (Regell p. 17), 10
quam circum aliae hostiae constituuntur.
82 cum tria sint coniuncta in origine verborum quae sint animad-
vertenda, a quo sit impositum et in quo et quid, s<(a^epe non minus
de tertio quam de primo dubitatur, ut in hoc, utrum primum una
canis aut canes sit appellata: dicta enim apud veteres una canes. ita- 15
que Ennius scribit (Ann. 528 Y?): Hantidem quasi feta canes sine
dentibus latrat'.
Lucilius (1221 M.): 'nequam et magnus homo, laniorum im-
manis canes ut.' impositio unius debuit esse canis, plurium canes;
sed neque Ennius consuetudinem illam sequens reprehendendus nec 20
is qui nunc dicit 'canis canina<(m> non est.' sed canes quod latratu[s]
signum dant, ut signa canunt, canes appellatae, et quod ea voce in-
33 dicant noctu quae latent, latratus appellatus. sic dictum a quibusdam
ut una canes, una trabes 'remis rostrata per altum' (Enn. Ann. 616 V.^).
2 Cf. V 22; Serv. in Aen. 1 342 (ambages id est circuitus); TG. s. v.; GL.
I 40, 1 (ambages ■jteQioSog); VII 179,8 (quasi ambo actae, unde dicitur et am-
bire) || 4 Cf. Fest. Pauli 12, 12 (adagia ad agendum apta); Don. in Eun. III
1, 38 (adagiones qua<(e a)>d rem agant); TG. s. v. \\ 7 Cf Ter. Phorm. III 2,21
ihique Don.; Aristaenet. epist. II 3 (tov Ivxov rmv cotcov ^xta); Macar. 8,44, al.;
Hieron. lib. contra loh. Hieros. 6 \ Cf Varro d. r. r. II 9, 9 (ibique Keil) ; append.
prov. 3, 55 {■xvav Kvvbg ovx aTtxBtaC); schol. in luv. XF 159 p. 557 Cramer \\
9 sq. Cf. Fest. Pauli 5, 3 (ambustus circumustus) ; TG. s. v. \ Cf Fest. Pauli 4, 16
(ambegni bos et verbix appellabantur, cum ad eorum utraque latera agni in
sacrificium ducebantur); Fulg. expos. serm. ant. 6; TG. s. amb(i)egnae; v. Kretzer de
Eom. voc. pontif 46, Wessner Comm. len. VI 2, 108 \\ 15 Cf GL. I 125, 19
(canes Lucilius I . . . pro canis) et 145, 19 \\ 22 Cf V 99 \\ 23 Cf § 103 \\ 24 sq.
Cf GL. II 320, 15 (. . . 'haec trabs huius trabis'. vetustissimi tamen etiam
1 qd {sic cum ~) | abiu {non abui): amborum Marx (Ambivi Laet) \\ 4sg.
soranu uet; ad agio e O- p- Scipio- || 6 id<(em> est Mue \ TTdPOIMIdN- || 8 add
Turn I abit || 9 re^ csistit (^ add ne recon- iungatur) \ -dgio: suppl Sp. \
adustu- II 10 abiegna: ambegna Turn (v. test.) \\ 11 hostig ex hostee || 13 -Sepe ||
15 sic II l&sq. scribit tantide ■ quasi f§ta || 18 sq. immanes canes- Ut impositio ||
21 add Laet \\ 22 signa dant, ut '^signa canunt' (ex Ennio ut putat: cf Verg.
Aen. X 310) Scal \ appellat§, § inter scribendum ex a {imperfecta, nequaquam a
ex e) II 24 trabes ''<^trabes> remis Columna
LIBER Vn 80—86 103
Ennius (fr. trag. 205sq.li.): *utinam ne in nemore Pelio securi-
bns c<^a)>eBa accidisset abiegna ad terram trabes', cuius yerbi singu-
laris casus rectus correptus ac facta trabs.
iu Medo (Fac. 232 R.): 'c<a>elitum camilla, expectata advenis: 34
5 salve, <h>08pita.' camilla<m]> qui glo8<(s>emata interpretati (Funai.
}). 112) dixerunt administram; addi oportet, in his quae occultiora:
itaque dicitur nuptiis [sjcamillus qui eum[m]erum fert, in quo quid
sit, in ministerio plerique extrinsecus ne<s)>ciunt. hinc Casmil[l]uB
nominatur Samothrece<(s> mysteris dius quidam amminister diis magnis.
10 verbum esse graecum arbitror, quod apud CaUimachum in poemati-
bus (frgm. 409 Schn.) eius inveni.
apud En<n)>i<(u)>m (Sat. 65 V?)'. 'subulo quondam marinas propter 35
astabat plagas'. subulo dictus, quod ita dicunt tibicines Tusci: quo-
circa radices eius in Etr<ur)>ia, non Latio qu<a>erundae.
15 Versibus C[uo<s> olim Fauni [et] vatesque canebant' (Ewn. 36
Ann. 214 V.^). Fauni dei Latinorum, ita ut et Faunus et Fauna sit;
trabes pro trabs proferebant. Ennius in Medea e. q. «.); Serv. in Georg. II 121
(Seres posuit pro Ser, sicut trabes pro trabs); TG. s. trabes
4 sqq. Cf. Fest. Pauli 43, 13 (camillus proprie appellatur puer ingenuus).
50, 7 (cumerum vas nuptiale e. q. s.). 63, 11 (cumeram vocabant antiqui vas quod-
dam quod opertum in nuptiis ferebant, in quo erant nubentis utensilia, quod et
camillum dicebant, eo quod sacrorum ministrum xda^iXov appellabant). 93, 2 ;
Serv. in Aen. XI 558 (ministros enim et ministras inpuberes camillos et camillas
in sacris vocabant, unde et Mercurius Etrusca lingua Camillus dicitur, quasi
minister deorum); Statius TulUanus de vocab. rer. I apud Serv. Dan. in Aen.
XI 543 et Macr. III 8, 6 sq. (ait dixisse Callimachum Tuscos Camillum appellare
Mercurium, quo vocabulo significant praeministrum deorum . . . nam et Pacu-
vius cum de Medea loqueretur 'caelitum . . . hospita' e. q. s.); luba apud Plut.
X^utn. VII s. f. (zbv vjtriQETOvvta xa> isgsl xov ^iog &(i(pi^aXri nalSa XsYsad^ai Kd-
liiXXov «s xal rbv 'EQfifjv ouro) ^vioi x&v 'EXXrivav KaS^ilXov &nb rfi? Siaxovir\is
TtQoeriyoQsvov) ; Dionysiodorus apud schol. in Ap. Bh. I 917; Dionys. Hal. II 22;
GL. VII 543, 27 {unde apud Serv. in Buc. VIII 78 corr.: haec cam[ar]illa eius
quam Graeci aviinvatriv dicunt); TG. s. v. || 8 Cf. schol. lyycophr. 162 {Kaa^tXog
6'EQ^iig iv TvQQrivia) || 12 sq. Cf. Fest. 309^, 2 (subulo Tusce tibicen dicitur; itaque
Ennius e. q. s.); TCf. s. v. \\ Ib sqq. Cf. additam. ad Serv. in Georg. I 11: Varro
ad Ciceronem ita ait <(Fauni> dii Latinorum, ita ut <(et> Faunus et Fauna sit.
tper ex [par: eos Vahlen, eos cum ITiilone] versibus quos vocant Saturnios in
silvestribus locis solitos fari futura atque inde Faunos dictos); Fest. 325*^, 10 (yei-
8U8 quoque antiquissimi, quibus Faunus fata cecinisse hominibus videtur, Satnrnii
appellantur); ex Varrone et Festo i)endet scriptor de orig. gent. B. 4, 5; schol.
Bern. in Ecl. VI p. 792 Hag. (fauni a fando dicti); adde quae ad 75, 9 et 10
allata sunt
1 -ut Inane In | polio || 2 accidisset, a ex sa (Ztneoia det) || 3 recte: co)-r
Sciop I correctus: corr Laet || 4 Celj tii || 5 ospita camilla q: corr Mue ||
7 qcu meru : corr Tum \\ 8 nectunc- (non nectunt) : corr Turn | casmillus {non
casmilus) || 9 misteris {non misteriis) | administer || 12 enl : corr Laet || ISsq.
astabat aquas- : corr ex Festo || 14 sj. -In etria | querunda e uersib; : corr. Vict \
add Ahl fauui & uates que (et del Laet cum Cic. de div. 1 114) || 16 ut Faunns
Laet c. Serv. Dan.
104 DE LINGVA LATINA
hos versibus quos vocant Saturnios in silvestribus locis traditum est
solitos fari, <(a)> quo fando Faunos dictos. antiquos poetas vates ap-
pellabant a versibus viendis, ut <^de> poematis (Funai. p. 213) cum
scribam ostendam.
37 'corpore tartarino prognata Paluda virago' (Enn. Ann. 521 V.^). 5
tartarino dictu<(m) a Tartaro. Plato in IIII (Phaed. 112) de fluminibus
apud inferos quae sint in his unum Tartarum appeUat: quare Tartari
origo graeca. Paluda a paludamentis. baec insignia atque oma-
menta militaria: ideo ad bellum cum exit imperator ac lictores nm-
tarunt vestem et signa incinuerunt, paludatus dicitur proficisci; quae lo
propter quod conspiciuntur qui ea babent ac fiunt palam, paluda-
menta dicta.
38 Plautus (frgm. fdb. inc. 1): 'Epeum fumificum qui legioni nostrae
babet coctum cibuni. ' Epeum fumificum, cocum, ab Epeo illo qui
dicitur ad Troiam fecisse equum Troianum et Argivis cibum curasse. i5
39 apud N<(a)>evium (fr. poet. B. p. 51 B.): 'atque prius pariet lu-
custa[m] lucam bovem'. luca bos elephans; cur ita sit dicta, duobus
modis inveni scriptum. nam et in Cornelii commentario (cf. V 150)
erat ab Libycis Lucas, et in Virgilii (Funai. p. 106) ab Lucanis Lucas;
ab eo quod nostri, cum maximam quadripedem quam ipsi haberent 20
vocarent bovem et in Lucanis Pyrr<(h^i bello primum vidissent apud
hostis elephantos f idem non item quadripedes cornutas (nam quos
dentes multi dicunt sunt cornua), Lucanam bovem quod putabant,
40 Lucam bovem appellasse. si ab Libya dictae essent Lucae, fortasse
3 Cf. VI 52; frgm. 70 W.; Serv. Dan. in Aen. III 443 (uates a vi mentis
appellatos Varro auctor est) = Isid. VIII 7, 3 {ubi additur vel a viendis car-
minibus, id est flectendis [plectendis .?], hoc est modulandis) et VII 12, 15; schol.
Bern. app. II buc. 9, 34 ; TG. s. v. || 5 sq. Cf. Fest. 359^, 25 (Tartarino cum dicit
Ennius horrendo et terribili Verrius vult accipi, qui locus est apud inferos); Serv.
in Aen. VI 127 (inferos in quibus esse dicitur Tartarus). 295. 577 (= Isid. XIV
9, 8 et Lact. Plac. in Stat. Ach. 1 134). VII 514; TG. s. v. || 8 sq. Cf Fest. 253% 2
(paludati in libris auguralibus significat, ut ait Veranius, armati, ornati: omnia
enim militaria ornamenta paludamenta dici); Non. 538, 33; Isid. XIX 24, 9
(dictum, ut quibusdam videtur, quod eo indutus palam faceret imperator bellum
futurum); Lyd. de mag. II 4 = 58,13 W.; GL. II 441,26 (a paludamento paluda-
tus); TG. s. paludamentum || 14 Cf Fest. Pauli 82,12 \\ 11 sqq. C/. Plin. VIII 16
(elephantos Italia primum vidit Pyrri regis bello et boves Lucas appellavit in
Lucanis visos); Lucr. V 1302; Isid. XII 2, 15; TG. s. v.
2 fari <^futura) Mue ex Serv. Dan. \ antiqui Canal || 3 uiendis bis scr., sed
alt. lineola del \ suppl Sp. ex VI 52 \\ i sq. offenda corpore: corr Laet \\ 6 dicta:
corr Laet \\ 13 legioni (. casu ut vid) || 15 tro la ex traia c. ras \ argjuis, r ea; p ||
16 at qu§ II 17 elefans || 19 libicis | Vergilii Laet \\ 22 elefantos ] Ide- n Ite : id
est [non item] v; an: item non item fuit oxymoron? \\ 24 appellasse<(nt^ apogr
(nisi anacoluthon tolerandum) | libia
LIBER VU 86—44 105
an pantherae quoque et leones non Africae bestiae dicerentur, sed
Lucae; neque ursi potius Lucani quam Luci. quare e[r]go arbitror
potius lucas ab luce, quod longe relucebant propter inauratos regios
clupeos, quibus eorum tum omatae erant turres.
6 apud Ennium (Ann. 207 V}): 'orator sine pace redit regique 41
refert rem.' orator dictus ab oratione: qui enim yerba [orationum]
haberet publice adversus eum quo legabatur, ab oratione orator dic-
tus; cum res f maiore ratione, legebantur potissimum qui causam
commodiss<im>e orare poterant. itaque Ennius (Ann. 582 V}) ait:
10 'oratores doctiloqui.'
apud Ennium (Ann.llOV?): 'oUi respondit suavis sonus Eg<e>riai,' 42
olli valet dictum illi ab olla et ollo, quod alterum comitiis cum reci-
tatur a praecone dicitur 'oUa centuria', non illa; alterum apparet in
funeribus indictivis, quo dicitur 'ollus leto datus est', quod Graecus
15 dicit AtJ^, id est oblivioni.
apud Ennium (Ann. 120 V.^)'. 'mensas constituit idemque ancilia.' 43
dicta ab ambecisu, quod ea arma ab utraque parte ut T<h)>racum incisa.
'libaque fictores Argeos et tutulatos' (Enn. Ann. 121 V.^). liba, quod 44
libandi causa fiunt. fictores dicti a fingendis libis, Argei ab Argis; Argei
20 fiunt e scirpeis, simulacra hominum X^VII; ea quotannis de poute sub-
2 Cf. GL. II 78, 17 (lux lucis, lucanus, ex quo compositum fit antelucanus) ;
TG. 8. lucanum (lucem diem) || 6 sq. Cf. ad VI 76; Non. 360, 18 (oratores legatos).
361, 2; TG. s. orator et oro || 12 Cf. Fest. Pauli 19, 3 (ab oloes dicebant pro ab
illis; antiqui enim litteram non geminabant) et 196, 6; Serv. in Aen. XI 236
(olli illi secundum Ennium). I 254. IV 105. V 10; GL. I 193, 7. 265, 18; II
25, 22; IV 562, 25 adn.; V 390, 18; VI 9, 19 (v. adn.j. 452, 11; TG. s. v. \\
13 Cf. Fest. 254*, 34 (praeco qui in funeris . . . fillius Quiris leto datus) || 14 sq. Cf.
Fest. Pauli 115, 9 (letum ab oblivione quam Graeci Xi^d^Tjv vocant dictum) ||
17 Cf. VII 30; Fest. Pauli 131, 7 (ancile id est scutum breve, quod ideo sic est
appellatum, quia ex utroque latere erat recisum) et 20, 3 (ancaesa dicta sunt ab
antiquis vasa quae caelata appellamus, quod circumcaedendo talia fiunt); Serv. in Aen.
VII 125 (565). 188. VIII 664 (ancile autem dicitur aut quasi undique circumcisum
e. q. s.); luba apud Plut. Num. XIII {&'yxvXia xalovei Sia rb ffj;^/ia* nvxXog yag
o^x iariv . . . aXX' ^xroftijv ^x^i e. q. s.); Ovid. Fast. III 377 (ancile vocat quod
ab omni parte recisumst e. q. s.); Non. 554, 6; comtn. Luc. IX 477 ; Isid. XVIII
12, 3; TG. 8. V. \\ 18 Cf V 106; TG. s. Ubus {enovSitf]?) et libo (Uba otiov-
Sai) II 19 sq. Cf V 45 sqq.; Fest. Pauli 15,12 (Argeos vocabant scirpeas effigies
quae per virgines Vestales annis singulis iaciebantur in Tiberim); Fest. 334*,
16sqq.; Dionys. I 38; Plut. Qu. Mom. 32; Ovid. Fast. V 621 sq. (priscorum virgo
simulacra virorum mittere roboreo scirpea ponte solet e. q. s.); TG. s. v.
4 tumor nate: corr Bent \\ 6 secl -Sciop \\ 7 legebatur: corr Scal \\ 8 maior
erat lum, cui addendum velut <^act^ioni vel <^ad act^ione<^m^ || 9 comodisse ||
11 egria -J-: corr Vict |[ 14 l^to || 16 A€T€ || 16 sq. ideq; ancilia- dicta- (ancilia
bis v) II n sq. Incisa- Saliba qu§: corr Viet || 18 tutulatos liba- qct || 20 XXUIJ-
quot annis
106 DE LINGVA LATINA
licio a sacerdotibus publice deici solent in Tiberim. tutulati dicti hi, qui
in sacris in capitibus habere solent ut metam; id tutulus appellatus
ab eo quod matres familias crines convolutos ad verticem capitis quos
habent vit<(ta)> velatos dicebantur tutuli, sive ab eo quod id tuendi
causa capilli fiebat, sive ab eo quod altissimum in urbe quod est, 5
45 arcs, tutissimum vocatur. eundem Pompilium ait (Enn. Ann. 122 sqq.V^)
fecisse flamines, qui cum omnes sunt a singulis deis cognominati, in
quibusdam apparent hv^a, ut cur sit Martialis et Quirinalis; sunt in
quibus flaminum cognominibus latent origines, ut in his qui sunt
versibus plerique: ' Volturnalem , Palatualem, Furinalem, Floralemque 10
Falacrem et Pomonalem fecit hic idem', quae o<(b)>scura sunt; eorum
origo Volturnus, diva Palatua, Furrina, Flora, Falacer pater, Pomo-
[rum]na[m].
46 apud Ennium. (Ann. 459 V.^): 'iam cata signa fer[a]e sonitum
dare voce parabant.' cata acuta: hoc enim verbo dicunt Sabini: quare 15
(Enn. Ann. 331 V.^) 'catus <^A)>elius Sextus' non, ut aiunt (Funai.
p. 115), sapiens, sed acutus, et quod est (Enn. Ann. 529 V.^): ^tunc
c<(o)>epit memorare simul cata dicta', accipienda acuta dicta.
47 apud Lucilium (938 M.): ^quod thynno capto cobium exclu-
dunt foras' et (54 M.): 'occidunt, Lupe, saperd<^a)>e te et iura siluri' 20
et (1304 M.): 'sumere te atque amian' piscium nomina sunt eorum-
que in Graecia origo.
1 sqq. Cf. Fest. 355^, 29 (tatulum vocari aiunt fiaminicaruin capitis ornamentum,
quod fiat vitta purpurea innexa crinibua et exstructum in altitudinem . . . Ennius
nibaque fictores argaeos et <(tutulatos')>); Suet. apud Serv. Dan. in Aen. II 683
(tutulum pileumlanatummetae figura[e]'); TG. s. v. (est amicta a tutando); i^MJf^.
exp. s. a. 14 ; v. Wessner Comm. len. VI 2, 114 \\ 8 Cf. V 84 \\ 10 Cf VI 21 ; Fest. Pauli
379, 2 (Volturnalem); 245^, 12 (Palatualis flamen e. q. s.); V 84. VI 19 (Furri-
nalis) II 11 Cf. V 84 (Palacer); Fest. 154^, 29 (minimi habetur Pomonalis e. q. s.) \\
15 Cf ad 31, 7sqq.; Plin. VII 118 (sapientia, ob id Cati . . . apud Eomanos cogno-
minati); Cic. d. or. I 198 et de rep. I 30; Plut. Cat. mai. I (Pwiicciot yccQ rov
IfinsiQov Karov ovoyid^ovGi) ; Don. in Andr. V 2, 14; Non. 92, 20 (catus pro sa-
piente); Serv. in Aen. I 423; Augustin. de Genesi 467, 4; d. c. d. IV 21; Isid.
XII 2, 38. diff. 296; TG. s. v. \\ 19 Cf Isid. XII 6, 14 (thynni nomen graecum
habent); TG. s. v. \ Cf TG. s. gobio |I 20 Cf. Fest. 325^, 7 cum Paulo 324, 5
(saperda genus pessimi piscis); schol. in Pers. V 154; TG. s. silurus || 21 Cf
Fest. Pauli 21, 9 (amian genus piscis); Plin. IX 49; Athen. VII 277 sq.
1 duci: corr Bhol \ Tutulati ex tj- Titulati m. 2 ut vid (tj lineolis del et "^
s. i scr.) I hi • q || 2 tj tulus ("" m. 2 ut vid) |! 3 conuolutos (. casu ut vid) || 4 utj :
corr Mue praeeunte uittis Popma (v. test.) \ uelatas .': corr Laet \\ 6 ares {i. e. arcs ;
arx v) II 8 eryMX- | sit- | s (= sunt) s. v. m. 1 || 10 Furrinalem Mue \ florale- q:
corr Mue || 11 fecit- hic ide qu§ || 12 sqq. pomo2j.- Na apud: corr Turn || 14 ferg:
corr Laet \\ 15 sauini || 17 acutus- in fine v. e. obscuriore ut vid sylldbae tus com-
pendio || 18 memorari: corr Scal || 19 qde- Thinno (qui L. Mueller) \ coriu:
corr Mue || 20 foras & occidunt- lupes || ap de te &: corr Turn \\ 21 •&
sumere. te
LIBER VU 44—61 107
apud Ennium (Ann. 9 V.*): *fquaeque in corpore cau[8]a c<(a^- 48
ruleo f c§lo cortina receptat.* cava cortina dicta, quod est inter terram
et caelum ad similitudinem cortinae Apollinis; ea a corde, quod inde
sortes primae existimatae.
5 apud Ennium (fr. tr. 385 E.): 'quin inde invitis sumpserint per- 49
duellibus.' perduelles dicuntur hostes; ut perfecit sic perduellum, et
duellum, id postea bellum; ab eadem causa facta DueU[i]ona Bellona.
apud Plautum (Amph. 275) : 'neque iugula, neque vesperugo, ne- 50
que vergiliae occidunt.' iugula signum, quod Accius (693 R.) appellat
10 Oriona, cum ait: 'citius Orion patefit.' huius signi caput dicitur ex
tribus stellis, quas infra duae darae, quas appellant umeros; inter
quas quod videtur iugulum, lugula dicta. vesperugo stella quae
vespere oritur, a quo eam Opillus scribit vesperum: itaque f dicitur
alterum 'vesper adest', quem Graeci dicunt f di B^nsQiov.
15 N<(a)>evius (fr. poet. R. p. 45 B.): 'patrem suum supremum optu- 51
mum appellat.' supremum ab superrumo dictum: itaque duodecim
tabulis (I 9 Sch.) dicunt: 'solis occasu diei suprema tempestas esto.'
libri augurum (Regell p. 16) pro tempestate tempestutem dicunt supre-
mum augurii tempus.
8 Cf. Serv. in Aen. III 92 (cortina . . . quia cor illic vatis tenetar: uhi
Serv. Dan. alii cortinam quasi ortinam tradunt, quod inde vox oriatur) et VI 347
(quod cor teneat); TG. s. v. || 6 sq. Cf. ad p. 5, 1 sqq. \ Cf. V 73 ihique adn.;
Cic. or. 153 (hominum etiam nomina contrahebant, quo essent aptiora: nam
ut duellum bellum et duis bis, sic Duellium eum qui Poenos classe devicit Bel-
lium nominaverunt e. q. s.); Quint. I 4, 15; Fest. Pauli 66, 17 (duellum bellum,
videlicet quod duabus partibua de victoria contendentibus dimicatur. inde et
perduellio qui pertinaciter retinet bellum); GL. I 211, 18 (perduellio[nem] per-
quam duellio et ^perduellis) plus quam hostis); III 497, 7 (duellum antiqui
dicebant pro bellum, ex quo perduellio); Ovid. Fast. VI 201 (hac sacrata die
Tusco Bellona duello dicitur et Latio prospera semper adest); TG. s. duellum,
duellio, duellis, perduellio, perduellis, perduellium, Duellona; Pseudacr.in Hor. ep.
1 2,7 (duello bello ; et dictum duellum, quod inter duas partes geratur) || 8 sqq. Cf.
Fest. Pauli 104, 4 (iugula stella Orion, quod amplior sit ceteris, quasi nux iuglandis) ;
comm. in Arat. rel. p. 246 rec. int. 5 Maass (hunc Latini iugulam vocant); schol.
in Gerni. 93, 20. 163, 1. 11 B. (quem Orion appellarunt . . . hic latine iugula ap-
pellatur); Isid. III 71, 10 sq. = anon. de computo c. 142; TG. s. v. || 12 Cf ad
VI 6 II 16 Cf ad VI 5
1 causa- II 2 C§lo (C ex s inter scribendum) orta nare ceptat- | quae cava corpore
caeruleo cortina receptat Mue, cava et cortina receptat cu7n Turn \\ 3 ea- acorde ||
6 sic ex fic I cum nec sic perduellum (perduellis Sp.) ferri possit nec recte et
duellum adplicetur nec ab eadem causa habcat quo referatur, desideres velut sic
perduell^is qui pertinaciter ret>inet duellum (v. test.), id postea bellum (an =
xaXov ? V. test.) e. q. s. \\ 7 duelljona || 8 Neq; iugula- : nec iugulae Plautus \\ 10 pal-
lescit Buecheler || 11 quas Infra- du§ clar§ quas |l 14 sg. que grci {sic, no^i greci ut
solitum) dicunt Dl 6CTT6PION ; an: alterum 'vesper' <ut (CatulJ. c. LXII 1)
'vesper^ adest', quem Graeci dicunt [di^cunl^l ieniqiov? || Ibsqq. Ne uius- 1
Supmu- et supmu et supma et Supmu || 16 <in> XII Laet \\ 17 tabulae Sciop \
an: dicitur.? \ eol occasus {del diei) Turn (v. test.)
108 DE LINGVA LATINA
62 in Cornicula (fr. II): 'qui regi latrocinatus decem annos Deme-
trio.' latrones dicti ab latere, qui circum latera erant regi atque ad
latera habebant ferrum, quos postea a stipatione stipatores appellarunt,
et qui conducebantur: ea enim merces graece dicitur XdxQov. ab eo
veteres poetae nonnunquam milites appellant latrones (ut Plaut. Mil. 76) 5
* * * quod item ut milites <(sunt)> cum ferro, aut quod latent ad in-
sidias faciendas.
53 apud N<(a)>evium (fr. com. 120 B) : 'risi egomet mecum cassabun-
dum ire ebrium.' cassabundum a cadendo. idem (fr. trag. 54 B.):
*diabathra in pe[cu]dibus babebat, erat amictus epicroco.' utrumque 10
vocabulum graecum.
64 in Men<^a)>echmis (797): Hnter ancillas sedere iubeas, lanam carere.' ~
idem hoc est verbum in Cemetria N<^a))evii (fr. com. 35^ B.). carere a
carendo, quod eam tum purgant ac deducunt, ut careat spurcitia; ex
quo carminari dicitur tum lana, cum ex ea carunt quod in ea h<^a)>eret 15
neque est lana, quae in Romulo N<^a)>evius (fr. trag. praet. I B.) appellat
asta ab Oscis,
1 Cf. Non. 134, 39 (latrocinari militare mercede. Plautus Cornicularia Hatro-
cinatus annos decem Demetrio') || 2 sqq. Serv. Dan. in Aen. XII 7: latronis insi-
diatoris a latendo ; sed modo venatoris. et est Graecum : nam XatQevsiv dicunt obsequi
et servire mercede, unde latrones vocantur conducti milites . . . sic etiam dicti
qui circa vias sunt, quod ut milites sunt cum ferro aut quod latent ad insidias
faciendas . . . Varro tamen dicit hoc nomen posse habere etiam Latinam etymo-
logiam, ut latrones dicti sint quasi laterones, quod circa latera regum sunt,
quos nunc satellites vocant: una tamen est significatio licet in diversa etymo-
logia. Plautus in Pyrgopolinice aperte ostendit quid sint latrones dicens: 'rex
me Seleucus misit ad conducendos latrones' {ubi F: nam rex me Seleucus opere
oravit maximo, ut ei adconducerem latrones et conscriberem) ; idem in Bacchidibus
exsecutus est militem latronem dicens: suam qui auro vitam venditat; cf. Fest.
Pauli 118, 6 (latrones antiqui eos dicebant, qui conducti militabant, uTtb r^g
XaxQeiag. at nunc viarum obsessores dicuntur, quod a latere adoriuntur vel quod
latenter insidiantur) ; Fest. 314^, 3 cum Paulo 315, 1 (stipatores appel<(lantur)>
corporis custodes, quos antiqui latrones vocabant i. mer<^cenarios qui cu^m ferro
ve<^lut)> stipati circumdant regum corpora) et 351'', 30 (stipatores ait dictos a
stipe, quam mercedis nomine accipiant custodes cuiusque corporis); TG. s. latro
et stipator; Isid. X 160 (latro insessor est viarum a latendo dictus. Aelius autem
"■latro est' inquit 'latero ab latere insidiator viae'); GL. II 121, 17 (a latendo
latro); v. Goetz 'Berl. phil. Wochenschr.^ 1886 p. 782; Kriegshammer 79, 88 \\
9 Cf. Fest. Pauli 48, 4 (cassabundus crebro cadens); TG. s. v. \\ 10 Cf Fest.
Pauli 74, 9 (diabathra genus solearum Graecanicarum) ; TG. s. diab[r]atra | Cf.
Fest. Pauli 82, 13 (epicrocum genus amiculi croco tinctum, tenue et pelluci-
dum); TG. s. V. \\ IBsqq. Cf. TG. s. carrio et carmino; Isid. I 39, 4 (carptim . .
unde hodie lanam quam purgantes discerpunt carminare dicimus)
3 stipateres || 4 CATPON-: corr Vict || 6 lac sign Sp. (v. test.J | addidimus
e Servio \\ 8 neuiu- || 10 dyabathra | del Bliol \ epycroco- || 12 Int, t ex A. inter
scribendum \\ 13 Commotria Turn; an: Demetria .^ | neuii- |1 15 carent: corr Neu-
kirch I her&- || 16 quam Ald || 17 dsta
LIBER VII 52—68 109
in Persa (89)'. *iam pol iile hic aderit, credo, congerro meua.' 66
congerro a gerra; hoc graecum est et in latina cratis.
in Men<a>echmi8 (183): 'idem istuc aliis ascriptivis fieri ad le- 66
gionera solet.' ascriptivi dicti, quod olim ascribebantur inermes arma-
5 tis militibus qui succederent, si quis eorum deperisset.
iu Trinummo (455 sq.): 'nam illum tibi <ferentarium esse ami- 57
cum inventum intellego>.' ferentarium a ferendo, id est inane ac sine
fructu; aut quod ferentarii equites hi dicti qui ea modo habebant
arma quae ferrentur, ut iaculum. huiuscemodi equites pictos vidi in
10 <A>esculapii <(a>ede vetere et ferentarios ascriptos.
in Frivolaria (fr. IV): 'ubi rorarii estis? adsunt. ubi sunt accensi? 58
ecce.' rorarii dicti ab rore qui beUum committebant, ideo quod ante
rorat quam pluit. accensos ministratores Cato (p. 81, 14 Jord.) esse
scribit; potest id ab arbitrio: nam f inde ad arbitrium eius cuius
16 minister. •
2 Cf. Fest. Pauli 40, 6 (c<ong>errones [vel gerrones; c/". GL. II 193, 1 gerro
oi)Sayi,iv6q^ &«o xov yiqav] leves et inepti, a cratibus dicti, quod Siculi adversus
Athenienses cratibus pro scutis sunt usi, quas Graeci yegQccg appellant) et 94, 4 ;
Fest.297^, 29; Non. 118, 24; v.Wessner Comm. len. VI 100, 1. 125; GL. 133, 14.
549, 13; TG. s. gerrae et congerro; Hesych. s. yegQcc \\ 4 Cf. Varro d. yita p. R.
ap. Non. 520,7 (i quide<m> ascriptivi^s] , cum erant attributi decurionibus et
centurionibus, qui eorum habent numerum, accensi vocabantur. eosdem etiam
quidam vocabant ferentarios, qui depugnabant fundis et lapidibus, his armis
quae ferrentur, non quae tenerentur) ; Fest. Pauli 14, 13 (adscripticii veluti quidam
scripti dicebantur, qui supplendis legionibus adscribebantur. hos et accensos
dicebant, quod ad legionum censum essent adscripti. quidam velatos, quia vestiti
inermes sequerentur exercitum. nonnulli ferentarios, quod fundis lapidibusque
proeliaturi ea modo ferrent quae in hostes iacerent. alii rorarios, quod id genns
hominum antequam acies coirent in modum rorantis tempeatatis dimicaret) ; Non.
57,7; Kriegshammer 114 \\ 1 Cf ad 4; Fest. Patili 85,7 (ferentarii auxiliares in
bello, a ferendo auxilio dicti vel quia fundis et lapidibus pugnabant, quae tela
feruntur, non tenentur, ita appellati). 93, 14. 369, 5 ; Lyd. de mag. I 46 = 49, 4 W.;
Veget. II 15,17; Non. 554,23; TG. s. v. || 12 Cf. ad 4; Varro d. vita p. B. ap.
Non. 553, 6 (rorarii appellati quod imbribus fere primum rorare incipit); Liv.
VIII 8, 8; Fest. Pauli 264, 8 (qui levi armatura primi proelium committebant,
quod, ut ante imbrem fere rorare solet, sic illi ante gravem armaturam quod
prodibant rorarii dicti); Non. 552, 30 \\ 13 Cf. ad 4; Varro rer. hum. XX ap.
Nonium 59, 2 (ut consules ac praetores qui secuntur in- castra accensi dicti, quod
ad necessarias res saepius acciantur velut accensiti); Non. 59,1 (genus militiae
est administrantibus proximum . . . quos nunc dicimus, deputati); Fest. Pauli
18, 6; TG. s. v.
1 pol ille c. spat. 2 litt. \\ 2 hic : corr Sp., Groth \ gratis || 3 menechmis
Ide- Istuc II Gsg. illu libi ferentariu- a ferendo- (aferendo nequaquam bis scr.)
ide; suppl Sp. et mox ferendo id <quod non> est, ubi exspectes ferendo ^auxilio
(v. test.J; alias a ferendo> id <quod> est | inane<m> v || 8 qd ex «jd || 11 «g.
rorani et Rorani: corr Rhol j an s m. 1: !an s- m. 2: corr Groth \ '■ post accensi
add m. 2 \\ 13 plustj | adcensos ex acensos m. 2 \\ 14 an: <ab censione id e8t>
ab arbitrio.? cf. V 81 et Non. 519, 23. 31 \ de finde cf adn.
110 DE LINGVA LATINA
59 Pacuvius (381 B.): 'cum deum triportenta ***.'***
60 in Mercatore (619): 'non tibi [in Mercatore non tibij istuc magis
dividiaest quam mibi hodie fuit.' (feadem boc est in Corollaria
N<(a)>evius [fr. com. IX B.J). dividia ab dividendo dicta, quod divisio
distractio est doloris: itaque idem in Curculione ait (236 sq.): 'sed 5
quid tibi est? lien enecat, renes dolent, pulmones distrahuntur.'
61 in Pagone (fr. Plaut. 101): 'honos syncerasto peri<(i)>t, pernis,
glandio.' syncerastum est omne [mjedulium antiquo vocabulo graeco.
62 in Parasito pigro (ihid. 108) : 'domum ire c<(o^epi tramite dextra
via'. trames a transverso dictus. 10
63 in Fugitivis (ihid. 90): 'f agerge specta, vide vivices quantas. —
iam inspexi f quidem esset.' vivices f alii excitatum verberibus corpus.
64 in Cistellaria (405): 'non quasi nunc haec sunt hic limaces, livi-
dae.' limax ab limo, quod ibi vivit. (ihid. 407) 'diobolares, sc<(ho>eni-
colae, miraculae.' diobolares [s]a binis obolis. sch<(o^enicolae ab 15
sch<^o^eno, nugatorio unguento. miraculae a miris, id est monstris;
a quo Accius ait (frg. p. B. p. 271 B.): 'personas distortis oribus de-
formis miriones.'
66 ibidem (fr. Blaut. 100): 'scrattae, scrup[i]pedae, s<(t>rittabillae, tan-
tulae.' ab excreando scratiae sic<(c)>as significat. scruppedam Aurelius 20
4 sq. Cf. Fest. Pauli 70, 15 (dividiam discordiam); Non. 96, 22. 101, 19; v. Wessner
Comm. len. VI 97, 6. 120; TG. s. v. \\ 8 Cf TG. s. caldativa || 10 Cf. additam.
ad Serv. in Georg. 1 108 (tramites autem sunt convalles quae de lateribus utrim-
que perviae limitant montes e. q. s.); Isid. XV 16, 10; TG. s. v. \\ 12 Cf. Fest.
Pauli 369, 22 (vibices plagae verberum in corpore humano, dictae quod vi fiunt);
Non. 187,24 (plagarum vulnera); GL. II 167,5 (vibix iiwlwip) = VII 193,2;
TG s. V. II 14 Cf. Fest. Pauli 116, 8 (limaces cocleae a limo appellatae); Isid.
XII 5, 7; TG. s. v. \\ 15 Cf. Fest. Pauli 74, 6 (diobolares meretrices dicuntur
quae duobus obolis ducuntur); TG. s. v.; v. Wessner Comm. len. VI 96, 13. 119 \
Cf. Fest. 329^, 32 cum Paulo 328, 8 (schoeniculas app<^ellat mere^triculas Plautus
propter usum un<^guenti schoeni)>, quod est pessimi generis e. q. s.) \\ 16 sqq. Cf. Fest.
Pauli 123, 5 (miracula . . . antiqui in rebus turpibus utebantur); TG. s. mirio-
nem || 20 Cf. Gell. III 3, 6; Fest. 333^, 29 (scraptae dicebantur nugatoriae ac
despiciendae mulieres, ut ait f unus ab his quae scr[a]ea idem appellabant, id
1 lac sign Scal \\ 2 secl Sp. \\ 3 diuidia e: corr Aug ex Plauto \ an: eadem
<(vi usus)> hoc est ? v. adn. \\ 4 -Neuius- || 6 -Ijene negat- || 7 sincerasto j add Sp. \
gladios-, 1 ea; r: corr Pius || 8 si ncerastu | meduliu || 9 cepitramite || 10 Tramis ||
11 age age Scal; age ergo Sp. \ spectaui de uiuices (ui lineola separ. m. 2) |
<(B.^ lam Winter || 12 qd e&: quid (sic v) est Scal \ -dlii: a ui Canal (v. test.) \
ex<^ul)>ceratum Leo ad Plaut, recte ut vid || 14 Diouolares- : corr Ald \ add Turn ||
15 diouolares sabini sobolis | schenicolas, as ex is m. 2: corr. Twrn || 16 nungento : corr
Ald II 17 personas . . . miriones dist Turn \ distortas: corr Madvig \ 19 Scraties rupp§-
ides rittabille (scraptae et scrattiae Fest., similiter Non.: scrattae corr ex Gellio;
Bcrupedae stritiuille Gell.; (8)crupede strictibile Non.: scruppedae Sk. duce
Mue) I sordidae Gell. (et Non.) \\ 20 screando v \ scraties- | sic assignificat: corr
Sp. duce Turn (siccam significat) | Scruppida
LIBEE VII 69-70 111
(Funai. p. 91) scribit ab scauripeda; luventius comicus (fr. VR.) dicebata
vermiculo piloso, qui solet esse in fronde cum multis pedibus; Valerius (fr.
pod.R.p. 273B.)q, pedeac scrupea. ex eo Acci positum f curiosa: itaque
est inMelanippa (430. 431 R.): 'reicis abste religionem, 8crup[p]eam im-
5 ponas.' strittabillas a strettillando; strittare ab eo qui sistit <a)egre.
in Astraba (fr. II v. 11): 'acsitios<a)e annonam caram e vili con- 66
cinnant viris.' ideo in Sitellitergo (fr. Plaut. 116 sq.) idem ait: 'mulier
es<(t>, uxorculavit. ego novi, scio axitio<(s)>a quam sit.' Claudius (Funai.
p. 97) scribit axitiosas demonstrari consupplicatrices, ab agendo axitiosas.
10 ut ab una faciendo factiosae, sic ab una agendo ac<^si)>tiosae dictae.
in Cesistione (fr. Plaut. 52): 'di<s> stribula <a>ut de lumbo obscena 67
viscera.' stribula, ut Opillus (Funai. p. 93) scribit, circum cox[a]endices
sunt bovis; id graecum est ab eius loci versura.
in <^N)>ervolaria (ibid. 94): 'scobina[m] ego illum actutum adrasi 68
15 <^s>enem.' scobinam a scobe: lima enim materia<^e> fabrilis est.
in P<o>enulo (530): 'vinceretis cervum cursu vel gralatorem gra- 69
du[m].' gralator a gradu magno dictus.
in Truculento (495): 'sine virtute argutum civem mihi habeam 70
est quae quis excreare solet, quatenus id faciendo se purgaret); Non. 169,9; TG.
s. Bcrapedus (scabiosus) et scrattae
3 Cf. TG. s. scrupea {cpQovrig, scrupeas dubitationes) || 8sqq. Cf. Fest. Pauli
3, 3 (axitiosi <et> factiosi [et addidimus: cf. 86, 12 et Varro] dicebantur cum
plures una quid agerent facerentque) et 17, 14 (actus . . . modo motum corporis,
ut histrionum et saltatorum, qui etiam ex hoc ipso actuosi dicuntur); TG. s.
axitiosae (consolatrices dicit) et factiosus; Isid. X 107 (factiosus inter opprobria,
quum seditiosum accipi volumus e. q. s.) \\ 12 sq. Cf. Fest. 313*^, 34 (strebula Umbrico
nomine Plautus appellat coxendices hostiarum quasi G<^raeci (irjQia dicunt, quae> in
altaria in<^poni solebant> e. q.s.; Arnob. VII 24= 25, 6 B. (nonne placet camem
strebulam nominare quae taurorum de coxendicibus demitur?) || 16 Cf. Isid. XIX
19, 15 (scobina dicta quod terendo scobem faciat) || 16 sq. Cf. Varro sat. Menipp.
ap. Non. 115, 20 (gralatores qui gradiuntur e. q. s.); Fest. Pauli 97, 12 (grallatores . .
qui . . . gradiebuntur . . . Plautus . . .); Non. 115, 18; TG. s. v. et s. grallis
1 auscaripeda: corr Bothe dMce Turn || 3 positu- Curiosa Itaq; e | <pro>
curiosa Scal; curiose Bibbeck \\ 6 strittabillas- d: strittabillae a Sp. \ -db || 6 astriba |
ac sitiose : corr Ald (ax.) || 7 sitellj tgo | Mulieres : corr Seyffert || 8 ac sitio aqua
Sic (c. spatiolo, non • ante S): corr Schoell (cf. § 70) \\ 9 conciliatrices in glossis
Goetz duce Loewio, conspiratrices ibid. Ott; an: consupplicatrices <^ab axando,
glossarum scriptores^ e. q.s.? \ -db agendo axitiosas- || 10 addidimus; <^axitiosae
et> actiosae Mue [gui debuit ut); v. test. \\ 11 sq. distribula: corr Buecheler \ a add
Sciop I delubo obscenabis cerastribula (o supra c et ^ supra b m. 1, lineolae iuecta
a et infra b m. 2 ut vid) : corr Mue \ opilius ; cf. 107, 13 \ coxa Indices : corr
Ald II 13 uob-: corr Sciop \\ 14 Jn eruolaria-: corr Ald | scobina: corr Sciop \ illu
duobus punctis iuxta ' add, casu ut vid {nisi ilium voluit)\\ 16eni-: corr Lachm;
erim (= erem) Canal \ scobina- (scobina Sciop) \ add Canal || 16 penulo- | cir-
cucurso- : corr Ald ex Plauto \ gradu : corr Ald ex Plauto
112 DE LINGVA LATINA
pro pr<^a)>efica'. <(praefica)> dicta, ut Aurelius (Funai. p. 90) scribit mu-
lier ab luco quae conduceretur, quae ante domum mortui laudis eius
caneret. boc factitatum Aristoteles scribit in libro qui <(in)>scribitur
vo^i^a ^aQ^aQixd (p. 367 = 604 Ros.), quibus testimonium est, quod
ffretum est N<(a)>evii (fr. com. 129 R.): 'haec quidem hercle, opinor, 5
praefica est: nam mortuum collaudat.' Claudius (Fimai. p. 98) scribit:
'quae praeficeretur ancillis, quemadmodum lamentarentur, praefica est
dicta'. utrumque ostendit a praefectione praeficam dictam.
71 apud Ennium (Sat. 67 sq. V.^): '^decem Coclites quas montibus
summis Rip<(a)>eis fodere.' ab oculo cocles, ut ocles, dictus, qui unum lo
haberet oculum: quocirca ,in Curculione est (393): 'de Coclitum pro-
sapia esse arbitror: nam hi sunt unoculi.'
72 4 nunc de temporibus dicam. quod est apud Cassium (Acc. praet.
fr. V V. 41 R.): ^nocte intempesta nostram devenit domum', intempesta
nox dicta ab tempestate, tempestas ab tempore; nox intempesta, quo i5
tempore ni[c]hil agitur.
73 'quid noctis videtur? in altisono caeli clipeo temo superat stellas
sublime<(n)> agens etiam atque etiam noctis iter' (Enn. fr. trag. 177 sqq. R.).
hic multam noctem ostendere volt a temonis motu; sed temo unde
1 sqq^. Cf. Hor. a.p. 431 sqq.; Fest. PauU 223, 16 (praeficae dicuntur mulieres
ad lamentandum mortuum conductae, quae dant ceteris modum plangendi, quasi
in hoc ipsum praefectae e.q.s.); Serv. in Aen. VI 216 (praeficae id est principi
planctuum); Non. 66, 27. 145, 24 ibique Varro d. vita p. B.; Pseudacr. in Hor.
a. p. 431 (antiqui praeficas dicebant mulieres quae mortuos alienos conductae
plorabant, quod est in quibusdam provinciis); TG. s. v. || 10 sq. Cf. Serv. in Aen.
VIII 649 (luscos coclites dixerunt antiqui: unde et Cyclopas coclites legimus
dictos, quod unum oculum habuisse perhibentur) = Isid. X 164; Plin. XI 150; TG.
s. v.; GL. 1 40, 14 (cocles iiovotp&aXfiog) \\ 15 Cf VI 3. 7 \\ 17 Cf. V 19 ; Apul. d. deo
Socr. 2 II 19 sqq. Cf. Fest. 339^, 2 (<(Septentriones)> septem stellae appell<(antur, ut
Aelius dicit a bu)>bu8 iunctis, quos trio<^nes a terra rustici)> appellent, quod
iun<^cti simul terram arent)> quasi terriones. <(reliquos axem dixerunt)>, quod
id astrum Grae<(ci &(ia^av dicunt idque habet)> partem quandam <(temonis specie.
unde ait)> Ennius: superat <(temo stellas. sed)> et physici eum 8<(it)>um <(septem
stellarum)> con[ten]temp<^lati septentriones dici)> aiunt, quod ita sunt ^sep-
tem stellae sitae,)> ut ternae proximae <(quaeque efficiant tria)> trigona); Gell.
II 21, 8 (sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui trionea rustico
fcetero vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam terriones, hoc est
arandae colendaeque terrae idoneos. itaque hoc sidus, quod a figura posituraque
ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum a^a^av dixerunt, nostri
quoque veteres a bubus iunctis septentriones appellarunt, id est septem stellis,
ex quibus quasi iuncti triones figurantur. praeter hanc, inquit, opinionem id
quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae triones
1 -P prefica dicta || 2 ad luctum Turn, ab loco Canal \ conduceret- || 3 caner& |
2
scribit || 4 nomina barbarica- : corr Turn \\ 5 sq. tritum Buecheler \ -Neuii- | mehercle
et quae sic {pro nam) Fest. Pauli \\ 10 federe- || 12 te esse Plautus \\ 13 ad
Cassium cf. VI 7 \\ 17 post videtur dist Vahlen \\ 18 add Buecheler
LIBER VII 70-78 113
et cur dicatur latet. arbitror antiquos rusticos primum notasse quae-
dam in caelo signa, quae praeter alia erant insignia atque ad aliquem
usum fculturae tempus designandum convenire animadvertebantur.
eius signa sunt, quod has septem stellas Grraeci ut <^H>omeru8 (^ut 74
6 e 272sq.) yoca<n>t a^a^av et propinquum eius signum ^oattjv, nostri
eas septem stellas <t>r<^i)>ones et temonem et prope eas axem: triones
enim et bbves appellantur a bubulcis etiam nunc maxime cum arant
terram; e quis ut dicti 'valentes glebarii', qui facile proscindunt gle-
bas, sic omnes qui terram arabant a terra terriones, unde triones ut
10 dicerentur fde tritu. temo dictus a tenendo: is enim continet iugum 75
et plaustrum, appellatum a parte totum, ut multa. possunt triones
dicti, Vn quod ita sitae stellae, ut ternae trigona faciant f aliquod.
'lumen iubarne in caelo cerno?' (fr. tr. Enn. 33611.) iubar dicitur 76
stella lucifer, quae in summo quod habet lumen diffusum, ut leo in
15 capite iubam. huius ortus significat circiter esse extremam noctem.
itaque ait Pacuius (347 R.): 'exorto iubare, noctis decurso itinere.'
apud Plautum in Parasito Pigro (fr. I): 'inde hic bene potus 77
prim^ul)>o crepusculo.' crepusculum ab Sabinis, et id dubium tempus
noctis an diei sit. itaque in Condalio est (fr. I): 'tam erepusculo
80 fer<^a)>e ut amant lampades accendite.' ideo dubiae res creperae dictae.
in Trinummo (886): *concubium sit noctis priusquam <(ad^ postre- 73
mum perveneris.' concubium a concubitu dormiendi causa dictum.
appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter se
faciant trigona, id est triquetras figuras); Serv. in Aen. I 744 et Serv. Dan. in
Aen. III 516 (Varro autem ait boves triones dici. et haec signa etiam plaustra
dicuntur quae <(a^ bobus necessario trahi solent, ut Graeci Slq^xov a^a^av); schol.
Arat. 355, 23 M.; Prob. ad Georg. I 227 ; Isid. III 71, 6 sq. XII 1, 30; N. R.
26, 5; TG. s. triones. Cf. de his testimoniis praeter Kretzschmerum (de A. GeU.
font.) 16. 41. 45 aliosque Kriegshammer 80 sq. et Meitzenstein 32 (contra quem
dixit Goetz ^Berl. phil. Wochenschr.^ 1901 p. 1034). Nomen Aelii Stilonis apud
Festum reposuit F. Mentz 51
6 Cf. Serv. in Aen. II 512 (axis autem est aut plaustrum septentrionale
aut pars septentrionis) et Georg. II 271 (axi septentrioni; nam ayia^a dicitur);
Fest. Pauli 3, S (axis . . . pars caeli septentrionalis) ; Pseudacr. in c. III 24, 38
(septentrionalis plaga nobis vicinior est, utpote in qua est axis); Isid. XIII 5, 3 ;
TG. 8. V. II la Cf ad VI 6. 81 \\ 18 Cf ad VI 5 || 20 Cf ad VI 5 || 22 Cf ad VI 7
1 primu (. casu ut vid) \\ 2 qu§ pt alia erant Insignia- post signa- s. v. add
m. 1 II 3' an: culturae<[que> tempus .** | designandu, de et alt. n in loco raso \\
6 AMAZAN I ^pinqua cum "^ supra a scripti dubio vestigio \ ej. {ut saepe) B00T6M"
signu- (" m. 2 ut vid) \\ 6 stellas boues et: corr Sp. \ axe- {non e ex &) \\ 1 sq.
nunc iuacta etia et maxime, (sic cum lineola) iuxta cu in marg m. 1 \ arant tra*
(t. e. terras, non terram) eqs- Ut dictj ualentes (obscimora , sed certa) \\ 10 <E>
detrito Atig (detritum -iac^w) jj 11 post plaustrum (non iugum) dist Christ \ a
pte II 12 faciant- dliquod | alii quod *♦* Sp. || 13 sg. lubar- ne Inc§Io cemo
lubar- df || 16 iubam<^, iubar). Canal || 17 de nepotus: corr Pius || 18 add Scal \
sauinis |1 20 add Biiecheler \ ideo ubi heres: corrLaet \\ 21 add e Plauto {v. ad 114, 1)
Varro de ling. Ut. 8
114 DE LINGVA LATINA
79 in Asinaria (685): 'videbitur, factum volo, [ad] redito conticinio.'
putem a conticiscendo conticinium sive, ut Opillus (Funai. p. 88) scri-
bit, ab eo cum conticuerunt homines.
80 5. nunc de his rebus quae assignificant aliquod tempus, cum di-
cuntur aut fiunt, dicam. 5
apud Accium (545 sq. R.) : 'reciproca tendens nervo equino con-
cita tela.' reciproca est cum, unde quid profectum, redit eo; ab re-
cipere reciprocare fictum, aut quod poscere pro[ro]care dictum.
81 apud Plautum (Pseud. 955): '[a]ut transversus, non proversus,
cedit quasi cancer solei' dicitur ab eo qui in id quo <(i)>t est versus, lo
et ideo qui exit in vestibulum, quod est ante domum, prodire et pro-
cedere; quod cum leno non faceret, sed secundum parietem trans-
versus iret, dixit 'ut transversus cedit quasi cancer, non proversus
ut bomo.'
82 apud Ennium (fr.tr. 65 B.): 'Andromachae nomen qui indidit, 15
recte [ei] indidit.' item (fr. ir. 38 R.): 'quapropter Parim pastores
nunc Alexandrum vocant.' imitari dum voluit Euripidem et ponere
hvfiov, est lapsus: nam Euripides quod graeca posuit, hv^a sunt
aperta. ille ait ideo nomen additum Andromach<^a)>e, quod ccvdQi
^dxstai: hoc Ennii quis potest intellegere in versu[m] significare 20
'Andromach<(a)>e nomen qui indidit recte indidit' aut Alexandrum ab
eo appellatum in Graecia qui Paris fuisset, a quo Herculem quoque
cognominatum Alexicacon, ab eo quod defensor esset hominum?
83 apud Accium (675 B.): 'iamque auroram rutilare procul cerno.'
aurora dicitur ante solis ortum, ab eo quod ab igni solis tum aureo 25
1 Cf. ad VI 7 \\ 7 Cf. Cic. de rep. IV 6 apud Non. 23, 17 et 21 (a pro-
cando id est poscendo procacitas nominata est); Fest. 249", 4. 274^, 25 (recipro-
care pro ultro citroque poscere usi sunt antiqui, quia procare est poscere e.q.s.);
Fest. PaitU 224, 17. 225, 7; Non. 460, 22; Serv. in Aen. I 536; Don. in Hec. I
2, 84; schol. Bemb. et JEugr. in Heautont. II 1, 15; Pseudacr. in Hor. serm. II
6, 66; Isid. IX 7, 7. X 215; TG. s. reciprocat, reciproce || 16 Cf. Apollod. hihl.
III 12, 5 II 25 Cf. Fest. Pauli 9, 1 (quidam ad similitudinem aurorae coloris
nomen traxisse existimant); GL. III 509,28 (ab aura . . . dicitur aurora . . . alii
autem a splendore solis dictam putant . . . inde etiam aurum dicitur); Anecd.
Helv. 241, 23; Isid. V 31, 14; IG. s. aurorans
1 sq. ad reditu-: redito huc Plautus (at cf. VI 7) ; an ad spectat ad 113,21 ? \
cticinnqpute- dcticiscendo (cf ad VI 7) \ cticinna- | piljus (cf. adn. ad 107, 13) ||
'dsq. homines- J^unc {sic) || ^sq. ciidicuntur (puncto separ m. 2) || 7 redit- eo ab ||
8 ^rogare || 9 dut transuersu (cf. v. 13) || IQ sq. an: <(proversus homo^ dicittir.^
«^proversus^ dicitur Mue) \ qd est; corr Mue \ uersus- & ideo q jj 12 lemo: corr
Ald II 16 ei om v (cf. v. 21) \\ 17 uolunt: corr Ald \ euripeden (Euripiden A. Sp.) \\
18 GTyMON- | euripedes j 6Tymd- || 19 sq. andromache- quod andromachete: corr
Ald I inuersum: corr Turn || 21 andromache nom/ q Indidit- recte Indidit-
UBER VU 79-87 115
aer aurescit. quod addit 'rutilare', est ab eodem colore: aurei enim
rutili, et inde f enim mulieres valde rufae rutilae dictae.
apud Terentium (Ad. 117): 'scortatur, potat, olet unguenta de meo/ 84
Bcortari est 8<(a^epius meretriculam ducere, quae dicta a pelle: id
5 enim non solum antiqui dicebant scortum, sed etiam nunc dicimus
scortea ea quae e corio ac pellibus sunt facta; in aliquot sacris ac
sacellis scriptum habemus (Preihisch frgm. p. 7): 'ne quod scorteum
adhibeatur', ideo ne morticinum quid adsit. in Atellanis (inc. nom.
rel. IX B.) licet animadvertere rusticos dicere se adduxisse pro scorto
10 pelliculam.
apud Accium (691 sq. R.): 'multis nomen vestrum numenque 86
ciendo.' numen dicunt esse imperium, dictum ab nutu, <^quod cuius
nutu^ omnia sunt, eius imperium maximum esse videatur: itaque in
love hoc et Homerus (A 528) et falius aliquotiens,
15 apud Plautum (Mil. gl. 24): \ni)%\ unum epityrum estu[e]r insane 86
bene.' epityrum vocabulum est cibi, quo frequentius Sicilia quam
Italia usa. id vehementer cum vellet dicere <edi)>, dixit insane, quod
insani omnia faciant vehementer.
apud Pacuium (422 R) : 'flexanima ta<m>quam lymphata <(aut 87
20 Bacchi sacris commota.' lymphata)> dicta a lympha; <(lympha> a
Ny mpha, ut quod apud Graecos &etig, apud Ennium (fr. trag. 392 R.) :
2 Cf. Cato in Originibns ap. Serv. Dan. in Aen. IV 698 et Charis. GL. I
101, 15 (mulieres nostrae capillum cinere unguitabant, ut rutilus esset); Fest.
285*, 31 (rutilae canes, id est non procul a rubro colore e. q. s.). 262^, 18 (Ru-
tilium ruium significat, cuius coloris studiosae etiam antiquae mulieres fuerunt,
unde traxerunt cognomina Rutilias (Rutiliae Mue), ut indicat frequenter Afra-
nius); anon. d. praen. 7 (antiquarum mulierum . . . praenomina fuerunt Rutil[i]a
Caesellia [CaesuUa .Koenip/] . . . a colore ducta); Gell. II 26,8 sqq. || 4tsqq. Cf. Fest.
330*, 4 cum Paulo 331, 1 (scorta appel^lantur meretrices ex con^suetudine rusti-
corum, quia ut pelliculae subiguntur. omnia namque ex pellibus facta scortea
appellantur) ; Porph. et Pseudacr. in Hor. c. II 11, 21; Don. in Eun. III 1, 34;
Isid. XX 7, 1; GL. IV 120, 14 || 7 sq. Cf. Ovid. Fast. I 629 (scortea non illi fas
est inferre sacello, ne violent puros exanimata focos) || 12 Cf. Fest. 173^, 17 cutn
Paulo 172, 4 (numen quasi nutus dei ac potestas); Serv. in Aen. IV 269; GL.
II 126, 7; TG. 8.V. || Ibsqq. Cf Fest. Pauli 113, 20 (insanum pro valde magnum
U8U8 est Plautus) || 20 Cf GL. II 36, 22 (lympha . . . &no . . . xov vv^(fri); III 407, 2
(Latini . . . lympba dicunt pro nympha aquam vel fontem volentes demonstrare) ;
IV 202, 1 (nvmpham deam significat, lympham . . . aquam esse demonstrat);
cf ad 116, 1 ^
2 enim secl Sp.; an: olim.? {v. test. antiquae mulieres) || 3 obsonat pro scor-
tatur codd. Ter. \\ 6 sq. aliqff ex aliqt ! ac sacellis ac sacelliB (sic) || 8 adhibeatur
. . . adsit iungebnntur ante Bergkium \\ 11 numeriq; || 12 s^. ab nutu omnia s ej'
Imperiu: suppl Lachm (fiunt eius Sp.) || 14 Ennius Sp.; an: alii.^ || 15 sq. nisi Plautus \
epytira: corr Ald e Plauto \ insane- bene epytiru: corr Ald || 11 sq. supplevimus
duce Mue (Id <edi^) qit Insani omia faciant uehemt- || 19 sqq. paculum- | flex animat
a(iua I suppl Turn e Cic. de div. I 80 | limphata | a lipha- a nimpha- | suppl Sp. \
THeric-
8»
116 DE LINGVA LATINA
'Thelis illi mater.' in Graecia commota mente quos XviKpoXiq^jtrovs
appellant, ab eo lymphatos dixerunt nostri. Bac<(c)>hi, et Liber, cuius
88 comites [a]ba<(c)>ch<^a>e, et vinum in <(H)>ispania bacca. origo in his
omnibus graeca, ut quod apud Pacuium (393 R.) : 'alcyonis ritu litus
pervolgans feror.' haec enim avis nunc graece dicitur alxvav, nostri 5
alcedo; h<(a)>ec hieme quod pullos dicitur tranquillo mari facere, eos
dies alcyon<(i)>a appellant. quod est in versu 'alcyonis ritu', id est eius
instituto, ut cum aruspex praecipit, ut suo quisque ritu sacrificium
faciat, et nos dicimus XV viros graeco ritu sacra, non romano facere.
quod enim fit rite, id ratum ac rectum est; ab eo Accius (647 R.): 10
Vecte perfectis sacris' volt accipi.
89 apud Ennium (fr. trag. 365 R.): 'si voles advortere animum, co-
miter monstrabitur.' comiter hilare ac lubenter, cuius origo ffraeca
Isq. Cf. Varro d. r. r. III 9,19 (ut Thetim Thelim dicebant) | Cf. V 71;
Fest. Pauli 120, 11 (lymphae dictae sunt a nymphis. vulgo autem memoriae
proditum est quicumque speciem quandam e fonte, id est effigiem nymphae,
viderint, furendi non fecisse finem: quos Graeci vviLcpoXriTtTovg vocant, Latini lym-
phaticos appellant); Serv. in Aen. VII 377 (lymphata percussa furore lympha-
rum); GL. 11434,1. 442, 6; Isid. X 162; TG. s. v. et lymphor | Cf Fest. PanH
115, 17 (Liber repertor vini e. q. s.); Macr. 1 18, 9 (Dionysus qui est Liber pater);
idem 1 19,2 (vini cuius Liber pater auctor est); Pseudacr. in a. p. 85; Serv. in
Buc. VI 15 [cf. schol. Bern. V 30] (laccho autem vino a Libero patre, qui etiam
lacchus vocatur; ubi addit. nam Bacchus a bacchatione . . . unde et comites eius
bacchae); TG. s. Bacchus || 5 Cf V 79; Fest. Pauli 7, 16 (alcedo dicebatur ab
antiquis pro alcyone e.q.s.); GL. II 206, 3 (alcedo alcedinis Plautus in Poenulo);
TG. s. alcedo et alcyon || 6 sq. Cf. Plaut. Poen. 355 sq. ; Fronto 225, 14 N. (mare
ipsum aiunt ubi alcedonia sint fieri feriatum); Varro Hehdom. I apud Gell. III
10, 5 [== Non. 145, 4] (dies deinde illos quibus alcyones hieme anni in aqua nidu-
lantur); Serv. in Georg. I 399 (hic et haec alcyon et hi et hae alcyones. istae
autem aves nidos faciunt in mari media hieme: quibus diebus tanta est tran-
quillitas, ut penitus nihil in mari possit moveri; inde etiam dies ipsi Alcyonia
nominantur) = Lact. Plac. in Stat. Theb. IX 361 et Mythogr. I 9. II 175; Aristot.
hist. an. V 8; Plin. X 90 (fetificant bruma qui dies halcyonides vocantur placido
mari per eos e. q. s.). XVIII 231; Colum. XI 2, 21; Isid. XII 7,25 || 1 sqq. Cf.
Fest. 273^, 3 cum Paulo 272, 3 (ritus mos vel consuetudo; rite autem significat
bene ac recte); Fest. 289^, 12 (ritus est mos comprobatus in administrandis sacri-
ficiis); Serv. in Aen. III 546 (rite recte, secundum ritum); Serv. Dan. in Aen.
XII 836; Macr. III 8, 13; Isid. V 24,21; TG. s. v.; GL. III 71, 14 (a rito vero
verbo vel ritu rite pro i-ecte, quia nihil traditur ritibus, nisi quod rectum esse
credatur) || 13 sq. Cf. GL. VII 72, 18 (in comisatore utramque consonantem simpli-
cem ponamus: nam aut a comitate vox dicta est aut a graeco itaqa xov xwfiov);
Don. in Phorm. III 3, 4 (comiter veteres dixerunt TtuQcc rh xoenog); Aristot. poet. 3;
1 thetis- Jilj mat Ingrecia: corr Turn (v. test.) \ mte- quos lympholeptus
{IviLfpoXriitxovg Vict) || 2 limphatos | e<^s)t Liber Turn, {iA.y e<(s^t Liber<;^i^
Antonibon; an: <^qui)> et Liber.? cf. p. 17,17 || 3 abache-: a <^Baccno> bacchae
Sp. I Inispania || 4 paculu {semel scriptum) \ alcionis || 5 furor-: corr Vict, Turn \
abcyon: corr Ald \\ 7 alciona (alcyonios Laet: at v. test.; nisi alcedonia praeferas) \
alcionis || 11 sq. *'rite p. s.' recte Turn (rite c. Aug), ubi rite post accipi suppl
A. Sp. (rectius post sacris suppleas): v. test. | uolt (0 ex u incohato inter scribendum)
accipi apud enniu- (volt accipi ab Acci verbis separ Both)
LIBER VII 87-98 117
xdftog, inde comisatio latine dicta et in Graecia, ut quidam scribunt,
comodia[m].
apud Atilium (fr. com. p. 38 R.^): 'cape, c<a>ede, Lyde, come, 90
conde.' cape, unde accipe; sed hoc in proximo libro retractandum.
6 apud Pacuium (388 sq. B.): 'nulla res neque cicurare neque mederi 91
potis est neque reficere.' cicurare mansuefacere: quod enim a fero
discretum, id dicitur cicur, et ideo dictum 'cicur ingenium optineo*
mansuetum; a quo Veturii quoque nobiles cognominati Cicurini. na-
tum a cicco cicur videtur. ciccum dicebant membranam tenuem, quae
10 est ut in malo Punico discrimen; a quo etiam Plautus dicit (inc.
fdb. 2): 'quod volt densum, ciccum non interduo.'
apud N<a)>evium (fr. trag. 56 R.): 'circumvenire video ferme iniuria.' 92
ferme dicitur quod nunc fere; utrumque dictum a ferendo, quod id
quod fertur est in motu atque adventat.
15 apud Plautum (Men. 127) : 'euax, iurgio uxorem tandem abegi a 93
ianua.' euax verbum ni[c]hil significat, sed effutitum naturaliter est
(ut apud Ennium [fr. trag. 333sq. R.]: 'hehae, ipse clipeus cecidit';
apud Ennium [fr. trag. 402 R.J: 'heu, mea puella, fspe quidem id
succenset tibi'; apud Pompilium [fr. trag. p. 263 R.^J: *heu, qua me
anon. de com. 6, 1 sqq. Kaib. ; Fest. PauU 39, 6 et 41, 3 (a vicis quos Graeci xwfias
dicunt); Euanih. d. com. 14,3 Wessn. (ccjco t&v x(0(i&v nal tijs a^Siie comoedia
. . . vel &7c6 rov xioncc^Biv xai adeiv, quod est comessatum ire cantantes e. q. s.);
GL. I 488,5 sqq.; schol. Bern. i'n Georg. II 382; Isid. VIII 7,6; TG. s. comiter,
comisatio, comoedia
4 Cf. Non. 254, 1 (capere accipere); TG. s. v. \\ 6 sqq. Cf. Fest. Pauli 108,2
(incicorem immansuetum . . . interdum cicur pro sapiente ponitur); Serv. in Georg.
III 255 (^dicit autem suem domesticum, quem cicurem vocant . . . hoc enim vult
probare non tantum feras, sed etiam mansueta animalia amore in furorem mo-
veri); TG. s. cicur et cicurare || 9 Cf. Fest. Pauli 42,10 (ciccum membrana tenuis
malorum punicorum); TG. s. ciccum; Hesych. xixxd^ . . . Sia%a>qri6is); ^- Otto
'Sprichw.' 83 \\ 13 Cf GL. I 199, 11; TG. s. ferme || lo sq. Cf GL. I 240, 5
(Euax Plautus e. q. s.). 419,5 (exultantem significat ut euax); III 90,15 (gaudii
ut euax). 91,27; VI 204, 21 \ Cf Palaemon GL. I 238, 23 (interiectiones sunt
quae nihil docibile habent, significant tamen adfectum animi), al. || 18 Cf. GL.
I 238,20. 239,2 (dolentis ut heu); III 91,27; IV 146,3.8. 391,28; V 21,6;
VII 122, 13, al; Isid. diff. 107; TG. s. v.
1 comos: corrAld || 2 comodia: corr 3f m« (comoedia t?) || 3«^. cede- lide- come-
cde- II 6 potest- | cicorare- | afero afero («tc) || 7 iddf cicur&- Jdeo (c. 2 fere
litt. spat. post df) II Ssq. cicuri- Innatu: corr Groth (cicurii- id natum v) \ cicur
2 2
Uidet- ex cicuruuidet- (u lineolis del et tam r litt. extremus quam ui litt. primus
ductus s. V. erectus) \ ciccu ex ciccur m. 2 (r et lineola et • del) || 11 Int duo- ||
12 neuiu' Ciccu uenire | circumveniri video<(r> Ribbeck \\ 15 iurgio hercle tan-
dem uxorem Plautus \ ab regia: abegi ab Plautus \\ 18 Eu Mibbeck | <i>p8e qui-
dem Lachm; an: ^i^stequidem .^ | Buccessit Mue (quo recepto <e> spe Ribbeck)
118 DE LINGVA LATINA
causa, Fortuna, infeste premis?'); quod ait iurgio, id est litibus: ita-
que quibus res erat in controversia, ea yocabatur lis: ideo in actioni-
bus videmus dici 'quam rem sive [mijlitem dicere oportet.' ex quo
licet videre iurgare esse ab iure dictum, cum quis iure litigaret; ab
quo obiurgat is qui id facit iuste. 5
94 apud Lucilium (1118 M.): 'atque aliquos ibi ab rebus clepsere
foro qui'. clepsere dixit, unde etiam alii clepere, id est corripere, quo-
rum origo a clam, ut sit dictum clapere, unde clepere E[t] ex [e]A
commutat[i]o, ut multa. potest vel a graeco dictum jcXmrsLv clepere.
95 apud Matium (fr. p. Rom. p. 281 B.): 'corpora Graiorum m<(a)>erebar 10
mandier igni.' dictum mandier a mandendo, unde manducari et a quo
in Atellanis f ad obsenum (fr. com. p. 333 B.^) vocant manducum.
apud Matium (fr. p. Bom. p. 281 B.) : 'obsceni interpres funesti-
96 que ominis auctor.' obscenum dictum ab scena; eam ut fGrraeci aut
Accius (ibid. p. 271) scribit sc<(a>ena. (in pluribus verbis A ante E 15
alii ponunt, alii non, ut quod partim dicunt <(scaeptrum, partim)> scep-
trum, alii Plauti Faeneratricem, alii Feneratricem ; sic faenisicia ac
f[o]enisicia, ac rustici pappum M[a]esium, non Maesium, a quo Lucilius
1 sq<i. Cf. Cic. de rep. IV 8 apud Non. 430, 39 (admiror nec rerum solum, sed
verborum etiam elegantiam. si iurgant, inquit; benevolorum concertatio, non lis
inimicorum iurgium dicitur . . . iurgare igitur lex putet inter se vicinos, non
litigare); Fest. Pauli 103, 16 (iurgatio iuris actio); Isid. XVIII 15, 4; TG. s.
iurgium || 3 Cf. Cic. pro Mur. XII 27 (iam illud mihi quidem mirum videri solet
tot homines . . . statuere non potuisse utrum . . . rem an litem dici oporteret);
Porph. in Hor. serm. I 9, 41 (rem pro lite dixit; sic denique et in legibus scriptum
inveniri solet 'rem sive litem'); Fest. Pauli 116, 18 \\ 4 Cf GL. V 476, 13 (iurgo
iurgas ab eo quod est iure urgeo traductum) |1 5 Cf. Fest. Pauli 196, 7 (obiur-
gatio post turpe factum castigatio) ; GL. VII 520, 8 (obiurgat eum cuius habet
potestatem); Isid. diff. 96; TG. s. v. \\ 1 sqq. Cf. Non. 20, 7 (clepere est furari, trac-
tum a vloTtT^ verbo graeco); GL. I 77, 21; Anecd. Helv. 238, 12; Isid. XVIII 12,1;
TG. s. clepit et clipeat et clipeus || 11 sqq. Cf Non. 17, 11 (manducones qui man-
duci dicti sunt et mandones edaces); GL. I 372, 24 (mando mandis, cum den-
tibus quid consumimus, quod in consuetudine manduco dicunt). 565,23; II 403, 7
(mando ^iccaaniai). 443, 14 (mando ad dentes mandis); V 473, 17 (mando mandis
id est manduco); VII 305, 13; Fest. Pauli 128, 12 (manduci effigies . . . ingen-
tem dentibus sonitum faciens e. q. s.); TG. s. mando, manduco, manducum ||
lisq. Cf GL. II 38, 4 (ae ... ponitur pro e longa ut scaena pro exrjv^); VII 32, 9;
TG. s. V. I Cf p. 30, 16 II 17 Cf fragm. de serm. l III 62 W. \\ 18 Cf Fest.
Pauli 135, 5 et 136, 1
1 ^mis- II 3 miljte: corr Ald (v. test.) ; stlitem Lachm, (me Htem Vict) ||
5 obiurgatjs is ante corr (js lineolis del) || 6 lucretiu-: corr Vertr \ an: aUquo sibi
{i. e. 'callidi')? \\ 7 foro- q clepsere dixit- || 8 & ex ea: corr Sp. duce v (et ex
e a) II 9 agreco j cleptin- Clepere- || 12 a quo et Sp. (a quo Laet) \ Dossenum
Mue (Add. p. 303) || 14 s^- oms- ductor- | ea ut Graeci (^cxrjvT;,)^ ut Accius Mue;
an: ea <;^aut)> ut Graeci aut <^ut^ Accius scribit scaena.^ | sceana (sic) || 17 fene-
ratrice | dlji feneratrice- | fenisicia || 18 del Laet \ n moesiu-: corr Scal
LIBER Vn 98—100 119
scribit (1130 M.): 'Cecilius <pretor)> ne rusticus fiat'): quare turpe
ideo obscaenum, quod nisi in scaena[m] palam dici non debet.
potest vel ab eo quod pueri[li]s turpicula res in collo quaedam sus- 97
penditur, ne quid obsit, [u]bonae 8c<^a^evae causa sc<(a^evola appellata.
s ea dicta ab scaeva, id est sinistra, quod qnae sinistra sunt bona
auspicia existimantur; a quo dicitur comitia aliudve quid f sit dixi
aut sinistra quae nuuc est. id a graeco est, quod hi sinistram vocant <
axaiccv; quare, quod dixi (§ 06), <(ob)scaenum omen est omen turpe,
quod unde [id] dicitur, osmen, e quo S extritum.
10 apud Plautum (Cist. 1): 'quia ego antehac te amavi <^et mihi 98
amicam esse crevi'. crevi^ valet constitui: itaque heres cum constituit
se heredem esse, dicitur 'cernere', et cum id fecit, 'crevisse.'
apud eundem quod est (Cist. 6): 'mi frequentem operam dedistis' 99
valet assiduam: itaque qui adest assiduus fere et quom oportet,
15 [h]is frequens, <^cui infrequens)^ opponi solet. itaque illud quod eae-
dem mulierculae dicunt (Cist. 8): XP^^l ist^o. quidem nos pretio f ptanti
est frequentare: ita in prandio nos lepide ac nitide accepisti' apparet
dicere: facile est curare ut adsimus, cum tam bene nos accipias.
apud Ennium (Ann. 571V.^): 'decretum est stare ^atque fodari) lOO
20 corpora telis.' hoc verbum Ennii dictum a fodiendo, a quo fossa.
1 Cf. GL. I 452, 14 (detractionis species sunt aeque quattuor . . . litterae,
ut fli detracta a littera pretor dicamus, ut Lucilius: 'pretor . . . fiat', cum debeat
ae pronuntiari, praetor) || 3 Cf. Plin. XXVIII 39 (religione muta tutatur et fasci-
nus . . . infantium custos e. q. s.) \\ 4 Cf. Liv. II 13, 1 (Scaevolae a clade dextrae
manus cognomen inditum); Plut. Poplic. 17 {I^%ai6Xav inUXriciv otcsq ierl Aaiov);
Seneea contr. VIII 4 (non aliud Scaevolae Mucio cognomentum dedit e. q. s.);
TG. s. V. II 5 sqq. Cf. Fest. 325*^, 33 (scaevam volgus quidem et in bona et in
mala re vocat: cum aiunt bonam et malam <^scaevam^) cum Paulo 324,4 {6xai6v
enim graece sinistrum dicitur); Serv. in Aen. III 351; Non. 146, 1; Isid. X
253; TG. s. obscenus et scaevus || 8 Cf. Fest. 198*', 33 (apud antiquos omnes
fere obscena dicta sint, quae mali ominis habebantur); Serv. Dan. in Aen. IV
455 II 9 Cf VI 76 \\ 11 sq. Cf. VI 81 \\ 14 sq. Cf Fest Pauli 112,7 ; Cincius de re
mil. apud Gell. XVI 4, 5; TG. s. frequentia et infrequens || 19 Cf. Fest. Pauli
84, 7 (fodare fodere) et Enni-us ibidem 336, 5 (Illyrii restant licis sybinisque
fodentes: ubi Merula fodantes, recte iudice Muellero aliisque)
1 suppl e test. Scal (quo duce e pro ae corr Popma) || 2 obserroii j del
Ald I ded& || 3 puerilia, sed I eraso \ turpiculares {sic separ et ' [ut in quarej
add m. eadem) \\ 4 ubong- || 5 sceua i(t || 6 sq. df {ut saepe) : dicuntur La^t \ dliudue
qd sit dixi- dut | an: 8i<^cu>t dixi {VI 86. 91) (^scaeua fieri> aui (aue v, aui
Turn)? II 7 e id agreco || % sq. scean-: corr Ald \ sceuu: corr Mue \ omen e- om-
turpe- qd unde iddf' del Mue \ os mene qd extritu-: corr Mu^. || 10 sq. Cum
ego eodd. Plaut \ ante hac | suppleta e Plauto \ ^etes, h m. 2 \\ 12 canere:
corr Vict \\ 13 quo desimi: corr Aug \\ 14 ferr& que: corr Ellis (fere quom
CanaT) \\ 16 his [ suppl Sp. || 16 dicunto qde: e Plattto suppl SchoeU duce Sp. \
pretio («. /". folii) ptantj {in. folii), p ante t lineolis del: pretio facile Plautus id-
que exspectatur e v. 18 || 18 ia || 19 supplevimus (v. test.) ; et fossari Bergk duce v
120 DE LINGVA LATINA
101 apud Ennium (fr. trag. 393 R.): Vocibus concide, ffacimus et
obrutus.' mussare dictum, quod muti non amplius quam MU dicunt;
a quo idem dicit id quod minimum est (inc. 10 V.^): 'neque, ut aiunt,
fiv facere audent.'
102 apud Pacuium (112 H.): 'di monerint meliora atque amentiam 5
averruncassint <(tuam'. ab)> avertendo averruncare, ut deus qui in eis
rebus praeest Averruncus. itaque ab eo precari solent, ut pericula
avertat.
103 in Aulularia (446): 'pipulo te differam ante aedis', id est convicio,
declinatum a pi<(p)>atu pullorum. multa ab animalium vocibus tralataio
in bomines, partim qu<(a)>e sunt aperta, partim obscura; perspicua ut
Ennii (Ann. 584 V}): 'animus cum pectore latrat.' Plauti (fdb. inc. III):
'gannit odiosus omni totae familiae.' <^Cae)cilii (249 R.): 'tantum rem
dibalare ut pro nilo habuerit.' Lucilii (261 M.): "^haec inquam
2 Cf. Fest. Pauli 144, 14; Don. in Ad. II 1, 53 (mussitare enim proprie
dissimulandi causa tacere est . . . vel a muto vel ab M quae est littera nimium
pressae vocis ac paene nullius e. q. s.); Non. 9, 16 et 427, 12; Serv. in Aen. XI
345 (mussare est obmurmurare et muto esse vicinum) et Serv. Dan. in Aen. XII
657 et additam. in Georg. IV 188; GL. I 240, 8 (mu pro muttire . . .) et 28
('mutmut non facere audet', ut apud Apuleium Platonicum de proverbiis scriptum
est); Lact. Plac. in Theb. III 92; schol. Bern. in Georg. IV 188; Isid. X 170;
TG. s. mu et muss(it)o; v. Otto 'Sprichw.' 230 || 5 Cf. Fest. Pauli 373, 4 (Pacuvius
. . . id est avertissent) ; Non. 74, 21 (averruncare avertere e. q. s.); Fulg. serm.
ant. 51; TG. s. v. et averruncando et averruncassint mala || 7 Cf. Gell. V 12, 14
(in istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis . . . amoliantur, Aurun-
cus quoque habetur); TG. s. Averruncus et Auruncus (| 9 sqq. Cum latinis quae
infra composuimu^ cf. quae huc pertinent ex graecis traetatibus de vocibus ani-
malium, quales cum alii composuerunt tum Studemund in Anecd. var. a. 1886
p. 101—105; 284—290 \\ 9 sq. Cf ad 13 et 121, 2; Non. 152, 3 (pipulo pro convicio.
Plautus Aulularia); Fest. 253^, 23; Fest. Pauli 212, 9; TG. s. pipulo et pipat(io) i|
12 Cf Fest. Pauli 121, 11 (latrare Ennius pro poscere posuit); Suet. 250,lBeiff.;
Anthol. lat. 762, 59 B.; TG. s. v. || 13 Cf. Non. 450,6 (Varro asinos rudere, canes
gannire, pullos pipare dixit); Fest. 177^, 17; Fest. Pauli 99,1; Suet. 250, 1 Bei/f.
(vulpium gannire); Anthol. lat. 730, 4 et 762, 59 JR. (vulpecula gannit); Don. in
Ad. IV 2, 17; Isid. diff. 607; TG. s. v. \\ 14 Cf. ad 121, 2; Quint. I 5, 72 (ne
'balare' quidem aut 'hinnire' fortiter diceremus nisi iudicio vetustatis niterentur);
scr. hist. Aug. Geta 5, 5 (agni ialant . . . leones rugiunt . . . equi hinniunt, asini
rudunt, tauri mugiunt); Suet. 249, 3 Beiff. (ovium balare); Anthol. l. 762, 56 B.
(balat ovis); GL.1 274,24. 460,1; VII 167,13 (balatus /SAtj;^ jjfl-fitJg) ; Isid. 137,14;
Bhet. lat. min. 613, 31; TG. s. balatus, balo, belat || 14 sg. Cf. ad 13; Anon. ad
C. Herenn. IV c. 31 (imitationis hoc modo, ut maiores rudere [vagire add. F] et
mugire . . . appellarunt); Non. 21, 20 et 51, 14 (rudere . . . proprium funium,
non asinorum putant); Su£t. 249, IBeiff. (asinorum rudere vel oncare); Anthol.
lat. 730, 1 (rugitum . . . aselli); Fest. 265^, 24 (rudentes . . . asini cum voces
mittunt); Serv. in Aen. VII 16. VIII 248; TG. s. ruditum et rudo
1 Uocib; (supra i litterula et add et deT) | facim; &: facimus <(muss^et cod
Turn (faci<^to)> musset Z/. Mue; an: fac <ut)>i m.?) \\ 2 obrutu- ex obrutu*- | -COV
(sic) II 4 (Oy {sic cum lineola) || 5 di || 6 tuam suppl e Paulo (meam Non) \ ab
add Turn \ duertendo | ds || 7 pcari || 9 pipulo te hic Non., populo hic Plauti
codd. II 10 addAld \\ 11 partiq; || 13 •Cilii.': corrLaet \ tantu: tantam Scal (recte
ut vid) II 14 dibalare (. casu ut vid)
LIBER Vn 101—106 121
rudet ex rostris atque hei<u>litabit.' eiusdem (1275 M.): *quan-
tum hinnitum atque equitatum.' minus aperta, ut Porcii ab lupo 104
(cf. BuUner p. 56): 'volitare ululantis.' En<n)ii a vitulo (Inc. 7 V}):
'tibicina maximo labore mugit.' eiusdem a bove (Ann. 565 V?): 'cla-
6 more[m] bovantes.' eiusdem a leone (Ann. 586 V.^): 'pausam ffacere
fremendi.' eiusdem ab <ha)>edo (Ann. 531 V.^): 'clamor ad caelum
volvendus per <a/ethera vagit.' f sueta 'frendice frunde et fritinni
Buaviter.' Macci[us] in Casina (267) a fringuilla: 'quid fri[n]gutti8? quid
istuc tam cupide cupis?' fsues avoluerat (Suei frg. 7 Baehr., fr. com.
10 luvent. IV R.) 'ita f tradedeq- inreneq- in iudicium <A)>esopi nec theatri
trittQes.'
In Colace (Plauti fragm. IV): 'nexum' Manilius (Bremer I p. 26) 106
2 Cf. ad 120, 14; Varro Aboriginibus (3) apud Xon. 156, 21 (mugit bovis,
ovis balat, equi hinniunt, gallina pipat); Suet. 249, 1 Reiff. (boum mugixe, equorum
hinnire); Anthol. lat. 762, 54 B. (taurus mugit, et celer hinnit equus); Non. 122, 12;
GL. I 322, 17; VI 467, 18; VII 115, 14; Isid. diff. 607; TG. s. hinnit || 3 Cf.
Suet. 24S,lBeiff. (luporum ululare); Anthol. lat. 733,16. 762,52. 730, 4 R. (\xxp\xs
ululat); Sei-v. in Aen. IV 168. VI 257 (ululare et canum et furiarum est). in Buc.
VIII 55; Serv. Dan. in Aen. IV 609 (cf. Lact. Plac. in Theb. I 328); Anthol.
lat. 762, 41 (ululant ululae); Isid. XII 7, 38; TG. s. v. \\ 4 Cf. ad 120, 13 et
121, 2; Quint. VIII 6, 31; Anthol. l. 730,3 (bos mugitu); Isid. diff. 607; TG. s.
mugio II 6 sq. Cf. Non. 79, 5 (bount dictum a boum mugitibuB. Pacuvius .... Varro
Parmenone); Fest. Pauli 30, 4 (boare id est clamare a Graeco descendit); Serv.
in Georg. III 223 (reboant . . . remugiunt. est autem graecum verbum e. q. s.);
TG. s. boat et bovantes | Cf. ad 120, 13; Suet. 247,5Beiff. (leonum est fremere
vel rugire); Serv. in Aen. IX 339 (quidam accipiunt 'mutum fremit' de leone);
Non. 447, 11; Anthol. l. 762, 60 B. (lynces fremunt); TG. s. v. \\ 6 sq. Cf. Suet. 250,2
Beiff. (leporum vagire); Anthol l. 762, 60 B. (lepores vagiunt); Isid. diff. 607 \\
7 Cf. Fest. Pauli 91, 12; Non. 447, 14; Suet. 252, 2 Beiff. (merulorum frendere
vel zinziare); TG. s. frindit merulus | Cf. ad 8; Varro Virgula divina (565) apud
Non. 7,13 (et puUos peperit fritinientis) ; Suet. 254, 2 Beiff. (cicadarum fritin-
nire); Anthol. lat. 762, 35 B. (cicada fritinit); TG. s. fritamentum (vox merulae)
et fritimriunt || 8 Cf. Fest. FauU 90, 14 (fringilla avis dicta, quod frigore cantet
et vigeat, unde et friguttire) ; Non. 7, 8 (frigere est et friguttire et fritinnire,
sussilire cum sono . . . Plautus Casina e. q. s.) et 308, 12; Fulg. de abstr. serm. 18;
TG. s. v. II 11 Cf. GL. I 239, 19 (trit Naevius in CoroUaria. significat autem,
ut ait Plautus in quadam 'crepitum polentarium', id est peditum); exc. ex cod.
Leid. ad 1 238, 19 (trit stupentis) || 12 sqq. Cf. Fest. 165% 20 {nexnm est, ut ait Gallus
Aelius, quodcumque per aes et libram geritur) et 27 (nexum aes apud antiquos
dicebatur pecunia quae per nexum obligatur); Cic. de or. III 159 (si res suum
nomen et vocabulum proprium non habet, ut , . . nexum quod per libram agitur)
et Top. 28; Gai I 119. III 167. 174.
1 e Non. I hejljtabit: corr e Nonio (heiulitauit) || i sq. eqtatu min; aperiant-:
corr Sp. (aperta Aug) \\ 3 uolitare et 4 labore (cf. ad 120, 14) \ ■ Enii • || 4 sq. aboue • j
clamore: corr Ald \ fecere Bhol, facere <ore> Vahlen \\ 7 sq. uagit 'sueta j
Suet<i> a Vict, Suei a L. Mue \ frunde & | frutinni suauit- : corr Mue (v. test.) I
an: Suei a ^merula) 'frendi ec frunde et fritinni b.' .^ (v. adn.) | us del Mue \
n del e Plauto (v. test.) \\ 9 sqq. cupis^ sues | Suei a Baehrens \ auoluerat- ita tra-
dede q^ Inreneq^ Iniudiciu^ Esopi- nectheatri trittiles In colace nexu^ {ubi lac
sign et ^nexum^ suppl Sp.) | Mamilius: corr Laet
122 DE LINGVA LATINA
scribit, omne quod per libram et aes geritur, in quo sint mancipia.
Mucius (Bremer I p. 71), quae per aes et libram fiant ut oblige[n]tur,
praeter quom mancipio dentur. boc verius esse ipsum verbum ostendit,
de quo qu<(a)>erit: nam id <^a)>es[t] quod obligatur per libram neque
suum fit, inde nexum dictum. liber qui suas operas in servitutem 5
pro pecunia quam debebat, dum solveret, nexus vocatur, ut ab aere
obaeratus. hoc C. Poetelio Libone Yisolo dictatore sublatum ne fieret,
et omnes qui bonam copiam iurarunt, ne essent nexi, dissoluti.
106 in Ca<^8ina)> (206 sq.): 'sine amet, sine quod lubet id faciat, quando
tibi domi ni[c]hil delicuum est.' dictum ab eo, quod f deliquandum' 10
non sunt, ut turbida quae sunt deliquantur, ut liquida fiant. Aurelius
(Funai. p. 89) scribit delicuum esse ab liquido; Cla<(u)>dius (Funai.
p. 97) ab eliquato. si quis alterutrum sequi mal[l]et, babebit auc-
torem.
apud Atilium (fragm. com. ex inc. II R.): "^per laetitiam liquitur 15
animus.' ab liquando liquitur fictum.
107 6. multa apud poetas reliqua esse verba quorum origines possint
dici, non dubito, ut apud N<(a)>evium in <(A)>esiona (fr. trag. 1 R.)
mucro gladii 'lingula' a lingua; in Clastidio (fr. trag. praet I R.) Vi-
tulantes' a Vitula; in Dolo (fr. com. post 49 R.) "^caperrata fronte' a 20
6 Cf. de r. r. 117, 2 (ihique Keil) ; TG. s. obaeratus H 7 Cf. Liv. VIII 28
(ita nexi soluti cautumque in posterum, ne necterentur) ; Non. 57,17 (nexum
enim dicitur aptum et conligatum) || 9 sgg. Cf. Fest. PauU 73, 10 (deliquum apud
Plautum significat minus); TG. s. delictum et deliquium || 13 Cf. GL. II 398,3
(liquo liquas, unde eliquo eliquas); V 480,22 \\ 15 sq. Cf. Fest. Pauli 116,21 (liquitur
labitur, fluit); GL. II 398, 10 (dicitur tamen et liquor liqueris . . . liquitur . . .
pro pedetemptim dissolvitur) ; TG. s. v. \\ 19 sq. Cf. Fest. Pauli 116, 12 (lingula per
diminutionem linguae dicta; alias a similitudine linguae exsertae, ut in calceis
e. q. s.) ; Augustin. d. dial. 11, 8 Cr. (ut mucronis nomine quae summa pars gladii
est gladium vocamus); Gell. X25,3 (lingulam veteres dixisse gladiolum oblongum
in speciem linguae factum, cuius meminit Naevius in tragoedia Hesiona. versum
Naevii apposui e. q. s.); GL. I 104, 5; II 113, 17 (lingua lingula et per conci-
sionem ligula); Isid. XIX 34, 13; TG. s. ligulati | Cf Varro rer. div. l. XV
ap. Macr. III 2, 11 (vitulari . . . quod Graeci TtamvLtnv vocant); ihid. § 13 sq.
(Hyllus libro quem de dis composuit ait Vitulam vocari deam quae laetitiae
praeest. Piso ait vitulam victoriam nominari e. q. s.) ; Fest. Pauli 369, 14 (vitulans
laetans gaudio, ut pastu. Ennius e. q. s.); Non. 14, 15 (vitulantes veteres gau-
2 Muciu»- I del Husdike || 3 pt qua: corr Huschke \ dent- | ostendi t {sic t
separatum in marg, . casu ut vid) || 4 querit- : quaeritur v add et del Mommsen ||
5 dictu liber || 6 debebat- : debeat (debet Schwegler) dat Aug \\ 7 ■ C • popillio
uocare sillo : corr Lachm duce Aug (Poetelio Visolo) || 8 iurar^^ | sed dissoluti v,
sed soluti Mue || 9 in casinea- {sic, sed ~ solito hrevius) ees sine- quod: corr Ald
e Plauto I facias- || 10 nihil domi Plautus \ delicuu e- || 11 s {ut saepissime) : sit v;
an fuit velut si res quietae domi non sunt ? \ fiant- ex sint- (a s. scr.) \\ 13 sqq.
del Laet \ auctore- dpud || 18 sg;. neuiu- Jnesiona uo gladii Ijngula- dlingua-: A
add Buecheler, mucro corr Groth || 20 Vitula pro vitula Preller | Jndolo- (item mox
Jndemetrio- et Jnnagidone- et Jnromulo) | caprata
^■■^ LIBER Vn 106—109 125
^B caprae fronte; in Demetrio (ibid.) 'persibus' a perite: itaque sub hoc
^B glossema 'callide' subscribuut (Funai. p. 113)\ in Lampadione (fr. com.
post 00 jR.) 'protinam' a protinus, continuitatem significans; in Nagidone
(ibid.) 'clu<(ci^datu8' suavis, tametsi a magistris accepimus mansuetum;
6 in Romulo (fr. trag. praet. II R.) 'sponsus' contra sponsum rogatus;
in Stigmatia (fr. com. 71It.) 'praebia' a praebendo, ut sit tutus, quod
si<(n>t remedia in coUo pueris; in T[h]echnico (ibid. post OH R.) f 'con-
ficiant' a conficto convenire dictum; in Tarentilla (ibid) f 'pacui dum' 108
a luce illustre; in Tunicularia (fr.com.103 R.) 'exbolas aulas quassant',
to quae eiciuntur, a graeco verbo ix^olij dictum; in bello Punico (53 sq.
fr.poet.Ii. B.) 'nec satis sardare' ab serare dictum, id est aperire; hinc
etiam sera[e], qua remota fores panduntur.
7. sed quod vereor ne plures sint futuri qui de hoc genere me 109
quod nimium multa [re]scripserim reprehendant quam quod reliquerim
16 quaedam accusent, ideo potius iam reprimendum quam procudendum
puto esse volumen. nemo reprensus qui e segete ad spicilegium reli-
quit stipulam. quare institutis sex libris, quemadmodum rebus latina
dentes dixerunt . . . Naevius Lycurgo e. q. s.) ; Suet. Vitell. 2 (Vitellia quae multis
locis pro numine coleretur) ; TG. s. v. | Cf. Fest. Pauli 48, 8 (caperatum rugosum
a comuum caprinonim similitudine dicitur); iVbn. 8, -85 (caperrare . . . a caprorum
frontibus crispis . . . Plautus Epidico . . . Varro Eumenidibus . .); Mart. Cap. V
509 (alucinari et cerritum et caperratum [sic codd. caperatum edd.^ similiaque
praetereuntes utemur his quae consuetudo recipiet); TG. s. v. et s. frontem ca-
peratam
1 sq. Cf. Fest. 217^, 26 (f persicus peracutum significare videtur, ut Plautus
. . . Naevius) et Fest. Pauli 336, 3 (sibus callidus sive acutus) || 3 Non. 376, 14:
Varro etiam de lingua latina lib. VII vel protinam vel protinus continuationem
vel praeteritae vel futurae longitudinis dicit e. q. s. ; cf. Fest. Pauli 226, 20 (pro-
tinam protinus. Terentius e. q. s.); Don. in Phorm. I 4, 13 (protinus in pedes]
protinam fuit et sic Nigidius legit); GL. I 211, 16; III 58,4.6. 59,7 \\ 4 Cf
Fest. Pauli 98, 18 (glucidatum suave et iucundum. Graeci enira yXvKvv dulcem
dicunt) et 55,11 (clucidatum dulce et suave dicebatur); TG. s. glucidatus {rjdvg) ||
6 Cf. VI 69. 70; TG. s. sponsus || 6 Cf. Fest. 234*-, 7 cum Paulo 235, 3 (praebia
remedia) ; Fest. 238^, 32 (f praedia rursus Verrius vocari ait ea remedia . . . quod
mala prohibeant); TG. s. praevius (praevia (pvXaxr-^Qiov, ubi fortasse praebia
latet) II 11 sq. Cf Fest. 322", 24 cum Paulo 323, 6 (sardare intellegere . . . Nae-
vius belli Punici . . . 'quod bruti nec satis sardare queunt') itemque 25, 10 et
282^,27; TG. s. sardo; GL. IV 543, 1 (sero quod est claudo, unde sera dicta
est); VII 291,21. 310, 21; II 532,6 (sero seras a sera obdita natum); V 481, 22.
486, 13
1 aperite (coir Urs) || 4 Caudacus: corr Scal \\ 7 add Laet \ thechnico- Con-
ficiant (confictant lurn, unde mox invenire Buecheler: v. adn.) \\ 8 sq. conficto-
Conuenire dictu Intarentilla- Pacui du aluce illustre Intunicularia exbolas ]
p<r>a<(el>ucidum Mu£ (v. adn.) | aulas {lineolis ex alilas corr) qua* || aant- ||
IQsq. exbole: corr Ald \ dictu Inbello punico- nec satis- sarrare (v. test. et adn.) |
an: satis ^sardare pro^ sarrare.? | ide || 12 ser^-: corr ed. Ven. \\ 14 rescripserint:
corr Laet \ quanqua (jyriore ' lineola del): quam quod ^W | reljquerint || \1 sqq.
interposita librorum dispositione per quocurca ad quare redit oratio
124 DE LINGVA LATINA LIBER VII 109. 110
nomina essent imposita ad usum nostrum (e quis tris scripsi P[o].
Septumio qui mihi fuit qu<(a)>estor, tris tibi, quorum hic est tertius,
priores de disciplina verborum originis, posteriores de verborum ori-
ginibus, in illis, qui ante sunt, in primo volumine est quae dicantur,
cur irvfio^oyixrj neque ars sit neque ea utilis sit, in secundo quae 5
sint, cur et ars ea sit et <^ut)>il[l]is sit, in tertio quae forma et[li]y-
110 mologiae, in secundis tribus quos ad te misi item generatim discretis,
primum in quo sunt origines verborum locorum et earum rerum quae
in locis esse solent, secundum quibus vocabulis te<^m)>pora sint notata et
eae res quae in temporibus fiunt, tertius hic, in quo a poetis item lo
sumpta ut illa quae dixi in duobus libris soluta oratione): quocirca
quoniam omnis operis de lingua latina tris feci partis, primo quem-
admodum vocabula imposita essent rebus, secundo quemadmodum ea
in casus declinarentur, tertio quemadmodum coniungerentur, prima
parte perpetrata, ut secundam ordiri possim, huic libro faciam finem. i5
1 tres I po septumio- {sed po lineoUs inductuni): corr Laet || 2 hic, h e
corr inter scribendum \\ 5 ethimologiceneq; ansit- || 6 sq. & illis : corr Turn \
ethimologi§ (^rufi.o>loytx^g Sp.) || 8 uerboil. lineolis del m. i || 11 utilia: corr Vict \
soljta {sic)
M. TERENTI VARRONIS
DE LHsTGVA LATmA
LIBER Vn EXPLICIT. INCIPIT
LIBER YIII
QUAE DICANTUR CUR NON SIT ANALOGIA LIBER I
1. quom oratio natura tripertita esset, ut superioribus libris i
ostendi, cuius prima pars, quemadmodum vocabula rebus essent im-
posita, secunda, quo pacto de his declinata in discrimina ierint, tertia,
ut ea inter se ratione coniuncta sententiam efferant, prima parte ex-
6 posita de secunda incipiam hinc. ut propago omnis natura secunda,
quod prius illud rectum, unde ea, sic declinata: itaque declinatur in
verbis: rectum homo, obliquum hominis, quod declinatum a recto. de 2
huiusce multiplici natura discriminum orae sunt hae, cur et quo et
quemadmodum in loquendo declinata sunt verba. de quibus duo prima
10 duabus causis percurram breviter, quod et tum, cum de copia verborum
scribam, erit retractandum et quod de tribus tertium quod est habet
suas permultas ac magnas partes.
1 Quom ratio (Q exortmto, m rasura et litura obscurato) : corr Laet \ tripertita |(
3 ierunt-: corr Sciop (fierent et mox eflFerrent Sp., antea declinatu discrimina »n-
ferens) || 6 sg. prius rectum secl Sp. , ubi ante alterum distinximus cum Candle ||
7 de s. scr. || 8 orae multis suspectum, vix recte | <(in> quo v || 9 sqq. a verbis decli-
nata s uba de qb; duo pma duab; extremo v. scriptis usque ad et obliquo (§ 7)
et minoribus litteris et angustioribus inter versus spatiis (maxime in extrema parte)
et frequentius per compendia et in membrana scabra et scalpta (ad delendas lineas
olim du^tas ut vid) scripta sunt omnia; tum duo v. paginae extremi uocabulo uis
.... propositu (p. 127, 6 — 8) cum solito more perscripti sint, insequens folium «n
utraque pagina mire sic perscriptum est ut primum 18 v. lineis ductis sic V dein
post V. oacuum 19 v. sic /\ decrescant accrescantque vocabulis saepe distractis, ita
ut in priore pagina medium cfficiant verba (p. 128, 1 sq.) bulj declina]tus- Ut 1
In qua do mo || u | nus ; seruus in posteruyre verba (p. 128, 13) orian 1 tur | Par \ tes |
o II ra I tio nis | ; praeterea in altera parte folii per 4 v. eoctremos et marginem »n-
feriorem pars ad ovi formam excisa est ante scripturam ; denique folii 19 primi
v. 2 ab eadem m. item distractis et lineis et vocabulis exhibent verba uerbi .... &
(p. 128, 17 sq.): post quae 39 v. in hac pagina 40 in sequentibus perrexit nitidior
tlla manus, de qua 8upi'a diximus
126 DE LINGVA LaTINA
3 2. declinatio inducta in sermones non solum latinos, sed omnium
hominum utili et necessaria de causa: nisi enini ita esset factum, ne-
que di<(s>cere tantum numerum verborum possemus (infinitae enim
sunt naturae in quas ea declinantur) neque quae didicissemus, ex his,
quae inter se rerum cognatio esset, appareret. at nunc ideo videmus, 5
quod simile est, quod propagatum f legium declinatum est, duo simul
apparent, quodam modo eadem dici et non eodem tempore factum; ut
si verbi gratia alterum horum diceretur Priamus, alterum <(H)>ecuba,
nuUam unitatem adsignificaret, quae apparet in lego et legi et in
4 Priamus Priamo. ut in hominibus quaedam sunt agnationes ac gen- 10
tilitates, sic in verbis: ut enim ab <(A)>emilio homines orti <(A)>emilii
ac gentiles, sic ab <(A)>emilii nomine declinatae voces in gentilitate
nominali: ab eo enim, quod est impositum recto casu <(A)>emilius,
orta <(A)>emilii, <^A)>emilium, <(A)>emilios, <(A)>emiliorum et sic reliquae
5 eiusdem quae sunt stirpis. duo igitur omnino verborum principia, 15
impositio <(et declinatio)>, alterum ut fons, alterum ut rivus. imposi-
ticia nomina esse voluerunt quam paucissima, quo citius ediscere
possent, declinata quam plurima, quo facilius omnes quibus ad usum
6 opus esse[n]t dicerent[ur]. ad iUud genus, quod prius, historia opus
est: nisi discend[end]o enim aliter id non pei-venit ad nos; ad reli- 20
quura genus, quod posterius, ars: ad quam opus est paucis praeceptis
quae sunt brevia. qua enim ratione in uno vocabulo declinare didi-
ceris, in infinito numero nominum uti possis: itaque novis nominibus
allati[u]s <(in)> consuetudinem sine dubitatione eorum declinatus statim
omnis dicit populus; etiam novicii servi empti in magna familia cito 25
omnium conservorum <(n)>omina recto casu accepto in reliquos obli-
7 quos declinant. qui s<(i)> non numquam offendunt, non est mirum: et
enim iUi qui primi nomina imposuerunt rebus fortasse an in quibus-
dam sint lapsi: voluis<(se)> enim putant singularis res notare, ut ex
15 sq. Cf. Dion. Thr. 25, 3 U. {eiSr} Sk Svo, jtQarorvTtov xai nccQccycoyov e. q. s.);
GL. I 323, 17 (sTint quaedam principalia, quae Graeci prototypa dicunt, ut fons
mous villa schola hortus, ex his nascuntur derivativa, quae apud Graecos paragoga
dicuntur, ut fontanus montanus e. q. s.)
2 utili, ili litt. fere evanidis \\ 3 add Mue (cf. v. 17) || 5 aparer& || 6 post
quod propagatum dist Mue | legiii; an {duce v): legi cum <^de lego^ declinatum.? ||
10 sq. pamo- (0 ex i inter scribendum) \ ad gentiUtates : corr Sp. \ homine Becker ||
14 emiliolj. | reliq {sic q ut saepius) \\ 16 impositio secl Sp. \\ 18 os; omnia (. . .
2
dicerentur) Canal || 19 n del Canal \ dicerent ad illud genus- : corr ed. Ven. (dis-
cerent v) || 20 descendendo: corr Steph \ idu (won idn) || 24 allat]'- csuetudine ||
26 oms recto : corr Aug || 27 sq. qs : corr Ald \ n nuquS offendunt- Non e mirii
&enr (et enim seiunxit Christ) \ illa: corr Ald | iposuerAf- || 29 -Uoluis || eni
LIBER Vni 8-10 127
his in multitudine<(m) declinaretur, ab homiue homineB; sic mares
liberoB voluisse notari, nt ex his feminae declinarentur, ut est ab
Terentio Terentia; sic in recto casu quas imponerent voces, ut illinc
essent futurae quo declinarentur: sed haec in omnibus tenere nequisse,
5 quod et unae[t] dicuntur scopae et mas et femina aquila et recto et
obliquo vocabulo vis. cur haec non tam 8i<|n>t in culpa quam pu- 8
tant, pleraque solvere non difficile, sed nunc non necesse: non enim
qui potuerint adsequi sed qui voluerint, ad hoc quod propositum
refert, quod ni[c]hilo minus declinari potest ab eo quod imposiverunt
10 scopae scopa, quam si imposuissent scopa, ab eo scopae, sic alia.
3. causa, inquam, cur f eam ab impositis nominibus declinarint, 9
quam ostendi; sequitur, in quas voluerint [declinarint] declinari aut
noluerint, ut generatim ac summatim item informem. duo enim genera
verborum, unum fecundum, quod declinando multas ex se parit dis-
15 parilis formas, ut est lego legi[s] legam, sic alia, alterum genus sterile,
quod ex se parit ui[c]hil, ut est et iam f uixerat magis cur. quarum 10
6 Cf. V. 9; GL. II 169, 7 (vetustissimi . . . inveniuntur confudisse genera . , .
ut hic et haec . . . aquila); IV 120,6. 355,18. 375,24. 408,14. 494,2; V 11,9.
39, 19. 161, 7. 506, 5 \\ 6 Cf. GL. I 42, 14 (vis /3/a vis . . . vix vicis). 89, 14 (vis
vero tantum singulariter declinatur, velut haec vis huius vis e. q. s.). 546, 33 (via
vis /Sta. et haec omnia crescunt genetivo exceptis his duobus vis et sub); II
249, 9 (haec vis huius vis, cuius plurale similiter vis tam Lucretius quam Sal-
lustius protulerunt). 324,9; IV 19,20 (vis [scil. terminata] . . . nominativo plurali
ves producto faciunt . . . excepto uno quod facit res nominativo plurali, haec vis
huius vis hae vires. Lucretius tamen numero plurali hae vis et has vis) et 31, 1
(civis huius civis, haec vis huius vis et plurali hae vis, sicut Lucretius et Varro:
nam hae vires numero semper plurali declinantur). 98,19; VI 482,11 || 9 sg. Cf.
Quint. I 5, 16 (scala tamen et scopa . . . non alio vitiosa sunt quam quod plu-
ralia singulariter . . . efferuntur); Serv. in Georg. I 192 (scopae bigae); GL. I
33, 22 (scopae accgoe — dicimus tamen et scopa — scalae xXtiia^). 93, 5 (scalae
Bcopae). 328, 5 (scopae scalae). 549, 31 (hae scopae accQog, hae scalae). 533, 12
(scopa); IV 195, 27 (scopae is). 376, 28 (scalae scopae). 393, 15 (scala quadriga
Bcopa . . . barbarismus). 446, 15 (scalam scopam quadrigam et aha barbarismos
eBse); V 42, 26 (scopae dici debet, quia res quae de pluribus constat singulariB
esse non potest. sic scalae mappae quadrigae). 176,28 (idcirco scopae, quoniam
de multis constant virgis, numeri sunt pluralis. idcirco etiam scalae quadrigae
e. q. s.). 290, 20 (quadriga scopa scala . . . barbarismi). 348, 10. 396, 5. 590, 18
(flcalas et scopas negant grammatici pluraliter: sed consuetudo vicit); VII 289,5
(et Bcopae et scalae .... semper pluralia, sed nostri scalam dixerunt); Anecd. Helv.
83, 34. 241, 18; TG. 8. v. || 16 Cf GL. III 65, 14 (primitiva quidem uniformia sunt
nec regulam aliquam a similitudine vel coUatione aliorum ipossunt accipere, ut
craa cur e. q. s.). 76, 18 (in r primitiva 'cur' et 'per' quando pro valde accipitur).
482, 16 ('iam' quae para orationis est? adverbium . . . cuius speciei? primitivae)
128 DE LINGVA LATINA
rerum usus erat simplex, ibi etiam vocabuli declinatus, ut in qua
domo unus servus, uno servili opus nomine, in qua[m] multi, pluribus.
igitur et in bis rebus quae sunt nomina, quod discrimina vocis plura,
propagines plures, et in his rebus quae copulae sunt ac iungunt[ur]
verba, quod non opus fuit declinari in plura, fere singula sunt: uno 5
enim loro alligare possis vel bominem vel equum vel aliud quod,
quicquid est quod cum altero potest colligari. sic quod dicimus in
loquendo 'consul fuit Tullius et Antonius', eodem illo ^et' omnis binos
consules coUigare possumus, vel dicam amplius, omnia nomina, atque.
adeo etiam omnia verba, cum fulmentum ex una syllaba illud 'et' lo
maneat unum. quare duce natura fsi, quae imposita essent vocabula
rebus, ne ab omnibus his declina[n]tus putarent.
11 4. fquarum generum declinationes oriantur, partes orationis sunt
duae, si item ut Dion in tris diviserimus partes res quae verbis signi-
ficantur: unam quae adsignificat casus, alteram quae tempora, tertia<(m)« i5
quae neutrum. de liis Aristoteles orationis duas partes esse dicit: vo-
12 cabula et verba, ut bomo et equus, et legit et currit. utriusque generis,
et vocabuli et verbi, quaedam priora, quaedam posteriora; priora ut
homo, scribit, posteriora ut doctus et docte: dicitur enim homo doc-
tus et scribit docte. haec sequitur locus et tempus, quod neque homo 20
nec scribi<^t)> potest sine loco et tempore esse, ita ut magis sit locus
16 sqq. Cf. Quint. I 4, 18 (veteres enim, quorum fuerunt Aristoteles quoque
atque Theodectes, verba modo et nomina et convinctiones tradiderunt: videlicet
quod in verbis vim sermonis, in nominibus materiam e. q. s. = Dionys. de comp.
II et de vi Demosth. XLVIII); GL. II 54, 5 (partes igitur sunt secundum dia-
lecticos duae, nomen et verbum, quia hae solae etiam per se coniunctae plenam
faciunt orationem, alias autem partes syncategoremata, hoc est consignificantia
appellabant); IV 428,11; V 34,23. 134,9; VII 216,6 adn.; Augmtin. cat. decem
c. 1; Isid. I 6,1; Plat. Soph. p. 262 (inter alia imtog TQix^i et &v9'Qca7tog ^av-
d-dvsi); Aristot. rhet. III 2 {ovrav S' ovofidrwv xai QrniaTcov i^ a>v 6 Xoyog 6vvi-
6r7]X£i/). Top. VI 11. Tt. £Q^. c. 2. 3 p. 16 Bk. ibique Ammon. p. 45 B.; Diog. Laert.
VII 59 {ubi avd-QcoTCog et iTtnog exstant simili ratione et ypaqpoa lEyco). Cf. Classen
d. gr. gr. prim. 52 sqq., Lersch ^ Sprachphilos. d. Alten' II 8sqq., Steinthal 'Gesch.
d. Sprachw.' I 263, Heinicke de Quintil. S. Asclep. arte gramm. p. 22
1 simplex, <^simplex> Sciop || 2 uno ser || ui Ij o post (sic) : correximus (opust
Sciop) I plj multi pluribus (plj lineolis del et t ex j incohato inter scribendum) ||
3 rebus quolj.: corr Sp. (quarum Vertr, quoiusmodi Canal) || 4 del Mue || 6 coUi-
gare Laet. c. al. || 7 Calligari- , sed a post C lineola in o corr (fort. m. 2, sed C certe
m. i) II 8 & II 9 coll]' gere (• s. o casu ut vid) || 10 ideo: corr Sciop \ fulm en || tunc:
corr Mue \ sil laba |t 11 duce natura- m. 1 ex dum cenatur (m et ce lineolis del,
ce add, ra ex r^: huius t- dwctus extremus excedit a extremam nequaquam olim a
cenatur separatam) j lacunosa haec: v. adn. \\ 12 sq. de cljnandus (1 ex i): corr
Laet I pu||tarent qua rum | quorum Laet \ [gejrerum Sp.: v. adn. \ oriantur-:
ormntur Laet (ubi lenius dist Sp.) \\ 14 dyon | Par||tes, P 6;» p || 15 unum | capus-:
corr Laet (cassus Sp.: cf. ad 135, 11) \ alterum | -Tertia- || 19 post doctus et (v. ad
125, 9) in marg m. 2 ut vid adscr bic error n paruu» | et secl Canal
LIBER Vm 10—17 129
homini coniimctus, tempus scriptioni. cum de his nomen sit primum 18
(prius enim nomen est quam verbum temporale et reliqua posterius
quam nomen et verbum), prima igitur nomina: quare de eorum decli-
natione quam de verborum ante dicam.
6 5. nomina declinantur aut in earum rerum discrimina, quarum 14
nomina sunt, ut ab Terentius Terenti<^a)>, aut in earum extrinsecus,
quarum ea nomina non sunt, ut ab equo equiso. in sua discrimina
declinantur aut propter ipsius rei naturam de quo dicitur aut propter
illius <(usum> qui dicit. propter ipsius rei discrimina f aut ab toto,
10 ut ab homine homunculus, ab capite capitulum; propter multitudinem,
ut ab homine homines; ab eo quod alii dicunt cervices et id <(H^or-
tensius in poematis (fr. p. R.p. 325 B.) cervix. quae a pai-te declinata, 16
aut a corpore, ut a mamma mammosae, a manu manubria, aut ab
animo, ut a prudentia prudens, ab ingenio ingeniosi. haec sine agitati-
15 onibus; at ubi motus maiores, item ab animo, ut ab strenuitate et
nobilitate strenui et nobiles, sic a pugnando et currendo pugiles et
cursores. ut aliae declinationes ab animo, aliae a corpore, sic aliae quae
extra hominem, ut pecuniosi, agrarii, quod foris pecunia et ager.
6. propter eorum qui dicunt usum declinati casus, uti is qui de 16
»0 altero diceret, distinguere posset, cum vocaret, cum daret, cum accu-
saret, sic alia eiusdem <modi)> discrimina, quae nos et Graecos ad
declinandum duxerunt. sine controversia sunt fqui quae: quis voce-
tur, ut <H>ercules; quemadmodum vocetur, ut <H>ercule; quo voce-
tur, ut ad <H>erculem; a quo vocetur, ut ab <H>ercule; cui vocetur,
85 ut <H>erculi; cuius vocetur, ut <(H>erculis.
7. propter ea verba quae erant proinde ac cognomina, ut prudens, 17
10 Cf. GL. 194,4 (homo homunculus) ; II 102,3. 109,1; TG. s. v. | Cf.
Non. 542, 23 (capitia capitum tegmina. Varro . . . haec et capitula appellavit) ||
11 sq. Cf. X 78; Quint. VIII 3, 35 (cervicem videtur Hortensius primus dixisse:
nam veteres pluraliter appellabant); Isid. XI 1, 61; Serv. in Aen. II 707. XI 496;
TG. 8. V. II 14 Cf Gell. IV 9, 12 (ingeniosus . . . ab ingenio) || 15 sq. Cf. V 94;
GL. II 83, 18 (quae ex qualitate vel quantitate animi vel corporis vel exlarinsecus
forte evenientium trahuntur) || 22 Cf. GL. 1 154, 6 (casus sunt, ut quidam volunt,
sex; ratione tamen sunt quinque, genetivus, dativus, accusativus, vocativus, abla-
tivus. nominativum enim optime casum esse noluerunt e. q. s.). 301, 35; II 184, 3.
185,12; IV 433,12. 534,23; V 44,8. 170,25. 181,35. 350,19; VI 189,22
2sg. dist Miie \ uerbu- Tgporale |i 6 add Reitzenstein (cf. IX 55. 59) \ in
ea res: corr Sp. \\ 8 de qua Vertr \\ 9 supplevitnus (dicit <u8um> Beitzenstein):
cf V. 19 II 9 ab toto <aut a parte. ab toto> v (cf adn.) \\ 11 ; db eo (d ex a) ||
12 apte II 13 manuarii Sp. \ dut (u ex b inter scribendum) ab || 16 sq. motus- malores
It6- db animo- | mobilitate et mobiles Christ || 19 dicuntur {ex dicunt inttr scri-
bendum) SU-: corr Vertr \\ 21 e^e: suppl Mue jj 22 Sin§ | q qug-: quinque Laet
an: quinque <(apud illos, sex apud nos>.? (v. adn.) \\ 26 -Ppterea uba
Varro de Ung. lat. 9
130 DE LINGVA LATINA
candidus, strenuus, quod in his praeterea sujit discrimina propter in-
crementum, quod maius aut minus in his esse potest, accessit decli-
nationum genus, ut a candido candidius candidissimum sic a longo,
divite, id genus aliis ut fieret,
18 quae in eas res quae extrinsecus declinantur, sunt ab equo equile, 5
ab ovibus ovile, sic alia (haec contraria illis quae supra [§ 15 s. f.J
dicta, ut a pecunia pecuniosus, ab urbe urbanus, ab atro atratus), ut
nonnunquam ab homine locus, ab eo loco homo, ut ab Romulo Roma,
19 ab Roma Romanus. aliquot modis declinata ea quae foris: nam aliter
qui a maioribus suis, Laton<^i)>us et Priamidae, aliter quae <(a)> facto, 10
ut a praedando praeda, a merendo merces; sic alia sunt, quae circum
ire non difficile; sed quod genus iam videtur et alia urgent, omitto.
20 8. in verborum genere quae tempora adsignificant, quod ea erant
tria, praeteritum, praesens, futurum, declinatio facienda fuit triplex,
ut ab saluto salutabam, salutabo; cum item personarum natura triplex 15
esset, qui loqueretur, <(ad quem^, de quo, haec ab eodem verbo decli-
nata, quae in copia verborum explicabuntur.
21 9. quoniam dictum de duobus, dealinatio[nibus] cur et in qua
sit f fama, tertium quod relinquitur, quemadmodum, nunc dicetur.
declinationum genera sunt duo, voluntarium et naturale; voluntarium 20
est, quo<(d)> ut cuiusque tulit voluntas declinavit. sic tres cum emerunt
Ephesi singulos servos, nonnunquam alius declinat nomen ab eo qui
vendit, Artemidorus, atque Artemam appellat, alius a regione quod
ibi emit, ab Ion<^i)>a lona[m], alius quod Ephesi, Ephesium, sic alius
22 ab alia aliqua re, ut visum est. contra naturalem declinationem dico, 25
quae non a singulorum oritur voluntate, sed a com<^m)>uni consensu.
itaque omnes impositis nominibus eorum item declinant casus atque
eodem modo dicunt huius Artemidori et huius lonis et huius Ephesi[s],
6 Cf. § 54. IX 50 II 8 Cf. V 144. IX 50 \\ 11 Cf Isid. XVIII 2, 8 (praeda
a praedando) | Cf V 44. 178 \\ 13 Cf Aristot. top. 114. rhet. 13. 11; Diog.
L. VII 141; Dion. Thr. 53, 1 Uhl., al. \\ 16 Cf. Dion. Thr. 51, 3. 4 Uhl. iUque
adn. 52. 53 \\ 20 Cf IX 34. X 15 \\ 22 Cf Plat. Cratyl. 384 D. ; Diod. Cyr. ap.
Ammon. in Arist. it. sq(i. 38, 18; Helladius ap. Phot. bibl. 279 p. 532^, 35; Don.
in Andr. I 3,21 et Ad. I 1,1 (cf post Classenium d. gr. gr. pr. 211 et Lerschium
I 42 sq. Reitzenstein 26, 5)
4:sq. fier& qug | s- db: ut ab Sp. || 6 sq. dist Mue || 10 laton;: Latoius
Sp., fort. recte (Latoiius) || 16 suppl Mue duce Laeto \ de quo h§c- db || 18 sg-.
duab; declinationib; : corr Mxie | qua sit foi-ma v (cf ad 127, 12) \ fama- || 19 sq. df
declinationu || 21 quo- ut | tres cu s. scr. || 23 arte- idorus; an: Artemidoro .^ ||
24 emit ex emi | add Laet \ lona- : corr Mue \\ 25 naturale ex natura inter scri-
bendum \\ 26 acomuni || 28 arte Idori-: Artemae Aug; an: ^Artemae ut huius^
Artemidori ? \ ephesis- : corr Ehol (Ephesii Laet)
LIBER Vm 17—26 131
sic in casibus aliis. cum utrumque nonnunquam accidat, et ut in 28
voluntaria declinatione animadvertatur natura et in naturali Toluntae,
quae, cuiusmodi sint, aperientur infra (X 15sq. 51)'^ quod utraque de-
clinatione alia fiunt similia, alia dissimilia, de eo Graeci Latinique
5 (Fnnai. p. 118) libros fecerunt multos, partim cum alii putarent in
loquendo ea verba sequi oportere, quae ab similibus similiter essent
declinata, quas appellarunt avttXoyCas, alii cum id neglegendum pu-
tarent ac potius sequendam <^dis>8imilitudinem, quae in consuetudine
est, quam, vocarunt a(yyo^aXluv, cum, ut ego arbitror, utrumque sit
10 nobis sequendum, quod <in> declinatione voluntaria sit anomalia, in
naturali magis analogia. de quibus utriusque generis declinationibus 24
libros faciam bis temos, prioris tris de earum declinationum disciplina,
posteriores de eius disciplinae propaginibus. de prioribus primus erit
hic, quae contra similitudinera declinationum dicantur, secundus, quae
15 contra dissimilitudinem, tertius de similitudinum forma; de quibns
quae expediero singulis tribus, tum de alteris totidem scribere ac divi-
dere [incipimus] incipiam.
10. quod huiusce libri est dicere contra eos qui similitudinem 26
sequuntur, quae est ut in aetate puer ad senem, ^puella^ ad anum,
20 in verbis ut est scribo scribam, [dico] dicam prius contra universam
analogiam, dein tum de singulis partibus. a natura sermo<(nis^ in-
cipiam.
11. omnis oratio cum debeat dirigi ad utilitatem, ad quam tum 26
denique pervenit, si est aperta et brevis (quae petimus, quod obscurus
85 et longus orator est odio), [et cum efficiat] aperta, ut intellegatur,
6 sqq. Gell. II 25, 1 sqq. : in Latino sermone , sicut in Graeco , alii &va-
Xoyiav sequendam putaverunt, alii &voaiiaXlav. &vaXoyla est similium similis de-
clinatio, quam quidam Latine proportionem vocant. &v(0(iaXla est inaequalitas
declinationum consuetudinem sequens. duo autem Graeci grammatici illustres
Aristarchus et Crates summa ope, ille &vaXoyiav, hic &vcafiaXiav defensitavit.
M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua latina octavus nuUam esse observa-
tionem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari
ostendit; cf. Quint. 16,3; Cic. Tim. 4 s.f.; Mart. Cap. III 289 sq.; GL. 1 116,30.
384,15. 456,5; IV 47,22. 435,15; V 47,13. 197,22. 353,19. 539,21; VI 275,16;
VII 12, 7; Isid. 128, 1; TG. s. v. \\ 16 Cf X ^ || 24 Gf Sext. Emp. adv. maihetn.
I § 184 sqq. {itghg iihv rr]v xov ivagyovg &vtiXri'ipiv oi&siiiag tixvrig iatl ZQ^^") >
Cic. d. inv. 1 16, 23; Eugr. in Eun. 12, 27
2
1 aliis cu II 3 aperient infra- quod || 7 analogjias- (sic, cum lineola super
jirimum a post ji sequentis litterae ductum: quae fortasse i potius spectaverat) \\
8 sequend-a similituding (■ inter da nil significante: qualia infra saepius non
notamus) || U uocal^: uocant r (cf. test.) \ A(jJMA€NAN-: corr Ald || 13 posterioreg-
ex: corr Sp. \\ 16 experiero: corr Mxie duce Aug \\ 11 sq. Incipim;- Incipia qd |
secl Sp. I huiu8C§ || 19 suppl Ald \\ 20 • dico dica • Prius | secl Sp. \\ 21 partib;
anatvu:a sermo Incipia- (I ex i) || 24: sq. obscuru & longj: corr Ald \\ 25 sq. secl
et suppl Boot
9*
132 DE LINGVA LATINA
brevis, ut cito intellegatur, et (cxLm efficiat)> aperta<(m)> consuetudo,
brevem temperantia loquentis, et utrumque fieri possit sine analogia;
ni[c]hil ea opus est. neque enim, utrum Herculi an Herculis clavam
dici oporteat, si doceat analogia, cum utrumque sit in consuetudine,
non neglegendum [sunt], quod aeque sunt et brevi<^a)> et aperta. 5
27 12, praeterea quo[d]ius utilitatis causa quaeque res sit inventa,
si ex ea quis id sit consecutus, amplius ea<(m)> scrutari cum sit ni-
mium otiosi, et cum utilitatis causa verba ideo sint imposita rebus
ut ea<(8> significent, si id consequimur una consuetudine, ni[c]hil prod-
est analogia. 10
28 13. accedit quod quaecumque usus causa ad vitam sint assumpta,
in his fnon utilitatem qu<^a)>erere, non similitudinem : itaque in vestitu
cum dissimillima sit virilis toga tunica<(e)>, muliebri<(s)> stola pallio,
tamen inaequabilitatem hanc sequimur ni[c]hilo minus.
29 14. in <a)>edificiis, quom non videamus habere <(ad^ atrium jcsql- 15
dtvXov similitudinem et cubiculum ad equiie, [quod] tamen propter
utilitatem in his dissimilitudines potius quam similitudines sequimur:
itaque et hibema triclinia et <^a>estiva non item valvata ac fenestrata
facimus.
30 15. quare cum, ut in vestitu <^a^edificiis, sic in supellectile cibo 20
ceterisque omnibus quae usus <^causa> ad vitam sunt assumpta domi-
netur inaequabilitas, in sermone quoque, qui est usus causa constitu-
tus, ea non repudianda.
31 16. quod si quis duplicem putat esse summam, ad quas metas
naturae sit perveniendum in usu, utilitatis et elegantiae, quod non 25
solum vestiti esse volumus ut vitemus frigus, sed etiam ut videamur
vestiti esse honeste, non domum habere ut simus in tecto et tuto
solum, quo[d] necessitas contruserit, sed etiam ubi voluptas retineri
possit, non solum vasa ad victum habilia, sed etiam figura beUa atque
3 Cf. Plin. in GL. 1 132, 17 (Herculi pro Herculis . . . dici coeptum est =
Beck p. 5); Quint. I 5, 63 \\ 11 sq. Cf. Sext. Emp. adv. mathem. I § 193 sqq. (inl
■ndvxav ys fiTjv 6%e8ov tcov ^griGiiisvovTav Tq> ^im ^stqov iOTl iKavov t6 ^rj Ttag-
aTCodi^EC&cci, Tcgbg Tccg ^^ps/ag) || 13 Cf. IX 48
1 & cito : corr Ald \ v. ad 131, 25 \ apta || 5 nneglegendu • Sunt qd | & breui
& apta- II 6 quod lus: corr Mue post al. \\ 7 consecutus, u alt. e corr \\ 8 otiqsi ||
9 add Vertr\\ 11 dccidit: eorr Ald\\ 12 n: con<^venit> A.Sp.; an: idon<( eum)> (v. 133,2
2
et test.) vel bonum.? || 13 e add Laet \ muliebri- Stola: corr Cuperrn || 14= sq. seqt |
nichil omin; Inedificiis- qd (quom Mue duce Sp.) | add Sp. \\ 15 sq. TTePHCThAON :
corr Vict | -45: secl Mue \\ 17 sequam- || 20 & in: corr Steph \ -edificiis- || 21 sq.
2
suppl Sp. (usu BhoT) I dnet || 24 mgtas || 28 qd: corr quidam apud Aug | retinere Mue
LIBER Vm 26-84 133
ab artifice * * * *, quod aliud homini, aliud humanitati satiB est;
quodvis sitienti homini poculum idoneum, humanitati <^ni^si bellum
parum; sed cum discesBum e<8)>t ab utilitate ad voluptatem, tamen
in eo ex dissimilitudine plus voluptatis quam ex similitudine s^^a^epe
5 capitur: quo nomine et gemina conclavia dissimiliter poliunt et lectos 32
non omnis paris magnitudine ac figura faciunt. quod <si)> eBse[n]t
analogia petenda supellectili, omnis lectos haberemus domi ad unam
formam et aut cum fulcro aut sine eo, nec cum ad tricliniarem gra-
dum, non item ad cubicularera; neque potius delectaremur supellectile
10 distincta quae esset ex ebore * * * ♦ rebus disparibus figuris quam
grabattis, qui ava l6yov ad similem formam plerumque eadem ma-
teria fiunt. quare aut negandum nobis disparia esse iucunda aut, quo-
niam necesse est confiteri, dicendum verborum dissimilitudine<(m)>, quae
sit in consuetudine[m], non esse vitandam.
16 17. quod si analogia sequenda est nobis, aut ea observanda est 38
quae est in consuetudine aut quae non est. si ea quae est sequenda
est, praeceptis ni[c]hil opus est, quod, cum consuetudinem sequemur,
ea nos sequetur; si quae non est in consuetudine, qu<^a)>eremus : ut
quisque duo verba iu quattuor formis finxeri[n]t similiter, quamvis
30 haec nolemus, tamen erunt sequenda, ut fluppiti, Marspitrem. quas
si quis servet analogias, pro insano sit reprehendendus. non ergo ea
est sequenda.
18. quod si oportet id es<(se)>, ut a similibus similiter omnia 34
declinentur verba, sequitur, ut ab dissimilibus dissimilia debeant fingi,
13 Cf. IX 47 II 17 Cf. Ptolem. Pindar. ap. Sext. Emp. adv. math. I§202; Stein-
thal ir 137 sq. ; Beitzenstein p. 48 adn. \\ 20 Cf. VIII 49. 1X75. 77. X65; Quint.
16,25 (quaedam a primis statim positiouibus tota mutentur, ut luppiter); Gell.
V 12, 5; Varro (sat. Menipp. 582) apvd Tertull. apol. 14, ad nat. I 10 (loves
sive luppiteres [iupitres codd. plerique'] dicendum est); GL. I 309, 16. 22; II
229,8; IV 8,9. 17,7. 490,5; V 45,23. 172,21. 186,12. 187,9; VI 473,1; Isid.
I 7,33; adde Sext. Emp. adv. math. I § 195 (ro (i^v yccQ t^s og&fjg TCTmaems 6
Zshg o^Orig tccg jtXayiag TtQO^psQsad^ai Zr]vog Zrjvi Zf^va . . . aacpsg . . . ro Sb &no
rfig Zsog OQd^^g Zsog Xiystv xai Z«i xal Zsa . . . . oh ^ovov &6a(phg aXXa xal
yiXcavog, hri Sh ngoexoTt^g a^iov slvai doxsi)
1 artifice- qd c. lac. 4 fere litt. (cf. v. 10); <(facta) Sp.; an: <(pretio8e
caelata)> ? \\ 2 Quoduis (o ex d et d ex i inter scribendum) sitientj poculum ho-
mini | add Ald || 3 & ab || 5 poUent: corr Koeler \\ (i orais | eent: suppl et del
Laet II 7 sqq. oms | verba haberem . . . tricljni supra are . . . distincta qug ab eadem
m. in primo pag. v. postea add ut vid: unde etiam 41 v. sunt in hac pag., scilicet
ex dispartito scribendi negotio (v. s.) \\ 10 ebore reb; c. lac. 4 fere litt.: cf. v. 1;
<(te8tudine aliis^ ex IX 47 Sp., aliis c. Laeto || 11 grabatis v | analogon: corr
Mue (cf. X 2) II 14 Incsuetuding || 18 querem;- || 19 finxerunt-: corr Vertr \\
20 nolem; : nolimus Sp. \ iuppitj mars pitre- f Iuppit<r>i Sp., de <(Iuppiter
Marspiter^ Iuppit<(rM Marspitri cogitans; an: Iuppite<^r Marspiter Iuppitrem>
Marspitrem ? \\ 23 ia e : corr Canal duce Mue (ita esse) 1| 24 ab his simiUb ;
134 DE LINGVA LATINA
quod non fit: nam et <ab> similibus alia fiunt similia, alia dissimilia,
et ab dissimilibus partim similia partim dissimilia. ab similibus simi-
lia, ut a bono et malo bonum malum; ab similibus dissimilia, ut ab
lupus lepus lupo lepori. contra[ria] ab dissimilibus dissimilia, ut
Priamus Paris, Priamo Pari; ab dissimilibus similia, ut Iup<(p>iter s
35 ovis, lovi ovi. eo iam magis f analogias dissimilia finguntur, sed
etiam ab [h]isdem vocabulis dissimilia neque a dissimilibus similia,
sed etiam eadem. ab [h]isdem vocabulis dissimilia fingi apparet, quod,
cum duae sint Albae, ab una dicuntur Albani, ab altera Albenses;
cum trinae fuerint Athenae^ ab una dicti Athenae<^i)>, ab altera Athe- lo
36 naiis, a tertia Athen<^a^eopolitae. sic ex diversis verbis multa facta
in declinando inveniuntur eadem, ut cum dico ab Saturni Lua Luam,
et ab solvendo [ab]luo [ab]luam. omnia fere nostra <(n)>omina [li]virilia
et muliebria multitudinis cum recto casu fiunt dissimilia, ea<^de)>m (m)
dand<^i)>: dissimilia, ut mares Terentiei, feminae Terentia<(e)>, eadem in 15
dandi, vireis Terentieis et mulieribus Terentieis. dissimile Plautus et
Plautius et co<(m>mune, ut huius Plauti et Marci.
3 sq. Gf. Sext. Emp. adv. gramm. 1 237 {ta v.axa xkq bQ%a<s itxmastg &.vakoyec
ovxa xal o(ioia xavxa naxa xag TtXayiovs ovofioias xs nal ovx avaXoycos Gxrjnaxi-
tsxai, olov 'kQTis XaQrjs ^ap^/JS '^qsws XdQr\xos %dQXov) ; Quint. I 6, 12 (cum de-
prehensum est lepus et lupus similia positione quantum casibus numerisque
dissentiant); GL. I 135,10; IV 435, 21; V 48,4. 198,20; Isid. I 28,2 \\ 9 Cf.
§ 56. 80. X 44; Quint. I 6, 15 (quid . . . quod tota positionis eiusdem in diversos
nexus exeunt? cum Alba faciat Albanos et Albensis); GL. 1 106, 1 (Albani dicuntuv
ab Alba, Albenses autem ab Alba Fucente. cuius rei causam Varro ait esse, quod
analogia in naturalibus nominibus tantum servatur, in voluntariis vero neglegi-
tur e. q. s.); V 144,19 (ait sic Caesar in libris analogiae '^duae sunt Albae, alia
ista quam novimus in f Aricia [Marsia Keil] et alia hic in Italia. volentes Ro-
mani discretionem facere, istos Albanos dixerunt, illos Albenses . . . Plinius Se-
cundus negat et ait sic ' indifferenter haec inveniuntur' e. q. s.) [sed cf. N. H.
III 106: Albensium Alba ad Fucinum lacum]; Appian. Hannib. 39 {is xr]v kX^a-
v&v 6vyx.Qi6Lv kX^rjGsas avxovs v.aXov6iv) || 10 Cf. vit. Arati p. 77 Maass (Ad^ri-
vfjxai,) II 12 Cf Gell. XIII 23, 2 (Luam Saturni); Serv. Dan. in Aen. III 139
(tam Saturno quam Lu[n]ae); ad VI 11 || 17 Cf. Varro de comoediis Plautinis I
apud Gell. III 3, 10 (Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. quoniam
fabulae <^eae)> Plauti inscriptae forent acceptas esse quasi Plautinas, cum essent
. , . a Plautio Plautianae); adde Plin. N. H. XXXV 115, ubi Plautius Marcus
se nominat in epigr.
1 -Na & similib;: corr Sp. «a)> v) \ inter fiunt et similia litt. fi et scr. et
del. m. i II 3 a bono & malo- bonu malii- || 4 ctraria- || 5 lupit || 6 -lobi- |
dvaXoyiK&s Laet, post quam vocem lac sign Mue (<^non solum a similibus» ||
7 del Laet \\ 8 eade ab hisde || 9 alu§ || 10 sq. una ex uua | athene- : corr Laet;
an: Athenae<^oe> ? | athena iis- {unde A.th.enaeis Mue) \ atheneopolitg ■ || 12 lua
ex lui II 13 & ab soluendo- abluo ablua- | delevimus duce Suerdsioeo (alterum
c. Aug) I omia | -omia: corr Sp. \ liberalia: corr Scal \\ 14: sq. multitudinis , 1 ex
t inter scribendum \ eu dant: corr Sp. duce Laet (cum dandi) et Mue (c. d. <^eadem^) |
femina e terentia-: corr Laet \ ea^e || I6 uireis {sic: e ex j et i ex a inter scriben-
dum; uiris in marg)
LIBER Vm 84-42 135
19. deuique si est anulogia, quod ia multis verbis e<(s)t simili- 37
tudo verborum, sequitur, quod in pluribus est dissimilitudo, ut non
sit in sermone sequenda analogia.
20. postremo, si est in oratione, aut in onmibus eius partibus 38
5 est aut in aliqua [esse parum et]: in omnibus non est, in aliqua
esse parum est, ut album esse <A^ethiopa[m] non satis est quod ha-
bet caudidos dentes: non est ergo analogia.
21. cum ab similibus verbis quae declinantur similia fore polli- 39
ceantur qui analogias esse dicunt, et cum simile [lae]tum denique
10 dicant esse verbo verbum, ex eodem si[t] genere eadem figura transi-
tum de cassu in cassum similiter ostendi possit, qui haec dicunt
utrumque iguorant, et in quo loco similitudo debeat esse, et quem-
admodum spectari soleat, simile sit necne. quae cum ignorant, sequi-
tur ut, cum analogiam dicere non possint, sequi <(non^ debeamus.
15 qu<a>ero enim, verbum utrum dicant vocem quae ex syllabis est ficta, 40
eam quam audimus, an quod ea significat, quam intellegimus, an
utrumque. si vox voci esse debet similis, ni[c]hil refert, quod signi-
ficat nias an femina sit, et utrum nomen an vocabulum sit, quod illi
interesse dicunt. sin illud quod significatur debet esse simile, Diona 41
20 et Theona quos dicunt esse p<(a)>ene ipsi geminos, inveniuntur esse
dissimiles, si alter erit puer, alter senex, aut unus albus et alter
<A)>ethiops, item aliqua re alia dissimile<^sX sin ex [ex] utraque parte
debet verbum esse simile, non cito invenietur qui<(n^ in altera utra
re claudicet, nec Perpenna et Alf[a]en<(a) erit simile, quod alterum
25 uomen virum, alterum mulierem significat. quare quoniam ubi simili-
tudo esse debeat nequeunt ostendere, impudentes sunt qui dicunt esse
analogias.
22. alterum illud quod dixi, quemadmodum simile [ex]<[s>pectari 42
4:Sqq. Cf. Sext. Emp. adv. tnathem. I § 221 sqq. {§ 224: &XXu navra (ikv oix
insXriXv&aGav' aneiQa ydq icti . . . sl Se riva, nod^sv oxi nav ovo^ia xoiovt6v iexiv;
oi yag ort xial avfi,§i§rixsv ovofiaai xovxo xal naaiv) \\ 19 sqq. Cf. § 41. IX 42;
cf. Jioiv Giav in exeviplis coniunctos ut apud alios ita apud Apoll. de constr. IV
p. 316, ISsq.Bk. (praeter eos locos innunieros ubi alterum nomen exstat) \\ 22 Haec
Chrysippum redolent: cf. Wilviatms p. 7 et Uhlig Dion. Thr. p. LXXXVI \ Cf.
IX 42; luv. II 23 (derideat Aethiopem albus); Apoll. de constr. I p. 31, 10. 17 Uhl.
{[TQvcpaiv] ^iXag 7) Xsvxoe) || 24 sg. Cf § 81. IX 41. X 27; Quint. I 4, 24 (quae
femina positione mares . . . significant, qualia sunt Murena). 5, 54
4 aut suprascr. super & et & lineola del |) 5 at in ■ Canal, ubi etiam et secJu-
simua \\ 6 del Mue (p. 304) \\ 1 sq. analogia cu i| 9 simili l§t\i || 10 s^. dicantes ae:
corr Sp. I del Sp. \ transitu- De cassu Incassu || 14 an: <de^ analogia[m] dicere
(cf.136,8) vel analogiam efficere.? | suppl Vertr || 18 illg: corr Laet \\ 20 & theona-
{tion et atheona) || 22 ex || ex || 23 (j : corr ed Ven \\ 24 add Laet \\ 26 imprudentes v
(cf IX 43) \\ 28 del Vict
136 DE LINGVA LATINA
oporteret, ignorare apparet ex eorum praecepto, quod dicunt, cum
transierit e nominandi casibus in eos quos appellant vocandi, tum
denique posse dici rectos esse similis aut dissimilis: esset enim ut si
quis, Menaechmos geminos cum videat, dicat non posse iudicare similesne
sint, nisi qui ex his sint nati considerarit num discrepent inter se. 5
43 ni[c]liil, inquam, quo magis minusve sit simile quod conferas cum
altero, ad iudicandum extrinsecus oportet sumi. quare cum ignor[ar]ent,
quemadmodum similitudo debeat sumi, de analogia dicere non possunt.
haec apertius dixissem, nisi brevius eo nunc mallem, quod infra
(X 3 sqq. 10 sqq.) sunt planius usurpanda. quare quod ad universam 10
naturam verborum attinet, haec attigisse modo satis est.
44 23. quod ad partis singulas orationis, deinceps dicam. quoius
quoniam sunt divisiones plures, nunc ponam potissimum eam qua
dividitur oratio secundum naturam in quattuor partis: in eam quae
habet casus et quae habet <(tempora et quae habet) neutrum et in 15
qua est utrumque. has vocant quidam appellandi, dicendi, adminicu-
landi, iungendi. appellandi dicitur ut homo et Nestor, dicendi ut scribo
45 et lego, iungendi ut que, adminiculandi ut docte et commode. ap-
pellandi partes sunt quattuor, e quis dicta a quibusdam provocabula
qu<(a)e sunt ut quis, qu<(a^e; <(vocabula)> ut scutum, [ut] gladium; 20
nomina ut Romulus, Remus; pronomina ut hic, h<(a)ec. duo media
dicuntur nominatus; prima et extrema articuli. primum genus est in-
finitum, secundum ut infinitum, tertium ut effinitum, quartum finitum.
46 haec singulatim triplicia esse debent quod sexum, multitudinem, ca-
sum: sexum, utrum virile an muliebre an neutrum sit, ut doctus docta 25
doctum; multitudinem, unum an plura significet, ut hic, hi, h<(a)>ec;
1 Cf. IX 43 II 15 Cf. VI 36. X 17. IX 31. frg. 96 W. \\ 16 sg. Cf Quint. 1 4,
18sqq.; GL. II 551, 18 (ex Ammonio ad Arist. de interpr. p. 11, Isqq.B.: quibus-
dam philosophis placuit nomen et verbum solas esse partis orationis, cetera vero
adminicula vel iuncturas earum e. q. s.); IV 428,7; V 10,6 || 11 sq. Cf. Quint. I
5,2 (una pars orationis ^lego scribo'); Apoll. de constr. II p. 42,2 Uhl. (mg av-
9Qca7Cog Hkdxav) \\ 20 Cf. Biog. Laert. VII 57 sq. ; Apoll. de pron. 48 (v. Schoe-
mann 'Redeth.' 79; Wilmanns 11) \\ 22 Cf frg. 99 W.
1 igorare | verl)a praecepto . . . considerarit • Nunc (cf. v. 5) trihus v, paulo
arctioribus ineunte pag. scripta sunt, unde etiam in hac sunt v. 41 \\ 4 Me hecli
mos 11 5 q ante nisi q lineola del \ considerarit • Nunc discrepat: corr Aug ||
6 simile- Qd | cu s. scr. || 7 iudicandu- | sumi^ (cf 142,20) \ del Bhol; an: igno-
ra[re]nt.? cf 135, 13 || 13 •Ja-: corr Lachm \\ 14 secda- Ut naturam: corr
Lachm \ Irda.- \\ 16 qde: corr Laet \\ 17 ante lungendi (I ex i) lineolis del dicend(i) ;
iungendi adminiculandi trai Mue \\ 18 •utq;-: ut <(et et)> que Mue; an: ut que
<^et ve)> ? II 20 qsq;- : corr Aug | suppl Laet | secl Bent; an: et? jj 21 hec, h ea; e
incohata ut vid {certe non ex n) || 22 nomina tus || 23 tertium ut finitum Aug \\
24 qd: quo<^a)>d v, quod <(ad)> Sp. || 26 haec, <hae)> Mu£
LIBER Vni 42-61 137
m
^B casum, utrum recto sit, ut Marcus, an obliquo, ut Marco, an com<[m)uni,
^m ut loyis.
^B 24. his {li<(8^creti8 partibus singulas perspice, quo facilius nus- 47
^H quam esse analogias quas sequi debeamus videas. nempe esse opor-
5 tebat vocis formas temas, ut in boc humanus humana humanum, sed
^^ft habent quaedam binas, ut cervus cerva, qu<^a)edam singulas, ut aper,
^K et sic multa. non ergo est in huiuscemodi generibus analogia.
^V 25. et in multitudine ut unum significat pater, plures patres, 48
sic omnia debuenint esse bina. sed et singularia solum sunt multa,
10 ut cicer, siser (nemo enim dicit cicera, sisera) et multitudinis sunt,
ut salinae (non enim ab his singulari specie dicitur salina) et balnea<(e^.
neque ab eo quod dicunt balneum habet multitudinis consuetudo: nam
quod est ut praedium balneum, debuerunt esse plura, ut praedia bal-
nea, quod non est: non est ergo in his quoque analogia.
15 26. alia casus [alia casus] habent et rectos et obliquos, alia rectos 49
solum, alia modo obliquos habent: utrosque ut luno, lunonis, rectos
modo ut lupiter, Maspiter, obliquos solum ut lovis, lovem: non ergo
in his est analogia.
27. nunc videamus in iUa quadripertita. primum si esset ana- 50
•0 logia, ut in infeineiteis articulis, ut est quis quem quoius, sic dicere-
tur quae quam <^qua^ius; et ut est quis quoi, sic diceretur qua quae:
nam est proportione simile: ut deae bonae quae, sic dea bona qua[e]
est, et ut est quem quis, sic quos ques. quare quod nunc dicitur qui
homines, dici oportuit ques.
25 28. pr<^a)>eterea ut est ab [h]is <^ei)>, sic ab ea eae diceretur, quod 51
6 Cf. GL. II 233, 12 (aper apri cuius femininum veteres protulerunt apra,
ut Plinius) II 9sq. Cf. IX 63; X 54; GL. I 34, 26 (semper singularia . . . hoc
cicer) = 328,20. 550,29 et 32,14 (siser &yQt.ooiXivov) ; Mart. Cap. III 298 (cicer
. . . in numero ain^lari); TG. s. tJ. || 11 Cf GL. I 33,23 (salinae aXixai). 549,31
(hae salinae aXod^rjitia) \\ 11 sq. Cf IX 68; GL. 199,3 (balneum veteres dixerunt
. . . in privatis. in publicis autem feminini generis et quidem numero semper
plurali e. q. s.). 327,7; IV 375,31. 431,29. 195,26; V 162,23. 345,12. 426,23.
572,16; VII 108,7. 265,15; Non. 194,7; TG. s. balneum || 17 Cf ad VIII 33
ibique adnotata \\ 20 Cf 136,23 \\ 24 Cf GL. 191,16. 133,2. 158,21. 558,14;
III 9,13; IV 502,13. 546,36; Fest. 261^,23; Serv. in Aen. I 95
2 ovis Sp., recte ut vid (cf § 49) || 3 decretis: corr Aug \ singula* (* paHli-
n
diore, ut alia, sed ead. m.) \\ 6 hab& qugda || 8 duo lineolis del et plures s. scr. ||
9 debuerint || 10 §• || 11 distinximus || 14 qq s. scr. || 15 dlia casus- alia casua ||
16 habent- UtrOBq; (-habent utroaque v) || 19 in secl Sciop \ quadriptita primu ||
20 infej nej- tejs: corr Sp. \ qug: secl Sp. \ -cuius- || 21 sqq. quae quauis (nequa-
quam ex quaius) : corr Atig (quam secl Sp.) | est a quia • cui : corr Aug \ qua
qu^na e • «Pportione | sit : corr Sp. \ qu§ § • : corr Sciop \ qug qs • ex quiuis • {& ex i
et <i ex M, del ait. i) || 24 homiues ex hominis || 25 @ sb his*: del et ei add Laet
138 DE LINGVA LATINA
uunc dicitur ei; pronuntiaretur ut in iis viris, sic es mulieribus, et
ut est in rectis casibus <(is)> ea [id], in obliquis esset eius eaius; nunc
non modo in virili sicut in muliebri dicitur eius, sed etiam in neutris
articulis, ut eius viri, eius mulieris, eius pabuli, cum discriminentur in -
rectis casibus is ea id. de hoc genere parcius tetigi, quod librarios 5
haec sp<(in)>onsiora indiligentius elaturos putavi.
52 29. de nominatibus qui accedunt proxime ad <(in>finitam naturam
articulorum atque appellantur vocabula, ut homo equus, eorum decli-
nationum genera sunt quattuor: unum nominandi, ut ab equo equile,
alterum casuale, ut ab equo equum, tertium augendi, ut ab albo 10
53 albius, quartum minuendi, ut cista cistula. primum genus, ut dixi, id
est, cum <^ab)> aliqua parte orationis declinata sunt recto casu voca-
bula[m], ut a balneis balneator. hoc fere triplices habet radices, quod
et a vocabulo oritur, ut a venatore uenabulum, et a nomine, ut a
Tibure Tiburs, et a verbo, ut a currendo cursor. in nullo horum ana- 15
logiam servari videbis.
54 30. primum cum dicatur ut ab ove et sue ovile et suile, sic a
bove bovile non dicitur; et cum simile sit avis et ovis, neque dicitur
ut ab ave aviarium (ah ove oviarium, neque ut^ ab ove ovile ab ave
avile, et cum debuerit esse ut a cubatione cubiculum sic a sessione 20
55 sediculum, non est. quoniam taberna, ubi venit vinum, a vino vinaria,
a creta cretaria, ab unguento unguentaria dicitur, dvcc k6y[i]ov si
essent vocabula, ubi caro venit, carnaria, ubi pelles, pelliaria, ubi cal-
cei, calcearia diceretur, non laniena ac pellesuina et sutrina. et sicut
est ab uno uni, ab tribus trini, a quattuor quadrini, sic a duobus 25
8 Cf. A^oll. de constr. I p. 40, 10 et II p. 106, 3 Uhl. {iitl tov iitTtog ^ av-
%'q(aTto<5) II 10 Cf. Aristot. rhet. III 2 s. f; Bion. Thr. 27 sq. U.; GL. I324sq., al. \\
15 Cf IX 34; GL. II 113,24 (Tiburtum Tiburs). 134,1 (Tiburtis pro Tibura
teste Capro); Serv. in Aen IX 358 (Tiburti . . . aut . . . dativus ab appellativo
veuiens hic Tiburs aut . . . filio Tiburti ab eo quod est hic Tiburtus) et VII
670 II 18 GL. 1 104, 28: bovile vetat dici Varro ad Ciceronem VIII et ipse sem-
per bubile [sic Mue coll. r. r. I 13, 1 buuile cod.] dicit; sed Cato de abrogandis
legibus bovile [sie vulg. buuile cod.; de sed <et) cogitat KeiT\ dixit || 19 Cf Serv.
in Georg. II430 = Isid. XVII 6, 9 (cf XIV 8, 32); TG. s. aviarium || 20^3. Cf.
Fest. Pauli 336, 6 (sediculum sedile) || 25 Cf GL. II 126, 23. III 112, 18 (binae
pro biunae)
1 <^et> pronuntiaretur C. F. W. Mue \ In his uiris | e<^ai>s A. Sp. duce Aug |
mulierib; • || 2 ea .' id .-■ In {.' ■' ex ■ ■ , nequaquam traiciendi signa sunt) \ add et det
Mue I ealus (ut sdepe) || 6 add Vict (spinosiora) | indulgentius : corr Sciop \\
7 nominatiuis: corr Sp. \ qu§ | add Aug (cf. §_ 45. 80) || l^i sq. add Sp. \ uoca-
bulu- ut: corr Ald || 14 s^. atibura: corrLaet \ tibur- Sed | uerbo et || 16 seruare ||
17 ab oue ex a boue | ouille et suille || 19 suppl Mue || 20 auile ex auele (e
lineola del, i s. scr.) | sit- a || 21 n e- | uen& || 22 analogjon (analogon Sp.) \\
23 eent ex e& inter scribendum
LIBER Vin 61—69 139
duini, non bini diceretur; nec non ut quadrigae trigae, sic potius
duigae quam bigae. permulta sunt huiusce generis, quae quoniam ad-
monitus perspicere potest, omitto.
31. vocabula quae ab norainibus oriuntur, si ab similibus nomini- 66
6 bus similia esse debent, dicemus, quoniam gemina sunt Parma Alba
Roma, f Parmenses; aut quoniam est similis Roma Nola Parma, dice-
mus ut Romani Nolani sic Parmaui; et a Pergamo, ab Ilio similiter
Pergamenus Ilienus; aut ut Ilius [unus] et Ilia mas et femina, sic
Pergamus et Pergama vir et mulier; et quoniam similia nomina sunt
10 Asia Libya, dicemus Asiaticos et Libyaticos homines.
32. quae vocabula dicuntur a verbis, fiunt ut a scribendo scriptor, 57
a legendo lector, haec quoque non servare similitudinem licet videre
ex his: cum similiter dicatur ut ab amando amator, ab salutando
salutator, a cantando cantator, et cum dicatur lassus sum metendo
15 ferendo, ex his vocabula non reddunt proportionem, quo<(niam^ non
fit ut messor fertor. multa sunt item in hac specie in quibus potius
consuetudinem sequimur quam rationem verborum. pr<^a)eterea cum 58
sint ab eadem origine verborum vocabula dissimilia superiorum, quod
simul habent casus et tempora, quo vocantur participia, et multa sint
»0 contraria ut amor amo, seco secor, ab amo et eiusmodi onmibus ver-
bis oriuntur praesens et futurum et amans [u]et amaturus, ab eis
verbis tertium quod debet fingi praeteriti, in lingua latina reperiri
non potest: non ergo est analogia. sic ab amor legor et eiusmodi
verbis vocabulum eius generis praeteriti te<(m)>poris fit, ut amat[ur]us
86 eram, sum, ero, neque praesentis et futuri ab his fit. non est ergo 59
1 sq. Cf. IX 63 sq. X24. 66 sq. ; Caesar et Fronto apud Gell. XIX 8, 4. 8. 15. 17;
GL. 133,7. 327,34. 549,2; II 126,23; V 167,21. 177,24. 428,9; VII 104,16.
265, 21 ; Serv. in Aen. II 272. V 721. XII 164. in Georg. 1 192; Anecd. Helv. 113, 10.
241, 17; Isid. XVIII 36,1; TG. s. v. biga || 1 Cf. § 83. X 16 \\ 11 sqq. Cf. Quint
I 4, 28 (quaedam verba appellationibus similia, ut fraudator nutritor); GL. I
155, 22 (quae ab his ^Tjtiartxa dicuntur, nos non absurde verbalia dixerimus, ut
a verbo lego lectio e. q. s.). 334,10. 535,29; II 434,1 (artium vero nomina . . .
post verba naturaliter sunt accipienda . . . scribo post scriptor . . . omnia quoque
quae ex . . . ipso actu agentibus imponuntur . . . ut amo amator . . . lego lector);
IV 374,12 (alia facta de verbo, ut doctor lector). 53.9, 14; V 340, 16; VII 396,
5, al. II 14 Cf. GL. III 467, 5 (cantus . . . et . . . cautator et cantatrix); IV
181,26; V 149,18; VII 268,16; TG. s. v.
2 doig^, g eo; d c. ras. || 6 [Alba] Sciop, recte.{cf. VIII 35 et nota gemina) ||
6 ^^Romenses et Albenaes ut) rarmenses vir doctus ap. Aug, recte, modo et
Albenses omittas || 7 ut a Mue \\ 8 un; || 10 -libia- | libiaticos || 11 aut dicuntur
aut fiuut secl Sp., etiam de dicuntur <^et)> cogitans {immo <^et)> fiunt); v. test. \\
12 sq. uidere- Ex his cu || 15 add Sp. \\ 21 futurum ut Bent \ & a mansueta {sic
cum lineolis) maturu»- || 23 sg. sic amabor: corr Aug \ ej- modi ubi 6 {mquaquam
del omnibus): corr Aug \ e^ generis* pteriti teporis fit- | del Laet
140 DE LINGVA LATINA
analogia, praesertim cum tantus numerus vocabulorum in eo genere
inter[or]ierit quod dicimus. in his verbis quae contraria non habent,
loquor et venor, tamen dicimus loquens et venans, locuturus <(et vena-
turus)>, quod secundum analogias non est, quoniam dicimus loquor et
venor, <(non loquo et veno)>, un[t]de illa erant superiora; e<(o> minus 5
servantur, quod [cum] ex his quae contraria verba non habent[ur]
alia efficiunt terna, ut ea quae dixi, alia bina, ut ea quae dicam:
currens ambulans, cursurus ambulaturus: tertia enim praeteriti non
60 sunt, ut cursus sum, ambulatus sum. ne in his quidem, quae s<a)>epius
quid fieri ostendunt, servatur analogia: nam ut est a cantando canti- 10
tans, ab amando amitans non est et sic multa. ut in his singulari-
bus, sic in multitudinis : sicut enim cantitantes fsed ettitantes non
dicuntur.
61 33. quoniam est. vocabulorum genus quod appellant compositicium
et negant conferri id oportere cum simplicibus de quibus adhuc dixi, 15
de compositis separatim dicam. cum ab tibiis et canendo tibicines
dicantur, qu<(a)>erunt, si analogias sequi oporteat, cur non a cithara
et psalterio et pandura dicamus citharicen et sic alia; si ab aede et
tuendo <(aeditumus dicatur, cur non ab atrio et tuendo)) potius atri-
tumus sit quam atriensis; si ab avibus capiendis auceps dicatur, de- 20
buisse aiunt a piscibus capiendis ut aucupem sic pisci<(cu)>pem dici.
62 ubi lavetur aes <(a)>erarias, non aerelavinas nominari; et ubi fodiatur
argentum argentifodinas dici, neque <^ubi^ fodiatur ferrum ferrifodinas ;
qui lapides c<(a)>edunt lapicidas, qui ligna, lignicidas non dici; neque
ut aurificem sic argentificem; non doctum dici indoctum, non salsum 25
insulsum. sic ab hoc quoque fonte quae profluant, animadvertere
est facile.
63 34. relinquitur de casibus, in quo Aristarchei suos contendunt
nervos.
10 sqq. Cf. Virgil. gramm. 57, 1 (ut clamo . . . clamito . . . sic . . . amo amito) ||
16 Cf. GL. I 117, 4 (Aristarchus . . . addidit, ne umquam simplicia compositis
aptemus); cf. Lersch II 62 (et post eum Beitzenstein 49 adn. 6) || 16 sq. Cf. VI 75
ibique adnotata \\ 19 Cf VII 12 ibique adnotata \\ 21 Cf Mart. Cap. III 325 (cur
venor piscor aucupor similia sint, cur venator et piscator dicitur et aucupator
non dicitur, sed auceps?); Isid. X 13; TG. s. v. \\ 24 Cf V 7
2 int orierit • : corr Laet | Qd dicim; In || 3 sq. suppl Laet \\ 6 uenerunt de :
corr Laet, suppl Sp. \ erant- superiora | emin;: corr Sp. \\ 6 cum secl Mue \
2 —
habent || 12 Si'' eni | seditantes v; an: sectitantes {vel spectitantes) .? || 17 cy-
thara || 18 cytharicen.' || 19 sq. suppl Laet, nisi quod dicatur {pro est) A. Sp. et
non Mue duce Ald \ atritumus ex atrutumus {lineola infra alteram u Utt. partem,
nequaquam adrut.) || 21 & ex -p {incohato -pisc, non ex ex) | piscipem tutatur Canal
2
{debuit piscupem) || 22 ^serarias • || 23 neq; fodiat {suppl Laet)
LIBER VIU 69—66 141
35. primum si in his esse[n]t analogia, dicunt debuisse omniB
nominat[i]u[o]s et articulos habere totidem casus: nunc alios habere
ununi solum, ut litteras singulas omnes, alios tris, ut praedium praedii
praedio, alios quattuor, ut mel mellis melli melle, alios quinque, ut
6 quintuB quinti quinto quintum quinte, alios sex, ut unus unius uni
unum une uno: non esse ergo in casibus analogias.
36. secundo quod Crates, cur quae singulos habent casus, ut 64
litterae graecae, non dicantur alpha alphati alphatos, si idem mihi
respondebitur quod Crateti, non esse vocabula nostra, sed penitus bar-
10 bara, qu<^a^eram, cur idem nostra nomina et Persarum et ceterorum
quos vocant barbaros cura casibus dica<(n)>t. quare si essent in ana- 65
logia, aut, ut Poenicum et <^A>egyptiorum vocabula singuKs casibus
dicerent, aut pluribus, ut Gallorum ac ceterorum: nam dicunt alacco
alaucus et sic alia. sin quod scribunt dicent, quod Poenicum si<(n^t
15 singulis casibus, ideo eas litteras graecas f nominari: sic Graeci nostra
senis casibus non quinis dicere debebant; quod cum non faciunt, non
est analogia.
37. quae si esse[n]t, negant ullum casum duobus modis debuisse 66
dici; quod fit contra. nam sine reprehensione vulgo alii dicunt in
so singulari hac ovi et avi, alii hac ove et ave; in multitudinis hae
puppis restis et hae puppes restes; item quod in patrico[s] casu hoc
8 Cf. Anecd. II 861 Bk. (Reitzenstein p. 46 adn. 1) || 5 Cf. GL. I 150, 22.
308, 7. 559, 21; IV 121, 9. 214, 7. 377, 23. 433, 26. 544, 15; V 44, 26. 171, 34.
184, 12. 351, 20; Anecd. Helv. 90, 13. 27. 244, 8; Mart. Cap. III 304; Isid. I 7, 33 \\
8 Cf. GL. III 443, 21 (litterarura . . . nomina indeclinabilia sunt tam apud
Graecos quam apud Latinos et neutra). 490,25; IV 48,37 (nomen unius cuius-
que litterae omnes artis latores, praecipue Varro, neutro genere appellari iudica-
verunt et aptote declinari iusserunt); V 501,24. 537,39; Anecd. Helv. 89, 15. 20 (cf
Wilmanns 125) \\ 9 sq. Cf. Democr. in Anecd. Gr. 781 Bk. (Beitzenstein 45, 4. 89) ;
Choerobosc. I 340, 12 Hilg. (ivsQoi Sk Xiyovciv oxi Sioc tovto ta ovoiucta t&v etot,-
Xsiav ov icXlvovtai,, insidi] ta atoixsla §aQ§d.Q(ov slalv svQjj^ata e. q. s.) \\ 16 Cf.
Quint. I 5, 58 sq. (inde illa quaestio exoritur, an eadem ratione per casus duci
extema qua nostra conveniat. ac si reperias grammaticum veterum amatorem,
neget quidquam ex Latina ratione mutandum, quia, cum sit apud nos casus
ablativus quem illi non habent, parum conveniat uno casu nostro, quinque
Graecis uti) || 20 Cf GL. I 122,22 et 29. 120,24. 126,7; II 344,3; V 539,44;
Serv. in Aen. II 610 || 21 Cf Serv. in Aen. I 108 | Cf Dionys. Thr. 31, 7 U.
1 dicant | de risse: corr Ald \ oms (bis) || 2 del Sp. || 6 '"uno "une || 7 gra-
tes II 9 grateti | ee uocabula || 11 dicat': corr Laet \\ 12 egiptio2|. || 14 alacus- |
alia*- In (as per compendium, ut saepe): corr Popma \ scribent | add Rhol ||
15 casib;- j graecas non in<^clin>ari {del eas) Reitzenstein , qui debuit (serv. eas)
(^a.y Graecis {vel graece vel Graecos) non inclinare j nominari- sic || 16 qni» fi;
trai Laet; an: quinis nostri <^Graeca> .^ {ad nn: non cf. ad 142,18sq.): v. test. \\
18 del Laet \\ 21 patrico': s del Laet
142 DE LINGVA LATINA
genus dispariliter dicuntur eivitatum parentum et civitatium paren-
tium, in accusandi hos montes fontes et lios montis fontis.
67 38. item cum, si sit analogia, debeant ab similibus verbis simi-
liter declinatis similia fieri et id non fieri ostendi possit, despicien-
dam eam esse rationem. atqui ostenditur: nam qui potest similius 5
esse quam gens, mens, dens? cum horum casus patricus et accusa-
tivus in multitudine sint disparilis: nam a primo fit gentium et gen-
tis, utrubique ut sit <(!)>, ab secundo mentium et mentes, ut in priore
68 solo sit I, ab tertio dentum et dentes, ut in neutro sit. sic item
quoniam simile est recto casu surus lupus lepus, rogant, quor non 10
dicatur proportione[m] item suro lupo lepo. sin respondeatur similia
non esse, quod ea vocemus dissimiliter sure lupe lepus (sic enim re-
spondere voluit Aristarc<(h)>us Crateti: nam cum scripsisset similia
esse Philomedes Heraclides Melicertes, dixit non esse similia: in vo-
cando enim cum (JEi} brevi dici Philomede<^s^, cum E longo Heraclide, 15
cum <^Ay brevi Melicerta), in hoc dicunt Aristarc^h^um non intellexisse
69 quod qu<a)eretur se non solvere[t]. sic enim, ut quicque in obliquis
casibus discrepavit, dicere potuit propter eam rem rectos casus non
esse similis; quom qu<(a)>eratur duo inter se similia sint necne, non
70 debere extrinsecus adsum<(i)> cur similia sunt. item si esset analogia, 20
similiter ut dicunt aves oves sues, dicerent item ut avium ovium suium.
si analogia est, inquit, cur populus dicit dei penates, dei consentes,
cum sit ut hic reus fer<(re)>us deus, sic hei re<(e)>i fer<re)>ei de<^e)>i?
1 Gf. GL. 1 138, 9; II 355, 1; IV 96, 8. 496, 16 et 1 125, 16. \\ 2 Cf. Bion.
Thr. 32, 1 cum adn. UhUgii \\ 8 Cf Serv. in Aen. I 430; GL. IV 125, 7 \\
10 Gf Gell. II 25, 6 (v. s. f libri VIII); Quint. I 6, 12 (cum deprehensum
est lepus et lupus similia positione quantum casibus numerisque dissentiant
e.q.s.); GL. 1135, 10; 1179,17; IV 26,36 (= VI 477,27)sq,(i. \\ 13 Cf 1X91 \\
18 Cf § 39 II 22 Cf Quintil. I 7, 15 sq. (diutius duravit, ut e et i iungendis
eadem ratione qua Graeci si uterentur . . . quod quidem cum supervacuum est,
quia i tam longae quam brevis naturam habet, tum incommodum aliquando:
nam in iis quae proximam ab ultima litteram e habebunt et i longa termina-
buntur, illam rationem sequentes utemur e gemina e. q. s.); Mart. Cap. III 325
(cum nominativo singulari reus et deus similia sint, quare plurali hi rei dicuntur,
et usus dicit hi di contra regulam, cum dei tantum dici deberet); GL. II 298, 2;
IV 103, 36. 213, 6. 521, 30; VI 15, 17
5 q {sic c. accentu) \\ 6 mens- gens- dens/: trai Sp. duce Laet \\ 8 secdo,
ex u {non a) inter scribendum \ mtis: corr Laet || 10 Surus-: s<^ci)>urus Aug {item
mox s<^ci)>uro . . . s<^ci)>ure) | lupus- Lepus- | quor {suprascr m. 2 ut vid) || 11 sq.
proportione: corr Ald \ Suro- lupo- lepo- j Sure- lupe- lepus- || l^sqq. dist Mue \
cratetina- Cu: corr Laet \\ li sq. vocandei Aug \ E add Laet \ s add Mue \\ 16 add
Sciop I meljcerte: corr Sciop duce Scal \\ 17 si n soluer&- : corr Grothf[ 18sq. notj esse |
con
quo (con suprascr m. 2 ut vid) jj 20 adsu : corr Laet (cf 136, 7) \ sint Sp. || 22 ac-
centus addidimus (di Canal duce v): cf test. \\ 23 -rei- ferej- dej-: corr Sp. (cf test.)
UBER Vni 66—76 143
!..„..-.
^^H consentium et non deorum consentium? item quor dicatur mille dena-
rium, non mille denariorum? est enim hoc vocabulum figura ut Va-
tinius, Manilius, denarius: debet igitur dici ut Vatiniorum Manilio-
f, rum denariorum; et non equum puplicum mille assarium esse, sed
mille assariorum: ab uno enim assario multi assarii, ab eo assariorum.
item secundum illorum rationem debemus secundis syllabis longis 72
Hectorem Nestdrem: est enim ut qu<^a)>estor praetor Nestor qu<^a^e-
storem praetorem Nestorem, qu<^a>est6ris praetdris Nestdris; et non
10 debuit dici quibus das, [q]his das: est enim ut hi qui his quis, a^u^t
sicut quibus hibus. cum dicatur da patri familias, si analogias sequi 73
vellent, non debuerunt dicere [da] hic pater familias, quod est ut
Atiniae Catiniae familiae, sic una Atinia Catinia familia. item plures
patres familias dicere non debuerunt, sed, ut Sisenna (Funai.p.l28) scribit,
J5 patres familiarum. neque oportebat consuetudinem natare alios dicere 74
boum greges, alios boverum, et signa alios loum, alios loverum, cum
esset ut lovis bovis struie et lovem bovem struem lovi bovi strui;
nec cum haec convenirent in obliquis casibus, dubitare debuerunt in
rectis, [propjin quibus nunc in consuetudine aliter dicere, pro lovis
20 lupiter, pro bus bos, pro stru[u]s strnes.
39. deinceps dicam de altero genere vocabulorum, in quo con- 75
1 aqq. Cf. Cie. or. 155 (a quibuBdam sero iam emendatur antiquitas, qui haec
reprehendunt; nam pro 'deum atque hominum fidem' deorum aiunt. ita, credo,
hoc illi nesciebant, an dabat hanc licentiam consuetudo? e.q.s.); Quintil. 16,18
(idem centum milia nummum et tidem deum ostendant duplices quoque soloe-
cismos esse, quando et casum mutant et numerum); GL. II 306,18 ; IV 103,31 \
Cf. IX 85 II 7 sqq. Cf. Quint. I 5, 60 (Castorem media syllaba producta pronim-
tiarunt, quia hoc omnibus nofltris nominibus accidebat, quorum prima positio in
easdem quas Castor litteras exit; gwo de loco non prorsus recte disputat Bader-
tnacher Mu£. Bh. LX 243 sq.) ; Mart. Cap. III 298 (Castoris et Hectoris genitiyos
veteres produxerunt, sed nos corripimus, quoniam Graeci horum nominum geni-
tivos corripiunt); GL. 1 43,24. 86,1 (Hector Hectoris, Nestor Nestoris). 131,28 \\
10 sq. Cf. GL. I 54, 19; III 10, 15 (his, quamvis et hibus pro his antiqui protulerunt.
PlautuB in Curculione [606]). j Cf. GL. I 107, 9 (pater familias et mater fami-
lias antiqui magis usurpaverunt . . . sed ehiendatius familiae dicemus. quod ne
celebraretur Sisenna effecit. ait enim eimi qui diceret pater familiae etiam plu-
raliter dicere debere patres familiarum e.q.s.). 120,10; IV 211,27. 543,17; Serv.
in Aen. XI 801 \\ 15 Cf GL. 154,25 \\ 17 Cf IX 79; GL. I 123,18; II 17, 17.
253, 16. 326, 8. 356, 2; IV 20, 6. 121, 37; VII 177, 15; Anecd. Helv. 61, 17.
117, 36; Serv. in Buc. VIII 86 (bos anomalum nomen eat e. q. 8.)
2 quor {s. scr. m. 2 ut vid) \\ 3 sq. uarinius et uarinion.: corr Laet \\ 5 publicu
ex puplicu II 10 qb; daa qs das : corr Mue \ ut ej/ q • his • qb | add Sp. (ac Sciop) \\
11 famili&i (i pro s ut saepius) || 12 lineolis del ipse cod \\ 13 <S)catiniae et
<S>catiniatJ || 15 notare: corr Canal || 19 jjpinqb;^ Nunc: corr Sp. \\ 20 dd Slp.
(cf. IX 79) I ■struis^
144 DE LINGVA LATINA
tentiones fiunt, ut album albius albissumum, in quo f id analogias non
servari apparet: nam cum sit simile salsum caldum et dicatur ab his
salsius caldius, salsissimum caldissimum, debuit dici, quoniam simile
est bonum malum, ab his bonius et malius, bonissimum et malissi-
mum. nonne dicitur bonum melius optimum, <^malum peius pessimum^? 6
76 in aliis verbis ni[c]hil <(de)>est, ut dulcis dulcior dulcissimus, in aliis
primum, ut peium peius pessimum, in aliis medium, ut caesior caesius
c<(a)>esi<^s^sumus, in aliis bina sunt quae <^de)>sint ab eadem voce de-
clinata, et ea ita ut alias desint secundum et tertium, ut in hoc mane •
manius manissime, alias ut duo prima absint, ut ab optimum optius lo
optum, alias ut primum et tertium desit, ut a melius melum melissu-
77 mum. pr<^a)>eterea si dicerentur similiter, cum similia essent <(m)>acer
sacer tener et macerrimus sacerrimus tenerrimus, non discreparet in
his macrior tenerior, neque alia trisyllaba fierent; et si in his domi-
naretur similitudo, diceremus ut candidissimus candidissima, pauper- 15
rumus pauperrima, sic candidus candida, pauper paupera; et ut dici-
mus doctus docta, doctissimus doctissima, sic diceremus frugalissumus
78 frugalissima, frugus et fruga. et si proportione[m] esse<(nt)> verba, ut
uno vocabulo dicimus virum et mulierem sapientem et diligentem et
sapientiorem et diligentiorem, sic diceremus item, cum pervenissemus 20
ad summum, quod nunc facimus aliter: nam virum dicimus sap<(i)>en-
tissimum et diligentissimum, feminam sapientissimam et diligentissi-
mam. quod ad vocabulorum huius generis exempla pertinet, multa
sunt reliqua; sed ea quae dicta, ad iudicandum satis sunt, quor ana-
logias in collatione verborum sequi non debeamus. 25
3 sq/i. Cf. Mart. Cap. III 325 (cum sanctus pius bonus similia sint, cur dicimus
. . . sanctior sanctissimus, bonior bonissimus non dicamus?); GL. 1 113, 18. 116, 27.
157, 2 II 9 sq. Cf. GL. IV 439, 18 (nemo enim dicit manius, nemo manissime). 512, 30;
r 65, 20. 68, 18. 249, 36 \\ 16 Cf GL. II 152, 8 (pauper cuius femininum in a
quoque vetustissimi ijroferebant e. q. s.). 343, 24 (hic et haec et hoc pauper); IV
16,11. 82,39. 197,31 (pauper mulier, non paupera mulier); VII 95,2; Serv. in
Aen. III 539. XII 519; TG. s. v. (pauper aut vir aut mulier) j| 11 sq. Cf. Quint.
I 6,17 (frugalis quoque sit apud illos, non frugi; nam quo alio modo fiet fru-
galitas ?)
Isq. albus albius: corrBhol \ albissimu- ea; albussumu • lineola suhdmta \ it<^em)>
Mue I " seruari ex seruuri inter scribendum || 3 sq. dist Mue || 5 Nonne | optjmu • ||
6 e-: corrAld \\ 8 cesifum;- in j add Mue \\ 11 sq. a melumelius melissumu^: trai
Sp. II 12 add Laet \\ 13 discepar& (sic) et in marg " scre (" et " scre m. 2 ut
vid) II 14 macrior tenerrim;^ | perissosyllaba Popma coU. GL. I 115, 17 sqq. \\
15 sq. pauprum; | paupera ex pauperi inter scribendum \\ 17 doctissim; doctissimus
(sed del alt. in fine v.) \\ 17 sq. " frugalissima " frugalissim; | proportione {corr
Laet) ee I &: corr Aid || 21 facim; (f ex d iyiter scribendum) \\ 24 sg. quod ex
quoy. : corr Sp. \ analogias (sic c. accentu)
LIBER Vni 76-88 145
40. magnitudinis vocabula cum possint esse tenia, ut cista cistula 79
cistella, f in mediis non sunt, ut in his macer macricolus macellus,
niger nigricolus nigellus. item minima in quibusdam non sunt, ut
ayis avicula aucella, caput capitulum capitellum. in hoc genere voca-
6 bulorum quoniam multa desunt, dicendum est non esse in eo potius
sequendam quam consuetudinem rationem.
quod ad vocabulorum genera quattuor pertinet, ut in hoc potius
consuetudinem quam analogias dominari facile animadverti possit, dic-
tum est.
10 41. sequitur de nominibus, quae diflferunt a vocabulis ideo quod 80
sunt finita ac significant res proprias, ut Paris <(H)>eIena, cum voca-
bula sint infinita ac res com<^m^unis designent[ur], ut vir mulier; e
quibus sunt alia nomina ab nominibus, ut Ilium ah Il[l]o et Ilia ab
Ilio, alia a vocabulo, ut ab albo Albius, ab atro Atrius. in neutris
15 servata est analogia: nam et cum sit a Romulo Roma, proportione
non est quod debuit esse * ♦ * Perpenni filia, non Perpennae. Per- 81
penna mulieris nomen esse debuit et nata esse a Perpenno, quod est
ut Arbemus Percelnus Perpennus, Arberna Percelna Perpenna. quod
si Marcus Perpenna virile est nomen et analogia sequenda, Lucius
20 <^ A^elia et Quintus Mucia virilia nomina esse debebunt ; item quae
dicunt ab Rhodo, Andro, Cyzico Rhodius, <(Andrius^, Cyzicenus, si- 82
militer Cyzicius dici et civis unusquisque (non ut Athen<(a)>eus dici-
tur rhetor nomine, etsi non sit Atheniensis). in hoc ipso analogia
non est, quod alii nomina habent ab oppidis, alii aut non habent aut
25 non ut debent habent. habent plerique libertini a municipio manu- 88
missi, in quo, ut societatum et fanorum servi, non servarunt pro-
portione[m] rationem, et Romanorum liberti debuerunt dici ut a Fa-
ventia Faventinus, ab Reate Reatinus sic a Roma Romanus, ut
1 Cf. GL. I 94, 2 (item deminutionis inaequalitas dura est, ut iuvenis
iuvenculus e. g. s.); II 102, 5; IV 373, 15 (deminutivorum tres sunt gradus e. q. s.);
V 340, 24 II 2 Cf. Non. 136, 27 (macellum dictum pro macilento) || 4 Gf GL. IV
536, 35 (caput capitulum) || 11 Cf. Non. 354, 12 (nomen est proprium vocabulum
singulorum); Scaurus in GL. I 320,14. 533,11; II 55,6; IV 373,5; V 34,29.
243, 10. 31 II 13 Cf Serv. in Aen. 1 267 (Ilum dictum a rege Ilo, unde et Ilium);
TG. s. Ilius I Cf X 44 \\ 16 Cf V 144 s. f (aliter V 33) et IX 50 \\ 16 Cf ad
§ 41 (Quintil. I 4, 24. 5, 54); IX 41. X 27 \\ 21 Cf Don. in Andr. praef 1 1
et ad I 1, 46 (ex Andro Andria) || 28 sg. Gf Liv. IV 61, 8—10
2 Inmediis | in <^aliiB^ media non quidam apud Aug itemque sed <^quibu8-
dam> Sp.; vix: in mediis <^nonnulla^ non (cf v. 3) || 13 «5'. illu ab illo- & illa
ab illo- II 16 lac sign Steph coll. IX 50; praeter Romula supplendum erit nomen
eius quae <^debuit esse^ Perpenni filia, non Perpennae || 21 suppl Ald || 22 dici
<^debebat^ et ^sic^ civis Mue | nam ut: corr Canal \\ 26 sq. fano2j.- serui n j pro-
portiong: corr op.
Varro de ling. Ut. 10
146 DE LINGVA LATINA LIBER Vni 83—84
nominantur libertinis orti publicis servis Romani, qui manumissi ante
quam sub magistratus nomina, qui eos liberarunt, suecedere c<(o)>epe-
84 runt. hinc quoque illa nomina Lesas, Ufenas, Carrinas, M<(a)>ecenas,
quae cum essent ab loco ut Urbinas, et tamen U[e]rbin<(i)us, ab bis
debuerunt dici ad nostrorum nominum ***** 5
Gellius N. A. II 25, 5sqq.: (M. Varronis liber ad Ciceronem de
lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet in-.
que omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit: sicuti
cum dicimus, inquit, lupus lupi, probus probi et lepus leporis [v. s. § 68]),
item paro paravi et lavo lavi, pungo pupugi, tundo tutudi et pingo lo
pinxi. cumque (inquit) a ceno et prandeo et poto et cenatus sum et
pransus sum et potus sum dicamus, a destringor tamen et extergeor
et lavor destrinxi et extersi et lavi dicimus.
item cum dicamus ab Osco Tusco Graeco Osce Tusce Graece, a
Gallo tamen et Mauro Gallice et Maurice dicimus; item a probus is
probe, a doctus docte, sed a rarus non dicitur rare, sed alii raro
dicunt, alii rarenter.
(inde M. Varro in ebdem libro:) sentior (inquit) nerao dicit et
id per se nihil est, adsentior tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus
adsentio in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen £o
vincere consuetudinem potuerunt.
adde VII 90 et cf. IX 111. 112; item IX 53. 55. 66. 79. 80. 81.
89. 90. 91. 96. 97. 100. 101. 104. 105. 108. 110.
3 Cf. Quintil. I 5, 62 (ut Maecenas Sufenas Aspr[ajenas) || 11 Cf. GL. I
262, 15. 402, 6; II 483, 23. 512, 15. 565, 27. 573, 21; III 154, 12; V 72, 4;
Anecd. Helv. 255, 23 \\ 13 Cf IX 106 || 16 sq. Cf GL. I 217, 14 (rarenter Cato
. . . pro raro); V 517, 12; Anecd. Helv. 54, 7; Non. 164, 21 (rarenter pro rare).
515, 24; TG. s. rare (raro) rarenter || IH sq. Cf GL. I 381, 23. II 399,12 (sentio
neutrum: ex eo assentio et assentior . . . in una eademque inveniuntur significa-
tione). 435, 10 (sentio neutrum, assentior deponens, in quo coniugatio mansit:
dicitur tamen et assentio). 436,3; IV 383,19; V 233, 34. 369,14; VII 107,9;
Quintil. IX 3,7; Non. 469,18 || 19 sg. Cf Quintil. I 5, 13 sq. (sive est adsentior,
Sisenna dixit adsentio multique et hunc et analogian secuti, sive illud verum
est, haec quoque pars consensu defenditur: at ille pexus pinguisque doctor aut
illic detractionem aut hic adiectionem putabit)
1 orti publicis orti seruis {alt. orti lineolis del) \ an: Publici<^i), Servi<^i)> .?
V. adn. et test. ud 145, 28 \\ 2 magistratuum Lipsius, magistratum Sciop || 3 carrinas-
mecenas- || 4 & tam ubin; | addidimus || 5 post nominum {uhi similitudinem suppl
Laet) vacua relicta sunt versus dimidius et fol. 22^ et fol. 23 versus 16; post quos
23 tantum perscripti sunt (ut etiam in tribus paginis sequentibus 39 tantum v. sunt)
<M. TERENTI VARRONIS
DE LII^GVA LATIKA
lilBER Vni EXPLICIT INCIPIT
LIBEE YIIII)
1. * ♦ * nesciunt docere quam discere quae ignorant: in quo fuit i
Crates, nobilis grammaticus, qui fretus Chrysippo, homine acutissimo
qui reliquit jcsqI dvcafiaXCag f lei libri contra analogian atque Aristar-
chum est nixus, sed ita, ut scripta indicant eius, ut neutrius videatur
5 pervidisse voluntatem, quod et Chrysippus (fr. 151 Arn.) de inaequa-
bilitate cum scribit sermonis, propositum habet ostendere similes res
dissimilibus verbis et dissimiles similibus esse vocabulis notatas, id
quod est ver[b]um, et [cum] Aristarchus, de aequabilitate cum scribit
fet de, verborum similitudinem qua[ru]ndam <in^ inclinatione[s] sequi
10 iubet, quoad patiatur consuetudo. sed ii qui in loquendo partim se- 2
qui iube<n)t nos consuetudinem partim rationem, non tam discrepant,
quod consuetudo et analogia coniunctiores sunt inter se quam iei
credunt, quod est nata ex quadam consuetudine analogia et ex hac 3
2 sqq. Cf. V. 8; Gell. II 35,28q. {&vaXoyia eet Bimiliiun similis declinatio, quam
quidam latine proportionem vocant; &v(ia(iaXia est inaequalitas declinationum con-
Buetudinem sequens: duo autem Graeci grammatici illustres, Aristarchus et Crates
Bumma ope ille &vaXoyiav, hic &v(OfiaXiav defensitavit) || 12 sqq. Cf. Pindario apud
Sext. Emp. adv. mathem. I 10 § 202 {&vaXoyia onoXoyovnivcns ^x tfjs avvri9sias
OQiiazai- ^eri yuQ onoiov rs xal &vo(ioiov dsagia' rh S' o^loiov xal &v6noiov ^x
rfis Ss6oKi(La6iisvT]s Xafi^dvsrai, 6vvri&sias); Quint. I 6,16 (ipsam analogiam nulla
res alia fecerit quam consuetudo)
Liber VIIII quod Vict supercilio pagellae ascriptum fuisse tradit nunc dele-
tum est ne umbris quidem relictis || 1 Nesciunt- docere | ^lnsignis eorum est error
qui malunt quae^ n. d. suppl Boot, <(Multi minus^ Sp. || 2 chrisippo || 3 sq.
perjanomalias | lej (e ex j, incohato Ijbri) Ijbri: his (ieis Vahlen) libris Ald; IH
{vel lU) Hbros Sp. \ aristarcu || 5 chrisippus || 6 sermones' || 7 dissimilib; similes:
corr Wilm (similibus dissimiles Canal) || 8 ubu- et: corr Ald \ secl Sp. | Conscribit
(C ex f inter scribendum): corr Mue || 9 et de {lineolis del de): secl. Sp. adiuncto
verborum; an: eiusdem (ejde, scil. sermonis) .^ | similitudine • quaruda: corr Crroth \
add A.Sp. I del Sp. (in <de>clinatione) || 10 -ij- q || 11 iub&: corr Vict \\ 12 lej |J
13 sg. hac csuetudo- Ex: lac sign Mue {et suppl consuetudine item anomalia,
itaque, ubi quare quoniam pro itaque Sp.)
10*
148 DE LINGVA LATINA
* * * consuetudo ex dissimilibus et similibus verbis eorumque declina-
tionibus constat, neque anomalia neque analogia est repudianda, nisi
si non est homo ex anima, quod est [homo ex anima quod est] ex
4 corpore et anima. sed ea quae dicam quo facilius pervideri possint,
prius de trinis copulis discernendum (nam [cum] confusim ex utra- s
que parte pleraque dicuntur, quorum alia ad aliam referri debent
summam): primum de copulis naturae et <(u^suis: haec enim duo sunt
quod ferigunt diversa, quod aliud est dicere <(esse)> verborum ana-
logias, aliud dicere uti oportere analogiis; secundum de copulis multi--
tudinis ac finis, utrum omnium verborum dicatur esse analogia fan lo
usus an maioris partis; tertium de copulis personarum, qui eis debent
5 uti, quae sunt plures. alia enim populi universi, alia singulorum, et
de ieis non eadem qratoris et poetae, quod eorum non idem ius. ita-
que populus universus debet in omnibus verbis uti analogia et, si
perperam est consuetus, corrigere se ipsum, cum orator non debeat is
in omnibus uti, quod sine offensione non potest facere, cum poeta[e]
6 transilire lineas impune possit. populus enim in sua potestate, sin-
guli in illius: itaque ut suam quisque consuetudinem, si mala est,
corrigere debet, sic populus suam. ego populi consuetudinis non sum
ut dominus, at iile meae est. ut rationi optemperare debet guberna- 20
tor, gubernatori unusquisque in navi, sic populus rationi, nos singuli
populo. quare ad quamcumque summam in dicendo referam si ani-
madvertes, intelleges, utrum dicatur analogia esse an uti f oporteret
redigeretur dici id in populum aliter ac inde omnibus dici Ln eum
qui sit in populo. 25
7 2. nunc iam primum dicam pro universa analogia, cur non modo
videatur esse reprehendenda, sed etiam cur in usu quodammodo se-
quenda; secundo de singulis criminibus, quibus rebus possint quae
dicta sunt contra solvi, dicam ita ut generatim comprehendam et ea
12 Cf. § 114 sq. X 74 \\ 16 sq. Gf. GL. I 51,11 \ Gf. Otto 'Sprichw.' p. 194
1 eo2j. qd: corr Sp. \\ 3 anima 2, n ex m incohato || 5 dist et secl Mue ||
6 quarum: corr Ald || 7 copuljs, js m. 1 in ras {fort. § er.) \ add Sp. coU. Gell.
IV 16 (cf. X 73) II 8 quae exigunt Laet c. al.; quod derigunt <S^. olim; an: quo
derigunt<(ur)> {scil. analogiae: cf X 74)? j suppl. Sp. (cf § 6) || 10 anusus- an
{alt. a ea; u incohata ut vid [item v. 23]); an unius an Aug.-., fort. an <(alic>uius
{vel <(c>uius<dam» an (cf. X 74. IX 45. 114) || 13 lejs || 16 sg;. poetg: corr Sp.
(possi<^n>t v) II 21 n singuli || 2S sqq. oportere[t] Mue (v. adn.) ; verba et corrupta
et lacunosa sic fere refingas: an uti oportere <^ea itemque intelleges si ad ana-
logiam usus loquendi^ redigeretur {cf. v. 24 vel coll. IX 19. X 22 derigeretur),
dici id in populum aUter ac <(in singulos nec)> i<^de)>m de omnibus dici in
eum qui sit in populo || 26 non modo <^non^ Steph (cf. 150, 3 sq. 151, 3) \\
29 cophendant: corr Ald
LIBER IX 8—18 149
quae in priore libro sunt dicta et ea quae possunt dici atque illic
praeterii.
3. primum quod aiunt, qui bene loqui velit consuetudinem sequi 8
oportere, non rationem similitudinum, quod, alterum si neglegat, sine
5 ofPensione facere non possit, alterum si sequatur, quod sine reprehen-
sione non sit futurum, e(ryTa.(nyt, quod qui in loquendo consuetudinem
qua oportet uti sequitur, <(sequitur) non sine [ea] ratione.
4. nam vocabula ac verba quae declinamus similiter, ea in con- 9
suetudine esse videmus et ad ea<(m)> conferimus et, si quid est erra-
10 tum, non sine ea corrigimus. nam ut, qui triclinium constrarunt, si
quem lectum de tribus unum imparem posuerunt aut de paribus ni-
mium aut parum produxerunt, una corrigimus et ad consuetudinem
co<(m)munem et ad aliorum tricliniorum analogias, sic si quis in ora-
tione in pronuntiando ita declinat verba ut dicat disparia, quod peccat
16 redigere debemus ad ceterorum similium verborum rationem.
5. cum duo peccati genera sint in declinatione, unum quod in 10
consuetudinem perperam receptum est, alterum quod nondum est et per-
peram dicatur, unum dant non oportere dici, quod <(non^ sit in consuetu-
dine, alterum non conceditur quin ita dicatur, ut si<(t)> similiter, cum
ao id faciant, ac, si quis puerorum per delicias pedes male ponere atque
imitari vatias c<(o>eperit, hos corrigi oportere si conceda<(n)>t, contra
si quis in consuetudine ambulandi iam factus sit vatia aut conpernis,
si eum corrigi non conceda<(n^t. non sequitur, ut stulte faciant qui 11
pueris in geniculis alligent serperastra, ut eorum depravata corrigant
26 crura? cum [de] <^vi)tuperandu8 non sit medicus qui e longinqua
mala consuetudine aegrum in meliorem traducit, quare reprehendendus
sit qui orationem minus valentem propter malam consuetudinem tra-
ducat in meliorem?
6. pictores Ap[p]elles, Protogenes, sic alii artufices egregii non 12
80 reprehendundi, quod consuetudinem Miconos, Dioris, Arimm<(a)>e, etiam
superiorum non sunt secuti, Aristophanes improbandus, qui potius in
quibusdam ve[te]ritatem quam consuetudinem secutus?
7. quod si viri sapientissimi, et in re militari et in aliis rebus 13
multa contra veterem consuetudinem cum essent <^a^usi, laudati,
2
1 atqu§ II 4 [similitudinum] vel (<(et> similitudinem 1^.: cf. v. 15 || 7 sequit- n
sine ea ratione- | suppl Canal duce Sp. et Mv^ \ delevimus tit illatum ex v. 10;
(ea<(m)> trai Sp., al.) \\ 9 ad eacferim; || 16 Indeclinationu • : corr Sp. \\ 18 suppl
Aug c. al. \\ 19 add Laet \\ 21 ccedat: corr Ald || 22 sit, % ex e vel e (». e. ex
eat incohato) inter scribendum \\ 26 dist Mue (? pro ■) \ detuperandus || 26 §grC.,
% ex X incohata || 30 myconos | dioros arj- me || 34 add Canal
150 DE LINGVA LATINA
despiciendi sunt qui potiorem dicunt oportere esse consuetudinem
ratione.
14 8. an cum quis perperam consuerit quid facere in civitate, non
modo patiemur, sed etiam p<(o)>ena[m] afficiemus, idem si quis per-
peram consuerit dicere verbum, non corrigemus, cum id fiat sine 5
p<^o)>ena?
15 9. et hi qui pueros in ludum mittunt, ut discant quae nesciunt
verba quemadmodum scribant, idem barbatos qui ignorabunt verba
quemadmodum oporteat dici non docebimus, ut sciant qua ratione
conveniat dici? 10
16 10. sed ut nutrix pueros a lacte non subito aveUit a consuetu-
dine, cum a cibo pristino in meliorem traducit, sic maiores in lo-
quendo a minus commodis verbis ad ea quae sunt cum ratione mo-
dice traducere oporte.t. cum sint <(in)> consuetudine contra ratione<(m)>
alia verba ita ut ea facile tolli possint, alia ut videantur esse fixa, 15
quae leviter b<(a^erent ac sine offensione commutari possunt statim
ad rationem corrigi oportet, quae autem sunt ita ut in praesentia
corrigere nequeas quin ita dicas, his oportet, si possis, non uti: sic
enim obsolescent ac postea iam obliterata faciKus corrigi poterunt.
17 11. quas novas verbi declinationes ratione[s] introductas respuet 20
forum, his boni poetae, maxime scenici, consuetudine subigere aures
populi debent, quod poetae multum possunt in hoc: propter eos quae-
dam verba in declinatione melius, quaedam deterius dicuntur. consue-
tudo loquendi est in motu: itaque sole<(n)>t fieri et meliora deteriora
<^et deteriora^ meliora; verba perperam dicta[m] apud antiquos aliquos 25
propter poetas non modo nunc dicuntur recte, sed etiam quae ratione
dicta sunt tum, nunc perperam dicuntur.
18 12. quare qui ad consuetudinem nos vocant, si ad rectam, seque-
mur: in eo quoque enim est analogia; si ad eam invitant quae est
depravata, ni[c]hilo magis sequemur, nisi cum erit necesse, [se]quam so
in ceteris rebus mala exempla: nam ea quoque, cum aliqua vis urget,
inviti sequemur.
28 Gf. Plndario apud Sext. Emp. adv. maihem. I 10 § 202 (cf. 147, 12)
4 modo <^non^ v (cf 148, 26) | pena || 5 flat fiat (sed alt. lineola sub-
ductum) II 6 pena- || 12 In maioris: trai Mue \\ 13 anim; || 14 suppl ed. Ven. \
ratione- || 16 possint-: corr Ald \ statim Mue: -Si eni (in ras, ut alia in hac
pagina, sine corr) || 17 inter au et s ita lineolis del adratione ] In (wow Im)
psentia || 20 del Laet \\ 22 possunt {non possint) || 24 sg. solet fieri & meliore de-
teriora meliora uba: suppl et corr Ganal (solet fieri ex meliore deterior <^ex
deteriore^ melior Sp.) \ dicta || 27 nu || 30 sequem nisi cu {sic, nil del ante nisi) |
necesse- sequar: corr Canal
LIBER IX 13-24 151
13. neque enim Lysippus artificum priorum potius <(secutus> est
vitiosa quam artem; sic populus facere debet, etiam singuli, sine
o£Pensione quod fiat populi. qui amissa <uonN modo qu<(a)>erant, sed i9
etiam quod indicium dent, idem, ex sermone si quid deperiit, non
6 modo ni[c]hil impendunt ut requirant, sed etiam contra indices re-
pngnant ne re8titua[n]tur? verbum quod novom et ratione introduc- 20
tum quo minus [ut] recipiamus, vitare non debemus.
14. nara ad usum in vestimentis aedificiis sup[p]ellectili[8] novi-
tati non impedit vetus consuetudo: quem enim amor assuetudinis po-
10 tius in pannis possessorem retinet quam ad nova vestimenta traducit?
15. an non s<^a^epe veteres leges abrogatae novis cedunt?
16. nonne inusitatis formis vasorum recentibus e Graecia adlatis 21
obliteratae antiquae consuetudinis sinorum et capu[l]larum species?
bis formis vocabulonim incontaminati<^s)> uti nol[l]ent quas docu<(e>rit
15 [o]ratio propter consuetudinem veterem? et tantum inter duos sensus
interesse volunt, ut oculis semper aliquas figuras supellectilis novas
conquirant, contra auris expertis velint esse?
17. quotus quisque iam servos habet priscis nominibus? quae 22
mulier suum instrumentum vestis atque auri veteribus vocabulis ap-
20 peUat? sed indoctis non tam irascendum quam huiusce pravitatis
patronis. si enim usquequaque no[me]n esset analogia, tum sequeba- 23
tur, ut in verbis quoque non esset, non, cum esset usquequaque, ut
est, non esse in verbis.
18. quae enim est pars mundi quae non innumerabiles habeat
85 analogias? caelum an mare an terra, quae in his? nonne in caelo ut 24
ab aequinoctiali circulo ad solstitialem et hinc ad septemtrionalem
divisum, sic contra [a] paribus partibus idem a bruma versum con-
traria parte? non quantum polus superior abest [efc abest et] a sep-
temtrionali f circumit cum his ad sol[i]stitium, tantundem abest in-
30 ferior ab eo quem ccvraQxtLxbv vocant astrologi et is ad brumalem ?
1 Cf. § 12
1 sq. lisippus | supplevimus duce Laeto (vitiosa (^eecutus^, vitia sec. A. Sp. c.
2
al.) II 3 dist Mue || 6 restituant-: corr ed. Ven. \ noui", u ex o inter scribendum \\
7 del Vertr \\ 10 possessorem suspectum Muellero \ qu6: corr Vict \\ 12 ablatis: corr
Laet (all.) || 13 syno^i et capulla2i || 14 add Sp. duce Mue \ nollent qu§: con-
H. Steph. II Ibdel Bhol \\ 17 sq. ee quotus | seruor: corr Ald \\ 20 inductis: corr Aug \\
21 nom II 27 Jdg {non Jd e) || 28 polo: corr Scal; an: Tt6log? | abest- & abest
&: secl Mue c. al. \\ 29 circulo et ia ad Mtte; an: cir<^culo et is ad solstitialem,
quem ^ sol cir)cumit cum it ad ? cf. Mart. Cap. VIII 818 sq. \ soljstjtiu || 30 art j
, . con
art] uocant
152 DE LINGVA LATINA
non, quemadmodum quodque signum exortum hoc anno, [quod] quot-
25 quot annis eodem modo exoritur? num aliter sol a bruma venit ad
aequinoctium, ac contra cum ad solstitium venit, ad aequinoctialem
circulum et inde ad brumam? nonne luna, ut ab sole discedit ad
aquilonem et inde redit in eandem viam, sic inde fertur ad austrum 6
et regreditur inde? sed quid plura de astris, ubi difficilius reperitur
quid sit aut fiat in motibus dissimiliter?
26 19. at in mari, credo, motus non habent [disjsimilitudines gemi-
nas, qui in XXIIII horis lunaribus cotidie quater se mutant, ac cum
sex horis <a)>estus creverunt, totidem decreverunt, rursus idem, item- lo
que ab his. an hanc analogian ad diem servant, ad mensem non item,
alios motus sic item cum habeant alios inter se convenientes? de
quibus in libro quem de <(a)>estuariis feci scripsi,
27 20. non in terra in sationibus servata analogia? nec cuius modi
in praeterito tempore fructuum genera reddidit, similia in praesenti is
reddit? et cuius modi tritico iacto reddidit segetes, sic ordeo sato pro-
portione reddidit parilis? non, ut Europa habet flumina lacus, montis
campos, sic habet Asia?
28 21. non in volucribus generatim servatur analogia? non ex aqui-
lis aquilae atque ut ex turdis qui procreantur turdi, sic ex reliquis 20
sm[s] cuiusque generis?
22. an aliter hoc fit quam in aere in aqua? non hic conchae
inter se generatim innumerabili numero similes? non pisces? [s]an
e murena fit lupus aut merula? non bos ad bovem coUatus similis
et qui ex his progenerantur inter se vituli? etiam ubi dissimilis fetus, 25
ut ex <(asino et> equa mulus, tamen ibi analogia: quod ex quocum-
que asino et equa nascitur id est mulus aut mula, ut ex equo et
asina hinnulei.
29 23. non sic ex viro et muliere omnis similis partus, quod pueri
8 sqq. Cf. Beitzenstein p. 60, 1 (Posidonio haec cum Schwartzio tribuensj \\
27 sq. Cf. d. r. r. II 8, 6 (hinnus qui appellatur est ex equo et asina.- quem
locum, vix hunc respexit Non. 122, 3: hinnos vel hinnas sub quo sensu accipere
debeamus, Varro designat: ait enim ex equis et hinnulis [in nullisX^, mulis Z»*;
asinis Guyet] qui nascantur hinnos vocari); Colum. VI 37, 5 (ex equo et asina con-
cepti); Plin. VIII 172 (equo et asina genitos)^ al.
1 exortu ■ hoc anno qd | secl Ald c. al. \\ 2 solabruma || 3 eqnoctiu •* ac ||
4 In supra ad lineolis del || 7 In, I supra^ scr || 8 del Mue 1| 9 XXIIJ: corr Ald jj
12 alios motus •* Sic Ite j verha ab alios ad alios difficultate laborant, quam
tollas aut priore aut posteriore alios deleto \\ 15 reddidit- similia In || 17 reddit v \\
2
20 q^creant (q^ ut alia in hac pagina fere evanida) \\ 23 s^. pisces sane- murena:
corr Aug || 25 Int se- Uituli etia- Ubi | f§tus || 26 suppl Sp. duce v (equa <et
asino)>.- v. test.) \\ 29 sq. partu*- qd puerj et puell§ n (ubi quod secl Mue)
LIBER IX 24—88 168
et puellae? non horum ita inter se [non] omnia eimilia membra, ut
separatim in suo utroque genere similitudine sint ea paria? non, omnes
cum sint ex anima et corpore, partes quoque horum proportione si-
miles? quid ergo cum omnes animae hominum sint divisae in octo- 80
6 nas partes, eae inter se non proportione similes? quinque quibus
sentimus, sexta qua cogitamus, septuma qua progeneramus, octava qua
voces mittimus? igitur quoniam qua loquimur voce f orationem, hanc
quoque necesse est natura habere analogias: itaque habet.
24. an non vides, ut Graeci habeant eam quadripertitam, unam 81
10 in qua Bi<(n)>t casus, alteram in qua tempora, tertiam in qua neutrum,
quartam in qua utrumque, sic nos habere? ecquid verba nescis ut
apud illos sint alia finita, alia non, sic utra<(que) esse apud nos?
equidem non dubito, qui<(n> animadverteris item in ea[m] innumera- 32
bilem similitudinum numerum, ut trium temporum verba, ut trium
15 personarum.
25. quis enim potest non una animadvertisse in onini oratione
esse ut legebam lego [lego] legam 8i<(c^ lego legis legit, cum haec
eadem dicantur alias ut singula, alias ut plura significentur? quis est
tam tardus qui illas quoque non animadvert<^er)it similitudines, qui-
20 bus utimur <^in)> imperando, quibus in optando, quibus in interro-
gando, quibus in infectis rebus, quibus in perfectis, sic in aliis discri-
minibus?
26. quare qui negant esse rationem analogiae, non vide<^n>t na- 83
turam non solum orationis, sed etiam mundi; qui autem vident et
25 sequi negant oportere, pugnant contra naturam, non contra analogian,
et pugnant volsillis, non gladio, cum pauca excepta verba ex pelago
sermonis fpuli minus trita afferant, cum dicant propterea analogias
non esse, similiter ut, si quis viderit mutilum bovem aut luscum ho-
minem claudicantemque equum, neget in [cornibus] bovom hominum
30 et equorum natura similitudines proportione constare.
4«gg. Gf. Plut. d. plac. philos. 898 E; Diog. Laert. VII 110. 157, al. (cf.
Wilmanns p. 11, Beitzenstein p. 42 adn. 1. 55) \\ lOsg. Cf. ad VIII 44; Xl7 (VI 36) ||
14 Cf. § 96. 101. X 31. 47
1 sed Sciop || 2 Bimilitxidines • Intra paria- {ubi sint corr Mue, ea Lachm) ||
.S quaq; || 4 s: corr Laet \\ 5 e§ | n (ut saepissime, non n) | similes ex Bimiljs |)
7 de lacuna v. adn. || 11 & qd: corr Seiop \\ 12 sq. ne sic | nos eqde n dubito- q
animaduertunt : corr Sciop | in ea: corr Sp.; an: in latin^^is^ .^ || 14 Bimilitu-
ding-: corr Sciop \\ 16 nonuna || 17 linea supra alt. lego | lega Si: corr Bent \\
19 add Sp. (animadvertat Sciop) || 20 sxippl Sciop c. al. || 23 "ratione | n uid& ||
27 <^po^puli Canal; an: <[ii8u po)>puli .^ | afferafit {sic cum parvula *) | 28 e6
similit- ut |j 29 secl Sciop
154 DE LINGVA LATINA
34 27. qui autem duo genera esse dicunt analogiae, unum naturale,
quod ut ex f natis nascuntur lentis sic et lupinum, alterum volun-
tarium, ut in fabrica, cum vident scenam ut in dexteriore parte sint
ostia, sic esse in sinisteriore simili ratione factam, de his duobus
generibus naturalem esse analogian, ut sit in motibus caeli, volun- 5
tariam non esse, quod ut quo<(i^quTe fabro lubitum sit possit facere
partis scenae: sic in hominum partibus esse analogias, quod ea<^s)>
natura faciat, in verbis non esse, quod ea homines ad suam quisque
voluntatem fingat, itaque de eisdem rebus alia verba habere Graecos,
alia Syros, alia Latinos: ego declinatus verborum et voluntarios et 10
naturalis esse puto, voluntarios quibus homines vocabula imposierint
rebus quaedam, ut ab Romulo Roma, ab Tibure Tiburtes, naturales
ut ab impositis vocabulis quae inclinantur in tempora aut in casus,
ut ab <^Romulus)> .Romulo Romuli Romulum et ab dico dicebam
85 dixeram. itaque in voluntariis declinationibus inconstantia est, in 15
naturalibus constantia; quas utrasque quoniam iei non debeant negare
esse in oratione, quom in mundi partibus omnibus sint, et declina-
tiones verborum innumerabiles, dicendum est esse in his analogias.
neque ideo statim ea in omnibus verbis est sequenda: nam si qua
perperam declinavit verba consuetudo, ut ea aliter sine offensione 20
multorum <^efferri non possint)>, hinc [ojrationem verborum praeter-
mittendam ostendit loquendi ratio.
36 28. quod ad universam pertinet causam, cur similitudo et sit in
oratione et debeat observari et quam ad finem quoque, satis dictum.
quare quod sequitur de partibus singulis deinceps expediemus ac sin- 25
37 gula crimina quae dicunt <(contra)> analogias solvemus. in quo ani-
madvertito natura quadruplicem esse formam, ad quam in declinando
accommodari debeant verba: quod debeat subesse res qu<(a)>e de-
signe[n]tur, et ut sit ea res in usu, et ut vocis natura ea sit quae
significavit, ut declinari possit, et [similitudo] figura verbi ut sit ea 30
1 Cf. Ammon. in Aristot. Tt. ^qii. 34, 10 sqq. Busse (Beitzenstein p. 24 sq. 55
adn. 1) II 8 Cf. Sext. Emp. adv. mathem. § 145 et Ammon. l. s. s. p. 19, 9 sqq.
(Beitzenstein p. 35 adn. 1) \\ 10 sq. Cf VIII 21 sq. X 15 \\ 12 Cf ad VIII 53 ||
28 Cf X 83; Quintil. III 6, 37 (Beitzenstein p. 60 adn. 1)
1 q au II 2 <^lentibus semi^natis v \ sic &: sic ex (^lupinis)> v || 6 qq (wt
saepe) || 7 add Laet \\ 10 siros || 12 tybere tyburtes | an: Tiburtis vel Tiburtus.?
V. test. ad 138, 15 \\ 13 ut del Sp. \ tepore H 16 Inconstantia (puncta infra n m. 2
ut vid) I l€J- n || 17 qua || 21 suppl Ald (post aliter), trai Sp. \ multo2i- Hinc ||
22 sq. ratio qd . . . causa- Cur || 25 delnceps, n ea; u inter scribendum \\ 26 suppl
2
Sp. (cf 148, 29) II 2%sq. subesse- resq; designent | add Bliol \ del Laet \ ut sit
cares || 30 ut ante declinari legi nequit et fere aliud subesse videtur \ secl Ant. Miller;
an: similitudo figura<(ve)> verbi.?
LIBER IX 34—41 155
quae ex se declinatu genus prodere certum possit. quo neque a terra 38
terrus ut dicatur postulandum est, quod natura non subest, ut in hoc
alterum maris, alterum feminae debeat esse; sic neque propter usum,
ut Terentius significat unum, plures Terentii, postulandum est, ut sic
6 dicamus faba et fabae: non enim in simili us<^u)> utrumque; neque ut
dicimus ab Terentius Terentium, sic postulandum ut inclinemus ab
A et B, quod non omnis vox natura habet declinatus; neque in forma 39
collata qu<a)>erendum solum, quid habeat in figura simile, sed etiam
nonnunquam in eo quem habeat effectum. sic enim lana Gallicana et
10 Apula videtur imperito similis propter speciem, cum peritus Apulam
emat pluris, quod in usu firmior sit. haec nunc strictim dicta aper-
tiora fient infra (§ 92). incipiam hinc.
29. quod rogant (VIII 40) ex qua parte oporteat simile esse 40
verbum, a voce au a signifieatione, respondemus a voce; sed tamen
15 nonnunquam qu<(a)>erimus genere similiane sint quae significantur ac
nomen virile cum virili conferimus, feminae cum muliebri: non quod
id quod significant vocem commoveat, sed quod nonnunquam f in re
dissimilis figurae formas indissimiles imponunt dispariles, ut calcei
muliebres sint an viriles dicimus ad similitudinem figurae, cum tamen
20 sciamus nonnunquam et mulierem habere calceos viriles et virum
muliebris. sic dici viruni Perpennam ut Alfenam muliebri forma[m] 41
et contra parietem ut abietem esse formam similem, quo<(m)> alterum
vocabulum dicatur virile, alterum muliebre et utrumque natura neu-
trum sit. itaque ea virilia dicimus non quae virum significant, sed
•>b quibus proponimus hic et hi, et sic muliebria in quibus dicere possu-
mus haec aut hae.
4 Cf. VIII 48. X 84 II 7 Cf. VIII 64 || 10 sq. Cf Plin. VIII 190 (lana . . .
laudatissimaApula); Martial. VIII 28,3; Colum. VII 2 \\ 21 Cf. VIII 41. X 27 \\
22 Cf. Amoh. I 59 p. 40, 20 R. (quaenam est enim ratio naturalis aut in mundi
constitutionibus lex scripta, ut liic paries dicatur et haec sella ?) || 24 sqq. Cf.
Anecd. Gr. p. 846. 902 Bk. (xa ysvr] i^ &xQi§elag v.axa. ypaji/taTixov? ov Xa(i§dvsTai,
&XX' ix T^s evvrd^scog v.a\ x^g sicpcovlag x&v ccvd^Qmitcov 6vvxatx6tieva SiacpoQOig
xoig ovofiaaiv. ixstvo yaQ iaxiv &QCeviyi6v, oj avvxdxxBxai x6 6 aQ^Qov e. q. s.);
G-ramm. Gr. I 3 p. 361, 15. 362, 5. 35. 524, 30 sqq. , ut alia mittamus
1 declinata: corr Sp. \ possunt: corr Aug \\ 3 ee- sic || 5 Insimilius: corrSp.\\
12 sq. hinc qd | partS (sed - lineola del) \\ 14 dboceaua: corr Laet {sed ab, ubi a
Neue) II 15 similia ne | qug, q ea; u inter scribenclum \\ 17 sq. significat | in re dis-
8im<^ili sim^ilis figurae formas, in <re^ [disjsimili imponunt dispariles Mu^: ubi
<^par^ilis praeferas et aU. re omittas \ disperiles- || 21 aut plena: ut Alphenam
Mue (cf 135,24) \ forma: corr Ald || 22 add Mu^ (cum v) |] H sq. uocatur {sic, e.
punctis sub u, non o) \ neutru- Sic itaq;: corr Ant. MiUer \ utrii: corr Ald ||
25 sq. possim;
156 DE LINGVA LATINA
42 30. quare ni[c]liil est, quod dicunt (VIII 41) Theona et Diona
non esse similis, si alter est <(A)>ethiops, alter [gjalbus, si analogia
rerum dissimilitudines adsumat ad discernendum vocis verbi figilras.
43 31. quod dicunt (VIII 42) simile sit necne nomen nomini im-
pudenter Aristarc<^li^um praecipere oportere spectare non solum ex 5
recto, sed etiam ex eorum vocandi casu: esset enim deridiculum, si
similes inter se parentes sint, de filiis iudicare: qui errant, quod non
ab eo<^rum)> obliquis casibus fit, ut recti simili facie ostendantur, sed
propter eos facilius perspici similitudo potest eorum quam vim ha-
bea[n]t, ut lucerna in tenebris allata non facit quae ibi simt posita 10
44 similia sint, sed ut videantur, quae sunt quoius <(mo^di[s] sint. quid
similius videtur quam in his est extrema littera crux Phryx? quas,
qui audit voces, auribus discernere potest nemo, cum easdem non esse
similes ex aliis verbis intellegamus, quod cum sit cruces et Phryges
et de his ertremis syllabis exemptum sit E, ex altero fit, ut ex C et is
S, crux, ex altero 6 et S, Phryx. quod item apparet, cum est demptum
S: nam fit unum cruci, alterum Phrygi.
45 32. quod aiunt (VIII 37), cum in maiore parte orationis non
sit similitudo, non esse analogian, dupliciter stulte dicunt, quod et in
maiore parte est et si in minore parte [est et si in minore] sit, tamen 20
sit [in maiore], nisi etiam nos calceos negabunt habere, quod in
maiore parte corporis calceos non habeamus.
46 33. quod dicunt (VIII 31 sq.) nos fdissimilitudinem: itaque in
vestitu in supellectile delectari varietate, non paribus subuculis uxoris,
respondeo, si varietas iucunditas, magis varium esse in quo alia sunt 25
similia, alia non sunt: itaque sicut abacum argento ornari, ut alia
<(paria sint, alia^ disparia, sic orationem,
47 Rogant, si similitudo sit sequenda, cur malimus habere lectos
1 sq. Cf. VIII 38. 41 II 8 Cf. VIII 42 \\ 15 sg. Cf Mart. Cap. III M6 (x . . .
constat enim ex G et S, ut rex regis, aut ex C et S, ut nux nucis) et 308 ; GL.
I 8, 12. 422, 30. 426, 4; II 12, 3. 33, 14; IV 49, 35. 51, 4. 214, 35. 422, 17; VI
5, 23. 20, 17. 195, 14; VII 14, 1. 326, 13. 382, 2
1 Theona- & diona- |] 2 gallus: corr Mue c. al. ex 135, 21 \\ S sqq. figuras
qd I imp<^r>u(ienter v (cf. 135, 26) \ e8se[t] C. F. W. Mue \\ 7 similes ex similjs ||
2
8 add Sp. I simile: corr Laet \\ 9sq. habeant- Ut: corr Laet || 11 uideant ex uideant
inter scribendum \ s- quoius dissint-: corr Sp. \\ 12 •Crux- frix-^ j distinximus
(quas scil. litteras) || 13 nemo- cu {priore ■ lineola del et c ex q c. ras.) || 14 an:
V
ex <^declin>ati8 {vel flexis) verbis ? || 14 cruces & friges • || 16 exepljs (js lineola del,
et ^ et ~ s. e statim ut vid illatis): corr Ald \\ 16 frix || 17 frigi- || 20 sg. secl Sp.
(priora c. al.: ubi [et si . . . est] Mue) || 23 dissimilitudine Itaq;: lac sign ante
diss. v, post diss. Sp. \\ 25 iucunda sit Groth duce Ald
LIBER IX 42—62 157
alios ex ebore, alios ex testudine, sic item genere aliquo alio. ad
quae dico non dis^^similitudines solum nos, sed^ similitudines quoque
sequi saepe. itaque ex eadem supellectili licet videre: nam nemo facit
triclinii lectos nisi paris et materia et altitudine et figura. qui<(s>
5 facit mappas triclinaris non similis inter se? quis pulvinos? quis
denique cetera, quae unius generis sint plura?
cum, inquit (VIII 28 sq.), utilitatis causa introducta sit oratio, 48
sequendum non quae habebit similitudinem, sed quae utilitatem. ego
utilitatis causa orationem factam concedo, sed ut vestimenta: quare
10 ut hic similitudines sequimur, ut virilis tunica sit virili similis, item
toga togae, sic muKerum stola ut sit stola<^e^ proportione et pallium
pallio simile, sic cum sint nomiua utilitatis causa, tamen virilia inter
se similia, item muliebria inter se sequi debemus.
34. quod aiunt ut persedit et perstitit sic fpercubuit quoniam 49
15 non sit, non esse analogian, ut in hoc er<(r^ant: quod duo posteriora
ex prioribus declinata non sunt, cum analogia polliceatur ex duobus
similibus similiter declinatis similia fore.
35. qui dicunt (VIII 54. 80) quod sit ab Romulo Roma et non 50
Romula neque ut ab ove ovilia sic a bove bovilia, <(non> esse ana-
20 logias, errant, quod nemo pollicetur e vocabulo vocabulum declinari
recto casu singulari in rectum singularem, sed ex duobus vocabulis
similibus casus similiter declinatos similes fieri.
36. dicunt (cf. VIII 64), quod vocabula litterarum latinarum non 51
declinentur in casus, non esse analogias. hi ea quae natura declinari
26 non possunt, eorum declinatus requirunt, proinde ut non eo<(rum^ di-
catur (VIII 23) esse analogia quae ab similibus verbis similiter
esse<^nt)> declinata. quare non solum in vocabulis litterarum haec non
requirenda analogia, sed <ne> in syllaba quidem ulla, quod dicimus
hoc BA, huius BA, sic alia. quod si quis in hoc quoque velit dicere 52
30 esse analogias rerum, tenere potest: ut eni<^m)> dicunt ipsi (VIII 63)
18 Ihbium an htic spectaverit Fest. 269^, 28
2 sivppl Mue II 3 seq- Sepe Itaq; | idque Mm || 4 Q: corr Ald || 7 in-
quiunt Vertr \\ 10 sequerem: corr Sciop \\ 11 stola- ut ex toga- ut m. 1 \ stola
^portione- || 12 simile {ex sirailj)- Sic || 13 -se- Seq || 14 lac post perc. sigrt v,
ante perc. Sp. (<^periacuit et^ CanaT) \\ 16 analogian- (~ lineola del, sed -an- ab
initio scr) \ ut in hoc melius abesset (ut del Sp.) jj 19 ouilla et bouilla | add Steph ||
22 sg. fieri dicunt- quod || 26 sgg^. seq'""* de {quid infra ™"* minorihus litt. a m. 1
suprascr. et ante de olim extiterit, latet: ubi m. rec. ui2|.t; ^ In [sic t; ante i>,
non r cum notula] intulit eademque mox in versibus sequentibus litteras boIu in
uocab et BA- huius BA- sic et c vocabuli hoc repetivit) \ eadicatur ex eodicatur
VI. 2 ut vid: coir Sp. || 21 add Sp. (esset v) \\ 28 add Ald jj 30 eni {non eni)
158 DE LINGVA LATINA
aKa nominaj quod quinque habeant figuras, habere quinque casus,
alia quattuor, sic minus alia, dicere poterunt esse litteras ac syllabas
in voce quae singulos habeant casus, in rebus pluri[mi]s; quemadmo-
dum inter se conferent ea quae quaternos habebunt vocabulis casus,
item ea inter se qua<(e)> ternos, sic qu<(a)>e singulos habebunt, ut con- 5
ferant inter se dicentes, ut sit hoc A, huic A, esse hoc E, [huiusce E]
huic E.
53 37. quod dicunt esse quaedam verba quae habeant declinatus ut
caput, quorum par reperiri quod non possit, non esse analogias, respon-.
dendum: sine dubio, si quod est singulare verbum, id non habere ana- 10
logias: minimum duo esse debent verba, in quibus sit similitudo.
54 quare in hoc f toUunt esse analogias. sed nihilum vocabulum recto
casu apparet in hoc (Enn. Ann. 1 14 Y?)'. 'quae dedit ipsa capit ne-
que dispendi facit hilum', quod valet nec dispendii facit quicquam,
idem hoc obliquo apud Plautum (Most. 245): 'video enim te ni[c]hili 16
pendere prae Philolacho omnis homines', quod est ex ne et hili: quare
dictus est ni[c]hili qui non hili erat. casus ftum cum commutantur,
de quo dicitur, de homine: dicimus enim hic homo nihili [est] et
huius hominis nihili et hunc hominem nihili. si in illo commutare-
mus, diceremus ut hoc linum et limum, sic nihilum, non hic nihili, 20
et <(ut)> huic lino et limo, sic nihilo, non huic nihili. potest dici
patricus casus, ut ei praeponuntur praenomina plura, ut hic casus
Terentii, hunc casum Terentii, hic miles legionis, huius militis legi-
onis, hunc militem legionis.
55 38. negant (VIII 47), cum omnis natura sit aut mas aut femina 25
aut neutrum, <(non^ debuisse ex singulis vocibus ternas figuras voca-
bulorum fieri, ut albus alba album; nunc fieri in multis rebus binas,
9 Cf. X 82; GL. II 21, 6. 324, 5 \\ IB Cf. V 60. 111 et ad v. 16 \\ 1& sqq.
Cf X 81; Fest. PauU 101, S. 175, 3; Isid. X 186 (cf Kettner 'Varr. Stud.'
p. 24 sq.) ; GL. I 102, 14 (nihil si dicas, quantitatem notas : si vero nihili ad-
iuncta i, hominis mores); III 224, 16; VII 122, 23. 281, 31. 305, 29, ut alia
mittamus || 25 Cf Sext. Emp. adv. math. I 7 § 145 sqq.
2 alia; Dicere ex alia dicere | poterx | sillabas || 3 del Canal || 5 Ite, i ex n
incohata \ quaternos: corr Koeler | sicque || 6 hoc est (est lineolis del) \ secl Sp. ||
9 caput <(capitis, nihil nihili^ Reitzenstein || 12 iniuste pro esse C. F. W. Mueller,
ad sententiam recte \ Sed Initiu: corrLachm duce Sciop (in nihil) || 13 apparet- In
hoc qug I ira caput- : corr Sciop et Scal (ex V 60) || 14 sq. hilu qd ual&- nec | qcqua
idC' hoc II 15 enim c. Plauti codd. om Vertr \\ 16 pendere- Pr^philolacho • omis
(• ante omis del) | Philolache Plautus \\ 11 sq. q n, q ex ineohato n j an: casus
<^es>t uni<^uB> (cf GL. I 93, 26) cum commutantur {scil. casus eius) de quo
dicitur, <^ut^ de homine ? \ De homine dicimus enim v \ secl Sp. || 20 (n hic)
nihili, n ex incohato m et h ex incohato c || 21 suppl Mue (ut pro et Sp.) ||
22 praeponantur Mue | nomina || 26 suppl Mue
LIBER IX 62—68 159
ut Metellus Metella, Ennius Ennia, nonnuUa singula, ut tragoedus,
comoedus; sic esse Marcum, Numerium, at Marcam, at Numeriam non
esse; dici corvum, turdum, non [non] dici corvam, turdam; contra dici
pantheram, merulam, non dici pantherum, merulum; nullius nostrum
5 filium et filiam non apte discerni marem ac feminam, ut Terentium
[et Terentium] et Terentiam, contra deorum liberos et servorum non
itidem, ut lovis filium et filiam, f lovem lovem et lovam; item maguum
numerum vocabulorum in hoc genere non servare analogias. ad h<^a>ec 66
dicimus omnis orationis, quamvis res naturae subsit, tamen si ea in
10 U8u<(m> non pervenerit, eo non pervenire verba: ideo equus dicitur et
equa: in usu enim horum discrimina; corvus et corva non, quod sine
usu id, quod dissimilis natura<(e)>. itaque quaedam al<(i)>ter olim ac
nunc: nam et tum omnes mares et feminae dicebantur columbae, quod
non erant in eo usu domestico quo nunc, <(nunc)> contra, propter do-
15 mesticos usus quod internovimus, appeUatur mas columbus, femina
columba. natura cum tria genera transit et id est in usu discrimi- 57
natu<(m)>, tum denique apparet, ut est in doctus et docta et doctum:
doctrina enim per tria haec transire potest et usus docuit discriminare
doctam rem ab hominibus et in his marem ac feminam. in mare et
20 femina et neutro neque natura maris transit neque feminae neque
neutra, et ideo non dicitur feminus femina feminum, sic reliqua: ita-
que singularibus ac secretis vocabulis appellati sunt. quare in qui- 58
bus rebus non subest similis natura aut usus, in his vocabulis huiusce
modi ratio qu<(a)>eri non debet: ergo dicitur ut surdus vir, surda mu-
25 lier, sic surdum theatrum, quod omnes tres ad auditum sunt com-
paratae; contra nemo dicit cubiculum surdum, ad silentium, non ad
auditum; at si fenestram non habet, dicitur c<a)>ecum, ut c<(a)>ecus et
1 sq. Cf. logist. frgm. apud Non. 352, 31 ; frgm. de praen. ap. Valer. Max.
p. 591,7 Kempf* (cf 588,8 et v. adn.) \\ 3 Cf. d. r. r. III 5, 6; GL. IV 494,22
(de ttuda)
Isqq. metelle-: corr Laet \ enuus enna-: corr Laet \ tragoedia- comedia-: corr
Christ; an: <^tragoedus comoedus, non> tragoeda comoeda.? | n ee dici- Corbu:
corr Ald \ n || n dici corba : corr Ald || 4 isqq. neutros filium | apta | terentiu &
terentiii- et terentia- || 7 idide: corr ed. Ven. \ loue loug & ioua-: non louem et
louam t; (IoTi<^u>m et Iov<^i)>am Sp.; an: Iov<(id)>en et Iov<^id^a .?) || y sq. Inusu |
eqs II 11 discrimine coriius & corua- n qd || 12 e add Vertr \ alt || 13 et aut delen-
dum (sic v) aut ante mares collocandum (sic C. F. W. MueUer); e<ra>t cum Mue
(cum c. Sp.) \\ 14 suppl Sciop \\ 15 sq. Int nouim; || 16 sq. coluba natura . . . transit-
& I discrimina- totu denique: corr Beiter; an: discrimen, [ato] tum denique
apparet ratio .? cf v. 23. 24. 160,8 \\ 17 in docto || 20 mares: corr Sp. \\ 26 [t]re8
Bent, tres ^res^ Mu^ || 26 <quod> ad silentium Canal praeeuntibm <^quod sit)»
Siiop, <^quod id> Mue
160 DE LINGVA LATINA
69 c<^a^ca, quod omnia f habent lumen habere debent. mas et femina
habent inter se natura quandam societatem, f neutra cum his, quod
sunt diversa; inter se quoque de his perpauca sunt quae habeant
quandam co<(m)>munitatem. dei et servi nomina quod non item ut
libera nostra transeunt, eadem e<^s>t causa, quod ad usum attinet <^et)> 5
institui opus fuit de liberis, de reliquis nihil attinuit, quod in servis
gentilicia natura non subest in usu, in nostri<^s)> nominibus qui sumus
in Latio et liberi, necessaria. itaque ibi apparet analogia ac dicitur
60 Terentius vir, Terentia femina, Terentium genus. in praenominibu^
ideo non fit item, quod haec instituta ad usum singularia, quibus lo
discernerentur nomina gentilicia, ut ab numero Secunda, Tertia, Quarta,
in viris ut Quintus, Sextus, Decimus, sic ab aliis rebus. cum essent
duo Terentii aut plures, discernendi causa, ut aliquid singulare habe-
rent, notabant, forsitan ab eo, qui mane natus diceretur, ut is Manius
61 esset, qui luci, Luci[li]us, qui post patris mortem, Postumus. e qui- 15
bus qu<(a^e cum item accidisset feminis, proportione ita appellata de-
clinarant praenomina mulierum antiqua, Mania, Lucia, Postuma: vide-
mus enim Maniam matrem Larum dici, Luciam Volaminiam Saliorum
carminibus (frg. 5 p. 336 Maur.) appellari, Postumam a multis post
62 patris mortem etiam nunc appellari. quare quocumque progressa est 20
natura cum usu vocabuli, similiter proportione propagata est analogia,
cum in quibus declinationibus voluntariis maris et feminae et neutri,
14 sgr. Cf. Fest. PauU 148, 16 (Manius praenomen dictum est ab eo quod
mane quis initio natue sit, ut Lucius qui luce); auct. d. praen. p. 590, 1 ed.
Kempf^ (Lucii coeperunt adpellari qui ipso initio lucis orti erant . . . Manii qui
mane editi erant e. q. s.) \\ 15 Cf. Fest. 238^, 2 (Postumus cognominatur post
patris mortem natus); Serv. in Aen. VI 763 = Isid. IX 0, 22; Gell. II 16, 3;
GL. VII 200, 4. 307,29; Quint. I 4,25; Plut. Coriol. 11; auct. de praen. 3;
TG. s. V.; Lyd. d. mag. I 23 = p- 26, 4 W. \\ 17 Ad Lucia cf. inscr. ant. a
Buechelero enarratam Mus. Ehen. LIIp.392 \\ 18 Cf. Fest. 129^,28sqq.; Macrob.
I 7, 34 sq. (Maniae deae matri Larum); Arnob. III 41 = p. 139, 6 (Varro simi-
liter haesitans nunc esse illos Manes et ideo Maniam matrem esse cognominatam
Larum); Act. Fr. Arv. ed. Henzen p. 145 | Cf. Augustin. d. civ. d. IV 21 (deae
Volumnae) || 19 sq. Cf. TG. s. Postumus (postuma puella similiter dicta et postigena)
1 sqq. [habeirt] Mue; O^iy hab<(it^ent Canal, qui debuit saltem <^ubi homi-
nes^ habent: quamquam habent facilius falso repeti potuit quam alio sensu iuxta
poni I lum- habere debent mas & femina- Habent: dist Mue \ an: <^non item^
neutra cum his vel n. c. h. <^nullam^ ? (n. c. h. <^non habent^ Sp.) { cu his • qd
s diuersa • Int e quoq; ■ De his || 5 sq. eade & : corr Sp. | add idem ( causa •
qd . . . Instituj • Opus . . . reliqs • | attinuit ex adtinuit || 7 sq. nri | liberj • Ne-
cessaria Itaq; || 11 in mulieribus ante Secunda suppl Sp (melius ante in viris) ||
2 2
14 diceret, eret in ras || 16 sqq. qu§ (= sunt quae) om Mue c. al. \ declinarant^
pnomiua . . . antiqua^ {mox ;Uidem; ex uidem;) | v. test. et adn. \\ 20 j^gressa, ress
in ras \\ 21 sq. uocabula | analogia- Cu | declinatus voluntarii Sp.
LIBER IX 58—66 161
quae voluntaria, non debeant siroiliter declinari, sed in quibus na-
turales, sint deelinatus hi qui esse reperiuntur. quocirca in tribus
generibus nominum in<i)>qu[a|e tollunt analogias.
39. qui autem eas reprehendunt (VIII 48), quod alia vocabula 63
6 singularia sint solum, ut cicer, alia multitudinis solum, ut scalae, cum
debuerint umnia esse duplicia, ut equus equi, analogiae fundamentum
esse obliviscimtur naturam et usu<(m>. singulare est quod natura
unum significat, ut equus, aut quod coniuncta quodammodo ad unum
U8u[m], ut bigae: itaque <^ut) dicimus una Musa, sic dicimus unae bigae.
10 multitudinis vocabula sunt unum infinitum, ut Musae, alterum finitum, 64
ut duae, tres, quattuor: dicimus enim ut hae Musae sic unae bigae
et binae et trinae bigae, sic deineeps. quare tam unae et uni et una
quodammodo singularia sunt quam unus et una et unum; hoc modo
mutat, quod altera in singularibus, altera in coniunctis rebus; et ut
15 duo tria sunt multitudinis, sic bina trina. est tertium quoque genus 65
singulare ut in multitudine, uter, in quo multitudinis f ut utrel-; uter
poeta singulari, utri poetae multitudinis est. qua explicata natura
apparet non debere omnia vocabula multitudinis habere par singulare:
omnes enim numeri ab duobus susum versus multitudinis sunt neque
20 eorum quisquam habere potest singulare compar. iniuria igitur postu-
lant, si qua sint singularia, oportere habere multitudinis.
40. item qui reprehendunt, quod non dicatur ut unguentum un- 66
guenta vinum vina sic acetum aceta gamm gara, faciunt imperite:
qui ibi desiderant multitudinis vocabulum, quae sub mensuram ac
85 pondera potius quam sub numerum succedunt: nam in plumbo, [oleo,]
6 Cf. ad VIII 48; X 54 || 6 Cf. IX 68. X 54; GL. I 33,23. 93, 5. 328, 5.
549,31; IV 195, 24. 376,28. 393,15. 446,15; V 42,27. 176,29. 290, 6., 348, 9.
396, 5. 428, 11. 590, 18; VII 289, 5; TG. s. scala || 8 Cf ad 139,1 et 127,10 \\
16 Cf Serv. in Aen. VIII 168 \\ 16 Cf GL. I 163, 6. 559, 4; IV 547, 2 || 28 Cf
GL. I 28, 10. 34, 29 sq. 93, 8 (garum oleum vinum . . . et cetera quae ad pondus
numerum mensuramque rediguntur). 328,22. 550,30sq.; II 176, 8. 310,15; IV
194, 31. 376, 31; V 42, 31. 177, 29. 348, 12. 427, 23. 498, 36. 506, 25. 536, 31.
579,9; Anecd. Helv. 85, 6; TG. s. vinum; Fronto ap. Gell. XIX 8, 13 (cur mel
et vinum atque id genus cetera numejrum multitudinis capiunt, lacte non ca-
piat ?) II 24 GL. I 141, 22 (de his est uominibus quae, cum pondere numero
mensuraque constent, semper sunt singularia) || 26 sqq. Cf GL. I 34, 20. 328, 13.
550, 24; IV 376, 29; Anecd. Helv. 43,26. 85,2sq. 164, 10; Mart. Cap. III 297;
TG. 8. argentum, plumbum
2 dist Christ || 3 Inqu§: corr Ald || 7 natura- & usu || 8 aut, -a ex c inter scri-
hendum \\ 9 uau j suppl Sp \\ 12 uni et unae v \\ 16 i**utreJ-: utri iS^p. (utrei
A. Sp.); utri utrae Mue {qui addere debuit <^utra>: v. test.); an: utri et.^ ||
18 uocaba, b ex Ij c. ras. \\ 19 usv*, v* ex i || 28 gara- Faciunt || 26 sed Sp.
Varro de llug. lat. H
162 DE LINGVA LATINA
a<^r>ge<n)>to, cum incrementum accessit, dicimus [enim] multum [oleum],
sic multum plumbum, argentum; non [multa olea] plumba, argenta,
cum quae ex hisce fiant, dicamus plumbea et argentea (aliud 6nim
cum argenteum: nam id tum cum iam vas: argent<(e)>um enim, si
pocillum aut quid item) : quod pocilla argentea multa, non quod argen- 5
67 tum multum. ea, natura in quibus est mensura, non numerus, si
genera in se habe<(n)>t plura et ea in usura venerunt, a genere multo,
sic vina et unguenta, dicta: alii generis enim vinum quod Chio, aliud
quod Lesb[i]o, sic ex regionibus aliis. f quae ipsa dicuntur nunc me-
lius unguent[i]a, cui nunc genera aliquot. si item discrimina magna lo
essent olei et aceti et sic ceterarum rerum eiusmodi in usu co<(m)>muni,
dicerentur sic olea ut vina. quare in utraque re <(i)>nique rescindere
conantur analogiam, [s]et cum in dissimili usu similia vocabula
qu<^a)>eranf et cum item ea quae metimur atque ea quae numeramus
dici putent oportere. i5
68 41. item reprehendunt (VIII 48) analogias, quod dieantur multi-
tudinis nomine publicae balneae, non balnea, coatra quod privati di-
cant unum balneum, quod plura balnea <(non)> dicant. quibus respon-
deri potest non esse reprehendendum, quod scalae et aquae caldae,
pleraque [quae] cum causa, multitudinis vocabulis sint appellata ne- 20
que eorum singuhiria in usum venerint; idemque item contra. primum
balneum nomen f et graecum introiit in urbem publice ibi consedit,
ubi bina essent coniuncta aedificia lavandi causa, unum ubi viri, alte-
rum ubi mulieres lavarentur; ab eadem ratione domi suae quisque
ubi lavatur balneum dixerunt et, quod non erant duo, balnea dicere ?5
non consuerunt, cum hoc antiqui non balneum, sed lav[i]atrinam ap-
69 pellare consuessent. sic aquae caldae ab loco et aqua, quae ibi sca-
teret, jjum ut colerentur venissent in usum nostris, cum aliae ad alium
morbum idoneae essent, eae cum plures essent, ut Puteolis et in Tuscis,
9sq. Cf. Plin. N. H. XIII' 1 sqq. \\ 17 Cf. VIII 48; ad 137,11 sq. \\ 20 Cf
§ 63. X 54; ad 127,10 et ad 161, 6 \\ 21 sq. Cf ad 137,11 sq. \\ 26 Cf Non. 212, 8
(latrina genere feminino: et est lavatrina, quod nunc balneum dicitur) ||
29 Cf V 25
1 aceto I enim secl Ald \ oleum secl Sp. \\ 2 secl Sp. (multa def A. Sp.) \\ 6 natura
sicsuspectum (autem Sp.), nisipotius traiciendum ante est || 7 hab&: corr Laet\\ 8 aliut ||
9 qu§ : ^ita^que Sp. (cf. adn.) || 10 unguenta <(quam unguentum^ idem || 12 sq. et uina;
an: et <^cetera ut)> uina? | utraque deniq;: corr Canal \ re scindere | analogia-
sed: analogias et v (fort. recte) || 14 querunt: corr Sp. \\ 18 sq. quom Canal \ suppl
Popma I respondere: corr Ald || 20 del Sp. \\ 21 uenertr idemq;- Ite ctra- || 22 nom &
grecum; an: j)rimum balneum (nomen e<^s)t graecum) <^cum) i. i. vl.? (nomen
ut graecum i. i. u. Mue) j| 23 gdificia- lauandi causa- unu |( 27 sq. csuescent |
scateret ex scaterent ut vid
MBKR IX 66-74 163
quibu8 utebantur, multitudinis potius quam singulari vocabulo ap-
pellarunt. sic scalas, quod ab scandendo dicuntur et singulos gradus
scanderent, magis erat quaerendum, si appellassent singulari vocabulo
scalam, cuni origo noniinatus ostenderet contra.
b 42. item reprehendunt (VIII 49) de casibus, quod quidam nomi- 70
natus habent rectos, quidam obliquos, quod dicunt utrosque in voci-
bus oportere. quibus idera responderi potest, in quibus usus aut na-
tura non subsit, ibi non esse analogiam. sed ne in his vocabulis quae 71
declinantur, si transeunt e recto casu in rectum casum: quae tamen
xo fere non discedunt ab ratione sine iusta causa, ut hi qui gladiatores
Faustinos: nam quod plerique dicuntur, ut tris extremas syllabas ha-
beant easdem, Cascelliani, <^Caeciliani,)> Aquiliani, animadvertant, unde
oriuntur, nomina dissimilia Cascellius, C<(a)>ecilius, Aquilius; f Faustius,
recte dicerent Faustianos; si<(c)> a Scipione quidam male dicimt Sci-
15 pioninos: nam est Scipionarios. sed, ut dixi, quod ab huiuscemodi
cognominibus raro declinantur cognomina neque in usum etiam per-
ducta, natant quaedam.
43. item dicunt (VIII 75), cum sit simile stultus luscus et di- 72
catur stultus stultior stultissimus, non dici luscus luscior luscissimus,
20 sic in hoc genere multa. ad quae dico ideo fieri, quod natura nemo
lusco magis sit luscus, cum stultior fieri videatur.
44. quod rogant (VIII 76), cur <(non)> dicamus mane manius 78
manissime, item de vesperi: in tempore vere magis et minus esse non
potest, ante et post potest. itaque prius est hora prima quam secunda,
25 non magis hora. sed 'magis mane surgere' tamen dicitur qui primo
mane surgit quam qui non pri<(m)>o[r]: ut enim dies non potest esse
magis quam * * ♦ mane; itaque ipsum hoc quod dicitur magis sibi
non constat, quod magis mane significat primum mane, magis vespere
novissimum vesper.
so 45. item ab huiuscemodi <(dis)>similitudinibu8 reprehenditur ana- 74
logia (VIII 79), quod cum sit anus cadus simile et sit ab anu ani-
31 Cf. Fronto 185,2 N. (ab anu anulla); GL. V 626,14 (nec in diminutivis
secunduB gradus minus priore siguificat, anus anula anicula); TG. s. auicula
4 scala, a ca; e incohato || 7 <^e8Be> oportere Eeitzenstein \\ 8 de lac cf.
adn. I <^quidem)> quae Madvig \\ 9 transeunte recto || 11 sillabas || 12 aqljniani.
{sed ni poat Ij hneolis deV): ubi Caeciliani adiunxit v, praemisit Sp. | animadutunt ||
19 sq. casselljus- {non caselljus) | • faustus • recte : ubi ^Faustus: quod si esset^
Faustius, recte suppl Mue; an: Faustius <^recto caau si esset,^ recte .^ || 14 sias-
cipione"qda (v. od«.) || 20 id eo {vel <(id> ideo) Sp. \\ 23 uespertino tepore- Uere:
corr Popma \\ 26 sq. hora abundare adnotat Sp. \ an: dicitur: qui p. m. surgit
<magi8 mane 8urgit> quam.? (v. adn.) \\ 26 Jj prior: corr Steph || 27 lac sign Sp.
stipplens <^die8, sic mane non magis quam^ || 30 add Sp.
11*
164 DE LINGVA LATINA
cula anicilla, a cado duo reliqua quod non sint propagata, sic non
dicatur a piscina piscinula piscinilla. ad huiuscemodi vocabula ana-
logias esse ut dixi, ubi magnitudo animadvertenda sit in unoquoque
gradu eaque sit in usu co<(m)>muni, ut est cista cistula cistella et
canis catulus catellus, quod in pecoris usu non est. itaque consue- 5
tudo frequentius res in binas dividi partis ut maius et minus, ut lec-
tus et lectulus, arca et arcula, sic alia.
76 46. quod dicunt (VIII 49) casus alia non habere rectos, alia
obliquos et ideo non esse analogias, falsum est. negant habere rectos
ut in hoc frugis frugi frugem, item colem colis cole, obliquos non 10
habere ut in hoc Diespiter Diespitri Diespitrem, Maspiter Maspitri
76 Maspitrem. ad haec respondeo et priora habere nominandi et posteriora
obliquos. nam et frugi rectus est natura frux, at secundum consue-
tudinem dicimus ut haec avis, haec ovis, sic haec frugis; sic secun-
dum naturam nominandi est casus cols, secundum consuetudinem colis, 15
cum utrumque conveniat ad analogian, quod et id quod in consuetu-
dine non est cuius modi debeat esse apparet, et quod est in consuetu-
dine nunc in recto casu, eadem est analogia, ac pleraque, quae ex
multitudine cum transeunt in singulare, difficulter efferuntur ore. sic
cum transiretur ex eo quod dicebatur haec oves, una non est dicta 20
ovs sine I, sed additum I ac factum ambiguum verbum nominandi an
77 patrici esse<(t)> casus. ut ovis, et avis. sic in obliquis casibus cur
negent esse Diespitri Diespitrem non video, nisi quod minus est tri-
tum in consuetudine quam Diespiter; quod [in]nihil<^i)> argumentum
est: nam tam casus qui non tritus est quam qui est. sed est<(o)> in 25
casuum serie alia vocabula non habere nominandi, alia de obliquis
aliquem: nihil enim ideo quo minus siet ratio percellere poterit hoc
78 crimen. nam ut signa quae non habent caput [et] aut aliquam aliam
partem, nihil[h]o minus iu reliquis membris eorum esse possunt ana-
logiae, sic in vocabulis casuum possunt item fieri ac reponi quod 30
6 Cf. VIII 79; GL. I 94,3 (canis catulus). 326,28 (canis canicula) || Gsg.
Cf. TG. s. lectulus et arcula; Fest. Pauli 25, 3 (arca deminutivum facit arculam
et arcellam) ; GL. I 326, 5 (apud antiquos . . . ad tertiam usque formam tam
quam arca arcula arcella arcellula); II 114, 7 et Mart. Cap. III 233 (arca arcula) ||
8 Cf §70 li 10 Cf Quint. I 6, 17 (frugalis quoque sit apud illos, non frugi) ||
11 sq. Cf ad VIII 33; 49. IX 77. X 65 \\ 22 Cf ad VIII 7; 46 \\ 23 Cf § 75
et V 66
1 quod secl Mue c. al. || 2 an duce Sp.: ad <^quae dico^ et vocabulis.'^ 4 ea
que: corr Mue | comuni s. v. || 5 non secl Canal || 10 role- rolis- role-: corr Mue
(colis coli colem); item v. 15 rois- et rolis- || 21 ous- sine una-: corr Sp. \ abiguu
uerbu- || 22 add Sp. \ casus- Ut (ex casus ut) ouis et: casus ovis ut Mite {recte
dist Canal) \ auis sic || 24 lanihil: corr Aug || 25 add Sp. |i 27 si &: sit v ii 29 nihil
(hi ex m) homin;
LIBER IX 74-81 166
aberit, ubi patietur natura et consuetudo: quod nonnunquam apud
poetas invenimus factum, ut in hoc apud N<^a^evium in Clastidio
(fr. tr. praei. II R.): 'vita insepulta laetus in patriam redux'.
47. item reprehendunt, quod dicatur haec strues, hic Hercules, 79
6 hic homo: debuisset enim dici, si esset analogia, hic Hercul, haec
strus, hic homon. haec ostendunt non[a] non analogian esse, sed obli-
quos casus non habere caput ex sua analogia. non, ut si in Alexandri
statua imposueris caput Philippi, membra conveniant ad rationem, sic
et •j-Alexandri membrorum simulacrum caput quod respondeat item
10 sit? nou, si quis tunicam in usu ita consuit, ut altera plagula sit
angustis clavis, altera latis, utraque pars in suo genere caret analogia.
48. item negant esse analogias, quod alii dicunt cupressus, alii 80
cupressi, item de ficis platanis et plerisque arboribus, de quibus alii
extremum VS, alii EI faciunt. id est falsum: nam debent dici
15 E et I, fici ut nummi, quod est ut nummi<^s> fici<^s>, ut nummorum
ficorum. si essent plures ficus, essent ut manus; diceremus ut mani-
bus, sic ficibus, et ut manuum, sic ficuum, neque has ficos diceremus,
sed ficus, ut non manos appellamus, sed * * ♦ consuetudo diceret sin-
gularis obliquos casus huius fici neque hac fico, ut non dici<t> huius
20 man[u]i, sed huius manus, <(n^ec hac mano, sed hac manu.
49. etiam illud putant esse causae, cur non sit [in] analogia, 81
quod Lucilius scribit (1153 sq. M.): 'decu<^s)>is sive decusibus est'.
qui errant, quod Lucilius non debuit dubitare, quod utrumque: nam
in aere usque ab asse ad centussis numerus aes adsignificat, et eius
52 numero finiti casus omnis ab dupondio sunt, quod dicitur a multis
duobus modis hic dupondius et hoc dupondium, ut hoc gladium et
hic gladius; ab tressibus virilia multitudinis hi tresses et 'his tressi-
bus confido', singulare 'hoc tressis habeo' et 'hoc tres^^s^is confido',
4 sqq. Cf. GL. I 40, 6 \ Cf. GL. I 132, 8; IV 10, 28 \ Cf X 50 || 18 Cf.
Caesar apud GL. 1 130,6 (v. Eeitzemtein p. 63 adn. 1) \\ 16 Cf GL. I 95,22sqq.
128,20sqq., alios locos quos multos eongessit ad Mart. 1 65 Friedldnder || 26 sg.
Cf V 169 sq. II 26 sq. Cf TG. s. dupondium | Cf Quint I 5, 16 (gladia qui
dixerunt, genere exciderunt); Non. 208, 12; TG. s. v. \\ 28 Cf V 169 ibique
adnotata
4 herculjs ll 6 hic {ex hoc) homon: hic homen Canal, fort. recte \ noua n:
corr Sp.; an: hom^^en. n^on haec ostendunt nova non.? jj 7 caaus n ras ex
casus- n || 8 sq. sit k \ <8i ad) Alexandri Eeiter | caput, ip ex \ vel ( inter scri-
bendum \\ 10 Na si ex Non si (n lineola del) \ placula: corr Ald H 11 claui*
(« m. 2) II 12 sq. cupss- bis || 14" U ■ S • alji Q • {non ali ei) || 16 € • & • J • : EI A. Sp. {cf
adn.) I add Sp. \\ 18 • Sed : ubi <^manu8 nec> suppl Sp. \\ 20 del Laet c. al. \ & hac : CQrr
Sp. II 21 sed Ald c. al., vix recte; an: in (^numeris^.? (cf 169, 9, al.) \\ 22 decuis:
corr Lachm duce Mue (decussi) || 27 sq. tre^fib; bis et tre^fes | trefif confido {sic c.
spat.) I conficio Canal
166 r>E LINGVA LATINA
82 sic deinceps B,(dy centussis. deinde numerus aes non significans. numeri
qui <(a>es non significant, usque a quattuor ad centum, triplicis ha-
bent formas, quod dicuntur hi quattuor, hae quattuor, haec quattuor;
cum perventum est ad mille, quartum assumit singulare neutrum,
quod dicitur hoc mille denarium, a quo multitudinis fit milia dena- 5
83 rium. quare quo<(nia)>m ad analogias quod pertineat non est ut omnia
similia dicantur, sed ut in suo quaeque genere similiter declinentur,
stulte qu<(a^erunt, cur as et dupondius et tressis non dicantur pro-
portione, cum as sit simplex, dupondius fictus, quod duo asses pen-
deba[n]t, tressis ex tribus aeris quod sit. pro assibus nonnunquam 10
aes dicebant antiqui, a quo dicimus assem tenentes 'hoc [ab] aere
84 aeneaque libra' et 'mille <(a^eris legasse'. quare quod ab tressis us-
que ad [du]centussis numeri [ex] eiusdem modi sunt compositi, eius-
dem modi habent similitudinem: dupondius, quod dissimilis est, ut de-
buit, dissimilem habet rationem. sic as, quoniam simplex est ac prin- 15
cipium, et unum significat et multitudinis habet suum infinitum:
dicimus enim asses, quos cum finimus, dicimus dupondius et tressis
85 et sic porro. sic videtur mihi, quoniam finitum et infinitum habeat
dissimilitudinem, non debere utrumque item dici, eo magis quod in
ipsis vocabulis ubi additur certus numerus in miliariis aliter atque in 20
reliquis dicitur: nam sic loquontur, 'hoc mille denarium', non ^hoc
mille denari<(orum^', et 'haec duo milia denarium', non *duo nailia denari-
orum'. si esset denarii in recto casu atque infinitam multitudinem
significaret, tunc in patrico denariorum dici oportebat; et non solum
in denariis, victoriatis, drachmis, nummis, sed etiam in viris idem ser- 25
vari oportere, cum dicimus iudicium fuisse triumvirum, decem<(virum,
86 centum^virum, non centum virorum. numeri antiqui habent analo-
gias, quod omnibus est una [non novenaria] regula, duo actus, tres
gradus, sex decuriae, qua<^e^ omnia similiter inter se respondent. re-
4 Cf. § 85; Gell. I 16,9 (recte et probabiliter dici solitum '^mille dena-
rium in arca est'); Macr. I 5, 4 sqq. \\ 15 Gf. ad 52, 3 || 21 Cf VIII 71 \\ 28 Cf
Mart. Cap. II 103 (per novenariam regulam . . .)
1 acentuffif {sic) \\ 4 mille- quartu . . . neutru- | quartum secl Sp. (sed
cf § 88) I assumit<(ur^ idem |j 5 sq. denarium secl Sciop (v. test.): item mox, fort.
recte \ denaria: corr Aug \ cu: corr Mue | pertinet Sp. \\ 9 sq. cum adsit: corr
Ald I simples ex simplex | dipondius | pendebant- Treasis- ex . . . passib;- Non-
nunquam || 11 sq. secl Brissonius \ §rea eneaq; || 13 sq. ad ducentu8||sis | ejde modi
(bis) II 15 Sicas qm (q ex cu inter scribendum) || 16 •hab& suu || 18 porro sic . . .
mihi- I habeat, t ea; d inter scribendum \\ 20 uocalib; j miljtaris || 22 sq. denarii- : corr
Sp. I denaria n ! denarii- : corr Christ || 25 & rachmis: corr Bhol \ uiris ex utris (ut
lineoUs del et ui s. scr.) || 26 sg. oporteret Sciop \ supplevimus duce Mue || 28 fi'
nouenaria: secl Sp. (non c. v): an ex p. 167, 3 anticipata (n = natura).? || 29 sq.
add Bhol \ regul§ • : corr Sciop
LIBER IX 81—90 167
giila[e] est uumerus uovenariuS; quod, ab uno ad novem cum perveni-
muB, rursus redimus ad unum f et • V- liinc et nonaginta et nongenta
ab una sunt natura novenaria; sic ab octonaria, et deosum versus ad
singularia perveniunt. actus primus est ab uno <ad> nongenta, secun- 87
6 dus a mille ad nongenta milia; quod idem valebat unum et mille,
utrumque singulari nomine appellatur: nam ut dicitur hoc unum, haec
duo, <^sie hoc mille, haec duo^ milia et sic deinceps multitudinis in
duobuB actibus reliqui omnes item numeri. gradus singularis est in
utroque actu ab uno ad novem, denarius gradus <a)> decem ad nona-
10 ginta, centenarius a centum <(ad)> nongenta. ita tribus gradibus sex
decuriae fiunt, tres miliariae, tres minores. antiqui his numeris fuerunt
contenti. ad hos tertium et quartum actum ab decies minores im- 88
posuemnt vocabula, neque ratione, sed tamen non contra est eam de
qua scribimus analogiam. nam [ut] decien[i]s cum dicatur hoc de-
15 ciens, ut mille hoc mille, ut sit utrumque sine casibus vocis, dicemus
ut hoc mille, huius mille, sic hoc deciens, huius deciens, neque eo
minus in altero, quod est mille, praeponemus hi mille, horum mille * ♦ ♦
50. quoniam in eo est nomen co<m)>mune, quam vocant 6[i(ovv- 89
fiiav, obliqui casus ab eodem capite, ubi erit ofiavv^Ca, [obliqui casus]
so quo minus dissimiles fiant, analogia non prohibet. itaque dicimus hic
Argus, cum hominem dicimus, cum oppidum, f graecancaene hoc Argos,
cum latine Argi. item faciemus, si eadem vox nomen et verbum
significabit, ut et in casus et in tempora dispariliter declinetur, ut
faciamus a Meto quod nomen est Metonis Metonem, quod verbum est
S5 metam metebam.
51. reprehendunt, cum ab eadem voce plura sunt vocabula de- 90
4:sqq. Cf. Mwrt. Cap. VII 745 (primus igitur versus est a monade usque
ad enneadem, secundus a decade usque ad nonaginta, tertius vero ab hecontade
usque ad nongentos e. q. s.) \\ 21 Cf. GL. IV S, 17 (inveni et duo in numero plu-
rali masculina, in numero singulari neutra, hi Argi, hoc Argos, hi porri, hoc
porrum). 22, 12; VI 473, 10; Serv. in Aen. I 24
2 unam • & • U • hinc (unum et novem. hinc Sp.) \ & || Ix • : corr Ald | nungenti :
corr Sp. II 3 nouenaria- | oct. ea; o ct. | & deosu usus- ad || 4 -^cccc- || 5 nun-
genta | ualebat ex ual& inter scribendum \\ 6 singulari numero Laet, vix recte
(cf. GL. II 145,5) II 7 su-ppl Gronov \\ 8 oms- Jte numeri gradus || 9 denarios ;
dec6- ad Ix || 10 -^cccc^ || 11 miliaria^ &re8 minores antiq: corr Sp. duce Ald jj
12 dbhof {sic, non hoc) | ab decies <adicientes) Canal dtice Mue (minorem <^a
deciens miliens maiorem addentes^); atque addentes suppleas aut ante aut post
ab decies || 13 n ctra 6 ea {sic) || 14 sq. ut secl Sp. (et corr Canal) \ hoc deciens-
{sic) II 16 decies huius (h ex u) || 17 lac sign Mue coll. VIII 68 «sic hi deciens,
horum deciens)) ♦♦♦ Sp) || 18 sg. Omonimyan- et omonimya^ jj 21 grecanc§ne: grae-
canice Pius (at cf. X 71), graece Sp.; an: graece xoiv^? \\ 22 faciem; Si | no-
min&: corr Pius \\ 23 significauit: corr Pius \\ 24 facimus Sp.
168 DE LINGVA LATINA
clinata, quas 6vvG)vvfiLas appellant, ut [Sap<^p)>ho et] Alc<(a)>eu8 et Al-
c<(a^eo, sic Geryon, Greryonus, Geryones. in hoc genere quod casus
perperam permutant quidam, non reprehendunt analogiam, sed qui eis
utuntur imperite; quod quisque caput prenderit, sequi debet eius
consequenti<^s^ casus in declinando ac non facere, cum dixerit recto 5
casu Alc<(a)>eus, in obliquis dicere Alc<(a)>eoni et Alc<(a)>eonem; quod
si miscuerit et non secutus erit analogias, reprehendendum.
91 52. <(reprehendunt)> Aristarchum (VIII 68), quod haec nomina
Melicertes et Philomedes similia neget esse, quod vocandi casus habet ,
alter Melicerta, alter Philomede<(s>, sic qui dicat lepus et lupus non lo
esse simile, quod alterius vocandi casus sit lupe, alterius lepus, sic
socer, macer, quod in transitu fiat ab altero trisyllabum soceri, ab
92 altero bisyllabum macri. de hoc etsi supra responsum est, cum dixi
de lana (§ 39), hic[hic] quoque amplius adiciam similia non solum
a facie dici, sed etiam ab aliqua coniuncta vi et potestate, quae et i5
oculis et auribus latere soleant: itaque s<(a)>epe gemina facie mala
negamus esse similia, si sapore sunt alio; sic equos eadem facie non-
nullos negamus esse similis, fin nationes ex procreante dissimilis.
93 itaque in hominibus emendis, si natione alter est melior, emimus pluris.
atque in hisce omnibus similitudines non sumimus tantum a figura, «o
sed etiam aliu<(n)>de, ut in equis et as[ut]inis, cuius modi faciant
pullos, ut in pomis, quo sint suco. si igitur [sequitur] idem sequitur
94 in similitudine verborum quis, reprehendundus non est. quare simili-
tudinum discernendarum causa nonnunquam ut pronomen assumitur,
sic casum aliquem fassumi, ut in his nemus, lepus, hic lepus, hoc 25
nemus: itaque discedunt ac dicuntur hi lepores, haec nemora; sic
aliud si quid assumptum erit extrinsecus, quo similitudo penitus per-
spici possit: non enim erit remotum ab natura; neque enim magnetas
2 Cf. Serv. in Aen. VII 662 \\ 10 Cf. ad 142, 10
1 synonimyas | sapho- & alceus & alceo- | secl Aug j| 2 gericn- gerionus-
geriones • || 3 reprehendant Canal \\ 5 sq. s add Sp. \ aut dicere aut facere secl Mue \
alceoni- & alceonem- || 7 sg. analogias rephendendum aristarchu: dist Canat
(post analogias v) \ suppl Canal duce Aug; an fuit: reprehenden<^dus. item re-
prehen>dunt .? cf v. 23 et p. 172, 20 (et mendunt: mendum 171, 9) \\ 10 alt (a
ex u incohato) \ philomede- | add Mue || 12 trisillabu || 14 adicia- Similia || 18 si
natione sunt procreati dissimili A. Sp. (si c. Sciop, sunt c. Sp., -creati c. Mue), vix
recte; an: si natione sunt [ex procreante] dissimili .? || 19 emimus ex & mimis (e ex
& corr et ^ scr. supra i(8) Uneolis del) || 21 aliude- | §tas- ut inis: corr Groth duce
22
Lachm || 22 sucosi- Jgit | prius seqt lineolis del in cod \\ 2B sq. ubo:i- qs rephen-
dundus I similitudinem : corr Sp. \\ 25 assumi^mus)> Sp.; an: assumi <^oportet)> .^
cf 142,20. 171,23
LIBER IX 90—99 169
lapides duo inter se similes sint necne, perspicere possis, nisi minu-
tum extrinsecus prope apposueris ferrum, quod similes lapides simi-
liter ducunt, dissimiliter dissimiles. quod ad nominat[i]uom analo- 96
gia<m> pertinet, ita f declinatum arbitror, ut f omnia quae dicuntur
5 contra ad respondendum ab his fontibus sumi possit.
53. quod ad verborum teraporalium rationem attinet, cum partes
sint quattuor, tempora, personae, genera, divisiones, ex omni parte
quoniam reprehendunt, ad singula respondebo.
54. primum quod aiunt analogias non servari in temporibus, 96
10 cum dicant legi lego legam et sic simili<(ter> alia: nam quae sint ut
legi rem perfectam significare, duo reliqua lego et legam [et lego]
inchoatam, iniuria reprehendunt: nam ex eodem genere et ex divisione
idem verbum, quod sumptum est, per tempora traduci potest, ut disce-
bam disco discam, et eadem perfecti, sic didiceram didici didicero.
15 55. ex quo lieet scire verborum ratione<^m^ constare, sed eos,
qui trium temporum verba pronuntiare velint, <^in^scienter id facere;
item illos qui reprehendunt, quod dicamus amor amabor amatus sum: 97
non enim debuisse in una serie unum verbum esse duplex, cum duo
simplicia essent. neque ex divisione si unius modi ponas verba, dis-
20 crepant inter se: nam infecta omnia simplicia similia sunt, et perfecta
duplicia inter se paria in omnibus verbis, ut haec amabar amor ama-
bor, amatus <(sum amatus eram amatus)> ero. quare item male dicunt 98
ferio feriam percussi, quod est ordo feriam <(ferio> feriebam, percussi
percutio percutiam. sic deinceps in reliquis temporibus reprehendenti
25 responderi potest.
56. similiter errant qui dicunt ex utraque parte verba omnia 99
commutare syllabas oportere aut nullum, in his pungo pungam pupugi,
tundo tundam tutudi: dissimilia enim conferunt, verba infecti cum
perfectis. quod si infecta modo conferrent, omnia verbi principia in-
30 commutabilia viderentur, ut in his pungebam pungo pungam et contra
ex utraque parte commutabilia, si perfecta ponerent, ut pupugeram
pupugi pupugero.
20 sq. Cf. X 48 II 22 8q. Cf. GL. V 378, 35sqq.
3 del Sp. II 4 sqq. an: deliquatum .^ | 5tra- ad | an: <^contra> omnia q. d.
contra ad .? | possit qd . . . attiD&- || 7 tgpora ex tepora (" singulariter per-
scripto) personaii- geneU- diuisionu- (sic): corr iSp. (temporum e. g. s. EhoT) \\ 10 si-
mile alia-: mille alia Aug \\ 11 sq. legere: corr C. F. W. Mueller (legi iam Aug) |
■ic lego Inchoata- Iniuria | secl Sp. (jariora lego et om v) \\ 13 infecti post ut
suppl Sp., post tempora Christ, post traduci nos \\ 14 pfecti aic- |j 16 add Sp. ||
17Jd6 II 20 similja {supra s lineola del ") § || 22 suppl Canal \\ 23 sq.- pCuffi-
(C ex f ) I feriam • || ferieba • : suppl Ald \ exspectamus (duce Mue) velut percussi
<^percus8ero percusseram, item percutiebam^ p. p. || 29 pfectjs: perfecti Sp.
170 DE LINGVA LATINA
100 57. itern male conferunt fui sum ero, quod fui est perfectum/
cuius series sibi, ut debet, in omnibus personis constat, quod. est
fueram fui fuero; de infectis sum quod nunc dicitur olim dicebatur esum
et in omnibus personis constabat, quod dicebatur esum es est, eram
eras erat, ero eris erit; sic huiusce modi cetera servare analogiam videbis. 5
101 58. etiam in hoc reprehendunt, quod quaedam verba neque per-
sonas habent ternas neque tempora terna: id imperite reprehendunt,
ut si quis reprehendat naturam, quod non unius modi finxerit animalis
omnis. si[c] enim natura non omnes formae verborum terna habe[a]nt
tempora, ternas personas, non habent totidem verborum divisiones. lo
quare cum imperamus, natura quod infecta <^ver)>ba solum habe<(n)>t,
cum aut praesenti aut absenti imperamus, fiunt terna, ut lege legito
legat: perfectum enim imperat nemo. contra quae <^non)> sunt im-
perandi, ut lego legis legit, novena fiunt verba infecti, novena perfecti.
102 59. quocirca non si genus cum genere discrepa[n]t, sed in suo 15
quisque genere si quid deest, requirendum. ad haec addita si erunt
ea quae de nominatibus supra (§ 75 — 79) sunt dicta, facilius omnia
solventur. nam ut illic f externi caput rectus casus, sic hic in forma
est persona eius qui loquitur et tempus praesens, ut scribo lego.
103 quare ut illic fit, si[c] hic item acciderit in formula, ut aut caput 20
non sit aut ex alieno genere sit, proportione eadem quae illic dici-
mus (§ 76), cur ni[c]hilominus servetur analogia; item, si[c] ut illic
caput suum habebit et in obliquis casibus transitio erit in aliquam
formulam, qua assumpta reliqua facilius possint videri verba, unde
sint declinata: fit enim, ut rectus casus nonnunquam sit ambiguus, 25
ut in hoc verbo volo, quod id duo significat, unum a voluutate, alterum
a volando; itaque a volo intellegimus et volare et velle.
104 60. quidam reprehendunt, quod pluit et luit dicamus in praeterito
et praesenti tempore, cum analogi<^a)>e sui cuiusque temporis verba
debeant discriminare. falluntur: nam est ac putant aliter, quod in 30
praeteritis U dicimus longum pluit <(luit)>, in praesenti breve pluit
luit: ideoque in lege venditionis fundi ,ruta c<(a)>esa' ita dicimus, ut U
producamus.
32 Cf. Cic. Top. XXVI 100; Fest. Pauli 262^, 15, al.
2 in omnibus personis {aut certe personis) secl Sp. ut repetita ex v. 4 \\ i in
omib; ex in nominib; (no lineolis del et om ex min corr) || 11 infectaba (infecti
verba Sp) || 12 & psentj: corr Sp. || 13 suppl Canal || 16 qsq;: quoiusque Mm
caput
(quoique Sp) || 17 nominatiuis: corr Sp. || 18 extni rectus: an: est verbi (cf.
103, 2 sq. 164, 21 sq) caput rectus ? \\ 20 del Mue || 21 sq. qua et diximus Sp. \ del A.
Sp. duce Christ (<^si)> sicut) || 23 habebit ex hab& inter scribendum || 24 formula
ex forma* inter scribendum (a lineolis del, ula supra scr [1 su2>ra *]) |! 32 "Inuen-
ditionis 'lege, is ex e (unde in lege venditionis Sp)
LIBER IX 100—109 171
61, item reprehendunt quidam, quod putant idem esse Bacrific[i]o 105
et sacrificor, [e]lavat et lavatur; quod sit an non, nihil commovet
analogian, dum sacrifico qui dicat servet sacrificabo et sic per totam
formam, ne dicat sacrificatunis aut sacrificatus sum: haec enim inter
6 se non conveniunt. apud Plautum (Truc. i)22sq.) cum dicit: 'piscis 106
ego credo qui usque dum vivunt lavant diu minus lavari quam haec
lavat Phronesium', ad lavant lavari non convenit, ut I sit postremum,
sed E; ad lavantur analogia lavari reddit: quod Plauti aut librarii
mendum si est, non ideo analogia, sed qui scripsit est reprehenden-
10 dus. omnino et lava[n]t et lavatur dicitur separatim recte in rebus
certis, quod puerum nutrix lava<(t>, puer a nutrice lavatur, nos in
balneis et lavamus et lavamur. sed consuetudo alterum utrum cum 107
satis haberet, in toto corpore potius utitur lavamur, in partibus lava-
mus, quod diciraus lavo manus, sic pedes et cetera. quare e balneis
15 non recte dicunt lavi, lavi manus recte. sed quoniam in balneis lavor
lautus sum, sequitur, ut contra, quoniam est soleo, oporte<(a>t dici
solui, ut Cato (inc. 54 lord.) et Ennius (inc. 26 V}) scribit, non ut
dicit volgus, solitus sum, debere dici; neque propter haec, quod
discrepant in sermone pauca, minus est analogia, ut supra dictum
so est (§ 33).
^2. item cur non sit analogia, afferunt, quod ab similibus similia i08
non declinentur, ut ab dolo et colo: ab altero enim dicitur dolavi, ab
altero colui; in quibus assumi solet aliquid, quo facilius reliqua di-
cantur, ut i<^n)> Murmecidis operibus minutis solet fieri: igitur in
95 verbis temporalibus, quo<^m^ similitudo s<^a^epe sit confusa, ut discerni
nequeat, nisi transieris in aliam personam aut in tempus, quae pro-
posita simt no<n e^sse similia intellegitur, cum transitum est in se-
cundam personam, quod alterum est dolas, alterum colis. itaque in 109
reliqua forma verborum suam ut[e]r<um^que sequitur formam. utrum
80 in secunda forma verb[or]um temporale habeat in extrema sjllaba
Isq. Cf. Gell. XVIII 12, 10 (sacrificor pro sacrifico); Non. 479, 28 (sacrifi-
cantiir pro sacrificant Varro e. q. s.) \\ 7 Cf. VIII s. f (Gell. II 25, 7) \\ 13 Cf
Don. (et Eugr.) in Andr. III 2, 3 \\ 16 sq. Cf Mart. Cap. III 325 (quare soleo
praeteritum perfectum non habet?); GL. II 420,10 \\ 23 Cf VII 1
2 sacrifico- relauat: corr Sp. (sacrificor e<(t^ v) || 8 sacrifici qui: corr Attg ||
4 nec V \ sacrificabor aut Sp. \ sacrificatus, t ex u incohato |{ 5 dicit e^ ||
7 ut -T- sit II l) mendu ex mendunt {subpuncta n, non t) || 14 e ualneia jj
16 oport&: corr Mue (oporte^re^t Sp) \ 18 debere<^t^ Sp. \ qd ex qu§ (§ lineola
del) II 21 asserv |{ 22 abdolo ex addolo | dbaltero, & ex d^ ut vid c. ras. \\ 24 utj
2
mur me ci dis- | fieri igit || 26 sq. pposita ex j>po8ita | nosse- similia: corr Vertr\\
29 del et add Sciop || 30 del Mue \ secunda <(persona> verborum t«mporali<um> Sp.
172 DE LINGVA LATINA
AS an IS a<u)>t ES, ad discernendas similitudines interest: quocirca ibi
potius index analogiae quam in prima, quod ibi abstrusa est dissi-
militudo, ut apparet in his meo, neo, ruo: ab his enim dissimilia fiunt
transitu, quod sic dicuntur meo meas, neo nes, ruo ruis, quorum
unumquodque suam conservat similitudinis formam. &
110 63. analogiam item de his quae appellantur participia reprehen-
dunt multi; iniuria: nam non debent dici terna ab singulis vei-bis
amaturus amans amatus, quod est ab amo amans et amaturus, ab
amabar amatus. illud analogia quod praestare debet, in suo quicque-
genere habet, casus, ut amatus amato et amati amatis; et sic in lo
muliebribus amata et amatae; item amaturus eiusdem modi habet de-
clinationes, amans paulo aliter; quod hoc genus omnia sunt in suo
genere similia proportione, sic virilia et muliebria sunt eadem.
111 64. de eo quod in priore libro extremum est, ideo non es<^se)>
analogia<(m)>, quod qui de ea scripserint aut inter se non conveniant 15
aut in quibus conveniant ea cum consuetudinis discrepent verbis,
utrumque ***: sic enim omnis repudiandum erit artis, quod et in
medicina et in musica et in aliis multis discrepant scriptores; item
in quibus conveniunt in scriptis, si etiam repudiat natura, quod ita
ut dicitur, non sit ars, sed artifex reprehendendus, qui debet in scri- so
112 bendo non vidisse verum, non ideo non posse scribi verum. qui dicit
(VIII 66) hoc monti et hoc fonti, cum alii dicant hoc monte et hoc
fonte, sic alia quae duobus modis dicuntur, cum alterum sit verum,
alterum falsum, non uter peccat tollit analogias, sed uter recte dicit
confirmat; et quemadmodum is qui [cum] peccat in his verbis, ubi 25
duobus modis dicuntur, non tollit rationem cum sequitur falsum, sic
etiam in his <^quae^ non [inj duobus dicuntur, si quis aliter putat
dici oportere atque oportet, non scientiam toUit orationis, sed suam
inscientiam denudat.
118 65. quibus rebus solvi arbitraremur posse quae dicta sunt priori 30
libro contra analogian, ut potui brevi percucurri. ex quibus si id
16 Cf. ad VIII 33 \\ 22 Cf. frg. 18 W. (v. Wilmanns p. 33)
1 As- anJs- {ex anis-) dt si addiscernendas : corr Canal duce Bhol (an ES
<an Is> aut IS Sp., an ES an IS A. Sp.) || 3 meo meo^. || 7 multa- Iniuria-:
correximus (multa i. v) || 8 amas | ab amaturus: trai Bhol || 11 muliebrib;- || 14 e
analogia: corr Mue c. al. \\ 16 discrepant: corr Mue \\ 17 utrumque <falsum est>
Popma; an utrumq<^ue est le)>ve .^ (neque enim falsa sunt) \\ 19 ut scriptis: corr
A. Sp. (ut del Mv£) \ etia: ea Sp., ((sci^e^n^tiam Wilmanns; an: ea tamen (tam)
et mox ita [ut] .? | repudiat || 20 ars- | an: qui <dici> debet.? (nisi suhintellegitur
eiusmodi infinitivus) \\ 25 qcu: secl Sp. || 27 an: <ubi> non ? {nisi v. 25 praestat
quae pro ubi)
LIBER IX 109-115 173
confecissent quod volunt, ut in lingua latina esset anomalia, tamen
nihil [IJegissent ideo, quod in omnibua partibus mundi utraque natura
inest, quod ulia inter se falia sunt, sicut in animalibus dissimilia
sunt, ut equus bos ovis homo, item alia, et in unoquoque horum
6 genere inter se similia innumerabilia. item in piscibus dissimilis
murena lupo, [h]is soleae, haec f nerene et mustelae, sic aliis, ut maior
ille numerus sit similitudinum earum quae sunt separatim in murenis,
separatim in asellis, sic in generibus aliis. quare cum in inclinationi- 114
bus verborum numerus sit magnus a dissimilibus verbis ortus, quod
10 etiam vel maior est in quibus similitudines reperiuntur, confitendum
est esse analogias. itemque cum ea non multo minus quam in omni-
bus verbis patiatur uti consuetudo co<^m^munis, fatendum illud fquo
quando analogian sequi nos debere universos, singulos autem praeter-
quam in quibus verbis offensura sit consuetudo co<(m^muni8, quod ut
16 dixi (§ 5) aliud debet praestare populus, aliud e populo singuli ho-
mines. neque id mirum est, cum singuli quoque non sint eodem iure:
nam liberius potest poeta quam orator sequi analogias. quare cum 116
hic liber id quod pollicitus est demonstraturum absolverit, faciara
finem; proxumo deinceps de declinatorum verborum forma scribam.
ISsqq. Cf. ad § 5; X 74
1 cficisaent || 3 inter se <^8imilia]> alia ^dissimilia^ Mue \ s \\ 6 del Sp. |
nerene ex merene; an: maenae.^ nisi nerena notnen singulare est, ut surena V 77,
al. II 10 cferendu: an: efferendum (cf. VIII 1) vel conferen^do efficien)>dum .? ||
11 Jte qugcu ea- n multomin; (qug secl Sp.) || 12 sq. quoque modo Mue, qui debuit
quoquo modo, ut Canal (cf. § 5 'in omnibus verbis'); tninus recte quoque (et
universos <^in omnibus^) <Sp. || 18 absoluerj-: corr Ald || 19 fine j)xumo- dein-
ceps I firma: corr Pius
31. TERENTI VARRONIS
DE LIISrGUA LATHNTA
AD CICERONEM LIBER Vini EXPLICIT- INCIPIT
X
1 1. in verborum declinatiombus disciplina loquendi dissimilitu-
dinem an similitudinem sequi deberet, multi qu<^a)>esierunt, cum ab
his ratio quae ab similifcudine oriretur vocaretur analogia, reliqua pars
appellaretur anomalia. de qua re primo libro quae dicerentur cur
dissimilitudinem ducem haberi oporteret, dixi, secundo contra quae 5
dic<(er)>entur, cur potius [disjsimilitudinem conveniret praeponi. quarum
rerum quod nec fundamenta, ut debuit, posita ab uUo neque ordo ac
natura, ut res postulat, explicita, ipse eius rei formam exponam.
2 dicam de quattuor rebus, quae continent declinationes verborum: quid
sit simile ac dissimile, quid ratio quam appellant Xoyov, qui pro por- lo
tione quod dicunt ava Xoyov, quid consuetudo; quae explicat<^a)e
declarabunt analogiam et anomalia^m^, unde sit, quid sit, cuius
niodi sit.
3 2. de similitudine et dissimilitudine ideo primum dicendum, quod
ea res est fundamentum omnium declinationum ac continet rationem 15
verborum. simile est quod res plerasque babere videtur easdem quas
illud cuiusque simile: dissimile est quod videtur esse contrarium buius.
minimum ex duobus constat omne simile, item dissimile, quod nihil
potest esse simile, quin alicuius sit simile, item nihil dicitur dissimile,
4 quin addatur quoius sit dissimile. sic dicitur similis homo homini, 20
9 sqq,. § Gf. 37
2 sqq. dist Canal (Cum . . . anomalia, de v) || 6 add Ald | del Ald \ qua:;, a
ex II 7 debita || 8 natura, n ex m inter scribendum \\ 9 declinationib; : corr
Sp. II 10 sq. -logon- j qd dicunt | ^portione et analogon- (ccvdXoyov v): corr
s 2
Plasberg || 12 add Pius \\ 16 (r)es pleraq; in ras. m. 1 \ "uidet habere (' ante
habere aut om aut non apparet) \\ 11 sq. cuius quid Mue \ hulus minimu- || 19 dr
dissimile corr ex dr dissimilj || 20 similj* ex simile (cf. 175, 20)
LIBER X 1-8 175
equus equo, et dissirailis homo equo: nam simile est homo homini
ideo, quod easdem figuras nierabrorum habent, quae eos dividunt ab
reliquorum aniraalium specie. in ipsis hominibus simili de causa yir
viro similior quani vir mulieri, quod plures habent easdem partis; et
6 sic senior seni similior quara puero. eo pornj similiores sunt qui
facie quoque p<^a)ene eadem, habitu corporis, filo: itaque qui plura
habent eadem, dicuntur similiores; qui proxume accedunt ad id, ut
orania habeant eadera, vocantur gemini, simillimi. sunt qui tris na- 6
turas rerum putent esse, simile, dissimile, neutrum, quod alias vocant
10 non siraile, alias non dissiraile (sed quamvis tria sint siraile dissiraile
neutrura, tamen potest dividi etiam in duas partes sic, quodcumque
conferas aut simile esse aut non esse); simile esse et dissimile, si vi-
deatur esse ut dixi, neutrum, si in neutram partem praeponderet, ut
si duae res quae conferuntur vicenas habent partes et in his denas
16 habeant easdera, denas alias ad sirailitudinem et dissimilitudinem
<^a)>eque animadvertendas. hanc naturam plerique subiciunt sub dissi-
militudinis nomen. quare quoniam f[u]it ut potius de vocabulo quam 6
de re controversia esse videatur, illud est potius advertendura, quom
siraile quid esse dicitur, [quin] cui parti simile dicatur esse (in hoc
20 enira solet esse error), quod potest fieri ut homo homini simile sit,
non sit, ut multas partis habeat similis et ideo dici possit sirailis habere
oeulos, mauus, pedes, sic alias res separatim et una pkires. itaque quod 7
diligenter videndum est in verbis, quas partis et quot modis oporteat
similis habere <(quae sirailitudinera habere)> dicuntur, ut infra appare-
25 bit, is locus maxime lubricus est. quid enim sirailius potest videri
indiligenti quam duo verba haec suis et suis? quae non sunt, quod
alterum [non] significat suere, alterura suera. itaque sirailia vocibus
esse ac syllabis confitemui", dissirailia esse partibus orationis videraus,
quod alterum habet terapora, alterum casus, quae duae res vel maxirae
30 discernunt analogias. item propinquiora genere inter se verba similem 8
27 Cf. 177, Isqq.; Apollon. de constr. II p. 141, 4 Uhl. {xov ofioiov &iioXovS-loc
&vri7taQa§dX}.ovTai al X^^fig, xai el tovro, Tt&g ov fidtatov z6 Std<pOQa hsqt] Xoyov
avti7iaQa§dXXttv; ov3kv Sk ixmXvsv, ijtsiSi] xal TtQOOmitwv diaxQiriKOv iariv t6
^Qtov, &vttTfuQad'i6^at tdg qxavdg t&v Qrjiidtav, xal ovtoi TtdXiv tdg dvt(ovv(iias
rov diovrog ntQtyQdtpeiv)
6 dist Lachm duce Mue «et> filo) || 7 proxime || 8 • Simillimi • || 13 dixiheu-
triJ- si II 15 [habeant] Sp., fort. recte: nisi quod inde antea habe<a>nt corrigas |]
CU U'
18 qm (non qm) || 19 Qn cui: secl Sp. {et corr quoi) || 20 sq. simile sit- n sit- ut;
similis {sic v) non sit, at Sp. || 24 supplevimus (<^quae similia CBse^ Sp.): cf. 176,
27, al. II 27 sq. "esse 'uocibus {incertiore ')
176 DE LINGVA LATINA
s<(a)>epe pariunt errorem, ut in hoc, quod nein[er]us et lepus videtur
esse simile, [quod] cum utrumque habeat eundem casum rectum; sed
non est simile, quod eis cert<(a)>e similitudines opus sunt, in quo est
ut in genere nominum sint eodem, quod in his non est: nam in
yirili genere [nominum sint eodem] est lepus, ex neutro nemus: dicitur 5
enim hic lepus et hoc nemus. si eiusdem generis es8e<(n^t, utrique
praeponeretur idem ac diceretur aut hic lepus et hic nemus aut hoc
9 nemus, hoc lepus. quare quae et cuius modi sunt genera similitu-
dinum ad hanc rem, perspiciendum ei qui declinationes verborum pro:
portione sintne qu<(a)>eret. quem locum, quod est difficilis, qui de his 10
rebus scripserunt aut vitaverunt aut inceperunt neque adsequi potu-
10 erunt. itaque in eo dissensio neque ea unius modi apparet: nam alii
de omnibus universis discriminibus posuerunt numerum, ut Dionysius
Sidonius, qui scripsit ea[s] esse septuaginta unum, alii partis eius
quae habe[n]t casus, cuius eidem hic cum dicat esse discrimina quadra- 15
ginta septem, Aristocles rettulit in litteras XIIII, Parmeniscus VIII,
11 sic alii pauciora aut plura. quarum similitudinum si esset origo recte
capta et inde orsa ratio, minus erraret<(ur)> in declinationibus v<(er)>bo-
rum. quarum ego principia prima duum generum sola arbitror esse,
ad quae similitudines exigi oporteat: e quis unura positum in verbo- so
rum materia, alterum ut in materiae figura, quae ex declinatione fit.
12 nam debet esse unum, ut verbum verbo, unde declinetur, sit simile;
alterum, ut e verbo in verbum declinatio, ad quam conferetur, eiusdem
modi sit: alias enim ab similibus verbis similiter declinantur, ut ab
[h]eru8 ferus, [h]ero fero, alias dissimiliter [h]erus ferus, [h]eri ferum. 25
cum utrumque et verbum verbo erit simile et declinatio declinationi,
tum denique dicam esse similem ac duplicem et perfectam similitu-
13 dinem habere, id quod postulat analogia[m]. sed ne astutius videar
posuisse duo genera esse similitudinum sola, cum utriusque inferiores
species sint plures, si de his reticuero, ut mihi relinquam latebras, 30
repetam ab origine similitudinum quae in conferendis verbis et incli-
nandis sequendae aut vitandae sint.
1 numerus || 2 qd cu: secl Sp. (quom Mue) | eunde, n ex u inter scriben-
dum II 3 eas || 5 nemus df (df del)- Df (i. e. nemus- Dicitur ex nemus dicitur
inter scribendum) || 6 e&- {non e&) || 8 sint Sp. \\ 10 sint- ne quer& qd locu (quem
corr Mue) \\ 13 sq. dyonisius- sydonius- {priore • lineola del) | del Sp. \ una-:
corr idem \ partes {non partis): corr M.ue\ 15 sq. del idem \ ejde: idem Mue \ quadrin-
genta || 16 rutulit || 1% sq. add Vertr \ errar&- Indeclinationib; uboli- qua^J. ||
20 • atq; : corr Ald \ exegi || 25 herus ferus • bero fero et herus ferus • herj feru • ||
27 simile apogr, recte, ut vid. || 28 analogia^ || 30 m 1| 31 similitudinu, li eaj ©
inter scribendum
LIBER X 8—19(18) 177
prima divisio in oratione, quod alia verba nusquam declinantur, li
ut haec vix mox, alia declinantur, ut ab limo limabo, a fero ferebam,
et cum nisi iu his verbis quae declinantur non possit esse analogia,
qui dicit simile esse mox et nox errat, quod non est eiusdem generis
6 utrumque verbum, cum nox succedere debeat sub casuum ratione<(m^,
mox neque debeat neque possit. secunda divisio est de his verbis 15
quae declinari possunt, quod alia sunt a voluntate, alia a natura.
volimtatem appello, cum unus quivis a nomine f aliae imponit nomen,
ut Romulus Romae; naturam dico, cum universi acceptum nomen ab
10 eo qui imposuit non requirimus queraadmodum is velit declinari, sed
ipsi declinamus, ut huius Romae, hanc Romam, hac Roma. de his
duabus partibus voluntaria declinatio refertur ad consuetudinem, na-
turalis ad [ojrationem. quare proinde ac simile conferri non oportet 16
ac dicere, ut sit ab Roma Romanus, sic ex Capua dici oportere Ca-
15 puanus, quod in consuetudine vehementer natat, quod declinantes
imperite rebus nomina impouunt, a quibus cum accepit consuetudo,
turbulenta necesse est dicere. itaque neque Aristarchii neque alii in
analogiis defendendam eius susceperunt causam, sed, ut dixi, hoc
genere declinatio in co<(m>muni consuetudine verborum ^a^egrotat,
80 quod oritur e populo multiplici <|et)> imperito: itaque in hoc genere
in loquendo magis anomalia quam analogia. tertia divisio est: quae i7
verba declinata natura, ea dividuntur in partis quattuor: in unam quae
habet casus neque tempora, ut docilis et facilis; in alteram quae tem-
pora neque casus, ut docet facit; in tertiam quae utraque, ut docens
35 faciens; in quartam quae neutra, ut docte et facete. ex hac divisione
singulis partibus tres reliqu[er]<^a)>e dissimiles. quare nisi in sua parte
inter se collata erunt verba, si [non] conveniunt, non erit ita simile,
ut debeat facere idem. in articulis vix adumbrata est analogia et 19 (i«)
magis rerum quam vocum; in nomin<(at)ibu8 magis expressa ac plus
»0 etiam in vocibus fac similitudinibus quam in rebus suam optinet
6 Gf. ad 175, 27 1| 7 sqq. Cf. VIII 21. 34 1| 20 Cf 186, 24 ibique adn. \\ 22 sqq. Cf
VI 36. VUI 44. IX 31 || 28 Gf Apollon. de constr. II p. 141, 11 Uhl. (fffos oiv
ixslvcji Tts iTtnsx^^aei, Svtxa rlvog to &x6Xov9'ov &nivevaav ai &vra>w(iLat e. q. «.)
2 alja decljmant | lima || 5 ratione-: corr Lachm || 8 ali§: alii v (aliei Sp.);
an: aliae <rei> ? \\ 11 hanc, n e corr inter scrib. {incohata c ut vid) || 18 oratione- ||
20 add Groth; cf ad 179, 6 || 21 loquenda | anomalia, o ex b, et m in ras
2
{incohato analogia ut vid) | est <^quod> quae Sp. \\ 22 natura- Ea diuidit: corr
Sp. \\ 26 reljquere (tton relinquere): corr Mue fere cuin a (reliquae re Ganal) ^
27 sin cueniunt: n secl Canal \\ 28 facere idg Inarticulis- Uix [ubi inter idem et
In articulia interposuii Mue quoniam . . . aualogias ex § 18 (20): cf adn.] || 29 add
Sp. I expssa || 30 [ac similitudinibus] Sp.; ac syllabis Canal, dubitanter; an: ac
<8yllabarum> similitudinibus ? cf. 175, 27 sq.
Varro de liug. lat. 12
178 DE LINGVA LATINA
rationem. etiam illud accedit nt in articulis habere analogias osten-
dere sit difficile, quod singula sint verba, liic contra facile, quod
magna sit copia similiuni nominatuum. quare non tam hanc partem
ab illa [ab] dividendum quam illud videndum, ut satis sit verecundi
20(19) etiam illam in eandem arenam vocare pugnatum. ut in articulis duae 5
partes, finitae et infinitae, sic in fvocabulis duae, vocabulum et nomen:
non enim idem oppidum et Roma, cum oppidum sit vocabulum, Roma
nomen, quorum discrimen in his reddendis rationibus alii discernunt,
18(8o)alii non; nos sicubi opus fuerit, quid sit et cur, ascribemus. unius.
cuiusque partis quoniam species plures, de singulis dicara. prima pars 10
casualis dividitur in partis duas, in nominatus f s- quod neque finitum
est ut hic et quis; de his generibus duobus utrum sumpseris, cum
reliquo non conferendum, quod inter se dissimiles habent analogias.
21 nominatus ut similis sit nominatus, habere debet ut sit eodem genere,
specie eadem, sic casu, exitu eius: specie, ut si nomen est quod con- 15
feras, cum quo conferas sit nomen; genere [simile], ut non f solum
utrumque sit virile; casu [simile], ut si alterum sit dandi, item alterum
sit dandi; exitu, ut quas unum habeat extremas litteras, easdem alte-
22 rum habeat. ad hunc quadruplicem fontem ordines deriguntur bini,
uni transversi, alteri derecti, ut in tabula solet in qua latrunculis lu- 20
dunt. transversi sunt qui ab recto casu obliqui declinantur, ut albus
albi albo; derecti sunt qui ab recto casu in rectos declinantur, ut
albus alba album; utrique sunt partibus senis. transversorum ordinum
partes appellantur casus, derectorum genera, utrisque inter se impli-
3 sg2- Cf- Apollon. de constr. II p. 140, 13 Ulil. (aacphg ovv oxi lr\Q0v6iv 01
iyXQOViGavtsg sig ro iTCieKajTtrsiv rag cpavag \sc. icvrcovviLiag^ mg &vaxoXovd'ovg y,al
TtaQaXoyovg TiaQarid^sfisvoi rijv anb r&v ovoiiccrav avaXoyiav insl ovSs iv.stvo
avrotg SiSorai ro itavrl ovo^art nav &vrt7caQa§dXXsiv) \\ 11 sq. Cf. VIII 45. 50 (|
14 sqq. Gf. GL. I 117, 1 (huic \scil. analogiae] Aristophanes quinque rationes
dedit vel, ut alii putant, sex: primo ut eiusdem sint generis de quibus quaeritur,
dein casus, tum exitus, quarto numeri syllabarum, item soni. sextum Aristarchus
discipulus eius illud addidit, ne umquam simplicia compositis aptemus); VI 276,5;
IV 373, 4. 435, 15; V 47, 13. 197, 24 ibique Caesar ; Herodian. II 2 p. 634, 6
Lentz (to oyioiov iv rolg ovofiaeiv ^ ysvst ^ sl'$si -q exrniart ^ &ql%'ilS) ^ rova) ^
■nrmest ri v.araXrii.st e. q. s.) et Choerob. I 108, 10 sqq. Hilg. ; Anecd. p. 629 sqq.
BekJc.; Isid. I 28,1; v. TJsener 'Ber. d. hayer. Akad.' 1892 p. 625 adn.
i ab diuidendu ■ || 5 illa • Ineande || 6 sic in nominatibus Sp. , recte || 9 sq.
ascribim; unius Qjiiusq; partes- C|m: eorr Sciop \\ 11 non nulla deesse vidit Sp.:
cf. VIII 45 II IS sq. cferendu- qd . . . analogias nominatus- ut similis sit nomi-
natus habere, verhis nominatus . . . nominatus paullo minoribus litt. et s. v. scr.,
ut ab eadem manu in lac postea inserta videantur \\ Ib sqq. casu- exitu ej (eius
om v, eius<^dem modi)> Sp.) genere- ut et nom specie simile ut: ubi genere et
specie trai Luebbert \ simile bis secl Sp. | non solum <^unum, sed^ utrumque Mue
(sed c. v), fort. recte \\ 18 unu, ni e corr et c. ras (ex m ut vid) || 20 latrunculus:
2
corr Bent \\ 24 expellant: corr Ald \ genere
LIBER X 19(18)— 28 179
catis forma[m]. dicam prius de transyersis. casuum vocabula alius 28
alio modo appellavit', nos dicemus, qui nominandi causa dicitur, nomi-
nandi vel nominativum *»*»♦*# et scopae, non dicitur una scopa: 24
alia enim natura, quod priora simplicibus, posteriora in coniunctis
6 rebus vocabula ponuntur, sic bigae, sic quadrigae a coniunctu dictae.
itaque non dicitur, ut haec una lata et alba, sic una biga, sed unae
bigae, neque [ut diciturj ut hae duae latae, albae, sic hae duae bigae
et quadrigae. item figura verbi qnalis sit refert, quod in figura vocis 26
alias eommutatio fit in primo verbo suit modo stiit, alias in medio,
10 ut curso cursito, alias in extremo, ut doceo docui, alias co<(m)>muni8,
ut lego legi. refert igitur ex quibus litteris quodque verbum constet
maxime extrema, quod ea in plerisque commuta[n]tur. quare in his 26
quoque partibus simiiitudines ab aliis male, ab aliis bene quod solent
sumi in casibus conferendis, recte an perperam videndum; sed ubi-
15 cumque commoventur litterae, non solum eae sunt animadvertendae,
sed etiam quae proxumae sunt neque moventur: haec enim vicinitas
aliquantum potes<(t)> in verborum declinationibus. in quis figuris non 27
ea similia dicemus quae similis res significant, sed quae ea forma sint,
ut eius modi res [similia] ex instituto significare plerumque sole<^a)>nt,
10 ut tunicam virilem et muliebrem dicimus non eam quam habet vir
aut mulier, sed quam habere ex instituto debet: potest enim mulie-
brem vir, virilem mulier habere, ut in scena ab actoribus haberi vi-
demus, sed eam dicimus muliebrem, quae de eo genere est quo indutui
mulieres ut uterentur est institutum. ut actor stolam muliebrem sic
j5 Perpenna et C<(a^ecina et <(S^purinna figura muliebria dicuutur habere
nomina, non mulierum. flexurae quoque similitudo videnda ideo quod 28
alia verba quam vim habeant ex ipsis verbis, unde declinantur, ap-
3 Cf. VIII 7 ibique allata testimonia || 5 Cf. ad 127, 8. 139, 1. 161, 9 ; GeU.
XIX 8, 17; GL. IV 432,25; Lyd. de mens. I 12 = p. 7,14 W. || 10 Cf Quint.
IX 1,12 (eadem figura dicitur 'cursitare' qua 'lectitare', id est eadem ratione
declinari) || 16 Cf. Usener l. s. s. de simili Herodiani ratione || 23 sq. Cf. V 131 ||
25 Cf VIII 41. 81. IX 41
1 forma dica- Prius (dica- ex ineohato dicat ut vid) || 8 hic des tria f- || in
exgplari in marg m. 2: tum vacua relicta sunt et rdiqua pars tjersus post tiuum-
(quod solum extat in v. 21) et huius paginae v. 18 reliqui — nam et haec pagina
et tres quae antecedunt v. 39 tantu7n continent — et proxima pagina tota et eius
quae sequiiur v. 8 primi: post quos 31 cnon 32) perscripti sunt: ut in reliqua
quoque cod. parte 39 v. (non 40) in pagina sunt \\ 6 lata^alba- || 7 secl Canal
(ut c. al.) I dug, § ex incohata 1 ut vid \\ 9 in uno: corr Mue \ ubo suit- modo
2
8uit- alias {accentus add Mue coll. IX 104) i| 10 cursu || 11 lege- |t 12 comutant:
corr Canal \\ 17 add Ald \\ 19 secl Sp. \ Bolent- ex bo1& inter scribendum {non aolet
ex Bolent): corr Ald \\ 26 cecina {non cecinna) | S add Aug \\ 26 Fleiur^, F cx J |
27 sq. appellarit: corr Pius
12*
180 DE LINGVA LATINA
p[ell]aret, ut quemadmodum oporteat ut a praetor consul, praetori
consuli; alia ex transitu intelleguntur, ut socer macer, quod alterum
fit socerum, alterum macrum, quorum utrumque in reliquis a transitu
suam viam sequitur et in singularibus et in multitudinis declinationi-
bus. hoc fit ideo quod naturarum genera sunt duo quae inter se con- 5
ferri possunt, unum quod per se videri potest, ut liomo et equus,
alterum sine assumpta aliqua re extrinsecus perspici non possit, ut
29 eques et equiso: uterque enim dicitur ab equo. quare hominem ho-
mini similem esse aut non esse, si contuleris, ex ipsis homini<(busy
animadversis scies; at duo inter se similiterne sint longiores quam 10
sint eorum fratres, dicere non possis, si illos breviores cum quibus
conferuntur quam longi sint ignores; si<(c)> latiorum atque altiorum,
item cetera eiusdem generis sine assumpto extrinsecus aliquo perspici
similitudines non possunt. sic igitur quidam casus quod ex hoc ge-
nere sunt, non facile est dicere similis esse, si eorum singulorum 15
solum animadvertas voces, nisi assumpseris alterum, quo flectitur in
transeundum vox.
30 quod ad nominat[i]uom similitudines animadvertendas arbitratus
sum satis es<(se) tangere, haec sunt. relinquitur de articulis, in qui-
bus quaedam eadem, quaedam alia. de quinque enim generibus duo 20
prima habent eadem, quod sunt et virilia et muliebria et neutra, et
quod alia sunt ut significent unum, <(alia)> ut plura, et de casibus
quod habent quinos: nam vocandi voce notatus non est. proprium
illud habent, quod partim sunt finita, ut hic haec, partim infinita, ut
quis [et] quae, [et] quorum quod adumbrata et tenuis analogia, in 25
31 hoc libro plura dicere <^non)> necesse est. secundum genus quae verba
tempora habent neque casus, sed habent personas, eorum declinatuum
species sunt sex: una quae dicitur temporalis, ut legebam gemebam,
lego gemo; altera personarum, ut sero meto, seris metis; tertia rogandi,
ut scribone legone? scribisne legisne? quarta respondendi, ut fingo 30
pingo, fingis pingis; quinta optandi, ut dicerem facerem, dicam faciam;
6 Gf. VIII 11 II 7 Gf. VIII 14 II 25 Gf 177, 28. 178, 6 || 29s22. Gf.Biog.
Laert. IX 53 sq. (SislXs Sb [scil. Protagoras] xov loyov TtQ&xog slg xsxxaga sv%caXriv
iQmxTieiv ccitOKQiaiv ivxoXriv ol 8h sig knxd' SiriYr]6iv igwxridiv uTtoxQictv ivxoXriv
&jiccyysXiccv s^bxoiXiqv KXfjaiv, ovg xal nv^fisvccg slits Xoyoav); Quint. III 4, 10
1 sq. ut* ptor- csul- ptori csulj- (cf. adn.) \\ 9 homini (m extremo v.): corr Ganal ||
10 simiUt- ne || 12 ignorent-: corr Ald || 17 transeundo v || 19 su- satis (is ex u
incohato) e angere- hec s-: corr Aug || 23 s^. 'n e j^priu- Illud || 25 qs & qu§-
& quoi;- quod I secl Sp. c. al. || 26 nec esse e secdm gen;- qu§ (<^non^ ante est
Sp.) II 27 sq. si habent || 29 logo
LIBER X 28—87 181
Bexta iniperandi, ut cape rape, capito rapito. item sunt declinatuum 82
specios quattuor quae tempora habent sine personis: in rogando, ut
foditume seritume? et fodieturne sereturae? ab respondendi specie
eaedem figurae fiunt extremis syllabis demptis; op<^t^andi species, ut
5 vivatur ametur, viveretur amaretur. imperandi declinatus sintne habe[n]t
dubitationem et eorum si[n]tne haec ratio: paretur pugnetur, parari
pugnari. accedimt ad has species a copulis divisionum quadrinis: ab 88
infecti et perfecti, emo edo, emi edi; ab semel et 8<(a^epius, ut scribo
lego, scriptitavi lectitavi; faciendi et patiendi, ut uro ungo, uror ungor;
10 a singulari et multitudinis, ut laudo culpo, laudamus culpamus. huins
generis verborum cuius species exposui quam late quidque pateat et
cuius modi efficiat figuras, in libris qui de formulis verborum erunt
diligentius expedietur. tertii generis, quae declinantur cum tempori- 84
bus ac casibus ac vocantur a multis ideo participalia, sunt hoc ge * * ♦
15 * * ♦ quemadmodum declinamus, qu<(a)>erimus casus eius etiam. si is 36
qui finxit poeta aliquod vocabulum et ab eo casu<(m)> ipse aliquem
perperam declinavit, potius eum reprehendimus quam sequimur. igi-
tur ratio quam dico utrubique, et in his verbis quae imponuntur et
in his quae declinantur, neque non etiam tertia illa, quae ex utroque
20 miscetur genere. quarum unaqu<^a>eque ratio collata cura altera aut 36
similis aut dissimilis, aut s<(a^pe verba alia, ratio eadem, et nonnun-
quam ratio alia, verba eadem. quae ratio in amor amori, eadem in
dolor dolori, neque eadem in dolor dolorem, et cum eadem ratio quae
est in amor et [amor et] amoris sit in amores et amomm, tamen ea,
SB quod non iu ea qua oportet confertur [a] materia, per se solum efficere
non potest analogias propter disparilitatem vocis figurarum, quod ver-
bum copulatum singulare[m] cum raultitudine: ita cum est pro por-
tione, ut eandem habeat rationem, tum denique ea ratio conficit id
quod postulat analogia; de qua deinceps dicam.
30 3. sequitur tertius locus, quae sit ratio pro portione; <(e)>a graece 37
voca[n]tur dv^ Xoyov^ ab analogo dicta analogia. ex eodem genere
6 Cf. Augustin. pr. didl. 19, 17 Cr. (item 'scribere' qui dicit incertum eat
utrum infinitiyo activi an imperativo pasaivi pronuntiaverit) || 7 Cf. IX 4 ||
30 Cf frgm. 41 W.; Quint. I 6, 3; Mart. Cap. III 290; GL. IV 74,23 \\ 81 Cf.
Aristot. de poet. c. 21 {p. 49, 15 ed. V.: to 8h &vdXoyov Xiyat, otav o^oiwq ixV
TO SsvTSQOv iTQog xb JtQoarov xal to T^TapTOv JtQog rb xqLxov e. q. 8.)
6 8U ne habent || 6 sint ne h§c || 8 sepiuB {rwn sepis) || 10 Huius, Hui in ras \\
14 multis- Ideo | post ge (ge^nus^ Mue) reliqua v. 11 pars (13 fere Utt.) et re-
liqua paginae pars (28 v.) et proxima pagina tota vacuae sunt: hic des foija UJ-||in
exeplari m. 1 in marg i| 16 sq. distinximus (eius, etiam si v): quamquam vel
sic offendit etiam s. f. || 16 add Canal \\ 24 Inamor & amor, sed lineola per am post &
ducta, non perducta per omnia \\ 27 singulare || 27 sq. (et 30) proportione : cf. § 2 [
multitudine Ita || 29 De . . . dica- i| SO sq. agrece: corr Sp. || 31 analogon-
182 DE LINGVA LATINA
quae res inter se aliqua parte dissimiles rationem habent aliquam, si
ad eas duas alterae duae res collatae sunt, quae rationem habeant
eandem, quod ea verba bina habent eundem Xoyov, dicitur utrumque
88 separatim dvdXoyov, simul collata quattuor ccvakoy(C}a. nam ut in
geminis, cum simile<(m> dicimus esse Men<(a^echmum Men<(a)>echmo, 5
de uno dicimus; cum similitudine<(m)> esse in his, de utroque: sic cum
dicimus eandem rationem habere assem ad semissem quam habet in
arg[um]ento libella ad simbellam, quid sit avdloyov ostendimus; cum
utrubique dicimus et in aere et in argento esse eandem rationem, tum ,
39 dicimus de analogia. ut sodalis et sodalitas, civis et civitas non est 10
idem, sed utrumque ab eodem ac coniunctum, sic dvdkoyov et dva-
koyia idem non est, sed item est congeneratum. quare si homines
sustuleris, sodalis sustuleris; si sodalis, sodalitatem: sic item si sustu-
40 leris koyov, sustuleris dvdXoyov, si id, dvakoyCav. quae cum inter se
tanta sint cognatione, debebis suptilius audire quam dici expectare, 16
id est cum dixero quid de utroque et erit co<(m)>mune, <ne)> expectes,
dum ego in scribendo transferam in reliquum, sed ut potius tu perse-
41 quare animo. haec fiunt in dissimilibus rebus, ut in numeris si con-
tuleris cum uno duo, sic cum decem viginti: nam <(quam)> rationem
duo ad unum habent, eandem habent viginti ad decem; in nummis 20
•fin similibus sic est ad unum victoriatum denarius, si<(c)> ad alterum
victoriatum alter denarius; sic item in aliis rebus omnibus pro por-
tione dicuntur ea, in quo est sic quadruplex natura, ut in progenie cum
est filius ad patrem, sic si est filia ad matrem, et ut est in te<^m)>-
42 poribus meridies ad diem, sic media nox ad noctem. hoc poetae genere 25
in similitudinibus utuntur multum, hoc acutissime geometrae, hoc in
oratione diligentius quam alii ab Aristarc<(h)>o grammatici, ut cum
dicuntur pro portione similia esse amorem amori, dolorem dolori, cum
ita dissimile[m] esse videant amorem [et doloremj <(amori)>, quod est
43 alio casu, item dolorem dolori, sed dicunt, quod ab similibus. non- 30
nunquam rationes habet implicatas duas, ut sit una derecta, altera
transversa. quod dico, apertius sic fiet. esto sic expositos esse numeros,
ut in primo versu sit unum duo quattuor, in secundo decem viginti
1 it I • Si II 2 alterg "res ' due || 3 logon • || 4 ana logon • et analoga • || 5 m add
C. F. W. Mue I menechmo • || 6 aici||m; cu similitudine ee Inhis de utroq; .' sic ||
8 argumto: corr Pius \ singula*- (i. e. singulas- potius quam singula^): corr Pius ||
S et 11 et li analogon^ || 9 ratione ex significatione (lineola per significa diccta et
ra ante reliqua s. scr.) \\ 11 sq. analogia || 14 AoyoN- | analogian || 16 ne add Sciop ||
19 suppl Ald c. al. || 21 in similibus secl Sciop; cle in similibus <^ut^ ante in nummis trai-
c 2
ciendis cogit. Sp. \ sie j add Canal \\ 22 sq. omib;- -P portione |i 26 utunt^ multu hoc ||
28 j5 portione || 29 dissimile | secl et suppl Canal \\ 30 • Sed | dist Christ (■ pro ,) || 31 sic una
UBER X 87-47 183
quadraginta, in tertio centum ducenti quadringenti. in hac formula
numerorum duo inerunt quos dixi logoe, qui diversas faciant ana-
logias: unus duplex qui est in obliquis versibus, quod est ut unus ad
duo, sic duo ad quattuor; alter decemplex in directis ordinibus, quod
6 est ut unum ad decem, sic decem ad centum. similiter in verborum 44
declinationibus est bivium, quod et ab recto casu <^declinantur in obli-
quos et ab recto casu^ in rectu^m^ ita ut formulam similiter efficiant,
quod sit primo versu bic albus, huic albo, huius albi, secundo h<^a)>ec
alba huic albae, huius albae, tertio hoc albura, huic albo, huius albi.
10 itaque fiunt per obliquas declinationes ex his analogiae hoc genus
Albius Atrius, Albio Atrio, per directas declinationes Albius Atrius,
Albia Atria: quae scilicet erit particula ex illa f vicenaria [Atria quae
scilicet] centenaria formula analogiarum, de qua supra (§ 43) dixi. ana- 45
logia quae dicitur, eius genera sunt duo: unum deiunctum sic est: ut
15 unum ad duo sic decem ad viginti; alterum coniunctum sic: ut est unum
ad duo, sic duo ad quattuor. in hoc quod duo bis dicuntur et tum
<cum> conferimus ad unum et tunc cum <ad> quattuor, hoc quoque 46
natura dicitur quadruplex; sic e septem cordis citharae tamen duo
dicuntur habere tetracorda, quod quemadmodum crepat prima ad quar-
80 tam cordam, sic quarta ad septumam respondet, media est alterius prima,
alterius extrema. medici in <a)>egroto[s] septumos dies qui observant,
quarto die ideo diligentius signa morbi advertunt, quod quam rationera
habuit primus dies ad quartum eandem praesagit habiturum qui est
futurus ab eo quartus, qui est septumus a primo. quadruplices deiunc- 47
85 tae in casibus sunt vocabulorum, ut rex regi, <^lex legi), coniunctae
sunt triplices in verborum tribus temporibus, ut legebam [ab] lego
legam, quod quam rationem habet legebam ad lego hanc habet lego
ad legam. in hoc fere omnes horaines peccant, quod perperam in
10 Cf. VIII 80 II 20 Cf. firgm. post Censorin. 12, 3 p. 90 Jahn et Varr. frgm.
60 p. 188 W. (adde H. Schmidt, Doctr. temp. expos. histor. II p. 19) \\ 21 Cf.
Censorin. d. d. n. XI 6 (Hippocrates quoque aliique medici . . . septimum quem-
que diem crisimon observant). XIV 9; Cels. III 4 (uhi Hippocratis locos citat
Daremberg: cf. Boscher ' Hebdomadenlehre' p. 67 sqq., 'Ennead. Stud.' p. 56sqq.);
Varro ipse in hebdomadum prooemio talia tractavit: cf. Gell. III 10, 14
2 logoe • {Xoyot Vict) \\ 6 sq. suppl Mue {nisi quod obliquom, ubi obliquoa Sp.) \
Inrecto-: corr Mue \\ 8 usu-, s ex b | Hec || 11 Albius ex Alb; (i^ supra ; scr) ]
albo II 12 sq. ex illa vicenaria centenaria plane obscura: v. adn. | atria- qu§
8cilic&: secl Sp. \\ ISsq. dixi aualogia qu§ df- ej- 1| 15 sicut: dist Mue \\ 17 suppl
Sp. I nunum, sed prius n lineola del \ suppl Sciop \\ 18 quadruplex- corr in qua-
driplex • {lineola per priorem litterae ductum ducta) \ cytharg || 20 sq. ■ Media • S
. . . extrema- Midici | del Sp. (aeg^^otis v) \\ 22 quarto die- Jdeo jj 2bsq. suppl Mue
{ante rex regi trai Sp.) \ -Coniuncte sint || 27 ab lego^ hanc || 28 [homines] Sp.
\
184 DE LINGVA LATINA
tribus temporibus haec verba dicunt, cum proportione volunt pronun-
48 tiare. nam cum sint verba alia infecta, ut lego et legis, alia perfecta,
ut legi et legisti, et debeant sui cuius<(que^ generis in coniungendo
copulari, et cum recte sit ideo lego ad legebam, non recte est lego
ad legi, quod legi significat quod perfectum, ut haec tutudi, pupugi, 5
tundo pungo, tundam pungam; item haec f catus sum, verberatus sum,
verberabor, iniuria reprehendunt, quod et infecti inter se similia sunt
et perfecti inter se, ut tundebam tundo tundam et tutuderam tutudi
tutudero; sic amabar amor amabor, et amatus eram, amatus sum,.
amatus ero. itaque freprehendunt qui contra analogias dicunt, cur dis- 10
49 pariliter in tribus temporibus dicantur quaedam verba, natura cum
quadruplex sit analogia. id nonnunquam, ut dixi, pauciores videtur
habere partes, sic etiam alias pluris, ut cum est: quemadmodum ad
tria imum et duo, sic ad sex duo et quattuor, quae tamen quadriper-
tita comprehenditur forma, quod bina ad singula conferuntur; quod 15
in oratione quoque nonnunquam reperietur sic: ut Diomedes confertur
50 Diome<(di et Diome)>di[bu]s, sic dicitur ab Hercules Herculi et Her-
culi[bu]8, et ^t haec ab uno capite, ab recto casu, in duo obliquos
discedunt casus, sic contra multa ab duobus capitibus f recti casuum
confluunt in obliquom unum. nam ut ab his rectis hi <(B^a<(e)>biei, 20
hae B<^a>ebiae fit his B<(a)>ebieis, sic est ab his hi Caelii, hae C<^a)>e-
liae his C<^a^eliis. a duobus similibus similiter declinantur, ut fit in
his nemus olus, nemora olera. alia ab dissimilibus similiter declinan-
61 tur, ut in articulis ab hic iste, hunc istun<^c)>. analogia fundamenta
habet aut a voluntate hominum aut a natura verborum aut re utra- 25
que. voluntatem dico impositionem vocabulorum, naturam declina-
tionem vocabulorum, quo decurritur sine doctrina. qui impositionem
sequetur, dicet, si simile in recto casu dolus et malus, fore in obli-
quo dolo et malo; qui naturam sequetur, si sit siraile in obliquis
17 Cf. VIII 26 ihique admtata || 18 Cf. IX 79
2 iofecti et perfecti Sp. || 4 lego et legebam || 6 sq. [tundo pungo tundam
pungam] et [verberabor] Sp., recte ut vid (nisi potius cum Mue supplementa in-
seras) | h§c- catus: necatus v; an: haec <^cal^catus .^ certe haec servandum est ||
7 Jnluria || 10 an: reprehendundi .? (<(inique)> reprehendunt Christ) \\ 12 ut pro
u ^
id Canal \\ 14 sq. trianu (J' m. 2) \ an: quadripertito .^ | cophendit (comprehendit
Sp.) II 16 -Sicut {cf.§45) II 17 suppl Sp. | diomedib;- et herculib;-: corr Sp. coll.
he c
132, 3 II 18 he hic: coir Mue ifuit hic) | ab recto || 19 recti<(s> (vix rectius <Cab>
recti<s5) casibus Sp.: nisi forte recti secludas \\ 20 abiej, a ea; e || 21 sg. cglii- |
celi§- his celus- l| 24 istii: corr Mue \\ 25 <(a)> re v \\ 28 solus
LIBER X 47—56 185
Marco Quinto, fore ut sit Marcus Quintus; qui utrumque sequetur,
dicet si sit simile, transitus ut est in servus serve, fore ut sit item
cervuB cerve. co<^ra>mune omnium est, ut quattuor figurae vocis ha-
beant proportione declinatus. primum genus est ortum ab similitu- 62
6 dine in rectis casibus, secundum ab similitudine quae est in obliquis,
tertium ab similitudine quae est in transitibus de casu in casum.
primo genere ab imposito ad naturam proficiscimur, in secundo con-
tra, in tertio ab utroque. quocirca etiam hoc tertium potest bifariam
divisum tertium et quartum dici, quod in eo vel prosus et rosus pot-
10 est dici. qui initia faciet analogiae impositiones, ab bis obliquas 5S
figuras declinare debebit; qui naturam, contra; qui ab utraque, reli-
quas declinationes ab eiusmodi transitibus. impositio est in nostro
dominatu, nos in natura<^e>: quemadmodum enim quisque volt, im-
ponit nomen, at declinat, quemadmodum volt natura. sed quoniam 64
15 duobus modis imponitur vocabulum aut re singulari aut multitudine,
singulari, ut cicer, multitudinis, ut scalae, nec dubium est, quin ordo
declinatuum, in quo res singulares declinabuntur solae, ab singulari
aliquo casu profici8ca[n]tur, ut cicer ciceri ciceris, item contra in eo
ordine, qui multitudinis erit solum, quin a multitudinis a<(li>quo casu
so ordiri conveniat, ut scalae scalis scalas: aliud videndum est, cum du-
plex natura copulata ac declinatum bini fiant ordines, ut est Mars
Martes, unde tum ratio analogiae debeat ordiri, utrum ab singulari
re in multitudinem an contra. neque enim si natura ab uno ad duo 55
pervenit, i<^d^irco non potest amplius esse in docendo posterius, ut
25 inde incipias, ut quid sit prius ostendas. itaque et hi qui de omni
natura disputant atque ideo vocantur physici, tamen ex his ab uni-
versa natura profecti retro quae essent principia mundi ostendunt.
oratio cum ex litteris constat, tamen eam grammatici de litteris osten-
derunt. quare in demonstrando, quoniam potius proficisci [de litteris 6»
13 sq. Cf. VIII 21, al. \\ 16 Cf. VIII 48. IX 63 \\ 28 Cf. GL. I 421, 9
(artium genera sunt plura, quarum grammatice sola litteralis est . . . idcirco
litteralis dicta, quod a litteris incipiat)
1 marcu qntu: corr Clirist c. al. «^in recto> praem. Sp.) || 3 figu||r§ uocis
(r§, non ceteris litt. detritis) \\ 7 impositione v; simplicim, sed sitigulariter possis
impositu II 9 ui ^sub et rosuB (o certissitna, etsi detrita est scriptura in hac aliis-
que paginae partibus) || 13 add Steph \\ 16 multitudine- ex multitudinu- (" lineola
2
del, e ex X et • infra i): multitudinis j^. || 18 BficiBcant: corr Steph \\ 19 aquo ||
21 sq. declinatuum v | maB mares Mue, ars artiB Sp. olim \\ 24 apertiuB Canctl
(cf. 186, 1) II 25 qd || 26 phisici ' ex bis scil. 'posterioribus' || 27 v. ad 28 \\ 28 sq.
constet Sp. \ an: grammatici <^demum)> de .'* j ostendunt {sic: v. 27 in eodem
verbo utrum u an u fuerit, dici iam nequit in loco detrito: ubi ostenderunt Sp.,
ut h. l. v): cf. 166,1 \\ 29 j ficisse
186 DE LINGVA LATINA
ostendunt] oportet ab eo quod apertius est quam ab eo quod prius
est et potius f quam ab incorrupto principio, ab natura rerum quam
ab lubidine hominum, et baec tria quae sequenda magis sunt minus
sunt in singularibus quara in <(multitudinis, a)> multitudine commodius
potest ordiri, quod in his principiis minus [ojrationis verbis fingendis. 5
verborum forma<(s)> facilius <(ex multitudinis^ singularia videri posse
quam ex singularibus multitudinis haec ostendunt: trabes trabs, duces
67 dux. videmus enim ex his verbis trabes duces de extrema syllaba E
litteram exclusam et ideo in singulari factum esse trabs dux. contr.a
ex singularibus non tam videmus quemadmodum facta sint ex B et 10
68 S trab[e]s et ex C et S duc[e]s. si mul<^ti)>tudinis rectus casus forte
figura corrupta erit, id quod accidit raro, prius id corrigemus quam
inde ordiemur; <(ab^ obliquis adsumere oportet figuras eas quae non
erunt ambiguae, sive singulares sive multitudinis, ex quibus id, cuius
69 modi debent esse, perspici possi[n]t. nam nonnunquam alterum ex 15
altero videtur, ut Chrysippus (frg. 155 Arn.) scribit, quemadmodum
pater ex filio et filius ex patre, neque minus in fornicibus propter
sinistram dextra stat quam propter dextram sinistra. quapropter et
ex rectis casibus obliqui et ex obliquis recti et ex singularibus multi-
tudinis et ex multitudinis singulares nonnunquam recuperari possunt. 20
60 principium id potissimum sequi debemus, ut in eo fundamentum sit
[in] natura, quod in declinationibus ibi facilior ratio. facile est enim
animadvertere, peccatum magis cadere posse in impositiones eas quae
fiunt plerumque in rectis casibus singularibus, quod homines imperiti
et dispersi vocabula rebus imponunt, quocumque eos libido invitavit: S5
natura incorrupta plerumque est suapte sponte, nisi qui eam usu
61 inscio depravabit. quare si quis principium analogiae potius posuerit
7 sqq. Cf. frgm. 47 W.; GL. VII 159, 22 (traps et urps . . . licet Varro per
b scribenda putet, quia in reliquis casibus b habent) || 16 Gf. Diog. Laert. VII 53
{voEttai Sh Kccl xccTcc fisrd^aelv rivcc a»s rcc lExrcc nal 6 roTtog) || 24 sqq. Cf. 177,
16.20; Vitruv. II 1,1 (fari fortuitu coeperunt); Diod. 18 {Exdercov wg hvxs
cwra^dvrcov rdg Xi^Eig); Quint. VIII 3, 36 (quae illi rudes homines primique
fecerunt) et 6, 31 (qui sermonem primi fecerunt aptantes adfectibus vocem), al.
2 potius quam <^a corrupto^ Canal (ubi ab incorrupto quam <^a corrupto^
trai A. Sp.) || 4 supplevimus ducihus Canale (multitudinis) et Sp. «^a multitudine)>) 1
multitudine • Comodius || 5 sq. principib; : corr Ald \ del Sp. (est rationis Canat) \
fingendis uboij. | s add Sp. \ supplevimus duce Groth (singularia <(ex multitudinis^) ||
7 ex singularib; multitudinis • hgc || 11 dnx v (v. s. 111, 6) \ similitudinis : corr
Mue II 13 suppl Canal \ oportere: corr Sp. \\ 14 multitudines • || 15 debent ex deb&
inter scribendum {non debet ex debent) | del Sciop || 16 chrisippus || 18 ppt dextras:
corr Laet \\ 19 sq. singularib; multitudines • : corr Vertr \\ 22 secl Sp. \\ 27 deprauavit
ex deprauabit {sic 15)
LIBER X 66—60 187
in naturalibus casibus quam iu <(im^positiciis, non f multae in con-
suetudine occurrent et a natura libido humana corrigetur, non a libi-
dine natura, quod qui impositionem sequi voluerint facient contra[ria].
sin ab singulari quis potius proficisci volet, id illum facere oportebit 62
6 ab sexto casu, qui est proprius latinus: nani eius casu[sh]i8 litterarum
discriminibus facilius reliquorum varietate<(m)> discernere poterit, quod
ei habent exitus aut in A, ut hac terra, aut in E, ut hac lance, aut
in I, ut hac levi, aut in 0, ut hoc caelo, aut in U, ut hoc versu. igi-
tur ad demonstrandas declinationes biceps via h<(a)ec.
10 sed quoniam ubi analogia, [a]tria, unum quod in rebus, alterum 63
[alterum] quod in vocibus, tertium quod in utroque, duo priora sim-
plicia, tertium duplex, animadvertendum haec quam inter se habeant
rationem. primum ea quae sunt discrimina in rebus, partim sunt 64
quae ad orationem non attineant, partim quae pertineant. non perti-
15 nent ut ea quae observant in aedificiis et signis faciendis ceterisque
rebus artifices, e quis vocantur aliae <(h>armonicae, sic item aliae no-
minibus aliis: sed nulla harum fit loquendo pars ad orationem. quae 66
pertinent, res eae sunt quae verbis dicuntur pro portione neque a
similitudine quoque vocum declinatus habent, ut lupiter Marspiter,
80 lovi Marti. haec enim genere nominum et numero et casibus similia
sunt inter se, quod utraque et nomina sunt et virilia sunt et singu-
laria et casu nominandi et dandi. alterura genus vocale est, in quo 66
voces modo sunt pi-o portione similes, non res, ut biga bigae, nuptia
nuptiae: neque enim in his res singularis subest una, cum dicitur
4 sqq. GL. 1 302, 4 (et V 351, 9) : ablativum Graeci non habent. hunc tamen
Varro sextum, interdum latinum appellat, quia latinae linguae proprius est, cuius
vis apud Graecos pcr genetivum explicabitur; cf. II 187,11; IV 377,17; V 181,
33, al. (quae huc spectant, cum Wilmanns ad fragmenta [111] adhibuerit itemque
Funaioli [251]) \ Cf GL. IV 378,3. 405,24 (Latini ablativum elegerunt, ut
de ipso regulas ducerent et alios casus, ut sciamus quia ista regula ablativi
casus ad nomina graeca non pertinet . . . ablativus autem singularis quinque
litteris vocalibus terminatur a e i o u: a, ut ab hac Musa; e partim correpta
partim producta, correpta, ut ab hoc pariete, producta, ut ab hoc die; i, ut ab
hac puppi; 0, ut ab hoc docto; u, ut ab hoc versu. quinque sunt litterae, sed
sex regulae propter e, quae nunc producitur nunc corripitur). 543,22; V 173,22.
188, 20 (bene fecerunt Romani ab ablativo singulari sumere regulas . . . qnoniam
iste proprius ipsorum est e. q. «.). 353, 30. 533, 2; VI 190, 18; VII 342, 18 ||
19 Cf VIII 49 II 20 sqq. Cf § 21 \\ 28 Gf ad 127, 10; 139, 1. 161, 9. 188,5
1 mult§: multa v; an: multae ^mendae^ .^ || 4 Inillu: initium Grotft ||
6 casus his: corr Mue \\ 6 sq. an: quod U (t. e. quinque) habet exitus .** v. test. jj
8 in -l' ex inhi ' (h lineolis del et 1 ex i) \ leui- priore u litt. ductu (casu?)
fere eraso ut leu restare videatur \\ 9 una hec: corr Canal \\ 10 sq. del Ald j reb;
alteru- alteru qd || 16 armonicf- Sic || 17 aliis- Sed || 18 ^i portione || 20 genera:
corr Mue (nomin<^atu^um idem)
I
188 DE LINGVA LATINA
biga quadriga, neque ab his vocibus quae declinata sunt, multitudinis
significant quicquam: ideo quod omnia multitudinis quae declinantur
ab uno, ut a merula merulae, sunt eius modi, ut singulari subiunga<(n)>-
67 tur, sic merulae duae, catulae tres, faculae quattuor. quare cum idem
non possit subiungi, f cum dicimus bigae unae, quadrigae duae, nuptiae 6
tres, sed pro eo unae bigae, binae quadrigae, trinae nuptiae, apparet
non esse a biga et quadriga [et] bigae et quadrigae, sed ut est buius
ordinis una[e] duae tres princip<(i)>um una, sic in boc ordine altero
68 unae binae trinae principium est unae. tertium genus est illud dupl^x
quod dixi, in quo et res et voces similiter pro portione dicuntur ut lo
bonus malus, boni mali, de quorum analogia et Aristopbanes (p. 267 N.)
et alii scripserunt. etenim haec denique perfecta ut in oratione, illae
duae simplices inchoatae analogiae, de quibus tamen separatim dicam,
69 quod his quoque utimur in loquendo. sed prius de perfecta, in qua
et res et voces quadam similitudine continentur, cuius genera sunt is
tria: unum vernaculum ac domi natum, alterum adventicium, tertium
nothum ex peregrino hic natum. vernaculum est ut sutor et pistor,
sutori pistori; adventicium est ut Hectores Nestores, Hectoras Nestoras;
70 tertium illud nothum ut Achilles et Peles. fde genere multi utuntur
non modo poetae, sed etiam plerique f haec primo omnes qui soluta 20
oratione loquuntur dicebant ut qu<(a)>estorem praetorem, sic Hectorem
Nestorem: itaque Ennius ait (fragm. tr. 93 R.): 'Hectoris natum de
Troiano muro iactari'. Accius haec in tragoediis (inc. fab. XXXVI B.)
largius a prisca consuetudine movere coepit et ad formas graecas ver-
borum magis revocare, [et] a quo Valerius (3 p. 78 Fun.) ait: 'Accius 25
Hectorem nollet facere, Hectora mallet'. quod adventicia pleraque
habemus graeca, secutum ut de nothis graecanicos quoque nominatus
71 plurimos haberemus. itaque ut hic alia graeca, alia graecanica, sic
analogiae, e quis quae hic not<(h^ae fiunt declinationes, de his aliae
5 Cf. ad 187, 23 \\ 16 Cf. V 10 \\ 19 Cf GL. 1 23, 4. 68, 22; II 39, 13; Anecd.
Helv. 116, 27. 132, 28 \\ 21 Cf VIII 72 ibique adnotata
2 significant (r [sic] supra nt et fort. u ex n: sed vix significatu voluit
corrigere) \\ 5 quod non dicimus una biga Sciop (biga una Mue) \\ 7 del Sp. ||
S sq. ung I principu una- sic || 12 scripserunt ex dixerunt (era^so fere dix et
suprascr. scrips) | •&eni: est enim Sciop \\ 16 dominatum- || 17 nothu- Ex pere-
grino hic natu uernaculu e- || 19 Peleus Laet | -De genere: <^secun)>do genere
Sp. II 20 sq. pleriq; h§c- Primo oms q soluta oratione (e ex i) loquuntur: plerique
omnes qui soluta oratione loquuntur. haec primo Lachm, qui debuit saltem
<(antiqui^ haec, nisi malis plerique omnes. haec primo q. s. 0. 1. || 21 ptore- sic ||
23 lactari {non lactari) || 24 cgpit || 25 reuocare- &aquo | del Mu£ c. al. (a quo
et Sp.) i accius ex acciu inter scribendum C Hneola deT) \\ 26 hgtore || 27 greca
secutu- ut I nominatos || 28 plurimus | grecanica
LIBEB X 66-76 189
8unt priscae, ut Ba<^c^chid68 et Chrysides, aliae iuniores, ut Chrysidgs
et Ba<c>chid?8, aliae receutes, ut Chrysidas et Ba<c>chidas; cum his
omnibus tribus ufcmtur nostri, maxime qui sequontur media in lo-
quendo, oflFendunt minimum, quod prima parum similia videntur esse
5 graecis, unde sint tralata, tertia parum similia nostris.
4. omnis analogiae fundamentum similitudo quaedam, ea, ut dixi 72
(§ 63), quae solet esse in rebus et in vocibus et in utroque; in qua
harum parte cumque sit f inferendo et cuius modi, videndum. nam,
ut dixi, neque rerum neque vocis similitudo f ad has duplicis quae
10 in loquendo qu<^a)>erimus separatim satis est, quod utraque parte opus
est simili analogias verborum erprimendas: quas ad loquendum ut
perducas accedere debet usus. alia enim ratio qua facias vestimen-
tum, alia quemadmodum utare vestimento. usui<(s)> species videntur 73
esse tres: una consuetudinis veteris, altera consuetudinis huius, tertia
16 neutra. vetera, ut cascus casci, surus suri; huius consuetudinis, ut
albus caldus, albo caldo; neutrae, ut scala scalam, falera faleram. ad
quas accedere potest quarta mixta, ut amicitia inimicitia, amicitiam
inimicitiam. prima est qua usi antiqui et nos reliquimus, secunda
qua nunc utimur, tertia qua utuntur poetae. analogia[e] non item ea 74
jo definienda quae derigitur ad naturam verborum atque Llla quae ad
usum loquendi. nam prior definienda sic: analogia est verborum si-
milium declinatio similis, posterior sic: analogia est verborum simi-
lium declinatio simUis non repugnante consuetudine co<(m)>muni. ad
quam harum duarum ad extremum additum*^ erit hoc 'ex quadam
25 parte', poetica analogia erit definita. harum priraam sequi debet po-
pulus, secundam omnes singuli e populo, tertiam poetae. haec dili- 75
gentius quam apertius dicta esse arbitror, sed non obscurius quam de
re simili definitiones grammaticorum][^sunt, ut Aristeae, Aristodemi,
Aristocli, item aliorum, quorum obscuritates eo minus reprehenden-
1 Cf. GL. 1148,38. 305,13 || 15 Cf. Fest. 297\ 34 || 17 Cf Gell. XIX 8, 4
et 6; Non. 129, 24; GL. I 96,7 ^ 20 sj. Cf Sext. Emp. adv. math. I § 229 (avrrj yo^,
qprj/ii d' ij ScvaXoyia, ofioiov xal &voyioiov iatl •9'«cap^a" t^ 8h ofioiov xai Scvofioiov
iaii^dvsrs &n6 tr)g avvriQ-siag e. q. s.), ut alia mittatnus || 25 sq. Cf JX sq. 114
1 sq. bachides • & chrisides • | miaores • : corr Sciop c. al. \ chrisidea & bachi-
des- I notas quantitatis add Christ \ regentes^: corr Ald \ chrisidas & bachidas- ||
8 sqq. ■ loquendo- offendunt minimu^ qd . . . grecis^ unde sint tralata- Tertia^ paru j]
8 Inferendo: an: inferendum .? || Q sqq. quas pro que Mue, aualogias verborum
exprimendas post duplicia reiciens {post quaerimus A. Sp.): at melius ad has du-
plicifi quas i. 1. q. reicias post Bimili: v. adn. || 13 add Sp. duce Aug || 14 int&r tres-
et una lineolis I del || 16 furus furi: corr Scal \\ 21 sic.dnalogia ex sicanalogia |
24 sq. hoc.ex quada parte poetica || 26 sqq. haii prima • seq deb& popts • Secda
te
ome •' singul j e popto • Tertia • poet§ • || 27 sq. qua • De re || 29 obscuritas
190 DE LINGVA LATINA
dae, quod pleraeque definitiones re incognita propter summam brevi
tatem non facile perspiciuntur, nisi articulatim sunt explicata<(e)>.
76 quare magis apparebit, si erit aperte de singulis partibus, quid dica-
tur verbum, quid similitudo verbi, quid declinatio, quid similitudo
declinationis non repugnante consuetudine co<(m^muni, quid ex qua- 5
77 dam parte. verbum dico orationis [vocabulis] partem, quae sit indi-
visa et minima. si declinationem naturalem babeat, simile[m] verbum
verbo tum quo[nia]m et re[m] quam significat et voce[m] qua signi-
ficat e[s]t in figurae transitu declinationis parile. declinatio est, cum
ex verbo in verbum aut ex verbi discrimine, ut transeat mens, vocis 10
commutatio fit aliqua. similitudo declinationis, cum item ex aliqua
78 figura in figuram transit, ut id transit, cum quo confertur. adiectum
est 'non repugnante consuetudine co<:^m^muni' (§ 74), quod quaedam
verba contra usum veterem inclinata patietur, ut passa Hortensium
dicere pro [hac si] cervices cervix, quaedam non, ut si dicas pro 15
fauces faux. ubi additur 'ex quadam parte' (§ 74), significat non
esse in consuetudine in his verbis omnis partis, ut declinatum am[ab]o
vivo, amor vivor.
79 5. quid videretur analogia in oratione et quas haberet species et
quae de his sequenda videretur, ut brevi potui informavi; nunc, in 20
quibus non debeat esse ac proinde ac debeat soleat qu<(a)>eri, dicam.
ea fere sunt quattuor genera: primum in id genus verbis quae non
declinantur analogia non debet qu<(a)>eri, ut in his nequam mox vix.
80 de his magis in alio quam in alio erratur verbo. dant enim non ha-
bere casus mox et vix, nequam habere, quod dicamus hic nequam et 25
huius nequam et huic nequam. cum enim dicimus hic nequam et
huius nequam, tum hominis eius, que<^m^ volumus ostendere esse ne-
quam, dicimus casus, et ei proponimus tum hic [non], cuius putamus
81 nequitiam. quod vocabulum factum ut ex non et volo nolo sic ex
14 sq. Cf. VIII 14 ibique adnotata \\ 15 sq. Cf. GL. I 33, 10. 93, 18. 549, 6;
TG. s. faux II 23 Cf. VIII 9 \\ 25 Cf. GL. I 53, 24 (c. add.) \\ 29 Cf GL. I 386, 15
(est enim volo et compositione prima decidit syllaba, sequens non immutatur,
2 add Sciop. \\ 3 aperte scil. explicatum (apertum Mue, aperte <(dictum)> Sp.) \\
6 parte uerbum • dico- i secl Sp. (fuitne uocabulu jsro uerbum .8') || 1 sq. eo minima si |
declinatione, e ea; is | del Sciop | simile- ubu ubo- Tu qm | m bis del Mue || 9 t
2
Infigura etransitu (u ex u, " lineola del) \\ 11 •'cu Ite || 14 Inclinata- patiet' ut ||
15 dicere- ^ \ secl Sp. (fuitne ac si pro ut si sequenti?) || 17 del Laet (ab amo Sp.) \\
18 iuvo et iuvor Laet c. al. \ an: ab amo amor, <(non a> vivo vivor.S" || 20 potut
Informauit- (extrema t utriusque verhi lineola def) || 21 queri- dica- || 27 qu§ |
ostendere- ee || 28 tu hic- n cuius (non secl Sp.) jl 29 [factum] ut vel ut factum
8p.: ubi distinguimus ante ut cum GeUio supplentes velut factum <^detritu^: ut
LIBER X 76—84 191
ne et quicquam item media extrita syllaba coactum est nequam. ita-
que ut euro quem putamus esse non hili dicimus [a]n<(i>hili, sic in
quo putamus esse ne quicquam, dicimus nequam. secundo, si unum 88
solum habent casum in voce, quod non declinetur, ut litterae omnes.
6 tertio, si singularis est vocabuli series neque habet cum qua comparari
possit, ut esse putant caput capiti capitis capite. quartum, si ea vo-
cabula quattuor quae conferuntur inter se rationem <(non^ habent
quam oportet, ut socer socrus, soceros socerum.
0. contra in quibus debeat qu<^a>eri analogia, fere totidem gra- 88
10 dus debent esse coniuncti: primum ut sint [t]res, secundum ut earum
sit usus, tertium uti hae res vocabula habeant, quartum ut habeant
declinatus naturalis. de primo gradu, quod natura subest et multitu-
dinis et singularis, dicimus hi asses hosce asses, hic as hunc assem;
contra quod in nuraeris finitis multitudinis natura singularis non est,
15 dicitur hi duo et hi tres, his duobus et his tribus. secundo gradu si 84
est natura neque est usus, id genus ut sit discriminandum, ut fit in
faba et id genus, quae item et ex parte et universa nominamus: non
enim opu<^8^ fuit ut in servis ♦♦♦♦♦♦
quaei aolo malo); VII 150, 3 (nolo enim nevolo est). 159,2 (nolo . . . est enim
non volo). 305,11; Isid. I 27,16 \ GeTl. VI 11, S: M. Varro in libris de lingua
latina: ut ex non et volo, inquit, nolo, sic ex ne et quicquam media syllaba
extrita compoaitum est nequam; cf. Cic. Tusc. disp. III 8,18 (nequitia ab eo . . .
quod nequicquam eet in tali homine: ex quo idem nihili dicitur); TG. s. nequam
et nequitia
4 Cf. IX 51 sq. il 6 Cf. IX 53 ibique adnotata || 10 Cf IX 37 \\ 13 sq. Cf GL.
176,3. 546,20. 552,24,- 111412,15; VII 263,29; Mart. Cap.III299; Serv. in
Aen. IV 402; TG. s. as || 16 sq. Cf IX 38 tbique adnotata
1 Qcqua {sed in alt. q lineola lineolis del) \ item om et compositum eat Gel-
lius: V. test. \\ 2 dicim; dnhili {sic , iuxta d) || 3 nequicquam || 4 declinantur
Canal || 6 quarto nisi Canal (nisi falso) \\ 7 suppl Mue || 8 soceros soceru {tion
cerum) ; socerum socrum v, soceros socrus Mue || 13 sq. ■ Hi asses • hosce asces • Hic
as- hunc asse- Contra || 17 nominam;^ Non enim opufuit || 18 post seruis (quod
soliitn in v. 14 extat) reliqua pars huiu^ v. et paginae scriptura vacat, item fol. 35. 36.
37^, in folii autem 37^ primo v. ruhro scriptum est ('^•T^ (ciceronis er.)- Pro
aulo cluentio n n 1- (sequuntur 40 v. quibus incipit ipsa oratio etiam deinceps
41 V. in pagina perscripta).
M. TEREOTI VARROmS
DE LINGVA LATINA
LIBRORVM XI— XXIV AD CICERONEM PRAGMENTA
6. Cf. VII 90 (?). VIII 2. 20. 24. X 30 (in hoc Ubro). 33.
XI 6
*7 [24]. potestatis nostrae est illis rebus dare genera, quae ex natura
genus non habent.
**8 (8 [245]). genera dicta a generando . . . (Varro ait) genera tan-
tum illa esse quae generant.
**9 (9 [246]). (dicit Varro) nullam rem animalem neutro genere de- lo
clinari.
**10 (10 [247]). quando dubitamus principale genus, redeamus ad di-
minutionem et ex diminutivo cognoscimus principale genus.
6 GL. V 318, 31 (et ubi auctoritas maiorum genus tibi non demonstraverit,
quid ibi faciendum est? scripsit Varro ad Ciceronem 'potestatis . . . habent') =
Anecd. Helv. CCVI; cf. Isid. I 7, 28 || 8 GL. IV 492, 37 (Varro dicit genera
dicta a generando. quidquid enim gignit aut gignitur, hoc potest genus dici et
genus facere e. q. s.) et GL. V 159, 23 (Varro ait 'genera . . . generant' : illa proprie
dicuntur genera. quodsi sequemur auctoritatem ipsius, non erunt genera nisi duo:
masculinum et femininum e. q. s.); cf. II 141, 4; IV 407, 39; V318, 17 (genera quare
dicta? a gignendo, eo quod de masculino et feminino oriuntur ista alia genera e.q.s.).
343, 7; Anecd. Helv. 251, 9. Isid. I 7,28 \\ 10 GL. V 41,24 (ostrea [ostriaj si
primae declinationis fuerit sicut Musa, feminino genere declinabitur, ut ad animal
[animam : corr Keil; animans Putsch.^ referamus; si[c] ad testam, ostreum
[ostrium] dicendum est neutro genere et ad secundam declinationem, ut sit huius
ostrei tsicui ostri [huic ostx&o Keil. an: sicut — sic Putsch. — <^ostium)> ostii.^],
quia dicit[ur] Varro 'nullam . . . declinari'); cf. Serv. in Georg. I 207 (secundum
artem haec ostrea et hae ostreae dicimus: nullum enim habet latinitas nomen
animalis quod neutri sit generis e.q.s.); GL. I 57,24 (diceuda haec ostrea femi-
nine singulari numero, quia ita ab eruditis non vane adnotatum est, nullius ani-
malis speciale nomen inveniri quod neutrale sit); IV 493, 20; VII 110, 17.
282,17; Isid. XII 6,52 \\ 12 GL. V 164,13 (ait Plinius Secundus secutus Var-
ronem: 'quando . . . genus'. puta, arbor ignoro cuius generis sit. fac diminu-
tivum arbuscula. ecce hinc intellegis et principale genus quale sit e. q. s.); cf.
Quint. I 6, 4. 6 (eius [scil. analogiae quam proxime ex graeco transferentes in
Latinum proportionem vocaverunt] haec vis est, ut id quod dubium est ad ali-
6 ex cod. Bem.: a cod. Pal. \\ 9 esse s. v. add Paris. (Sangerm.)
DE L. L. LIBBI XI FEAGM. 193
**11 (11 [248]). <h>ypocorismata semper generibus suis und<e oriun-
tur consonant, pauca dissonant, velut haec rana)> hic ranun-
culuB, hic ung<(u)>i8 haec ungula, h<(oc glandium haec glan-
dula, hic panis hic pastillus et> hoc pastillum, . . . haec beta
5 hic betace<(us, haec malva hic malvaceus,> hoc pistrinum
haec pistrilla, ut Terentius in Ad<(elphi8 (584), hic ensis haec
ensicula et hic ensiculas:> sic in Rudente (1156) Plautus.
**12 (12 [249]). dies communis generis est. qui masculino genere
dicendum putaverunt, has causas reddiderunt, quod dies festos
10 auctores dixerunt, non festas, et quartum et quintum kalen-
das, non quartam nec quintam, et cum hodie dicimus, nihil
aliud quam hoc die intellegitur. qui vero feminino, catholico
utuntur, quod ablativo casu E non nisi producta finiatur,
et quod deminutio eius diecula sit, non dieculus, ut ait Te-
15 rentius (Andr. 710): 'quod tibi addo dieculam'. Varro autem
distinxit, ut masculino genere unius diei cursum significare<^t>,
feminino autem temporis spatium. quod nemo servavit.
13 (25 [16]). catinuli.
*14 (13 [25]). hic n<a>evus.
quid simile de quo non quaeritur referat et incerta certis probet. quod efficitur
. . . et deminutione . . . deminutio genus modo detegit, et [ut Vsener\ . . . funem
masculinum esse funiculus ostendit); GL. I 155,13. 326,9. 535,19; II 102,1;
IV 20, 27; V 48, 12. WS, 32
1 GL. I 37, 13 ('hypocoriamata . . . pastillum', ut Varro dixit, 'haec beta
. . . Plautus'); cf. 1 155, 13. 535, 21. 551, 36. 94, 2 (deminutionis inaequalitas dura
est, ut iuvenis iuvenculus, canis catulus, pulvis pulvisculus, vinum vinulum [an:
villum.^], talus taxillus, panis pastillus, homo homunculus et homuncio, piBcis
pisciculus et pisculus). 326, 26 (sunt item quae non servant genera, quae ex no-
minibuB primae positionis acceperunt, ut scutum scutula scutella, pistrinum
piBtrilla, canis canicula, rana ranunculus, unguis ungula ungella ungellula); //
115, 6. 12 (. . . hic qualus hoc quasillum, pistrinum pistrilla, haec acus hic acu-
leus et praeterea anguis anguilla, uuguis ungula, nubes nubilum e. 5;. s.) ; IV 376,7.
432, 15; V 199, 3. 346, 26; VII 395, 11; Bon. in Ad. IV 2, 45; Serv. Dan. in
Aen. II 324; TG. s. pistrilla et ranunculus et diecula; Isid. I 28,4 \\ 8 GL. I
110, 8 (dies . . . servavit); cf. II 158, 12; IV 89, 19. 210, 6 {. . . observabimua
tamen secundum veteres hanc differentiam, qui spatium diumae lucis significantes
Tjjv ■fifJiiQav masculino genere dixerunt . . . feminino autem genere absolute tem-
pus); Aneccl. Helv. CCXV .34. S3, 12. 133,12. 245,17; Non. 522,2 (diem volunt,
cum feminino genere dicimus, tempus significare, masculino diem ipsum: nob
contra invenimus e.q.s.); Serv. Dan. in Aen. II 324; Serv. in Aen. V 783. X 467;
Don. in Andr. IV 2, 27 ; schol. in Verr. I 6; TG. s. dies || 18 GL. 179,23 (cati-
nuB . . . deminutive catillus fit . . . sed Varro ad Ciceronem XI 'catinuli' dixit, non
catilli); cf I 326,7 (catinus catinulus catellulus) i] 19 GL. V 584,27 (n<a>evu8
generis neutri, sed (^masculini, ut suppl Haupty Varro ad Ciceronem 'hic n<a>evu8')
1 sqq. quae in cod. evanuerunt, habet ed. princ. confirtnantibus locis paraUeUs,
2^ anguiUa
nisi quod hic paBtillus suppl Keil \\ 3 ungis haec ungula: v. test. \\ 10 ut quartum ||
12 intellegatur || 16 distinxit et: corr Putschius
Varro de ling. lat. 18
194 DE LINGVA LATINA
* 15 (14 [26]). (Varro ait) talia (vocabula) ex Graeco sumpta (si suum
genus non retineant) ex masculino in femininum (latine)
transire et A littera finiri: 6 jcox^Cag haec cochlea, (<^6)> 'Eq-
/tijg <^liaec)> herma,) 6 XDCQtrjg haec charta, 6 yavGaTcrjg haec
gausapa. 5
*16 (16 [27]). vas [terminata] et sis faci[un]t genetivo et dis: hoc
vas huius vasis, . . . hic vas huius vadis.
**17 (15 [253]). vis [sffil. terminata] et ipsa tertiae sunt declinationis
et similem nominativo faciunt genetivum: hic civis huius
civis, haec vis huius vis et plurali hae vis . . .: nam hae vires lo
numero semper plurali declinantur.
**18. senatuis et domuis et fluctuis, qui est patrius casus ab eo quod
est senatus domus fluctus; huic senatui domui fluctui cetera-
que is consimilia pariter.
**19 (18 [254]). dicimus enim . . ab hoc canali siti tussi febri. 15
maiore tamen ex parte forma mutata est: ab hoc enim cane
orbe carbone turre falce igne veste fine monte fonte ponte
8trig<^i)>le tegete ave asse axe nave classe dicimus.
1 GL. II 333, 9 (antiquissimi . . . et hic gausapes et haec gausapa et hoc
gausape et plurale neutri haec gausapa . . . protulisse inveniuntur . . . Varro vero
de lingua latina ait 'talia . . . gausapa') et I 104, 13 (Varro autem ait vocabula
ex Graeco sumpta, si suum genus non retineant, ex masculino in femininum
latine transire et A littera terminari, velut v,oxXiag cochlea, 'Epfijj? herma, xd.QTr\g
charta, ergo yavGciTiris gausapa); cf. I 108,4 (. . . neutraliter hoc margaritum
dicere vitiosum est, et tamen multi dixerunt, ut . . . Varro epistularum [epistuli-
carum IlitschT] VIII "^margaritiim unum, margarita plura'; sed idem Varro saepe
et alii plures margarita feminine dixerunt, in genetivo tamen plurali non nisi
feminino genere margaritarum) || 6 sq^. GL. IV 30, 26 (vas . . . huius vasis : utrumque
Varroaitde lingua latina: hicvas huiusvadis); cf. IV 19, 16; VI 482,7; 11155,22.
239,1; I 146,24; VII 293, 31. 312,21 \\ 8 GL. IV 30,30 (vis . . . hae vis, sicut
<^Luc^retius [reneus Vindob. ritiennus Paris.: corr ex 19,22; cf. Lucr. II 586.
111265] et Varro: nam . . . declinantur) ; ef. VIII 7 ; GL. VI 482,10 (vis tertiae
. . . declinantur); II 249, 9 (haec vis huius vis, cuius plurale similiter vis tam Lu-
cretius quam Sallustius protulerunt) || 12 GeTl. IV 16, 1 (M. Varronem et P. Nigi-
dium, viros Romani generis doctissimos, 'comperimus non aliter elocutos esse et
scripsisse, quam senatuis . . . pariter dixisse . . . Caesar, gravis auctor linguae
latinae . . . in libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine (V) littera dicenda
censet); cf Non. 484,14; GL. 1130,12. 143,12 \\ 15 GL. 1 122,23 (amni Maro
[georg. III 447] . . . ubi Plinius eodem libro: ab antiquis, inquit, quos Varro
reprehendit, observatio omnis illa damnata est, non quidem in totum. dicimus
enim, inquit, ab hoc . . . dicimus); cf. IX 112; GL. I 47, 14. 120, 24. 122, 22.
139, 17
1 sqq. tmcis inclusa supplevimus ex altero test. (v. s.) , unde etiam a littera
corrigitur pro aliter ea sim.: ihidem graeca latine scribuntur, graece cum discre-
pantiis leviusculis in priore \\ 6 delevimus (apud Varronem scil. , non apud testes) j
hic vas huius vadis trai Sp. (cf. test.) ; de hoc vasum huius vasi cogit. Keil, recte fort.
apud Varr., certe non apud testes (cf Mart. Cap. III 295; GL. 1 146, 24) \\ 9 hic
cidd ex altero test. (v. s.J \\ 10 pluraliter Paris.
LiBRORVM XI. xm. xvm. xxn. xxm fragm. 195
20 (19 [13]). rure ordinatum arbustum.
**21 (20 [255]). falcium falces, non falceis, facit nec has merceis
nec hos axeis luntreis rentreis stirpeis urbeis corbeis vecteis
f inepteis.
5 22 (21 [14]). (Varro scil. dicit) horum poematorum et his poematis
oportere dici.
23 (23 [15]). (Varro conmeminit) git . . . per omnes casus id nomen
ire debere.
XIII
10 24 (30 [17]). palpetras.
25 (31 [18]). (Varro putat) olivo et 0x0 . . fieri.
xvm
26 (33 [19]). quibus nos in hoc libro proinde ut nihil intersit utemur
indiscriminatim promisce.
15 xxn
27 (34 [20]). rure veni.
xxin
28 (35 [21]). ingluvies tori sunt circa gulam, qui propter pingue-
dinem fiunt atque interiectas habent rugas.
1 GL. 1 142, 18 (mre Terentius in Eunucho [971J . . . itaque et Varro ad
Ciceronem . . ., quem Plinius ad eundem XI 'rure ordinatum arbustum' dixisse
laudat, sed et Terentium in Adelphis [542] . . . sed et Titinium in Hortensio
[60 R.J . . . cum nemo dubitet) ; cf. fragm. 27 || 2 GL. 1 129, 19 (quorum nominum
genetivi pluralia ante VM syllabam I litteram merebuntur, accusativus, inquit
Plinius, per EIS loquetur, montium monteis, licet Varro, inquit, exemplis hanc
regulam confutare temptarit istius modi 'falcium . . . tinepteis'. et tamen manus
dat praemissae regulae ridicule, ut exceptis his nominibus valeat regula); cf. VIII
66 sq.; GL I 129,25. 137,23. 139,22. 144,27; VII 33,1; II 360,7 || 5 GL. I
141,29 (Varro . . . ad Ciceronem XI horum . . . dici); cf fragm. 52. 53 || 7 GL.
I 131,7 (git. Varro ad Cicerorem XI per . . . debere conmeminit; vulgo autem
hoc gitti dicunt. itaque ut Plinius e.q.s.); cf 34,27. 35,28. 102,7. 546,36.
551, 17; VII 274, 7; Anecd. Helv. 123, 31; TG. s. v. \\ 10 GL. 1 105, 14 (palpetraa
per T Varro ad Ciceronem Xm dixit; sed Fabianus . . . palpebras per B; alii dicunt
palpetras genas, palpebras autem ipsos pilos); cf VII 110,19; Serv.in Aen. IV 30
(palpebras quae a palpitatione dictae sunt) = Isid. XI 1,39. diff. rer. 54; Lact.
de opif d. 10, i II 11 GL. 1 139, 15 (Varro ad Ciceronem Xin 'oliuo et oxo putat
fieri' inquit Plinius e. q. s.) \\ 13 Non. 127, 24 (indiscriminatim, indifferenter. Varro
de lingua latina lib. XVTIl 'quibus . . . promisce') || 16 GL. I 142, 18 (Varro ad
Ciceronem XXTT 'rure veni'); cf fragm. 20 || 18 Serv. Dan. in Georg. III 431
(Varro ad Ciceronem in libro XXTTT: ingluvies tori, inquit, sunt . . . rugas. sed
nunc pro gula positum); cf. schol. Bem.; Fest. Pauli 112,2; Isid. X 138; GL.
VII 110, 4. 121, 5. 276, 12; TG. s. v.
1 ambustum || 3 lyntreis | curueis: corr ed. princ. || i nepteis ed. princ.,
inerteis Keil; an: menteis ? cf VIII 67
13*
196 DE LINGVA LATINA
XXIV
29 (36 [22]). (di,i(x}ficcTa Varro appellat) alias profata alias proloquia. —
proloquium est sententia in qua nihil desideratur. erit autem
planius quid istud sit, si exemplum eius dixerimus. cc^La^a
igitur, sive id proloquium dicere placet, huiusce modi est: 5
'Hannibal Poenus fuit', 'Scipio Numantiam delevit', 'Milo
caedis damnatus est', 'neque bonum est voluptas neque ma-
lum'; et omnino quicquid ita dicitur plena atque perfecta
verborum sententia, ut id necesse sit aut verum aut falsum
esse .... sed quod Grraeci dvvr^fi^svov ai,Lco^a dicunt, id alii 10
nostrorum adiunctum, alii conexum dixerunt. id conexum
tale est: 'si Plato ambulat, Plato movetur', 'si dies est, sol
super terras est'. item quod illi 6v^ne7iXey^evov, nos vel con-
iunctum vel copulatum dicimus, quod est eiusdem modi:
T. Scipio Pauli filius et bis consul fuit et triumphavit et 15
censura functus est et collega in censura L. Mummii fuit'.
in omni autem coniuncto si unum est mendacium, etiamsi
cetera vera sunt, totum esse mendacium dicitur. nam si ad
ea omnia, quae de Scipione illo vera dixi, addidero: 'et Hanni-
balem in Africa superavit', quod est falsum, universa quoque 20
illa quae coniuncte dicta sunt propter hoc unum quod fal-
sum accesserit, quia simul dicentur, vera non erunt. est item
aliud, quod Graeci die^evyfievov a^Ccjiia, nos disiunctum dici-
mus. id huiusce modi est: 'aut malum est voluptas aut bo-
num aut neque bonum neque malum est'. omnia autem quae 25
2 Gell. XVI 8 (cum in disciplinas dialecticas induci atque imbui vellemus,
necessus fuit adire atque cognoscere quas vocant dialectici slaccyayds. tum quia
in primo itsgl a^Ko^dtcav discendum, quae M. Varro alias . . . proloquia appellat,
commentarium de proloquiis L. Aelii, docti hominis, qui magister Varronis fuit,
studiose quaesivimus . . . sed M. Varro in libro de lingua latina ad Ciceronem
quarto vicesimo expeditissime ita finit: proloquium . . . falsum esse, id a dialecticis
&^icoiia appellatum est, a M. Varrone sicut dixi proloquium . . . sed quod Graeci
. . . neque currere); Ps.-Apul. tisqI sQiitjv. 176, 12 Th. (est una . . . absolutam sen-
tentiam conprehendens, sola ex omnibus veritati aut falsitati obnoxia, quam vocat
. . . Varro proloquium . . . Graeci . . . a^ico(ia); cf. VI 56; Diog. Laert. VII 65
(«licofia 8i iaxiv iariv aXifiQ^ss 7) ipsvdog . . . ag 6 XQvaiTtnog cpriatv iv xoig
SiaXs^rLV.oZg OQOig- olov 'rjfi^Qa iarV [cf. ibid. 56] ^Jicov nsQiTtaxsi') ; Mart.Cap.
IV 389 sg. (quod ergo fuerit ex nominativo casu nominis et tertia verbi persona
coniunctum, proloquium dicitur, ita ut iam necessario aut verum sit aut falsum
aut dubium e. q. s.). IV 417. V 536 ; Don. in Andr. 1 1, 18; Augustin. princ. dial. 3;
Isid. II 31,1; rhet. L. min. 246,2 H.; TG. s. conexus
6 huiuscemodi vel huiusmodi || 14 eiuscemodi Gronov, huiusmodi Wilm
25 bonum neque malum vel malum neque bonum
IJBRI XXIV ET INC. FRAGM. 197
disiunguntur, pugnnntia esse inter sese oportet, eorumque
opposita, quae ocvrixfCfisva Graeci dicunt, ea quoque ipsa inter
se adyersa esse. ex omnibus quae disiunguntur unum esse
verum debet, falsa cetera. quodsi aut nihil omnium verum
5 aut omnia plurave quam unum vera erunt aut quae disiuncta
sunt non pugnabunt aut quae opposita eorum sunt contraria
inter sese non erunt, tum id disiunctum mendacium est et
appellatur TcaQadtE^evy^ivov, sicuti hoc est, in quo quae op-
posita non sunt contraria: 'aut curris aut ambulas aut stas'.
10 nam ipsa quidem inter se adversa sunt, sed opposita eorura
non pugnant: non ambulare enim et non stare et non currere
contraria inter sese non sunt, quoniam contraria ea dicuntur
quae simul vera esse non queunt: possis enim simul eodem-
que tempore neque ambulare neque stfire neque currere.
15 30 (37 [23]). cum indidem haurierint.
LIBRORVM DE LINGVA LATINA
INCERTAE SEDIS FRAGMENTA INCERTAQVE
31 [32]. proceres qui processerunt ante alios: unde et proceres tigna
quae alia tigna porro excesserunt.
20 32 (24 [28]). senior et iunior comparativi sunt per inminutionem.
33 (38 [30]). caput . . . quod hinc capiant initium sensus ac nervi.
34 (39 [31]). (Varro dicit) alam culmum fabae.
16 GL. II 540, 3 (invenitur tamen etiam haurivi vel haurii. Varro in XXIIII
\yel XXIII] 'cum . . . haurierint') || 18 schol. cod. Atnbr. in Aen. III 58 (proceres
Varro ad Ciceronem dixit 'proceres . . . excesserunt') ; Serv. in Aen. I 740 (pro-
ceres autem ideo secundum Varronem principes civitatis dicuntur, quia eminent
in ea, sicut in aedificiis mutuli quidam, hoc est capita trabium, quae proceres
nominantur) ; TG. s. v. (Varro dixit ligna esse tectis prominentia, quod procedunt
extra parietes sic appellata); cf. Serv. Dan. in Aen. III 58; Isid. IX 4, 17 ||
20 Serr. in Aen. V 409 (secundum Varronem senior . . . inminutionem . . . ergo
senior non satis senex sicut iunior non satis iuvenis, intra iuvenem sicut pau-
perior intra pauperem. dicit autem hoc Varro in libris ad Ciceronem) et in
Aen. VI 304 (senior est virens senex ut iunior [vel iuvenior] intra iuvenem est:
quam rem a Varrone tractatam confirmat et rlinius); cf. GL. II 90,1. 92,6;
Don. in Eun. prol 4. Hec. prol. II 3. Phorm. II 3, 15; Isid. XI 2,25. diff. 531 \\
21 Lactant. de opif. d. 5, 6 (in summo vero constructionis eius . . . caput con-
locavit, in quo esset regimen totius animantis datumque illi hoc nomen est, ut
quidem Varro ad Ciceronem scribit, quod . . . nervi) = Isid. XI 1,25 (cf. iiiff.
rer. 50) || 22 Serv. plen. in Georg. I 75 (nonnuUi proprie calamos lupinorum
alas dici putant, ut Aelius . . . <fVarro)> de lingua latina alam culmum fabae
dic^it vel (dic)i docet»
1 disiunguntur vel adiunguntur || 5 disiuncta vel adiuncta || 12 contraria ea
vel contrarie |{ 13 possis vel posses {| 15 haurierint vel haurierunt || 20 senior et
iunior vel iuuenior et senior
198 DE L. L. INC. FRAGM.
**35 (26 [261]). de quattuor coniugationibus quae pertinent ad verba
quae analogiae parent .... (exposita et Varroni).
**36 (27 [262]). sapivi et sapui.
**37 [263]. (verbis) quibusdam deest praeteritum perfectum et omnia
quae ex eo nascuntur, ut ferio sisto tollo fero aio furo. 5
**38 (28 [250]). in Odyssia vetere (frg. 3 B.) ... et in Nelei carmine
(frg. 1 B.) . . . cum A puera.
**39 (29 [258]). Leontion et Chrysion et Phanion ex neutris Graecis
■feminina [neutra] fecere et Plautus quod dixit 'haec Phrone-
sium' (Truc. 323) et Caecilius 'Leontium' (frg. XXXVI R.). 10
Varroni autem placet talia nomina dativo tantum casu et ab-
lativo declinari, de ceteris vero sic efferri ut nominativo.
1 GL. I 371, 23 (in capite ^de speciehus temporis praeteriti perfectV: haec
de quattuor . . . parent, quarum exempla passim perscripta sunt et sunt nota:
. . . sunt enim evidenter exposita et Varroni Menippeo) || 3 GL. II 499, 17 (sapio
tam sapui vel sapii quam sapivi \vel sapivi vel sapii quam sapui] protulisse
auctores inveniuntur: Probo tamen sapui placet dici [GL. IV 36,12, ubi non
sapio sapuijpro rapio rapui corrigendum cum Struvio,sed inserendum ex Vl488,8\
Charisio sapui vel sapivi [1 246, 11] y Aspro sapivi et sapui secundum Varronem,
quod Diomedes [I 369,25] etiam approbat; Nonius tamen Marcellus de mutatis
coniugationibus sic ponit [508, 16]: 'sapivi pro sapui'); cf. V 433, 14 (sapio sa-
pivi) II 4 GL. II 418, 27 (sunt alia verba, quibus desunt diversa tempora usu de-
ficiente, non ratione significationis. et quibusdam . . . furo, quod Varro ponit) ||
6 GL. I 84, 5 (puer et in feminino sexu antiqui dicebant, ut Graeci 6 naTg kccI
7] Ttatg, ut in Odyssia vetere, quod est antiquissimum carmen: 'mea puer, quid
verbi ex tuo ore audio?' et in Nelei carmine aeque prisco: 'saucia puer filia
sumam' : ubi tamen Varro cum A puera putat dictum ; sed Aelius Stilo, magister
eius, et Asinius contra) ; cf. GL. II 230, 27 (puer pueri , cuius f emininum puera
dicebant antiquissimi . . . Livius in Odyssia: 'mea puera, quid verbi ex tuo ore
supra fugit?' idem alibi 'puerarum manibus confectum pulcherrime' e. q. s.).
562,8; VII 103,4; Non. 156,11 (puerae pro puellae Varro Devictis jrspl tpiXo-
viKiccg . . . idem de Vita p. R. lib. II e. q. s.); Don. in Andr. III 2, 10 \\ 8 GL. 1 104, 1
(Leontion . . . nomiaativo); cf Don. in Phorm. 12, 102; GL. II 215, 18sqq.;
TG. s. Leontium et Chrysium
2 Menippeus quod Varro dicitur (v. test.) nequaquam indicat agi de sat.
Menippea, ut cum Keilio de lacuna verbisque male insertis cogitandum sit \\ 8 thy-
i-usion et faunion: corr. Sp. (Chrysion Wilm.) \\ 9 seclusimus; nostri v, unde lac
post fecere sign Keil || 12 in ceteris v; possis: de<(ficere genetivum, in> ceteris
coll. Wilmanns p. 35: sed vide adn.
M. TERENTl VARRONIS
KELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
FRAGMENTA
DE ANTIQVITATE LITTERARVM
AD L. ACCIVM
II
40 (103 [1]). (Varro docet) lingua Chaldaeorum smgularum nomina
5 litterarum ad earum formas esse facta et ex hoc certum fieri
eos esse primos auctores litterarum, sive quod simplicia haec
et stabilia esse debent quasi fundamentum omnis doctrinae
immobile sive quod nec aliter apud Latinos poterant esse,
cum a suis vocibus vocales nominentur, semivocales vero in
10 se desinant, mutae a se incipientes vocali terrainentur, quas
si flectas, significatio quoque nominum una evanescit.
41 (104 [2]). (Varro docet) litteras XVI fuisse, postea tamen crevisse
et factas esse XXIII . . . qui Ulam litteram fecit, qui illam
. . . et cur tot sint et quare eo ordine positae et quare isdem
15 nomiuibug vocentur.
4 GL. II 7, 27 (sunt indeclinabilia tam apud Graecos elementorum nomina
quam apud Latinos, sive quod a barbaris inventa dicuntur, quod esse ostendit
Varro in secundo de antiquitate litterarum docens lingua . . . evanescit) || 12 Con-
taminavimus ex GL. V 108, 10 (Varro docet in aliis libris quos ad Accium [actium
codd.'^ scripsit litteras . . . XXIII. tameu primae qnae inventae sunt fuerunt XI,
postea quae inventae sunt fuerunt XVI; postea autem XXIII factae sunt. illic
commemoratur, qui . . . illam) et 98, 20 (litterae apud maiores nostros non fuerunt
XXIII, sed XVI. postea additae sunt aliae . . . habemus hoc in libris ad Accium
[attium vel actium codd.^ apud Varronem et cur . . . vocentur) ; cf. GL. II 11, 1 ;
VI 11,5. 23,14. 194,10; VII 325,1; Plin. VII 192; Tac. ann. XI 14; non recte
huc rettuiit Keil in adn. IV 519, 11 : v. frg. 67
1 om Hieron. ind. \\ isqq. initium fragmenti {usque ad auctores litteranun)
una cum verbis inducentibus (quod esse ostendit e. q. s.) pauci libri servarunt
(unu^ [om. esse et docens 1. Ch. s. n. 1.] in marg., alter in schedula)
200 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
**42. Palamedes . . . et tabulam ipse invenit ad comprimendas otiosi
seditiones exercitus . . . secundum quosdam ipse repperit lit-
teras quae res forte sit dubia, tamen certum est *X ab hoc
inventas cum H aspiratione.
**43 (105 [241. 240]). Varro dicit consonantes ab E debere incipere, s
quae semivocales sunt, et in E debere desinere, quae mutae
sunt. ideo illae quae non ab E incipiunt neque in E desinunt
possunt pati calumniam, ut nec litterae videantur aut non
sint necessariae, ut sunt in semivocalibus X et Z. non enim
sunt necessariae: nam duplices sunt, quia ex ali<(i)>s litteris lo
fieri possunt. ex mutis removentur propter illam quam dixi-
mus rationem H K Q : H, quod adspiratio sit, non littera, K
et Q ideo, quod C littera harum locum possit implere.
**44 (94 [242]). nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores
(praecipueque Varro) neutro genere appellari iudicaverant et i5
aptote declinari iusserunt.
DE ORIGINE LINGVAE LATINAE
AD CN. POMPEIVM MAGNVM
LIBRI in (?)
I '.
45 (106 [295]). ovde dyvo7]6ag 6 'PcofivXos r] oC ymt' avrhv dsCzvv-
rai xatr' ixslvo xaLQOv rriv 'EXXdda cpcovijv, rijv AloXida
1 Serv. in ^ew. JJ 8i (Palamedes lapidibus interemptus est. hunc autemconstat
fuisse prudentem. nam et tabulam . . . exercitus, ut Varro testatur. secundum . . .
aspiratione) ; cf. Auson. Technop. XIII de litt. monos. Gr. et L. 25 (p. 167 Peip.: . . .
Palamedica porrigitur $) || 5 GL. IV 520, 18 (Varro dicit consonantes . . . implere)
et II 13, 8 (auctoritas quoque tam Varronis quam Macri teste Censorino nec K
nec Q nec H in numero adhibet litterarum) ; cf. Quint. I 4, 9; GL. I 423, 10;
IV 368, 7. 422, 15; V 101, 14. 110, 3; Vt 5, 24. 7, 4. 8, 16. 33, 28. 195, 19;
VII 14, 12. 22, 17. 52, 3. 53, 5. 539, 12; Anecd. Helv. 225, 6; Mart. Cap. III
252.259; Isid. I 4, 4. 10 sqq. \\ 14 GL. IV 48,37 (nomen litterae est quo appel-
latur. sane nomen . . . iusserunt); cf. GL. V 26, 32. 111, 10 || 21 Lyd. de mag. I 5
= p. 11, 15W. (KvQivog TtQ06riyoQ£vQ-ri [scil. 6 'PcoftvAos] olovsl -KVQiog, nav sl /lio-
ysviccvfp Tc5 As|<^tM^oypaqpfo ccXXmg doK^' ovSs . . . Xiya, mg (paaLv o rs Kdrcov iv
Tc3 TtsQi 'PcoftaiMJ)? ccQxcci6tr]Tog, BaQQcov rs 6 noXviia&sararog iv 7tQ00L(ii0Lg r&v
nQug nofiTf^LOv avtcp ysyQaii^ivcov, EvccvSqov . . . q)covt]v. 7] yccQ yQa^iiarLKotg
naQoc xavtriv sicayo^Livri irv^oXoyia, [Lsrcc 6vyyvc»(ii]g, §s§ia6tai- ccnb KvQScag yaQ,
noXi%vrig Sa^ivcov, ovtcog avtbv naQ0V0(ia6&rivaL ^ovXovtaL, %ainsQ ov^ bQ(id)(isvov
iyisiQ^sv, inl 8h tov UaXativov ^ovvov ts^&ivta ts naQcc taig ox&ciLg tov Ti^i-
QLSog xai tQacpivta iiiSL. KVQiovg yccQ savtovg xal Ssonotag, ccXX' ov ^aaiXiag,
rvQavvoi cpLXovOL KaXsle&aL); cf. de l. l. V 21 s. f.; Plut. Qu. B. 59; GL. VI 194, 11
3 ante % 2 litt. del in uno cod.: supplementa incertiora ob discrepantias
testium || 7 illae quia: corr Keil \\ 10 sunt quae: corr Keil || 11 sqq. de origine
linguae iatinae III Hieron. ind.: ubi ad Cn. Pompeium Magnum add Wilmanns
praeeunte Hitschelio |j 22 iv.sivo ex insivov cod.
FRAGMENTA 201
/lcyw, . . . EvccvSqov xai tav ixXlav 'AQxddcjv elg 'IxaXCav
iX^6vT(ov ffoth xal xriv AloXida xoli^ fiaQ^dgoLg iv63tiLQdv-
x(ov (pavi^v.
46 (107 [3]). ut lon scribit, quinta vicesima est littera, quam vocant
b agma, cuius forma nulla est et vox communis est Graecis et
Latinis, ut his verbis: 'aggulus aggens agguilla iggerunt'. in
eius modi Graeci et Accius noster bina G scribunt, alii N
et G, quod in hoc veritatem videre facile non est. similiter
^agceps agcora'.
10 V (?)
47 (108 [296]). xi^v oXr^v xaxadxsvriv x&v <^ne}QLt,ci^axos ot FdXXoc
xaQxafiBQav, »)v xb nkiid^og xuQxdXcciiov i| CdLOjxeCag dvo^^ei.
oxL ds ov 'Pcanaixbv xovxl xb Q7}(idxiov, ^idQxvg 6 'Pafialos
BdQQcav iv ^L^XCcy xefinxG) ^reQL 'PcofiaLxijg dLaXexxov, iv m
15 diaQd^^^QyovxaL., TtoCa fiev xLg Xei,Lg ACoXlxtj, noia 8\ TaXXLxr\.,
xaX oxL ixeQa iiev [i^] 0ov0xc3V., dXXrj dh 'ExQovaxav^ av 0vy-
Xvd-eL6av i] vvv xQaxovOa xav 'Pofiaiciv aTCetekeed^rj (pavi^.
nEPI XAPAKTHPQN
III
20 48 [50]. prop[r]ius proxime. in his extra consuetudinem communem
frequenter perfectis uti solet Plautus, ut in Aulularia (668):
'ea sublevit os mihi p[l]enissime' et in Mostellaria (656): <('ita
mea consilia perturbat paenissime' et in Cistellaria (63)^: 'quid
faciam? in latebras condas pectori penitissimo' et in Curcu-
26 lione (121): 'salve oculissime homo'.
4 GL. II 30, 12 (sequente G vel C pro ea \scil. N] G scribunt Graeci et
quidam tamen [etiam Hitschelius] vetustissimi auctores Romanorum euphoniae
causa bene hoc facientes, ut Agchises agceps aggulus aggens: quod ostendit
Varro in primo de origine linguae latinae his verbis: 'ut lon . . . agcora'); cf. Gell.
XVIIII 14, 7; GL. VI 8, 11. 16, 13. 19, 11 \\ 11 Lyd. de mag. II 13 = p. 69,18W.
{(pi§ovXav avtrjv [scil. rrjv JtSQOvrjv] TtatQicjg oi 'FiOfiatoi xal §dXtsov tbv ^toatilQa
Xiyovai, triv d% oXr]v . . . cpcavi^ ; cf. TG. s. cartalama || 20 GL. 1 189,25 (conlata
sunt adverbia. Varro sic ait in III ntQl xaQa-KtriQOiv : propius . . . homo. sed nxun
'oculissime' §Qax^(og legendum?); cf. TG. s. prope et Isid. IX 6,3; GL. 1199,17;
Fest. 178^,22
1 'AXiiddav cod. : corr Fuss \\ 6 fiyyjta' ten Brink \ nuUa, set vox Eitsche-
lius II 6 agguilla vel aggula vel aggilla vel agguila || 7 eiusmodi vel huiuscemodi
vel huiusmodi || 8 sq. facile videre <[e8t, in illo^ non est Ritschelius || 11 et 16
add Fuss || 16 secl Wuensch; an rj Govayioov ad 'EtQovaKcav adscriptum expulit velut
Zapivtov vd^Oaxwv veVChtiyi&v? cf.p. l,5sqq. \\ IS sq. om. ind.Hier. || 22 sg. suppl.Keil
202 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
QVAESTIONVM PLAVTINARVM
LIBRIV
II
49 [51]. amussis est aequamen, levamentum, id est apud fabros ta-
bula quaedam, qua utuntur ad saxa coagmentata. Plautus * *
50 [52]. satura est uva passa et polenta et nuclei pini ex mulso con-
sparsi. ad haec alii addunt et de malo Punico grana.
DE SIMILITVDINE VERBORVM
LIBRI in
II 10
51 (109 [4]). pix singulariter dicitur.
**52 (98 [256]). glossemata ut toreumata enthymemata noemata sche-
mata poemata et his similia omnia . . . dativo et ablativo plu-
rali in BVS derigit (scil. regula), quia singularis ablativus E
littera finiatur. ij
DE VTILITATE SERMONIS
IV
53 (110 [5]). aenigmatis Varro . . . quamquam ab hoc poemate his
poematibus facere debeat, tamen consuetudini et suavitati
4 Non. 9, 3 (examussim dicitur examinate ad regulam vel coagmentum . . .
Varro . . . idem Quaestionum Plautinarum lib. II: 'amussis . . . Plautus'); cf. Paul.
Fest. 6,9; GL. 1 198,26; TG. s. v. {inter alia regulae vel tabulae quibus utuntur
artifices ad saxa: unde adverbium diximus examussim) || 6 GL. I 486,7 (satura
autem dicta . . . sive a quodam genere farciminis, quod multis rebus refertum
saturam dicit Varro vocitatum. est autem hoc positum in secundo libro Plauti-
narum quaestionum 'satura . . . grana'); cf. Fest. 314^, 35 \\ 11 GL. 1 91,26 (pix
singulariter dicitur, ut ait Varro de similitudine verborum II, quamvis Vergilius
dixerit [Georg. III450J 'Idaeasque pices et pingues unguine ceras') et V 587,14
(pix generis feminini, ut Varro 'Idaeasque pices'); cf. GL. IV 31,30; V 108,14;
Isid. XVII 7, 72; TG. s. v. \\ 12 GL. I 131, 10 (glossemata . . . omnia Varronis
regula, inquit Plinius, dativo . . . finiatur. melior tamen ratio est quam sub A
littera dedi [cf. frg. 53] ; et ideo haec et eius modi ex alia formula genetivum
pluralem et ex alia dativum sumunt, horum glossematum his glossemati[bu]s);
cf GL. II 356, 25 \\ 18 GL. 1 123, 3 (aenigmatis Varro de utilitate sermonis IIII.
ait enim Plinius, quamquam . . . tribuendam, ut in Aceste et Anchise Maroni
diximus placitum, et quia . . . alligari); cf. frg. 15; GL. I 141,29 (poematorum
et in II et in III [scil. libro de poematisj idem Varro adsidue dicit et his poe-
matis, tamquam nominativo hoc poematum sit et non hoc poema); V 357, 18
(Graeca neutra quae E littera correpta terminantur, ut ab hoc schemate . . . libe-
rum est nobis et ad nostram regulam declinare, ut horum schematum his et ab
his schematibus, et in contrarium ducere, quia nostra non sunt, ut schematorum
schematis declinemus, sicut plerumque et in Cicerone et in Varrone legimus)
1 sq. quaestionum Plautinarum V ind. Hier. || 5 coagmentanda lunius j Plau-
tus secl Lindsay: ubi lac sign Schoell \\ 6 satyra | pinei pro pini ex Leo || 8sq.
de similitudine uerborum III ind. Hier. 11 16 om ind. Hier.
FRAGMENTA 203
auriuni censet suramam esse tribuendam . . . et quia Graeca
nomina non debent Latinis <^regulis^ alligari.
DE SERMONE LATINO
AD MARCELLVM
6 LIBRI V (?)
I
54 (48 [33]). 'Cretum' Cicero Tusculanarum Ubro II (34) 'Cretum
legis', 'Cretenses' Ennius (ann. 604 V}).
U
10 55 (54 [35]). quae Graeci dicunt aenigmata, lioc genus quidam ex
nostris veteribus scirpos appellaverunt. quale est . . . .: 'se-
mel minusne an bis minus sit, non sat scio, an utrumque
eorum: ut quondam audivi dicier, ipsi lovi regi noluit con-
cedere' (Terminus).
16 56 (53 [34]). aeditumum dici oportere censet (Varro) magis quam
aedituum, quod alterum sit recenti novitate fictum, alterum
antiqua origine incorruptum.
7 GL. I 124, 12 (Cretum . . . Ennius , ut Varro libro I de sermone Latino
scribit.- ubi nil nisi Cretenses Ennius huic libro tribuerunt WUm. et Funaioli
c. cU.: V. adn.); cf. Serv. in Aen. IV 70 (Graece Xptjs facit . . . Latine Cretensis
facit) il 10 Gell. XII 6 (quae . . . est, quod nuper invenimus per hercle anticum
perquam lepidum tribus versibus 8ena[to]ris compositum aenigma, quod reliqui-
muB inenarratum, ut legentium coniecturas in requirendo acueremus. versus tres
hi sunt 'semel . . . concedere'. hoc qui nolet diutino aput sese quaerere, inveniet
quid sit in M. Varronis de sermone Latino ad Marcellum libro secundo) ; cf. Cato
or. frg. 24 P.; Liv. I 55; Ovid. Fast. II 669; Lact. inst. I 20,38; Serv. in Aen.
IX 446; Augustin. de civ. d. IV 23, al. || 16 Gell. XII 10 (aeditimus verbum
Latinum est et vetus ea forma dictum qua finitimus et legitimus: sed pro eo a
plerisque nunc aedituus dicitur nova et commenticia usurpatione quasi a tuendis
aedibus appellatus . . . M. Varro in libro secundo ad Marcellum de Latino ser-
mone aeditumum . . . incorruptum) ; cf. p. 96,4 ibiqu^ adnotata; Cic. top. 36 (in
quo [scil. postliminio] Servius noster ut opinor nihil putat esse notandum, nisi
'post': et 'liminium' illud productionem esse verbi volt, ut in finitumo legitumo
aeditumo et non plus inesse Humum' quam in medituUio 'tnllium')
2 suppl. Fahriciu^ \\ 3 sqq. de sermone latino V ind. Hier. (aperte errans
in antiquitatum libris): quem secuti septimo vel VII apud Bufinum bis aut errori
aut mendo (UII ex UII) tribuerunt cum lahnio Wilm., Funaioli, al.; at rectitts
Bitscheliu^ duplici testimonio 'fideni habuisse videtur: ex quo utrum VII fuerint
omnino vel adeo plures nesciinus || 12 non sit sat {vel sed): trai ed. vet. (sit del
Scal, sit nescio corr Freinsheim) | at utrumque Hertz || 13 ipsi dicier ioui: trai
Buecheler duce Scal (d. I. i.)
204 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
m
57 (62 [36]). faenerator . . . . a faenore est nominatus; faenus autem
dictum . . a fetu et quasi a fetura quadam pecuniae parientis
atque increscentis. idcirco et M. Catonem et ceteros aetatis
eius feneratorem sine A littera pronuntiasse tradit (Varro), 5
sicuti fetus ipse et fecunditas appellata.
58 (63 [37]). utrumque mulieres et epicrocum viri quoque habitarunt.
V
**59 (80 [322]). et in carmine et in soluta oratione genera dicendi
probabilia sunt tria, quae Grraeci ;fa()axT^()ag vocant nominaque lo
eis fecerunt ccdQov l6xv6v }is6ov. nos quoque quem primum
posuimus uberem vocamus, secundum gracilem, tertium me-
diocrem. ilberi dignitas atque amplitudo est, gracili venustas
et subtilitas, medius in confinio est utriusque raodi particeps.
his singulis orationis virtutibus vitia agnata sunt pari numero, 15
quae earum modum et habitum siraulacris falsis eraentiuntur.
sic pleruraque sufflati atque tumidi fallunt pro uberibus,
squalentes et ieiunidici pro gracilibus, incerti et arabigui pro
mediocribus. vera autem et propria huiusce modi formarura
exempla in Latina lingua M. Varro esse dicit ubertatis Pa- 20
cuvium, gracilitatis Luciliura, raediocritatis Terentiura. sed ea
ipsa genera dicendi iam antiquitus tradita ab Homero sunt
tria in tribus: raagnificura in Ulixe et ubertum, subtile in
Menelao et cohibitum, mixtura moderatumque in Nestore.
animadversa eadem tripertita varietas est in tribus philosophis, 25
2 Gell. XVI 12, 7 (faenerator enim, sicuti M. VaiTo in libro tertio de ser-
mone Latino scripsit, a faenore . . . dictum ait a fetu . . . appellata) et Non. 54, 2;
cf. 118, 17; Fest. Pauli 86, 1 (fenus et feneratores . . . a fetu dicta, quod crediti
nummi alios pariant) et 94, 1 ; Isid. X P7 || 7 Non. 318, 26 (habitare est inhabi-
tare, habere, uti. Vari-o sermone Latino lib. III 'utrumque . . . habitarunt') ||
9 Grell. VI 14 (et in carmine . . . sobria. unum quodque autem genus, ut diximus,
cum caste pudiceque ornatur, fit illustrius, cum fucatur atque praelinitur, fit
praestigiosum) ,- cf. schol. in Dion. Thr. p. 449,26 Hilg., al.; Quint. XII 10,58;
Fronto p. 54,11N.; rhet. L. min. p. 126,1. 438,9. 515,27. 561,7 H.; schol. Bern.
p. 742, 58 H; TG. s. character et gracilis; v. Babe de Theophr. litris itsQl l^^eoag
(Bontiae a. 1890) p. 11 sq., Vsener l. s. s. p. 607 sq., Kayser de vet. arte poet. quaest.
sel. p. 63. 81 II 18 sqq. Cf Fronto p. 113 extr. N. || 20 sqq. Cf Quint. XII 10, 64;
Auson. prof. Burdig. XXI 16 sqq. grat. act. VIII 19 et epist. XII 10 sq. P. \\ 25 sq.
Cf (Varro apud) Gell. XVII 21,48 (et Macr. I 5,14 ex Gellio VI 14); Cic. de
or. II 155. Tusc. IV 5. Acad.prior. 11137. ad Att. XII 23,2; Plut. Cato mai. XXII
(Plin. VII 112); Aelian. V. H III 17; Lact. inst. V 14, 3
11 apponicx. {vel -ixc) non mecon: corr Gronov \ nos quoque vel nosque
FRAGMENTA 205
quos Athenienses Romam ad senatum populi (R.y legaverant
inpetratum, uti multam remitteret, quam fecerat is propter
Oropi vastationem. ea multa fuerat talentum fere quingen-
tum. erant isti philosophi Carneades ex academia, Diogenes
5 stoicus, Critolaus peripateticus. et in .senatum quidem intro-
ducti interprete usi sunt C. Acilio senatore: sed ante ipsi
seorsum quisque ostentandi gratia magno conventu hominum
dissertaverunt. tum admirationi fuisse aiunt Rutilius (Jiist.
R.fragm.SP.) et Polybius (XXXIII 2 p. 1287 H.) philoso-
10 phorum trium sui cuiusque generis facundiam. violenta, in-
quiunt, et rapida Cameades dicebat, scita et teretia Critolaus,
modesta Diogenes et sobria.
60 (81 [40]). ri%i^ . . . nuUis ali<is> servare convenit . . . quam Titinio
Terentio Att<a)>e', nd%"ri vero Trabea . . . Atilius Caecilius fa-
15 cile moverunt. 'egone illam? qu<(a)>e illum? quae me? quae
non? sine modo, mori rae malim: sentiet qui vir siem' (Ter.
Eun. 65): praecise . . .: generat animi passionem. quod novi
generis cum non sit interiectio sed ademptio, tamen interiecti
animi causa vocitamus. *tu me homo adigis ad insaniam'
80 (Ter. Ad. 111): irascentis et haec oratio est, licet nuUa sit
interiecta particula. 'tun consulis quicquam?' (Ter. Ad. 127):
et haec irascentis oratio est. 'tremo horreoque, postquam
aspexi hanc' (Ter. Eun. 84) : adfectus ob amorem. 'heus, heus
pater, heus Hector' (trag. fragm. inc. inc. X R.): a dolore
35 mentis adfectae. 'mane mane, porro ut audias' (ihid. XLI):
cupiditatis adfectus est.
61 (83 [41]). later lutum iugmenta.
13 GL. I 241, 27 {r^&ri, ut ait Varro de Latino sermoue libro V, nuUis . . .
convenit, inquit, quam . . . Trabea, inquit, Atilius . . . praecise, inquit Varro:
generat . . . est); cf. Don. in Eun. I 1,20. V 8,20. Andr. I 5, 36. 50; Serv. in
Aen. 1 135; Quint. IX 2, 54; Macr. IV 6, 20sqq.; Isid. II 14. 21, 36, al || 27 GL.
1 135,17 (later an lateris? et huic nominativum singularem ablativua restituet
Bingularis, si E litteram deponat. Varro de sermone Latino V 'later . . . iugmenta');
cf. Non. 131, 8; GL. I 328, 24. 552, 11; II 1S9, 11. 228, 20; III 145, 10; V 138, 5
(nominativo later non dicitur, quamvis apud Probum invenimus hic later). 187, 1 ;
Anecd. Helv. 244, 12; TG. 8. v.
1 sq. add Hertz (dubitanter) | legauerant impetratum (sic Macr.) vel legaue-
runt imperatum | remitteret et fecerat (sic Macr.) vel remitterent et fecerant \
6 cacilio vel cecilio (caelio Macr.) || 8 dissertauerant vel dissertauerunt || 13 nul-
lus ali: corr Ritschl \\ 14 pathe || 16 illamq; || 17 pcisg | ante generat distinximus ||
23 heu[s] ter Bibbeck \\ 24 adolere || 27 iugmenta^tum^ Wilm
i
206 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
62 (87 [42]). domi suae.
63 (88 [43]). mutuo.
VII (?)
64 (67 [38]). clausulas quoque primum appeUatas dicunt, quod clau-
derent sententiam, ut apud Accium (665 R.): 'an haec iam s
obliti sunt Phryges?' nonnunquam ab his initium fit, ut
apud Caecilium (380 R.): 'dei boni, quid hoc?' apud Teren-
tium (Ad. 610): 'discrucior animi'.
(**)65*. trochaicus idem se<(pte)>narius et quadratus. hic si verus est,
omnes septem trochaeos habet et semipedem [id est unam lo
syllabam]: cuius exemplum tale est: 'immerens anus virente ,
secta pinus in Crago'. hic fit, cum ad iambici veri princi-
pium additur pes trisyUabus amphimacrus.
65^ (73 [39]). at in extremum senarium totidem semipedibus adiectis
fiet comicus quadratus, ut <^est)> hic: 'heri aUquot adulescen- 15
tuH coimus in Piraeo' (Ter. Eun. 539).
*66 (74 [46]). quare in huiusce modi locis poni oportet notamltrans-
versam inter syUabas, frequentius ad extremum versum sena-
rium et similes, si pro longa brevem habebunt extremam, ut in
hoc: 'amicus summus meus et popularis (jQidJ (Ter. Fhorm.35). 20
LIBRORVM DE SERMONE LATINO
INCERTAE SEDIS FRAGMENTA INCERTAQVE
**67 [239]. litterae Latinae cum XXIII sint, Varro XVII dicit esse:
ceteras superfluas putat (vd quidam Latino sermoni sufficere
1 GL. I 126,22 (^domi suae' Varro de sermone Latino libro V: nec enim
potest adverbium dici, cui 'suae' pronomen adest); cf. III 68,6 (sponte sua et
mane primo nomina esse ostenduntur coniunctione aliorum casualium, ut domi
suae); IV 152,21; TG. s. domus (domi humi et cetera adverbia sunt) || 2 GL.
1205,15 ('mutuo', ut Varro de sermone Latino V loquitur, in fcognomine
[cognoe] est; mutue vero ut docte sic [dici.?] putant), nec non et illi qui de
difFerentiis scribunt); de verbis corruptis in cognomine est, quae num ad Varronem
pertineant dubitari potest, v. adn. || 4 GL. VI 556, 7 (Varro in septimo \yel in
VII vel UII] 'clausulas . . . animi'); cf. 60, 28. 79,1 == 557,13; I 300,23; Fest.
Pauli 56,8; Isid. I 39,24 \\ 9 GL. I 507,23 (trochaicus . . . amphimacrus. hic
recipit pedes sui generis quam rem de iambico diximus); cf. VI 134, 7. 393,2280.
640, 31 : verba exhibita coll. fragm. sequenti Varroni atque huic maxime loco vin-
dicavit Westphal \\ 14 GL. VI 556, 14 (idem Varro in eodem septimo [vel UII]
de lingua Latina ad Marcellum sic dicit 'at in . . . Piraeo'); cf fragm. 95 ||
17 GL. VI 555, 11 (Varro de lingua Latina ad Marcellum sic: 'quare . . . Geta') ||
23 GL. IV 519, 11 (litterae . . . putat) et 1 423, 31 (quidam . . . et Z); cf I 8, 16.
423, 10; IV 368, 7; VI 5, 24. 195, 19; VII 382, 6; Isid. I 4, 10; v. ad fragm. 43
3 cf ad 203, 3 sqq. \\ 9 hic si uersus vel hic seuerus vel hic uerus || 10 sq.
seclusimus (apud Varronem scil., non apiid testem) || 12 grago || 14 at vel aut ||
15 fiat: corr Wilm \ suppl Keil \ aliquod || 17 I transuersam vel in transuersum
FRAGMENTA 207
decem et septem litteras crediderunt, si quidem ex viginti
tribus uua aspirationis nota est H, una duplez X, duae super-
vacuae K et Q, duae Graecae Y et Z).
**68 (43 [269]). lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus et si
6 qua similia sunt quomodo scribi debe<[a>nt quaesitum est.
Terentius Varro tradidit Caesarem per I eius modi verba so-
litum esse enuntiare et scribere: inde propter auctoritatem
tanti viri consuetudinem factam,
**69 (44 [272]). per adiectionem illa videntur esse vitiosa, quod
10 Accius (p. 30 Funai.) geminatis vocalibus scribi natura lon-
gas syllabas voluit, cum alioqui adiecto vel sublato apice
longitudinis et brevitatis nota posset ostendi. nam singulares
vocales et produci et corripi possunt. unde etiam Lucilius in
Vnn saturarum de orthographia praecipiens ait (351 M.):
16 'A primum est, hinc incipiam et quae nomina ab hoc sunt:
deinde "A primum" longa, <^"ab")) brevis syllaba: nos tamen
unum hoc faciemus et uno eodemque ut dicimus pacto scri-
bemus: ''pacem placide" "lanum aridum acetum", "'^Qsg "^Qsg
Graeci ut faciunt'. itemque quod Lucilius ubi I exile est per
20 se iubet scribi, at ubi plenum est praeponendum esse E[i] cre-
dit his versibus (3158 sqq. M.) : 'm<(e)>ille hominum, duo m<^e)>i-
lia, item huc E utroque opus, m<e)>il[l]e<^s)>, m<(e)>ilitiam. te-
nues I: pilam, in qua lusimus; pilum, quo piso, tenues; si
plura haec feceris pila, quae iacimus, addes E, peila ut ple-
25 nius fiat'. quam inconstantiam Varro arguens . . . (dicit) in
plurali quidem numero debere <E> litterae I praeponi, in sin-
gulari vero minime . . . singularis numerus per unam I lit-
4 GL. VII 150, 10 (lacrumae , . . factam) = Isid. 127, 15; cf. Quint I 7, 21
(optimus maximus, ut mediam I litteram quae veteribus V fuerat acciperent, Gai
primum Caesaris inscriptione traditur factum); GL. VI 9,3; VII 24, 13. 49,19.
67, 3. 75, 12 II 9 GL. VII 18, 12 (primum igitur per adiectionem , . . Varro arguens
in eundem errorem diversa via delabitur dicens in plurali . . , minime, cum alio-
qui i non aliud in singulari quam <^in plurali neque aliud in media suppl. Keiiy
quam in extrema syllaba sonet, ut in verbis manifestum est e. q. s.) et 32, 21
(singularis , . , pronuntientur); cf. Quint. I 4, 10. 7,14sq.; GL. II 298,4; VI 8,13.
17, 25; VII 55, 25 — 56, 14
6 add Carrio || 6 tradidit vel tradit || 7 enuntiare vel adnuntiare (ex aenun-
tiare?); et enuntiare JTet?, vix recte || 10 sg. longas vel longa || 14 nono vel uim
(t. e. UIIII) II IG supplevimus \\ 17 eodemque vel eodem quod || 18 apec ape E vel
arpe • cape e: cort- Dousa \\ 20 esse ei vel esse: corr Putschius || 'ilsq. e quater
add Scal \ duo milia vel H || 22 huce: corr Marx \ mille: corr Scal \\ 23 ludimus
Scal I ipso: corr Scal || 2isq. adde se (vel adesse) pella: corrScal \ plenius vel plenus ||
26 add Goidanich praeeunte Keilio (litterae i e) et Vsenero (I litterae E); cf ad 20
208 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
teram scribitur, ut docilis facilis, pluralis autem per E et I,
ut facileis docileis, ut ex hoc appareat, singularisiie[m] sit
appellatio an pluralis. aureis quas modo aetheris scribimus
modo quibus audimus: nec minus a nobis I singularis in
fraude<(m)> produci potest, <^si EI,)> ut vidi, scribitur. si autem 5
cum eadem [i] littera aliud breve aliud longum est, ut illa
[et] pila, apices ibi poni debent, ubi [h]isdem litteris alia
atque alia res designatur, ut venit et venit, aret et aret, legit
et legit ceteraque his similia; super I tamen litteram apex
non ponitur: melius enim I (m) pila in longum producetur. 10
ceterae vocales quom eodem ordine positae diversa significant,
apice distinguuntur, ne legens dubitatione impediatur, hoc
est ne f in os hos aedes pronuntietur.
**70 (45 [271]). mium et commircium quoque per I antiquis relin-
quamus, apud quos aeque et Mircurius per I diceba[n]tur, 15
quod mirandarum rerum esset inventor . . . item miis per I,
non meis per E, ut Terentius (Heaut. 699): ^at enim istoc
nihil est magis, Syre, miis nuptiis adversum'.
**71 (46 [270]). est quaedam littera in / litterae speciem figurata,
quae digamma nominatur, quia duos apices ex gamma littera 20
habere videatur. ad huius similitudinem soni nostri coniunc-
tas vocales digammon appellare voluerunt, ut est votum
virgo. itaque in prima syllaba digamma et vocalem oportuit
poni /otum j^irgo: quod et Aeoli<(s)> fecerunt et antiqui
7 Cf. Quint. I 7,2 sq. ; GL. I 434, 9 \\ 14 GL. VII 77, 12 (mium . . . inven-
tor, ut [sic Ititschelius : et] Varro dicit: nostris iam auribus sed<^et^ [supplevi-
mus coll. Quint. XI 3,40; placet Keil praeu/nte <^8ecus placet^ scilicet RitsehelioJ
per E, ut et [sic Bitscheliu^ : et ut] Mercurius et commercia dicantur. item . . .
adversum) || 19 GL. VII 148, 5 (est quaedam . . . VA<V>) et II 15,1 (V vero
loco consonantis posita eandem prorsus in omnibus vim habuit apud Latinos quam
apud Aeolis digamma: unde a plerisque ei nomen hoc datur, quod apud Aeolis
habuit olim f digamma, id est VAV ab ipsius voce profectum teste Varrone et
Didvmo, qui id ei nomen esse ostendunt); cf. GL. II 11, .5. 27, 13 ; I 75,4. 422,21.
425] 32; IV 367,18. 476,13; V 27,19. 105,3; VI 14,24. 15,3; VII 12,11. 17,2.
58,4. 302,6. 538,21; Anecd. Helv. 223,24; Quint. I 4,7. XII 10, 29; Don. in
Ter. Andr. 1 2,2. III 4, 1; Isid. I 4,8; v. Beppe de L. Annaeo Corn. p. 67
1 scribitur ut vel scribitur | i vel ie || 2 singularis item; singularis I Vsener,
utrum singularis Keil \\ 3 aetheris vel aethereis || 4 audimus ne vel audiuimus
nec I a nobis vel anubis || 5 m add Vsener \ supplevimus \ autem vel aut || 6 dele-
vimus II 7 et seclusimus || 9 sg. apex inponitur {vel imp.) | suppl Vsener \\ 11 quia:
corr Vsener, quae Keil || 12 distinguntur ne legens vel distinguuntur negle-
gens II 13 ne in os {ex hos) hos vel nemo hos: v. adn. \\ 14 nimium: corr. Commeli-
nus (ni pertinet ad praecedentia mendo dubia) \ commercium: corr lunius ||
15 mercirius: corr. lunius (cf. CIL. I n. 59. 1500) || 19 <(apud Graecos)> est Keil ||
20 quae duos || 21 uideatur vel uidetur || 24 quam vel quae: corr Carrio \ addi-
dimus coll. p. 9, 20. 31, 21. 32, 7 (Aeoles Keil, Aeolii Wilm)
FRAGMENTA 209
nostri, sicut scriptura in quibusdam libellis declarat. hanc
litteram Terentius [us] Varro dum vult demonstrare, ita per-
scribit: VA<V>.
**72 (47 [274]). non care<(n)t quaestione etiam plebs et urbs et
5 Pelops, quae Varro ita distinguit, ut per B et S ea nomina-
tivo casu putet esse scribenda, quae eandem litteram genetivo
^singulari^ reddant, ut plebs plebis, urbs urbis, ea vero per
P et S, quae similiter genetivo eiusdem [modi] numeri in PIS
excurrant, ut Pelops Pelopis.
10 **73 (50 [275]). delirus placet Varroni, non delerus: non enim, ut
quidam existimant, a Graeco tracta vox est naQdc tb IrjQ^^eytv,
sed est latine <(denominata a lira, id est a> sulco. ita sicuti
boves, cum se a recto actu operis detorserint, delirare dicun-
tur, sic qui a recta via vitae ad pravam declinant per simili-
15 tudinem translationis item delirare existimantur. placet etiam
ut Delmatiam quoque, non Dalmatiam pronuntiemus, quoniam
a Delmino maxima civitate tractum nomen existimatur. ferias
etiam, non fereas, quoniam apud antiquos fesiae, non feseae
dictae sunt. item arispex ab ari[u]ga quae esset hostia, non
30 aruspex.
**74 (51 [276]). intervallum duas L habet: vallum enim ipsum non
4 GL. VII 27, 11 (non . . . Pelopis. sed nobis utrumque futcumque Niebuh-
riiis} per PS videtur esse scribendum, quoniam ex his i() littera constet) et
159,22 (traps [ab eo quod dicitur trabis secl Keil\ et urps per P debent scribi,
licet Varro per B scribenda putet, quia \vel quod] in reliquis casibus B habent
[vel habent B]; sed tamen cum i/^ littera Graeca nuUo modo transferri potuerit
in usum nostrum et vis eius per P et S litteras scribatur, necessarium est, ut
ubi i/> Graecum sonat, apud nos . . . per has litteras scribatur); cf. GL. II 33,3.
43,9; VI 20,11; VII 14,7. 21,6. 61,5. 73,12. 156,23. 161,17. 303,8. 307,14:\\
10 GL. VII 72,22 (nec non et ibi dQ&oixsuic dp^-oypaqDia coniuncta est, ubi
quaeritur faenoris an faeneris ((elegantiores^ dicant [snpplevimus — cf.p. 211,2 —
dicamus Wilmanns, ^dicendum sit et per E faeneris^ dicamus JKieiTl, quoniam
nomen inde tractum dicimus faeneratorem. item facineris, non facinona, quoniam
facinerosum vocamus. sic etiam delirus . . . aruspex) et 155, 6 (placet etiam . . .
feseae dicebantur); cf GL. I 76, 19; IV 198, 19; VII 109,6. 270,20; Non. 17,32;
Isid. X 78. diff. 140; TG. s. delirus || 17 Cf. GL. VII 301,22 || 19 Cf. ad 31,2 ||
21 GL. VII 151,3 (intervallum . . . dicuntur),- cf. Hygin. grom. p. 6, 1; GL. VII
303,23; TG. 8. v.
1 nostri vel non || 2 sj. usu raro dum | perscribit vel percribit | add Bitschl |
4»g. caret vel paret: corr Keil | et pelobs vel e pelobs [ ita vel n- ad || 6 scri-
benda quae vel scribe nouamque quae |! 7 suppl Keil || 8 p et s vel ps | secl
ed. Basil. \ pis vel ps || 9 excurrunt: corr Wilm | pelops vel pelobs || 10 deliros ex
delis I delerum || 12 supplevimus duce Bitschelio, qui latina <(a lira id est &y \
ita^que^ t; II 13 acto || 17 maximo et existimetur: maxima eiusdem prouinciae
et existimatur alt. l. (v. test.) || 19 del lunius recipiente Keilio: cf. 31,5 ibique
ndnotata \\ 21 duas 1 habet uallum enim vel enim per duo 11 uallum
Varro de liug. lat. 14
210 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
aliter scribitur, a quo intervallum. Varro dicit intervalla esse
spatia quae sunt inter capita vallorum, id est stipitum, qui-
bus vallum fit: unde cetera quoque spatia dicuntur <(inter-
valla^.
**75 (52 [277]). narare per unum R scribitur, ut Varroni placet: se- 5
cutus est enim etymologiam nominis feius qua gnarus dici-
tur qui scit et accipit quod loqui debeat. denique compositio
verbi ita scribitur: ignorare, quod non per duo R, sed per
unum scribitur. ideo et naratio unum R habere debet.
(**)76 (55 [278]). scire oportet vocem sicut omne corpus tris habere 10
distantias: altitudinem crassitudinem <(longitudinem)>. longitu-
dinem tempore ac syllabis metimur: nam et quantum <(m)>o-
r<^a^e enuntiandis verbis teratur et quanto numero modoque
syllabarum unum quodque si<(t)> verbum, plurimum refert. ab
altitudine discernit accentus, cum pars verbi aut in grave de- 15
primitur aut sublimatur in acutum. crassitudo autem in
spiritu est, unde etiam Graeci aspirationem appellant (da-
6SLCCV et TpiXiilv}: nam omnes voces aut aspirando facimus
pinguiores aut sine aspiratu pronuntiando tenuiores.
**77 (58 [280]). de H littera quaeritur, quae se fcum his aut in- 20
5 GL. VII 159, 8 (narare . . . debet); cf.p. 75, 3 ibique adnotata \\ 10 GL. IV
525,24 (ucire autem oportet . . . tenuiores); cf. Vitruv. V 3,6sq.; GL. II 6,17;
III 519,5 sqq. ; Anecd. Helv. X VIII; v. Stoicorum fragm. 357 (II p. 123 Arnim) et Lucr.
IV 540 II 20 GL. VII 68,14 {de H littera . . . nascantur; sed tamen a consuetudine
accepit. et cohortes . . . dicimus) et 19, 14 (item [scil. peccant] qui ('re^prehensus
[add KeilJ cum aspiratione scribunt, cum eam prima positio [prima persona:
corr KeiV\ non habeat, et similiter vehemens, cum a vi mentis dicatur; quam
quidam putant adiciendam, quoniam i<^n eo^ non [supplevimus] aliud esse putant
quam <^vehi id est)> alt[er]ius ferri [supplevimus duce Schneidero — quam altius
vehi — et Wilmannsio — quam altius <(mentem vehi id est^ ferri], cum <^in addi-
mmy hoc verbo sine dubitatione adspiretur); cf Quint. I 5,20sq. (erupit brevi
tempore nimius usus [scil. aspirationis] . . . inde durat ad nos usque vehementer
et comprehendere) ; Gell. II 3, 1 sqq. (H litteram sive illam spiritum magis quam
litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum
. . . sic vehemens.- cf vemens V 12, 10 et vehemens . . . a mentis vi XVI 5,6==
Macr. VI 8, 18); GL. VII 153, 7 == 159, 18. 306, 13. 311, 26; Don. in Ter. Andr.
II 2,16; Fest. Pauli 7, 17 (alica dicitur quod alit corpus); GL. I 96,9 (alicam
sine adspiratione dictam Verrius tradit e. q. s.); VII 107,12 (alica non halica);
2 sunt vel sint || 3 sq. fit vel sit | suppl Keil (post spatia, ubi <^ii&y Funaiolt);
an: dici inter<^valla)> ? \\ 5 scribitur ut vel ut || 6 eo quod Keil; an: eius<^dem
Btirpis^ qu<^i^a vel ex qua.^ || 7 accepit Keil \ quod vel quid vel qui || 8 quod
vel que || 11 suppl ed. Vind. (post distantias) || 12 ore: corr Wilm; <^temporis)> ore
ed. Vind., <^temp)>ori<^s> Keil \\ 14 add ed. Vind. \ refert vel res est || 17 sq. spiritu
ex spiratu | suppl Keil du^e Zippmanno {itvsvficc Saav) \ aspiranda: corr ed.
Vind. II 19 pinguires vel pinguiores || 20 cum his: an: plurimis.^ praeeunte multis
Funaiolio coll. Gell. II 3, 1 (secl Keil, de omnibus cogitans scil. ex voc<^al^ibu8
reposito)
PRAGMENTA 211
seruit vocibus aut praeposuit: inseruit, ut in his: 'vehemens
reprehendit' (cum elegantiores et ve[he]menter dicant et re-
pre[he]ndit secundum primam positionem: prendo enim dici-
mus, non prehendo); [at] praeposuit, ut cum dicas [hostis
5 harena harenae . ha .] halicam et halic[am et alic]ulam, cum
ab alendo possit alica dici et aliculam existime^n^t dictam,
quod alas nobis iniecta contineat. hortus quoque non desi-
derabat aspirationem, quod ibi herbae oriantur, id est nascan-
tur . . . et cohortes aeque a cooriendo ex eodem loco dictae
10 sunt: et tam<(en> diflferentiam quidam esse maluerunt, ut co-
hortes militum cum aspiratione a mutua hortatione dicantur.
item non nuUi harenam cum aspiratione, sive quoniam haereat
sive quod aquam hauriat, dicenda<^m^ existimaverunt: aliis
sine aspiratione videtur enuntianda. nos non tam per illas
15 causas quas supra proposuimus <^harenam dicimus^ quam propter
originem vocis, siquidem, ut testis est Varro, a Sabinis fa[s]-
sena dicitur et, sicut S familiariter in R transit, ita F in
vicinam aspirationem mutatm*. similiter ergo et haedos dici-
mus cum aspiratione, quoniam faedi dicebantur apud antiquos.
20 item hircos, quoniam eosdem aeque fircos vocabant. nam et
e contrario quam antiqui habam dicebant nos fabam dicimus.
**77* (58'' [280^]). harena . . . aspiratiouem . . . si ab ariditate dicitur,
non habet, si ab haerendo, ut in fabricis videmus, habet.
**78 (56 [279]). H sicut in quaestione est littera sit necne, sic num-
Fest. PauU 102, 11 (hortus apud antiquos . . . quod ibi qui arma capere possint
oriientur); p. 27, 18; GL. VII 74, 16 (cohortes et coortes, ubi diversam voluerunt
Bignificationem esse grammatici, ut coortes sint villarum, unde homines coorian-
tur pariter . . . at cohortes militum a mutua cohortatione) ; 1 103,21 (harena di-
citur quod haereat et arena quod areat: gratius tamen cum adspiratione sonat);
IV 444,28; VI 21,24; VII 81,10 (harenam iustius quis dixerit, quoniam apud
antiquos fasena erat). 274,17; Anecd. Helv. p. CXXXVI; Prob. in Georg. I 70;
Isid. XVI 3,11. XIX 10,21; adde fragm. 77*-; p. 30, 14 sq. ibique adnotata et
adiee Fest. Pauli 84, 5 (tbedum antiqui dicebant pro hoedo)
22 Serv. in Aen. I 172 (harena quaeritur habeat necne nomen hoc aspira-
tionem. et Varro sic definit: 'si ab . . . habet'. melior tamen est superior etymo-
logia II 24 GL. VII 152, 8 (H . . . hircus. sed Varronem praeterit consonantem
ideo secundo loco H recipere, quod [vel quia] non possit ante <^8e suppl Vsenery
aspirationem nisi vocalis [-les: eorr idem] habere. itaque et ante et post H [vel
si Hl littera cuicumque <^vo)cali [tali: corr idem] adiungatur, consonabit [non
sonabit vel sonabit: corr idem]); cf. GL. II 19,12
2 8q. del Commelinus {veementei Funaioli: at cf. Qutnt. I 5,21) jj ^sq. secl
Keil (hostis = hortus) || 6 secl Commelinus \\ 10 et tam vel et eam (sed tamen
KeiT) II 14 p<ropt>er Keil jj 16 suppl Keil || 16 s^. fassana: corr Keil || 23 habet
si {vel sed) || 24 sq. H vel Na | sit numquam : corr Putschius
14*
212 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
'■_ quam dubitatum est secundo loco a quacumque consonante
poni debere, quod solus Varro dubitat: vult enim auctoritate
sua efficere, ut H prius ponatur ea littera, cui adspirationem
confert, et tanto magis hoc temptat <(per^suaderej quod voca-
libus quoque dicit anteponi, ut heres hircus. 5
**79 (58 [280]). cilonem quoque et cocleam et cocleare sine aspira-
tione scribemus et quicquid per consuetudinem aurium ita
licuerit enuntiare.
**80 (S^-*-^ [280°^]). Graccus et ortus sine aspiratione dici debere
Varro ait; et ortum quidem, quod in eo omnia oriantur, Grac- 10
cum autem a gerendo, quod mater eius duodecim mensibus
utero eum gestaverit, vel a gracilitate corporis, ut quidam
volunt.
**81 (58^^ [280*^^]). pulchrum Varro aspirari debere negat, ne dua-
bus consonantibus media intercedat aspiratio (vel ne una omnino 15
dictio adversus Latini sermonis naturam media aspiretur).
**82 (57 [280*]). Varroni . . . placet R litteram, si pr^im^^o loco ponatur.
6 GL. VII 69, 13 (cilonem . . . enuntiare. non enim firmum est catholicum
grammaticorum, quo censent adspirationem consonanti non esse iungendam, cum
et Carthago dicatur et pulcher et Gracchus et Otho et Bocchus); cf. Fest. Pauli
43, 10; GL. 1 102, 1 (cilones dicuntur quorum capita oblonga et conpressa sunt,
chilones . . . ex Graeco a labris improbioribus, quae illi vocant %siXrf\ ; VII 74, 14.
97,17. 155,12; TG. s. v. || 9 GL. I 82,7 (Graccus et ortus . . . ait: et ortum
quidem quod in eo omnia oriantur, Graccum . . . volunt. sed consuetudo et
Gracchos et hortos cum aspiratione usurpavit) et VII 20, 2 (negat Varro etiam
Gracco {vel gracho] aspirandum, quoniam a gerendo sit cognominatus: matrem
gnim eius, qui primus Graccus sit dictus, duodecim mensibus utero eum [men-
sibus utero vel menses uterum: corr liitschl] gessisse [vel gessisset]); cf. VII 69,16;
Quint. 1 5, 20 (diu deinde servatum, ne consonantibus adspirarent, ut in Graccis) ||
14 GL. I 73, 17 (pulchrum . . . aspiratio. quod minime rectum antiquis vide-
batur: unde et sepulchrum hodieque manet, quod sit seorsum a pulchro) et TG.
8. V. (sepulchrum placet aliis compositum a semis et pulchro . . . sed pulchrum
Varro negat aspirari debere, ne . . . aspiratio, quod minime ab antiquis videtur
secutum) et GL. VII 20, 4 (et pulchrum quamvis in consuetudine aspiretur, nihilo
minuB tamen ratio exiliter et enuntiandum et scribendum esse persuadet, ne una
omnino dictio . . . aspiretur); cf. IV 38,27; VII 69, 16. 93,2; Serv. et schol. Bern.
in Georg. III 223 || 17 GL. VII 154, 1 (Varroni etiam [vel enimj placet . . . rhe-
torem. sed eadem observatio non necessaria est [R littera vel litterae]: sunt
enim verba primo loco R litteram habentia non minus Latina quam Graeca.
itaque merito auferimus H [vel auferemus — vel auferamus — aut amovebimus
adspirationem] : Roma regina rapa Rodus); cf. GL II 19,12; VII 303,15
1 sq. est vel est ac : est an (et debere<^t^) Wilm \ quia (vel quam) solus ||
8 quae {vel quae ad) adspirationem : corr Wilm || 4 confert vel conferet (con-
ferat v); ubi adfert {et ad quam) Keil \ suppl Carrio \ quod {ex quae) vel q vel
qug vel ut II 6 dicat: corr Keil \ ut heres vel heres || 9 sg. an olim cum Gracco
iungebatur Orcus {non ortus).? c/". d. l. l. V 66 et adnot. ad p. 44,20 \\ 16 natura
media vel naturam mediam || 17 litteram vel littera | pro vel p"r (= post r): corr
Carrio
FRAGMENTA 213
non adspirari: lector enim ipse, inquit, intellegere debet Ro-
dum, tamen etsi H non habet, Rhodum esse, retorem rhetorem.
(**)83 (59 [281]). in accentu materia locus et natura [est] prosodiae
brevissime conprehensa sunt. nam materia esse ostenditur
i vox, et ea quidem qua[e] verba possunt sonare, id est scriptilis;
locus autem syllaba, quoniam proprie haec verbi pars est
quae recipit accentum. natura vero prosodiae in eo est, quod
aut sursum est aut deorsum: nam in vocis altitudine omnino
spectatur, adeo ut, si omnes syllabae pari fastigio vocis enun-
> tientur, prosodia sit nulla.
**84 (60 [282]). quot . . . sint prosodiae dicendum est . . . Atheno-
dorus duas esse prosodias putavit, unam inferiorem, alteram
superiorem; flexam autem — nam ita nostra lingua 7C€qi-
3 GL. IV 535, 18 (in accentu . . . nulla) || 11 GL. IV 529, 1 (quot ergo
sint . . . est. quae res eo maiore cum cura tractanda est, quod nostra ratio ab
opinione iam inveterata et omnium ferme animis adfixa discrepat. Athenodorus
. . . fuit: qui in \vel quin] leges suas redigit [redegit ed. Vind.'] tad ductum
scientia et doctrina eius [scientiae et doctrinae ems Weil, adductus . . . ea — vel
eius <^modi^ — Schoell, alii alid\ qua omnibus a se propositis evidentissimas
afFert probationes, ut id quoque pro media prosodia facit dicendo . . . inter se.
aed hoc ^de^ media[el pro8odia[e: corr ed. Vind.'] satis, quo quis sciat esse quae-
rendam. ceterum qui nanc ignorant, quia sola noverunt quae <^in add ed. Vind.y
sc<^h>olis studuerunt, non sunt culpandi. sed nec magistros. qui tres solos de-
monstrant erroris arguerim, si modo hoc docendi causa faciunt, cum ipsos quarta
non lateat. tres prosodias in usu esse scire oportet [et secl. ed. ViruL, lac sign
Keil, notnina graeca suppl Schoell]; media autem quae inter duas quasi limes
est, quod gravioris quam acutioris similior est in inferioris potius quam superioria
numerum relegatur. in hoc enim fere doctissimorum consensus est acutam plua
una in verbo esse non posse, graves esse complures. prosodiam ibi . . . signifi-
cat <^^^. mediae vero cuius nunc usus non habetur notam non ponimus, quia
neque a maioribus accepimus neque fingere possumus. ordo . . . evenit. nobis
de accentu tlongi rid5 [vel ritu] tractandum est iie [vel llae] altitudo, quae tameu
liquido cognosci non potest, nisi longitudinis quoque ratio habeatur: in eius
enim aliqua parte esse debet id quod altissimum est. denique cum verbum
enimtietur aliqua in eo sjllaba necesse est summum illud vocis possideat: sed
quae potissimum sit ea monstrari non potest nisi per temporum syllabarumve
numerum, qui proprie longitudinis est. quapropter, etsi metricis videtur tsylla-
barum naturam ad rhythmicoe solos pertinere temporum dinnmerare intervalla,
tamen quia titulus propositi utramque flagitat cognitionem, ne quid quod ad di-
scendos accentus pertinet deesse videatur, de verbi longitudine dicendum est, ea
sola adtingentes quae operi necessaria videbuntur. longitudo . . . finiunt. neque
enim refert tempus in syllaba esse an in tempore syUabam dicamus, dum modo
discendi causa concessum est eam moram qua brevis syllaba dicitur unum et
brevissimum tempus vocare. qua vero longa profertur, duo tempora appellare ipsa
cogit natura cum loquimur. brevem (lovdxQovov, longam SixQovov appellamus:
duo enim longa syllaba habet tempora positioniB et naturae, brevis naturae habet
tantum modo)
1 lector vd lectus || 2 tam etei (tametsi KeiT) \ rhodum vel rodum | rethorem
vel rhetorem || 3 secl ed. Vind. || 6 del ed. Vind. || 6 quoniam proprie haec vel
probrie (haec propria Keil c. ai.) \\ 9 spectatur vel spectat | faetigio vel fastigia ||
11 quot vcl quod || 12 putauit vel putant
214 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
67t(0(isv<:^i]v} vocavimus — nihil aliud esse quam has duas in
una syllaba. Dionysius autem, Aristarchi discipulus, cogno-
mento T<^h^rax, domo Alexandrius [a], qui Rhodi[i] docuit,
lyricorum poetarum longe studiosissimus, tres tradidit quibus
nunc omnes utuntur: ^ccQ<^syiav 6^<lsyiccv 7tsQL6jt(0[isv7]v. Tyran- 5
nio vero Amisenus, quem Lucullus Mit<h>ridatico bello cap-
tum Lucio Mureuae concessit, a quo ille libertate simul et
civitate donatus est, quattuor scribit esse prosodias: /3ap<^£>tav
(isGrjv 6l<^€ytav 7tSQi0Jt(O(isvrjv. atqui memoriae proditum est
hunc ante alios fuisse pronuntiatione potiorem, quod nequa- 10
quam assequi potuisset nisi tenore singularum vocum diligen-
tissime perquisito. in- eadem opinione et Varro fuit . . . di-
cendo ipsam naturam nihil facere totum, ubi non sit medium:
ut enim inter rudem et eruditum, inter calidum et frigidum,
amarum et dulce[m], longum et breve[m] est quiddam medium 15
quod neutrum est, sic inter imam summamque vocem esse
mediam ibique quam quaerimus prosodiam. neminem musi-
cum esse, qui mediam vocem in cantu ignoraverit, nec quem-
quam potuisse dicere in sono c<^h>ordarum aut [voce] tibia-
rum assave voce cantantium (is^rjv esse, si non in omni vocis 20
natura esset medium, minimeque mirum, ut in hanc multorum
sensus non animadvertat, cum <(in^ illa quae in cithara aut tibia
aliquanto uberior est, saepe tantum non sentia<^n^t meatum.
praeterea minus reliquis notam, primum quod ea sit princi-
pium aliarum, ut [iE6rj in musica[e] initium cantionis, et om- 25
nium rerum initia semper obscura sint; dein quod omne me-
dium in angustis non videatur, ut punctum in quamvis magno
orbe quod vocant xsvtQov; nullum esse corpus ubi non sit
medium et omnem vocem corpus esse: omnem igitur vocem
4 Cf. Dion. Thr. 7,1. 105,3 Uhl., al.; Quint. XI 3,17; GL. I 430,30; II
7, 9; III 519, 25; IV 371, 2. 482, 14. 524, 19; V 31, 30. 126, 4; VI 40, 15. 274, 21;
Isid. I 18, 1, al.
1 vocamus Wilm \\ 3 del ed. Vind. : is qui Keil \ del ed. Vind. \\ 5 sq. perispo
menon | tyrannio vel tyranion | iamisenus | lucillus || 7 munere || 8 sit: corr Keil \\
9 meselienoxiant vel mesehonoxiant (unde et effecerunt edd., quod omisimus) \\
11 sq. assequi vel esse qui | diligentissime vel diligentisse (| 13 facere totum vel
totum II 15 amarum et vel et amarum | del Wasius \ sit Wilm \ quiddam vel
quoddam || 11 sq. musicam: corr Wasius \\ 19 sq. potuisse vel potius esse | uo . . ce
vel alia uoce: secl Schoell j quarum aliave: tibiarum corr Wilm, assave Wasius \
si vel si si || 22 suppl Schoell \ cithara vel chitera | aut quia: corr Wilm ||
23 tantum vel totum (ea;tatum) | sentiat veZ senteat : corr Schoell \\ 26 sq. delWasius \
omnium rerum vel omnium || 27 in vel n || 28 quem uocant
FRAGMENTA 215
medium habere. quod enim f[l]uit deorsum, prius iu medium
8ucce[n]dere quam evolet sursum, et quod sursum est ante
eode<m> venire quam deorsum: quare utriusque compitum
medium esse. et multa praeterea latius in eam rem dispu-
ft tata[m] profert, quae nunc nobis longum est iterare. scire
enim oportet rationis huius recens non esse commentum, sed
omnium qui ante Varronem et Tyrannionem de prosodia ali-
quid reli[n]querunt plurimos et clarissimos quo<(s)que mediae
huius fecisse mentionem, quos onmes sibi fuisse auctores Varro
10 commemorat: grammaticos Glaucum Samium et Hermocraten
lasium, item philosophum Theophrastum peripateticum, cui
divina facundia nomen adscivit, nec non eiusdem sectae Athe-
nodorum, summi acuminis virum, qui quandam prosodiam (lo-
voxovov appellat, quae videtur non alia esse quam media licet
15 diverso vocabulo. nec desunt qui prosodias plures esse quam
quattuor putaverint, ut Glaucus Samius, a quo sex prosodiae
propositae sunt sub hisce nominibus: dvsiiisvrj ^s6rj iTCitsra-
fisvrj xsxXa6}i8vrj ^^dvaxlco^svrjy dvtavaxXansvri. sed hic quo-
que non dis<^s>entit a nobis: nam cuivis ex ipsis nominibus
20 intellectu proclive est tres primas esse simplices et non alias
quam ^ag^sytav }is6rjv 6^<^syiav, postremas autem tres dupli-
ces et quasi species unius flexae, quae est genere una. hanc
enim flecti non uno modo omnes putaverunt: Eratost<(h^enes
ex parte priore acuta in gravem posteriorem, Theodorus autem
85 aliquando etiam ex gravi in acutiorem escendere. ceterum
Varro in utra<(m^que parte<(m)> moveri arbitratur neque hoe
facUe fieri sine media eamque acutam plerumque esse potius
quam gravem [quod ea propius utra<(m)>que est quam illu
superior et inferior inter se] . . . prosodiam ibi esse dicimus
so ubi aut sursum est aut deorsum. quae demissior est, quae ♦ *
16 Cf. Aristot. rhet. III 1 p. 1403^, 29 {stSQoi rivsg iTtQayfiuTevd-riaccv xai
rXccviKov 6 Tffiog . . . TC&g rotg t6voig [scil. dsl XQtiad-ai] olov d^sia xal §aQsioc
xai ft^tf^)
1 del Corssen || 2 del Wasius \ euolet vel uolet || 3 add Weil | utriusque
vel utrius || 6 longum vel locum || 7 qui vel quae | barronem || 8 add Was^im \\
11 ioseum: corr Wasius \\ 12 sqq. &t{vel ut)henothorum : corr idem \ monotonon
vel monotomon || 17 sq. Graeca latine perscripta plerumque non notamus | hisce
vel his quae | ansimen himesip petamene {vel pent.) cecasmen antanaca homenehc
sed: corr Wasius {sed &vravayiXa^onivri, ubi -tiXa^ivri Wilm), nisi quod xsxXaaiiivri
ed. Vind.: suppl SchoeU || 19 desentit | cuiuis ex vel cuiua sex || 25 acutiorem {vel
acutiore) excendere (extendere Wasius) || 26 add Weil \ hic: corr ed. Vind. \\
28 sq. secl Keil || 30 quae <Glauco avsi(iivr} est> suppl Schodl (secl ed. Vind., ea
corr Wilm: sed cf. p. 216, 3sq.)
216 EELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
a pluribus ^ccQ^^eyia appellatur graece, latine vero gravis,
ideo quod deorsum est, in sede scilieet ponderum graviorum.
at eam qu<^a)>e sursum est Glaucus iTcixexa^iivriv, item alius
aliter, sed nemo adhuc levem vocavit, quamvis id erat gravi con-
trarium; verum ea nomen obtinet 6i,(£yiav, latine acuta, ideo 5
quod tenuis et omne acutum tenue. inter has est iiEGri, latine
media, quia limes est per quein duae supra dictae ultro citro-
que commeant. quart<(a^e illi [coniungit li], quia ceteris per-
plexior est, plura sunt vocabula. Ammonius Alexandrius, qui
Aristarc<(h^i sc<h^olae successit, bi,v^aQvv vocat, Ephorus 10
autem Cym<^a^eus neQiQTcacfiv^ Dionysius Olympius dCxovov,
Hermocrates lasius (jvfinXsjcxov, Epic<(h)>armus Syracusius
TiSicCXya^^Bvriv^ verum ea nunc ab omnibus 7CSQi67tco(i£VT^
graece vocatur, apud nos flexa, quoniam primo erecta rursus
in gravem flectitur. acuta exilior et brevior et omni modo 15
minor est quam gravis, ut est facile ex musica cognoscerej
cuius imago prosodia. nam et in cithara omnique psalterio
quo quaeque c<^h)>orda acutior eo exilior et tibia tanto est
voce acutiore quanto cavo angustiore, adeo ut corniculo aut
bamborio addito gravior reddatur, quod crassior exit in aera. 20
brevitatem quoque acutae vocis in isdem organis animadver-
tere licebit, siquidem pulsu] chordarum citius acuta trans-
volat, gravis autem diutius auribus inmoratur. etiam ipsae
chordae quae crassius sonant longiores videntur, quia laxius
tenduntur; item in fistula duo calami brevissimi qui acutissi- 25
mae vocis. tibiae quo<(que)> acutiores quae breviores et his
foramina quam sunt ori proxima et brevioris aeris motum
persentiscunt tam vocem reddunt acutam. sic in loquentium
legentiumque voce ubi sunt prosodiae velut quaedam [i]sta-
mina, acuta tenuior est quam gravis et brevis adeo, ut non 30
longius quam per unam syllabam, quin immo per unum tem-
6 Cf. Herodian. I p. 5 sqq. Lentz. (v. Wilmanns p. 54 adn.) ; schol. in Dion.
Thr. 23, 18. 310, 12 Hilg., al.
1 uaria: corr ed. Vind. \\ 3 at vel ad | que rursum vel sursum || 4 sed nemo
vel sed | graui vel grauis || 5 uerum ea vel ei | numen | o^siccs et acuta<^e> Wiltn
(acuta<^m5 Funaioli) || 8 commentat: corr ed. Vind. \ secl Keil (illi coniunctae
Wilm, illas coniungenti JPttwaioJi) || 10 oxibarin || 11 aponon: corr Weil \\ 12 sim-
plecton vel implecton || 13 cetasmenen | perespomene || 15 grauem vel grebem ||
17 cithara vel chitera || 18 quoque quae: corr ed. Vind. \ tiuia {ex uita) vel quia ij
20 addito {cx addita) vel additu || 22 sq. transuolai vel transuolari : corr ed. Vind. \\
25 tenduntur vel tendentur {ex tenuentur) || 26 tiuiae vel tibitiae | suppl Keil \\
27 quam vel a quam | sunt ex sint 1| 30 sq. non longius vel longius
FRAGMENTA 217
pus protrahatur; cum gravis quo uberior et tardior est diutius
in verbo raoretur et iunctim quamvis in multis syllabis residat.
quocirca graves numero sunt plures, pauciores acutae, flexae
rarissimae. acutae nota est virgula a sinistra parte dextror-
6 sum sublime fastigata <(/^; gravis autem notatur simili vir-
gola in ea<(n^dem parte<(m^ depressa fastigio <(\^: quae notae
demonstant omnem acutam vocem sursum esse et gravem
deorsura. <^id)> ipsura etiara musicorura docetur diagramma-
t[a]e, in quo tropi pro acumine vocum superiores scribuntur,
10 denique su<(m^raus hyperlydius, quia acutissiraus, infiraus hy-
podorius, quo nullus est gravior. flexa autem prosodia, quod
duplex est et ex acuta gravique ficta, notam habet noraini[s]
potestatique respondentera: nam a sinistro cum surgens arduo
fastigio et sursum molli curvatura dextroversu<(ra^ flexa prae-
t5 cipiti clivo deprimitur et speciem pronae litterae (Cy efficit,
priorem acutam et posteriorem gravem sibi inesse significat
<ir\>. . . . ordo in accentibus non adtenditur, verura varie nunc
gravem nunc acutum, non numquara flexum primo loco poni
dubium non recipit. non tamen setius est aliquis prior natura
20 quam alius, non secus atque in litteris [s]evenit. . . . longitudo
verborum duabus in rebus est, tempore et syllabis. terapus
ad rhythraicos pertinet, syllabae ad metricos. inter rhythmi-
cos et metricos dissensio non nulla est, quod rhythmici in
versu longitudine vocis tempora metiuntur et huius mensurae
25 modulum faciunt tempus brevissimum, in quo cum qu<(a^e
syllaba enuntiata sit," brevem vocari. raetrici autem versuum
mensunim syllabis comprehendunt et huius modulum syllabam
brevem arbitrantur; tempus autem brevissimum intellegi quod
enuntiatione<(m^ brevissimae syllabae cohaerens adaequaverit.
50 itaque rhythmici temporibus syllabas, metrici terapora sylla-
bis finiunt.
4 Cf. GL. I 434, 1; III 520,3; IV 371,31. 482,9; V 132, 1; VI 193,21;
Isid. I 19, 1; Anecd. Helv. 229, 19, al. \\ 23 Cf. GL. VI 39, 6, al
5 sqq. notas suppl Schoell || 6 sq. add Wilm {et depreaso cum Keilio [qui ab
pro in]vel depresea <a^) || 7 grauem vel grauem et || 8 suppl Schoell {de <quod>
cogit. Keil) \\ 10 hic per lidius || 12 del ed. Vind. \\ 13 consurgens ed. Vind. ||
14 curuatur a dextro uersu: corr ed. Vind. || 16 add Keil (<rV) ed. Vind.): cf. GL.
I 434, 3 II 19 setius {ex sequus) vel secus j aliquid : corr ed. Vind. \ prior vel prius ||
20 se uenit: corr ed. Vind. \\ 23 dissensio vel dissentio || 26 quocumque: corr Weil jf
27 ut huius vel huius: corr ed. Vind. || 29 add WeU
218 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
84* (60-^ [44]). Varro ait . . . quattuor foraminum fuisse tibias apud
antiquos: nam et se ipsum ait in Marsyae templo vidisse
tibias quattuor foraminum.
**84^ (60^ [283]). tibia Phrygia dextra unum foramen habet, sinistra
duo, quorum unum acutum sonum habet, alterum gravem. s
85 (61 [45]). in priore verbo graves prosodiae quae fuerunt manent,
reliquae mutant.
(**)86. mutant accentus adiunctis vocibus que ve ne . . . ut 'Latium-
que augescere vultis' (Enn. Ann. 466 V.^) et 'stimulove meum
cor' apud Accium in Pelopidis (512 B.). lo
(**)87 (64 [284]). rhythmus est pedum temporumque iunctura velox
divisa in arsi<^n^ et thesi<^n)> vel tempus quo syllabas meti-
mur; latine numerus dicitur.
(**)88 (65 [285]). metrum est compositio pedum ad certum finem
deducta . . . vel rhythmus modis finitus. 15
**89 (66 [28G]). alienum pedem metra nisi recipiant modus non
facile finitur et magis rhythmus est quam metron. et Varro
dieit inter rhythmum qui latine numerus vocatur et metrum
hoc interesse quod inter materiam et regulam.
(**)90 (68 [287]). consideranda praeterea in metris cola, quae latine 20
1 Pseudacro in Hor. A. P. 202 (Varro autem ait in tertio disciplinarum et
ad Marcellum de lingua Latina quattuor . . . foraminum) || 4 Servius in Aen.
IX 615 (tibiae aut Serranae dicuntur, quae sunt pares et aequales habent
cavernas, aut Phrygiae, quae et impares sunt et inaequales habent cavernas . . .
ut enim ait Varro Hibia . . . gravem') || 6 Gellius XVIII 12,8 (Varro libris quos
ad Marcellum de lingua Latina fecit 'in priore . . . mutant' <^mutant add Carrioy
inquit elegantissime pro mutantur) || 8 Martianus Cap. III 272 (mutant . . . ne,
cum tamen complexiva coniunctio est que, ve expletiva, ut . . . Pelopidis. num-
quam migrabit acutus sonus de primis syllabis in postremas praeter particulas
coniunctas, quarum hoc proprium est acuere partes extremas vocum quibus ad-
iunguntur) || 11 GL. VI 41,24 (cuius [sa7. rhythmi] origo de arsi et thesi manare
dinoscitur. nam rhythmus . . . dicitur); cf. I 473,21 (rhythmus est pedum tem-
porumque iunctura cum levitate sine modo); VI 282, 17; Quint. IX 4, 55 sqq. ;
Augustin. de mus. III 1,2 et de ord. II 14,40; Isid. I 39,3 || 14 GL. VI 50,4
(metrum . . . deducta seu dictionum quantitas et qualitas pedibus terminata vel
. . . finitus); cf. 1474,2 (metrum est compositio pedum ordine statuto decurrens
modum positionis sublationisque conservans); Augustin. l. ad 11 s.; GL. VI
206,3. 282,8; VII 331, 13; Isid. I 39,1 \\ 16 GL. I 512, 38 (alienum autem
pedem . . . regulam); cf Quint. IX 4, 50; GL. I 289, 15. 474, 5; VI 41, 28.
282,17. 631, 14; Augustin. de mus. V 1, 1 \\ 20 GL. VI 53, 27 (consideranda . . .
dicitur, id est extrema et exigua pars in metris — mensura enim seu modus
metrorum huius modi accipietur: nam extremum in his atque ultimum, quod
monometron dicitur, constat ex uno pede, maximum vero usque ad [periodum
secl Keil] decametrum porrigetur — quorum . . . est. erunt itaque cola parti-
culae solutorum metrorum * ♦ ♦ [lac sign Keil desiderans exemplum coli et com-
viatis definitionemj ut 'arma virumque cano' [Aen. I IJ. omnis autem versus
16 recipiant vel recipiantur | modus vel modos {unde melos Keil)
FRAGMENTA 219
membra, item comma, quod caesum a nobis proprie dicitur,
. . . quorum differentia talis est: colon est membrum quod
finitis constat pedibus, comma autem in quo vel pars pedis
est. . . . ergo versus cum [ex] ea qua coniunctus erat parte
5 dissolvitur, cola efficit, cum vero ea qua coniunctus erat parte
absciditur, particula quae divolsa ex eo est comma dicetur, ut
in illis versus solvatur, in his caedatur. nam periodus, qu<(a>e
Latina interpretatione circuitus vel ambitus vocatur, [id] est
compositio pedum trium vel quattuor vel complurium simi-
10 lium atque [ab]dissimilium ad id rediens unde exordium
sumpsit, sicut temporis lustrum vel sacrorum trieterici vel ♦ ♦
in poematis, quando non <(uuo^ versus omnes metri genere
panguntur, sed ex variis versibus carmen omne compositum
per circuitum quendam ad ordinem suum decurrit.
15 **91 (69 [288]). versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura,
quae per articulos et commata ac r<^h)>ythmo8 modulatur in
pedes. incipit autem a dimetro et procedit usque ad hexa-
metrum, in his dumtaxat versibus, qui per singulos pedes
dirimuntur; in iilis autem qui per dipodiam, usque ad tetra-
so metrum vel pentametrum, nonnumquam hexametrum procedit.
quibus de divisione ac scansione suum cuique nomen est.
quos latine taxatione simpli<^cium pedum appellavenint,^ cum
xara ro itXsiaTov in duo cola dividitur, abusive autem etiam comma dicitur colon:
his quidam adiungunt stichum, id est versum, sub huiusmodi differentia, ut sit
versus qui excedit dimetrum [unde et hemistichium dicitur secl Keil], colon autem
et comma intra dimetrum . . . ergo . . . decurrit. neQiodog dicitur omnis [Keil
omne] <h>exametri versus modum excedens, unde ea quae modum et mensuram
habent metra dicta sunt, subsistit autem ex commatis [commate : corr Wachsviuth},
colis et versibus); cf. GL. 1465,5.23; VI 184,9. 64,31. 282,27. 228,l,dl.;
Anecd. Helv. XL V; Isid. II 18, 1 ; TG. s. comma
7 Cf. Fest. 217*; 3 (perihodus dicitur et in carmine lyrico pars quaedam . . .
et in gymnicis certaminibus perihodon vicisse dicitur qui Pythia Isthmia Nemea
Olympia vicit a circumitu eorum spectaculorum) ; TG. s. v.; Cic. or. 204 (Graeci
nsgloiov, nos tum ambitum tum circuitum tum comprehensionem . . . dicimus);
Quint. IX 4, 124, al. || 8 Cf p. 9, 4; GL. VI 567, 6. 570, 15 \\ 16 GL. VI 55, 11 (ver-
SU8 . . . dividuntur, ut apud Virgilium [Georg. III 381] 'septem subiecta trioni'.
pari . . . gubemacula, sicut diximus metri necessitate. versus . . . versus); cf GL.
I 494, 10. 501, 21. 506, 15; VI 274, 11
1 quod vel quae || 4 secl Wachsmuth \\ 7 que vel qui || 8 secl Caesar (id est
. . . dissimilium secl Wachsmuih) || 9 complurium vel complurum || 10 secl Wachs-
muth ([dis] v) || 11 trieteris Vsener \ lac signavimus (veJut penteterici ludi: sic);
post tneteris Vsener ita et, Keil dicitur, FunaioU vel<ut^ || 12 suppl Wachsmufh
(eodem post omnes Keit) || 18 sq. de [omne] et ad exordium suum recurrit cogit.
Wilm II 16 ac rythmos vel arythmos; siQv&fioag Studemund || 19 dipodiam v |
20 procedunt: corr Keil \\ 21 sua: corr Wilm \\ 22 quo<d> 8<i> Vsener \ simpli-
cum: suppl Keil
220 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
senarios trimetros, octonarios vero tetrametros vocaverunt. * ♦ *
abusiva vel haec appellatio habebitur, cum sincera et propria
significatione Graecorum versus herous hexameter epos dica-
tur. apud nos autem versus dictus est a versuris, id est a
repetita scriptura ex ea parte in quam desinit. primis enim 5
temporibus, sicut quidam adserunt, sic soliti erant scribere,
ut cum a sinistra parte initium facere coepissent et duxissent
ad dextram, sequentem versum a dextra parte inchoantes ad
Binistrain perducerent, quem morem ferunt custodire adhuc in
suis li[tte]ris rusticos. hoc autem genus scripturae dicebant 10
§ov6roq)rj(d6yv a boum versatione, unde adhuc in arando ubi
desinit sulcus et unde alter inchoatur versura proprio voca-
bulo nuncupatur. omnis autem versus ab integra parte ora-
tionis incipit et in integram desinit exceptis his quae in co-
moediis ioculariter dicta corrupta aut semiplena efferuntur 15
aut quae raro apud epicos metri necessitate dividuntur. . . .
pari ratione in versu et apocope praecepta est, id est sub-
tractio syllabae syllabarumve cuiuslibet <^partis^ oratiouis
metro cogente facta, quae sive in verbo sive in nomine acci-
derit pro integra parte orationis accipietur, ut 'endo sua do', 20
id est in sua domo (Enn. ann. 576 F.^^; item 'a<^c)> famul in-
fimus esset' pro famulo (tbid. 313 et Lucr. III 1035)] similiter
*proras detundete et <^de)>spoliate guberna', id est gubernacula
(Lucil. 578 M.). . . . versus autem distat a metro, quod in versu
statim auditur et metrum, in metro autem non statim versus. 25
(**)92 (70 [443]). qui versus facit jiaQa (rby %olbIv dictus est itoiri-
Tijff, Latina lingua vates, quod verba modulatione conectat:
viere enim conectere est, unde vimen dictum virgulti species
4 Cf. GL. III 514,27; VI 631, 20; Augustin. de ord. II 40. de mus. V 3,4;
Isid. I 39,2. VI 14,7 \\ 17 Cf. GL. I 278,21. 441,34; IV 263,12; V 388,22 \\
21 Cf Non. 110, 7 \\ 22 Cf Non. 490, 31 \\ 26 GL. VI 56, 16 (qui versus ...
Homeri et Aeneis Vergilii); cf. Don. in Andr. prol. 3 (poetae a faciendo dicti
Bunt, &7tb tov Ttoislv); GL. I 491,18 \\ 27 Cf. p. 20,14 et 104,3 ibique adnotata
1 lacunam signavimus (velut <^hexametros Ennius longos vocavit)>; cf. testim.
ad Enn. inc. 20 V. ^) || 2 abusiue : corr Keil \ appellatio vel appellatione || 7 du-
xissent vel duxisset || 10 del Valesius \\ 11 bustrophen vel bostrophen: corrValesius ||
12 proprio vel propria || 14 et 16 quae vel qui || 17 recepta jfiTeiZ || 18 suppl Wilm
(cuiuslibet p. or. secludens) || 20 utendo vel ut indo | suado: suam do ceteri testes ||
21 afamul; an: ut famul {=Enn.: ac famul ut Lucr. v)? |1 23 detendite et spo-
liate: despoliate et detundite Non. (detondete v, detundete Marx) || 27 quod vel
dicitur qui
FRAGMENTA 221
et viti in rotis. poetice est ars ipsa. nam poesis et poema
distant eo quod poema <^uno)> tantum modo clauditur carmine,
ut tragoedia vel rhapsodia, poesis autem ex pluribus, id est
corpus operis confecti, ut Dias Homeri.
5 **93 (71 [289]). mensuram esse in fabulis [hoc est metron] Terentii
et Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt hi:
. . . Varro . . .
**94 (72 [290]). trimeter herous ex superiore <|parte hexametri> , . .
sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit adiuiicta syUaba
w et factum tale: 'omnipotente parente meo*. huic si auferas
ultimam syllabam, erunt tales tres pedes quos prior pars
hexametri recipere consuevit.
**95 (75 [291]). septenarium versum Varro fieri dicit hoc modo, cum
ad iambicum trisyUabus pes additur et fit tale: 'quid in-
16 merentibus noces, quid invides amicis?' similis in Terentio
versus est (Hec. 349): 'nam si remittent quippiam Phiiumenae
dolores' et in Plauto saepius tales reperiuntur. octonarius
est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes iambico metro prae-
ponuntur et fit versus talis: 'pater meus dicens docendo qui
80 docet dicit docens'.
**96 (76 [292]). <(ex> iambico novum earmen refert Varro, cuius
exemplum est tale: 'pedem rhythmumque finit.' si addas hic
quae detracta sunt ex iarabico, eundem iambicum supplebis
sic: *pedem rhythmumque finit alta navium.' potest hoc comma
S6 tale esse quale iUud: Thilumenae dolores' (Ter. Hec. 349),
quod est ex iambico septenario.
1 Cf. ad p. 241, 16 sq. \ Cf. GL. 1473,16; N(m.428,58qq. quaeque addit Marxius
in Lucil. 338 || 5 GL. VI 565,1 (mensuram ... hi: Cicero, Scaurus, Firmianus,
Varro, Victorinus, Caesius Bassus, Terentianus, Caecilius \i. e. Caeselliusl Vindex,
Cinna, Sisenna, Diomedes, Albinus, Quintilianus, Sosipater Charisius, Helen^i^us,
Asper, Fl. Caper, Arruntius, Probus, Plinius, Euanthius, Sacerdos, qui et [an:
Victor.? cf 573,26] Donatus [domatus], luba); cf IV 533,26 \\ 8 GL. I 515,14
(trimeter . . . superiore tiambico [. iam de eo Leo] diximus. sed . . . con8uevit)||
13 GL. I 515, 3 (septenarium . . . docens) = VI 555, 5. 16; adde 266, 10, unde plura
adsciscere possis: cf Leo Herm. XXIV p. 294 adn. 2 \\ 21 GL. I 518,14 «ex>
iambico . . . septenario)
1 uiti<8 et> ui<e>tores Keil coU. Don. in Etm. IV 4, 21 (ui<e>ti in rotis
Wilm) II 2 suppl lahn \\ 3 vel rhapsodia secl Wilm \ ex pluribua est Wilm, ex pluribus
<con8tat [est contextus Marx] carminibu8> et eat Keil \\ 6 seclOsann \\ 8 dimeter:
corr Bmch \ supplevimus duce Bitschelio «hexametro» coU. 506, 18. 24. 28. 31, al. \\
16 et 25 phil- vel phyl- || 18 sq. proponuntur j diceus ex docens || 21 suppl Ketl
(iambionicum corr Lachm)
222 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
**97 (77 [293]). Archilochium Varro illud dicit quod est tale: 'ex
litoribus properantes navibus recedunt.'
**98. 'carmen Pierides dabunt sorores.' si dicam 'lepidae', palam est
profecto quod sit pes anapaestus; insero ergo spondeo medium
atqae consequenti boc nomen 'lepidae': fit omne tale: 'carmen 5
lepidae Pierides dabunt sorores'. idcirco genus hoc Pbalae-
ciorum vir doctissimus undecumque Varro ad legem redigens
ionicorum hinc natos ait esse, sed minores. . . . quod metron
soleant pedes iones nunc longas brevibus brevesque contra
alterna vice commodando longis versum claudere saepe ditro- lo
chaeis. nec mirum puto, quando Varro versus hos, ut dixi-
mus, ex ione natos distinguat numero pedum minores.
**99 (78). scripserunt . . . latine de numeris hi . . . Varro . . .
(**)100 [294]. structurae qualitates variis vocabulis traduntur. sta-
tuendum quoque est quo quamque earum nomine appellemus. 15
si paenultimus fuerit pyrrichius, optime succedit paeon primus
et erit structura quadrata. si paenultimus fuerit spondeus
et successerit tribrachys vel pyrrichius, erit structura incisa.
si p<(a^enultimus fuerit tribrachys vel pyrrichius et p<^a^eones
successerint primus et novissimus, erit antiqua structura quae 20
dicitur confragosa, qua usus est Cato. si in paenultimo tri-
brachys fuerit vel dactylus vel pyrrichius et successerit vel
tribrachys vel molossus vel pyrrichius vel anapaestus, erit
structura quae vel delumbis vel fluxa vel mollis dicitur, qua
usus dicitur Antonius maior. 25
**101 (90 [266]). quando particulam pro cum ponere Formianos et
Fundanos ait Varro.
1 GL. I 515, 19 ('Archilochium . . . recedunt'. hic superius comma quod
est tale: ^'ex litoribus properantes', simile est illi quod est tale:)> 'Troiae qui
primus ab oris'; inferius comma quod est tale: 'navibus recedunt', simile est illi
quod est tale: 'machinae carinas').- ubi eoctrema quoque Varroniana esse videntur
exemplis permutatis \\ 3 GL. VI 409, 2839 (carmen . . . minores) et 410, 2878 (quod
. . . minores); cf. Augustin. de c. d. VI 2 \\ 13 GL. VI 573,22 (de compositione
et numeris et pedibus oratoriis, ut Cicero dicit [or. 40. 172. 175 sq. 190. 194.
218. 228], isti scripserunt apud Graecos: Thrasymachus , Naucrates, Gorgias,
Ephorus, Isocrates, Theodectes, Aristoteles, Theodorus Byzantius, Theophrastus,
Hieronymus; latine de numeris hi: Cicero, Victorinus, Eusebius, Terentianus,
Varro, Probus, Charisius, Diomedes, Quintilianus , Donatus, Victor, Servius) ||
14 GL. I 471, 31 (structurae . . . maior); cf. Cic. or. 212 = GL. VI 567, 30;
I 468,1; VI 492,27. 627,2 \\ 26 GL. I 111, 23 (quando . . . Varro. <sed et alii
suppl Keiiy faciunt nec sine exemplo . . . vitium tamen esse non dubium est);
cf Fest. 258% 32
9 hunc: corr Micyllus || 10 sq. de trochaeis: corr Santen \\ 15 quamque vel
unaquaque |1 19 sq. peones {;vel poenes) successerint vel peon successerit || 2653. ^or-
mianus et fundanius ait ut Varro: corr Keil
FBAGMENTA 223
**102 (101 [267]). per C cum adverbium erit temporis, ut 'cum
venerit loquemur' *cum voles ibimus' 'cum petieris feres'. . . .
Varro adverbia localia quae ali<(b>i praeverbia voca[n]t quat-
tuor esse dicit: ex in ad ab. ex locum signiticat unde egre-
dimur, ut ex area; in locum in quem inimus, ut in aream;
ad locum ad quem adimus, ut ad parietem; ab locum a quo
discedimus, ut ab pariete. borum duorum adverbiorum ex et
ab posteriores litterae solent demi, alias recte alias perperam.
quando ergo ex, quando e dici oporteat, ex consequentibus
vocabulis animadvertitur. nam si id quod sequitur litteram
1 GL. VII 29,3 (per . . . feres. alii [alibi Vsener~\ sic: quotiens V sequitur
Q ponendum, ut per QVO litteras [quo litteram vel litteram: corr Vsener, QV
^et^ litteram Keil] mequom [vel mequom tequom] quoiius quoimodi [quoitus
quolm vel quottus quolme: correximus; quoi Tusquom Vsener, <^scribamu8^ quom
et quoius quoi Keil, quoius quotum Funaioli]; at quotiens ceterae vocales, id est
E [1 add WUm, sed <a> e ^Ci^ o, [id est e o] Vsener\ C ponendum, ut 'cedidit
Comelius citatus'); cf. GL. VII 28,6 (cum quidam per cum, non nuUi per quom;
quidam etiam esse di£Ferentiam putant, quod praepositio quidem per C, <^ut cum
supplenws, <^cum^ Keiiy illo, cum Claudio, cum Camillo, adverbium autem per
Q debeat scribi, ut quom legissem, quo<^m)> fecissem: <^perperam supplemus,
lac sign Keiiy, quoniam antiqui pro hoc adverbio cume [cuine: corr Putschius,
item mox] dicebant, ut Numa in Saliari carmine 'cume tonas [ponas: corr Bergk],
Leucesi[a]e, prae tet tremonti [praetexere monti: corr ex Festo 205*, 17] tquot
ibet etinei de is cum tonarem'); cf. Quint. 17, 5; GL. VI 13, 3; VII 70, 15.
156,3. 207,1; Isid. I 27, 4, al || 3 GL. VII 29,8 (Varro . . . Romae. <ex add
Keiiy praepositio <non> numquam per unam litteram scribitur, sed per dimi-
nutionem, ut ebibit pro exbibit. ab Roma venio nXsovaaiLdg est pro Roma); cf.
GL. VII 34,5 (praepositiones locorum quattuor vulgo servantur: ex in ad ab;
duae primae quo itur et unde exitur significant, ut in arcem <et^ ex arce, duae
sequentes quo aditur et unde abitur, ut ad simulacrum et ab simulacro. antiqui
in duabus praepositionibus ex et ab sequentes demebant litteras, si proximum
verbum semivocalem priraam aut mutam habiturum erat, ut e Gallia, e Tuscis
[egalliae locis : corr ex p. 224, 2], quoniam ex minus levem compositionem facit.
noc consuetudo non servat: dicit enim ex Gallia. illud servamus, si vocales
sequuntur, ut praeponamus <ex suppl Keil, x vy ex E[u]rico, ex Olimpo. si se-
quitur I aut V, habetur ratio duplex antiquorum: nam si vocalis aliqua iunge-
retur, demebant X, e Vatic[i]ano, e ludaea: hoc consuetudo non servat. si per
se essent sine aliqua vocali, X adiciebant, ut ex IUirico, ex Vmbria: item si H
[y: corr v] praeponeretur, ex Hymetto [x- h' inea .o. : corr ex p. 224, 16]. hoc ser-
vamus tet quid infra est [an: et ^simile) quid in forma <(ab^ est.?]: in quibus
consonantes pr^ox^imae [add Keil] sunt, detrahimus B, ut a Capua, a Dertona;
in quibus vocales sequuntur, <a)>b praeponimus, ub ab Erycinis, ab Atheniensi-
bus; si I aut V sequuntur, item ut supra duo servantur modi: si per se sunt,
<B adiciunt, supplemus, admittunt Wilmy ut ab Dlirico, ab Vrbiano [an: Vrbe-
salvia ? cf. ad p. 224, 23] ; si secum alteram vocalem <habent, B suppl Keiiy amit-
tunt, ut a Venusia, a laniculo [ianitore: corr ex p. 224,26]); 1 203,12. 414,32;
IV 149,35. 150,14.21; VII 417, 10. 263, 3, al. \\ 8 Cf. de l.lp. 71,278q. 72,2.4.
86, 10; GeU. VI 7; GL. I 194, 14 (= Suet. 353, 6 Beiff.)
1 per c vel per o (unde quom ter in exemplis Vsener) || 2 petieris vel pa-
tieris || 3 sq. alii/// (fort. ex alibi) vel alii | add et del Vsener \ IIH vel nil | ad ab
vel ab ad || 6 ibimus vel imus: corr Vsener (quem inimus v) \\ 7 ab {vel a) pariete ||
9sq. edici oportet vel edicti oporteat | consequentibus uocabulia vel consonanti-
buB uocalibuB
224 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
habet primam semivocalem aut mutam, e dictum levius vide-
bitur, ut e Gallia et e Tuscis. quotiens vero vocales sequun-
tur in eo quod sequitur, A E simplicem et eandem babent
rationem, quod ex praeponitur, ut in his: ex arce, ex Eryco,
ex Olympo: aliter enim fiunt hiulca, ut e arce, e Eryco, e 5
Olympo. si vero in vocabulo quod sequitur princeps littera
vel V vel I fuerit, duas habet rationes: [u]nam si aliqua vo-
calis proxima coniuncta est in syllaba eadem, tunc sicut cum
est semivocalis aut muta observari dixi oportere, ita in his
debet fieri, ut est e Vaticano, e ludaea; sin vocabulum duas 10
vocales proxima<(s)> non habueri[n]t coniunctas quarum sit
littera princeps V aut I, proinde atque A E sit obser-
vandum, quod potius dici oportet ex Irpinis quam e Irpi-
nis, ex Vmbria quam e Vmbria. similiter in H littera obser-
vari debet, ut in A E litteris, ne dicamus e Hymetto, sed 15
ex Hymetto. similiter e[s]t in ab <(a)> quibusdam diligentio-
ribus levitatis causa solet demi B, cum praepositum <(est)> vo-
cabulis aut nominibus locorum, in quibas principes sunt lit-
terae seniivocales aut mutae, ut eam repudiant a Bais, a
Capua, a Dertona. contra non demitur B, cum in vocabulis 20
aut nominibus est primum A E 0, ut ab Aricia, ab Eli,
a<(b)>**. sin V aut I, duplicem habent rationem: si enim sunt
solae, dicuntur ut reliquae vocales ab ''■als, ab Illyrico; <^s^in
proximas litteras vocales secum habent coniunctas, proinde
observandum est ac sint semivocales au<(t^ mutae, <(ut)> a 35
Venusia, a laniculo. item <(ad^ et apud locum significant[um],
26 Cf. GL. I 111, 19 (= Lucil. 1216 M.); IV 390^ 13. 443, 12. 517, 16;
V 77, 2. 273, 4, al.
2 ut vel et I e tuscis vel et .V. scis || 4 erico vel serico (Eryce FunaioU,
item V. 5, perperam) || 6 erico || 6 sq. in uocabulo vel uocabulo | littera uel u uel i
vel littere uel i uel u || 7 del Wilm \\ 8 sicut vel si ut || 9 obseruare || 11 proximi:
corr Keil (proxime v) \ quorum: corr Vsener || 14 umbria (bis) vel umbra (bis) \\
Ib sq. hymaesto (bis): corr Putschius \ est in vel in: corr Keil (male post est
in ab, pessime ante in quibus v. 18 gravius dist Funaioli) \ add Keil \\ 17 demi
p I propositum: corr Vsener \ suppl Wilm || 18 principes vel principe || 19 sg. eam
repudiant ut vel eam repudiant: ut traiecimus (<^qui) cum v. 17 Vsener, lac ante
eam sign Keil [velut <(itaque in his) eam], v. ad v. 15 sq.) \ ab ais: a Baiis v \ a capua
vel aeapua | adertona vel a bertona {suprascr "■" supra rt m. 2) \ in uocabulig vel
uocalibus || 21 nominibus <^locorum) Keil | aricia (ex ariacia) vel aritia | elia:
corr Vsener; Elea Wilm; de Eli<^de) a<(b Olympo) cogit. .Keil; an: E<^li ab
Oecha)lia.S' || 22 sin vel sint || 23 als ab illi dico vel al sabiilli dico, ubi Apso
ab niyrico Wilm {pro Apso Vsener Vlia, Keil urbe, Funaioli Vtica; an: <^Vrbe^
sal<^via)> .?) cf. p. testim. 223,2 U 25 an bis: corr Vsener \ sint vel sit (<^8i) sint
Vsener) \ mutae vel metue | add Keil || 26 Item et apud vel Ad: corr Ketl \ signi-
iicandum: corr Keil (significat v)
PRAGMENTA 225
ut 'accede ad me', 'qni domi nati apud me sunt', *apud illum
est'. de quoque non numquam perperam ponitur pro ex et
non nnmquam pro a, ut <(cu]>m <de)> provincia venire qui<s)>
se dicit: nam perperam est: imus enim in provinciam, ut in
6 navem et in circum; eximus, ut (e} nave, <^e)> circo sic e
provincia. de provincia existimamus, cum de ea bene aut
male praedicamus; de nave dicimus, cum longa an oneraria
sit rogamus; de circo, cum Flaminius an maximus. item
vitiose dicitur 'senatum habere apud aedem Apollinis', quod
10 'in aede[m]' dici oportet. et 'de senatus sententia' vitiose:
nam debent dicere ut 'ex mea sententia', 'ex tua sententia' sic
'ex senatus sententia'. item qui dicunt *de senatu redii' potius
quam 'e senatu', quod eo cum inimus dicimus <^in)>, inde cum
redimus <ex>. 'ex senatu eiectu<(sy potius quam 'de senatu'.
15 male imperant qui dicunt 'de tabulis quid dicere': de tabulis
enim [h]is dicit qui eas laudat aut culpat; e tabulis is dicit
qui quod est in his scriptum recitat scriptumque pronuntiatur,
si ea<^8> videt et potius dici oportet 'legi' quam 'dici', contra,
eas (siy litteras non spectat. 'a capite dempta' qui vocant
30 male appellant, quod sunt 'de capite dempta', non 'a capite'.
'ad caput additum' recte dicitur, si est extra caput quod ad-
ditnr. qui transscribunt tabulas, non describunt, sed exscri-
bunt; qui quales sint scribunt, i<^i)> describu[u]nt. 'a scaena' venit
spectator, 'e scena' venit qui egit; contra spectator 'e theatro',
85 'a theato' actor; 'de scena' loquitur qui de ea bene an male
ornata sit loquitur; 'in scena' pronuntiat <^qui agit)>; qui hoc
idem subtilius vult dicere, non '(in) scena', sed 'pro scena' dicit
2i sq. Cf. GL. I 415,4; VII 417,14. 263,6 \\ 27 Cf. p. 77, 21 sq.
1 [accede ad rne] Wihn || 2 quo vel quodque | perperam vel pa || 'A sq. pro a
ut in hac prouincia vel prountia: ubi <^cu)>m <^de) Vsener praeeunte in hoc * <(de^
Wilm I add Vsener (quis [e] KeiT) \ perperam vel perpera in || b sq. nauem ut:
corr Wihn ([ut] KeiV) \ in naue circo Sic e prouincia vel in nauetis cosice pro-
uintia: corr Wilm aut vel ut || 7 naue vel nam | aut oneraria {vel onoraria):
corr Wihn || 8 rogamus : quaerimus Keil \ flaminius an vel flamminius am j|
'.) apollinis vel apollonis || 10 senatus vel senatu (item v. 12) || 12 qui^dam^ r,
<(errant)> qui Keil | redii vel re dici || 13 quod eo quo inimus dicimus vel eo
quod quo imus {del in) dicimus: corr Keil praeeunte Wilm (quo <^quom> imas
<(in^ dicimus) || 14 <^dicendum ex) Wilm, ^dicimus ex^ Keil, <^ex> Funaioli \
eiecto || 16 tabulis vel tabuli || 16 dic vel dicet | eas vel eius || 17 scriptumque
pronuntiatur vel e scriptum quae pronuntiatur || 18 add Wilm (plura molitus, item
ut Keil) II 19 add Wilm \ qui vel quae || 21 sq. additum et additur vel aditum et
aditur || 23 sunt: corr Keil \ id est {vel id') tribuunt: corr Putschius jj 26 siipplevi-
mus: cf. V. 24 «^actor^ Wachsmu^)
Varro de ling. lat. 15
226 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
pronuntiare actorem: <(na^ni scena significat[e] graece domus;
'e scena' actor exit, venit in pulpitum ac vestibulum: '<(pro)>
scena' itaque actor est; cum eo venit dicimus prodire, qui
domo excedit procedere, qui ^ex^ ea quid ducit producere.
^pro rostris' dici oportet, cum is qui contionatur iis dicit qui 5
ante rostra sunt: pro[rsu8] enim et ante idem sunt; 'in rostra'
ascendit, 'e rostris' descendit; 'de rostris' dicit qui ea cuius-
modi sint dicit. 'in contione' stat, 'e contione' venit, 'de con-
tione' dicit. inscribunt quidam 'litterae datae e Gallia', item
'Roma', vitiose : nam dici oportet 'in Gallia' et 'Romae': dantur 10
enim in loco, afferuntur e loco, sequitur ut dentur in Gallia
et Roma<^e).
**103 (89 [421]). coram de praesentibus nobis, palam etiam de ab-
sentibus.
**104 (84 [419]). is demum latine caper dicitur qui excastratus est. 15
105 (85 [48]). iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus.
**106 (86 [444]). poscere est quotiens aliquid pro merito nostro de-
poscimus, petere vero est cum aliquid humiliter et cum pre-
cibus postulamus.
5 Cf. GL. VII 104, 6 (pro rostris quod dicimus ante rostra significat, ut
pro muris. sic errant qui proscenia appellant [id est scenam secl Keil\ operosam
fabricam ex adverso [et adversae : corr Keil praeeunte exadversum Vsenero] caveae,
quae apud Graecos de fronde ornatus umbraeque causa fieba[n]t et ab umbra
quam praestaba[n]t av.r]vri [scene vel scenaj diceba[n]tur. unde proscenia rectius
pulpita [rectius pulpita proscenia : trai Keil] quae ante scenam sunt appellabuntur
[-bantur: corr Vsener]) 1| 6 Cf. p. 77,20 || 13 Serv. Dan. in Aen. I 595 (coram non
nulli ad personam, ut coram Vergilio \vel viro], palam ad omnes referri volunt, ut
palam omnibus. Varro coram . . . absentibus \vel absentibus dicit] e. q. s.); cf Suet.
286,5 Reiff.; Don. in Ad. IV 3,17 (coram praesentem et coram praesentibus);
TG. s. coram (alii testes ad priora verba, non ad Varroniana pertinent) i| 15 Gell.
IX 9, 9 sq. (cetera vertit non infestiviter fscil. Verg. Buc. IX 23 sqq.J, nisi quod
caprum dixit quem Theocritus ivoQxav appellavit: auctore enim M. Varrone is . . .
est); cf de l. l. V 97. de r. r. II 3, 7; Fest. Pauli 48, 14; Isid. XII 1, 15; TG.
s. V. II 16 GL. I 103,26 (capo dicitur nunc, sed Varro de sermone Latino 4te-
rum' ait 'ex . . . capus') = VII 266, 28; cf de r. r. 117,15 || 17 Serv. in Aen.
IX 192 (poscere est secundum Van-onem quotiens . . . postulamus); cf Don. in
Andr. II 5,11; TG. s. posco
1 sg. in scenasignificare: corr JaM ([in] scaena significa<(n)teFsewer) | <(cum)
e Keil \ exit vel exiit | sv/ppl Wilm (<^in) v) || 3 actor {ex auctor) est vel auctorem ||
4 eo cedit | qui eo quod: corr Wilm || 5 is vel his | contionaturus vel contionaturus
bis II 6 secl Keil (pro rostris v) \ idem significat Vsener (-cant Keil) | rostra vel
rostra si || 7 ascendit vel escendit || 9 [in]scribunt Keil \ literis v (literis <^e) Wilni) \
item <in) v, item <(e) Wilm \\ 10 dici vel si dici (sic d. v) \ Roma e dantur vel
Roma Ceduntur || 11 gallia vel gallilea || 13 palam etiam vel palam
FRAGMENTA 227
DISCIPLINARVM LIBER I
DE GRAMMATICA
**107 ({)! [234]). ars grammatica quae a nobis litteratura dicitur
scieutia est <^eorum^ quae a poetis historicis oratoribusque
5 dicuntur ex parte maiore, eius praecipua officia sunt quat-
tuor . . .: scribere legere intellegere probare.
**108 (92 [235]). audiri absentium verba non poterant. ergo iUa
ratio peperit litteras notatis omnibus oris ac linguae sonis
atque discretis. nihil autem horum facere poterat, si multi-
10 tudo rerum sine quodam defixo termino infinite patere vide-
retur. ergo utilitas numerandi magna uecessitate animadversa
est. quibus duobus repertis nata est iUa Ubrariorum et cal-
culonum professio velut quaedam grammaticae infantia quam
Varro Utterationem vocat. . . . poterat iam perfecta esse gram-
15 matica, sed quia ipso nomine profiteri se Utteras clamat, unde
etiam latine Utteratura dicitur, factum est ut quicquid di-
gnum memoria Utteris mandaretur ad eam necessario per-
tineret.
**109 (93 [236]). artis grammaticae officia . . . constant partibus
3 GL. VI 4, 4 (ut Varroni placet ars . . . quattuor ut ipsi placet scribere
. . . probare); cf. IJion. Thr. 5,2 Uhl. {yga^niaTiKj] ieviv iiiitSLQia x&v naga noiri-
ratg ts xal avyYQacpsveiv wg inl to noXv Xsyo(iivoov); GL. 1426,13; IV 486,15;
V 547, 7; VI 188, 1 = VII 321, 6; VII 214, 19; Mart. Cap. III 230, oZ. ||
7 Augustin. de ord. II 12, 35 (illud quod in nobis est rationale, id est quod ratione
utitur et rationabilia vel facit vel sequitui, quia naturali quodam vinculo in eorum
societate astringebatur, cum quibus illi erat ratio ipsa communis . . . vidit esse
imponenda rebus vocabula . . . sed audiri . . . vocat: graece autem quomodo
appelletur non in praesentia recolo. . . . litteras . . . nominavit. deinde syllabas
notavit, deinde verba in octo genera formasque digesta sunt . . . poterat . . .
pertineret); cf. Isid. I 3,1 (primordia grammaticae artis litterae communes exi-
stunt, quas librarii et calculatores secimtur: quorum disciplina velut quaedam
grammaticae artis infantia est: unde et eam Varro litterationem vocat). I 5,1;
Quint. II 1,4; GL. V 547,7 (grammatica . . . quam Terentius [et] Varro primum
ut adhuc rudem appellatam esse dicit litteraturam [litterationem Wilm]); Mart.
Cap. III 229 (ypafifiaTixT) dicor in Graecia . . . mihi Romulus litteraturae nomen
ascripsit, quamvis infantem me litterationem voluerit nuncupare, sicut apud
Graecos yQainiariarixi/j primitus vocitabar); GL. 1421,11 (et grammaticus latine
litterator est appellatus et grammatica litteratura) ; Augustin. de mus. III 1,1 ||
19 GL. I 426,21 (grammaticae officia, ut adserit Varro, constant . . . est arti-
ficialis interpretatio vel varia . . . explanatio vel exquisitio per quam unius
cniusque rei qualitatem poeticis glossulis exsolvimus. emendatio est qua singula
prout ipsa res postulat dirigimus aestimantes universorum scriptorum diyersam
4 suppl Scal II 19 artis grammaticae vd grammaticae (itetn p. 228, 8)
ofEcia . . . constant vel officium constat j partibus vel in partibas
16*
228 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
quattuor: lectione enarratione eniendatione iudicio. lectio est
. . . varia cuiusque scripti pronnntiatio serriens dignitati per-
sonarum exprimensque animi habitum cuiusque. enarratio
est obscurorum sensuum quaestionumve explanatio . . . emen-
datio est . . . recorrectio errorum qui per scripturam dictio- 5
nemve fiunt. iudicium est . . . aestimatio qua poemata cete-
raque scripta perpendimus.
(**)110 [237]. artis grammaticae initia ab elementis surgunt, elementa
figurantur in litteras, litterae in syllabas coguntur, syllabis
conprehenditur dictio, dictiones coguntur in partes orationis, 10
parti<^bu)>s orationis consummatur oratio, oratione virtus orna-
tur, virtus ad evitanda vitia exercetur.
(**)111 (42 [238]). vox est, ut Stoicis videtur, spiritus tenuis auditu
sensibilis, quantum in ipso est. fit autem vel exilis aurae
pulsu vel verberati aeris ictu. omnis vox aut articulata est 15
aut confusa: articulata est rationalis hominum loqueUis ex-
planata; eadem et litteralis vel scriptilis appellatur, quia lit-
teris conprehendi potest; confusa est inrationalis vel inscripti-
lis, simplici vocis sono animalium effecta, quae scribi non
potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus. 20
sententiam vel recorrectio . . . est quo omnem orationem recte vel minus quam
recte pronuntiatam specialiter iudicamus vel aestimatio . . . perpendimus) et VII
376, 5 (artis grammaticae officium constat . . . cuiusque. emendatio . . . fiunt.
enarratio . . . quaestionumque <^e)>narratio [<(e^ addidimus]. iudicium . . . per-
pendimus); cf. VI 188, 6 (grammaticae autem officia quot sunt? quattuor. e.q.s.)
= VII 322, 4; VII 214, 20 ('officium eius est sine vitio dictionem prosalem
metricamque componere e.q.s.J; Mart. Cap. III 230, al. V. Frohde 'dieAnfangs-
grUnde d. Gr.' p. 26 sq.
8 GL. I 426, 32 (grammaticae . . . exercetur) et VII 377, 1 (artis gram-
maticae . . . in partes orationis, oratio in virtutes ac vitia descendit); cf. Augustin.
de ord. II 12, 35 (ad p. 227, 7), al. V. Frohde 'die Anfangsgr. d. Gr.' p. 29 ||
13 GL. 1 420, 9 (vox . . . mugitus); cf GL. II 5, 1. 6, 17; IV 47, 3. 367, 5. 487, 4.
530,4; V 99,9; VI 4,13. 32,21. 189,9; VII 215,4. 323,5. 381,2; Anecd. Helv.
XXXII LXXXI. 219,6. 220,18; Isid. I 15; Biog. Laert. VII 1,38(55); Sen.
nat. qu. II 6,3.29; Gell. V 15,6; Lact. de op. d. 15,1; Augustin. d. dial. 5, dl.
V. Frohde l. s. s. p. 62 sq.
1 enarratione emendatione vel emendatione enarratione (ordine definitionis
iteni inverso) \\ 2 pronuntiatio vel enuntiatio || 3 animi habitum vel habitum animi ||
4 quaestionumue explanatio vel quaestionumque <^e)>narratio [| 5sq. dict<^at^ionemve
Wilm I qua vel quo | poemata vel poema i| 9 in syllabas coguntur vel coguntur ||
10 dictio conprehendi {vel conpraemendi) vel conprehenditur dictio | dictiones
coguntur in vel dictionibus coguntur (vel concoguntur) || 11 consummatur {vel
consummat) oratio oratione vel partes orationis cum consummatur oratio orationi
vel oratio; v. test. \\ 14 exillis vel exilis || 17 eadem et vel eadem | scriptilis vel
scribalis vel scripturalis
FRAGMENTA 229
112 (95 [49]). litterarura partim siint et dicuntur, ut A et B; partim
dicuntur neque sunt, ut H et X; quaedam neque sunt neque
dicimtur, ut et V.
**113 (49 [243]). syllabae . . . aliae sunt asperae aliae leves, aliae
5 procer<^a>e aliae retorridae, aliae barbarae aliae Graeculae,
aliae durae aliae moUes: asperae sunt, ut trux crux trans;
leves, ut lana luna; procerae sunt quae vocalem longam ex-
tremam habent aut paenultimam, ut facilitas; retorridae sunt
quae mutam habent extremam, ut hic hoc; barbarae sunt, ut
10 S^^'i Crraeculae, ut hymnos Zenon; durae, ut ignotus; molles,
ut aedes.
**114 (96 [244]). cum ceteris de partibus orationis Probus et Varro
^altereutrum in duas partes <(di^scribit et reliquas subiectas
facit, alter in quattuor.
15**115 (41 [268]). latinitas est incorrupt[a]e loquendi observatio se-
cundum Romanam linguam. constat autem . . . his quattuor:
natura analogia consuetudine auctoritate. natura verborum
nominumque inmutabilis est nec quicquam aut minus aut plus
1 GL. VII 153, 1 (in libro qui est de grammatica Varro cum de litteriB
dissereret, [ita secl Keil, item corr Bitschl] H inter litteras non esse disputavit
[disputat vel disputant: corr Carrio], quod multo minus mirum, quam quod X
([uoque litteram esse negat. in quo <^num^quid viderit [supplevimus ; quid volu-
erit L. Mueller], nondum deprehendi; ipsius verba subiciam: 'litterarum . . . i/>');
cf. fragtn. 43 et 77 sq.; GL. VI 5, 27. 6, 2. 20, 17; IV 368, 12. 477, 20, al. \\
3 Cf. GL. VII 160, 7 ($ quae et ipsa per P et H constat, ut Cinyps Ciny-
phis, quod in nominativo per P et S, in aliis casibus per P et H scribitur) ||
4 GL. I 428,22 (syllabae, ut ait Varro, aliae . . . aedes); cf. p. 239, Isqq. jj
12 GL. V 10,5 (cum . . . quattuor, prout quisque potuit sentire: nos vero con-
venit Donati sequi auctoritatem ; igitur octo partes orationis esse dicimus); cf. de
l. l. p. 136, 13 sqq. ihiqu^ adn. || 16 GL. I 439, 15 (latinitas . . . autem, ut adserit
Varro, his . . . cur id secuti sint, scientium) et 50, 25 (constat ergo Latinus sermo
natura . . . consuetudinis habet: tantum opinione oratorum recepta est, qui et
ipsi cur id secuti essent si fuissent interrogati nescire confiterentur); cf. Quint.
I 6, 1 (sermo constat ratione, vetustate, auctoritate, consuetudine. rationem
praestat praecipue analogia, nonnumquam et etymologia. vetera maiestas quae-
dam . . . commendat e. q. s.). 1X3, 3; GL. IV 47,19; V 494,3; VI 189,2; VII
322,21; Anecd. Helv. XXXIV
1 sqq. ut A et B et h et X {vel a et b h [vel a b et h] et x) partim sunt
quae neque {vel sunt neque) dicimtur: corr Carrio \\ 2sq. quaedam . . . ut phi
y vel ut phi i/) (reliquis otnj \\ 4 leues vel leuae vel leue sunt i| 5 procere vel
proceres ! graeculae vel gregulae (item v. 10) || 7 proceres || 8 facultas v;
an: facilitas ^^facultas^ .^ || 10 ymnos (vel -nus) vel hymnos || 12 cum . . . ora-
tionis om edd. ante Bertschium \ uasso || 13 alter eorum v; altercantur: unus in
Schoell I add Wilm «orationem divisam^ scribit Funaioli neglecto initio) || 16 his
quattuor vel quattuor || 18 nominumque vel omniumque | immutabilis est nec vel
immutabili ne
230 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
tradidit nobis quam quod accepit: uam si quis dicat scrimbo
pro eo quod est scribo, non analogiae virtute, sed naturae
ipsius constitutione convincitur. analogia sermonis a natura
proditi ordinatio est neque aliter barbaram linguam ab eru-
dita quam argentum a plumbo dissociat. consuetudo non 5
ratione analogiae, sed viribus par est, ideo solum recepta, quod
multorum consensione convaluit, ita tamen ut illi artis ratio
non accedat, sed indulgeat: nam ea e medio loquendi usu
placita adsumere consuevit. auctoritas in regula loquendi
novissima est: namque ubi omnia defeceriut, sic ad iilam 10
quem ad modum ad aram sacram decurritur: non enim quic-
quam aut rationis aut naturae aut consuetudinis habet, cum
tantum opinione secundum veterum lectionem recepta sit nec
ipsorum tamen, si interrogentur, cur id secuti sint, scien-
tium. 15
116 [220]. Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in
versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum
finiret et quod priores quinque semipedes aeque magnam vim
haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem:
idque ipsum ratione quadam geometrica fieri disserit. 20
INCERTAE SEDIS FRAGMENTA
PRAETER EA
QVAE STELLVLIS DVABVS SIONIFICATA SVPRA INSERVIMVS
117 [233]. scire debemus . . . utilitatis alicuius causa omnium artium
extitisse principia. ars vero dicta est, quod nos suis regulis 25
16 Gell. XVIII 15,2 (in longis versibus qui hexametri vocantur, item in
senariis animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duos, habere
singulos posse integras partes orationis . . . M. etiam Varro . . . disserit) || 24 GL.
VII 213,10 (scire autem debemus, sicut Varro dicit, utilitatis . . . vocant); cf. I
421, 4 (ars est rei cuiusque scientia usu vel traditione vel ratione percepta ten-
dens ad usum aliquem vitae necessarium . . . ars dicta quod arto praecepto
singula definiat . . . vel &7tb rjj? aQsrfjs, unde veteres artem pro virtute appella-
bant); IV 47,16. 405, 2; V 95, 4; VI 3, 7. 187, 2; VII 320, 5; Isid. I 1, 2;
Augustin. de c. d. IV 21. XIX 3.
1 accepit vel accipit || 2 pro eo quod vel quod || 4:sq. est neque vel est
secundum technicos neque | erudita vel erudit || 6 ratione vel arte | par vel pars ||
7 consensione vel consessione |j 11 aram sacram vel anchoram {vel anachortam) (|
14 sunt {vel essent; v. test.): eorr PutscMus \\ 17 sese vel se |( 21 geometrica vel
diometrica
FRAGMENTA 231
artet atque constringat. alii dicunt a (^raecis hoc tractum
esse vocabulum, anb rr)g apeTfjg, id est a virtute doctrinae,
quam diserti viii unius cuiusque bonae rei scientiam vocant.
118. T . . . finit neutra: caput sinciput lact.
5 119 (97 [273]). lac non debemus dicere, sed lact.
120 (17 [252]). LuciuB et Aemilius et cetera nomina quae ante V
habent I duplici I[I] genetivo singulari finiri debent, <(ne)>
necesse sit adversus observationem nominum nominativo mi-
norem fieri genetivum: idque Varro tradens adicit vocativum
10 singularem quoque talium nominum per duplex I scribi
debere, sed propter differentiam casuum corrumpi. Lucilius
4 Mart. Cap. III 256 (T vocales ex utroque concludit, ut in coniunctioni-
bus et praepositionibus; praecedit L, ut in Tlepolemo, M in Tmolo, N in potnia,
R in Troia; finit . . . lact; articulos terminat, ut quot tot, verba, ut legnnt, ad-
verbium et interiectionem, ut ut * ♦) ; cf. GL. II 21, 8 (caput . . . sinciput . . .
occiput . . . lac lactis, in quo etiam T additur); I 30,20; III 526,7; IV 31,20
= VI 482,27, al. \\ 5 GL. V 199,10 (multi <dubium> dicunt [supplevimus: in-
quirunt corr Wilm], utrum lac dicamus an lact: et re vera si quaeras, hoc rite
facit nec aliud: nam si dixeris lac, erit genetivus lacis, quem ad modum allec
allecis. lectum est hoc saepius, praecipue apud Varronem. ille dicit 'lac . . .
lact'. sed dixit Caesar contra ipsum rem valentissimam, nullum nomen duabus
mutis terminari) — Anecd. Helv. 120,5; cf. GL. I 303, 6 (muta una T, ut caput:
sunt qui addunt C, ut lac, quod Varro <doctor suppl v, doctissimus Kcil, lator
FiinaioUy artis grammaticae exterminat) ; V 326, 25 (multi dixerunt quod lact
dici deberet, ut apud Varronem, ea ratione, quia si lac esset nominativus, lacis
esset genetivus, ut alec alecis: sed Caesar dixit e. q. s.): cf. ad p. 32, 16 sq. ||
6 GL. I 78, 4 (Lucius . . . fiet. et Plinius quoque dubii sermonis V adicit esse
quidem rationem per duo I scribendi, sed multa iam consuetudine superari. e. q. s.)
et VII 22, 4 (deinde per detractionem hoc modo scribendi ratio corrupta est qui-
busdam uno I scribentibus genetivum eorum nominum quae IVS nominativo
singulari finiuntur, ut Antonius Antoni Tremelius Tremeli, exigente regula ut in
horum genetivis I littera geminetur, quoniam genetivus singularis non debet mi-
norem numerum habere syllabarum quam nominativus: quin immo interdum
etiam maior fit. propter quam causam ego etiam vocativos horum per duo I,
non ut consuetudo usurpavit per unum putem esse scribendos, quia non debeat
aeque vocativus minorem numerum syllabarum habere quam nominativus. ita
Antonii et o Aemilii in singulari vocativo et dicendum et scribendum esse con-
tenderim) ; cf. VII 57, 7 (ratio exigit, ut huius lulii per duo I scribamus tam
hercule quam huius pallii et huius graphii: non enira tantum in masculinis hoc
quaeritur, sed etiam in neutris , quoniam id postulat ratio. e. q. s.). 251, 18 (nisi
forte regulam Lucilii secuti sunt, qui Lucilium et Aemilium et cetera nomina
quae ante V habent I non solum in vocativo, sed etiam in ^enetivo casu per
unum I existimat scribi posse). 206, 25 (duo I in genetivo habebunt Lucii Magnii
magii, quod ipsum Lucilius adnotavit, cum a numero Numerius discemeret); 171,2
(nam et Vergilius 'alia serpyllumque' per i dixit, quot utique in genetivo debet
geminari, ut huius pallii, scrinii, dolii, alii, solii, quia genetivus numero sylla-
barum minoresse nominativo non debet). 122,6. 141,6; IV 227, 22, al.; v.Marxim
in Lucil. p. 134 sqq. et p. 409 sq.
2 uirtute doctrinae vel uirtute || 3 bonae rei vel rei || 7 finiri debent' vel
genetiuos singulares finire debent ut {et mox <non> minorem) || 11 corrumpi -i-
vel corripi
232 EELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
tamen et per unum I genetivum scribi posse existimat: ait
enim (1294 sq. M.) 'servandi numeri et versus faciendi nos
Caeli Numeri numerum ut servemus modumque'. numquam
enim hoc intulisset, nisi et Caelii et Numerii per II, huius
Numerii, faciendum crederet. denique et in libro <^V)>IIII sic 5
ait (362 sq. M.): 'porro hoc si filius Luci fecerit, (T} solum
ut Corneli[i] Cornifici[i]que' et paulo post (366 M.): ^pupiili
pueri Lucili, hoc unius fiet.
121 (22 [257]). Plinius sermonis dubii VI de Varrone: quam maxime
vicina Graeco graece dicit, uti ne[c] schematis quidem dicat, lo
sed schemasin.
122 (100 [260]). pronomen quia fungitur officio <(nomi^nis[i] prae-
misso nomine: ideo haec pars a Varrone succeda[ti]nea dici-
tur, quia <^bis nomen)> non potes[e]t in eadem <(e)>locutione
esse, hoc est quia [bis nomen] repeti non pote8<(t)>. ordo is
tamen hic custodiendus est, ut nomen in praecedenti sit loco,
pronomen in subiecto[s].
123 (99 [259]). sunt pronomina finita (iviai} [ego tu ille], infinita
septem, minus quam finita sex, possessiva quinque: et haec
sunt pronomina <^omnia)>: in rerum natura plus non inveni<(e)>s. 20
omnia pronomina quae sunt inventa in Latina lingua ista
sunt: finita sunt tria: ego tu ille; infinita septem: quis qualis
9 GL. I 53,17 (Plinius . . . scliemasin) ; cf. 144,17; V 357,19 (haec enim
liberum est nobis et ad nostram regulam declinare, ut horum schematum his et
ab his schematibus, et in contrarium ducere, quia nostra non sunt, ut schema-
torum schematis declinemus, sicut plerumque et in Cicerone et in Varrone legi-
mus), al. II 12 GL. V 49,21 (pronomen . . . subiecto); cf. IV 488,14 (pronomen
dicitur quod pro officio et loco nominis ponitur . . . ut enim hoc fastidium
vitemus, inventae sunt particulae, quae ipsam repetitionein excluderent succe-
dendo in ipsam nominis significationem). 498, 36 (pronomen dictum est quasi pro
nomine, eo quod fungitur officio nominis, ideo dicitur pronomen). 499, 18 (quod
funguntur officio nominis et ideo etiam in subiectis locis ponuntur: omne pro-
nomen non praeponitur in elocutione, sed sequitur exceptis possessivis quae et
praeponi possunt et sequi); Isid. I 6,2 (pronomen ex nomine nascitur, cuius
officio fungitur e. q. s.). 8, 1, al. || 18 GL. V 201, 29 (sunt autem pronomina . . .
derivativum); cf I 329, 5; IV 131,25. 435,25. 501,14; V 50,14. 319,22; Isid.
I 8, 2. 5, al.
4 sg. et vel ut | numerum per • i • huius numeri vel Caelii et Numerii per ii
huius Numerii | add Putschius \\ 6 ad vel ait | uui vel luci | colum (vel col-
lum): corr L. F. Schmidt || 12 suppl et del Hagen: v. test. (quia <(non> 1". 0. nisi
Putschius) II 13 succedat in ea: corr Bondam \\ 14 suppl Keil: cf. ad v. 15 \
potes et I add Schoell (v. test.) \\ 15 secl Keil \\ 17 subiectus: corr Keil (sub-
iectis Putschius) || 18 suppl et secl Wachsmuth \\ 20 supplevimu^: <^XXI^ Keil \ add
Wilm II 22 sunt tria vel tria | <(sunt^ septem Keil
FRAGMENTA 233
talis quantus tantus quotus totus; minus quam finita sunt
sex: ipse iste is hic idem sui; possessiva sunt quinque: meus
tuus suuB noster vester: alia pronomina non invenies. sed
dicere mihi habes: dixisti mihi alia pronomina non inveniri,
5 sed inveni alia; dico tibi: ego dixi, quia non sunt primigenia
quae dicit Varro, sed deductiva: multum interest utrum sit
aliquid [a] naturale an [aliquid] derivativum.
124 (102 [264]). ex his pronominibus sedecim tantum Varro adverbia
eius modi secundum sonorum rationem fieri demonstravit: ille
10 illic illinc illuc illo, iste <(i^stic istinc istuc, hic hic hinc huc,
idem ibidem, qui quo, quique quoque, quicumque quocumque,
quidam quondam, quispiam uspiam, aliquis aliquo alicubi,
qualis qualiter, meus meatim et significat more meo, tuus
tuatim et significat more tuo, suus suatim et significat more
15 suo, noster nostratim et significat more nostro, vester vestra-
tim et significat more vestro. ex quibus pronominibus tan-
tum quem ad modum adverbia fiant, sicuti Van'0 docuit, de-
monstravimus.
125 [463]. ego insolens atque infrequens verbum proferre velut spi-
20 nam calcare devito.
126 (112 [422]). curculio. Varro ait hoc nomen per antistoechum
dictum quasi gurgulio, quoniam paene nihil est nisi guttur.
127 (3 [451]). Van*o asinos rudere, canes gannire, pullos pipare dixit.
128 (79 [319]). prosa est producta oratio a lege metri soluta: pro-
25 sum enim antiqui productum dicebant et rectum: unde ait
8 GL. IV 153,30 (ex his . . . demonstravimus) ; cf. III 74,15 (derivativa
pronominum illic istic liuc illuc istuc hinc illinc istinc hac istac illac), al. ||
13 sq. Cf. GL. V 245,6 (adverbia . . . a pronomine meus meatim tuus tuatim: et
nihil aliud significat meatim tuatim nisi meo more tuo'more); I 221,6; Non.
179, 29; TG. s. meatim, al. || 19 Sententiarum sylloge in cod. Asburnhamensi
saec. XI in. (Varro: ego . . . devito); cf. GeU. 1 10,4 = Macr. 1 5,2 et v. Eeitzen-
stein ^M. Ter. Varro u. Joh. von Euch.^ p. 64 adn. || 21 Serv. in Georg. 1 186 (cur-
culio . . . guttur) = schol. Bern. (curculio . . . gurgulio, genus bestiae quae sem-
per quaerit alienum cibum [sie correximus coll. Pl. Pers. 58. Capt. 77 • auzilium,
«6» ali<m)en<t^um del. auxilium Vsener); cf. schol. in Pers. IV 38; Isid. XII
8,17; TG. s. gurgulio || 23 Non. 450,6 (Varro . . . dixit); cf de l. l. p. 120,9 sq.
et 14 sq. ibique adn. et 238, 18 sqq. || 24 Isid. I 38, 1 sq. (prosa est . . . produ-
cendo. alii prosam aiunt dictam ab eo qubd sit profusa vel ab eo quod spa-
tiosius proruat et excurrat nuUo sibi termino praefinito. praeterea prosa . . ;
contenderunt) et TG. s. v. (est producta oratio: prosum antiqui productum et
rectum dicebant, unde Varro 'prosis lectis' posuit)
2 sunt quinque vel quinque || 5 primigenia vel primogenia || 7 aliquid a
naturali vel aliqui/// naturale | secl Keil | deriuatiuum vel deriuatum |j 10 hic hic
vel hic hac || 11 quiqne vel quicque || 23 gannire vel garrire
234 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
YaiTO apud Plautum 'prosis lectis' significare rectis. unde
etiani quae non est perflexa numero, sed recta prosa oratio
dicitur in rectum producendo . . . praeterea tam apud Graecos
quam apud Latinos longe antiquiorem curam fuisse carminum
quam prosae: omnia enim prius versibus condebantur, prosae
autem studium sero viguit. primus apud Graecos Pherecydes
Syrius soluta oratione scripsit, apud Romanos autem Appius
Caecus adversus Pyrrbum solutam orationem primus exercuit:
iam exhinc et ceteri prosae eloquentia contenderunt.
129. A[u]xillae ^vnQa tctsqcc, «g BaQQov.
EXCERPTA
EX AYGVSTINI LIBRO
QYI EST DE DIALECTICA
[130 (32. 1. 2. [265]). verba aut simplicia sunt aut coniuneta: sim-
plicia sunt, quae unum quiddam significant, ut cum dicimus 15
homo equus, disputat currit . . . itaque hoc includitur hac
definitione, qua non includitur cum dicimus loquor: quamvis
enim unum verbum sit, non habet tamen simplicem signifi-
10 Pseudophilox. p. 26,43 = TG. p. 122 (a[u]xillae . . . Bccqqcov); ef. Cic.
Orat. 153 (quomodo enim vester Axilla Ala factus est nisi fuga litterae vastioris?
quam litteram etiam e maxillis et taxillis et vexillo et paxillo consuetudo elegans
Latini sermonis evellit) || 14 Augustin. de didl. I p. 5 Crec. (dialectica est bene
disputandi scientia; disputamus autem utique verbis. verba igitur aut . . . dis-
putat currit. nec mireris quod disputat quamvis ex duobus compositum sit tamen
inter simplicia numeratum est: nam res definitione illustratur: dictum est enim
id esse simplex quod unum quiddam significat. itaque . . . significationem.
siquidem quisquis dicit ambulo et ambulationem facit intellegi et se ipsum, qui
ambulat . . . at vero qui dicit ambulat nihil aliud quam ipsam significat ambu-
lationem: quamobrem tertia . . . proloquiorum summa); cf. Mart. Cap. IV 388 sqq.
(. . . prima persona significat aliquid quod iam negari vel affirmari possit et in
hominem tantum cadit . . . tertia vero persona non hominis tantum est sed alia-
rum etiam rerum . . . nisi forte de deo dicatur aliquid quod de eo solo possit
intellegi, ut cum dicimus pluit . . . quod ergo fuerit ex nominativo casu nominis
et tertia verbi persona coniunctum proloquium dicitur, ita ut iam necessario aut
verum sit aut falsum aut dubium . . . sunt etiam sententiae quae quamvis con-
stent ex nomine et verbo affirmari tamen aut negari non possunt, quae non
proloquia sed eloquia dici nonnullis placuit, ut est modus imperativus e. q. s.).
338 (consistunt sex normae quis constant ceterae disciplinae: nam prima est de
loquendo, secunda de eloquendo, tertia de proloquendo, quarta de proloquiorum
summa e. q. s.)
1 significare vel significari || 2 perflexa vel perplexa || 6 ferecides || 7 Syrius
Arev., Syrus libri Ottonis \\ 8 pirrum | primus vel prius || 9 exin Wilm, recte ut
vid I [et] idem || 10 /ttxpo«tr8por : corr Stephanus \\ 15 quiddam vel quidem
FEAGMENTA 235
cationem, siquidem significat etiam personam quae loquitur.
ideo iam obuoxium est veritati aut falsitati: nam et negari
et affirmari potest. omnis itaque prima et secunda persona
verbi quamvis singillatim enuntietur, tamen inter coniuncta
» verba numerabitur, quia simplicem non habet significationem.
. . . tertia persona verbi semper inter simplicia numeratur et
nondum aut affirmari aut negari potest, nisi cum talia verba
sunt quibus necessario coliaeret personae significatio consue-
tudine loquendi, ut cum dicimus 'pluit' vel 'ninguit', etiam si
10 non addatur quis pluat aut ninguat, tamen quia intellegitur
non potest inter simplicia numerari. coniuncta verba sunt
quae sibi conexa res plures significant, ut cum dicimus 'homo
ambulat' aut ^orao festinans in montem ambulat' et si quid
tale. sed coniunctorum verborum alia sunt quae sententiam
15 comprehendunt, ut ea quae dicta sunt, (^alia quae^ expectant
aliquid <^ad conpletionem sententiae^, ut eadem ipsa quae nunc
diximus, si subtrahas verbum quod positum est 'ambulat':
quamvis enim verba coniuncta sint 'homo festinans in mon-
tem', tamen adhuc pendet oratio: separatis igitur his con-
20 iunctis verbis quae non implent sententiam restant ea verba
coniuncta quae sententiam comprehendunt. horum item duae
species sunt: aut enim sic sententia comprehenditur, ut vero
aut falso teneatur obnoxia, ut est 'omnis homo ambulat' aut
'omnis homo non ambulat' et si quid huius modi est; aut ita
86 impletur sententia, ut licet perficiat propositum animi, affir-
mari tamen negarive non possit, ut cum imperamus cum
optamus cum exsecramur et similia. nam quisquis dicit 'perge
ad villam' vel 'utinam pergat ad villam' vel 'di illum perduint',
non potest argui quod mentiatur aut credi quod verum dicat:
30 nihil enim affirmavit aut negavit; ergo nec tales sententiae
in quaestionem veniunt, ut disputatorem requirant. sed illae
quae requirunt aut simplices sunt aut coniunctae: simplices
sunt quae sine ulla copulatione sententiae alterius enuntiantur,
ut est illud quod dicimus 'omnis homo ambulat'; coniunctae
35 sunt de quarum copulatione iudicatur, ut est 'si ambulat mo-
vetur'. sed cum de coniunctione sententiarum iudicium fit.
8 Bont vel sint || 9 uel vel aut | ningait vel ningit vel ninguet |{ 16 sq. suppl
Crecelius ex loco inferiore: cf. ad p. 236, 9 sq. || 17 est vel est ambulat |! 24 est aut
vel et aut | ita vel itaque |{ 27 exsecramus vel exsecramur { quisquis dicit vel siquis
dicat {{ 28 uel vel aut | dii | perduint vel perdunttje? perdant {| 29 dicit: corr editores
236 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
tamdiu est, donec perveniatur ad summam: summa est autem
quae conficitur ex concessis. quod dico tale est: qui dicit 'si
ambulat, movetur' probare vult aliquid, ut cum hoc [non] con-
cessero verum esse restet illi docere quod ambulet et summa
consequatur, quae iam negari non potest, id est quod movetur, 5
aut restet illi docere quod non movetur, ut consequatur summa,
quae item non potest non concedi, id est quod non ambulet.
rursus si boc niodo velit dicere 'homo iste ambulat', simplex
sententia est, quam si concessero et [alia quae aliquid ex-
pectant ad conpletionem sententiae sententiam conprehendunt] 10
adiunxerit aliam 'quisquis autem ambulat movetur' et hanc
etiam concessero, ex hac coniunctione sententiarum quamvis
singillatim enuntiatarum et concessarum illa summa sequitur
quae iam necessario concedatur, id est: 'homo iste igitur mo-
vetur'. his breviter constitutis singulas partes consideremus: 15
nam sunt primae duae, una de his quae simpliciter dicuntur,
ubi est quasi materia dialecticae, altera de his quae con-
iuncta dicuntur, ubi iam quasi opus apparet. quae de simplici-
bus est, vocatur de loquendo. illa vero quae de coniunctis
est, in tres partes dividitur: separata enim coniunctione ver- 20
borum quae non implet sententiam, illa quae sic implet sen-
tentiam, ut nondum faciat quaestionem vel disputatorem re-
quirat, vocatur de eloquendo; illa quae sic implet sententiam,
ut de sententiis simplicibus iudicetur, vocatur de proloquendo;
illa quae sic comprehendit sententiam, ut de ipsa etiam copu- 25
latione iudicetur, donec perveniatur ad summam, vocatur de
proloquiorum summa.
verbum est unius cuiusque rei signum quod ab audiente
possit intellegi a loquente prolatum. res est quicquid vel
28 Augustin. de dial. V p. 7 Crecel. (Terbum . . . potest. haec omnia quae
definita sunt utrum recte definita sint . . . ille indicabit locus quo definiendi
disciplina tractatur. nunc quod instat accipe intentus. omne . . . signum est.
quippe inspectis a legente litteris occurrit animo quid voce prorumpat . . . ergo
ut coeperam dicere omne verbum sonat. sed . . . significat. sed exemplis haec
inlustranda esse perspicio. . . . ergo omne verbum praeter id quod sonat quattuor
quaedam necessario vocat in quaestionem: originem suam vim declinationem
ordinationem. . . . quis enim reperire possit quicquid dictum fuerit unde ita di-
ctum sit? huic accedit quod ut somniorum interpretatio ita verborum origo pro
cuiusque ingenio iudicatur. ecce enim verba ipsa . . . clamare et Vergilius
(Georg. III 223) ^reboant silvae'. ergo . . . sonando e.c[.s)
6 moveatur Crecelius j| Q sq. secl Crecelius : cf. p. 235, 15 sq. (conpletionem vel
complectionem) || 11 adiunxerit vel adiunxerat || 14 concedatur vel conceditur ||
16 duae vel et duae || 23 uocatur de vel de || 28 cuiusque vel cuiusque rei
FRAGMENTA 287
sentitur vel intellegitur vel latet. signum est quod et se
ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit. loqui est
articulata voce signum dare: articulatam autem dico quae
comprehendi litteris potest. . . . omne verbum sonat: cum enim
6 est in scripto, non verbum, sed verbi signum est. . . . sed
quod sonat, uihil ad dialecticam: de sono enim verbi agitur,
cum quaeritur vel animadvertitur qualiter voealium vel dis-
positione leniatur vel concursione dehiscat, item consonantium
vel interpositione nodetur vel congestione asperetur et quot
10 vel ^juialibus syllabis constet, ubi poeticus rhythmus accen-
tusque a grammaticis solarum aurium tractantur negotia. et
tamen cum de his disputatur, praeter dialecticam non est:
haec enim scientia disputandi est. sed cum verba sint rerum,
quando de ipsis obtinent, verborum autem illa quibus de his
15 disputatur (nam cum de verbis loqui nisi verbis nequeamus
et cum loquimur non nisi de aliquibus rebus loquimur), oc-
currit animo ita esse verba signa rerum, ut res esse non de-
sinant. cum ergo verbum ore procedit, si propter se procedit,
id est ut de ipso verbo aliquid quaeratur aut disputetur, res
80 est utique disputationi quaestionique subiecta, sed ipsa res
verbum vocatur. quicquid autem ex verbo non auris, sed
animus sentit et ipso animo tenetur inclusum, dicibile vocatur.
cum vero verbum procedit non propter se, sed propter aliud
aliquid significandum, dictio vocatur; res autem ipsa quae iam
25 verbum non est neque verbi in mente conceptio, sive habeat
verbum quo significari possit sive non habeat, nihil aliud
quam res vocatur proprio iam nomine. haec ergo quattuor
distincta teneantur: uerbum dicibile dictio res. quod dixi verbum,
et verbum est et verbum significat; quod dixi dicibile, ver-
30 bum est nec tamen verbum, sed quod in verbo intellegitur et
animo continetur significat; quod dixi dictionem, verbum est,
sed quod iam illa duo simul, id est et ipsum verbum et quod
fit in animo per verbum significat; quod dixi rem, verbum
est, quod praeter illa tria quae dicta sunt quicquid restat
35 significat. . . . verba ipsa quispiam ex eo putat dicta quod
aurera quasi verberent: immo, inquit alius, quod aerem. sed
36 sq. Cf. Auguatin. de magistro V 12 (verbum autem qQamvis a verberatu
7 sq. quanta : corr Vsener \ dispositione vel disputatione || 9 quod vel quot ||
Ibsq. nam . . . loquimur secl Vsener || 21 aures vel auris || 24 aliquid vel aliquod ||
26 quo vel quod
238 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
quid nostra? non magna lis est: nam uterque a verberando
huius vocabuli originem trabit. sed de transverso tertius vide*
quam rixam inferat: quod enim verum nos, ait, loqui oportet
odiosumque fit natura ipsa iudicante mendacium, verbum a
vero cognominatum est. nec ingenium quartum defait: nam 5
sunt qui verbum a vero quidem dictum putant, sed prima
syllaba satis animadversa secundam neglegi non oportere:
verbum enim cum dicimus, inquiunt, prima eius syllaba verum
significat, secunda sonum: hoc enim volunt esse bum. unde
Ennius sonum pedum bombum pedum dixit (inc. 50 V?) et lo
^ori6ai Graeci clamare . . . ergo verbum dictum est quasi a
verum boando, boc est verum sonando.
Stoici autumant . . . nuUum esse verbum cuius non certa
explicari origo possit. et quia hoc modo eos urguere facile
fuit, si diceres hoc infinitum esse, quibus verbis alicuius i5
verbi originem interpretaris, eorum rursus a te origo * * *
dum esse, donec perveniatur eo ut res cum sono verbi aliqua
similitudine concinat, ut cum dicimus aeris tinnitum, equorum
hinnitum, ovium balatum, tubarum clangorem, stridorem cate-
narum. perspicis enim haec verba ita sonare, ut ipsae res 20
quae his verbis significantur. sed quia sunt res quae non
aeris dicatur); Lactant. de opif. d. 15,1 (grammatici quidem et philosophi vocem
esse definiunt aerem spiritu verberatum, unde verba sint nuncupata); Quint.
I 6,34 (et verba ab aere verberato?); GL. I 334,5; II 369,5; Cassiod. de orat.
et de parte eius 2; Isid. I 9,1
6 sg. Cf. Don. in Ad. V 8, 29 (verba a veritate dicta esse testis est Varro) ||
9 sc[. Cf. TG. s. bombus et schol. in Prudent. apoth. 845 || 13 Augustin. de dial. VI
p. 9 Crecel. (Stoici autumant, quos Cicero [cic vel cicero: scio Vsener'] in hac re
ut Cicero irridet, nuUum . . . solet, cuius rei et Vergilius [Aen. V 755] meminit,
ubi Aeneas urbem designat aratro aut per id . . . nominatum, aut per abusionem,
ut cum horreum dicimus et ibi triticum conditur vel a parte . . . pilus. quid
ultra provehar? quicquid aliud adnumerari potest, aut similitudine rerum et
sonorum aut similitudine rerum ipsarum aut vicinitate aut contrario contineri
videbis originem verbi: quam persequi non quidem ultra soni similitudinem pos-
sumus, sed hoc non semper utique possumus. innumerabilia sunt enim verba . . .
persequi: nam et longum et minus quam illa quae dicta sunt necessarium) ||
n sqq. Cf. de l. l. p. 120,9 sqq. ibique adn.; Dionys. Hal. de comp. verb. XVI
{rj q)v6tg r] itoLOvGu ^ni7}ziKovg rni&g nal &sriKOvg r&v ovo^dxcov, olg drikovrai tcc
TtQay^ara %axd xivag svXoyovg jcat v.ivrixiKag diavoiag ofioioxrixag. vcp' mv idi-
dd^&rnJbsv xavQcav xs fiV7irj(iaxa Xiystv ■nal xQS(isxi6(iovg fmicov kkI cpQvay^iovg rpa-
ycov, TCQog xs ^QOfiov Kal ndxayov av^iicov xal 6VQiy(L0v yidXcov), al.
1 nostram vel nostra || 4 sit: corr Vsener || 8 enim vel autem |! 11 boe8(a)e
vel boesei || 15 <(quod^ quibus Wachsmuth || 16 sq. interpretar<(er)>is v \ dum esse
vel quaerendum esse vel dicenda est: ubi <^quaerenda esset: illi docent hoc tam-
diu facien^dum esse Wachsmuth duce Crecelio itemque sed quaeritur et quaeren-
dum Buechder; an: <^dilucidanda idque videtur repeten^dum esse.^ || 20 ita vel ista
PRAGMENTA 289
sonant, in his similitudinem tactus valere, ut si leniter vel
aspere sensum tangunt, lenitas vel asperitas litterarum ut
tangit auditum, sic eis nomina pepererit, ut ipsum lene cum
dicimus leniter sonat; quis item asperitatem non et ipso
s nomine asperam iudicet? lene est nuribus cum dicimus vo-
luptas, asperum cum dicimus crux. ita res ipsae afficiunt ut
verba sentiuntur: mel quam suaviter gustum res ipsa tam
leniter nomine tangit auditum; acre in utroque asperum est;
lana et vepres ut audiuntur verba sic illa tanguntur. haec
10 quasi cunabula verborum esse crediderunt, ubi sensus rerum
cum sonorum sensu concordare[n]t. hinc ad ipsarum inter
se rerum similitudinem processisse licentiam nominandi, ut
cum verbi causa crux propterea dicta sit, quod ipsius verbi
asperitas cum doloris quem crux efficit asperitate concordet,
15 crura tamen non propter asperitatem doloris, sed quod longi-
tudine atque duriti[a]e inter membra cetera sint ligno <^crucis>
similiora sic appellata sunt. inde ad abusionem ventum, ut
usurpetur nomen non rei similis, sed quasi vicinae. quid enim
simile habet significatio parvi et minuti, cum possit parvum
20 esse quod non niodo nihil minutum sit, sed aliquid etiam
creverit? dicimus tamen propter quandam vicinitatem minutum
pro parvo. sed haec abusio vocabuli in potestate loquentis est:
habet enim parvum, ut minutum non dicat. illud magis per-
tinet ad id quod nunc volumus ostendere, quod cum piscina
25 dicitur in bahieis in qua piscium nihil sit nihilque simile
piscibus habeat, videtur tamen a piscibus dicta propter aquam
ubi piscibus vita est. ita vocabulum non translatum simili-
tudine, sed quadam vicinitate usurpatum est: quodsi quis
dicat homines piscibus similes natando fieri et inde piscinae
Ssqq. Cf. fragm. 113; Dionys. Halic. de cotnp. verb. XVI {xa [ihv cpavfig
fttftTjrixa, Ta Si fiOQcpfjg, tcc d' Sqyov, tcc ds Ttd^ovg, rcc 3s Kivqescog, zcc S'
r}QS(iiag, ra S" aXXov jjpTjftarog dTOvdrjJcots , nsgl &v siQr\xai itoXXa rolg ytQO
ijn&v e.q.s.); Demetr. de eloc. 178 sq., al. \\ 24 Cf GL. IV 400, 1 (catachresia est
usurpatio nominis alieni, ut parricidam dicimuB qui occiderit fratrem et piscinam
quae pisces non habet: haec enim nisi extrinsecus sumerent suum vocabulum
non haberent) || 29 Cf. Fest. 213*^, 2 (piscinae publicae hodieque nomen manet,
ipsa non eztat : ad quam et natatum e. q. s.)
3 auditum vel auditam || 6 afficiunt vel efficiunt |I 7 sentiantur vel sentiun-
tur I re lahn \\ 14 concordat vel concordet vel concordaret || 16 duritiae et vel
duritiae | suppl Lovanienses \\ 17 sint vel sunt || 18 usui-petur tamen non {ubi
nomeu Lovanienses ; an: <no^tamen.?) | 28 parum vel paruum | dicat vel dicatur ||
25 sq. simile piscibus vel piscibus simile {| .26 dicta vel dictam
240 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM
nomen esse natum, stultum est repugnare, cum ab re neutrum
abhorreat et utrumque lateat. illud tamen bene accidit, quod
hoc uno exemplo diiudicare iam possumus, quid distet origo
verbi quae de vicinitate arripitur ab ea quae de similitudine
ducitur. hinc facta progressio usque ad contrarium: nam 5
lucus eo dictus putatur, quod minime luceat, et bellum, quod
res bella non sit, et foederis nomen, quod res foeda non sit:
quodsi a foeditate porci dictum est, ut non nuUi volunt, redit
origo ad illam vicinitatem, cum id quod fit ab eo per quod
fit nominatur. nam ista omnino vicinitas late patet et per 10
multas partes secatur: aut per efficientiam, ut hoc ipsum a
foeditate porci per quem foedus efficitur, aut per effecta, ut
puteus, quod eius effectum potatio est, creditur dictus, aut per
id quo continetur, ut urbem ab orbe appellatam volunt, quod
auspicato locus aratro circumduci solet, . . . aut per id quod 15
continet, ut si quis horreum mutata littera affirmet ab hordeo
nominatum, . . . vel a parte totum, ut mucronis nomine quae
summa pars gladii est gladium vocamus, vel a toto pars, ut
capillus quasi capitis pilus. . . . innumerabilia sunt enim verba
quorum origo de qua ratio reddi possit aut non est, ut ego 20
arbitror, aut latet, ut Stoici contendunt. vide tamen paulu-
lum quomodo perveniri putant ad illa verborum cunabula vel
stirpem potius atque adeo sementum, ultra quod quaeri ori-
ginem vetant nec si quisquam velit potest quicquam invenire.
nemo abnuit syllabas in quibus Y littera locum obtinet con- 25
sonantis, ut sunt in his verbis primae: vafer velum vinum
vomis vulnus, crassum et quasi validum sonum edere. quod
approbat etiam loquendi consuetudo, cum de quibusdam ver-
bsq. Cf.Quint. I 6,34 {eti&m.ne a contrariis aliqua sinemus trahi, ut lucus quia
umbra opacus parum luceat e.q.s.); GL. 1276,13 (antiphrasis est dictio ex con-
trario significans . . . ut bellum dicitur quod minime sit bellum et lucus quod
minime luceat); IV 402,3; V 228,20; Mart. Cap. IV 360 (per contrarium verba
dicuntur quando contra quam dicimus accipiuntur, ut . . . lucum cum non luceat:
hoc grammatici xar' ccvricpQaaiv vocant); Isid. I 37,44; TG. s. lucus, al. || 8 Cf.
p. 107, 7 ibique adn. || 11 sq. Cf Fest. PauU 84, 1 (foedus . . . quod in paciscendo
foedere hostia necaretur: cf. 217^,7); Serv. in Aen. I 62 (foedus . . . vel a porca
foede hoc est lapidibus occisa) = VIII 641 et Isid. XVIII 1,11 \\ 13 Cf p. 9,20
ibique adn. \\ 14 sq. Cf. p. 43, 16. 19 et 44, 3 ibique adn. \\ 16 Cf. p. 33, 13 ibique
adn. II 19 Cf Lact. de opif d. 7, 9 sq. et Isid. XI 1, 28
3 quid vel quod vel qui || 12 efficitur vel efficiatur || 13 potatio vel putatio
14 quo vel quod || 18 uocamus vel uocant vel dicimus || 19 capillus vel capillos
pilus vel pilos
FRAQMENTA 241
bis eas subtrahimus ne ouerent aurem. nam unde est quod
amasti dicimus libentius quam amavisti et nosti quam novisti
et abiit non abivit et in hunc modum innumerabilia? ergo
cum dicimus vim, sonus verbi ut dictum est quasi valid[i]us
5 congruit rei quam significat. iam ex illa vicinitate per id
quod efficiunt, hoc est quia violenta sunt, dicta vincula pos-
sunt videri et vimen quo aliquid vinciatur. inde vites, quod
adminicula quibus innituntur nexibus prendunt. hinc iam
propter similitudinem incurvum senem vietum Terentius
,0 (Eun. 688) appellavit. hinc terra quae pedibus itinerantium
flexuosa et trita est via dicitur: si autem via, quod vi pedum
trita est, magis creditur dicta, redit origo ad illam vicinitatem.
sed faciamus a similitudine vitis vel viminis, hoc est a flexu,
esse dictam: quaerit ergo a me quispiam, quare via dicta sit;
15 respoudeo a flexu, quod flexum velut incurvum vietum vete-
res dixerunt, unde vi[e]tos etiam quae cant<^h)>o ambiantur
rotarum ligna vocant. persequitur quaerere, unde vietum
flexum dicatur: et hic respondeo a similitudine vitis. instat
atque exigit, unde ita sit vitis nomen: dico quod vinciat ea
20 quae comprehenderit. scrutatur, ipsum vincire unde dictum
sit: dicemus a vi. vis quare sic appellatur, requiret: reddetur
ratio, quod robusto et quasi valido sono verbum rei quam
significat congruit. ultra quod requirat uon habet. quot
modis autem origo verborum corruptione vocum varietur, in-
25 eptum est persequi.]
2 Cf. Cic. orat. 157 (quid quod sic loqui nos-se iudicaase vetant, noviase
iubent et iudicavisse? quasi vero nesciamus in hoc genere et plenum verbum
recte dici et imminutum usitate); GL. 1 258,2. 387, 22, al. || 7 Cf. p. 13, 4 ibique
adn. ikmque p. 32, 6 || 9 Cf. p. 20, 14 ibique adn. \\ 11 Cf. p. 6, 3. 9,2 ibique cuin.
(et 12,16) II 16 Cf p. 221,1; TG. s. vitus; GL. IV 116,22. 193,24; V 537,27
1 eas vd eam (quod fort. praestat onere[n]t reposito) \ unde vel inde ||
4 quasi vel quae si || 10 itinerantium vel iterantium || 11 et trita] an: et vieta.^ j
ui vel uis |l 14 me vel a me || 16 del Buccheler: v. test. \ cantu vel canto |j 19 quott
vel quid
Varro de ling. lat. 16
Fragmentorum collectionis Wilmannsianae numeri*)
coUati cnm Funaiolianae huiusqne numeris
w.
F.
GS.
W.
F.
GS.
W.
F.
GS.
1 =
266
=
130
44
=
272 =
69
73 =
39
= 66"
2 =
265
=
130
45
=
271 =
70
74 =
46
= 66
3 =
461
=
127
46
=
270 =
71
75 =
291
= 95
4 =
6
=
2
—
=
50 =
48
76 =
292
= 90
5 =
7
=
3
—
=
51 =
49
77 =
293
= 97
6 =
8
=
4
—
=
52 =
50
— =
—
= 98
7 =
9
=
5
—
=
239 =
67
— =
294
= 100
— =
24
=
7
—
=
220 =
116
78 =
—
= 99
8 =
246
=
8
—
=
233 =
117
79 =
319
= 128
9 =
246
=
9
—
=
263 =
37
80 =
322
= 59
10 =
247
=
10
—
=
294 =
100
81 =
40
= 60
11 =
248
=
11
—
=
463 =
126
82 =
47
***\
12 =
249
=
12
47
=
274 =
72
83 =
41
= 61
13 =
26
=
14
48
=
33 =
54
84 =
419
= 104
14 =
26
=
16 .
49
=
243 =
113
85 =
48
= 105
15 =
263
=
17
50
=
275 =
73
86 =
444
= 106
10 =
27
=
16
51
=
276 =
74
87 =
42
= 62
— =
—
=
18
52
=
277 =
76
88 =
43
= 63
17 =
262
=
120
53
=
34 =
56
89 =
421
= 103
18 =
254
=
19
54
=
35 =
55
90 =
266
= 101
19 =
13
=
20
55
=
278 =
76
91 =
234
= 107
20 =
255
=
21
56
=
279 =
78
92 =
236
= 108
21 =
14
=
22
57
=
280» =
82
93 =
236
= 109
22 =
257
=
121
58
=
280 =
77.79
— =
237
= 110
23 =
16
=
23
58^
=
280'' =
77. 80. 81
94 =
242
= 44
24 =
28
=
32
58^*
=
280'' =
80
95 =
49
= 112
25 =
16
=
13
58^
=
280»' =
77»
96 =
244
= 114
26 =
261
=
35
58D
=
280« =
81
— =
—
= 118
27 =
262
=
36
59
=
281 =
83
97 =
273
= 119
— =
263
=
37
60
=
282 =
84
98 =
250
= 62
28 =
250
=
38
60^
=
44 =
84»
99 =
259
= 123
29 =
258
=
39
60»
=
283 =
84»
100 =
260
= 122
30 =
17
=
24
61
=
45 =
85
101 =
267
= 102
31 =
18
=
25
—
=
— =
86
102 =
264
= 124
32 =
265
=
130
62
=
36 =
57
103 =
1
= 40
33 =
19
=
26
63
=
37 =
58
104 =
2
= 41
34 =
20
=
27
64
=
284 =
87
— =
—
= 42
35 =
21
=
28
65
=
285 =
88
105 =
240sq.= 43
36 =
22
=
29
66
=
286 =
89
106 =
295
= 45
37 =
23
=
30
67
=
38 =
64
107 =
3
= 46
— =
32
=
31
68
=
287 =
90
108 =
296
= 47
38 =
30
=
33
69
=
288 =
91
109 =
4
= 51
39 =
31
=
34
70
=
443 =
92
110 =
5
= 53
40 =
29
=
**N
71
=
289 =
93
111 =
251
= t)
41 =
268
=
115
72
=
290 =
94
112 =
422
= 126
42 =
238
=
111
—
=
— =
65»
— =
—
= 129
43 =
269
=
68
*) Fragmenta 1 — 40 apud Wilmannsium spectant ad libros de 1. L, 41 — 90
ad libros de serm. 1., 91 — 102 ad librum de grammatica, 103 — 105 ad librum
de antiquitate litterarum, 106^ — 108 ad libros de origine 1. 1., 109 de similitudine
verborum, 110 de utilitate sermonis, 111 sq. incertae sedis. Cf. ad 199, 1 sqq.
**) Cf. ad VI 68. ***) V. adn. ad 205, 24 sq. f) Cf. ad X 62.
ADNOTATIONES
4, 3. De est delendo ne cogites cum Sp. (in quibus est ==» quibus inest).
4, 5. Cf. Vahlen Opusc. ac. I 392 (ad te respicere Ithri inscriptionem
tmnens, itcm VI 97. VII 109 sq.); nec tamen neglegendum grammaticos etiam
priores libros *ad Ciceronem' excitare: cf. fragmenta tertii libri 2. 3. 4.
4, G. Lacunam ne expleas cum A. Sp. (consuetudine <^apud populum et
ea quae inveniuntur)> apud poetas) neve cum Madvigio Adv. II 166 (con-
suetudine <[et^ apud poetas); immo liaec vel talia exspectamus: consuetudine
<(communi et ea quae auctoritate firmantur inventa^ apud poetas.
4, 10. cum demonstratur dicitur malcbat Sp.; e contrario p. 7,23 de-
monstrat cum dicit Aldus: quamquam loci ipsi sunt dissimiles.
ibid. pertendit cum Canale reliquimus et mox perstet, ubi pertenditur
i'um Vertranio et perstetur cum Sdoppio multi, quia ^quis' facile subauditur,
ut VI 55. 73, al.: cf Mue.
5, 11. De Turnebi distindione (quam denuo proposueruMt Groth etA. Sp.)
cf. ed. Bipont.p. 272. — Muti in Muci mutare noluimus, quamquam nec Turnebi
sumus immemores nec Ottonis (JSpriehw.* s. h. v.): nominibus propter notionem
iocose uti videtur (cf. tacitis quoque et brutis apud Senecam epist. 121, 24).
5, 16. quorum . . . omnis cum Mue ad antecedentia referenda esse pu-
tamus: quorum (^sdl. quorundam obiectorum) pars est discordia omnis ver-
borum novorum ac veterum. Quamquam quorum suspectum est: ubi neque
cum Mue scribimus quo (= hinc) neque quom cum Sp. (omnis in consuetudine
communi <^commutata)>, quot . . .); sed potius quo pertinet vel tale quid ex-
spectamus (quo pti = quoru, net ante uet[erum] om). Nec deest suspicio hic
quaedam intercidisse una cum eis quae § 8 desiderantur.
5, 17. litterarum om a, Fr.Fritzsche, Sp., alii: at suppleri posse ex eis
quae secuntur verborum negamus; immo ut commutatio, ita etiam litterarum
latiore quodam sensu did videtur. Etenim etiam traiectio syllabarum quin
commutatio litterarum did possit latiore sensu, vix dubium.
5, 18. patietur servavimus (cf. X78): certe neque potis est neque poterit
probabilia sunt. Atque scrutari passivum iam Antonibon defendU itemque Gro-
thius (quod vindicat Priscianus), patietur autem optime explicatur, si de libro
altero cogitamus ac de eis qui negarint iTVfioXoytxijv artem eamque utUem esse.
5, 21. De traiectione cf. ed. Bipont. (tralationem praetulit Sp., similiter
Grothius, neuter memor Scaligeri Popmaeve).
5, 22. Nullo modo probari potest Wilmannsii ratio de Varr. l. gr. p. 25
Woclfflino probata (Arch. VIII p. 425): aut productione aut correptione, de-
nique vocabulorum compositione aut conlisione.* nam non bis quaternae essent
246 ADNOTATIONES
causae, sed qmternae et his hinae. productione del etiam Vsener ^Ein ant.
Lehrgeh. der Philologie' 'Sitzungsher. der hayr. Ac? a. 1893 p. 625. V. inter
alia Quint. I 6, 32 et cf. Leo Herm. XXIV p. 289 adn. 5.
5,26. cretifodinae Turn (^an cretofodinae ? ' Thes. I. l.), arenofodinae
Scal (arenif. Mue).
5, 30. De gradus delendo ne cogites mm Sp., quod tribus exemplis i/nter-
positis vix omitti potuit. Cf. 5, 26.
6, 1 escendens et hic et 5, 27 Sciop: cOntra ascend- utroque loco A.Sp.:
at cf. 6,5 — 7, unde memoria et expUcatur et servatur. antiqua 5, 27 sanissimum
est: cf. Beitzenstein 'Gesch. d. gr. Etymologika' p. 185 et ^Varro u. Johannes
Mauropus' p. 84, 1.
6, 3. Varro dicit se in etymologia tractanda secundum gradum praeteri-
turum, tertium adsecuturum esse, cum non solum ad Aristophanis lucernam,
sed etiam ad Cleanthis lucuhraverit: h. e. non modo antiquam grammaticam
pernoverit, sed etiam' ad philosophiam Stoicorum accesserit: quartum gradum
adipiscitur qui non modo grammaticam, sed etiam philosophiam praeteriit,
post se reliquit, h. e. penitus novit. In quarto igitur versatur gradu, cui ad
grammaticam philosophiae virtus penitus accessit: is demum quasi mysteriis
admittitur et spectat. — Qmd Beitzenstein ^Gesch. d. gr. Etym.' 186 initia
esse existimat ccQxdg, h. e. radices monosyllahas, et ante regis supplet rex, ut
propter ea quae secuntur ferri posse negamus ita propter adytum quod prae-
cedit: unde initia potius mysteria interpretamun, ut grammaticum philosophum-
que excipiat mysteriorum spectator: cui interpretationi ne SJmtschii quidem con-
iectura satisfacit qui Hermae vol. XXXII p. 96 re<^li^g<(ion^is (et perveniara
scientia) proposuit, cum illud religionis dbundare videatur: cui coniecturae vel
cedunt aliorum temptamina (rerum vel Cereris Canal; cf. Boot Mnemos. XXII
p. 409, Lachmann in ep. ad LohecMum p. 250 ed. Ludw., A. Sp. in adn.).
Fortassc delendum est regis tanquam perperam illatum ex § 9 ah eo qui ad
initia genetivum requireret. Voluit qui scripsit 'regis Latini'.
6, 5. fecit ne cum F (et Grothio) scrihamus, et aegrotamus dissuadet et
nonnumquam.
6, 9. De <^deli^quare fuit qui cogitaret.
6, 16. partim explicandum cx Gellio X 13 aliisquc locis: quo refutantur
Muelleri Canalis aliorum commenta. Litteris vero non satisfacit quid invene-
rim aut opiner A. Sp.
6, 21. diem et noctem propter lihri memoriam posuimus; nam et diem
et noctem et noctem et diem dici potuisse cum per se prohahile tum ex exem-
plis intellegitur, quae aliam oh rem C. F. W. Mueller 'Syntax des Kom. u.
Accus.' p. 104 sqq. composuit.
6, 25. item pro ideo Canal, initia Wi: uhi ideo ahundanter dictum sol-
Ucitare non audemus.
7, 1. horum iam de binis Mue (de bigis Canal). enumeravi deque
locis Groth. — his . . . quae non sollicitanda esse confirmant ea quae Plasherg
ADNOTATIONES 247
Cicer. Parad. ete. jj. 160, 9 adnotavit; cf. Stangl 'Berl. phil. Wochensdir.' 1908
p. 1559.
7, 2 sq. quod2>ro qua Veitr probante Mue; an: siquar' — quas radices
Skutsch.
7, 5. Neque agrarium ^engelii neque agrestem Stuenkelii {quo rccepto
%lcl. vid. ad agricolam' ^. Sjp.) neque ciyqoikov habent veri similitudin(m, qui-
bus temptaminibus ccyQaatrjv addidit Skutsch, sed ut simul de dclenda voce
cogitet. Cetenim Agrasium ante nos Boot l. s. s. (agro<(rum domi)num idem).
Cf. Sdmlze 'Zur Gcsch. d. l. Eujenn.* p. 115. 343.
7, 9. potest <aut> ut Wi et Sk.
7, 14. usque idem vendit Sp., usque vendit Beiter.
7, 20. in quo] cf. Ueidrich p. 39.
7, 21. prioris recte tutatur Beitzenstein p. 33. — Ceterum ne post lonia
distingueremns cum Sk. inde prohibiti sumus, quod sic Hriplex Asia' evaderet,
quae tamen modo 'modis duobus' dicitur. Quamquam in his non omnia satis
explanata esse fatemur.
7, 22. summum <id> ubi Beitzenstcin p. 33, recte pars eius vindicans.
7, 26. Bifficultates, quas verba Varronis ex Laurentiani scriptura ex-
hibent, SchoeUii coniedura quam in apparafu posuimus facile removeri posse
visae sunt; unum ortum ex I (per I unum notant Prisc^ atque non modo
Gdlius Noniusque libros I — XX (non XXI) comprehcndunt , verum etiam
per se commendatur, qu^ sic d dccades apparent d pentades ut in libris
XXVI— XXX, sic in libris XXI (non XXII)— XXV. Cetcrum cf. Marx
p. LIV, Cichorius (' Untersuchungen zu Lucilius') p. 93.
7, 28. Quod Beitzenstein p. 38 non niodo duo dyma Adio tribuit, sed
totum locum una cum ctymis, id eerte falsum est: nam utut 8, 2 sqq. scribemus,
utrumque etymon ab ipso Varrone rdradatur: prius reidtur, alterum diverso
modo explicatur. Scmmtur verba omnino ego magis puto, ex quibus apparet
diam sequentia ipsius Varronis esse. Ut hoc loco ita plurimis aliis Beitzenstein
Adium Varroni substituit sine certa ratione.
8, 1. Verba contrario nomine dderi iubet Sk.
8, 4 sqq. Cf. W. Wundt ' VolkerpsychoL' I 2 p. 459 et contra Solmsen
'Stud. z. l. Lautgesch.' p. 184 ct Walde s. caelum.
8, 10. cavile Florcntini tuiari viddur Buechder 'Lex. It' p. XII: quod
tamen propter Festi memoriam parcMdam rede fieri negamus.
8, 11. a cavatione ut cavium coll. pilum . . . ut perilum §116 Sk.: cui
cecleremus, si ea quae praecedunt spes esset cum his consociari posse.
9, 2. vias quidem . . . agendo teritur ex § 35 male translata censcbat
L. 0x6 (de Varr. etymol. p. 22); cf. WUmanns p. 17: at § 35 non agitur de
Uerendo* neque possunt haec verba ab eis quae secuntur (etiam ambitus e. q. s.)
separari. Videntur potius nonnulla verba intercidisse quihus coniungcbantur
haec cum superioribus, e. g. itaque hoc cum is <vocabulis sociatur quae di-
cuntur proprie de agrorum mensuris>. Quae vero secuntur re vera interposita
248 ADNOTATIONES
esse nuUoque modo cum Spengdiis admitti posse teriminus vd tale quid in Latio
dicttim, ipsa res monet. — via <^primum)> quidem Lillge de eleg. in Maecen.
sent. controv. iterum male servato: nam item vd sic requiritur. via sic item
Grofimann depart. quidem p. 14. Geterum cf. H.Degering ^Berl.phil. W.' 1907
p. 1564 sq.
9, 10 sq. ab eo <(si^ qui Romanus combustus et in sepulcrum eius abiecta
gleba non est Wi. — quom mortuos pro qui Romanus Vahlen Opusc. LI 418:
at cf. apud Romanos apud Flinium N. H. VII §187 (v. lioTide Psyche 1 28, 1).
9, 14. quoad inhumatus sit cum aliis etiam Keil in r. r. I 1,3 p. 6.
9, 16. Inverbis hximorhmc. ita.q\ieideonoUhaerere:cf.Krumbiegd2y-60.
9, 19. quamvis] quaeris Wi; cf. Beiter p. 119.
9, 21 sq. ut <(putant^ Puteoli Wi cum 8p.
10, 1. De incircum cf. praeter Handium Beiter p. 69 adn., Krumbiegel
p. 24, Skutsch Mus. Bhen. LXL p. 613 adn. 2.
10, 6. Noli fZe cupilucos cogitare cum Bibbeckio aut de luciputos mm
JEllisioHermath.XIp.354: immo nomen comice defortum ex puticulis. Geterum
Afranius in Togata (cf. Hor. sat. I 2, 63. 82) scribendum esse et hoc loco et
apud Gellium XX 6, 5 [ubi exstat inter Terentius in Phormione et Laberius
in Necyomantia) post Fumccium monuit Teuffel (in programmate de Afranio),
quod fugit et Bibbeckium et alios. Vide etiam p. 65, 4 (ubi Togata praetexta
pro t. p. proposuimus).
10, 16. Non sine voluptate Varronis editores legerunt legentque alii,
quod Osthoff scripsit in censura libri egregii quem Guil. Schulze comjjosuit de
nominibus propriis latinis 'Litt. CentralblatC a. 1905 p. 827: „Mit einem
am als der amb(i), ambo gr. ccficpl, afjLqxo ahd. umbi zu entnehmenden ein-
fachen Praefixform, die nach Schulze S. 541 f., wie in amicire, so nun ent-
sprechender Weise auch in dem Namen der am Aternum gelegenen Stadt
Amiternum zu suchen sei, operieren auch schon F. Gustafsson Bull. de la
soc. linguist. 12 (1902) p. LXVf. und neuerdings A. Dohring Wolfflins
Archiv 14, 138". Geterum Schulze Varronis non immemor fuit.
10, 18. aliter] scil. quam par est vel decet? (aliter atque decet ambit,
ex ambitu Mommsen ^Staatsr.'' I^ p. 4 78 adn. ad sententiam rccte). qui <^avi)>-
diter (vd <(speci)>aliter) facit Schoell. — indagabilis Scal (videtur Varro in-
dagabili adiecisse, quia ^raro illud datur, ut possis liberalitatem atque beni-
gnitatem ab ambitu atque largitione seiungere' [Gic. d. or. II 105]).
10, 20 s<?. Antiquum hoc veriloquium Nissenio II p. 544 tribuit SchuUe
l. s. s. p. 569 adn. 7.
10, 21. qua etiam Altenburg de serm.ped. etc. (sent. controv), item Groth.
quia noli scribere cum Ellisio, pro quo Varro quod ponere consuevit: cf. praef.
Spengelii p. LXVII et Keil in r. r. III 16, 19 p. 291.
11, 9. Gf 0. Hirschfeld Herm. VIII p. 469.
11, 11. Bro austrum quod Eurum Bhol scripsit cum B, id falsum esse
docd Strabo II p. 111: cf. Keil ad Varr. cle re r. p. 9.
ADNOTATIONES 249
11, 12. Cf. Kriimhleffd p. 39 (de verhls a qua et lapeto traditur Pro-
metheus), itetn HeidrUh p. 52.
11, Visq. Manilius cnm Bentino Funaioli p. 85. — quoius pro quorum
Boot l. s. s. p. 410.
11, 15. Cf. Krumbiegel p. 8 {suhintdlegendum, non scrihendum cum
Laeto fecit).
11, 16. Cf Woelfflini Arch. XII p. 332.
11, 22. Romulo Rhol. alii: at cf. testimonium.
12, 7. De id cf Heidrich p. 38.
12, 11 sqq. ut esset duce Sp. Ellis l. s. s. Cf. HddricJi p. 47, Sp. Emend.
Varron. spec. I 5, Olivieri ^Riv. di stmia ant.^ III (1898) p. 136.
12, 19. ab inconsito Ellis l. s. s.
13, 1. Cf Krumhiegel p. 71 adn. (de etiam).
13, 6. Bc accusativo sementem, quem tiitatur Muc, cf. 14, 1. 28, 19, alia.
13, 7. ubi] i. e. ubi spicae, ibidem et culmi. Cf Isid XVII 3, 15.
13, 15. Quod Kriegshammer de Varron. et Festl font. p. 85 f= 105)
conicit scrihendum esse quo est terra porrecta, id est proiecta (praeeunte id
est porrecta Aug), non opus esse arhltramur: iacta per proiecta cuxuratius
designatur etymMogiae (porca) causa.
13, 17. rursum rursum ut iterum iterumque dictum esse putaremus,
si exempla suppeditarent ; neque enim prorsus eadem sunt qua£ Wodfflin
^Sitzungsber. d. h. Ac' a. 1882 p. 467 attulit {Tertull. apol. 48: nec mors
iam nec nirsus ac rursus resurrectio ; Val. Flacc. Argon. III 596: rursus
Hylan et rursus Hylan reclamat) ; et abu/ndat F dittographiis.
13, 18. Quae In apparatu Bremero adscripsimus, Huschkli simt: cf ^lguv.
Taf p. 437; dividi tamen esse ius Lachmann ^Kl. Schr.' p. 186. Vcrha plebei
rura largiter ad aream sana esse videntur. Cf. lurisprud. anteiust. rel. ed.
Hmchke ed. VI curata ah E. Seckel et B. Kuehler p. 35.
13, 19. Cf Buechder Mus. Rhen. vol. LII p. 398.
13, 21. Cf. Wissowa ^Ges. Ahhandl. z. rom. Rellg. u. Stadtgesch.' (a. 1904)
p. 240 adn. — Roma, <(antea^ Mommsen ^Staatsr.' III 1 p. 113.
14, 1. Capitolinum] de libera structura cf ad p. 13, 6.
1 4, 6 sq. tradiderunt d (cum ten Brinhio) Latium pro late L. Mudler
'Q. Enn.' p. 145, 1.
14, 7. Ennium (Annal. 25) dixlsse Saturnia terra ex Varronis loco non
sequitur: nam terram voci montem oppositum Varronis est, non Ennii, quem
potius, sl nomen adiecerit, Satumia tellus dixisse exVerg.Aen. VIII 329 conicias.
14, 8. Cf Krumbiegd p. 33.
14, 12. Inlurisprud. antdustvn. rd. ed. VI p. 11 legitur: parietes postici
'muri' pro parietes 'postici muri', vix rectc: nam post aedem Saturni . . .
parietes sunt parietes postici; in legibus illi 'postici muri' vocantur.
15, 1. quod ea qua tum itum vel quod ea aqua <(qua^ tum (^tamEUis
l. s. s., itum cum Canalc.
250 ADNOTATIONES
15, 2. sacellum Volupiae. Velabrum Gilhert ^Gesch. v. To}).' p. 56.
15, 4. Verba dicitur . . . aere secl. A. Sp. assentienfe Marxio, verha
merces . . . aere van der Vliet Woelfflini ArcJi. X p. 16.
15, 7. Cf. Huelsen Mus. Bhen. XLIX (1894) p. 413 sq., Muenzer ibid.
LIII (1898) p. 603, Wissowa 'Ges. AhhandV p. 212, 1 et 219 sq.
15, 12. Cf Bormann 'Eranos' (Vindoh. 1903) p. 350 adn.
15, 17. Caeliolum servavimus: sic mons laniculus et laniculum.
15, 18. Cf. Wissowa Sat. Viadr. p. 13; Gilbert 'Gesch. u. Top.' p. 177.
15, 20. Quae de Argeorum sacrariis adferuntur, ad verbum transcripta
esse ccnsemus ex Varronis rerum urhanarum libris vel ex ipsis libris ponti-
ficiis (cf Wissowa ^Ges. Ahhandl.' p. 212 = 'BealencycV s. Argei 689, lordan
Topogr. II p. 267, Preibisch fragm. libr. pontif. p. 6sq.). Quod recentioris
aetatis colorem prae se ferunt formae longe plurimae, cum Wissowa et aliis
ita interpretamur, ut sacra Argeorum non tam vetusta esse quam multis vide-
bantur statuamus. De singuUs quihusdum formis egit Havet ^Memoires de la soc.
de lingu.' IV p. 234 sq. — Cf. Mommsen ' Staatsr.' III Ip. 124 et Wissowa l. s. s.
15, 22. Cf Gilbert 'Gesch. u. Top.' p. 217.
16, 6. Subura<(m^ Wissowa (tadte) /. s. s.
16, 13. vicini vix recte tutatur Ellis l. s. s. p. 355 tamquam locativum,
ut vesperi. An: viciniae?
16, 15. vincit pro una est Boot l. s. s. p. 410 (ai cf. virtus una domina
est apud Ciceronem similiaque). numen est Gilbert ^Gesdh. u. Top.' p. 174.
16, 18. Non ouls cum Muellero, sed uls ex ouis (i. e. <(o^vis vel ols)
efficiendum esse monuit Lindsay de l. l. IX 56 (p. 683 vers.): cf. ^lndog.
Forsch.' III p. 271.
17, 5. Pro ar§ vel ara est (= ara e) vel ara eius ten BrinJc, Sj).
17, 6. Cf. Krumhiegel p. 56.
17, 11. Cf. Huelsen Mus. RJien. XLIX (1894) p. 414 et 'lUalencycV
s. Apollinar, Diels 'Sihyll BV p. 82, 1, Studemund PJiilol. XLVIII p. 174,
Aust d. aed. sacr. p. 50, 1.
ibid. est Apollinar cis Mueller.
17, 14. Formam Instelanus defendit ScJmlse p. 182 adn. 2 neglecto
testimonio epitomes (instegano), quod mutationem lenissimam confirmat.
18, 12. nominatae servavimus cum Vahleno; dictum est, uf 'acta est
Stichus'.
19, 3. Aegypti(i)s Canal et Sp. praeeunte ab Aegyptiis Turnebo. —
Arpocrates UMice verum W. ScJiulse in Kuhnii Act. vol. XXXIII p. 233 sqq.
tutatum esse monuit SJc. Cf. Friedrich ad Cat. 102, 4.
19, 4. tutus (vel cautus) eam Canal. conticescam Antonihon. tacescam
vel attacescam FMis l. s. s.
19, 7. ad portum cum Salmasio multi (ut ante portum [pro portam]
Daniel apud Serv.): cf. Canal p. 366 sq.
19, 19 sqq. Cf. Vahlen Opusc. acad. II p. 480.
ADNOTATIONES 251
19, 11. Citius Bhi Nus. Jihen. auppl. LII (1898) p. 12; mox isque
Lachm prohante Vahleno.
20, 1. quod naturalis is exitus Sfotoasser ' Jahreshericht des Franz-Jostph-
Gymn.' a. 1890/1891 p. X.
20, 6 sqq. tradat post Samterum Quaest. Varr. (Berol. 1891) p. 40 Diel-
siumqw 'Elem.' (a. 1899) p. 79 Iteitzenstein 'Strafiburger Festschr.^ p. 157 sq.,
qui haec mutat: in limine adhibentui* <^et lugatinus advocatur)> quod con-
iungit hic (ex Augustini loco allato: at dei commemoratio alicna a loci con-
textu); 20, 9 hui[cl cum Lachm in Lucr. p. 311 et Bibbeckio; 20, 10 sed
<(quod)> vincire; 20, 13 (ex Augustino de princ. dial. 6) dicitur: <(a vin-
ciendo etiam vietus; nam^ viere est vincire et a quo [est] in Sota Enni<^u8^
et mox palmam <(habet^; 20, 17 coniunctione ignis et humoris <(semina)>.
Ceterum coniungit<(ur^ hic A. Sp. affcrens verba prorsus aliter comparata
ex § 88.
20, lo. palma Scaliger: at videtur Varro mente dicebant ex 13 (dicitur)
suMntellexisse.
20, 17. Cf. Maas in Woelfflini Arch. XII p. 516 adn. (e spumis poetae
sunt: Varronis si essent, e spuma dixisset).
21, 'i sq. antiquis enim <(ger^ quod nunc <(c^er Ellis l. s. s.: at cf. Cic.
d. n. d. II § 67 (testim.).
21, 7. quia mortalis <(is)> atque urbes beluasque omnis iuvat Vahlen
Addend. p. 306. quia mortalis, <^arva)> atque urbes beluasque Schoell (cf.
urbem atque agros Sc. 128 V.^). cum sic demum urbes inter mortalis beluas-
que quadrare videatur.
21, 9 sq. iam cum est conceptum et inde cum exit Canal. nam tum est con-
ceptum et inde tum exit Ellis l. s. s. praeeunte et idem tum exit quom Scaligero.
21, 11. NonnuUi criticorum errores ex testimoniis allatis refutantur.
21, 12. dies geneUvum esse ne censeamus cum Austio in Boscheri lexico
(II p. 620) obstare videtur, quod Di<(e)>spiter praecedit.
21, 18. Pro vi quod proposuit Sk. vel, idem iam Vollmer occupavit in
Thesauro l. l.
21, 19. quare quod finis oQog Orcus dictus Canal. Ceterum ortu<^u^m
Sp., ubi velut tribiun § 56 comparavit A.Sp. Adde declinatum p. 185, 21.
ructum de r. r. II 1,28. — Minime dclendum esse luno docet haec quod sequitur.
22, 1. Sol ausel vel pro Sola vel Wi coll. Festo Fauli 23, 17 ingeniose, etsi
vix vere.
22, 6. De Diviana cf. Solmsen 'Stud. z. l. Lautgesch.' p. 112.
22, 7 sqq. Quac traduntur efsi contorta sunt, tamen ferri posse censemus.
Certe si Scioppium secuti verba quod . . . Proserpina (cf. Serv. Dan.) delemtis
(sic A. Sp.), mire Epicharmo etymologiam tribuimus, quae Varronis cst. Epi-
charmus Dianam dicit Proserpinam, quod Diana (h. e. luna) interdiu sub terris
soleat esse: Proserpina autem dicfa est e. q. s.: quamquam ex illis verhis ipsis
creticos elicuif Ellis l. s. s.
252 ADNOTATIONES
22, 19. oculis, quod Scioppius dclet, tufatur Festiis (= per oculos).
22, 20. <(in)> omne quod nascitur ignis se indit Canal (indit cum Scal),
minus recte, quia ab igni vita ipsa ducitur.
23, 2. fulgur ne corrigas cum CanaJe et A. Sp. cf. Isid. XIII 9, 2 item-
que exempli c. Cic. Somn. Scip. 17 (ille fulgor qui dicitur lovis), TG. s. v.;
quamquam cf. Thulin Arch. XIV p. 369 sqq. (376. 379).
23, 3, contrariis diis ad sequentia spectare multi coniecerunt: velut sic
scribit Madvig Adv. II p. 167: ictum. in contrariis dis ab (aliter Beiter Ohs.
crit. p. 9 sq.).
23, 6. Velini scU. fluminis. Noli de lacu Velino cogitare: nam lacum
Velitii idem Varro d. r. r. III 2, 3 Jidbet, uhi cf. adn. Keilii.
23, 7. Commotiae vulgatam efsi receperunt omnes, tamen valde de no-
mine dubifamus; immo exspectamus tale quid, quale est commotilis (ut elec-
tilis, fossilis, alia).
23, 14. Cf Schulse 'Z. G. d. l Eigenn.' (1 904) p. 465 et Bittenberger Herm.
XLI (1906) p. 86 adn. 3. — Adde testimoniis Diod. XXI p. 493 ed. Wess.
23, 17. Cf. Bluemlein in Woelfflim Arch. VIII p. 586.
24, 1. Fontem (ubi Fortem plerique) post Canalem Bergkiumque vindi-
cavit Boot l. s. s.
24, 3. Gf. Vahlen Enn. poes. rel. p. XXXII et ad Ann. I fr. LIX ed alt.
24, 13 sq. Cf. inter alios Wackernagel de pathol. vet. initiis (Basil.
1876) p. 24 sq.
24, 20. Cf Schuke 'Z. G. d. l. Eigenn.' p. 1 73 adn.
24, 21. yaqyaqa Scaligeri neglecto Pauli testimonio Muellerique commen-
tario fuit qui nuper commendaret.
24, 25. melander = (leXdvdQvg pro fiekccvdQvov dictum. melandrya Laet.
24, 26. vernacula ante vocabula suppl Sp., pro vocabula substituebat
Canal.
25, 5. Cf L. Spengel 'Uber d. Krit.' p. 447 adn.** (in ed. neglectum).
25, 9. KeQKovqLg, quod Scal reiecerat, commendabat Mue, item Wi (xi^-
novQog quidem piscis nomen esse, sed TiEQKioav, neQKOQcovog nomina avium), cui,
siquidem vix concedendum Waldio sanum esse cerceris, %eQnri8rig et propter
litterarum similitudinem et propter glossariorum scripturam praetulimus.
25, 14. lutra est qui Varronem duxisse malit a lu et terra coll. p.42,9
(quod ab terra agricolae solvunt id est luunt, lumecta); nisi potius litra pro
lira corrigendum esse indicare vQlebat qui scripsit.
25, 21. Cf Schoell in Woelfflini Arch. X p. 116 {adde VI 88 sq. 93 ad
illustrandum consul ciat).
26, 4. Cf Mommsen 'Staatsr.' II l^p. 223 adn. (479. 511 adn. 542 adn.).
26, 5. Cf Schuhe l. s. s. p. 218 adn. 4.
26, 8. Cogitare possis cle vei (ul) post dicebatur inserendo, unde duae
nascantur diversae eiusdem originationis interpretafiones ; uti nunc verba legun-
tur, verba quod a consule dicebatur ad etymon omnino non spectant.
ADNOTATIONES 253
26, 13. Cf. Mue in udd. p. 300 (item ad 26, 2i;.
26, 15. in eo Mue, alii alia: ubi ideo explices ex Diornjs. Halic. III 45, 3.
26, 21. Cf. inscripiianem mipcr repertam in luco Furrinae CArch. f.
Beliffionswissensch.' X 1907 p. 333 = Domaszcwski 'Abh. z. roem. licV [1909]
p.171 et 'lioem.Mitt: XXII p. 229): Nvv(peg OoQQlvsg (sic).
26, 23. in certis sacris pro in comitiis in sacris Wissowa (^lielig. u. KuU.
d. li.' p. 480: adde encyclop. real. s. Arvales p. 1478), minus probabiliter. Sed
idem adsoipsit memorabile videri, quod in Fast. Praen. ad XIX Mart. 'Salii
faciunt in comitio saltu' lcgatur. Cf Gilbert ^Gesch. u. Top^ p. 141.
27, 5. Cf. Loewe Prodr. p. 351 {TG. s. titiensis clangor), Buecheler
ArcJi. II p. 119.
27, 7 sq. concipere<^n^tur Mommsen ^Staatsr.* II l^ p. 689 adn.
27, 10. Cf Vahlen, Enn.^ p. XXXVIIIsq.
27, 13. oppressi<^sset)> del. hostis Mommsen ^Staafsr.' I^ p. 22 adn.
27, 20. Dc str /pfwra Ypsicrates, quam recte tutatus esi Skutsch, cf.Bram-
bach de orthogr. p. 284 sq.
27, 21. feneum signum pro unum signum conidt Schoell coll. Ovid. Fast.
III 115; Scrv. in Aen. XI 870; Don. in Eun. IV 7, 6; But. Bom. 8; Isid
IX 3, 50. XVIII 3, 5; TG. s. manipulus; Or. gent. Bom. 22, 3.
28, 12. ab <(in)>sidendo A. Sp. cum Studemundo apud Grothium, itcm
Wi, sed neglecta voce item (cf. L.Sp. praef. p. LXXXV sq.).
28, 18. ambitiones A. Sp. per errorem (cf. Mommsen 'Staaisr.' II i'
p. 178. 542 adn.).
28, 19 sq. classicus Turn {etsi classicines praefert.'), ubi classicos def.
Mue; cf. VI 92. De comuo forma a Mommseno restituta cf. Isid. XVI 25, 10;
TG. s. comu; quamquam res incerta. qui item cornu vocant vulgata, minus
bene proptcr antecedentia et sequeniia. Sed antea ne cum Spengeliis inter tubi-
cines et liticines inseras comicines, respicias propius ad tubicinem accedere
liticinem cx liiuo *quod est genus tubae minoris' (GL. 1 28, 15. 38, 5. 87,16.
541, 24).
29, 9. in proxumo libro nihU simile cxstare cum Sp. monuerit, id quo-
modo explicandum sit exponit Beitzenstein l. s. s. p. 41 adn 2. Idem quod
a spatio {y. 12) artificiosius defendit, in quo plerique haeserunt (a studio
coni. Scioppius), respiciendum potius ^spatiatorum' genci'a afferri, qui cum
^spatio' ad aTudiov vd potius Doriensium cnddtov redeunt (cf. Mommsen ^B. G.'
I p. 232).
29, 20. Ad [per]pascebant cf. Thidmann in Wodfflini ArcJi. I p. 74 et
V. ad 61, 15. — Noli pro pecora cum Augustino et Mommscno pecunia scri-
bere, quod dissuadent testimonia (cf.Gentilli in Stud. It. XI 1903 p. 161 adn.).
30, 5. primo fuit cum Sk.
30, 14. omnicarpae caprae {navxozQ&ytq xQttyoi)?
30, 15. iQlas, B. S. Conway 'Indog.Forsch.' II p. 161 obloquente Skutsch
'Krit. Jahresbericht f rom. PhiloV II (1891 —1894) p. 47.
254 ADNOTATIONES
30, 16 sq. apruno non mutandum censet Sl:, apruno porco in dialecto
aliqua italica = apru(g)na porca esse posse. Ceterum cf. Flania ^Gramm. d.
osJc.-umh: DiaV II p. 593.
31, 1. Cf. Keil in r. r. II 4, 17 p. 166.
81, 2. Cf. Blecher, de extisp. CReligionsgesch. Vers. u. Vorarb.' II [1905J)
p. 50 [220 sq.], Kretser de Boman. vocab. pontif. p. 57 (qui Corssenum I^
p. 509 sequitur).
31, 3. Accium hoc scripsisse cum minus prohabile visuin sit, iam Osan-
nus Anal. crit. p. 66 Ateius proposuit refutante Mucllero; cf. Willers L s. s.
p. 10 sq., Kriegshammer p. 97; fortasse cogitandum de pragmaticon lihris.
31, 7. Cf ad p. 31, 13.
31, 8. nisi quod sic tantum intellegi potest, ut Varro dicturus nisi quod
signum . . . voce dat, canis dictus, ut tuba et comua . . . canere dicuntur
mox interposuerit ut tuba e. q. s. ideoque receperit quod hic item. At alterum
quod nullo modo defendi potest, ne dicatur ut tuba ac comua, quod (vel quae
Gum Sp.) . . . canere dicuntur, — canes dicta.' lam noctulucus [sic inter
alia Turn cum ipso F] si retinendum est — neque facile cum plerisque mero
errori trihuas vocem exquisitam — 'noctulucus in custodia' ex poemate
quodam repetivit Varro. Ceterum cf. Gundel, de stellarum appellatione
et religione Romana ('Religionsgesch. Vers. u. Vorarh.' III [1907])
p. 36[128]sq.
31, 13. mulierculae cum Rossignolio 'Journ. des sav.' 1834 p. 561
etiam Mueller in Fest. p. XLIV, recte: qua ratione non modo vindicatur hoc
loco et leaena ah A.Sp. deletum, verum etiam confirmatur coniectura qua
supra catulus repetitum servavimus: praesertim cum et testimonia adiuvent et
diserta cati notio quam recte desiderarunt ex ipsis nominihus accedat; neque
ohstant quae WoelffUnus contendit Arch. II p. 324 : nam ut mittamus errare
potuisse Varronem, quid impedit, etiamsi Catulus descendat a catus, ne aliquis
ludat cum catulo.^ Ceterum eadem ratione etiam § 95 \xt . . . pedicam et
pedisequum interponuniur.
31, 20. mutata post alios defendit Boot l. s. s.: at cf. Schoell in Act. soc.
phil. Lips. VI p. 7.
32, 6 sq. Cf. Wilmanns p. 64 adn. 2.
32, 12. §ddt'^, quod Varro /inxit antiquitus idem ac qd(pavog significasse,
non iolerans Mue rapum correxit. Cf. TG. s. radix et lexica graeca.
32, 14. Cf Woelfflini Arch. IX p. 9.
32, 17. p<r>as[s]ica Ellis l. s. s. p. 356.
32, 20. ut curvimeres. dicti fructus dist. Canal, non male.
32, 21. quas fundus et [e]a[e]quae in fundo Groth.
33, 11 sq. Quae de grano Varro dicit valde ohscura: nec si cum non-
nullis KoxKOv suhstituimus declaratur, qui tam confidenter dicere potuerit unde id
dictum nisi , . . Vide num huc facere possit Hesychii glossa yiqavog . . . oQya-
vov h,vXLvov iv G) xoTtrovGiv ol alcpitonotol ra aXcpixa, uhi accedunt apud
ADN0TATI0NE8 265
Belilcmm 232, 2: o%tv xat yeqaviu xu uktpixtt xuktid9ai. Mox Canal horreum
ab hordeo, hordeura ab honido proposuit.
33, 14. nam ibi fieXCvr, vcl nam ii (leUvrjv HeidricJi Stud. Vindob. XV
(a. 1893) p. 306 sq.
33, 20. globuli Laetus, glomi Georyes: cf. Mue ad Fest. p. 98, 4 et Keil
ad Cat. d. agr. LXXVIIII p. 109.
33, 21. exuitur (yum Mue A. Sp.: sed rrdissime Canal adnotavit Varro-
netn videri crusta ducere a corio usto (cf. Serv. in Aen V 69: qui eru^lum
*€x corio durum* expUcat),
33, 24. debuit scil. Plautus: quem pulmentum formam debcrc pastoribus
cxponit Varro.
34, 9. assudescit ut per se sanissimum esse videtur (cf. et ideo sudan-
dum V. 10) ita quomodo cohuereat cum eis quae secuntur aegre dicas; ubi suci-
dum pro uvidum quod proposuit A. Sp. nec quadrat et una cum huius libri
§ 24 glossae dissuadent, quibus uvidum per humidum expUcatur. assudescit
id est uvescit quod in appuratu proposuimus sententiae accommodatius (u/nde
simul expUcatur assuescit anle corr).
34, 16. Be sueris nominativo cf. Heraeus Arch. XIV p. 124 sq. — De
insicia cf. Bluemner ^Der Maximaltarif p. 75.
35, 3. Pro in eo quod Ellis l. s. s. p. 356 sq. ideo (sic etiam Canal in
adn.) quod <^e8t^; quo tamen carere possumus.
35, 11. Lacunam cum Mue (et Scal) agnoscens Sp. praef. p. XXXVII
adn. coniecit cibos ex ovo bidboque factos commemorasse Vurronem.
35, 16. velumentum EUis l. s. s. p. 357 (coll.Hermath. a. 1899 p.290).
35, 20. panuvollium ^. <S/>. ; quod cur in panuvellium transierit apparere
recte negat Solmsen ^Stud. z. lat. Lautgesch.' p. 16.
35, 21. tuica Canal. intuica vel tuinica Ellis l. s. s.; quod ut induca
ab induendo voluit Laet, addendum esset 'omisso altero tuuica'. Apud Plau-
tam Ep. 223 timicula inrepsit ut glossema (tunicula ind<(uc^ula).
36, 7. ut far pilum ci feriret mire Koechly Opusc. II p. 344 adn.
36,8. Cf. Wilmanns p. 130 sq.
36, 10. Mirum videatur quod balteum cum bullatum coniungitur, nec
placet balteum repetitum; an fuif: <(ut^ bulteum dictimi ?
36, 21. troula Turn. trovla tutaturBirt suppl Mus. Bhen.52p.205. hinc
Graeci XQVjiiqkav Scal coll. Hesychio xQvni^Xa' xoqvvti.
37, 3. concipiat F": quod ne Varroni daremus fiat effecit perperam
positum 36, 5.
37, 4. An: diminutive dictus pro dictus et dictusi^ v. test.
37, 11. pultes a F' ex pulte eorredo ne nimium tribuas, idem p. 40,4
supra (capillu)m et corr et del s. Eodem peiiinet, quod 41, 14 cous pro
eoum exhibd.
37, 13. Cf Fenestella apud PUn. XXXIII 146 (lances quas antiqui
magides vocaverant).
256 ADNOTATIONES
37, 14. dixere F"; sed idem p. 32,2 tulere perperam.
37, 17. dictum vel dicuntur pro de; qualis error frequens est in Donati
codicihus: cf. in Ad. II 2, 34. lY 4, 12; Hec. IV 4, 11. V 1, 4, ah '
37, 18. An fuit rutunda.^ nam etiam^ 36, 18 rotunda facta hdbet F^.
— cillibaiitum quomodo explicari possit exponit Kaempf ^Boman. serm. castr.
rel.' p. 371: at cf. quae in apparatu proposuimus. — etiam om. nunc — sic
Laet cum B tacente F" — sl in F fuerit, explicare possis referens ad cilliba
p. 36, 18.
37, 19. calice i?ro cylice A.Sp.: at cf. § 127.
38, 4. patent pro latini Sp. diice Ald; possis late <(pate)>nt coll. Fe^to
Paidi p. 221, 1 et Festo p. 229^^, 4: sed vix recte fere omnes latini sustule-
runt, uhi cogitandum de eis qui ad ■jtaxavr] rettulerint.
38, 11. Cf Birt l. s. s. p. 62.
38, 16. simpuium {vel sumpuium) recte Brinkmann Woelfflini Arch. XV
p. 140. 142 (cum sumpuis vino repletis Act. fr. Arv^.
39, 15. Post mundus quod intercidisse ex Festo Pauli omatus conieci-
mus, moncmus, hoc si decsset sequentia male cum antecedentibus cohaerere:
quae tamen quam arte cohaereant eam docet.
40, 1. uellis = uillis rede retinuisse videtur A.Sp., quamquam quae ad-
ferri solent exempla aliena sunt.
40, 3. laena Ellis l. s. s. p. 358 coll. § 133: quae dissuadet potius mu-
taUonem; quamquam ne lan<^e^a quidem sufficere Schoellio videtur propter lana
tonsa quod praecedit: unde coll. Isid. XIX 27, 1 et Fest. Pauli p. 73, 12
cogitat de lana <^a laniando et lanea^ e. q. s.
40, 9. de (quod secl A. Sp.) quomodo ortum sit ohscu/rum: nisi tamen
sanum est et indutui liheriore modo usurpatum, ut Canal voluit.
40, 10. capit et comprehendit si locum mutarent inter se omnia recte se
hdberent: similifer 38, 2 et 42, 9 per id est vocabulum propter etymon neces-
sarium adicitur.
41, 2sg;. pallia intercidisse [ante hinc^) statuehat Canal. Mox v(i} ex-
clusum A.Sp., non recte: nam i non 'exclusum' cst, sed il latet in 11.
41, 4. Cf Helhig Herm. XXXIX (a. 1904) p. 165.
41, 8. <(L> GL quod fuit (h. e. pala a pagla) Ellis I. s. s., rccte, id
videtur: cf p. 84, 2.
41, 9 sq. arat et mox plus terrae Beiter Obs. crit. p. 8 sq.
42, 4. rutubastri (a rutuba) Ellis l. s. s.: quod quomodo huc quadrtt
non satis intellegimus (ruatri Canal, ut ruastri Beifer Ohs. cr. p. 9 adn.).
42, 6. arboriae servavimus: falces arboriae eaedem sunt quas Varro d.
r. r. I 22, 5 arborarias vocat, ut Cato de agr. 10, 3 (aliter iudicat Bednara
in Woelfflini Arch. XIV p. 593 adn.).
42, 1 sq. De lumaria — lumecta cf Buecheler 'Arch. f. lat. Lex.' I p. 110.
42, 12. Ad fa(l)culas cf Keil in Cat. de agr. 37. Mox zanclas Scal
coll. Nic. Alex. 180: ubi coll Non. 163, 20; GL. I 108, 3 = VII 273, 3;
ADN0TAT10NE8 267
TG. si coyites de phalangas, id tam ipsu memoria ipsaque ntetatheseos facili-
tate commcndare possis quam additamento, cum Attici vocem spreverint: cf.
AntiaU. Bekk. p. 115, 20.
42, 13. R traditum <ic*prist(r)inum forma intellegit Ellis l. s. s. p. 358 sq.
42, 14. Ut 0. Mueller ita Lucianus Mueller de Lucilio poeia dubitantes
iffnoti cuit43dam Lucilii in urbe Roma pistrinum tangi pufant: cf. Marx ad
521. At mira sunt in urbe Lucilii; quid si de satura Vrbs inscripta cogita-
mus ? Cf. VI 69 (Lucilius scribit de Cretaea) et Porph. in Hor. c. I 22, 10
(liber Lucilii XVI CoUyra inscribitur).
42, 24 sg. Atu brevi e vehiculura dictum est aliis ve<^ctabu^l<^um^.^ Cf.
Non. 54, 25 sq. (veteres . . . vectabulum dicunt, quod nunc vehiculum dicitur,
item sequente arcera) et Gell. XX 1, 28 (vectabulum quod a iunctis pecoribus
trahebatur).
43, 6. a parte ut multa] cf. 47, 16, al.
43, 7 sq. Verba ab opi . . . quod . . . opis causa . . . et quod opus est
demonstrant Varronem praeivisse explicationem a Woelfflino commendatam in
Arch. IV p. 152 et 325 opus est = opis est; quamquam minime vera est.
43, 10 sq. quod moeniendi causa portabatur mann quo sepiebant oppi-
dum, ex eo moenere moerus Canal probante Ellisio l. s. s. p. 359.
43, 14. De qua cf Kdl ad Varr. de r. r. p. 137.
43, 16. vacca interiore, aratro Ca/nal cum aliis: quamquam etiam inte-
riore aratro intdlegi potest, i. e. aratro quo sulcus introrsum iaciebatur.
43, 20. Cf Mommsen 'Staatsr.' Pp. 64 adn.; 'Rom.Forsch.' II p. 29. 35
(eoque cum lordano). eiusque <(cippis)> Hcrzog 'Gesch. u. Syst. der riim.
Staatsverf' I p. 21 adn.
44, 1. Palatium i)ro Ariciam Valeton Mnemos. XXVI p. 8.
44, 11. Adde testimoniis Prop.IV 1, 35 (Alba potens, albae suis omine
nata) et cf. de rc Heinze 'Virgils epische Technik' p. 90 et adn. 1.
44, 16. vendere vellent ilfo?mnsm apudBrunsium II p. 55 cum GM: at
venderentur propter testimonia obscurare noluimus (neglexU hunc locum T^ach-
mann 'Kl. Schr.' p. 193 et in Lucr. p. 121).
44, 19 sq. De toto loco docte egit Stowasser ' Jahresbericht des Franz-
Joseph-Gymn.* a. 1890/1891 p. Isqq. (sed lones ostia ortorum macellotas;
<(D)>oriorum et castelli macelli); sane f ante macellotas delenda. Quod hor-
torum pro ortorum scripsimus, supervacaneum atque adeo falsum videri potest
propter fragmentum 80, quocum concinit V 88: quamquam et in fragmento
dicitur dici debere, non dici, et V 88 non tnodo cohors scribitur, sed etiam
XOQTov adiungitur; quin immo foiiasse illo loco Varro ne scripsit quidetn de
orto, sed de Orco, quad cum Graccus nomine meUus etiam coniungitur et sta-
bUiri potest ex V 66. Atque illic omnia oriuntur ncque ad hortttm accommo-
datum est (exspectes lelut herbae^ neque ad Orcum (ubi omnia <^ab^oriuntur
corrigas), nisi omnia oriuntur restat male excaptum ex uberioie loco = V 66.
45, 2. Vix credibile a Varrone forum ante piscarium omissum esse.
Varro de ling. Ut. 17
258 ADNOTATIONES
45, 3. a fastidio, quod fuit in codlce, non ausi sumus cum v in a cupedio
mutare, praesertim cum significationis ratione duo vocdbula cohaereant; cf. TG.
(cuppes fastidiosus, cuppediosus superbus); tinde nata coniectura qumn in
apparatu posuimus.
45, 7. Cf. Stoivasser l. s. s. p. II.
45, 9. Cf. Schulze l. s. s. p. 562 adn. 2.
45, 10. Cornelius Stilo corruptum est: uhi C. Aelius Stilo vulgo (quod
minus prdbdbile esse Mentz p. 57 adnotat). Stilo del O.Mueller; Cornelius
Sisenna coniecit van Heusde, Caelius (= Antipater) [Stilo] Mentz mendum
artificiosius expUcans, Cornelius Sulla Funaioli (Grramm. Bom. fragm. p. 105),
qui pro secutus mavult et Catulus; an fuit Cornelius {scil. prodidit) Stilo-
<(nem^ secutus? nam quod Varro Aelium dicere solet, non obstat, siquidem
Cornelius ipse 'Stilonem^ se sequi dixerit: cf, quod Plautus semel Maccius
dicitur.
45, 21 ,sq. De lacuna maiore post atque cogitat H. Peter in rel. hist.
(quod ibidcm Curtium eicit, id post Popmam et Mucllerum in Add. p. 301 Sp.
proposuit); cf. Buettner Porc. Lic. p. 187.
46, 12. maximus pro mecinus tutatur etiam Pollack 'encycl. real.^ s. cir-
cus. Cf. Huelsen in lordani topogr. I 3 p. 162 adn. 29 de lacuna ex Plut.
Bom. 23 explenda.
46, 17. Si recte cogitavimus de <(ut arceres)>, f>oc loco coercuntur ad-
hibitum ut ea composita, de quibus ad p. 61, 16 dicimus.
47, 2. Cf. Mommsen 'Staatsr.' II l^ p. 145, ubi ex Nacvii bello Poenieo
versum desumptum esse conicit obloquente BibbecMo.
47, 13. NiJiil mutavimus ; cuius loci id vocabulum, quod ex Mue; sensus
est: quod ita appellatur, ibi e. q. s.
47, 16. Cf 43, 6.
48, 9 sq. Argola seu Argo Scal. Argola seu Agrola Mue. At neque Argola
neque seu ferri potest, pro quo cum Argi leto dederit Ganal, Argo lios<(pite)>
Eu<^andri^ coll. Servio in Aen. VIII 345 coniecit Schoell (Argo hospes Groth),
Argillo Cassio collato Serv. Dan. ibidem Goetz, Argo lasio BuecheJer in libro
Funaiolii p. 115. Cf. Keller ^ VolJcsetymologie' p. 315.
48, 13. Florae susus /. Fr. Gronov ad Gell. IX 4, susus cum Scal.
49, IZsqq. impluium et mox compluium, quod codex exhibet, fortasse non
fuit sollicitandum: cf. simpuium 38, 16. — De susum cf. Vahlen Op. I p. 161.
50, 1. domu<i>s Bitschl Op. IV p. 171 coll. Non. p. 491,21 (domuis
pro domus. Varro . . .).
50, 4. <(quam> regionem Huelsen in lordani topogr. I 3 p. 154 adn. 10
(cf I 1 p. 234 et I 3 p. 185 adn. 10).
50, 5. Cf Vahlen in praef. Enn.^ p. XI, Wissowa 'Bel. u. Kidt. d. B.'
p. 195 adn. 4.
50, 10. bucita def Solmsen in Kulmi Act. t. XXXIV p. 14, buceta
Niedermann 'Indogcrm. Forsch.' X [a. 1899] p. 256; v. Walde s. v.
ADNOTATIONES 259
50, 18 s<jq. lecti quod pro lecticas lurn, qmd recepit Canal, recte lectum
requircns oh verba nisi . . . XUxqov lectum potius plane necessarium. Quam-
quam eius mentio statim ab initio inicienda erat et cum lecticae originatione
conectenda, idque suadent testimonia idem etymon utriusque vocabuii pro-
ferentia. Mox sublicis pro sublimis Canal, non rccte, cum in his post sublicis
stare nequeat et hoc potius quam sublimis offendat. Ceterum lectica hoc loco
non sellam gestatoriam significat, sed lecti genus castrensis ('cumbam Sabini
vocant eam quara militares lecticam' Paul. 64, 15), quod, ne in terra
esset, nescio cui fulcro imposuerunt; cf. lecticula lucubratoria, quam Suetonius
(Aug. 78) commemorat. Adde glossam nomvnum II 586, 9 lectica lectum vel
ferculum, qwie ex tali expressa est: lectica Xskzqov nai (poQHov. Nec prorsus
alienum, quod cubUia, in quibus ova deponebant gallinae, lecticulas dixit
ApuJeius met. IX 33.
51, 4. Cf. Krumbiegel p. 71, qui defendit vulgatam ubi lectus mortui
ferturvw; ferendam. fitur, quod pleraque apographa habent ipsumque F habuiHse
probahiJissimum est — nam ei nimis saepe tacet F' et ab interpolationis suspi-
vione haec forma alienissima — obscurare noluimus, quamquam mire dictum
est ubi lectus mojrtui fit {scU. lectica; 'in lecticula' elatus est Atticus: cf.
Nep. 22), in quo qui offendent lectum ubi mortui feruntur corrigant.
51, 5. Cf Heidrich Stud. Vindob. XV (a. 1893) p. 307.
51, 10. gaunaca scripsimus confisi et graeca vocabuli forma (cf. test.) et
glossis {in quibus pluralem latere improbabUe) : nec obstat librorum memoria
sic explicanda gaunacum, unde gaunacuma immissa ut alibi correctura ex
exemplari hausta. Cf. Heraeus 'Spr. des Pctr.^ p. 16 adn.
52, 1. [in] inferior[a] Ellis l. s. s. p. 359.
52, 2. An aliquot scribendum vel potius intellegendum? quo recepto
niulta cum Prisc. proximis sic adiungas, ut distinguas inter vocabula sunt et
aeris et argenti haec.
52, 5. Cf Mue ad Fest. Pauli p. 98, 1.
53, 2. De des forma cf Stolz Arch. XIII 106, Skutsch 'JaJtresberichf V 65
ct cautius iudicans Solmsen 'Unters. z. gr. Laut- u. Versl.* p. 211 sqq.
53, 8 sq. sembella cum Laeto Brugmann 'Ber. d. S. Ges. d. W,' a. 1901
p. 32 et cum Iwc Waide s. v.
53, 10. quod del. Mue, ut A.Sp.: quo iamen aegrc carcas. Potuit ad
exemplum eorum quae praecedunt dicere: quod libellae quarta pars, quod
quadrans assis, nisi orationi variandae operam dedissei.
53, 16 sq. refectum Heidrich Stud. Vindob. XV (a. 1893) p. 307. —
Cf. idem progr. p. 57.
54, 3. ab eadem mente minime defenditur collato loco VI 44, ubi agitur
de 'menie\ neque recte se habet scquente ab eo; quodsi cum Sp. cogitemus de
delendis verbis, unde irrepserint haeremus: unde coniecimus ab eodem [scil.
detritu) <(retri)>mentum, intertrimentum e. q. s.
54, 14. praeda, si ab h. c. pro praeda est ab h. c. Reiter p. 7 sq.
17*
260 ADNOTATIONES
54, 17. Cf. Immisch Stud. Lips. VIII p. 317sq. suadens improbabilia.
54, 21. si is del etiam Mwnmsen 'Staatsr.' II l^ p. 69 (idem utrique
cum Laeto et poiit<(ific^em cum Aug corr) : etsi non facUe dixeris unde si is
illatum sit: an fuit si is (= iis) <(imponitur^ (scil. munus) ?
55, 10. [ab] aere quod stipendia facerent Krumhiegel p. 55 adn., for-
tasse recte.
55, 12. libra<(le)>s Mue olim: at cf. ad Fest. p. 98, 1 et XLIV: ubi
valebant pro erant Heidrich Stud. Vindoh. XV (a. 1893) p. 307.
55, 14. Verha stips . . . graeco verbo ah alio vidmtur addita A. Spengelio :
nisi sic adnectenda cum Sp. coeperunt, <(nisi^ stips; quamquam in nisi —
fortasse haeremus.
55, 17. Cf. Mommscn apud Bru/nsium Font. iur. II p. 57.
56, 2. quae non accederet ad sortem Canal.
56, 5. Ne mireris ab aere aerarium Mc addi, non § 182, conferas iest.
57, 11. turdelice (quod iuxta turdulis coniectura restitutum retinet Stein-
thal P p. 344!) non ausi sumus removere: nam quod post Scioppium vulgari
solet turdel(l)is, veremur ut sic ferri possit. Cerfe pluralis non minus offetidit
post turdo, turdario quam in ante turdario repetitum (neque enim in turdo
quicquam mutatur, sed a turdo mutantur reliqua: onrnia igitur eadem serie
cmtincntur cui praemisisse semel in satis fuit, cum ne et quidem repetitum
hdbeat quo commendetur). Quamquam turdelix, turdelicis vods nusquam nec
vola nec vestigium.
57, 14. Verba solu solum quin corrupta svnt nemo duhitabit: sequentia
si respicimus, probahile videatur etiam in his et priscam formam et noviciam
coniunctas esse: unde ea quam dubitanter dedimus coniectura nata est (helus
et helusa antiqui dicebant quod nunc holus et holera Fest. Pauli p. 100, l).
Quod proponit ab solui solitus sum Canal, non hahet quo commendetur.
58, 6. Lacuna quomodo explenda videatur exponunt Beitzenstein l. s. s.
p. 32 adn. (de lunae siderumque motu noctisque tempore ante solem diemque
dicendum fuisse et lovem vcl Diespitrem ante verba ab hoc deo commemora-
tum fvAsse sumens, quamquam non prorsus sufficere supplementum Bciteen-
stemii apparet ex v. 4 et 22, 2, unde exigitur saltem ab ortu Solis ad occa-
sum, quo referatur ab hoc deo) et Kriegshammcr p. 92 (a Festo Pauli p. 74, 7
profectus): <(alter lunae, quod movetur luna totumque caelum, nox; alter solis,
quod movetur sol totumque caelum, dium ab love rectore, quem Graeci Jta
appellant, cum ab ortu ad oc)>casu<(m)> e. q. s.
58, 6sqq. (§ 4 — 7) esse excerpta ex Varronis de antiquitatibus humanis
libris consensus qui inter haec et Censorinum 24, 3 sq. intercedit paene certum
reddit; cf. inter alios Hahn de Censorini font. p. 40sqq.: quod monitum volui-
mus propter Beitzensteinium p. 32 sqq.
58, 9. Vera si est coniectura Canalis — et videtur esse vera — , inter
se non conveniunt verba in quo horae in sole inspiciebantur et quod Comelius
in basilica Aemilia et Pulvia inumbravit; nam inumbravit horologium ex
ADNOTATIONES 261
aqua; desideramus tale quid (post inspiciebantur); <^vel horologium ex aqua^
quod . . . inumbravit (= sub tecto dicavit). Certc solarium etiam Uberiu^
ttsurpcuri poiuisse praeter Censorvnum Cicero testis est d. d. nai. II 87 (cum
solarium vel discriptum vel ex aqua contemplere).
59, 9. Pacuvius Scdliger proposuit profedus e Varr. d. r. r. I 2, 5 (uhi
quod est in codice paculi quomodo Catulus fieri potuerit ostendit). Cf. Peter
*Fleck. Jahrb.^ a. 1877 p. 749 sq., Keil ad Varr. locum. Frustra obloctUus
est Buettner 'Porc. Lic.' p. 187 sq.
60, 1, Explicaiionem Vahleni Opusc. accul. I p. 115 (cf. Enn.* p. XXXV
et 121) praeivit 0. Mu^lJer ad hunc locum.
60, 4sg. Cf Reiteenstein Herm. XXXV p. 611 (dicebat).
60, 7. In idem Plautus haeserunt Canal et Antonibon: sed cf. quae in
apparatu ad v. antecedentem adnotavimus.
60, 8. conticinno neque hic neque vnfra genuinam formam esse atU a
Plauto usurpatam concedimus, quidquid contra dixit Leo. Qui exempla gram-
maticoium composita nunc in Tfiesauro l. l. et tradata a Goetzio 'Gcitt. Gel.
Anz.' a. 1908 p. 821 diligenter perlustraverit , intelleget horum locorum par-
tem ad Varronem (de antiquitatibus) redire partem ad vetustissimos glosso-
graphos peHinere: imde certum fit Varronan ut VII 79 ita hoc loco conticinio
scripsisse; tantae autem testimoniorum auctoritaU Palatini sine A officereposse
non videntur.
60, 12 sq. quod solo eo die Scal similiterque Canal; cf Serv. Dan. in
Georg. 1 100 (solstitia, id est solstitiorum sola tempora). — proximus. post
solstitium e. q. s. Grotfi.
61, 2. Cf Thurneysen in Woelffl. Ardi. XIII p. 23.
61, 4. quae <^ef)>flatur <(ex ore^ hominum Boot l. s. s. p. 410 (efflatur
cum Christio); an: quae flatus {cf. Non. p. 233, 2 anima rursus alitus
oris) ?
61, 8. Lacunam, quam post autumnus signavit vulgata, ex Festo Pauli
sic fere suppleas (cf. etiam Kriegshammer p. 102): autumnus <(ab augendis
hominim:! opibus dictus frugibusque coactis quasi auctumnus. ut annus^ ab
solis e. q. s. »
61, 10. inde pro unde EUis l. a. s. p. 360.
61, 16. solvebantur Mommsen ^Staatsr.' II l^ p. 343 adn., quod primo
obtutu arrideat; praecedit enim a luendo id est solvendo. Sed cum in glossis
luere modo solvendi modo persolvendi voce explicatur, tum ipse Varro diam
aliis lods compositis ad/iibitis rem dariorem reddit; cf, 26,2. 40, 10. 74, 1. 2.
85, 10 et ad 46,17. 94, 4. Neque tamen ex hac ratione perpascebant 29, 20
servare voluimus, ubi per citm insolenter tum incommodc additum videatur.
62, 1. Cf Schoemann 'Lehre v. d. liedeth.' p. 60 sq.
62, 2. Testimoniis adde Censorinum 16, 3 p. 30, 6 H.
62, 6. naturaJi discrimini Sp.: uH quomodo a natum sit minus appard:
rontra si ad reposueris, id in a carrttptum ablativum ser-um traxit.
262 ADNOTATIONES
62, 7. Cf. KrumUegel p. 43. 53.
62, 8. Cf. Krumbiegel p. 90, qui iure contendere videtur duplex etymon
hic latere, scil, ah agon i. e. agone (cf. fest. Ovid.) et ab aycov i. e. princeps,
vdut sic: dicti ab 'agone?' eo quod interrogat <^minister sacrificii 'agone'?
nisi si a gi-aeca lingua, ubi aycov princeps, ab eo quod immolat^ur a principe
e. q. s. Pro quo simplidus scribas aut cum Bibbeekio ibid. dicti ab agone quod
interrogatur <(vel quod immolatur^ e. q. s. aut dicti ab 'agon' eo quod inter-
rogatur <^a ministro: agone? vel ab ayoav eo quod^ a principe civitatis et
princeps gregis immolatur.
62, 13. Fortasse non servandum cum lacrnia ex Serv. Dan. in Aen.
VIII 343 sq. aliisque supplenda velut: et id in sacris nostris verbum non
<(ignotum: nam pellem capri, cuius de loro caeduntm- puellae Lupercalibus,
veteres 'februm' vocabant^ et Lupercalia februatio.
63, 5. Ecurria pro Equirria librarium quam Yarronem scripsisse proha-
bUius est: nequc tamcn reponere voluimus propter TertuUiani testimonium: ac
potuit haplologia tam hoc quam illud oriri. De etymo cf. Solmsen ^Stud. z. l.
Lautgesch.^ p. 30.
63, 7. De delendo sacerdotes Liberi cogitat A. Sp.
63, 9. De forsitan cf. Beiter p. 105 (fortasse an Sp.). — appellatur
reposuerunt cum Maurenhrecher p. 351 tum Mommsen CIL I^ p. 306.
64, 1. Pergamo Bloch Philol. LII p. 580. Cf Wissowa 'Bel. u. Kult.
d. B.' p. 263 adn. 4 et Neue-Wagener P p. 721.
64, 9. De porrecta cf. locos quos congessit Kretzer de Boman. vocab.
pontific. p. 76.
64, 10. portis post Berghium 'Beitr.' I p. 94 (quemA. Sp. falso refertpro
porus sic coniecisse) Hirschfeld teste Mommseno CIL. I^ p. 316; cf. Preller-
lordan mytJiol. I^ p. 196. praecinctus pro porus Usener duhitanter ^der heilige
lychon' (Lips. 1907) p. 44 adn. 3 (uhi conferas etiam quae de ^extis caesis*
deque toto festo hahet; idem recepit porrecta pro proiecta).
65, 3. e caprifico . . . virgam] virga ex malo ex Serv. in Aen. IV 137
confert Buecheler JJmbr. p. 91.
65, 15. Cf. Wissowa in Boscheri lexico s. Ops p. 932.
65, 16. artum, quod postea improbavit Canal, protuUt etiam lordan
^Topogr.' II p. 272. 274; cf. Huschke 'Bom. Jahr' p. 251, quem sequitur
Mommsen CIL. I^ p. 327. factum Sp. Plura intercidisse censet BergJc Opusc.
I p. 577 collato Festo p. 186. Incerta omnia.
65, 18. Cf Vahlen Ennii^ praef. p. XXXV sq. Pro suffiendo quod com-
mendat SJcutscJi Herm. t. XXXII p. 97 suffigendo (praeeuntibus suffibulando
Muellero, subviendo Canale), veremur ne ipsius Varronis emendet verba: nam
ut infit proprie de oratione dicitur, sic a suffiendo propric hoc suhligaculum
dici putabat (quod suhtus 'fiebaf ; propterea subligaculum adiedt, ne de suffi-
mento cogitaretur).
65, 20. Cf Usener ^der Jidl. Tychon^ p. 45 adn. 1.
ADNOTATIONES 263
65, 2'dsq. Vortunalia ct Vorturno (sic etiamF') quod est in apoffraphis,
etsi in F quin exstifcrit non duhitamus, tamen ad priscum tempus pertinere
negamus: 1 testatur F VII 45 et Fcst. Paidi 379, 2 cum calendariis. Itaque
addendum hoc exemplis quae Wcifibrodt Comment. phil. len. VI 2 p. 160
coUcgit, qui haec ct alia ex Varronis codicc adfcrre potuit.
66, 4. vino recte omitti cum PatUi Fcsto tam serUcntia prohat quam ver-
sus (scpteti. iamb. cum duplici alliteratione: novum vetus vimim bibo: novo
veteri morbo medeor, uhi veteri novo morbo medeor Zander Vers. Ital. p. 45
et satumios discrihms Leo de sat. p. 63: novom vetus vinum bibo: || novo
veteri | morbo medeor).
G6, 5. ideo pro ab eo Boot l. s. s. p. 411.
66, 9. Cf. Wissowa 'Ges. Abh.' p. 157, 1.
66, 13 sqq. Nihil egit Baehrens in Fleckeiseni Annal. CXXXI (a. 1885)
p. 795. Cf. Mommsen CIL. 7* p. 338, Wissowa (qui de servilibus dubiiat) 'Arcli.
f Religionsgesdi' VII (a. 1904) p. 50 adn., Domaszewski ibid. X (a. 1907)
p. 336, 4 = 'Abh. z. r. liel.'' (a. 1909) p. 174, 4 (qui servilibus tutatur). ser-
vomm diem commemorant Fest. Pauli p. 343"^, 7, Plut. Qu. R. 100.
67, 1. (annalibus) neque statutis Groth. necdum statutis Canal. nimc
nec statutis Ellis l. s. s. p. 360 coll. VI 62 et VII 34. Totum locum tractavit
Mommsen CIL. I^ p. 305 et ' Staattrccht' II i' p. 40 adn. Vix recte de = die
defendas. Mox vialibus (ubi compitalibus Mue) etiam Canal, Preller mijthol.
R.^ p. 493 adn., Mommsen; cf Plaut. Merc. 865, Serv. in Aen. III 168. 302:
adde Wissotva 'Ges. Abh.' p. 237 sq.
67, 3. quot<quot)> annis Sp. (item 76, 12, al.): at cf. Macr. I 16,6, al.
67, 6. Cf Wissoiva 'Relig. u. Kultus d. IV p. 338 adn. 8.
67, 8sq. homines [pagus] Christ in Woel/fl. Arch. II 622 perperam,
neque rectius omnes pagi Mue.
67, IS sq. Cf. Mommsen 'Staatsr.' II l^ p. 39 adn. (ubi habet ab eo
quod et omittit eius mensis. ab eo, qviod meliora apographa non habent [bonum
per scj, ex deterioribus quihusdam exemplaribus commendat Antonibon p. 73
cum [F"] ; scilicet Laetus usus est libro eiusdem deterioris notae).
68, 3. die te quinti et septimi die te praeeunte Christio Mommsen
'Stautsr.^ II J' p. 39 adn. (bis novella cum v corr). — (&\it^ septies dicto
Zander ^Vers. Ital.' p. 24.
68, 6. in urbem <^ex^ agris Wi (at cf. testimonium Macrohii qui in agris
essent confluere in urbem).
69, 2. Cf Bergk Op. I p. 578 sq.
69, 5. De asyndeto cf. Heidricfi p. 31 (cum Muellero facimit Canal et
Mommsen).
69, 10. ambigebat probat Mommsen 'Staatsr.* II i' p. 51 adn.
69, 14. Cf 0. Hirschfeld Herm. VIII 469 sqq.; notatur falso hic et infra
pro vocatur coll. Festo p. 165'', 15 correxisse Augustinum aliosque monuit Sp.
pracf p. XXVI sq.
26i ADNOTATIONES
70, 4. "'AtpQoSixri perperam ediderunt neglectis oerbis antiquis litteris
(scil. latinis). — Mox (v. 7) dele (Fim. j;. 1^1).
71, 5. Pro gregibus humanis cinctum quod Mommsen proposiiit a regi-
bus moenibus cinctum (cf. CIL. P p. 286 et 'Bom. Forsch.' II p. 38), id
merito improbavit post lordanum topogr. I 1 p. 162 adn. 19 d II p. 270
Wissowa 'Belig. u.Kuli. d.B.' p.485,2; contorta verba simf, non corrupta.
71, 11 sq. De ab lego Mc et in sequentibus quattuor locis delendo per-
peram cogitabat Sp. Quod vero Woelfflinus , ut videtur, in indice ad Ardi.
I — X s. 'Infinitiv substantiviert' notat hic ab lego dici, contra § 50 a. mar-
cere et § 79 ab luere, neglexit locorum discrepantiam: nam hoc loco de
verbo agitur, illis locis de veriloquio.
71, 12. legis leges Mue, leges legi vel legero Canal: certe lege dubium
tam propter mcmoriam qiiam propter ipsam formam; an: leges legisti ?
71, 21. aliquo = alio quo et Jioc loco et aliis defendit Canal.
72, 1. Ad decessit cf Roessner 'de praep. ad de ex usu Varroniano'
(Halis 1888) p. 9.
72, 5. Ne discriminum scribamus cum Augustino recte Norden Mus.
Rhen. t. XLVIII p. 548 de r. r. III 2, 17 et III 17,3 contuUt.
72, 6. Hunc locum in Democriti fragmcntis omisit Diels, qui similes
saepe attulit, velut 19 (2, 17), 47 (11 a 37), 315 (45), 361 (21), al.
72, 8. quod quae cum vulg. Usener Epic. p. 202: at cf Heidrich p. 31.
72, 13. locus est difficillimus (Jyzv^a cum Scioppio Reiter p. 6, vix
rectius.
72, 15 sq. quae poterimus scil. dicemus. Cf. Heidrich p. 50, Krum-
biegel p. 8.
72, 17. De distinctione cf. Krumbiegel p. 58.
72, 19. Totum locum distinctione sanari posse putabat Mue, sict hinc
agitur pecus pastum; qua vix agi potest, binc angiportum; qua nihil potest
agi, hinc angulus <^vel^ quod in eo locus angustissimus quoius loci is angulus.
Quem sequitur Klotg in Woelfflini Arch. XII p. 94. At prorsus intolerabilis
ordo verborum. Rectim Madvig Adv. II p. 170 lacunam signavit sic fere
explendam: pastum; <(hinc angustum^ qua probante Sp. 'Phil. Anz.' V 584.
Cf. V 145 (<^hinc angitudo)> maluit Schoell).
73, 4. hominibus scil. coactis; quod ipsum Christ suppleri iussit, pa-
rum recte.
73, 5. a coactione Ribbeck Mus. Rh. XLI p. 621: quo tamen post ea
qime praecedunt facile carebimus. — quod et cum cod. Havniensi Canal.
73, 7. Non satis apparet quomodo verba hinc etiam . . . quae non sunt
huc referantur; deesse videtur aliquid ad exemplum eorum quae praecedunt
(cogitando repetuntur) ,• unde sic scribas: quom <(cogitantur -i-^ finguntur in
mente vel similiter.
73, 9. Cf. Heusi/nger ad Corn. Nep. Alcih. II 1, quocum faciunt Mue,
Canal, Reitzenstein ; nec dissuadent glossae. re<^com)>minisci Sp.: cf Plaut.
ADNOTATIONES 265
Trin.915. prominisci, quod mtnquam lcgihtr, A.S}). Sed haec non Um 'pro-
ntiniianHir^ quam cogHantur: undr eraentiri proposuimus.
73, 10, Mirum est, quod meminisse non coniungitur cum reminisci,
comminisci, sed cum amens; non minus mirum, quod nullo vcrho indicatur,
quomodo meminisse a mente duclum sit, sed quomodo amens, quo de ne dubi-
t^ri quidcm potuit: unde merito coniecit Sp. illud dclendum esse. Quumquam
in eo non hacremus, quod aliud etym&n vocis meminisse lcgitur paulo post,
cuiiis rei rationem explicare studuit Bcitzrnstein p. 38.
73, 11. Mira protulit de his ReUzcnstcin p 39, quac refutacimus 'Berl.
phil. Wochenschr.' a. 1901 p. 1034. Lticr. 111 152 confert idem 'Strafiburger
Fesischrift' p. 159. Verba corruptissima swnt; at certum cst invicem se tutari
'metuisti' amovisti et 'tremuisti* timviisti, probabUe quaedam intercidisse.
73, l^sq. Cf. Reitzenstein p. 35 sq.
73, n sq. Cf idcm p. 36. Cetcrum illae (Christii) iam occupavit Gilbert
'Gcsdi. u. Top.' p. 203.
74, 5. quoni pavit, ab eo Canal.
74, G sq. quom id quod remansit in mente <^rursus)> init, quod <^est^
rursus vaoveivir Reitzenstein p. 35, non recte: nam neque quod remansit rursus
inirc potest nequc rursus inire idem cst quod rursus moveri: sed sane rursus
movendum est quod remansit in mcnte vcl quod tcnuit mcns (§ 44), ut denuo
appareat. Quare nequc init sufficit (sic Canal) — nisi forte in mente<^m)>
corrigas. ubi tamcn redit exspectes — neque <^rursus^ iuit quadrat, sed ex-
spcctamus revivit vcl tale quid (cf. cogitando repeti § 44). — Ceterum Lticr.
III 1040 confert Reitzenstein ' Strafiburger Festschrift* p. 159.
74, 11. Cf Vahlen Opusc. I p. 851, ct II p. 416.
74, 13. Cf Reitzcnstein p. 36.
7b, 4. Verba quae pars agendi est a dicendo ac e. q. s. offcnderant ho-
mines doctos, quia incipit secunda pars agendi; cf. § 42 et 77 (tertium gra-
dum agendi e. q. s.). Undc Sp. Emend. p. 11 sq. altera vel secunda pars agendi
. . . ac quae sunt e. q. s. (quae pars agendi est secunda, in qua explicabimus
quae sunt e. q. s. Mue). At cum ah ipso exemplo, in quo facicndi verbum ad-
hibuerit, hanc partem incohaverit Varro, videtur minus distinctc hoc loco quam
antea ac postea significasse partitionem. Nam post narro e. q. s. quadrat quae
pars est agendi, non quadrat quod Uli reposucrunt (dicendum esset velut ubi
venimus ad alteram partem agendi).
75, 8. Nihil egerunt Spcngelii, CancU, Ellis l. s. s. p. 360 sq. Videtur
sane gravius ulcus latcre: nam quod sequitur ab hoc tempora quod tum e. q. s.,
conicias praecessisse adnotationem , qucUem ex Corndio Labeone apud Macro-
bium exhibuimus.
76, 11. Ad soleant cf Krumbiegel p. 54.
7b, 13. Pessime et Sp. et Canal propter VII 36 <(de)» poematis cum
scribam hoc loco de poe<^ma)>tis inferendo cogitaverunt , ctim L. MueUer Ulic
potius poe[ma]tis correxerU: quasi in libro 'de poeticis* ad hunc librum scri-
266 ADNOTATIONES
bendum provocare possit Varro. Immo provocat ad libros III de poematis,
quos ex Charisii testimonio et Hieronymi caialogo novimus, post libros d. l. 1.
scriptos esse iam discimus ex illo loco (cf. etiam Wilmanns p. 68 adn. 1).
76, 11. Gf. Mommsen 'Staatsr.' II l^ p. 236 adn.
76, 12. <(quot^quot annis Sp. (v. ad 67, 3).
77, 8. Cf. Prantl 'Gesch. d. Log.' I 438. 519.
77, 12. Cf. Wilmanns p. 15, Rdtzenstein p. 52, 1.
77, 13. Cf. Lachm in Lucr. p. 306, quamquam nondum, omnis dubitatio
remota est. Si eloqui et reloqui infinitivos citm plerisque accipias (de quibus
si tanti est cf. Petit-Badel in Annal. inst. archaeol. IV a. 1832 p. 240),
displicet illud eloquuntur, pro quo quei loquuntur Lachm proposuit; sin elo-
quium servamus, vix reloquos cum Lachmanno adiungemus.
77, 16. quom eunt ad amicam in luctu Baehrens in Cat. p. 220,
non recte.
77, 19. Ne de delendo inter se conveniunt cogites cum Sp., v. test. —
Cf. Mue in Fest. p. XLIV. instar cinni concinant Canal.
77, 22. poeta<^e^ cogitata (pro cogitante) Sciop, poetarum cogitata
JJsener Mus. Bhen. XXIV p. 110. — quo[d] maxume tum id d. Canal.
78, 5. novius et non recte ex Gellio Varroni obtrudunt editores neglecto
et additamento quod extremum (ubi verborum ordinem invertit Gellius) et
aliorum grammaticorum (cf. testimonia) iudicio.
78, 12. Cf. p. 90, 5: unde Proserpina addenda tragoediarum indici
Bihbeckiano, cum hoc loco corrigat choro Bibbeckius sine probabilitate in Hec-
tore vel Equo Troiano.
78, 13. enim post quis, quod exUavniensi recepit Bibbeckius, ab omnibus
libris ceteris, etiam Laeti, abest: itaque interpolatum. Cf. Leo 'd. sat. Vers*
p. 35 qui verba septenario trochaico includit (^es kann ein trochaischer Septe-
nar bis zur drittletzten Hebung sein').
79, 1. Pro dico qui Bibbeckius fragm. tr.^ p. 36 dico vicisse proposuit,
verbis cum Non. 306, 28 coniwnctis.
79, 8. dici numo cum Budaeo Victorius; addicitur nummo Popma affe-
rens inter alia Cic. pro Bab. Post. 45 (tua, Postume, nummo sestertio a me
addicuntur) et Verr. IV 53 (ut posset dicere se emisse Archagatho imperat,
ut illis aliquid . . . nummulorum dicis causa daret). V. testim.
79, 9. (necy scienti quom ei quod Ellis l. s. s. p. 360.
79, 11 sq. ab eo qui scit docere, <^doctor)>, est dux e.q.s. Beiter p. 5sq.
79,15. Neque e praepositione (sic A. Sp.) neque ex impositione (sic
Sp., qui antea de disputo et computo vel disputare et computare cogitarat)
neque ex proportione (sic Canal) sententiae respondet: atque de praepositione
ipsa si cogitasset Varro, praeverbium dixisset. Sed fortasse e propositione cum
eodem Sp. servari potesf, si propositio — ut apud Ciceronem — designat
notionem = * Vorstellung' . Cf. etiam ad p. 84, 8 s. f.
80, 7 sq. Cf. Mue ad Fest. Pauli p 25, 10, Mommsen apud Brunsium
ADNOTATIONES 267
II p. 58. Post dicit vulg., ante dicit Bergk Opusc. II p. 735, ante nam manu
Scal lacunam indicavertmt ; an latet hinc ot consortes in dicit consortes ?
80, 12. Cf. Mommsen 'Staatsrcchf II l^ p. 688 adm. (quod ut p. m.,
ubi quod p. <ut)> mittantur Groth).
81, 6. raurmurator Hautfial ad Pers. p. 270. — Cf. Vahlen Optisc. ac.
II p. 253, qui tutatur leviter (leniter etiam cod. v Antonihoni p. 82).
81, 9. sonitus (cum a, ut vid.) del WoelffUn Arch. VIII p. 432: at haec
ipsa vox testimoniis firmatur (crepare sonare et sim.) ipsaque verba tam vocis
humanae auimalisve quam sonitus rerum descriptiofii serviunt. — Corrige
CXXXIV B.
81, 18. Cf. Krumhiegel p. 23 adn.
82, 1. Cf. Koehm 'Altlat. Stud.' (1905) p. 38.
82, 1 sqq. Cf. Varges Mus. Rhen. III p. 56 (quocum facit Mue praef.
Festi p. XLIV itemque Canal) et Beitzenstein p. 39, 1 (de cuius verbis dubi-
iamus) et Vahlen praef. Enn.^ p. XXXVII. Verba cum . , . voluntate dicta
sunt ut mox cum ait satius esse pro Terentiano hoc patriumst potius con-
suefacere filium.
82, 6 sq. Locus interpolatione turbatus videtur glossemate spondet enim
qui dicit a sua sponte spondeo adscripto, ut recte suspicatur Wilmanns p. 42
assentientc Brunsio.
82, 13. Cf. Mommscn apud Bru/nsium II p. 59 (quom pro quo [qui]).
82, 15. Cf. Krumbiegel p. 91 (non enim volebat, sed [vel si) dabat quod
sponsu erat alligatus); at nihil desiderari censemus, cum ad cottidianum di-
cendi genus accedat Varro.
82, 16. ut del Laet assentiente Koehm 1. s. s. p. 40. 44 (nisi vel potius
corrigas); idem cf. de proximis p. 45 sq.
82, 18 sq. Cf Heidrich p. 57.
83, 5. <^de)>spondeo KoeJim l. s. s. p. 47 delens verba si iocandi causa
dixit neglecto Digestorum loco notissimo.
83, 7. te sjponder e Lachmann, ubi te despondere defendit Dziatzko Annal.
philol. a. 1876 p. 238, unde alia in editione III tnnptabat Bibbeck propter
versum, quem bene creticus olim respondentis claudere potuit, velut (3ptume |
Memini.
83, 9. Cf Bifschl Opusc. III p. 190; Krumbiegel p. 62; Heidrich p. 57.
83, 11. Quod Vafden Enn} praef. p. XXXV lihrorum scripturam sane
miram sic interpretatur : Astraba (Plautine ea?), haec quidem ex falso Grothii
testimonio sagadter excogitata sunt; tamen haeremus cum in insolmtia diccndi
tum in eo, quod Varro VII 66 eandem fabulam Plautinam inter Flautinas attulit.
83, 1 2. De Polybadisce forma perquam dubia cf. K. F. Schmidt, Hermae
vol. XXXVII (1902) p. 389 sq. (sequere adsecue <^int>ro, Libadisce scribens).
83, 13. NiJiil egerunt Canal et Antonihon: ubi de 'novo nupto' atque
'Casino^ agi videtur SchoeUio propter sequentia.
83, 16 sq. Cf Buecfieler Mus. Bhen. LII p. 398.
268 ADNOTATIONES
84, 7. quod ex ore elatum primum est osmen dictum Stowasser 'Jahresb.
des Franz-Joseph-Ch/mn.' a. 1889/1890 p. XX cum Sp.
84, 8 sqq. Incredihile paene videtur inde ab Italis, Laeto, Scioppio usque
ad Spengelios aliosque fere omnes non tam credidisse Varroni, sed obtrusisse
testimonium non modo oKm, verum sua etiam aetate scaenicos osnamentum
dixisse. Sed Varro etsi formas priscas, ut omnes glottici, haud raro ex analogia
quam statuit finxit, de ipso sermone quae testatur observavit, non interpolavit.
lam 'scenicV quid dixerint in propatulo est, cum Plautus fere vicies ornamenta
posuerit, nusquam ornamentum, — atque sexies de ipsis ornamentis scaenicis
(Amph. 85. Capt. 615. Cist. 784. Curc. 464. Pers. 159. Trin. 859 sq.) --
itemque ornamenta habeant CaeciUus (115 B.) Terentiusque (Heaut. 837).
Qux)d vcro Bibbeckius cum Scaligero, Muellero, Leone aliis antiquissimo comico
Livio Andronico (v. 4) tribuit ornamento incedunt, neque de poeta constat —
nam levius traditum est post Plautum et Accium apud Festum — ncque de
forma — nam ornamentu incendunt tradituni est (neque comici quicquam incst, si
forte fuit ornamenta incendunt nobili | Ignobiles). Ceterum videtur ornamentum
propterea ab ore derivassc Varro, quod TiQoaconov praecipuum ornamenti sce-
nici pars fuit. De propositione, quod post alios frustra temptarwnt Canal et
Maehly ('Z. Erit. lat. Schriftst.' a. 1886 p- 6), cf. ad 79, 15: qui loci se
tutantur invicem, nisi quod hic additamentum requiritur, velut cum propositione
<(decoris)> dicitur. Ad ipsam observationem cf. IX 66 sq., al.
84, 13. Cf. Heidrich p. 57, Krumbiegel p. 62.
85, 4. fictores item alios coniunximus: nam sunt inter fictores etiam alii,
velut pastillarii; cf. VII 44.
85, 9. <(lux^ quia lucet et mox luere *** et noctiluca. <^col^lucare item
ab luce Reitzenstein p. 40, 1 neque concxum recte restituens amissum neque
probabiliter nimisque violenter conexum servatum turbans. Immo lucere item
ab luce Varronis vcriloquio ab luere tralaticium clarissimumque opponcre in-
tellcxit Sp. produntque ipsa verba. Ceterum propter hunc ipsum locum de Var-
rone paene desperabat Sp., quem A. Sp. ex alia parie huc translatum esse con-
fidenter affirmabat: cf. ' Sitmngsberichte d. bayer. Ak. d. W.' 1885 p. 243.
Ad locutionem lumen facere quam admisimus cf ignem facere apud Plaut.
Bud. 76 7; Nep. Eum. 9, 3 similiaque.
85, 12. quae res] cf Steinfhal P p. 355.
85, 14. Cf. Pautv ad Phryn. p. 71 Lob. Sane vi rcquiritur propter se-
quentia, eisi <^id a vi)> cum Sp. supplere possis.
85, 16. Si recte visenda — invident jpoe^ae fragmcntum esse statuitA.Sp.,
corrigere possis u _ visenda vigUant, vigilando invident. Ccrte vigilant, in-
vident formae fragmento aptiores quam cxcmplis.
85, 17. Acd fragmentum post alios statuerat Ribbeck fragm. trag.^
p. 226 (et fragm. com.^ p. CXXIX): oblocutus cst L. Muellcr Lucil. p. 320
Victorii et anticum recipiens itemque Baehrens in Fleckeiseni Annal. a. 1884
p. 837 et FPR. p. 54 inania temptans. Post quos Ribbeck in tertia fragm. trag.
ADNOTATIONES 269
recensionc p. 261 liunc locum otnisit 'ut a tragoedia alienum'. Pro oblivio
lavet quod O.Mvdlcr proposuit oculis violavit, certe violavit admodum com-
mendatur cx eo quod sequitur; an: cum illiic oblivio <(vio)>lavit, qui incidit
in invidendum P scilicet re vera invidenda obUvimi quis tradet? qualem sm-
tentiam quidni cum F tribuamus Accio?
85, 21. Non recte coll. VI 7. VII 72 de Cassius pro Canius cogitavn'is,
etsi hacc optimc de Lucretia dici poterant (cf. Gic. de or. II 280. off. III 58, al.).
85, 23 sq. Gf. Mue ad Fest.p. 53, 2 (et 8) et XLIV, ubi duce Krahnero
conicit hinc crines capilli descripti, quod [finis] videtur (i. e. conspicitur)
discrimen,- cf. testim.
86, 2. cernito recte desiderabat Turnebus (cf. testim.): sed neque suf/icit,
qtwd ille post testamento supplevit, neque probdbilitatem habet, quod pro qui
id substituebat Mommsen apud Brunsium II 2>- 59; videntur plura anie «ernito
post testamento intercidisse de testatoris voluntate hac voce finita, nisi <^cemi-
toXue illud (qui id == q; illud) scribas.
86, 16. Gf Biri 1. s. s. p. 130. 142.
87, 6. Ad obsculta cf. Traube 'Textgesch. d. Beg. d. Bened.' (a. 1898)
p. 606. 695.
87, 7. sic alia. ore edo etc. Bciier p. 116 sq. (ore edo itmxerat Mue de-
leUs sic ab) ; cf. Sp. praef p. XLI adn. Hic qua raUone <(a naribus^ ad odo-
rari etc. supplcverat et ab ore ad edo etc. traxcrat, neglcxit ab auribus antca.
item a manu mox (et ab ore § 76) addi vcrbis derivatis ab his nominibus, non
tantum cohaercntibus cum sensus notione. Non rectius ore adiungas proximis:
neque enim aliter h. l. ab ore adhiberi potuit quam ab auribus, a manu; unde
lacunam statuimus.
87, 10 sq. ab eadem lingua scU. ut v, 8sq. edo, gustat; unde concidunt
quae coniecerunt Sciop et Sp.
87, 12. graecum antiquum ^^TtoT^g'} Scal, ad %6xoq referi Ellis p. 354;
cf ad V 25.
87, 15. Gf.de lacuna post Aug et Mue Sp. praef. XLI.
87, 16 sq. Gf Bergk Op. I p. 238.
88, 1. quiritibus post Brissonium Niebuhriumque Mommsen 'Staatsr.' III
i' p. 6 adn.
88, 3. Ne <^equites> pedites<^que^ magistratos cum Ursino corrigas, cf.
Buechder ' Umbr.' p. 90 ct Mommscn 'Staaisr.' II i' p. 361 adn.
ibid. omnes quirites pedites armatos, privatosque curatoi*es omnium
tribuum Buecheler et Mommsen l. s. s., recte ut vid.
88, 4. Gf Gronov Observ. IV 3.
88, 6 sqq. vocat<^o^ quacque secuntur similiter Bruns cum Mommseno l. s. s.
et 7' p. 40 adn. p. 42adn. p. 350. II i' p. 77 adn. p. 360 adn.: at unguentor
quam adh.v. commcmoravimus scripturam (Bruns-Mommsen), falsam putamus
— neque enim ullum vestigium exstat verbi ungueo — ; unguontor sa/^e»n debuit esse ;
etsi potius propter unguentur reliquac quoque formae indicativi servandae crunt.
270 ADNOTATIONES
88, 21. alii <^alii^ VaJilen Enn} p. XXXV vix lenius minusque apte.
88, 22 sq. Agitur cle Cosconii libro qui fuit 'de actionibus\- cf. Norden
Ind. lect. Grypliistv. a. 1895 p. IV, Reitzenstein p. 41, Funaioli p. 109.
88, 23 sq. Cf. KrumUegel p. 32.
89, 6. Cf Bergk Opusc. I p. 248 et Mommsen 'Staatsr.' J' p. 93 adn. 3.
II l^ p. 362 adn. — reum pro eum, quod inter mutationes huius loci plane
intoleraUles hahet Canal, vindicat Buccheler ' Umbr.' p. 90 (cf. testim.).
89, 12. ac cum mittas] ad comitia,s Mommsen apud Brunsium duUtanter.
89, 14. Scaligeri explicationem scripturae cessorihns iterum protulit Christ
Arch. II p. 622.
89, 16. moeros cum vulg. Buecheler.
90, 5 sq. chorum Proserpinae cum ad tragoediam rettulerint alii, BibbecJc
dicit 'probabilius videri inteUegi hymnum in sacros usus compositum': vix recte.
Immo ut Nereides dicuntur chorus Nerei (A^ml. apol. 31 p. 38, 1 Helm) sic
chorus Proserpinae ad Eumenides referendus erit, ut fortasse Ennii fabulam
Varro significet.
90, 12. Contra 0. Muellerum cf C. F. W. Mueller 'Zeitschr. f d.
Gymnasialu\ XIX (a. 1865) p. 869.
90, 14. Be inlegium forma quadam cogitat Mue, non recte. inlicium
<(cum e^ scriptum et mox quia (/) cum E <(I^ et C cum G magnam habet
communitatem Ellis l. s. s. p. 361 (cum EI cod. Barb. apud Antonibonum).
90, 19 sqq. Cf Wilmanns p. 64 adn. 2.
91, 1 sq. praeterea <^depsere)> a ^£i|;^(>o:t; ab eo quod est fiakdGGsiv nos
malaxare, ut gargarissare ab ccvayaQyaQiGaG&ai, potare a TtotiGaad^ai, Ellis
l. s. s. gargarissare per compositum avayaQyaQC^ea&at, a Varrone redditum esse
nequaquam praefracte negandum jcum A.Sp.: nam simplex verbum ea ipsa
significatione adhibent Latini, medici maximc, qua praepositionem adiungu/nt
Graeci scriptores. Pro adesi/zfg qu^od Buecheler apud Funaiolium proponit ab
iisxi est, id vix in seriem verborum quadrare putamus.
91,4. GxQayyaXiGaL et axQayyaUg Buttmann: ubi axQayysiv et axQayyiSeg
Ganal.
92, 11 sq. Cf Heidrich p. 55.
92, 16. De scriptura codicis ne Vitelli quidem apud A.Sp. praef adn.
ab om/ni parte recte rettulit; cle emendatione cf. Reifferscheid Anal. Hor. p. 5:
quamquam lenius Epimenides <(s^opor<(e^ corrigas (somno Turn, meus Lach-
mann etiam in epist. ad Lehrsium p. 256 ed. Ludwich).
93, 5. Cf Madvig Adv. II p. 172.
93, 6. Cf Ilavet 'Rev. d. philoV IV (1881) p. 188.
93, 7. An: multa tanta? Cf. quae (duodecim fere cmnis post Schoellium
ad Plaut. Men. 680) exposuerunt Havet et Leo in Woelfflini Arch. XI p. 579.
XII p. 99 sq. (v. et 'Wochenschr. f klass. PhiV a. 1900 p. 446 sq.).
93, 8. contineri Gi-auert Anal. p. 68; elata vel nata Sp., uU IX 86
contulit A.Sp.; inlata EUis l. s. s. p. 361.
ADNOTATIONES 271
93, 12. ut qui ac qua re res utilis ad Ellis p. 361 litteris mdius satis-
faciens quam priorcs (ut a qua re res valida ad Sp.; ut qui quaeque res valeat
ad A. Sp.), sententiae quam praecedmtia indicant non magis satisfaciens.
93, 13. Cf. C.F. W.Mueller l. s. s. p. 871; vix zeugmatis figura licen-
tius adhihita infinitivum ad reprehendendum iralias.
93, 20. Cf Sp. p. XLIII. <se>d ita ut Mue, <8e>d is ut A.Sp.: quac
nullo modo suffidunt ad quae cum temporibus sunt coniuncta et quae cum
his sint coniuncta inter se coniungenda.
94, 2. Dactylicos numeros ante Bergkium statuit Scaliger.
94, 4. intuiti et attuimur servavimus ea ratione quam supra (ad p. 61, 16)
explanavimus : ubi plerique simplex vcrbum rcstituerunt. qua at tuimur Lach-
mann ad Lucr. V 1033: cui assentitur Vahlen Ewn.^ p. 99 (cf. p. XXXIII sq.
CLII). Cf KeU ad Varr. d. r. r. p. 5 sq.
94, 7. Cf Bergk Opusc. I p. 403. saeptumst <mare> A.Sp. — Ceterum
Naevii v., quem Bothe eochibuit Poet. Sc. lat. V 2 p. 27, neque Bibbeck neque
Baehrens recepit inter fragmenta itemqm desidcratur in Thcs. l. l. s. v. concha
{at exstat sub caerulus).
94, 13 sg. Cf Bergk Opusc. II p. 737 et 'Beitr.' p. 22; lordan 'Krit.
Beitr.' p. 90; Thulin 'Ital. sacr. Poesie u. Prosa' p. 66 sq. — mea ita. Sp. meita
artificiosim tutatur Stowasser Arch. VII p. 444. meta (sic ed. pr., Vertr, aJ.)
EUis l. s. s. p. 362 cum cod. Vatic. teste Antonibono p. 93 (et mox bis ob-
latera).
94, 14. Ad quirquir cf lo. Schmidt in Kuhnii Act. XXXII p. 415 sqq.
94, 17. contuitione Maehly 'Z. Krit. lat. Texte ed, a. 1886 p. 5.
95, 4:Sq. 'fort. dicit conspicione, addit cortumione' Sp., non recte: idem
Varro qui antea formulam respiciens conspicione dixerat, Iwc loco formula
neglecta grammaticae obtemperat.
95, 17. Vods clam in F omissae vestigium vix recte quaeras in eiusdem
scriptura clavet pro cluet.
95, 19. Cf Madvig Adv. II p. 172. aut del Sp.
96, 3. dicimus 'vellet tueri villam' Ellis l. s. s. p. 362. dicimus vilicum
tueri villam Antonibon. Versus Ovidii demonstrant scribendum esse duce Laeto
ut adnotavimus, ut villam pro bell & corrupto temptatum sit, cum e contrario
perversaque ratione [bell et] tueri villam scripserit A. Sp.
96, 4. Lucreti v. VI 1228 (caeli templa tuere) et 1275 (aedituentes)
confert Reitzenstdn ' Strafibtirger Festschr.' p. 159. — Cf SkutscJi 'Plautin.
u. Roman.' p. 22 (de aeditumus et aedituus).
96, 14. spoliis cum vix quculret, fortasse ortum est ex dittographia se-
quentis polus, ut dudum Scaliger coniecit bigis continui<s> 8e<x> apti 8<ignis>
corrigens: post quem quod fere omnes recepio continuis sex cum Popma binis
pro bigis probaverunt, certe miramur, cum bis sex, bis senis dicatur, num-
qtiam vero binis sex. Accedit qmd Varronis fragmentum (sat. Menipp. 92)
post Popmam recte ab omnibus adhibitum (ctsi variis coniecturis eo abi4si sint)
272 ADNOTATIONES
bigis tutari videtur. Unde de lacu/na cogitandmn erit, praesertim cum signa
apud Acdum iuxta sidera extitisse reete ex proximis e/fecerint Scal, Mue, aUi,
e. g. bigis <(Luna ut limbum cum signis bis)> continuis sex cepit.
96, 15. uade per polum cum Laeto Lachm in Lucr. p. 143: ac sane,
si duce F TtsQl nolov corrigitur, etiam ^ddi^e pro vade desideres.
96, 18. Gf. Ribhech Mus. Ehen. XLI p. 623 adn., uhi post perurendo
lacunam signat antea eorrigens atque illa <(etiam)> scil. signa,
97, 3. uiam post iubent add Sciop,post VIII Christ, ante in an(fracto) nos.
97, 9. Cf. Schoell Arch. X p. 116 et quae adnotavimus in Plauti edi-
tione minore altera (recepit Lindsay in ed. Oxon.); ad ni seclusum = ut cf.
p. 60, 6 (in = ut) et p. 95, 11 (ut = in) itemque p. 172, 19 et fortasse mox
p. 98, 2; ad ut Plautus cf. p. 33, 23.
97, Wsq. Cf. Ncue-Wagener ' Formenlelire' IlP p. 368. — Cf Lach-
mann apud Mommsenum Mus.Bhen. t. XVI p. 285. Ceterum Deliadae forma
perquam suspecta neque umquam ut videtur de Delio Deliaque usurpata. Dii
quod Titanis Delia eadem {vd eadem Delia) Deliadae Ellis l. s. s. p. 362.
97, 18. itaque = et ita, ut p. 54, 7.
97, 19. Cf. Gr. Hermann in ep. ad Loheck. p. 90 ed. Luduich et apud
Loheck. in Aglaoph. II p. 924 adn. ; v. test. et cf. etiam Atlas caelum terramque
sustinens in imaginihus a Paus. VII, 5 et 18, 4 commemoratis (de quihus
duhitat Preller-Rohert 'Gr. Myth.' I p. 562 adn.). Ceterum Rohdius in addi-
tamcnto ad opusculum de PoUucis fontibus adscripserat : 'Mart. Cap. I 137
und Athen. XIV 636 E Pythagoras Vcrfasser einer Erdkarte und Geographie,
mit dem Loheck nichts zu machen iveifi'.
98, 2. Sensus est: terrac medium non Delphi, scd quod ita vocant, Del-
phis est in aede ad latus e. q. s. Geterum cf. Studnitzka Herm. XXXVII
a. 1902 p. 259. 263.
98, 4. arquatum pro allatus et mox turaulum Loheck Alglaoph. II p.
1002 sqq. Ceterum haec quoque Varronis verba respicere potuit R. Herzog in
eis quae nuper docte recteque post alios exposuit ^ Arch. f Religionsw.' X(1907)
p. 205 sqq. Qui quae composuit de thesaurorum in Aesculapii templis situ,
plane confirmant ad latus scripturam. Cf. ctiam Rohde 'Psyche^ I^ p. 123, 2.
98, 13. quid dedere? Lachmann; aut sic aut quid? dedere Ellis l. s. s.
de ecquam fugam cogitans (quid dedere, quam tubam Vahlen dubitanter).
98, 18. Pipleides servavimus; cf. Hesych. s. v. et exempla quae ad Cat.
CV 1 adnotavit Friedrich in Cat. comm.
99,2. coWiddtMueexcodd.det. quam cludit;6ip. Cf.MadvigAdv.IIp. 173.
99, 8. Cf. Vahlen, Enn.^ praef p. XXXVII.
99, 11. Cf Leo 'd. sat. Vers' (1905) p. 61 adn.
100, 1. Post apparet (ut F) dist Canal et Bergk. Cf. Bergk Philol.
XXXIII p. 311 et Ribheck Coroll. com. p. CXXXI et fragm. tr.^ p. 311.
100, 5. Cf. graecum proverhium hoc (Greg. Cypr. 1, 73 ; Eustath. 980, 44):
"Ad^cog CKid^si. v&va Arjfiviag ^oog, unde nata nimis incerta Muelleri coniectura
ADNOTATIONES 273
<^Atos in)> cornuatam tauram umbram iacit prohata a Ribbeckio (sed taurum);
incertior adeo vel prorsus vana A.Spengelii; paulo saltem probabilius supplcas:
cornuta taurum umbra <(in pugna)>m iacit (vel lacit).
100, 8. nosce<s> vel no8fie<^t> nos esse <(Caraenas^ Vahlen Enn.^ (cf.
p. XXXIV) non rcspiciens lordanum 'Krit. Beiir.' p. 131. nos nosci<^mus]>
esse Camena<^s. h)>arum Maehly l. s. s. p. 6: quibus vel improbabiliora Canal,
L. Mueller, alii.
100, V6 sqq. Consulfo praetermisimus commenta Maurenbrecheri aliorum-
que, ex quibus nonnulla non mirari non potuimus (velut quod Birtius l. s. s.
p. 193 sgq. intcralia scripturae §ovarQO(pi}d6v vcstigium detexit in tpo^opti-
mus). Haec fragmenta sine uherrimo commentario iractari non possunt.
101, 1. Cf Vahlen Enn.^ p. XXXIV.
101, 4. Cf. Bcrgk Opusc. I p. 489 sq. 505. 508 (qui em pa = in patrem
[cf. testim. ad 100, 14]); Linde de lano summo Romanorum deo p. 30 (qui
deivom /lan^em pa<^trem^),- Baehrens (parentem).
101, ^sqq. Cf Marx 'Zeitschr. f Sstcrr. G.' XLVIII a. 1897 p. 221;
Leo 'd. sat. Vers' p. 32 (qui tradita tutatur primum — secundo); Schulze
*Z. Gesch. d. lat. Eigcnn.' p. 465, 1; veterem cum Merula qui scripseru/nt,
neglexerunt sic cascum vetus esse iam significarc carminis Priami auctorem.
101, 10. Cf Lachmann Mus. Rhen. XVI p. 285.
101, 11. Cf. Bergk Opusc. I 88 adn.: quocum ctsi Hertz, Ribbeck (qui
antea dissenserat) , Teuffel, Schanz, Baehrens, alii Pompilio epigrammation
tribuunt, tamcn consensum memoriac Varronianae Priscianeaeque in nominis
terminaiione -nius delere noluimus, praesertim cum Pomponius apud Priscia-
num nocies commemoraius et notior omnino facUe substitui Papinio potuerit
neque offendat nomen probum inter poetas alias non memoratum. Quod vero
Pasccd 'Studi sugli scriit. lat' (Aug. Taur. 1900) p. 30 non modo hoc loco,
sed etiam in Varr. sai. Menipp. fr. 356 (Pompilius clueor.') de Pomponio
cogitat, prorsus falsum est.
101, 14. Noli scribcre cum Sp.: sic fie<^n^t mutua muli pro sic fiet
*mutua muli' scU. scalpimt. Cf. proverbii exempla quae Otto p. 232 sq.
attulit.
101, 15. Cf. Sp. Wber die Kritik' e. q. s. p. 6 (434). Varronis verba
3i sana su/nt, Casinum ctiam Varronis tcmporibus nomine quod est forum vetus
appellabatur : in quo recordatio etymi prisci inesse vidcbatur Varroni. Quodsi
Nissen ^ltal. Landesk.' II p. 677 dicit: \lie Erkldrung des Namens ^'Alter
Markt" trifft sachlich zu' coll. Cat. d. agr. 135, vereniur ne Varronis vcrba
falso inierpretatus sit. Idem cadit in Huelseni verba 'RecUencycV s. Casinum
Cder Name soll nach Varro . . . sabinisch sein und forum vetus bedeuten').
Adde Schulze l. s. s. p. 550.
101, 17. Idem significant EUis l. s. s. p. 362 sq.
102, 4 sq. Cum scqucntibus pugnai tam audax A. SpengcUi coniectura
quam quod 'minus discedens a litteris' somniavit Antonibon. Recte Baehretis
Varro de ling. lat. 18
274 ADNOTATIONES
tutatur Publi Scipio; cf. etiam Norden Mus. Ehen. XLVIII p. 535 adn.;
Cichoriiis Herm. XLI (1906) p. 60. 63.
102, 10. ambegna j)mca forma videtur fuisse (cf. testim.); ambiegna ex
abiegna voce usitatiore immutatum.
103, 8. nec sciunt Ellis l. s. s. p. 360.
104, 3. de poetis etiam hoc loco restitui iubet L. Mueller 'Q. Enn.'' p. 27
adn. 1: at cf. ad 75, 13 (et FunaioU p. 213).
104, 6. in IIII ad Fhaedonem quartum dialogum quominus referamus
nequaquam impedit Thrasylli aetas (cf. Sp. praef. p. LXXIX), sed intellegi-
mus antiquiorem ordinem illum secutum esse: neque enim casu mero haec sie
convenire videntur. Cf. Christ Arch. II p. 620.
104, 7. De dicendi ratione cf Norden Mus. Ehen. XLVIII p. 549.
104, 10 sq. Cf. Krumbiegel p. 20.
104, l^sq. Cf. Schwdbe Nov. ann. a. 1872 p. 415, Otto s. Uocusta\
Ceterum et de hexametro imperfecto somnia sunt et Luca bovis lucustam pa-
riens apud A.Sp. delet acumen sententiae.
104, 22. ideo [non] item Funaioli p. 106. idem del non Biels 'Elem.'
p. 85, 1: quamquam desideratur ante item quadripedes qu^d verio maximam
(quadripedem) respondeat.
105, 2. Luci <(si ab Lucanis Lucae)> Canal. Cf. de hove luca Buecheler
Mus. Rhen. XL p. 149 sq. (§ovg Xsvxiq).
105, 6 sq. Cf Vahlen Hermae t. XXX p. 26. orationem haberet (del
verba) Turn: ac videtur sane orationem interpretamentum iuxta verba in ora-
tionum abiisse: quod veroA.Sp. ad verba ex usu communi faceret potius quam
haberet desideravit, cf Cie. d. rep. VI 9 (multisque verbis ultro citroque habitis).
105, 8. Noli corrigere legabantur; nam simili modo leguntur est 80, 13.
De sententia cf quae Vahlen Enn.^ p. 108 adnotavit.
105, 12. Cf Mommsen 'Staatsr.' III 1 p. 411.
106, 4. rite velatos Ellis l. s. s. p. 363. tute velatos Gundermann.
106, 10. Cf Vahlen Enn.^ p. XXXIII; Schulze l. s. s. p. 474 adn. 4.
107, 6 sq. a (pro et secluso a Sp.) duelhim Lachmann probante Vahleno^
p. 195, quod nullo modo sufficit. perduellis pro perduellum firmat L. Lange
'Kl. Schriften' II p. 366 adn.
107, 8. Cf. Crundel de stell. appell. et relig. B. C Beligionsgesch. Vers. u.
Vorarb.' III Gissae 1907) p. 83 (175) sqq.
107, 13. Cf post Buechelerum 'Jen. Lit.-Z.' a. 1874 p. 610 et Mus.
Bhen. XXX p. 446 Schulze l. s. s. p. 462,3 (et 18,2). — Cf post Turn
L. Schivabe Fleelceiseni Annal. CI (a. 1870) p. 350 sq. quaeque in eandem
sententiam protulit Baehrens ad Catullum et Gundel l.s.s.p. 9(101). Contra
alterum vesper, id est quem dicunt Graeci duGTtegiov Birt Mus. Bhen. LIX
(a. 1904) p. 408 sq. collato Lachmanno 'Kl.Schr.' II p. 191 sq. (qui alterum
vesper adest). Atque id est dudum Scaliger suaserat, quamquam id est iuocta
quem Graeci dicunt offendit, nec suspicione caret SisGitiqiov, quod mi/nime
ADNOTATIONES 275
probaverat Lachmann, sed damnaverat (StiajtSQOv cum vvlg. suadens coll.
dtijfieQov). Quod idem duGniqiov irahit ad 'Hespenm eoum* quem finxit, mo-
nemtts semper eoum opponi Hespero. Sane vesper netdrum iam Lachmann
coll. IX 73 stahiUverat repugnante Gundelio, ac ne nimium tribuas Catulliano
vesper adest longe aliter adest vesper dicit SUius III 325. Sed ne id qui-
dem quod contulit Friedrich ad Catullum, alter sol pro luna (Ammian. XVIII 8),
insolentiam dicendi quae est in alterum vesper pro eoo satis excusat. Ad
alterum cf. V 179 alterum munus.
108, 14. diducunt Baehrens in Fleckeiseni Annal. CXXXV (a. 1887)
p. 68: at cf. Serv. in Buc. VI 5 (translatio a lana quae deducitur in tenui-
tatem).
108, 16. Cf Neukirch de tog. fdb. p. 62. 71.
108, 17. <(c)>asta (partic.) Buecheler post Huschkium 'Osk. u. Sabi/n.
Sprachd.' p. 394.
109, 2. Cf. Krumbiegel p. 18.
110, 3. Haec eadem (scil. dividia) est in CoroUaria Naevi VahlenEnn.*
praef. p. XXXVI duro dicendi genere. hoc eodem <(usu)>st in C. Naevius
Ribbeck (praeewnte hoc eodem est in C. Naevius usus Sp.).
110, 17. Cf. Norden Mus. Rhen. XLVIII p. 534 (qui hoc fragmentum
didascalicis i/nserit) et Maas in Woelfflini Arch. XII p. 531.
110, 20. Cf. Skutsch 'Berl. phil. Wochenschr.' a. 1895 p. 269 (scripipe-
dae malc Lindsay 'the ancient editions of Fl.' p. 2).
111, 9. conciliatrices Goetz Woelfflini Arch. II p. 339 duce Loewio, etsi
haud fa,cile dicas quomodo inde consupplicatrices oriri potuerit. — Cf. Marx
Mus. Rhen. XLI p. 551 sq.
111, 16. circum (xt^xov) defendit Ellis l. s. s. p. 363.
112, 5. Cf. Lindsay Hhe ancient editions of PV p. 3 (qui Buecheleri
tritum est Naevii probat) ; freto inest Naevii Canal, cui praeferas quod <in^
freto est Naevii. Nam quod Ritschelius Parerg. p. 130 praefracte negavit talem
titidum ferri posse, fortasse redarguitur Philemonis ^Euripo', etsi aliter expli-
care student Mdnekius et Kockius varia incertaque ratione.
112, 18. Cf Vahlen Opusc. acad. I p. 114. 414. et Enn.^ p. 156;
Buecheler apud Skutschimn Mus. Rhen. LXI p. 609: quos nuperrime impugnat
suamque denuo sententiam defendit Vcdden Herm. XLIII (a. 1908) p. 514 sqq.
113, 10. Lachmannum sequitur Vahlen Herm. t. XXVI p. 164.
113, 12. Cf. Krumbiegel p. 84. aliquod Vahlen Opusc. acad. I
p. 115 sq. et Enn.^ praef. p. XXXVI cum multis Enniano versui addit: quod
dissuadet locorum parallelorum (VI 6 et 81) ratio. Meram dittographiam esse
et spectare ad VII quod suspicatur Heraeus 'PhUol. Wochenschr.' a. 1904
p. 1170, qui Spengelii errorem notat una cum Hertzii Hosiique apud Gellium
II 21, 10.
113, 14. Reliquimus codicis scripturam quamvis suspectam. quase
Lachmann in Lucr. II 291, item Vahlen praef. Enn.^ p. XXXVI; olim
18*
276 ADNOTATIONES
delebat Sp., quem secutus est Krumhiegel p. 16. — Cf. Gundel l. s. s.
p. 14 (106) sqq.
114, 1. Cf. ad 60, 8.
114, 10. de eo pro ab eo Warnecke Herm. XLII (a. 1907) p. 157,
vix recte, cum minbne sic explicetur quod sequitur et ideo . . . prodire et pro-
cedere. — Si scrihimus <(proversus homo)> dicitur ab eo (scil. Plauto: cf. mox
dixit), omnia recte se habent, quae scriptura insuper commendatur v. 13.
114, 20. in versu etiam Vahlen Enn.^ Add. p. 305 coll. 151, 8 (idem
paulo post Graecis pro in Graecia proponit p. 127: cf. 116, 1).
115, 8. Gf. BergTc 'Beitr.' p. 94 adn.
115, 14. De latine pro alius Canal, de Accius cogitat Vahlen Enn.^ ad
ann. I LIX et praef. p. XXXII sq.
116, 1. ^h^in^c^ Graeci[a] Bihheck Mus. Bhen. XLI p. 625 adn.: cf.
114,22.
116, 3. vinum in Hispania bacca] ad Bacchum pertinere haec verba
immerito visa su/nt et videntur. Cf. Zwicher de vocahulis in rehus galUcis sive
transpadanis apud Verg. p. 46, Walde 'Etymol. Worterh.' s. v.
116, 7. Eisi quod propius aherat collato Servio (cf. testim.) alcyonia
restituimus, tamen Varronem alcedonia scripsisse haud improhahile dudmus
cum propter Plauti locum (Poen. 356) tum propter verba praecedentia nostri
alcedo. Similiter enim in Plauti loco AB alcyo exhihent, cum solus Priscianus
cum Frontone alcedo servaverit. Mox v. 10 corr. 690 pro 647.
117, 2. KcofKpdia perperam Sp. neglectis verhis ut quidam scribunt, quod
vulgarem apud Latinos formam comoediam spectat.
117,3 82. come conde Buecheler coeme conde intellegi vult; an fuit
prome conde.^
117, 4. in proximo libro (pro quo in proximis libris Sp. et Wilmanns,
cum in proximo neque retractatum sit neque locus sit retractando) fortasse
spectat ad proximum post lihros de l. l. opusculum (cf. supra de poematis).
117, 7. ob tenue ^ro optineo Canal.
117, 11. de<^me)>nsum Canal, de<(pe)>nsum Groth, deus mittat ieo dubi-
tanter; at traditum densum sanum esse potest: nam quidni illud nescio
quid densum fuisse potest? quidni ah initio versui deesse aut syllaba aut
dipodia ?
117, 17. hahae pro hehae A.Sp. ex comoedia verha dempta esse ratus
assentiente Bichtero Studemundi Stud. I p. 534 sq.: quamquam consuetudinem
Plauti et Terentii in tali voce ad Ennium transferendam non putamus, recteque
monuit BihhecTi comoedia Ennii usum non esse Varronem.
117, 18 sq. Cf. Bichter l. s. s. p. 509.
118, 13. Cf. II. 1 106 (cum Waithero Tolkiehn, 'Homer in der rdm.P.\
Lips. 1900 p. 87 post Lachm. in Lucr. p. 218).
118, 18sqq. Interpretatus est Norden Mus. Bhen. XLVIII p. 534 sq.;
cf. Bieterich, Pulcinella (Lips. a. 1897) p. 94 adn.
ADNOTATIONES 277
119, 3. Cf. Georgins d'Arnaud, Yar. Coniect. II c. XVI (nhi 'ingeniose
hnnc locum rcstHuit* teste Bootio).
119, 6. Cf. Heidrich l. s. s. p. 54.
119, 9. initio pro unde it Boot l. s. s. p. 411.
119, 14. Cf Ellis l. s. s. p. 363 (aliter Bibbeck Mus. Bhen. XLI p. 626).
119, 16 sg. Cf. Schoell ad Cist. v. 6. 8sqq.; Lindsay Hhe ancient editions
of Pl.' p. 6.
119, 19. stare <^et fossari) Bergk Opusc. I p. 575 probante Vahleno
Enn.^ p. 105 (fossare v, fossari Columna pro stare), stare <^et fodicari)> ,4. /Sp. ;
at cf. tesiim.
120, 1. In facimus <^muss^et acquievit Vahlen^ p. 200. fac ne musset
Goetz Quacst. Varr. p VIII.
121, 2. quiritatum L. Mueller ad Ludl. inc. 116, vix recte, non tam
quia hinnitum atque equitatum ea ratione iungi potuerint quae placuit Marxio
in comm. quam quia pergere potuit poeta velut clangorem audivi.
121, 7. eiusdem ab irundine Scal atque similiter alii refragante Sp.
praef. p. XLIX. Cf. Heraeus in Woelffl. Arch. XIV p. 62, qui glossam frita-
mentum vox merulae aliaque vocis vestigia cum fritinnio coniungit: quo cer-
tius duce Stotcassero Stud. Vindob. VII (a. 1885) p. 38 (Suei a <^cicada it^a
frendit e frunde et fritinnit suaviter) lenissima mutatione corrigimus frendi
ec frunde et fritinni; nam merulam et frendere et fritiwnire nemo nesdt testan-
turque h-oces animantium* (cf. testim.); quo facto deest - ^ - ^ - septenario
trochaico a Sueio in 'pullis' adhibito (velut (merala. ut solitast^, ita frendi ec
frunde et fritinni suaviter). ^
121, 9. Cf. Buecheler Mus. Bhen. XXIX p. 197, qui de Aesopo tragico
actore cogitat. De luventio nullo modo cogitari potest, de Suei nomine quod
solum litteris accommodatum est, Bibbeckii dubitationem sustuUt Sp. praef.
p. XLIX: ipsa vero verba quoad intellegi possunt etsi paucissimis quae novi-
mus de Suei poematis non conveniunt, tamen facUe carmini dus aliunde ignoto
tribui possunt.
121, 12. Mamilius olim multi tutati su/nt: at cf. quae KeU in r. rust.
II 3 (p. 155) et Bremer I p. 25 adnotaverunt. Ceterum comma post scribit
delendum.
122, 2 sqq. De interpretatione huius loci iureconsulti desudaverunt ; con-
ferendi sunt praeter antiquiores Puntschart (^JfodferMe Theorien des Privat-
rechts' p. 43), MiUeis ('Zschr. d. Sav. Stift.' XXII a. 1901 p. 101 sqq.),
Bekkcr, Lenel, Mommsen (ibid. XXIII a. 1902 p. 23 et 84 sqq. et 348),
Schlossmann C^Urom. Schuldrecht' a. 1904 p. 26. 29. 39 sq., al.), Kucbler
'Wochenschr. f. kl. PhU.' a. 1904 p. 179 sqq.: contra qu£m denuo Schloss-
mann disputavit ' Kexum' a. 1904 p. 22 — 44, Kldneidam ('Personal-
cxcc' p. 92sqq.), Pflueger C Nexum und Mandp.' a. 1908), dcnique P.
Kretschmar 'Zschr. d. Sav. Stift.' a. 1909 p. 227 sqq., ut alios mittamus:
quibus disputationibus eo adducti sumus, ut paucissima tantum mufaremus. —
278 ADNOTATIONES
fiant ut obligentur tutatur ScMossmann coU. Ter. Heautont. 689, uhi fiat A. Sp.
ut obligentur <(personae^ Puntschart l. s. s. inter alia supplementa. — praeter-
quam <^quod^ Turn assentiente Lenel l. s. s. p. 94. praeter quom cum Huschkio
(Nex. a. 1846 p. 32sqq.) etiam Mommsen l. s. s. p. 349 et Kuebler ibid.
XX.V p. 266 et Pflueger, qui etiam obligetur et aes prohant. — idem cum
GH {pro id aes ; scil. Mucius) Schlossmann. — dabat (cum Turneho) vel nectebat
post debebat inserit Schlossmann. <(a nectendo^ ut ab aere Schlossmann l. s. s.
Ceterum cf. post H. Grummerum 'd. rom. Gutshetrieh' (Klio Bdh. V 1906)
Kuehler 'Wochenschr. f. U. PhiV 1906 p. 911.
122, 3. de<^n^tur et in apparatu det scrihendum fuit: sic enim F habet:
122, 7. Cf Mommsen 'Bom. Forsch.' II p. 244.
122, 11. non est cum Sp. Lindsay Hhe ancient ed. of Pl.' p. 3 (idemque
Claudium elicuum legisse censet). At neque est neque sit pro sunt sufficere
videtur, praesertim cum verba quae sequuntur ut turbida . . . liquida fiant
demonstrent Varronem antea de translata verbi significatione cogitasse.
122, 15. Cf Buecheler Fleckeiseni Annal. a. 1869 p. 488. 536.
122, 18 sq. Cf Buecheler Mus. Bhen. XXVII p. 475 et Leo 'Plaut.
Forsch.' p. 83 adn. ; Laeti <^enim^vero servans etiam in ed. III Bihbeckius
post Aesiona poetae verba excldisse statuit, non recte.
122, 20. Le Vitula cf Preller 'Bom. Myth.' p. 359 adn. 3 ed. I. —
Mire BihhecJc caperrata <(ille^ fronte.
123, 1. persibus a perite etsi cum omnihus toleravimus, tamen sanum esse
negamus: nam neque ipsa originatio vel Varroni satisfacere potuit (praesertim
cum simplex sibus vix ignoraret neglegeretve) neque iam recte applicantur
itaque sub hoc glossema callide subscribunt; an fuit a per et <(-Sisypboy^
123, 7 sq. confictant a conficto ferri nequit nulloque modo convenit cum
interpretamento convenire, a quo proficiscendum videtur, ne cum Bihbeckio et
A. Sp. omnia permutemus (cf. TG. confore convenire et Don. in Andr. 1 1, 140.
Ad. V 8, 23). — pallucidum Klussmanni Bihheckio placere potuisse miramur;
sane neque praelucidum neque dilucidum glossae satisfacit. Goetzio simplex
lucidum suhesse videhatur (pacidum, lucidum); Schoellio potius pecu lucidum
(cf. TG. s. lucidum [praeclarum] et supra § 14 'signum candens' in pecore
cum tesiim., unde pateat non rccte illustre delere voluisse Sp., cum respondeat
callide, suavis aliisque interpretamentis) ; faeile in Tarentilla commemorari
potuisse illustres 'oves Tarentinas^ (cf Varro r. rust. II 2, 18. Colum. VII 2.
Plin. VIII 190 sq. Plaut. Truc. 649. Hor. c. II 6, 10 c. schol. Verg. Georg.
IV 355 c. schol).
123, 11. Cf TG. s. sera, GL. I 553,10 (sarra ixoxXog; v. Woel/flini
Arch. V 467).
123, 15. producendum \sic apogr. quaedam apud Antonihonuvn] def.Boot
l. s. s. coll. Hor. A. P. 59 (adde epi. II 2, 119); cf Birt 'Buchiv.' p. 149.
125, 8. huiusce <(modi> Sp. prohante Mue in Fest. p. XLIV: cf p.
129,21; 156, 11; 178, 16.
ADNOTATIONES 279
125, 11. et quod <i(i> Boot l. s. s. p. 411.
126, 6. Quam dedimus distinctioncm, usque ad Sp. tralaticia erat: quam
si mutaveris citm iUo (simile est. quod propagatum) , nihil lucraberis: immo
aut haec quo pertinet propagatum sententia item imperfecta est ut mutilata ea
quae se^iuitur attt distinguendum cum Mue.
126, 19. Cf. Reitzenstein p. 82, 1.
126, 29. putantur ElUs l. s. s. p. 363.
127, 4. esset futurum (vel essent futurei; cf p. LXXXVIII) quo Sp.;
sed futurae quo ferri posse videtur pro in quas (cf. 125, 8) neque melius e
quo scribas (sic Ellis l. s. s. p. 363).
127, 10. scopae scopa<(rum>, quod exspectat Reitzenstein p. 26, 4, non
est cnr ponamus: in tali voce singularis potest ex pluraU dedinari, ut plerum-
que pluralis cx singulari.
127, 12. Fro in quas (in queis v) Sp. reposuU in quo 'ex § 2V: ubi
tamen in qua sit legitur, detortum, ni fallimur, ex in quas sit.- cui non re-
pugnat quod 125, 8 legitur quo, h. e. in quas.
127, 15. legis post Mue defendit Antonihon.
128, 2. servili opus scripsimus, ubi servili opust Mue, solum opust
Sciop. At de forma opust Varroniana est cur etiam post A. Muellerum p. 72
dubitemus idque eo magis, quod p et pus et post esse potest, non item pust.
De omissa copula cf. de re ru^st. II 2, 20 (quae opus ad medendum) ; v. Krum-
biegel p. 8 sqq.
128, 11, si<c> J.. *Sp. , non recte; <factum)>st Sp. si^gnificatum estyEllis
l. s. s. p. 363. De ellipsi duriuscula cogitabat Canal. Fortasse hoc mendum
cohaeret cum ea quae sequitur lacuna.
128, 13. Temptavimus duorum generum <(illius unde> declinationes
oriantur partis orationis sunt duae; sed cf. ad 128, 11.
128, 14. Dion scil. academicus Alexandrinus , qui a. 698 u. c. Romam
venit legatus (v. Sterk gramm. zetem. II p. 9 sq. et Schoemann 'RedetheUe'
p.13,3 et Pauly-Wissowa s. v): cf. Cic. Acad. II 12; Ind. Acad.Herc. col. 35.
128, 16. Aristotelis meniionem fortasse non ad rhet. III 2 revocandam
esse, sed ad librum ntql sQfirjvslag intercedente Stoici cuiusdam libro de dia-
ectica existimat Usener 'Ber. d. baycr. AJcad.* a. 1893 p. 637 adn.
129, 6. Cf Reitzenstein p. 67. Terentio Sp.
129, 7. equile anonymus apud Aug probante Reitzensteinio (ex § 18:
at cf X 28 s. f).
129, 8. de quo dcf post MusUerum Canal. — Cf. Reitzenstein p. 67.
129, 9. Coniunctioni aut respondere avaKoXovd-mg verba quae a parte
e. q. s. vix credes: probabilius est auf quardam intercidisse aiit male particulam
ex antecedentibus esse repetitam. Lacunam maiorem esse et sic fere explendam
Reitzenstein p. 67 adn. 3 censet: ab toto <aut a parte. quae a toto, declinata
sunt aut propter multitudinem aut propter exiguitatem. propter exiguitatem>
ut ab homine e. q. s. (coU. Diog. Laert. VII 53). Quamquatn quae apud Diog.
280 ADNOTATIONES
exstant (xar' avaXoyiav ds av^if}xi,'/,&g }iiv, &£ 6 Tttvbg Kal KvxXwip, ^sicoriiicbg
6e ag 6 Ilvyfiatog) quomodo ad categorias multitudinis et exiguitatis referantur
non apparet nec subdistinctionem propter exiguitatem et propter multitudinem
recte fieri concedimus. Immo si sana haec (propter multitudinem) et quae
secu/ntur (cf. adn. Sp.), Varro ex discriminihus quae fiunt a toto duo diversae
categoriae elegit et verba propter multitudinem adiecit quibus Jiaec ab eis quae
praecedunt differre notaret.
129, 11. et id ^eZ Mue cum aliis.
129, 13. Pro manubria (cf. VI 85 et Plaut. Aul. 471) coniecerunt aliud
alii; cf. Beitzenstein p. 68 adn. 1.
129, 14. pruden<(te)>s Sp. probante Beitzensteinio p. 68 adn. 2.
129, 16. Cum Christio fecit Beitzenstein p. 68 adn. 3. — a pugilando
Beitnenstein.
129, 21. Ad eiusdem <^modi)>, pro quo equidem nonnulla apographa,
cf. adn. ad 125, 8.
129, 22. quinque Laeti plerisque probatum si verum est, discrepantia
oritur ex sex casibus allatis (quorum exempla sustulit Wilmanns p. 11, 1
omnia, ablativum cum Laeto aliisque Mue) ; post quinque Beitgenstein p. 68
adn. 6 <(sextum nos addidimus)» supplet: quo facto traicienda essent verba a
quo vocetur ut ab Hercule in finem enuntiati. At de sexto casu quamquam
discrepantia fuit inter Graecos et Latinos, ' controversia' tamen non fuit. Sed
fuit apud grammaticos veteres controversia an nominativus casus sit (cf. testi-
monia): unde profectus SchoelUus dubitanter haec coniecit: sine controversia
<^sunt obliqui, qui nascuntur a recto: unde rectus an sit casus)> sunt qui
quae<^rant. nos vero sex habemus, Graeci quinque)>.
130, 2. <^alterum)> accessit d. g. Beitzenstein p. 68 adn. 7 dubitanter.
Si quid addendum, praestet accessit <^id)> d. g.
130, 6. ante baec maiorem hiatum esse censet Beitzenstein p. 69.
130, 18 Corr. declinatio[nibus] pro dealinatio[nibus].
130, 23 sg. quod sibi vel quod [ibi] Berglc Opusc. I p. 392 adn. [quod]
ubi Boot l. s. s. p. 411.
130, 28. Errori ipsius Varronis potius quam librariorum Artemidori
tribuit Beitzenstein p. 27 adn. 1, vix recte: cf. quae de librariis ipse Varro
dicit 138, 6 (de lioc genere parcius tetigi, quod librarios baec spinosiora
indiligentius elaturos putavi).
132, 1. Verbwm aliquod velut reddat intercidisse videbatur Spengelio: at
multo rectius et cum efficiat traiecit Boot l. s. s. p. 411, cum efficiat ne
duriuscula quidem constructione bis intellegi possit.
132, 3. Cf. Beitzenstein p. 62 adn. 2.
132, 16 sqq. Similiter ut § 12 (cf. etiam X 1) servato quod et sequamur
sic distinguere possis: in aedificiis quod non videmus — equile, quod tamen
— sequamur (itaque — facimus): quare cum e. q. s.
133, 1. Cf. Beitzemtein p. 54 adn. 2.
ADN0TATI0NE8 281
133, 10 s^. Cf. idem p. 54 adn. 1. — grabattis scripturam noluimus
cwn V obscurare; cf. praeter ea exempla quae adnoiavit Marx ad LucU. v. 251
TG. s. V.
134, 9. Quem ad h. v. adscripsimus locum Charisii, Muc cum coque
Canal ad lacunam post § 48 libri noni statuendam adhibent, nimis incerta
rationc. Nam neque de ipsa lacuna constat neque Charisii verba ex illa, si
forte fuit, derivanda esse demonstrari potest, quae ne ad ipsos quidem libros
de l. l. ccrto indicio referuntur, poterant vero Uberiore modo vel ex priore Ulo
loco hauriri.
134, 10. De Athenaeitae cogitat Sp.: qui debuit Athenitae secundum
Dittenbergerum Herm. XLI (1906) p. 189, 1.
134, 12 sq. Non recte Mue (itemque Sp.) secl ab solvendo cum Au^ ab
luo [abjluam scribens: nam ab solvendo (luo luam) respondet Saturni (Lua
Luam); cf. 61, 14 ibique adnotatata.
134, 13. nomina et virilia ne scribamus, multitudinis genetivus additus
prohibere videtur.
134, 17. Cf. Plauti ed. min. I p. XVIII ad testim. VIII, ubi significa-
vimus non opus esse h. l. coniecturis, quales viri dodi haud paucas proposue-
runt, cum Varro obiter adumbret rcm aliis locis plenius enarratam, Plauti
nomen clarissimum confusum esse cum M. Plauiio poeta obscuriore (huius
Plauti etiam Marci est qui est Plautius),
135, 6. Breviloquentia male scripsit Varro contrahens velut ut album
<(ut dicamus^ esse Aethiopa non satis est vel fortasse male vertens ag nQog
xb Xsvnbv slvai Ai&CoTta ov^ ixavov iaxiv xb ^%tiv hSovxag XBVKOvg.
135, 14. ut qu<^a^m analogiam dicere non possint, sequi debeamus
Canal.
135, 16. an quod ea h. e. an id quod ea vox, ut recte expUcuit A. Sp.
136, 3 5^'. Mira ratione Iteitzenstein p. 48,2 ex his verbis testimonium
de graecae fabulae iitulo "Ofioioi efficere voluit; cf. ad p. 1 75, 8.
136, 8. sumi ne propter antecedens sumi et coll. spectari § 39, 42 in
suspicionem voces, cf. Cic. Top. § 43 (alterum similitudinis genus conlatione
sumitur).
136, 13 sq. Cf post Mue Schoemann ^Eedetheile' p. 12sqq., WUmanns
p. 115, Steinthal I^ p. 297 sq. et II p. 219 sq., Reitzenstein p. 48 sq.
136, 16. Dicendum fuisse saltem <(aliter)> has vocant quidam monet
Schoemann p. 13 sq.
136, 17 sq. appellandi ut homo et Nestor, dicendi ut scribo et lego, ad-
miniculandi, ut docte et commode, iungendi, ut scribens et legens Zippmann
progr. a. 1869 (Schneidemuehl) p. X.
136, 18. Ad que <^et ve^ cf verba Martiani Capellae III 272, quae
ad Varronem rcvocavit Schoell de acc. 1. l. p. 7. 61 (= fragm. 86).
136, 23. utei feineitum Sp. praef. p. LII adn. (mdius ut feinitum;
nam etiam 137, 20 erunt qui infeiniteis scribere malint).
282 ADNOTATIONES
137, 6. De corvus corva cogitat coll. IX 55 sq. Sp. At cf. nemus lepus
X 8: nemus olus X 50 multasque variationes eius modi, velut p. 137, 11, tibi
scalae pro salinae Sp. (cf. testim.). Ihidem quod et balnea delebat A. Sp. spreto
balnea<(e)>, item refutatur tam testimoniis quam conexu orationis.
139, 14. a cantando non cantator Popma, a cantitando cantitator <^non
est^ Sp. (<^non est^ a c. c. Canal): at cf. testimonia.
140, 22. aurifodinas omissum esse putdbat Stephanus, aerifodinas Canal
(sic et <^ubi fodiatur, aerifodinas, ubi^ fodiatur argentum).
141, 1. De dicam cum Sp. cogitat Canal.
141, 12 (et 14). Ad Poenicum cf. Lobeck paralip. p. 304 (= progr.-
a. 1835).
141, 13 sg. Cf Holder 'Altkelt. Sprachsch: I p. 75.
141, 15. Cf Reitzenstein p. 45: qui quod inter alia deleto eas pro no-
minari corr. non in<^c]in^ari, ferri non potest propter Graecas; in apparatu
scribendum est pro non inclinare potius non inclinari vel inclinare.
142, 2. monteis fonteis lieiticenstein p. 52 adn. 3 coll. fragm. 20 W.
142, 11 sqq. Quod vulgo s<^ci^urus — s<^ci)>uro — s<(ci^ure correxerunt
cum Aug, nequaquam verisimile est, praesertim cum Varro latinum nomen
potius positurus fuerit: sed omnino surus (cf X 73 ibiqiie testim.) ferri potest
iuxta animalia.
143, 5. Cf Mommsen ' StaatsrecW III 1 p. 257, 5.
143, 10. Cf Sp. praef p LIII adn., Beitzenstein p. 50.
143, 13. Catiniorum gentem fuisse testantur loci in encycl. reali et apud
Guil. Schulze l. s. s. p. 76. 162 adn. 3 allati: qui quamquam recentioris sunt
aetatis, tamen efficiunt, ut mutatione abstineamus.
143, Ibsq. nutare Lachmann de vers. sot. 4 (='Kl.Schr.^ II 68) coll.
IX 76 (adde Cic. d. nat. deor. I 120): at cf IX 71 s. f, X 16. Etsi vero
notare = natare fuit ut vocare = vacare (cf post alios Groeber in Woelffl.
Arch. IV p. 135), tamen hoc loco librarium non ex Italorum vel Francogal-
lorum ratione pronuntiasse, sed notius notandi verbum intulisse probabile est.
— Non sine ratione Varro strues non per totam § afferre videtur: scilicet
plurali caret haec vox (ubi struices adhibetur).
143, 19. pro quibus Canal cum aliis: sed recte monuisse videtur A. S^).
pro ex insequentibus (pro lovis) praecepisse librarium.
143, 20. lovs . . . bovs Canal et Sp. post Lachmannum l. s. s. coll.
IX 79 (qui etiam struus servat [id est strus]), nisi praestat pro §ovg bos
coll. V 96 (ut lovis ex Ennio [ann. 63 V.^~\ servavit).
144, 7. peium non recte seclusit Beitzensteim, p. 47 cum sequatur caesior
forma eadem ratione facta; cf. infra optum optius.
144, 14. trisyllaba (<^alia quadrisyllaba alia)> trisyllaba Sp. duce Sciop,
cum A. Sp. falso ad erior trahat trisyllaba) recte se habet spectatque ad
macrior.- nam hoc anomalon, cum tenerior respondeat ad tenerrimus, macer-
rimus; cf. 145, 2.
ADNOTATIONES 283
»
1 44, 1 5 sq. pauper<[i8)>simus paupei^is^sima et frugfaljissimus frug[al]i8-
sima Spalding ad Quintil. I 0, 17, melius cerle quam Sp., qui de frug<^al)>us
frug<(al]>a traiedo doctus docta post doctissimus doctissima cogitavit; nisi
praestat diceremus frugus et fniga <(frugi8simus frugissima, non frugi^ fru-
galissiiuus frugalissima.
146, 16. ^Romula, non Roma, item^ suppl Stephanus. — Perpenni filia,
non Perpennae del Canal (et post esse addens, ubi <(Romula et^ Sp.). Perpenna
enim mulieris noraen Mue.
146, 18. Ad Arbernus (Arvemus — Arvema Mue) cf. Gruil. Schulze
*Z. Gesch. d. lat. FAgcnn.^ p. 128 (ubi huius loci immemor fuit).
146, 20. Abusus est hoc loco Eeitzenstein p. 53, quamquam fatendum
mirum esse quod Perpenna, L. Aelius, Q. Mudus, viri dudum mortui, com-
memorentur: qmd quomodo explicari possit Goetzius exposuit 'Zur Wurdigung'
e. q. s. p. 21.
145, 27. proportionem. ratione[m] et Canal duce Scioppio.
146, 1. orti publicis scilicet servis [de scilicet cx orti del effecto cf. Sp.
praef. p. LXVII et X 44] Romani qui manumissi <(sunt^ Mommsen 'Staats-
recht' /' p. 321 adn. 7, qui improbat Iluebncri sententiam Ephem. epigr. II
p. 91: scd cf. Guil. Schulzc l. s. s. p. 368. 524. 528 (jqui de Roman<^i>us
cogitat et h. l. ct apud Liv. IV 61, 10).
146, 3. Cf. Ghiil. Schuize l. s. s. p. 530 aliisque locis (ad Maecenas
p. 185. 529, ad Carrinas p. 76. 146. 530; Lesas non commemorat ad Lesius
p. 288 adn. 2 neque Vrbinas ad Vrbinius sim. p. 381): unde profligantur et
aliorum et Canalis Spengeliique de nomvnibus dubitationes (add. testim.).
146, 4. Urbinus (ut vulgo corrigunt) neque exstat neque recte ab Urbi-
num dcrivatur, cum Urbin<^i^us tam inveniatur quam congruat cum eis quae
^pexus ille pinguisque doctor' supra p. 145, 21 sq. postulabat, scilicct unum
quemque civcm ab loco in -ius dicendum esse (unde suppleas ad nostrorum
nominum <^similitudinem Lesius \cf. Guil. Schulze l. s. s. p. 288\ Ufenius
Carrinius Maecenius^).
146, b sqq. De lacuna s. f. libri cf. etiam Reitzenstein p. 50. Praeterea
non improbabUe est quacdam huc revocanda esse ex Mart. Cap. III 325 (cf.
Quintil. I 6, 17 sq. 21sq.): sed certius quis definiat?
147, 1 sqq. Cf. Boot l. s. s. p. 411 (qui rccte etiam ante in quo gravius
distinxit). — <^sex libros)> nsQt ccvcofiaXlag: bis libris contra Ald, tcsqI avio-
(laXlag Ul (yel lU) libros, contra Sp.: cf. Wilmanns p. 15 adn. ini ex Diog.
L. VII 192 firmans. Adde Vahlcnum Opusc. acad. II p. 334 sq., qui Aldi
his libris vindicat, nisi quod iis potius vcl ieis rcctc praefert.
147, 7. verbis scd. Sp., vocabulis WUmanns l. s. s.
147, 9. quorundam Ald cum aliis, haud malc: cf. p. 149, 32. — in-
clinatione <(no)>s C. F. W. Mueller. Cetcium cf. Beitzenstein p. 55, 2.
148, 10 sq. an usus ad suis v. 7 pertinere ratus dd Sp.
148, 15. Cf. Reitzenstein p. 61 adn.
284 ADNOTATTONES
148, 23. oportere <^e^t redigere >S^. itemque Beiter p. 41sqq., qui prae-
terea inde omnibus dici cum Mue eiciens non minus cluhia quam ille ratione
locum supplet. At quod ^quomodo h. l. stare possint' illa verha non inteUegi-
mus, certe non magis intellegimus quomodo ah interpolatore sic addi poiuerint:
immo corrigenda esse verha, non exstirpanda praeter v. 7 sqq. etiam loci
paralleli 173, 11 sqq. 189, 25 sqq. docent: unde temptavimus locum lacunosum
exempli causa refingere.
149, 4. <et> similitudinem Sp. Pkilol. XVII p. 295 (similitudinem M)
mox non delens ante sit futurum cum Stephano (qui tamen si <(non)> sequatur
volehat, uhi <non> sine ex GH recepto lioc pro non Bootp. 412: at cf. VIII 3 3).
149, 7. qua oportet ducem sequitur ea<m sequitur)> n. s. r. Boot l. s. s.
(ea<(m sequitur)> Mue, <sequitur)> ea<m)> 8p.^, uti<(tur)>, ea<(m)> Sp.^). Videtur
ea dittographia esse sequeniis ra syUahae, nisi potius ex v.lO error repetendus.
149,17^2. De ratione indicativi (est, scil. receptum) et coniunctivi
(dicatur; uhi dicitur Sciop) cf. Krumhiegel p. 49 adn. Mox quod t;. 18, nisi
quoad rcposueris cum Krumhiegelio p. 91, pro quoad dicitur.
149, 21. Cf Keil in r. rust. II 9, 4 p. 201.
149, 25. detuperandus quomodo ex uituperandus oriri potuerit aegre
dicas; an lihrarius aherraverat post cum ad eorum depravata?
149, 29. (&i) pictores et [sic] alii Bergh Opusc. II p. 756 itemque, sed
si[c] alii, Bbot l. s. s., uhi <(ut)> pictores I. M. Schulz in lahn. Ann. a. 1829
III p. 72.
149, 30. Dioreos [z/tca^ijg Ji,(oQBoq\ Georges Fleckeiseni Annal. 135
(a. 1887) p. 768. — Be nominihus cf Michaelis 'Arch. Zeit.' XX p. 279
et 0. Bosshach in encycl. reali s. v. Arimmas et Diores.
149, 31. Cf Beitzenstein p. 56 adn.
149, 34. <a)>usi post Ganalem (fere improhantem quod coniecerat) Boot
I. s. s.
150, 7. mittimus ne desideres cum Sp., cf Heidrich p. 40.
150, 20 sq. Cf. Beitzenstein p. 55 adn. 3 CCesch. d. gr. Etym.' p. 384).
2
150, 30. Inter sequem et nisi cu ddda esse m eo quoque pcr errorem
testatur A. Sp.
151, 4. indicium cur mutaverii A. Sp., nos fugit, siquidem "pretium in-
dicii' intellegi posse testantur lexica {adde TG. s. v. indicium et indiciuum).
151, 6 5g. Cf Beitzenstein p. 63 sq. (Hor. A.P. 48—72).
151, 10. possessorem quod 'manufesto corruptum' hahuit Mue (proavo-
rum Eyssenhardt 'Bom. u. Boman.' p. 46) addidisse videtur Varro, ut oppone-
retur mendicis pannosisque qui ad nova vestimenta traduci nequeunt propter
egestatem. Etsi totum enuntiatum fatendum est non prorsus recte procedere,
cum amor assuetudinis retineat, non traducat.
151, 29. solistitium formam quamvis exemplis non destitutam (cf.L.Som-
mer de prosthesi et aphaeresi p. 14) non audemus Varroni adscrihere.
152, 10. Cf Beitgenstein p. 60 adn.
ADNOTATIONES 285
152, 12. alii motus Canal.
152, 13. Cf. Edtzenstcin Hermae t. XX p. 527 et l. 8. s. p. 53 adn. et
60 udn.
152, 22. aqua <(aut in terra>? Canal. ,-
152, 26 sg. quod quodcumque ex asino Canal.
153, 1. non a Scioppio del def. Canal.
153, 2. utraque {sinc ea) Canal.
153, 7. quoniam loquimur voce orationem del qua Sp., Mue, alii: at
cf. GL. IV 47, 5 (vox articulata est qua homines locuntur), al. Praeterca
nequc ex hac scriptura neque cx aUis (qua 1. v. oratio est Sp., alii) intdlcgi-
mus quod sequUur necesse est. Qua re cum vix sufficiai coll. GL. I 420, 11.
II 5, 6 sq.: <^ostendimus)> vel <^exponimus^ [ojrationem, coll. GL. I 300,
4 — 13 tale quid supplemus: <^rationem exprimimus ac ceteris separatos ani-
malibus homines nos esse demonstramus sola^ oratione.
153, 10. sint Mue p. 305, Canal (sunt Sp.)
153, 12. alia finita, alia <^infinita, alia^ neutra, sic esse Groth, for-
tasse recte.
153, 21 sg. In collocatione verhorum (sic in aliis discriminibus) -S^. im-
merito offendisse recte cxponit Reiter p. 113.
153, 27. plus minus Grothii sentmtiae minus convenire videtur multoque
minus pulli, quod cx G rcccpit Mue; ac ne puri quidem, quod Scioppii est,
quadrarc putamus: nam quidquid latet, id ad sequentia potius (minus trita)
quam ad antecedef^tia (ex pelago sermonis) pertinere videatur. JJnde ne
<^po)>puli quidem (Canal, Sp.) satisfacit nisi <(usu po^puli supplcas.
153, 28. ut si qui Canal.
154, 2. Lacuna fortasse cohaeret cum p. 154, 19 defectu; an fuit velut
ex natis nascimtur <^similes, ex lentibus satis)> lentis, sic et lupinum.^
154, 9. Cf. Krumbiegcl p. 14.
154, 21. dici pro efferri suppl Canal; nisi lacuna cohaeret cum 154, 2
dcfectu (ubi videas: h. l. in ut ea aliter fuit qui offenderet), melius suppleas
inter aliter ^ sine duce Aldo <(non possint efferri)>.
154, 29. ut sit ea res, quod duce Laeto coni. Mue cum aliis (usu <^sit>
Sp. <^sit) in Christ), dare legitur in ipso F. Mox quod {pro quae) significavit
Eeitzenstein p. 57.
155, 3. sic quod delevit Sp. cum Madvigio Cic. d. fin.^ p. 808 adn. 2
reposuimus: oratio cnim avaxolov&cog formata vidctur.
156, 23. nos <^sequi dissimilitudinem)> v; nos dissimilitudinem <^quae-
rere, non similitudinem^ Sp. Mdius A. Sp. nos dissimilitudinem <(in vita
sequi, non similitudinem^ (cf. VIII 28 sq.) ; exspectamus velut haec: nos dis-
similitudinem <(potius gratam acceptamque habere quam similitudinem)> vel
nos ^ex^ dissimilitudine[m] <^potius voluptatem capere quam ex similitudine^.
Mox uhi de uxoris delendo cogitat Sp., intellegas: delectari . . . uxores.
157, 13. debeamus Canal. — Cf ad 134, 9.
286 ADNOTATIONES
157, 23. <^qui)> dicunt quod Sp. obloquente Mue coll. §55. 68, al.
157, 25. proinde ut non ea dicantur esse analoga quae e. q. s. Canal.
157, 30. re[ru]m tenere Sp.; an verum tenere?
158, 3. in re plures Beitscnstein p. 46 adn. 1 praeeunte in rebus plureis
Canale. In plurali vix offendendum, licet oppositum sit voce; porro vix praestet
corrigere plurimos cum eodem Canale, etsi opponi posse plurimos singulis non
audeamus negare.
158, 9. Cf. Beitzenstein p. 55 adn.
158, 12. volunt esse analogias? cum Lachmanno Vahlen neglectis locis
parallelis 161, 3. 162, 12. Quamquam neque <^inique^ in hoc (servato esse/
sic Sp.) neque iniuste pro esse (sic C. F. W. Mueller) prorsus satis facit, sed
aliud latehit, fortasse casse {vix temere, false, perverse).
158, 17. casu <(non^ mut<^ante^ cum commutatur Mue. casu stante,
cum commutatur Canal.
158, 20. libum pro limum (etiam alibi \) et m inter se permutantur) :
ubi quod A.Sp. adscripsii 'limum gen. neutr. esse Grom. vet. p. 82, 19 me
monuit Georges', idem dudum monuerat Lachmann Mus. Rhen. III a. 1845
p. 612 = 'Kl. Schr.' II p. 191. Cf. Isid. XIX 7, 4.
158, 22. Ne praeponuntur hoc loco propter sequens praenomina pro pro-
ponimtur scriptum esse coll. 155, 25. 190, 28 suspiceris, cf. 167, 17.
158, 25. nec non {scil. dicunt) pro negant A.Sp. probante Reitzensteinio
p.46. ^w;negant<(esse analogiam: nam)>.? Mox omnis <(vox^ natura J.. JfiWer.
159, 2. Numeria exstat apud anon. d. praen. c. 7, quem ex Varrone sua
hausisse dicunt: quod cum hoc loco [vel adeo contra huMC locum^ pugnare
notavit A. Zimmermann Mus. Rhen. LIV p. 495. Ceterum sic esse Marcum,
<^sic)> Numerium Reitzenstein p. 46: quo non opus.
159, 5 sq. Vix recte aut corrigas ut Terenti[um] et Terentium aut prius
Terentium = Terentiorum esse dicas.
160,1. An: quod Scoiidxtct [habent] .^ vel coll. Plin. ep. II 17,22
<^s^omni <(cubicul)>a ?
160, 5. est SpengeUi recepimus, etsi fortasse melius et delehitur tamquam
correctura male inserta ac referenda ad attinet <^et)> in eodem v.
160, 14. qnod pro qui Sp. c. al.; esset et diceretur inter se permutahat
Mue, diceretur delebat Canal. — V. Vsener ' Gotternamen' p. 356, Schulze
l s. s. p. 469.
160, 17 sq. Cf. Schulze l. s. s. p. 377. Be Mania cf. post alios Samter
^Arch. f. Religionsw.' X (a. 1907) p. 381. — Voluminam (cum H) Zander
'Vers. Itai. ant.' p. 31 coll. Augustino d. civ. d. IV 21. Cf. Wissowa ^Rel.
u. Kult. d. Rbm.' p. 483 adn. 3; Otto Arch. XV (a. 1906) p. 116.
161, 12. unae et uni et una, non uni et unae et una dixit Varro, quod
unae praecedit et modo unae bigae cur diceretur explanatum est.
162, 9. quae (sic F, non qua) ipsa <(ad)>ducuntur nunc mo<(l^lius
unguenta quorum Ca/nal (quare ipsa Sp. Annal. philol. a. 1834 p. 13 pro-
ADNOTATIONES 287
bante Muc Fesi. p. XLIV, idem de itaque cogitat). Nohis plura intercidisse
videntur; possis — ut exemplum proponamus — sic scribere: <^itein^ que<^m^
in Persia (ips^^i^a) dicunt or<^tum Graeci nostrique excoluerunt^ nunc melius
^usum^ unguenti[a], cui; cf. Hin. XIII Isqq.
162, 19 sq. <|quam> quod Canul. Mirum certe est quod hoc loco aquae
et scalae afferuntur; at nihil mutandum; similia haud raro exciderunt Varroni.
162, 26. lavitrinam Havetus Arch. XV (a. 1907) p. 355 adn. ex codice
eruendum essc contcndit, ubi laviatrinam traditum cum ceteris omnibus i po-
tius (cf. 37, 1) quam a dcleto sanamus (non aliter atque in eadcm pagina
unguentia non pro unguenti, sed pro unguenta scriptum est aliaque similia):
idque confirmat Nonius ut ab Haveto sic a nobis adscriptus.
163, 2 sq. dicuntur ct scanderent quomodo simul ferri possint, non vide-
mus: dicantur Laetus, aim in proximis vcrbis corruptelam statuerit Groth.
163, 8. Post analogiam lacunam esse putat Mue: item locum JHare censet
Sp. praef. p. LVIII. Cf Rcitzmstein p. 56. — Cf. Madvig ad Cic. d. fin
p. 808 ed. 3 (ne in his quidem), Reiter l. s. s. p. 19.
163, 14. Librarius qui " iuxta quidam scripsit nullo signo respondente,
vix voluit quidam a Scipione (sic A. 8p. ascipione ut ex F exhibens), sed po-
tius male quidam (ne maledicunt coniungeretur).
163, 22 sqq. Cf. Hand Tursdl. III p. 555 sq. Haec fortasse non modo
aliis vitiis laborant (de v. 21 cf. Beitzenstcin p. 54 adn. 3: cuius sententia quo-
modo cum verbis traditis concinat vix expedies; de 2d cf. Sp., qui novissimum
vesper<^e^ proponit: at v. Lachmannum ^Kl. Schr.' II p. 191 et ad VII 50),
sed etiam traicienda su/nt ad hoc cxemplum: quod rogant cur non dicamus
mane manius manissime, item de vesperi: in tempore vere magis et minus
esse non potest, ante et post potest. ut enim dies non potest esse magis quam
<^dies, sic mane non magis quam)> mane, itaque prius est hora prima quam
secunda, non magis [hora]. sed 'magis mane surgere' tamen dicitur: qui
primo mane surgit, <^magis mane surgit^ quam qui non primo: itaque ipsum
hoc quod dicitur magis sibi non constat e. q. s.
164, 2. ad haec <^respondeo^ huiuscemodi vocabulis praeiverat Sp.
164, 23. De Diespitri, Diespitrem cf. Solmsen ^Stud. z. l. Lautgesch.*
p. 191 adn. 1.
164, 27. In siet (sic Mue) nequc e delere neque seit pro siet scribere
voluimus coll. Cic. or. 157; quamquam dubitari potest : cf. Neue-Wagener III^
p. 598 sq.
164, 30. sic in vocabulis <^et ut ibi quae desunt partes, sic in vocabulis]>
casuum potest item Sp. An: casuum possunt item fieri <^iacturae. potest etiam
refingi)> ac reponi quod aberit?
165, 8sg. licet (pro sit et) ad A. m. s. c. q. r. id non sit (pro item sit.*
non item sit Mue) Canal.
165, 10. inusitate ita cum E. Schtdee (Mus. Rhen. XXX p. 120) Mar-
quardt 'Privatl. d. 7?.' p. 547.
288 ADNOTATIONES
165, 12. Cf. Christ 'Eos' I p. 288 sqq.
165, 13sgg. Varronem ipsum cupressei et ficei scripsisse recte Mue monet.
165, 23. Cf. Christ Arch. II p. 623 sq.
165, 27. De treses scriptura cf. quae Marx ad Lucilii locum adnotavit
(p. 365). Sed F ante confido tantum tresis habet, semel tressis, ter alterum s
non supra adscriptum, sed per ligaturam cum e coniunctum.
166, 2. Cf. Beitzenstein p. 58 adn. 3, qui de admittenda maiore lacuna post
qui aes non significant cogitat, unde et quartum et § 83 hdbeant quo respiciant.
166, 6. An: non <(opus)> est.?
166, 13. ex nisi ex dittographia eius pronominis per compendium scripti
ortum est, de lacuna potius cogitahis (partibus.^ vocabulis?).
166, 2652' triumvirum, decemvirum, non triumvirorum, decemvirorum
Mue itemque, sed add centumvirum ante non A.Sp.; trium virum, decem virum,
centum virum, non virorum Reitzenstein p. 59 cum Sp. (nisi quod is quoque
coniunxit triumvirum. etc). Cf. Mommsen 'Staatsr.' II l^ p. 599 et 606 adn.
167, 12. ad hoc A.Sp. edidit, per errorem ut vid., quamquam in quibus-
dam apographis ita est. — actum adicientes minores, i. v. non quae ratione,
sed Canal.
167, 17. Cf. Reitzenstein p. 59 adn.
168, Isq. Et MeineMi coniecturam Actaeus et Actaeon et Muelleri (Geryo-
iK^e^us) refutavit Fleckeisen Annal. CXXI (a. 1880) p. 606 adn.
168, 3. De analogias cogitabat Sp.: at eis refertur ad casus.
168, 18. ex procreante natum esse ex procreati credi vix potest neque
"veri similiores sunt coniecturae cetcrae; si negaveris ex glossemate repetenda,
quod nobis videtur, vide an scribas: si natione et procreatu d.
168, 22. De quis post i reiciendo cogitat Sp. (vix rectius si quis efficias
ex sequitur dittographia deleto si — quis tamquam correctura).
168, 25. assumi scil. non erit remotum Canal: quod si pr9baveris ne-
■cessario ct ut in his . . . possit pro parenthesi habendmn et enim cum aliis
(nimis A. Sp.) mutandum crit.
169, 4. Neque delibatum (Mue) neque declaratum (Sp.) neque disputa-
tum (A.Sp.) probdbilia: unde coll. VII 106 ausi sumus cogitare de deliqua-
tum propter verba ab his fontibus. Mox ad omnia quae d. contra responden-
dum trai A. Sp., qui debuit saltem ad omnia quae d. contra <(quid sit)> r.
169. 12. ex divisione = ex eadem divisione; cf C. F. W. Mueller ^Zeitschr.
f. d. a: XIX p. 423 {v. IX 108 in tempus).
169.13. per tempora t<(e)>r<(n)>a duci potest H.Schmidt ^Doctr. temp.
"verbi Gr. et i.' p. 15 (et antea ex pro et ex, ubi et vulg.): cf. B. Schmidt
p. 68 et Steinthal P p. 311. 316.
169, 2o sq. percussi percussero percusseram (^pro percussi percutio per-
cutiam) Mue itemque, sed traiecto percusseram percussi percussero (^et antea
feriebam ferio feriam), Sp. — Tesiimoniis adde GL. I 261, 34. 380, 9;
II 419, 3; V 382, 31. 436, 18. 654, 15, al.
ADNOTATIONES 289
170, 6. [in] hoc vulg., <(q^ui hoc Sp.: at in hoc reprehendunt — scU.
analogiam — non sollicitandum : cf. 163,5. 172,6, al.
170, 135g. indicandi pro imperandi Sp., respondendi Steinthal II* p. 274.
Cf. § 32 s. f
171, 8. Non recte de his iudicat Leo 'H. Forsch.' p. 34.
171, 16. De lautus — lavatus cf. Jacobsohn 'Zeitschr. f vgl. Sprachf*
vol. XLIIp. 159.
172, 10. De utcasus pro casus ut restituendo cogit. Sp.: at cf. 170,26.
172, 19. De in pro ut cf quae adnotavimus ad p. 97, 9.
173, 6. murena <(asello, hic^ lupo Sp.: ubi ohservandum erat potius
haud raro 'figuram notam apud Horatium transeundi ad aliam rem' (Porphyr.
ad serm. II 2, 48; interpr. ad c. 17, 10 sq. 20, 9 sq. IV 8, Isq.) Varronem
aliosque adhihere. — sic <^alii)> aliis Sp. (praeeunte alii[s] Au^) et set pro ut ;
eae pro .sic Madvig Adv. II p. 1 77.
173, 12 sq. quodamraodo v, quoque quodam modo C.F.W.Mudler.
174, 7. De debet a<^p^posita cogitat Sp., de indelebilia p. Groth, minus
recte: et propier posita quod sequitur et propter similitudinem littcrarum t et
a in F facillime debuit ex debita efficitur.
174, 11. Cf Plasherg Mus. Bhen. LIII (a. 1898) p. 75 sq.
175, 1. Cf Mue ad VIII 41 ct Leo 'Plaut. Forsch.' p. 259.
175, 8. Male de gemini delendo cogitat Sp. (simillimi om Sciop): cf
Cic. in Verr. III 155. pro Rosc. com. 55, al.; adde § 38 et 136, 3 sq. (ibique
adnotata).
175, 24. dicuntur del Mue; ^ut similia)> dicantur Canal; <^quae similia
esse)> dicuntur Sp.
176, 8. Cf Krumhiegd p. 53.
176, 18. erraret sdl. ratio Canal, vix recte.
176, 21. Cf Stcinthal IP p. 148.
177, 1. divisio, in oratione quod dist C.F. W.Mudler: at cf §49.
177, 2. An: lima lima<e>[bo] .?
177, 5. Cf Madvig ad Cic. de fin.^ p. 227.
177, 8. <alio vel> aliae Mue; <unius rei> aliae Canal; coU. VIII 21
(alius ab alia aliqua re) cogitare possis de (nomine) vel re vd (nomine)
<aliquo vel)> alia re.
177, 15. De nata<n>t quae cogitat Sp., de dispinctione quod in consue-
tudine, vebementer natat aiii: at Varro natat dicit, ut mutat, al. (cf. Act.
soc. phil. Lips. VI p. 7 adn. 2).
177, 21. sequenda pro loquenda Groth, qui poterat in loquen^do se-
quen)>da; quamquam h. l. non tam agitur de praecepto quam de statu causis-
que rerum.
177, 28. Mudleri transpositionem prohant cum CancU tum Sp., qui addii:
et sane sic, si ab initio addas idem. Uniuscuiusque partis quoniam species,
ormia optime inter se cohaerent*. At ne sic quidem totus locus sanus esse
Varro de ling. Ut. 19
290 ADNOTATIONES
videtur: nam articuli uberius tractandi fuerwnt, quorum rationcs generales de-
finivisse vix satis hdbuit Varro (cf. VIII 50. 51). Praeterea displicet quod
verha de his generibus duobus utrum sumpseris, cum reliquo non conferendum,
quod inter se dissimiles habent analogias paulo post secuntur haec: quare non
tam haec . . . pugnatum. Itaque de turbis onmino cum constet (cf. etiam quae
in apparatu adnotata sunt ad 178, 13 sq.), plura turbata esse opinati ordincm
non miitavimus.
178, 1. De habere delendo aut <^eos)> habere vel articulos eorrigendo
cogitat Sp.: at habere = habitare cxplicandum videtur.
178, 4. Dc abiungendum cogitat Sp.: at cf. Eoefiner l. ad 72, 1 s. p. 9:
178, 6. in nominatibus pro in vocabulis quamvis audax videatur, tamen
certa fere est mutatio sive praeoccupato vocabulum proximo sive male supplefa
vetere corruptela {velut in [nominjatib;).
178, 11. scilicet pro s Laet, prohante Mue (et Beiter); qui tamen intel-
lexit saltem <(et articulos)> addendum esse, quod tamen non sufficit.
178, 15. Cf. Ed. Luebbert ^Qu.Pontif' thes. V, cuius emendationem WU-
manns recte probat p. 3 adn. 2.
179, 9. De siiit stiit cf etiam Roth Philol. XVTIp. 176. ut esum <non)>
modo sum Sp. Mox de curro cxirrito cogitat Sp.: at cf. testim.
179, 19. eius modi (scil. figui*ae) res similis cum Mue Steinthal II^
p. 150.
180, 1. quemadmodum oporteat ut del Christ. oporteat uti {scil. in de-
clinatione) praetor A. Sp.
181, & sq. Infinitivi passivi qui exstant (amare pugnare? Sp.) merito
offenderu/nt Canalem, qui exspedat parator pugnator. Sed fortasse exempla
graeci infinitivi pro imperativo positi velut iidyitGd^ca male vertit auctor.
181, 8 sq. De scriptito lectito cogitavit Sp.: at quod saepius fit convenit
praeterito. Mox v. 10 de singulari<(s)> cogitat Sp.: at cf. p. 185, 16.
181, 12. Cf ad 201,20sqq.
181, Ib sq. De et[iam]si et [et] ab cogitat Sp. (nisi si quis pro si is qui
scripseris), [et] post Canalem. De etiam sic collocato dubifari posse minime
nos fugit.
182, 16. de utro, quod ei erit commune Canal.
182, 18. in [dis]similibus Canal: cf. v. 21.
182, 20 sq. in nummis similiter JlfMe. in nummis dissimilibus Canal in
adn. (cf ad v. 18); an in nummis non (n = in) similibus.^
182, 26. ac<(c)>u<(ra)>tissime Koeler ^Lit. crit.' p. 24 sq.
182, 33sgg. Cf Birt 'Buchw.' p. 201 sqq.
183, 5. unus Laetus, Birt.
183, 11 sqq. (Albius Atrius Albio Atrio) quae scilicet particula ex illa
binaria; per derectas declinationes: Albius Atrius, Albia Atria, quae scilicet
centenaria formula Mue; quae scilicet erit particula, ex formula analogiarum
de qua supra dixi, binaria; per derectas declinationes : A. A. A. A., quae
ADNOTATIONES 291
scilicet erit particula ex illa decennaria Canai. Neque vicenaria neque cen-
tenaria cum ferri possit, melius furtasse utrumque secludas iamquam inepte
additum quam mutationes cumules: certe nihil desideraiur si legas: ex illa
formula analogiarum de qua supra dixi.
ibid. Cf. Liv. XXVIII 24, 13 (C. Albium Calenum et C. Atrium
Umbrum), uhi cum Sdiulze p. 269 sq. de annalium scriptoris lusu cogUet,
neglexit qiiae cx Cic. Scaur. 30 (cwm schol. Bdb.). dc div. II 46. Tac. hist.
IV 53 itemque ex inscriptionibus quibusdam didicimus.
183, 14. diiunctum cum vuly. Groth colJ. Georges s. deiungo.
183, 21. Cf. Herm. Schmidl Doctr. temp. cxpos. histor. II p. 19.
183, 23. praesagiimt Sciop: at cf Christ PMlol. XVI p. 453.
184, 2 sq. infecti ut lego [et] et perfecti ut legi [et] Sp. dubitanier: at
cf IX 96. 101 (Mue).
184, 16. si cum Canai, praeter rem.
184, 18 sqq. ab recto, cum in d. o. d. c. et recti cum confluunt in o. u.
Canal.
185, 9. ut {pro ul) prosus et rosus Canal, ut cum Laeto.
186, 11. [ab] utraque Canal; ab utroque Sp.
185, 21 sq. Pluralem Martes obscurare noluimus, cum cogitari possit non
minus quam loves .seu luppiteres apud ipsum Varronem sat. Men. 582 B.
(adde VIII 74 et Plaut. Cas. 334 humani loves) latiusque patentes lunones
Veneres et sim. etiam Martes dictos esse, praesertim cum etiam 188, 18. 189, 1
pluralis nominum propriorum defcndendus sit.
185, 24. aptius Groth (fortasse cum Cunalc, nisi is aptius addere voluit
coniecturae apertius); scd cf. 186, 1, u/nde non magis de simplicius vel ampla
cogitandtim.
185,28. ea [m] (sciZ. oratione) (7ana/. Vix redius Mue aiiique de de \ii-
teris (ostendunt) per diitograpkiam stabUitis dubitarunt, etsi obscurior est locus.
Quod variat praepositionem, significare videtur Varronem cogitare de duplici
litterarum notionk, scUicet elemenia (aroix^ta) profecii de scriptis (velui Homero)
docent litterafores. Ceterum ipsa verborum repetitio probat olim profici s c i de
1. o. scripium fuisse (= grammatici de 1. o.).
186, 7. quam ex singularibus, <(ex^ multitudinis Canal (et antea fingen-
dis verborum forma. facilius). Mox traps Roth PhUol. XVII p. 176 cum
Mue: cf. testim.
186, 14. Cf Krumbiegel p. 53.
186, 25. usuis expertes pro dispersi Boot l. s. s. p. 412, non intellegens
stoicam opinionem de societatis humanae primordiis quam exprimit Varro: cf.
Cic. de inv. I c. 2 (inter alia qui dispersos homines in agris . . . propter
rationem et orationem studiosius audientes ex feris et immanibus mites red-
didit et mansuetos) ct v. testim.
187, 1. (non) multae ^(ofiFensiones^ Sp. multa inconcinna Christ.
187, 5. casus <(fi^nis litterarum Canal.
19*
292 ADNOTATIONES
187, 7. ei [habent] vd is habet exitus Sp.
187, 8. Pro levi neque pelvi (Sp.) neque clavi (Groth) recte corrigitur,
cum haec similiaque non minus hene praecedentis rationis eocempla esse possint.
Itaque aut interposuit Varro levi, cum in adiectivis sane constans sit i in
dblativo, aut, si suhsta/ntivum posuit, corrigendum potius febri coU. fragm. 19 
