^f^
M. TERENTI VARRONIS ^
DE LINGVA LATINA
QVAE SVPERSVNT
RECENSVERVNT
GEORGIVS GOETZ ET FRIDERICVS SCHOELL .
ACCEDVNT GRAMMATICORVM VARRONIS
LIBRORVM FRAGMENTA
LIPSIAE m AEDIBVS B.G.TEVBNERI MCMX
LIPSIAE: TYPIS B. G. TEVBNEBI
Printed in Grermtnj
DIS • MANIBVS
LEONARDl • SPENGELII
CAROLI • ODOFREDI • MVELLERI
SACRVM
PEAEFATIO
Casu fere factum est, ut societatera ad Plautum recensendnm olim
a RiTSCHELio praeceptore dilectissimo iunctam ad Varronis libros de
lingua latina transferremus. Nam cum alter nostrum bibliopolae se
ad editionem bibliothecae Teubnerianae inserendam obtulisset, com-
perit de hac re ei modo convenisse cum altero. Vnde communionem
in hoc quoque negotio inire placuit: neque piguit nos novi amicitiae
documenti, etsi haud paucis de locis acriter inter nos pugnavimus,
donec aut alter alteri cederet aut novara omnino opinionem con-
ciperemus aut admisso 'non liquet' in medio rem relinqueremus.
Neque distinguere voluimus inter utriusque conamina, quo apertius
prodamus nihil nos posuisse, quod non aliquo modo admitti posse
concedamus, simulque ut inventis inventionisque laudi nos non uimium
tribuere significemus.
Sed progrediente negotio a recognitione, de qua ab initio uter-
que cogitaverat, ad maiorem editionem curandam provecti sumus.
Nam et nova codicis Laurentiani collatione opus esse intelleximus et
multum iuvari verborura tam interpretationem quam constitutionem
adscriptis 'testimoniis' : sub quo nomine comprehendimus non tantum
locos a scriptoribus disertis verbis ex Varrone exhibitos, qui pauciores
sont, verum etiam locorum parallelorum atque d^ioioTyjtcov copiam;
ubi potiora excerpsimus, reliqua tantum indicavimus. Neque dubi-
tamus, quin sat multa huic apparatui addi possint, cum sero his
testimoniis conquirendis operam dederimus. Sed vel sic multum inde
se lucrari posse facile intelleget qui locos quibus ad 'testimonia' pro-
vocavimus cum priorum commentis comparaverit: e quorum magno
numero non pauca consulto oraisimus, quae ex uberiore Spengeliorum
apparatu adscisci possint. Denique et prolegomenis uberioribus et
adnotationibus adiunctis et indicibus auctis pauloque aliter conformatis
opus esse putavimus.
Reliquorum Varronis scriptorum grammaticorum fragmenta addere
cum ab initio constituerimus, non destitimus ab hoc consilio, quam-
quam et Funaioli interim haec inseruit volumini priori Grammaticae
VI PRAEFATIO
Romanae Fragmentorum a. MCMVIl et Wessnerus mox, ut speramus^
inseret omnium Varronis reliquiarum collectioni. Nam nihilo minus
optime adiungi fragmenta libris servatis de lingua latina sensimus. Ac
nostra opella quomodo se habeat cum ad Funaiolii recognitionem tum
ad fundamenta a Wilmannsio praeclarissime iacta in adnotationibus
breviter illustravimus neque uberius de hac parte in prolegomenis agere
in animo est. Quod saepius numeris Wilmannsianis usi sumus —
quos nostris sub his uncis ( ) adscripsimus ut sub his [ ] Funaiolia-
nos — , conspectum numerorum p. 242 dedimus.
Magnara spem inde conceperamus, quod et Georgius Wissowa
et Franciscus Skutsch viri doctissimi nobisque benevolentissimi pla-
gularum relegendarum negotium in se suscipere animum induxerant.
Vnde in primis foliis comparent egregia quaedam utriusque com-
menta (sub siglis Wi et Sk.). Sed cum praeter consueta munera plu-
rima et gravissima alter rectoris alter decani dignitatem eo ipso tem-
pore acciperent quo plagulae ex prelis exirent, desistere ab hoc auxilio
coacti sunt: quod cum nos doluinius dolemusque tum lectores nobis-
cum et ante omnes Varro noster querentur. Neque Paulus Wessner
(We) qui operam a nobis in Donatum suum impensam quodam modo
reddere volebat propter loci munerisque permutationem simul factam
eam quam speraverat opem plene dare potuit. Denique Adolfus
Groth ubi ex Teubneri nuntiis comperit hos libros nos edituros esse,
nobiscum communicavit quae olim ad multos locos sibi adnotaverat:
unde quod pauca tantum commemoravimus, ipsius praecepto obsecuti
sumus. Nihilo minus et his viris gratias ex animo agimus et qui
praeterea nobis usui fuerunt omnibus — quo in numero hoc loco
etiam Ernestum Diehl collegam esse monemus, infra Hieronymum
Vitelli amicum laudamus — simulque veniam petimus, quod quamvis
multum temporis et toti huic editioni et ipsi correcturae impertiveri-
mus, tamen ab erroribus cavere non valuimus, quos quoad fieri potuit
in Addendis et Corrigendis notavimus.
Dedimus lenae et Heidelbergae m. Novembri a. MCMIX.
G. G. F. S.
PROLEGOMENA
M. Terentium Varronem libros de lingua latina XXV, in quibus
componendis eum annis a. C. n. 47 — 45 occupatum fuisse ex Cicero-
nis quibusdam locis a Muellero primum recte adhibitis (ad Att. XIII
12, 3. 16, 1; 18. epist. IX 8 et Acad. post. I 1, 2sq.) efficitur, non
edendos reliquisse aliis — quae Muelleri fuerat sententia (Varr. praef.
p. VI— XI. L; Fest. praef. p. XXIX sq.) Lachmanno CKl. Schr.' H p. 164)
ac Ritschelio (Opusc. III p. 465 sq.) probata — , sed ipsum emisisse post
Leonardum Spengel ('Abh.'d. bayer. Akad.' VII 2, a. 1854, p. 443 sqq.
et praef.^ p. XXXVU) et Augustum Wilmanns (de Varr. libr. gramm.
p. 37sqq.) cur negemus nullam rationem exstare censemus; qui hoc recte
etiam ex eo concluserunt, quod Varronem horum librorum epitomen
confecisse Hieronymi index aperte testatur (cf. Ritschelii Opusc. III
p. 526): quam eum libris nondum ad finem adductis accoramodaturum
fuisse haudquaquam probabile est. Atque de syntaxi fuisse libro»
duodecim qui mirum esse affirmabant, Chrysippum de eadem materia
multo plures reliquisse optime Wilmanns (p. 15) opposuit. Ceterum
triadem ad Septumium datam (1. II — IV) prius emisisse scriptorem
Spengel (1. s. s.) non male coniecit, 'quod si non fecisset, integrum opus^
XXV libros, non XXII Ciceroni dedicasset' : scilicet primum librum con-
fecto demum operi, non triadi illi, praemissum esse recte homines docti
opinati sunt idque commendatur etiam ipso principio libri quinti. Ac
de ratione, qua Cieeronem saepius alloquitur Varro, etsi non nominavit
nisi in singulorum librorum inscriptionibus, dixit Vahlen in Opusc.
acad. I p. 392. Praeterea vero in eius honorem exemplum finxit
'consul fuit TuUius et Antonius' p. 128, 8 (ut propter suum nomen
interdum 'Marcus' ac saepius 'Terentius' pro exemplo ponit itemque
'Reatinus' adhibet Sabinosque non raro respicit: v. Index s. v.).
De fatis quae libri habuerint primis post editionem temporibus
aut nihil aut non raulta scimus. Quae apud Livium, Vergilium, Pro-
pertium, Ovidium ad Varronem redire videntur, Antiquitatum potius
libros resipiunt quam grammaticos. Novit libros (ante a. 27 a. C. n.)
Vitruvius^), cuius verba primae paginae praefiximus. Verrium Flac-
cum qui in raultis cum Varrone conspirat doctrinam suam videri ali-
unde petiisse iam Mueller exposuit ^) : nimirum ex iisdem libris, inprimis
1) Cf. Lachmann 1. s. b., Sontheimer, 'Vitruv und eeine Zeit', p. 70; 71.
2) Festi praef. p. XXIX: 'Varronis gnavus cultor . . . doctissimi hominis
libros de 1. 1. ni^mquam memorat et nihil ex iis excerpsit'. Adde quae Goetz
(Quaest. Varr. p. V) de ea re disputavit.
X PROLEGOMENA
€x Antiquitatibus, ex quibus Varro in rebus grammaticis hausit, pen-
dere etiam Verrium, cuius ceteroquin rationes prorsus diversae fuerint
a Varronianis, infra accuratius docebitur. Remmium Palaemonem,
grammaticae latinae nova ratione tractandae principem, etsi cei-ta Var-
ronis vestigia in fragmentis desideramus — nam terminos gramma-
ticos^) quibus cum illo consentit utrum Varro excogitaverit an pro-
pagaverit usus dudum inventis aegre dixeris — eius libros legisse
consentaneum est: ad ipsos an alio pertineant Suetonii (p. 217) verba,
quibus illum porcum appellasse docemur — quo epitheto inprimis.
dicendi genus salebrosum notari probabilis Nordeni ('Antike Kunst-
prosa' p. 195) coniectura est — incertum videtur. Fortasse quae Quin-
tilianus non sine irrisione de etymologiis Varronis in 1. V profert
inst. or. I 6,37 (cf. test. ad 12,6), ut alia tie quibus dudum constat in
eodem libro, ad Remmium Palaemonem magistrum redeunt: quamquam
Spengel in commentatione iUa mox saepius adbibenda p. 469 Quinti-
lianum ipsum legisse Varronem sumebat. Quae Columella tradit Var-
roniana, ad Antiquitates referenda eodemque Dionysii Halicarnas-
sensis et Plutarchi vestigia certe maiore ex parte revocanda sunt.
Valerius Probus quomodo Varronis libris usus sit nescimus; idem
fere de Plinio dicendum: quamquam testimonia quaedam grammatico-
rum posteriorum aut ad Plinium aut ad Probum auctorem primarium
non temere revocabuntur. Certiora vestigia apud Gellium deprehen-
duntur, qui quin ipsos Varronis libros evolverit non est cur dubite-
mus: atque lectionibus Gellianis non semel in castigandis Varronis
verbis usi sumus (cf. 78, 1 sqq. 190,29; al.). Grammatici et scho-
liastae saeculi quarti, item quinti ex antiquioribus fontibus pendent:
sed ex ipso Varrone hausit, quo maius fragmentum servavit nemo,
Priscianus (p. 52, 2 sqq. = GL. III 410) vel eius auctor: cuius testi-
monio Florentini codicis errores saepius potuerunt corrigi (v. p. XXIIL
XXIV bis). Isidorus, qui in Etymologiis locis non ita paucis Varro-
nem commemorat, pleraque ex Servii commentario transcripsit, ac ne
eis quidem locis, quorum fons latet, ullum ex ipso Varrone haustum
esse probabile putamus. Quod Hauptius (Hermae t. I p. 44) Rha-
banum de computo c. 3 Varronem legisse opinatus est, id falsum
esse, utpote quae verba Prisciano reddenda sint, Spengel praef.^ p. II
adn. recte monuit. Osbernus quae adfert partim Isidoro, partim
Prisciano, partim Macrobio debentur. Omnino certum est, medii aevi
scriptorum ex ipso Varrone hausisse neminem, nisi quod undecimo
saeculo aliquis codicem Florentinum propagavit et saeculo post
1 Cf. L. Jeep, 'Zur Gesch. der Lehre von den Redeteilen' p. 12 sqq.
PROLEGOMENA XI
inde ablatum est fragmentum Casinense, de quo infra agendum
erit. Saeculo XIV primum Boccacium hos libros novisse certum
idemque de Petrarca veri simiie est: apud quem quod inter epistu-
las ad veteres illustres in epistula ad Varronem (epist. de rebus fam.
1. XXIV 6 vol. III p. 276 ed. Fracassetti, Flor. MDCCCLXIIl) sic est:
*nullae tamen extant vel admodum lacerae tuorum operum reliquiae,
e quibus aliqua pridem vidi, et recordatione torqueor summis, ut aiunt,
labiis gustatae dulcedinis', haec sane verba spectare videntur potiuB
ad 'Varronis agriculturam' quam 'exspectabat' a Gulielmo Pastrengico
amico atque accepisse ab eo putatur: cf. epist. de rebus fam. XXI 11
in p. 151 Frac. et P. de Nolhac Tetrarque et rhumanisme' (Paris 1892)
p. 173. 278.307 sq. Sed idem quod scribitlohannide Certaldoi.e.Boccacio
(epist. de rebus fam. XVIII 4 = II p. 479 Frac.) recepisse se Uibrum ex
Varronis ac Ciceronis opusculis eximiis prorsus et raris' illius manu
«criptum, eo rectius hoc trahimus ad libros de lingua latina vel partes
eorum, quia et Boccacium his interdum usum esse constat — qui decem
locos ex libro quinto, bis unum ex libro septimo adhibet (cf. Hortis 'Studi
eulle opere Latine di Boccaccio' [Tergest. a. 1879] p. 435) — et Petrarca
ipse unum saltem locum ex hoc scripto atque ex ea parte quam exhibuit
Petrus Diaconus (v. i.) 'Tuscus vicus' ita excitat, ut eum ipsum excerpsisse
appareat. Accedit quod Antonius Loschi inter libros Petrarcae hunc
videtur vidisse: cf P. de Nolhac p. 243 et 307 sq. Neque iUud in hac
quaestione neglegendum est, quod in illa ad Varronem epistula legi-
mus: 'tuus Cicero, qui multa tibi et cui tu multa . . . scripsisti'. At-
que memorabile est anno etiam 1401 Leonardum Bruni Arreti-
num dialogum edidisse *de tribus vatibus Florentinis', in quo Nico-
laum Niccoli CoUuciumque Salutatum sic inter se coUoquentes pro-
ducit (p. 17 et 19 ed. Wotke): 'N. Nonne videmus, quam amplo pul-
cherrimoque patrimonio haec nostra tempora spoliata sint? Vbi sunt
M. Varronis libri, qui vel soli facere possent sapientes, in quibus erat
latinae linguae explicatio ? e. q. s. S. Perditus est M. Varro. Dolendum
est, fateor, et moleste ferendum' e. q. s. Quae verba Leonardi Bruni
demonstrant neque iUum tum novisse codicem interim Florentiam
translatum (F) neque aliis, ut ipsi Nicolao Niccoli, eius notitiam tri-
buisse (quem fuit qui iUum librum ut tot aUos acquisivisse coniceret!).
Paulo post tamen Florentiae Varronis libri crebrius ac dUigentius de-
scribi coepti sunt: tunc demum ad vitam rediit grammaticus diutinis
tenebris oppressus.
Sed etsi nescimus quis codicem unicum contraxerit, tamen certa
fere coniectura constat unde venerit. Nam codex Casinensis in
Xn PEOLEGOMENA
bibliotheca monasterii Ord. Bened. n. 361 continet praeter Vegetimn
et Frontinuna et opuscula quaedam Petri Diaconi (velut tractatum
de ortu et vita iustorum coenobii Casinensis) fragmentum ex libro de
1. ]. V § 41 — 56 excerptum — quod epitomes nomine significatur
apud Spengelios nosque — : de quo cum iam lohannes Baptista Mor-
gagne medicus celeberrimus quaedam prodiderit (^Raccolta d' opuscoli
scientif.' Venet. t. IV p. 3 sqq.) — id quod a Blumio monitus com-
memorabat 0. Mueller praef. p. XIII et in adn. ad V 41 itemque
L. Speugel 1. s. s. p. 440 et P. Canal praef. p. XXVI — , nescius illius^,
ut videtur, protraxit H. Keil in Mus. Rhen. VI (a. 1848) p. 142 sqq.
edendumque tradidit L. Spengel in Comment. acad. Bavar. VIII (1854).
Quod fragmentum cum iam Keil concluserit ex illo olim Casinensi
fluxisse, id L. Spengel I. s. p. 434 inde confirmavit, quod in F ad VII
§ 28, ubi Casinum nomen exstat, manus prima in margine adpinxit
NOT — id quod hoc uno loco accidit^) uniceque explicatur ex libra-
rii Casinensis attentione. lam novum tertiumque argumentum Loewii
nostri notatis usus adiunxit Goetz in Quaest. Varron. (lenae 1886
p. III sq.) : nam ipsum Petrum Diaconum monachum Casinensem (quem
constat etiam Vitruvium de architectura Solinumque de miraculis bre-
viasse, astronomiam ex veteribus coUegisse, librum notarum ampli-
ficasse adhibitum a Th. Mommsen GL, IV p. 333 sqq.) codicem Casi-
nensem iUum confecisse cum prohabiHter coniecerit Loewe, accedit^
quod in Ubro modo excitato de ortu et vita iustorum coenobii Casi-
nensis in praefatione vitae S. Severi praemissa quaedam exhibentur ex
loco Varronis iUo, ad quem NOT adscriptum est; ibidem vero quae
exstant ad eundem Varronem spectantia ex Augustino repetita eis
haec adiecta sunt: de lingua vero latina libros novem edidit] ubi libri IX
quoniam nuUo modo ad ipsius Varronis horum Ubrorum epitomen^)
1) Nisi comparare vis, quod ad 13, 3 sq. -E.- (= require) suprascr. m. 1, ut
vid. — Ceterum cum illo loco notato cohaerere putamus quod in cod. Casin. 257
ad Varronis nomen adscriptum est: 'Hic in casino scolam philosophie tenuit',
quae fictio vix dubium est quin ab eodem Petro Diacono profecta sit. Nam illum
permulta ad augendam Montis Casini famam finxisse constat: cf. Wattenbach
•■Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter' II p. 236 sqq. ed. VI.
2) Nuper sane Itali doctissimi Mercati et Bonfanti 'Rend. delPIst. Lomb.'
vol. XLII (a. 1909) p. 316 sqq. (ubi etiam notitia de qua modo diximus allata
est) ex verbis quibusdam Petri Diaconi de commentario in regulam S. P. Benedicti
in Cod. Casin. 257 desumptis concludere voluerunt Petrum Varronis ''de iure civili
1. XV' ex Hieronymi catalogo notos novisse. Sed Ictus doctissimus Maximilianus
Conrat (qui haec nobis indicavit) luculenter demonstrat Petrum simpliciter Lactantii
verba Inst. div. I 1, 12 ita expressisse, ut Varronis nomen inferret pro 'quidam
prudentes et arbitri aequitatis': cf. 'Zschr. f. Rechtsgesch.' XXX p. 412 sq.
PROLEQOMENA Xm
ex solo Hieronymi indice notam referri possunt, Goetz coniecit Petrum
sex libris servatis adnumerasse tres ad Septumium missos in ipso prin-
cipio 1. V commemoratos: eaque coniectura confirmatur ex similibus
aliorum erroribus, de quibus Spengel praef.' p. IX qnaedam com-
posuit. Denique non neglegendus est formae consensus inter illum
codicem, qui fragmentum Varronianum cum Frontino Vegetioque ex-
hibet et ipsum F: uterque enim, ut iara Keil extulit apud Spengelium
comment. p. 434, oblongus est in quarto, cum ceteroquin in coenobii
montis Casini codicibus sollemnia sint folia imperialia cum duabus
columnis. Haec omnia cum tam egregie inter se conveniant, con-
fidentius etiam quam Keil affirmare possumus ex ipso codice F in
monte Casini excerpsisse sua Petrum Diaconum et illinc postea euudem
librum unicum transportatum esse Florentiam.^) Neque in hac quaestione
nobis scrupulum inicit, quod idem Spengel, qui in hanc rem argumen-
tum attulit luculentissimum, nihilo minus 1. s. s. p. 481 sq. statuit —
assentiente Groth in diss. Argent. p. [81] 3 — non ex ipso F, sed po-
tius ex eius fonte haustum esse fragmentum. Quod effecit ex una
maxime emendatione quam coniecturae deberi non admisit, etsi ipse
concessit satis docfcum necessario fuisse epitomatorem, qui ex operis
exilitate gravissimum fragmentum prudenter elegerit (quod quantopere
conveniat in Petri Diaconi studia modo exposuimus). Atque conse-
(^deyrunt pro conserunt aliaque hominem doctum acute correxisse facile
largitur: idque plane apparet p. 14, 15, ubi ibidem supplevit, etsi ihi
tantum quadret, et antea Albano(i-um} — ut olim etiam Spengel —
praeter rem. Quod vero 15,11 aceleuibenna exhibuit pro aceleuibenno,
credi vix posse rarissimum nomen Etruscum suo Marte iUum resti-
tuisse, sed ex exemplari hoc depromptum esse. Verum etiamsi con-
cedimus ipsura Caelem Vibennam vix ac ne vix quidem notum fuisse epi-
tomatori — quem Petrum Diaconum nominare possumus — , tamen ex
analogia nominum notissimorum velut Perpenna SjMrinna — de quibus
iji his ipsis libris Varro loquitur — Porsennn aliis sponte inferre
1) In transitu tangimus in orthographicis rebus non deesse quiie Italum
librarium prodere videantur. Velut quod oscur. exstat 4, 15 ante corr. et 106, 11
sine corr. (^cf. etiam istitutus incohatum 85, 11). lam 62, 8 cum Spengel praef.*
p. VIII sq. non iniuria F diti potius quam dicti praebuisse opinetur, minime recte
ad Diti revocat, quod nullo modo ferri possit: nam referendum est ad pronun-
tiationem qua posteriores Otobrem sim. dicebant. Quo addimus vitia ad littera-
rum g et j sonum revocanda, velut ierusia pro ger. 47, 18 (cf. ierofante et gero-
fante sim.) et 69, 10 abigebat pro aiebat (ex agiebat), sim. Item epitomator 17, 14
9 pro j postiit recte accipiens l pro t in jP (unde corr. adn.). De aliis rebuB
orthographicis postea dicemus.
XIV PROLEGOMENA
Vibenna potuit: idque re vera eum fecisse ut arbitremur quae supra
protulimus ac praecipue consensus inter formam librorum et inter lo-
cum de Casino notatum in F et excerptum a Petro Diacono efficit.
Paulo fusius de his rebus disputavimus, quia haec quaestio per
se secundaria alicuius momenti est ad quaestionem de Lauren-
tiano F ceterorum librorum omnium unico fonte. lam vero de ipso
lioc codice disseramus.
Qui liber saeculo XI scriptus in montis Casini monasterio 'Lango-
bardicis' quae consuete magis quam proprie dicuntur litteris deinde.
Florentiae in bibliotbeca Marciana asservabatur, nunc vero in Lauren-
tiana plutei LI codex est 10. Primum folium scriptura vacat, nisi
quod in pagina versa in superiore parte inscriptum est — erasis et
supra hanc inscriptionem vocabulis sex vel septem et iuxta lineolam
quae in altera trium versuum parte (tertii dimidio) olim scripta erant — :
In hoc uoluie cotinet" • ifra scripta opa • f •
CO • Terentj de ligua latina
Oroes • CQ • T • C • |) aulo cluetio •
Libri rhetoricj ad herenium •
Mox foliis 2—34 numeri 1—17 et 28 atramento, 18—27 et 29—33
rubro adscripti sunt a manibus rec, quarum altera nitidior priore.
Atque reliquae partes codicis neque ad hunc locum pertinent
neque omnino gravioris momenti sunt. Varronianorum vero librorum
prima collatio exstat in editionis principis exemplari Monacensi, ubi
in ultimo folio hanc habemus subscriptionem:
Petrus Victorius ac lacobus Diacetius contulimus cum vetusto
codice ex Diui Marci [Divi Marci supra Marcia lineola deleto]
Bibliotheca literis longobardis exarato, tanta diligentia siue
potius morosa observatione ut vel qu§ in eo corrupte legeban-
tur in hunc transtulerimus. Die XIIIJ- Aprilis- MDXXI.
Cui coUationi nimium confisus L. Spengel prioreni editionem a.
1826 paraverat. Antea paulo saltem diligentius contulerat Hierony-
mus Lagomarsini, qui in ipso codice in margine inferiore folii primi
versi scripsit:
Hic codex a me Hieronymo Lagomarsino e soc. J. cum vul-
gatis diligenter coUatus in mea orationum Ciceronis Operum
editione numero 64 designabitur. Florentiae 18. Octobr, 1740.
Qua collatione interdum Niebuhr eiusque liberaUtate adiutus sae-
pius cum fructu usus est C. Lachmann. Etiam Ludovicus MerckUn
in Quaest. Varr. (ind. lect. Dorpat. a. 1852 p, 9) se Florentiae libri par-
PROLEGOMENA XV
ticulas tractasse prodit (cf. Philol. t. XIII p. 690 adn.). Sed priores longe
superavit Henrici Keil diligentia, qui quae solita cura enotaverat ad
editionem Muelleri dono dedit Leonardo Spengel, unde is primum in
commentatione a. 1854 veriora docuit, deinde alias, donec ex eius
schedis Andreas filius a. 1885 omni ratione novam emendatamque re-
censionem emitteret. Interim auctore Studemundo Adolfus Groth, cum
a. 1877 Florentiae versaretur, librum accuratius contulit cum Spenge-
liana priore tribusque annis post in dissertationibus Argentoratensi-
bus IV p. 81 sqq. quae exscripserat publicavit. Keilii Grothiique testi-
monia haud raro inter se discrepantia cum A. Spengel coniunxerit,
nos quo certius distingueremus primum Augustum Wilmanns adiimus,
qui ipse quoque olim codicem excusserat, quia post egregiam fragmen-
torum grammaticorum pertractationem librorum de 1. 1. recensionem
dare in animo habebat: quod consilium utinam exsecutus esset! Qui
vir humanissimus semperque nobis benevolus idoneam ob causam non
potuit nobis copiarum suarum copiam facere. Quare a. 1906 Schoell
relegere librum constituit: qui cum ab initio discrepantias tantum illas
respicere voluisset, mox intellexit plenum contextum perlustrandum
esse: unde saepe Keilium, interdum etiam Grothium verum vidisse in-
teUexit, nonnumquam vero ab utroque recessit, non modo in ratione
discrepantiarum, correcturarum, distinctionum notandarum, verum etiam
in ipsis lectionibus.^) Vbi discessimus a priorum testimoniis aut du-
bitationem ortam certius tollere voluimus, saepius (sic) adposuimus
scripturis in apparatu exhibitis vel alio modo scripturam a nobis da-
tam confirmavimus. Quod L. Spengel et in comment. a. 1854 et in
praef.* p. V cum Keilio dicit 'singula folia versibus XL' constare, id
non prorsus verum esse ex eis elucet quae p. 125,9 sqq. et 146,5 et
179,3 adnotavimus (cf. etiam p. 91 s. f. et ad 133,7 sqq.: ubi simul de
distributo scribendi negotio deque scripturae vicibus monuimus, quae
repetere hoc loco nolumus). Gratissimum sane accideret, si quod his
temporibus tot codicibus contigit contingitque etiam huic cimelio cou-
tingeret, scilicet ut totus phototypica arte depingeretur. Interim ad
unius paginae imaginem ab Aemilio Chatelain in opere utilissimo pro-
positam (p. 173,4 — 175,28 ex nostra editione) delegamus et ad ratio-
nem libri — non sane litterarum! — clarius repraesentandam primam
contextus paginam a SchoeUio descriptam typis exhibemus.
1) 122, 3 ubi error commiBBus est et in adn. et in Corrigendis notatus, Hiero-
nymus Vitelli amicus benigne ut solet denuo locum inspexit itemque de alia
re sciscitanti respondit.
XVI
PROLEGOMENA
Q
co
1 — I
O
>
O
pq
P5
3 f=-
I — I
P2
o
<
I — I
o
m
5
1-1
PROLEGOMENA XVH
eu o .
Yarro da ling. Ut
XVIII PROLEGOMENA
Hoc exemplo proposito addimus nos distinctionem, compendia,
versuum distributionem hic reddita in apparatu eis tantum locis ex-
pressisse, quibus res aliquam ob causam memorabilis videretur vel om-
nino verba exbibenda essent. Velut distinctio non prorsus neglegenda
erat, quia saepius quae de coniectura homines docti correxerant, etiam
in ipso libro recte legebantur, alias vero insignis grror conspiciebatur.
De compendiis paucissima dicenda sunt: nam etiam quae Spengel
praef. ^ p. V tamquam 'minus vulgaria' affert, revera sunt vulgaria.
Atque mirum est eundem ad V 69 (p. 22, 11) adscripsisse compen-
dium qq = quoque in marg. a J^^ additum alibi non inveniri: nam
statim 28,5 redit in ipso versu multisque aliis locis (velut 137, 14
[S.V.]. 139,12. 146,3. 154,6. 168,14. 179,13. 183,17). Non magis
dr = didtur, sim. notabile (sed potius quod 37, 17 de de = dicunt
[v. adn.] ac similiter 40, 9 de = dicam [sed cf. adn.], 107, 14 di = di-
cam cogitare ausi sumus). Praeterea cf. adn. ad 128, 2.
Accentus saepius comparent, quos paucis locis memoratu dignos
habuimus, velut quare (vel -e^) — quod statim in prima codicis pagina
exstat (supra v. 27) — propter Keilii errorem (ad 93, 14 inde aut quarem
aut quare? efficientis): qui accentus fere semper servatur, nisi qua re
distrahitur. Cf. etiam ad 119,3. 162,12. 188,28. Item 142,5 q legitur
(== qui i. e. quomodo). Porro 144, 24 sq. analogias facile ad dvaXoyCag
trahas, sed potest etiam ex prava pronuntiatione repeti.
Accuratius etiam quam priores veteris librarii correcturas re-
speximus, quarum frequentia paululum valet ad iudicium de co-
dicis auctoritate artisque criticae necessitate constituendum. ^) Cf.
inter alios locos ex parte postea afferendos ad 4, 14. 15; 5, 7. 9
6,3.13.30; 7,6.12; 8,9.11; 11, 1; 12,2; 13,9.17; 17, 13. 15sq.
19, 15.20; 20, 11; 22, 11; 24, 13. 27; 25, 13 (?); 27, 15. 20
29,2.7.13; 30,3.13; 31,8; 32,2; 34,4.7.9; 35,3.4.15; 36,4
79,19; 80,13.14; 81,7; 83,1.12.14; 85,9.11; 87,7; 88,26
89,16; 91,2; 93,18; 94, 2. 14 sq. 16; 95,18; 96,10.12; 97,1.21
98, 2. 18; 99, 6. 12; 100, 10; 101, 2. 14; 103, 2. 9; 104, 3. 15; 106, 8
107,2.6; 108,12; 110,7; 111, llsq.; 113, 2.7 sq.; 117,6.9; 119,3.
1) Interdum correctura dudum facta latet in continua, ut videtnr, scriptura,
velut 5, 22 {cuiusque) ; 18, 10 \uelaina?) ; 43, 11 sq. [el) ; 44, 1 [circof ; 45, 20.
22 (v. app.); 51, 10 (cf. adn.); 86,11 (disp.) ; 96,3 (cf. adn.); 114,1 (v. app.);
135,9 \simiU); 148,5 \cum); 148, 10 sq. (cf. adn.); 160,5 (cf. adn.); 162,26 (cf.
adn.); 175,19; 184,18; 187,5 (casus) ; 190,16 (v. app.).
PROLEGOMENA XIX
16; 120,2; 122,11; 123,9.14; 124,8; 128,2.7.11; 129,13; 130,
21.25; 135,4; 137,8.14; 140,19.21; 144, 1 sq. 5. 13. 16.21.24; 147,
3; 149,22; 155,23; 156,15; 157,25 8q.; 158,2.6.17.20.22; 160,14.
17 sq. 20; 161, 16. 18. 19; 163, 4. 12. 13; 164, 4. 22. 29; 165, 7. 9. 10;
166, 9. 15. 18. 25; 167, 5. 16; 168, 10. 19; 169, 20. 23; 170, 4. 18. 23.
24. 32; 171, 4. 5. 9. 18. 22. 26; 172, 1. 3. 8. 19; 174, 6. 8. 19. 20; 175,
7.13.18; 176,5.31; 177,11.21; 178, 13 sq. 18; 179,1.6.7.19.26;
180,19; 183,8.11.17.18; 184,14.20.28; 185, 15; 186, 27; 187, 8;
188, 2. 12. 25; 189, 14. 21. 29; 190, 7. 9. 20; 191, 2. Singularem lo-
CTim obtinent inter correcturas signa traiectionis ^) (cf. ad 6, 21 ; 10,
13; 18, 16 sq.; 20,5sq.; 21, 18. 20sq. [nbi adhuc latuit]; 30,1; 93,1;
113,5; 133,2; 141,6; 144, 17sq.; 163,14; 170,32; 174,16; 175,
27 sq.; 182,2): quae quid sibi velint plerumque planissimum est —
etsi interdum errarunt homines interpretando — : nisi quod 163, 14
dubitatur propter mancam significationem (ubi v. adn.).
Et in his signis traiectionis et in aliis correcturis (cf. ad 5, 12.
13; 6, 7. 13. 26. 29; 8, 19; 12, 8; 15, 9. 13; 23, 19; 25, 8. 16 sqq. 20
26, 12; 29, 15; 30, 11; 33, 14; 35, 3. 5; 82, 16; 83, 13; 86, 3. 11. 16
88,9.23; 89,9.16; 92,3; 94,5.8.9; 95,11; 106,1.2; 109,11.13
110,11.15; 111,11; 114, 4sq.; 117,0; 119,11; 128,19; 144,13
154,16; 157, 25sq.; 165,11) quaestio inicitur de manu secunda: in
qua definienda valde inter se difi^erunt qui codicem contulerunt. Nos
in hac re prorsus consentimus cum eis, quae Keil protulit apud
Spengelium comment. p. 434: fortasse etiam eos locos, qui videantur
alterius esse librarii, a prima manu potuisse proficisci; at certe si idem
scripsit, non statim correxit, sed postea graciliore plerumque ductu.
Itaque ubi scribimus m. 2 non tam significamus alterum scribam
quam posteriorem correcturam: neque ratione vel genere corrigendi in-
ter se differunt manus 1 et 2. Atque etiam in continuo contextu
cogitandum esse aut de pluribus librariis aut de interstitiis scribendi
locis antea (p. XV) prolatis significavimus (cf. etiam ad 101, 4), De
manu recenti, quae hic illic comparet tacere possumus. lam de di-
versis correcturis modo enumeratis in universum valet saepissime
librarii velocius scribentis errores esse emendatos, sed interdum etiam
quae recte se haberent in peius esse mutata invenimus. Denique
plurima eorundem generum menda iutacta sunt relicta, quae maxi-
mam saltem partem iam in archetypo fuisse videantur.
Sed antequam de vitiis memoriae quaedam proferamus, breviter
1) Cf. etiam A. Spengel 'Ber. d. bayer. Akad.' a. 1886, p. 254 sqq.
b*
XX PROLEGOMENA
disputandum est de conformatione et codicis F et archetypi^ quoad
de eo ex F concludere possumus. De quibus rebus fusius itemque
optime partim cum Keilio egit Spengel comment. p. 435 sqq. (cf. etiam
praef.^ p. XXXIV sq., ubi bis erratum est in numeris).
Codex F olim incipiebat a tribus quaternionibus, quorum alter,
qui et Victorio conferenti et apograpbis etiam adfuit, postea plane
evanuit, iam a Bandinio frustra quaesitus. Sequitur ternio post pri-
mum folium folio agglutinato auctus, mox quatemio accedente sub
finem folio agglutinato, denique binione horum librorum reliquiae
clauduntur.
Quae singula folia continent haec sunt:
L vacat
/11. 4 (M. Terenti) — 5, 29 (rudentam). 5, 29 (sibilus) — 7, 18 (et).
'.. 7, 18 (caelum) — 11,23 (peregrinus). 11, 23 (ager) — 10, 1
(incircum).
IV. 10, 1 (eum locum) - 14, 16 (latinorum). 14, 16 (ibi) - 17, 9
(sacrificiis).
17, 9 (in) - 20, 4 (imbre). 20, 4 (et) - 22, 17 (vidisse).
[. 22, 17 (antiquas) — 25, 1 (turdus). 25, 1 (alia) - 27, 6
(auguriis).
^VII. 27,6 (certis) - 29, 16 (dicitur). 29, 16 (vel) - 32, 10 (nas-
cuntur).
^Vm. 32, 10 (alia) - 34, 16 (eius). 34, 16 (offula) - 37, 1 (fundunt).
[I**_viII**. 37, 1 (trua) 79, 3 (finit).J H
'IX. 79,3(sic)-81,17(milites). 81,17 (redeuntes)- 84,9(omamentum).'
X. 84,9 (scenici) -87,3 (atque). 87,3 (aures) - 89,8
(cannat).
XI. 89, 8 (colligam) — 91, 11 (originibus). 91, 11 (scribere in
) 93, 10 (reprehendendum).
/XII. 93, 10 (praesertim) - 96, 9 (tuendo). 96, 6 (et) - 99, 14
f (videntur).
^XIII. 99, 14 (ratis - asseres ) - 99, 15 ( ). 100, 1
( agrestis) — 101, 4 (priami).
XIV. 101, 5 (quod) - 104, 6 (IIII). 104, 6 (de) - 106, 17
(acutus).
XV. 106, 17 (et) - 110, 7 (pagone). 110, 7 (honos) - 113, 12
(ternae).
XVI. 113,12(trigona)-116,6(tranquiUo).116,6(mari)-119,16(pretio).J
m
PROLEGOMENA XXI
jXVII. 119,16 (ptanti) - 123, IGsq. (reliquit). 113,17 (stipu-
lam) — 127, 8 (propositum).
^XVIII. 127, 9 (refert) - 128, 8 (TuUius). 128, 8 (et) - 128,
181) (^et).
128, 18 (verbi) - 130, 25 (est). 130, 25 (contra) -
133, 7 (lectos).
133, 7 (haberemus) — 136, 1 (eorum). 136, 1 (praecepto) IV
- 138, 12 (decli).
138, 12 (nata) - 140, 25 (non). 140, 25 (salsum) -
143, 18 (convenirent).
143, 18 (in) — 146, 5 (nominum )
^XXIII. 147, 1 ( nesciunt) - 148, 23 (inteUeges). 148,23
(utrum) - 150, 24 (meH).
.XXIV. 150, 24 (ore) - 152, ^ (fit). 152, 22 (quam) - 154,)
30 (declinari).
,XXV. 154, 30 (possit) - 157, 13 (se). 157, 13 (sequi) - 159,
21 (feminum).
.XXVI. 159, 21 (sic) - 162, 3 (plumbea). 162, 3 (et) - 164,
5 sq. (consuetudo).
XXVII. 164, 6 (frequentius) — 166, 11 (assem). 166, 11 (tenen-
tes) — 168, 21 (sed).
^XXVIII. 168. 21 (etiam) - 170, 26 (id). 170, 26 (duo) - 173,
4 (sunt).
'XXIX. 173, 4 (ut) - 175, 28 (partibus). 175, 28 (orationis) -
177,27 (coUata).
^XXX. 177,27 (erunt) - 179, 3 (nominativum)
>XXXI. 179, 3 ( et scopae) - 180, 31 (pingis). 180, 31
(quinta) — 181, 14 (hoc ge ).
XXXII. 181, 15 (quaemadmodum) - 183, 18
(quadruplex).
XXXm. 183, 18 (sic e) - 186, 3 (sunt). 186, 3 (minus) -"
188, 19 (et).
XXXIV. 188, 19 (Peles) - 190, 26 (hic nequam). 190, 26 sq. (et
huius) — 191, 18 (seruis ).
XXXV.
XXXVI.
VI
1) De harum paginamm permira et perscriptione et brevitate cf. ad 126,
9 sqq. Item de lacunis h. 1. per lineolas Bignificatia stiiB locia accu-
ratius dictum est.
XXn PROLEGOMENA
lam vero ad refingendum archetypum summi momenti est, quod
foliorum defectum, quem saepius perpessus erat, F accurate indicat
— sed minime aequabiliter laeunis significat — : cf. ad. 50, 3 (duo
folia), ad 91, 11 (unum folium) et ad 99, 15 (item unum); ubi quae
paulo post 100, 14 signatur lacuna sine additamento, ut videtur, ea
longe aliter comparata est neque potuit ex toto conexu verborum plus
quam versus quosdam continere. Porro cf. ad. 146, 5, denique ad
179, 3 (tria folia) et ad 181, 14 (item tria). Atque bos defectus una
cum eis quae intercedunt computans et adsumens, quod etiam in F .
quaterniones apparent, etsi in altera parte immutati sunt, probabiliter
effecit L. Spengel sedecim quaternionibus constitisse arcbetypum, inter-
cidisse vero ex quarto folia IV et V, ex septimo II et VII, ex decimo
quinto I II III et VI VII VIII, cum undecimus totus deperierit.
Quo accedit, ut traiectio necessaria quam in libro quinto detexerunt
Georgius Bucbanan et I. Scaliger (c£ ad 9, 14 sq. [11, 16 med. —
13, 21 med.]) ex eadem computatione faciUime explicetur, scilicet ex
primi quaternionis foliis quinto et quarto inter se permutatis.
Haec ut aperta manifestaque sunt defectionum traiectionisque
exempla, ita nemo mirabitur exemplar tam male habitum etiam
ceteroquin abundare et eiusmodi et aliorum generum mendis viti-
isque.
Atque de traiectionis intricatioris suspicione in 1. V §§ 115—183
postea dicemus (p. XL). C£ etiam adn. ad 177, 28. De minore trans-
positione monuimus ad 96, 18: agitur de versu circiter 33 litterarum
ante duplicem fere litterarum numerum collocando, qui uni versui in
F, duobus fortasse in exemplari quodam antiquiore respondeat. Aliter
— ex redeunte voce aperta — explicatur traiectio a Bootio perspecta
131, 25: 132, 1. Rursus alia eorum similia sunt, quae supra ab ipso
librario indicata vidimus, velut 15, 7, ad 162, 6 et 182, 21. Mirabi-
lior, sed necessaria est verborum permutatio a Luebberto 178, 15 sqq.
perpetrata. Denique cf. adn. ad 40, 10. 183, llsqq. 189, 11.
Longe ampliorem locum sibi vindicant lacunae litterarum, syUa-
barum, verborum, versuum, quales hic iUic a librario signatae (cf.
16, 9. 93, 12. 100, 14. 133, 1. 10) plerumque sine signo relictae sunt.
Quae saepissime — ut in traiectione modo commemorata — ex ho-
moeoteleuto vel ex homoeoarcto explicari possunt: cf. 15, 1; 16,9. 16;
17,6; 20,18; 31,7.21; 34,7.9 (v. adn.). 17; 35,10.20; 38,21 =
50, 10; 39, 15 (v. adn); 40,3 (? v. adn.). 13. 16; 45, 3 (v. adn.);
46, 8. 17; 49, 5; 50, 17 et 18 (?); 53, 7; 54, 3. 4. 6sq.; 61, 8 et 62, 8
(V. adn.); 66, 2. 20; 68, 11; 69, 3; 71, 2. 8; 72, 2; 77, 3 = 79, 19; 80,
PKOLEGOMENA XXUI
12; 84,3.8 (v. adn.); 86,2; 89,1; 90,4; 96,14 et 97,3 (v. adn.);
103, 14; 107, 14 (?); 109, 6 sq. (bis ?). 14; 111, 9 (?); 115, 12. 19 sq.;
118, 16; 119, 15. 16. 19; 120, 13; 121, 7 (v. adn.); 126, 16; 129, 9. 22
(? V. adn.); 130, 28 (?); 133, 20 (?); 136, 15. 18 (v. adn.); 138, 2. 6.
12. 19; 139, 6; 140, 3. 5. 19; 144, 5. 15 sq. (v. adn.); 145, 21; 150, 25;
151, 1. 29; 153, 7 et 13 (v. adn.); 154, 14. 21 (v. adn.). 26; 155, 17 sq.;
156, 23 (v. adn.). 27; 157, 2. 14; 159, 1 (?); 160, 2 et 11 (?); 162, 9
(v. adn.); 163, 12. 13. 27 (v. adn.); 164, 30 (v.adn.); 166,26 8q. (v.adn.);
167, 7. 12; 168, 7 sq. 13 (?); 169, 22. 23 sq.; 170, 13; 172, 17; 175,24;
182, 19; 183, 6 sq. 25; 184, 6 et 10 (?). 17; 186, 2. 4. 6. Tantus talmm
mendorum numerus etsi stuporem vel adeo scrupulum dubitatio-
nemque movere possit, tamen tam multa exempla extra omnem dubi-
tationem posita sunt — velut, de rationis necessitate saepe conspicua
ut taceamus, 113, 1 ipse librarius supplevit quae . . . insignip, post
signa omissa, 53,7 Priscianus, 109,6 et 119,16 Plautus, 115, 19sq.
Ciceronis locus parallelus nobis succurrunt — , ut non vituperandum,'
sed approbandum sit, si quis huic rationi multum tribuit. Quamquam
per se patet — id quod etiam supra saepius significavimus — non
posse de unoquoque loco rem certius affirmari. Atque maior etiam
exstat lacunarum certissimarum numerus qui talem non admittat cau-
sam, sed modo ad meram describentium neglegentiam modo ad ma-
culas fissuras scissuras archetypi mutilati maleque habiti revocandus
sit. Non miramur quod saepius pro{=^), sunt (=s), non (= n),
al. itemque ex compendio modi praetermissa sunt (cf. adn. ad 125,8).
Sed praeterea etiam nimis frequentes sunt omissiones^): cf. inter alia
4, 6; 5, 16 (v. adn.). 22; 6, 4. 22-, 8, 19; 9, 2 (v. adn.); 12, 15; 17, 17;
23, 3; 27, 6; 29, 9. 15 (?); 30, 5; 34, 18; 35, 1. 3. 8. 11 sq 19; 36, 8;
38, 4 (v. adn.); 42, 24 (v. adn.); 45, 1; 46, 5. 12 (v. adn.); 54, 3. 21
(v. adn.); 57, 12 sq.; 58, 6 et 9 (v. adn.); 60, 6; 61, 8 (v. adn.); 62, 9.
13 (v. adn.); 66, 16 (?); 68, 5. 6; 69, 2; 71, 28. 29; 72, 19 et 73, 7 (v.
adn.); 74,5.10.13; 75,8 (v. adn.); 77,12.20; 78,10; 79,9; 83,2;
85, 9; 87, 7 (v. adn.). 15; 90, 15; 93, 8. 20; 95,9; 96, 14; 99, 9; 107,6;
108, 6; 110, 1; 113, 12; 114, 10 (v. adn.); 116, 11; 119, 1. 6; 120, 6;
127,5.11; 128,11.13 (v. adn.); 129, 9 (v. adn.); 130,16; 131,19;
136,20; 145,2.16.22; 148,1.23; 152,26; 153,7.27; 154,2.21
(v. adn.); 156,23; 158,12.25 (v. adn.); 160,2; 163,8; 164,2;
165, 18. 21 (?); 167,17; 168,25; 173,3; 178, 11. 16sq.; 180,22;
188, 19.
1) De qaibuB iniaria cogitarunt homines docti 184,9 et 176,6 (v. adn.), al.
XXIV PROLEGOMENA
Simpliciores prioribusque saepe similiores sunt defectus, qui ex
haplographia^) orti sunt, quales — de singulis litteris semel scriptis
ut taceamus — hi loci illustrant: 4, 9; 11, 1; 19, 17; 25, 6; 30, 7;
79, 8; 85, 17 (? V. adn.); 105, 8; 112, 1; 115, 17. 20; 118, 14 et 121,
12 (?); 122,9; 124,6; 132,15; 137,21; 149,7 (v. adn.); 158,21;
159, 14; 160, 5; 182, 16; 183, 17; 186, 11; 187, 1. Quibus locis iam
addimus 131, 25, ubi cum vulgatam ex Aldina scripturam longus pro
longi cum prioribus propagaverimus, possis etiam de longi(^ory orator
cogitare: nam comparativus interiectus ex Quintiliano inst. II 13, 5
similibusque locis defenditur.
Sed haplographiis longe etiam frequentior in F est dittographia-
rum error, quem — ut iterum singularum litterarum bis scriptarum
exempla procul habeamus itemque locos ab ipso librario correctos
(velut 10, 22sq.; 29,2sq.; 30,15; 104,3; 115, 6 sq.; 117,6; 118,5;
128,2; 134,1; 136,17; 144,17; 146,1; 150,5 et 17; 168,22) — his
locis deprehendiraus: 10, 12 sq. 25; 12, 16. 17; 13, 16 sq. (v. adn.); 16,
18; 17, 12; 22, 2 sq. 5; 24, 3; 28, 12; 31, 8; 33, 20; 37, 4 (? v. adn.)
46, 6; 50, 7; 52, 17 et 53, 3 (ubi Priscianus caret vitio); 62, 5; 68,6
74,6sq. (?); 77,22; 81,6; 88,23; 90,8; 95,9 (?); 96,14 (v. adn.)
97, 21; 101, 16; 105, 17 sq.; 107, 14 (?); 110, 2; 114, 16; 119, 9; 123
14; 126,20; 127,12; 131,17.20; 134,4.13; 135,5.22; 136,20
137, 15; 143, 19 (v. adn.); 150, 30; 151, 28; 152, 1. 12; 153, 1. 17
156, 20. 21; 159, 3. 6 (v. adn.); 160, 1; 162, 20; 163, 24 sq.; 167, 14
19; 168,14; 169,11; 175,19; 176,2.5; 177,27; 178,4; 181,24
183, 12 sq.; 185, 29 sq. (v. adn. ad 185, 28); 187, 11.
lam haec additamenta cum casu vel potius scribentis neglegentia
orta sint, non desunt quae certo consilio eorum tribuenda esse vide-
antur, qui contextum interpolationibus auxerint. Quamquam con-
cedimus hunc locum magis lubricum esse neque raro in statuen-
dis intepretamentis viros doctos a vero vel veri simili aberrasse.
Atque nuperrime etiam Roehrscheidt in libri Reitzensteiniani cen-
sura^) interdum incidit in tralaticium illum errorem, ut quae diffi-
cultatem moveant ^correctori' imputet, etsi ille cur sic scripserit
nequaquam faciKus explicatur. Sic nihil sane explicatur, sed po-
tius augetur difficultas. Immo 52, 9 sq. cum ex Prisciani testimonio
manifesta sit interpolatio, etiam aliis locis prona est suspicio de
1) De qua non cogitandum esse cum L. Spengelio 67, 3 et 76, 12, al., dixi-
mus in adn.
2) Haec censura nobis innotuit cum contextus et adnotationes typis iam
exscriptae essent.
PROLEGOMENA XXV
verbis eiciendis. Itaque Tel 8, 10 sq. inclusimus explicationem certe
alienam, etsi origo incerta sit. Praeterea praecedentibus plerumque
aliis plus rainusve confidenter de interpolatione cogitavimus his locis
23,15; 60,10; 85, 10(v.adn.); 138,2; 139,5; 153,29; 154,30; 158,6
162, 1 sq.; 166, 5. 28; 168, 1 et 18 (v. adn.); 178, 16 sq.; 179,7 et 19
182, 21 et 29; 190, 6. Quibuscum conferas adnotationes ad 6, 3
15,4; 54,21; 55,14; 63,7; 82, 6sq.; 105, 6Bq.; 147,7; 183, llsqq.
Postremo accedimus ad siniplicissimos singularum litterarum er-
rores: ubi quaedam quae ad pronuntiationem spectant et antea attigi-
mus et mox addemus. Alia cum compendiis cohaerent^), velut
quod tam saepe cum activi passivique (-t et -t vel -t) tum singularis
et pluralis formae (propter ~ additum omissumve) inter se permu-
tatae sunt: atque hoc quoque vitium interdum iam a librario correc-
tum invenimus (cf. 8, 6; 26,13; 137,6; 138,23; 155,17; 162,28
186, 15); sed multo saepius a posterioribus demum corrigendum erat
velut eodem v. 186, 15 alteram formam non correxit itemque 12, 4
21,16; 28,20; 29,11; 36,17; 42,18; 44,14; 55,6; 76,7; 90,13
92,9; 94,4; 95,6; 101,17; 113,5; 122, 2sq. (?); 126,19; 127,6
133,6; 141,1 et 11 et 14 et 18; 147,11; 149,6 et 21; 150,24
151,6; 153,10 et 23; 154,29; 156,10; 162,7; 166,10; 170,11 et
15; 171,10; 176,6 et 15; 179,12; 181, 5 et 6 et 31; 185,18; 188,3.
In tanta huius vitii frequentia non miraberis, quod interdum etiam
iniuria de eo cogitatum sit (cf. adn. ad 101, 14; 177, 15, al.). Eodem
pertinet terminationum in s et m vicissitudo: quam item librarii cor-
recturae iUustrant (velut 6, 3; 12, 12; 120, 2; cf. etiam ad 83, 21 et
adn. ad 37, 11). lam i et y, ut e et ae(f'), cum ex pronuntiatione
potius quam ex litteris misceantur, ad utrumque redire potest e et i
vocalium vicissitudo tam frequens, ut mireraur Spengelium praef.*
p. VIII iam pro eatn 136, 13 pro archaismo venditasse, praesertira
cum ipsae voces potius, non vocales, in hoc exemplo permutentur;
ceterum pro multis ad correcturas 153, 5 = 156, 7 = 157, 12 pro-
vocamus. Idem valet de o et m (cf. correcturas 28, 20; 30, 13 ac
praeterea 13, 2 pecodim [sed mox v. 15 sulcos pro sulcus propter suMu-
lit praecedens]; 19, 21 liomori, al.) itemque de c et ^r (cf. correcturam
1) Cum compendio, non cum pronantiatione cohaeret, qaod plerumque
(re- cotn-Jphendere legimus, quod minime valere -praehendeve inde patet, quod
plene nusquam sic exliibetur, aed -prehendere (velut 93, 6 rephenda" iuxta 93, 10
reprehendendu). Ceteroquin hunc quoque librum in distinguendis litteris sonisque
e et f (ae oe) prorsus vacillare non eet quod dicamus. Fere constanter grec-
scribit (praeter 107, 14 grci).
XXVI PROLEGOMENA
26, 15 et 26, 9 algedo; 28, 19 litigines et 64, 11 rohicalia, al.), de c et
^^) (cf. coiTecturas 25,20; 29, 13 [!] et cumitum, al.).
Sed a et ae (ce) quod toties periiiutantur, profluxit ex forma cc:
cf. correcturas 18, 18; 25, 2; 36, 18; 102, 22 et 7, 17; 15, 20; 16, 15
et 19 (?); 24, 8 et 21; 25, 9 etc^). Adice a et e 83, 20; 93, 25; a et
i 5, 12 (corr.); 16, 13; 18, 12; 111, 6; 134, 12 (corr.) [a et u 39, 6 et
8; 66, 3; 79, 11: ubi formae potius commutatae]; de a et ^ v. adn. ad
174, 7. Porro e et c 154, 29; e et o 16, 4; 27, 20 (corr.); 34, 13; 108,
3; [e et u 95, 11; 108, 15; 116,5 ex formis, non litteris, item eet_p.
5, 5: sed e et /" (E:F) 38, 11]; o et c 16, 20 sq. = 17, 1. 11 (cf. 97,
10); hinc etiam 57, 5sq. oremus pro geremUs; i (saepe longa) com-
mutata cum l et s (/") 40, 17; 119, 13; 143, 11, al.»); item i et f
148, 8, al.; i et t 16, 7; 67, 2 (cf. adn. ad 190, 20), al.; u ei n 134,
10 (corr.); 67, 6; 95, 15, al. (cf. ut et in adn. ad 97, 9; 172, 19); h
et d 113, 17; 167, 12; 171, 22 (corr.); & et r 141, 1, al. (sed 106, 19
corium pro cohium)', c ei p 10, 6 [una cum metathesi, de qua adde
67, 5; et cf. ad 42, 12]; 59, 9 (cf. adn.), al.; c et r 20, 11 et 35, 2sq.
(corr.); 127,14; 164,10 et 15, al.; c et s 19,4; 23,19; 67,4, al.
(item s et r 101, 10; 151, 18; 157,25, al.: cf. adn. ad 61,4); d et p
19, 23; d et S 166, 25; n et m 114, 12; 177, 2; n et ti 142, 18; n
et ri 109, 11 sq.; p et t 20, 5; p et r 24, 1.
Sed haec sufficiant: neque enim exhaurire hanc materiam hoc
loco aut voluimus aut potuimus, praesertim cum ad litterarum con-
fusionem aliae saepe rationes attingant. Ac de ipsorum vocabulorum
permutatione iam hic illic monuimus ; accedit quod Vicinitas', ut ipse
Varro observavit, multum valet. Itaque 41, 7 sarcendo pro sariendo
scribitur propter sarculum praecedens, 178,6 vocahulis pro nominati-
hus propter sequens vocdbulum, 118, 12 ad ohseniim propter sequen-
tia pro Dossenum similiaque. Accedunt additiones, velut nominatuum
abit in nominatiuum, ratio in oratio, abegi a 117, 15 in ah regia,
virilia 134, 13 propter betaeismum (cf. p. XXVII) fiunt (l{}heralia
aliaque id genus aliorumque generum.
Sic vero si vitiis plurimis ac frequentissimis Varronianum con-
1) De Z et r cf. adn. ad 65, 23 sq. (ubi corr. 18 sq.): quamquam quod 59,3
praetoria pro Plaetoria et 110, 7 glad. ex grad. legitur ad vocum vicem revocan-
dum; eed cf. 32, 17.
2) Vnde etiam 177,2 coniecimus pro lima limabo non limo limdbo, sed lima
lima(^ey deleto &o additamento corrigendum esse.
3) SaepiuB sane voces potius quam litterae mutatae, velut 124,11; 145,
13 sq., al.
PROLEGOMENA XXVII
textum in F affectum esse reputaverimus, quamquam nequaqaam inde
omnem mutandi licentiam libidinemque admittemus, tamen, ni fallor,
iure nostro contendemus — ut unum saltem exemplum afferamns —
de verbis quae 130, 28 offendunt non minus errare, qui Varronem
incuset, ut Reitzenstein fecit p. 22 adn. 1, quam qui tali eum modo ex-
cuset, ut Roehrscheidt in censura p. 796 adn. et 802: qui quod addit
cogitari posse etiam de 'correctore' Artemidori inferente, non minus a
vero aberravit, nisi insanum prorsus fingimus correctorem. Immo hoc
quoque loco aut cum Turnebo aut nobiscum de lapsu cogitandum est.
Restat ut de orthographia quaedam componamus, de qua in
transcursu adhuc diximus. Atque in his rebus quoad fieri potuit co-
dicem F nos secutos esse semel monemus. Etsi noluimus cum
Spengelio Savini recipere pro Sabini, quae scriptura rarior sane in F
est, sed minime deest: nam priorem formam unde Spengel praef.*
p. VIII contendat 'antiquitatem indicare', plane nos fugit, sed conferi-
mus cum aluae pro albae 134, 9 et iohi pro ioui 134, 6 et uohis pro
houis 111, 13 similibusque. Non magis tepora interdum pro tepora
relictum pro archaismo venditari posse iam A. Spengel patri oppo-
suit. Neque de opu fuit ab utroque admisso 191, 18 nos aliter iudi-
cavimus ac de ibi e pro ibi <s^c 40, 1 aliisque. Sed recte idem ibidem
formas antiquas prosus et rosus, deosum, item derectus, probavit. Porro
in assimilatione quae dicitur cum F exhibuimus accanit accensus
(109, 13 m. 2 corr. adcensos ex acensos) accentus accedere acdpere ac-
quirere- afferre afficere (sed adfuerit 12, 15); allatus (sed adlatis 151,
12) aUccti alligare (sed adlocutum 11, 16; adlucet 85, 9); ammonendum
(5, 23) amminicula (92, 7) amminister (103, 9 m. 2) amministrat (85,
5: sed adminiculandi] administros 2S, 11 -, admonere admovere); apparet
appellare apponere', ascendere ascribere ascriptus ascriptivi, asserere
(sed adserere 80,6; adsequi 176,11) assiduus (sed adsimus 119,18;
adsiet 89, 18) assignata (sed semper adsignificare praeter 114, 4) aspi-
cere aspectus astans assudesdt assuetudo assumere (sed adsumere 142,
20; 186, 13); attemptare attinere (ex adtinere 160, 6) attingere at-
tributus (adtributa 16, 4) attuimur'^ collata collecta coUega coUigare
coUocutum coUoquium f coUudit (99, 2) ; comburere f commeatus (89, 6)
commentum commentarii comminisd committere commode commodus (ei
accommodare) commotus commovere communis (ita 6,2; aliis iisque pluri-
mis locis comunis quod non admisimus) commutare commutatio com-
tnutabUitas] compar comparare compend- competere compitalia compluere
compluium complures comportare composit- comprehendere computatio (sed
conpernis 149, 22); corradit correptus corruere corruptus (et incorrup-
XXVUI PROLEGOMENA
^Ms); effari effata efferre effervescere effcere effutire (sed exfluit 10, 22);
illustris iUexit (inliceret 88, 26 et inliciatur 90, 3 propter inliciumf
quod est in magistratuum commentariis); immanis immolare ((inymu-
tatis 71, 28 nostra coniectura est = non mutatis) immortalis] imparis
impedire impendium imperare imperator imperitus impius implicatis im-
pluere implu(v)ium imponere impositor impositio (itaque (imypositidus
187, 1) impressio improhare imprudens impudenter impune (sed inpos
5, 5. 6 et inplorat 81, 12); nunquam nonnunquam\ occidere occupare
occurrere occludere-^ offenderc] opponi oppressi, optinet (177, 30) optempe-
rare (148,20); perlucet (43,4: sed pellexit propter scriptoris locum
90, 6); succanit succedere succidere succurrere (sed subcidit 36, 8); suffi-
hulum a suffiendo (65, 17 sq.) suffragium; suppositi] suscipere suspenditur
(119,3) suspicio suspiciunt sustulit (13,15: sed suhscribunt 123,2); sup-
tilius (182, 15); traducere tralatus (84, 17; 99, 14) tralaticius (ita 77, 3
apogr. idemque fortasse voluit F 79, 19, etsi n, non ns, expunxit: sae-
pius translat-) travolat (37, 1). Porro, • ut ad aliam rem transeamus,
scribitur fere semper nichil, nichilo, quod non admisimus; sepulcrum
(sed etiam sepidchrum, ut 100, 3); aedus (30, 16; cf 15) ircus (30,14)
aruspex (116, 8); hortis hortorum, sed ortus 32, 10; 65, 6. 11 (cf. quae
ad 44, 19 sqq. adnotavimus); Ypsicrates, alia. Traditur lupiter fere
semper, sed lupp. 133, 20 (unde mox correximus 134, 5, vix recte);
grahattis (133, 11: cf. adn.); de cassu in cassum (135, 11: sed alibi
constanter casus); litterae (sed literis 4, 18 multisque locis perperam
F^'^ cf ohliteravit 17,9 et obliterata 150,19); de tresis et tressis cf.
adn. ad 165, 27; extat (sed exstat 4, 16 iuxta extat, ubi ex(sytat cor-
reximus pro exfsjtat) expectare (sed exsolvere)-, Xerses (exerses F 9S,20:
cf Lachmann in Lucr. p. 232 aliosque et ad Exerses quae de Exae-
ramho Plautino post Fleckeisenum attulit Scbmidt Herm. XXXVII
p. 368); arcs (pro ares scripsimus 106,6) acsitiosae 111, 10 (cf. 111,6)
ducfejs (186, 11): c£ fragm. 43. 67 similesque grammaticorum locos.
Ut ad vocales veniamus, de vellis pro villis v. adn. ad 40, 1; de hu^ita
vel huceta ad 50, 10; de simhella vel semhella ad 53, 8; i pro ii interdum
servavimus ut Gahis (11, 23) hostis (31, 4) Fuhlicis (48, 11) Faleris
(49, 21) praeverhis (86, 10) mysteris (103, 9); vetustioris oe pro u exempla
V. 43, 9sq. (cf. adn.); vetustioris u pro * vestigia alhissumus (144, 1)
frugalissumus (144, 17) caesissumus (144, 8) intumus (47, 3) maritumae
(35, 14) melissumum (144, 11) proxuma (12, 20) proxumae (179, 16)
proxumo (29, 9; 173, 19) proxume ex proxime (175, 7) septumus septuma
(153, 6; 183, 20. 21. 24: unde Septumius 4, 2; 124, 2) decuma (76, 6)
superrumo (107, 16); item in his: pontufex (26, 13) pontufices {2Q, 12
^PROLEGOMENA XXIX
corr. in. 2: sed multo saepius pontif- ut 31,4; 67,6; 68,1; 76,4;
79, 3) artufices (149, 29: sed artificum 151, 1) sacruficiis (31,2; 38, 18:
sed sacrificium 66,10.14; 116,8, sacrificulus et semper sacrificare
verbum) qnadrupes (12, 10; sed quadripedcm 104, 20; quadripedes 104,
22) quadruplex (sed in quadriplex corr. 183, 18 et quadripertita sae-
pius) mancupis (13, 20) noctulucus (31, 9) lubidine (186, 3) luhenter
(116,13) ah hihendo lihido (74,2) luhere (74,1: sed libido 186,25;
lihidinosus 74, 2; Lihentina Lihitina 74, 3); monumentum (45, 17) et
monimentum (14, 5; 74, 10. 13); de aruspex arispex v. Ind.; m pro o
ruiundum (10, 10; 36, 18; cf. adn. ad 37, 18) cluaca (48, 6: cf. 45, 21)
Furnacalihus (62, 15); o pro m aeditomum (96,4) tahemola (15,21;
16, 20); post V volt (74, 1; 83, 10 bis; 112, 19, al.) volpes (32, 2
propter etymon) volgus volgo (16,4; 19,8; 171,18) Volcanus (23,1;
24, 4; 65, 14) Volcania (95, 16) Volcanalia (65, 13) Vdlcanalis (26, 20)
i;oZs«7Zis (153, 26) Fo^^rwMS (10, 24 sq.; 65,19; 106,12) Volturnalis
(106, 10) Volturnalia (65, 18) wouow (151, 6 ante corr.) hovom (153,
29) nominatfijuom (169, 3) ohliquom (184, 20) loquontur (57, 4; 166, 21)
sequontur (189, 3). De sono m» pro Mt;i (frequentissimo in nomine
Pacui) non est quod post Lachmannum in Lucr. p. 306 aliosque di-
camus (sed adde adn. ad 49, 13 sqq.). Formae quom quor et similes
raro inveniuntur ac plerumque in extremis libris, ut quoius (136, 12;
156,11; 174,20) quo<i}que (154,6) quor (cur s. scr. m. 2 142,10;
143, 2; adde 144, 24) quom (93, 10; 125, 1 et con sup. scr. m. 2 142,
19); adde 155, 22; 171, 25 quo<m} et 190, 8 quofniajm. Cf. Spengel
praef.^ p. VL Porro ei pro i (cf. IX 80 al.) legitur: Terentiei et
vireis (ex viris) Terenticis (134, 15 sq.); Baehiei Baehieis (184, 20sq.);
hinnulei 152,28; infeineiteis (137,20: cf, adn. ad 136,23); iei (147,
12); ieis (148,13); eidem (176,15: cf. 147,3 adn.; quae praeterea vesti-
gia affert Spengel praef.^ p. VII aut dubia sunt aut falsa). At siet
(164, 27) non ad seit adhibuimus, sed dubitanter servavimus (cf. adn. et
88,1). Formae in undus pro endus relictae sunt hae: ferundo (32, 21);
ferundum (69, 2); faciundo (94, 9); quaerundae (103, 14); reprehendun-
dus (168, 23); feriundo (94, 9). Vortumnus est 15, 15; 24, 5: cetero-
quin verto etc. legitur. Item servavimus quivero 5, 13; novissent
78,9; imposiverunt 127,9; vitaverunt 176,11 (nedum auspicaverit 87,
17 ex tabulis censoriis): etsi iam Spengel in Emend. Varr. spec. I
(Monaci a. 1830) p. 5 monuerit Varronem 'ubi fieri potest' brevissi-
mam et contractam formam praebere cum eoque et H. Kettnero Groth
1. s. 8. p. 17 [95] talia corrigenda esse contendat (quod facillime fieri
poterat primo loco, ubi v postea demum additum est ad qui ero corri-
XXX PROLEGOMENA
gendum). Sed ut imposierint iuxta posuerit similiaque exstant; sic ne
imposiverunt quidem similiaque ad aliorum similitudinem reformanda
erunt. Omnino non continget ac ne appetendum quidem est uni-
formem reddere Varronis sermonem: quo in studio vel Spengel,
quamvis modestus sobriusque fuerit criticus, saepe nimius fuit. Neque
tamen aut volumus aut possumus hoc loco uberius hanc rem perse-.
qui, quam hic illic in apparatu et in adnotationibus tetigimus, prae-
sertim cum vario modo in grammaticam inquisiverint cum alii tum
H. Reiter^), A. Mueller, Gr. Heidrich, R. Krumbiegel, ad quos haud
raro relegandi lectores erant.
lam quo fusius de F codice disputandum erat, eo breviores esse
possumus in reliquorum librorum descriptione. Nam ex hoc libro
quicquid ceteroquin librorum exstat provenisse primus edixit A. Mai
(praef. Cic. de rep. p. XX), dein re accuratius cognita C. Lachmann
multis quibus de Varrone agit locis ut tacite ita diserte (cf. 'Kl. Schr.'
n p. 191) et post eum H. Keil Mus.^Rhen. vol. VI (a. 1848) p. 142 sic
iudicaverunt, denique optime L. Spengel 'Uber die Kritik der Varr.
Biicher de 1. 1.' p. 431 sqq. demonstravit (cf. Groth 1. s. s. p. 3 [81]):
ac ne fragmentum quidem Casinense topographicum saeculi XII, de
quo supra egimus, aliunde derivandum esse vidimus. Ceteros autem
libros cur cum Canale edit. p. XXIII sq. et Antonibono 'Suppl. di
lezioni var. ai libri de 1. 1. di M. T. V.' (Bassano 1899) p. 23 ex
communi fonte potius quam ex ipso Florentino repetamus nec causam
nec rationem esse videmus. Sed priusquam pergamus, codicum cete-
rorum qui noti sunt recensum visum est subicere.
1. cod. Plorentinus Laurentianus LI 5 (f Spengelii) anni 1427,
de quo conferendus Spengel praef.^ p. III et IX; in calce notatum est:
Antonius Marii filius Florentinus civis dbsolvit Florentiae XIII Kal.
Octobr. MCCCCXXril. Contulit Henricus Keil.
2. cod. Havniensis (H Spengelii) saeculi XV, non XIV, ut antea
visum erat Niebuhrio. Contulit in usum Koeleri B. Niebuhr, cuius
collatio in Spengelii manus transiit (cf. ed. a. 1826 p. X, a. 1885
p. VHI).
3. cod. Gothanus (G Spengelii) saeculi XVI. Contulit in usum
Muelleri Regel; unde scripturae discrepantiam edidit MueUer appen-
dicis p. 270 — 298. Spengelium codicem evolvisse ex praef.^ p. VIII
discimus. Dubitationes quasdam Andreae Spengel removit C. E. Georges.
1) Miro errore hunc virum A. Spengel in apparatu modo Reiter modo
Rein nominabat.
PROLEGOMENA XXXI
4. cod. Parisinus 7489 (a Spengelii) saeculi XV. Contulit in
uflum Spengelii Donndorf; discrepantiam lectionis Spengel^ proposuit
p. 659 — 718 una cum scriptura ceterorum codicum Parisinorum (6 et c).
5. eiusdem cuius codices 1 — 4 stirpis duo reliqui sunt Parisini,
etsi in multis distant, excussi ab eodem Donndorf, cod. Parisinus
6142 (6 Spengelii), saeculi XV, qui desinit in VIII 7 (dedinarentur) et
6. cod. Parisinus 7535 (c Spengelii), saeculi XVI, fragmentum
continens a quinti libri initio ad eiusdem § 122 (dictae). Accedit,
siquidem recte iudicavit Mueller praef. p. XIV,
7. cod. Ambrosianus (Scr. 71), olim Hannibalis Comeri, 'recen-
tiore tempore' (saec. XVI?) exaratus, simiHor Parisini a. Cf, Blume
Iter Ital. Supplem. p. 8. — His addendus quem Mueller cum Blumio
It. Ital. Suppl. p. 155 commemoravit, Antonibon excussit
8. cod. Barberinus, numero 2160 signatus, saeculi XV. Cf. Canal
praef. p. XXX, Spengel praef ^ p. XHI, Antonibon p. 19, qui librorum
V. VI. VH scripturae discrepantiam publici iuris fecit. Accedit porro
9. cod. Chisianus {a Canalis p. XXX); cf. MueUer praef. p. XUI
et XIV, SpengeF p. XIII, Antonibon p. 19 sq., qui librorum VIII et
IX discrepantiam exhibet.
Secuntur tres libri inter se simillimi pariter et ab iUis quos at-
tuUmus discrepantes et ab eis quos mox enumerabimus, quorum qui
tertio loco ponetur nunc est deperditus, sciUcet hi:
10. cod. Vindobonensis LXIII (V SpengeUi), saecuU XV (teste
EndUchero in catalogo), coUatus a. 1835 a Spengelio (cf. praef.*
p. VIII), quem in Germania scriptum esse ex glossemate VH 85 iUato
{ah nutu omnia sunt eius [et est in Memania imperium db anti-
guissimo temporej e. q. s.) incertissima SpengeUi est coniectura. Cete-
rum etiam aUis interpolationibus hunc librum laborare idem SpengeP
p. Xsq. docuit. Discrepantiam potiorem in apparatu posuit Andreas
Spengel.
11. cod. BasiUensis F IV 13 secundum HaeneUum p. 542 (jjSpen-
gelii), adscitus a SpengeUo anno 1838 (praef.^ p. VIII): quem librum
etsi simiUimum Vindobonensi tamen ex iUo haudquaquam esse de-
scriptum, ut ne iUum quidem ex hoc, Spengel praef.^ p. X evicit.
Horum codicum fons ut interdum propius quam ceteri, quantum qui-
dem noti sunt, a Plorentino abest, ita lacunis, additamentis, corrup-
teUs, coniecturis minime immunis fuit. Sequatur
12. cod. Tumebi, h. e. exemplar adhibitum a Turnebo, ^quem
novam horum Ubrorum editionem parasse postumae notae priores tres
Ubros comprehendentes a fiUo MDLXVI in lucem emissae docent';
XXXII PROLEGOMENA
cf. Spengel praef.^ p. XII sq. Turnebus cum adfert ad V 60 'terram
corpusj ita ut reperi in Victoriano et excudendum curavi', codice Pari-
sino ex libris S. Victoris usus est, nunc, ut videtur^ deperdito: quod
tamen eo minoris est momenti, quod Basiliensis ipsius huius libri
apographon esse videtur.
Deteriorum librorum agmen ducat
13. cod. Guelferbytanus 896 {M Spengelii), saeculi XV (non XIV,
ut Ebert dicit in catalogo), quem Mueller adhibuit ex collatione
Schneidewini, post Spengel excussit (cf. praef.^ p. VIII), qui hunc
multa quae in ceteris sana leguntur depravata exhibere exemplis aper-
tissimis demonstravit. Quo cum libro artiore vinculo cohaeret
14. cod. Vaticanus 1556 (Vatic. a Muelleri; v. praef. p. XIII),
quem inspexit Muelleri rogatu Olaus KeUermann (immerito quarto
decimo saeculo adscribens, quamquam astipulante Antonibono). Cuius
libri simiUimos esse duo alios Vaticanos (15. 16) testatur MueUer
p. XIII, ut 'qui horum codicum unum a contulerit, omnes contulerit'.
Scripturae discrepantiam pubUcavit Antonibon.
15. cod. Vaticanus 2942 (Vatic. /3 MueUeri p. XIII), anni 1457,
ex quo MueUero lectiones haud paucas excerpsit Olaus KeUermann.
Fuit olim Fulvii Ursini. Cf. quae ad 14 diximus; etiam de
16. cod. Vaticano 3308 (Vatic. y MueUeri p. XIV), item oUm
Fulvii Ursini.
17. Ex taU libro pendet Pomponius Laetus (vide 32. 33) in
editione anni 1471; cf. quae exposuit SpengeP p. XIV adn. Quam-
quam etiam proprio Marte multa novavit, bono interdum successu,
cuius inventa in vulgatam abierunt. Exempla composuit SpengeP
p. XIV— XVI.
18. Hic merito inserendus cod. Lipsiensis, quem inspexit in usum
MueUeri lahn. 'Hic . . . Hber Pomponiani tam simiUs est eique ex-
ceptis minutulis quibusdam mutationibus tam presse adhaeret ut vel
ex eodem manuscripto Ubro vel, quod muUo probabiUus est, ex ipsius
Pomponii exemplari transcriptus esse videatur' (MueUer p. XXIX).
19. ex codice eiusdem generis, cuius sunt Ubri 13 — 16, pendet
is cuius discrepantiam pertinentem usque ad IX 74 Petrus Victorius
editioni Gryphianae anni 1535 adscripsit (5 SpengeUi). Qui Uber
recensionem continet viri haudquaquam indocti, qui pro fundamento
habuit codicem non muUum diversum a famiUa, cuius dux est Guel-
ferbytanus, sed ut simul adscita sit editio Laeti et coniecturae ad-
ditae ab ipso interdum scite excogitatae, saepius audacissimae. Quo
PROLEGOMENA XXXni
de codice doctissime et uberrime disputavit Spengel* p. XVII — XXVU,
quem cuius interest consulere iubemus.
Ab eadem familia qnam modo tractayimus non nimis distant
libri hi, quorum accuratiorem descriptionem debemus Antonibono:
20. cod, Mutinensis 212 {m Antoniboni), quem immerito ceteris
pluris aestimavisse Muellerum recte monuit Keil Mus. Rhen. voL VI
(a. 1848) p. 142 sqq. Cf. Antonibon p. 20, qui codicem excussit.
21. cod. Parmensis (P Antoniboni) anni 1547; cf. SpengeP
p. XIV, Antonibon p. 21, qui discrepantiam scripturae apparatui suo
addidit.
22. cod. Venetus Marcianus anni 1478, lacunis deformatus.
Cf. SpengeP p. XIV, Antonibon p. 22.
23. Eiusdem notae est codex Escurialensis III g 20, quem Haenel
commemorat p. 955; cuius sub finem legitur: Sebastianus de Papia
scripsit Florentiae MCCCCXII. Qui liber quia ob antiquitatem videri
poterat alicuius pretii esse saltem in ea parte quae intercidit in F,
benevole intercedente viro exceUentissimo comite de Tattenbach
publico imperii Germanici nuntio in regno Hispaniae collationem
et huius partis et locorum nonnuUorum ceteroqui ad iustam censuram
aptorum ex monasterio Sancti Laurentii Escurialensi nancisci studui-
mus. Quod non minore humanitate quam liberalitate praestitit nobis
reverendus Pater Franciscus Marcos del Rio, qui diligentissime ac
soUertissime discrepantias enotavit. Ex quibus apparuit in universum
codicem cum classe Guelferbytani (M) 'consentire, in singuUs satis
neglegenter et vitiose conscriptum esse nec cum uUo libro magis con-
gruere quam cum Mutinensi (ni).^) Itaque nihil est quod inde
adsciscamus.
Secuntur libri nondum diUgentius excussi ac vix excutiendi:
24. 25. codices Escurialenses alter et tertius [quos item ut 23
Spengel^ p. XIV ex eoque Antonibon p. 12 falso dicit Matritenses]
commemorati ab Haenelio p. 955. De altero (g III 27) egit Loewe
(cf. Hartel, bibl. patr. lat. Hisp. p. 180): scriptus a. MCCCCLXXVI
continet 'Pomponium Letum in Ter. Varr. 3 Ubros de U. Varronis
de L. L. 1. IV et initium quinti.' De tertio o IH 29 Haenel ml am-
pUus dicit.
1) Cf. 37, 6 futimj butim Esc. Mm; 37, 13 autj autem Esc. Mm; 46, 12
MecinusJ mauximus Esc. maximus Mm; 77, 24 itaquej quidem Esc. Mm; 92, 16
oposj deest in Esc. Mm: quibus multa addi possunt.
Varro de ling. lat.
XXXIV PROLEGOMENA
26. 27. codices Vossiani duo Lugdunenses^ e quibus excerpta
habuit Spengel (cf. praef.^ p. XIV).
28. cod. Stuttgardiensis, cuius mentionem fecit Mueller p. XV.
29. cod. Pragensis, quem commemoravit Spengel praef.^ p. XIV.
Cf, Antonibon p. 12.
30. cod. Vaticanus 3309 saeculi XV, olim Fulvii Ursini. Cf. An-
tonibon p. 14.
31. cod. Vaticanus 3310 saeculi XV scriptus manu Lianori Bor
noniensis. Cf. Nolhac *La bibliotheque de Fulvio Orsini' ('Bibl. de
Tec. des hautes et.' fasc, 24 a. 1887) p. 170, Antonibon p. 14.
32. cod. Vaticanus 3311 saeculi XV, scriptus manu Pomponii
Laeti, olim Fulvii Ursini, continens fragmenta librorum VIII. IX. X.
Cf. Nolhac 1. s. s. p. 203 sq. et Antonibon p. 17.
33. cod. Vaticanus 1522, diversis manibus scriptus; scripturam
librorum VIII — X Pomponii Laeti esse videri testatur Antonibon
p. 15.
34. cod, Vaticanus 1523 saeculi XV; cf. Antonibon p. 15.
35. cod. Vaticanus 1774 saeculi XV, olim reginae Christinae, de
quo cf. Antonibon p. 15.
36. cod. Vaticanus 2753 saeculi XV fragmenta librorum de 1. 1.
continens. Cf. Antonibon p. 16.
37. cod. Vaticanus 3415 saeculi XV, olim Fulvii Ursini, continens
etiam Tomponii viri clarissimi in Varronem dictata'. Cf. Nolhac 1. s. s.
et Antonibon p. 18.
38. cod. Vaticanus 3906 saeculi XV, fragmenta continens. Cf.
Antonibon p. 16.
lam commemorandi tres libri, quos inter se simillimos esse ex
similitudine eorum quae insunt conicias; sunt hi:
39. cod. Vaticanus 4049 saeculi XV. Cf. Antonibon p. 18.
40. cod, Vaticanus Ottobonianus 1949 saeculi XV. Cf. Antoni-
bon p. 18.
41. cod. Vaticanus Ottobonianus 1962 saeculi XVI. Cf. Antoni-
bon p. 19.
Agmen claudant alii quidam libri:
42. cod. Vaticanus Urbinas 1139 saeculi XV (cf. Antonibon
p, 16) et
43. cod. Chisianus (/3 Antoniboni p, 12) saeculi XV; item
PROLEGOMENA XXXV
44. cod. Vallicellianus D 49, 3 saeculi XV, de quo cf. Antonibon
p. 12. Qui secuntur eonim mentionem iam fecit SpengeP p. XIV:
45. cod. Harleianus 5406 et duo Florentini
46. 47. codices Laurentiani LI 6 saeculi XV et LI 7, cuius sub
finem haec leguntur: Ahsolvi ego Dominicus Christophori Brasichilensis
MCCCCLVI. XVII Kal. Maias Florentiae. Valeas qui legis fdi-
citer et inferius: Liher Petri de Medicis Cos. fil (cf. Bandini t. II
p. 528).
Quibus in libris omnibus si quid exstat quod rectius quam in F
esse videatur, id tenendum est merae coniecturae deberi; qua in re
sane cautione opus est, ne elegantiae orationis et structurae iusto plus
tribuentes carbones pro thesauro inveniamus.
Maioris sane momenti meliora atque sinceriora apographa sunt
in ea parte (p. 37, 1 — 79, 3), in qua deperditus est F, nisi quod Vic-
torii coUationem in editione principe habemus, de qua supra iam
diximus. Atque exemplar illud Monacense a bibliothecae praefectis
benevole Heidelbergam transmissum Schoellius accurate pertractavit
in hac parte, praeterea selectos tantum locos inspiciens. Vnde cum
pauca in Spengelii transcriptione correxerimus^) atque suppleveri-
muB, in universum confirmavimus, quod et alias et in postuma
editione ille uberius probavit praef. p. III sqq. multis locis Victo-
rium lapsum esse falsaque enotasse vel nihil notasse, ubi discrepan-
tiae satis notabiles essent. Itaque in hac parte per F' scripturas ab
illo adscriptas significavimus, per (-F"), ubi ex silentio satis dubia
ratione efficiendae essent: attamen simul apographorum discrepan-
tias quae in censum venirent respeximus, rarissime singulos libros
afferentes, sed plerumque lectiones diversas per vel particulam con-
iungentes.
In reliquis partibus scriptura sine signo in apparatu proposita
vel in ipso contextu ex signis delendi [] vel addendi <(> conspicua
codicis F est, quam ubi corrector non additus est Itali in apogra-
phis correxerunt. Italorum coniecturae scripturaque vulgata ubi ce-
teroqui commemorandae erant item raro singulos codices notaviraus,
sed V = vulgo addidimus vel c. al. = cum aliis adicientes nomini cor-
rectoris significavimus idem etiam in libris quibusdam exstare. Sed
parci fuimus etiam in eius modi coniecturis correcturisque exhibendis
et in criticorum emendationibus exscribendis: ubi in apparatu aut in
1) Velut 43, 19 ille notavit factam; ubi factum habet LaetuB, factam cum
c«teri8 F». aL
XXXVI PROLEGOMENA
adnotationibus eas tantum respeximus, quae aut per se aut ex aucto-
ritate criticorum in censum veniant, nisi quod paulo largius collegi-
mus quae post Spengelianam alteram prolata necdum collecta erant.
Accuratiora qui scire cupiat cum de aliis rebus tum de critico illo
quem B littera indicavit Spengelius, de quo supra p. XXXII sq.
sub numero 19 diximus, Spengelianam ipsam adeat: qua ut nos
quoque grato animo usi sumus, ita exscribendo compilandoque abuti
noluimus, praesertim cum persuasum habeamus oCa Ttkeov y]^L6v
Ttavtdg.
Pauciora etiam de editionibus afferre in animo est. Ex quibus
editio s. 1. et a. circa a. MCCCCLXXI parata a Pomponio Laeto cive
Romano non modo — ut tam multae principes — tamquam prin-
ceps laudanda est, sed etiam propter multa egregie emendata vel
suppleta, quae inter errores interpolationesque splendent. Velut V 85
additamentum quod inter perversa minusque verecunda numeravit
Spengelius praef.^ p. XV prope verum esse hodie intelleximus. Par-
mensis a. MCCCCLXXX ceteroqui principi ac Venetae a. MCCCCLXXIV
simillima (cf. Spengel praef.^ p. XXIV) insignis est ob Francisci
Rholandelli curam, item Veneta a. MCCCCXCII ob Michaelis Ben-
tini castigationes saepius repetitas. Deinde cum in Mediolaniensi
a. MDX lo. Bapt. Pius non ita multum praestiterit, notum est diu vul-
gatae ius obtinuisse editionem Romanam a. MDLVII multum et a multis
cum emendatam tum corruptam atque interpolatam Antonii Augustini
Icti archiepiscopi Tarraconensis, qui inter alios se adiutum esse pro-
fitetur ab Angelo Colotio, Octavio Pantagatho, Gabriele Faemo
saepiusque 'amici' coniecturas in margine adscripsit. Hunc post sex
annos excepit Lugduni M. Vertranii Mauri Icti opera et a. MDLXV
secutus est losephus Scaliger in coniectaneis, quas una cum Adriani
Turnebi emendationibus et commentariis postumis Henricus Stepha-
nus in editione a. MDLXIX et sequentibus cum appendice iteravit.
Proximi saeculi initio Ausonius Popma Frisius hos libros cum notis
et coniectaneis ex officina Plantiniana edidit annoque MDCV Ingol-
stadii recensuit Gaspar Scioppius: cuius viri noraen saepius quam
meruit apponendum erat, quippe cum sub eo lateant ignota et alio-
rum et Fulvii Ursini conamina, quem — item Faernum aliosque —
haud raro commemorat, sed saepius adhibuisse quam nominasse cen-
sendus est, ut accuratius demonstravit Spengel praef.^ p. XXIX sqq.
Editio Bipontina anni MDCCLXXXVIH priores accurate enume-
rans ideo multis grata aeceptaque fuit, quia commodissime praeter
fragmenta adiunxit Autonii Turnebi Scaligeri Popmae adnotationes:
PROLEGOMENA XXXVH
eed hanc quoque vulgatam fide minirae dignam propagasse apparuit
ubi novam editionem 'principem' a. MDCCCXXVI Leonardus Spengel
ex Petri Victorii collatione quamvis mala mancaque Laurentiani aliisque
codicibus emisit subscriptis, nou receptis, et aliorum et suis opinionibus.
Quo nisus aliaque subsidia adiungens novam uno anno MDCCCXXXIII
et confecit et edidit Carolus Odofredus Mueller ornatam emenda-
tionibus et annotavit: quam editionem^) nuperrime in libro studiosae
maxime iuventutis in usum conscripto Eduardus Norden edixit magni
raomenti esse ad splendidum Muelleri ingenium recte aestimandum,
sed ceteroqui hodie inutilem videri; quod severius quam verius edixit:
nam praeter emendationes speciosas aut palmares dudum receptas
haud pauca in adnotationibus inesse, quae etiam nunc cum fructu
legantur atque adhibeantur, saepius significavimus. Vnde etiam
Spengelii Muellerique Manibus tamquam sospitatorum Varroniani
scripti nostram opellam dedicavimus. Post quos optime de his libris
meritus est Petrus Canal Italus, qui inde ab anno MDCCCXLVI apud
Antonellium Venetum in bibliotheca scriptorum latinorum editionera
cum versioue adnotationibusque curavit repetitam a. MDCCCLXXIV:
quae editiones apud exteros adeo ignotae iacebant, ut viri docti pro-
nepos lulius Antonibon ante hos decem annos in libro antea adhibito
demoustraret proavum haud paucas emendationes cum a Leonardo^)
tum ab Andrea Spengel interim prolatas dudum praeoccupasse. At-
que praeter emendationes etiam commentarius Canalis saepius dignus
est qui cognoscatur. Denique priora priorumque studia et complexum
esse et promovisse Leonardum Spengel in editione postuma ab
Andrea filio et curata et aucta») a. MDCCCLXXXV apud Weid-
mannos iam saepe attigimus. Vnde denuo nonnullorum hominum
doctorum animi in Varronem conversi sunt, quorum sententias quoad
fieri potuit respeximus singulisque locis inseruimus.
Quae vero latius patent quaestiones de horum librorum ratione
dispositione fontibus paucis etiam hoc loco pertractandae esse vi-
dentur.
1) Aemilius Egger a. MDCCCXXXVII Parisiis hanc editionem redintegravit
omissis adnotationibus, adiectis Fabricii Spengeliique commentationibus: de suo
nihil addidit.
2) De hoc interdum erravit, quia antiquiorem eius operam neglexit.
8) Praelusit editioni in commentatione quam supra p. XIX commemora-
vimuB.
XXXVm PROLEGOMENA
Totam grammaticae latinae materiam Varro Aelii vestigiis in-
sistens ita divisit, ut tribiis partibus factis prima (cf. p. 124, llsqq.
125, 2 sqq.) quemadmodum vocabula imposita essent rebus
quaereret, secunda quemadmodum ea in casus declinarentur,
tertia quemadmodum coniungerentur. De primo libro tribus his
partibus praemisso coniecturam Wilmannsii Reitzensteinio probatam
et tetigimus et addubitavimus in adn. ad 234, 14 sqq. p. 301 : ubi ad-
dendum est iam anno 1871 in programmate Crucenacensi de liac re
dubitationes protulisse C. E. L. Oxe ^M. Ter. Varr. librorum de 1. 1.
argumentum' p. 7 sq. (cf. etiam p. 12 sq.). — Primae partis libri sunt
bis terni (p. 4, 2 sqq. et 6, 17 sq., 123, 17sqq.): tres ad Septumium
missi (II — IV), tres ad Ciceronem (V— VII): quorum in secundo
dicebatur, 'cur ^Tv^oXoyixrj neque ars sit neque ea utilis sit*,
in tertio 'cur et ars ea sit et utilis sit', in quarto 'quae
forma sit etymologiae': qui libri tres una cum libro primo, h. e.
praefatione totius operis, interciderunt, nisi quod librorum III et IV
paucissima fragmenta exstant. Hos autem libros nunc deperditos qui
excipiunt libri tres superstites, eorum quintus est de originibus
'verborum locorum et earum rerum quae in locis esse so-
lent', sextus de vocabulis temporum et earum rerum 'quae
in temporibus fiunt', septimus ex eadem partitione de verbis a
poetis usurpatis. Secuntur alterius hexadis (cf p. 131, 13sqq.
174, 4sqq.) tres libri priores: in octavo sunt quae contra ana-
logiam dicuntur, in nono quae contra anomaliam, in decimo
denique analogiae forma tractatur. Reliqui libri XV praeter pauca
eaque tenuissima fragmenta desunt. Ex quibus libri XI — XIII quid
continuerint ipsius auctoris verbis docemur: qui cum dicat sese bis
ternos libros secundae partis facturum esse, convenienter dispositioni
primae hexadis libris XI de vocabulis, XII de temporalibus, XIII
de poeticis vocabulis locorum temporumque tractasse merito
putabitur. Mirum est quod syntaxeos non una, sed duae sunt
hexades: quam inconcinnitatem cavendum est ne cum Muellero et
Ritschelio (Op. III p. 466) artificiosis explicationibus auferamus, cum
Varro ne in Antiquitatibus quidem plenam concinnitatem in altera
parte secutus sit (cf. Spengel praef.^ p. XXXVI). In singulis libris
quomodo scriptor quamque materiam tractaverit nescimus, nisi quod
Wilmannsii (p. 20) coniecturae quaedam exstant per se haud impro-
babiles: quarum eo redit summa, ut priore hexade de casibus obli-
quis et verborum formis quatenus haec cum illis coniuncta
sint, altera de proloquiis simplicibus et compositis Varronem
PROLEGOMENA XXXIX
dixisse credamus. Sed de his quae accuratius indagari vix poterunt
hoc loco uon amplius disputandum esse arbitramur: pergamus nunc
ad librorum qui exstant dispositionem breviter illustrandam, de qua
re post Muelleri et Spengelii praefationes conferendae sunt disputa-
tiones Ribbeckii Mus. lihen. XLI p. 618 sqq. et Eeitzensteinii
'M. Ter. Varro u. lo. Mauropus' Lips. 1901, cum quae Oxe 1. s. s. de
librorum argumento protulit nimis in universum dicta nil fere iuvent.
Quintus igitur liber versatur in vocabulis locorum. Tractatio
ipsa incipit paragrapho 14 a locis et locando (14. 15); pergitur ad
loca naturae bipertita, caelum et terram (16); caelum duobus
modis dictum (16. 17); caeli etymon (18 — 20); terrae etymon,
cui alia quaedam vocabula adduntur, i. e. teritorium, extermen-
tarium, tritura, trivolum, terminus, iter, via, actus, ambi-
tus, sola terrae (21. 22). Quae terra, eadem et humus; inde
humatus, humilis, humor, humidus, udus, sudor, udor; se-
cuntur putei, puticuli, lacus, palus, stagnum, fluvius, flumen,
amnis, Tiberis (23 — 30). Caeli regionibus dividitur terra in Asiam
et Europam; Asiae situs et etymon (31); Europae etymon;
nationes Europae earumque nomina; Latium, ager Latinus,
quinque genera agrorum (32. 33); ager et quae cum agro
cohaerent, i. e. actus, iugera, viae, villae, iter, semita, cam-
pus, colles, saltus, fundus, vineta et vineae, seges et semen,
fructus, frumentum, area, ara, arvus, arare, sulcus, porca,
prata, rura, praedia (34 — 40). Transitur ad urbem: Romae si-
tus i. e. Septimontium, Capitolium, Tarpeius mons olim
Saturnius, Saturnia, Saturni aedes, Aventinus, Velabrum
(41 — 44); reliqua urbis loca, i. e. sacella Argeorum, regiones
urbis cum collibus, aedibus, lucis (45 — 54); tribus (55. 56).
Tum de his quae in locis esse solent mortalia et immortalia
agi incipitur: Caelum et Terra dei, quod anima et corpus;
iuncti cuncta ex se genuerunt (initia), discessu exitum et
exitium efficiunt; causae nascendi, vis Veneris, Victoria,
vita (57 — 63); Saturnus et Ops; Ceres, lupiter, luno, alii dii
multi (64 — 74). Secuntur mortalia quae sunt in aere (75. 76);
aquatilium animalium vocabula (77); amphibia (78. 79); ani-
malia in locis terrestribus: homines, eorum magistratus
(80—82); sacerdotes (83—86); res militaris (87—91); vocabula
fortunae (92); artifices et alii (93. 94); cetera animalia: pe-
cora (95—99); ferae (100. 101). Proxima animalia sunt ea quae
vivere dicuntur neque habere animam, ut virgulta (102—104).
XL PROLEGOMENA
Secimtiir res hominum manu factae ad victum pertinentes
(105 — 112), ad vestitum et arma (113 — 117), ad instrumenta,
h. e. mensas (118 — 127), sedilia, arcas, armarium et armen-
tarium (128), mundum muliebrem (129 — 133), instrumenta
rustica (134 — 140), aedificia, i. e. oppida, vicos, fora, inprimis
fornm Romanum et multa urbis aedificia et loca (141 — 159);
domum et eius partes (160 — 162); (post lacunam) transitur ad
portas (163 — 165); lectulos (166 — 168); pecuniam signatam
(169 — 174); pecuniae vocabula ab usu deprompta (175 — 183). .
In bis quaedam exstant, de quibus iure dubitamus; quod minus
valere putamus de verbis quae sunt arca . . . declinata aliter (39,
13 sq.), quae Spengel (praef.^ p. XXXVIII) potius cum iis quae § 117
de re militari referuntur conecti vult, cum ne ibi quidem aptiorem
locum inveniant: sed recte Ribbeckium cum eodem Spengel in para-
graphis 129 — 133, item in paragraphis 166 — 168 haerere existimamus,
quibus ordo admodum turbetur; etsi propter lacunas quae sunt post
35, 12 et 50, 3 difficile dicas genuinus ordo qualis olim fuerit. Id
unum videtur constare, a Varronis consilio hanc confusionem alienam
fuisse, quem potius velut talia dedisse exspectamus: 115—117. 129—133.
118—128. 166-183. 134—165.
Sexto libro disputatur 'de vocabulis temporum et earum
rerum quae in agendo fiunt aut dicuntur cum tempore ali-
quo' (VI 1), sed ut *si quid aliud videatur his aptum' (V 105)
ne excludatur. Planissimae sunt paragraphi 1 — 34: agitur primum
de notione temporis et de naturalibus eius discriminibus (3);
de temporibus nuncupatis a solis et caeli motu diurno (4—7)
et annuo (8, 9), a motu lunae (10); adduntur lustrum, secu-
lum, aevum (11). Ad naturale discrimen civilia vocabula dierum
accedunt; agitur de diebus festis deorum causa institutis, id est
de diebus statutis et annalibus nec die statutis (12 — 26). Hos
excipiunt dies hominum causa constituti, id est mensium dies,
dies fasti et nefasti, vocabula mensium (27 — 34). Quae nunc
secuntur, eorum ordo atque conexus non semper certus aut perspicuus.
Dicit Vafro de rebus quae in temporibus fiunt et primum qui-
dem de verbis primigeniis atque derivatis et compositis
(35 — 40), de agendo et tribus actionum gradibus (41. 42), de
primi gradus verbis quae pertinent ad mentis agitatum, de
verbis cogitationis, voluntatis, similibus (43 — 50), quibus quae-
dam quae ad mentem spectant subiunguntur (44. 45). In his
nonnulla dubitationi sunt obnoxia, velut quod 'meminisse' bis
PROLEQOMENA XLI
tractatur (cf. 49): quae dubitatio quomodo removeatur incerta ratio
est (cf. Goetz 'Zur Wiirdigung der gramm. Arbeiten Varros* p. 18).
Pergitur deinde ad verba secundi gradus, cum pronuntiamus ea
quae cogitavimus, ubi agitur de verbis narrandi et fandi
(51—55), loquendi, pronuntiandi (subiunguntur nuntius, novus
et ea quae a novus descendunt, in his nominare, nuncupare),
dicendi, docendi, disputandi (putare, purus, putus), disse-
rendi (sermo, conserere, consors, sors), legendi (legati, le-
guli, leges, collegae, alia), murmurandi aliorumque a simi-
litudine soni dictorum, triumphandi, spondendi, canendi,
orandi (56 — 76). Tertius gradus complectitur verba agendi; ei-
ponitur quid intersit inter agere facere gerere (77 — 79; de diffi-
cultate quae est in paragrapho 79 cf. quae adnotavimus ad 85, 9;
acquirere subiunctum propter adlucere, i. e. propter vim praeposi-
tionis); secuntur video, cerno, specio, audio et ausculto, edo,
sorbeo, bibo, poto (80 — 85; subiunctorum vocabulorum in his
maior numerus), alia quae lacuna exhausit. Quo vinculo sequentia
cum superioribus cohaereant, propter eandem lacunam incertum. In-
seruntur denique loci de censoriis tabulis sumpti, in commen-
tariis consularibus inventi, in commentario vetere anquisi-
tionis M. Sergii, tractatus qui est de inlicio, verborum a Graecis
tractorum indiculus. In quibus quamquam difficultates quasdam
et offensiones esse minime negamus, tamen tantas eas esse, ut ex tri-
bus diversis fontibus haec infeliciter contaminata esse statuamus cum
Reitzensteinio (I. s. s. p. 40 sqq.) non concedimus (cf Goetz 1. s. s. p. 18).
Etiam maiores sunt septimi libri in qua de verbis a poetis
usurpatis agitur difficultates : post praefationem , cuius initium de-
ficiente uno folio desideratur, Varro primum de locis dicit, scilicet
de templo in caelo, in terra, sub terra (eiusdem originis sunt
tesca, tueri, extemplo; cum locis caeli coniunguntur polus, si-
dera, signa; 5 — 14). Caelo opposita est terra; tractantur terra-
rum anfracta (15), Trivia (16), umbilicus terrarum (17); loca
quaedam terrarum singula ut Calydonia terra (18), mystica,
Areopagus (19), Olympus mons et Musae (20), Hellespontus
(21), fretum (22), aequor et ratis (23). Post haec unum foHum
intercidit, quo transitus fiebat ad ea quae in locis sunt; quae
exstant pertinent ad hostias, quibuscum ratione propter lacunam
obscura cohaerent quae paragrapho 25 leguntur. Secuntur Camenae
(adduntur propter societatem litterarum S et R fragmenta carminum
Saliarium et alia exempla, item propter verba quae sunt in car-
XLE PROLEGOMENA
mine Priami cascus, Casinum, casnar; 26 — 29), ambages,
adagio, canes, trabes (30 — 33; ubi ambages et adagio
propter ambiegna bos videntur adscita; canes [et trabes propter
formam adiectum] pertinet ad proverbium paragrapho 31 commemora-
tum). Nunc ad vocabula sacra reversus agit scriptor de camilla,
subulone, Faunis, vatibus (34 — 36), de Paluda virgine, Epeo
fumifico, Luca bove, oratoribus, Egeria (ex Ennii versu et cum
hoc de ollus vocabulo vetusto), ancilibus, Argeis et tutulatis,
flaminibus Numae Pompilii, catis, signis (37 — 46). Haec
omnia quomodo sic et coniungi et disponi potuerint quaerentibus re-
sponderi poterit tria esse dispositionis fundamenta: primum quod sub-
est ordo ex locis Ennianis constans; accedit quod saepius ex versu
vel versibus allatis non modo id vocabulum explicatur, cuius causa
versus adscitus est, sed occasione data alia eiusdem loci vocabula ex
ordine tractantur; denique ordinem litterarum hic illic aperte servatum
esse monemus. Quae de thynno et cava cortina secuntur (47. 48),
cur hoc loco sint posita, minus apparet nec magis quae haec excipiunt,
de perduellibus (49) et de temporibus et signis (50. 51). A pa-
ragrapho 52 loci Plautini pro fundamento esse incipiunt paucis
aliunde appositis (52 — 71): agitur de latronibus (52), cassabun-
do, diabathris, epicroco (53), de lana carenda (54), de gerris
(55), ascriptivis (56), ferentariis (57), rorariis (58), dividia
(60), syncerasto (61), tramite (62), vivicibus (63), limacibus,
diobolaribus, miraculis (64), scrattis, scruppedis, strittavillis
(05), axitiosis (66), de stribula (67), scobina (68), gralatore
(69), praefica (70), de Coclitibus (71): Mn quibus disponendis
Varro modo ordinem planum, modo rationem secutus est nunc quidem
obscuram. A paragrapho 72 transitus fit ad tempora et primum
quidem dicitur de nocte intempesta; ad noctem pertinent etiam
paragraphi 73 — 76; deinceps de noctis partibus tractatur, de cre-
pusculo, concubio, conticinio (77 — 79). 'Nunc de his rebus
quae assignificant aliquod tempus, cum dicuntur aut fiunt' dis-
seritur; de reciproco (80), transverso et proverso (81), Andro-
macha et Alexandro (82): cur post iUa posita sint auroram ru-
tilare (83) et scortari (84), minus perspicuum. Quae iam leguntur,
de numine (85) sunt, de insane (cui subiungitur de epityro, 86),
de lymphata (87); haec excipiunt alia quaedam etyma graeca,
alcyon (88) et comiter (89): cui adhaerent ex litterarum tantum
ordine cape Atilianum (90), cicur ('quod a fero discretum') et
cicurare (91), ferme (propter ferum, ut videtur, 92); euax, he-
PROLEGOMENA XLm
hae, heu, iurgium (hoc propter Plauti versum ante duos Enni
unumque Pompili locos exscriptum, 93), clepere (94), mandier
(95), obscenum (scena scaena, alia eiusdem discrepantiae exempla,
96. 97), crevi (98), frequens et adsiduus (99); fodari (ut supple-
vimus, 100); mussare (vinculum est in verbis Ennii vocibus con-
cide, 101), averruncare (102). Secuntur animalium voces (103.
104), nexus (105); delicuum et liquitur (106); agmen claudunt
vocabula glossematica ex Naevii comoediis et tragoediis
litterarum ordine digestis et ex bello Punico excerpta(107. 108).
Ex hoc recensu apparet ordinis rationem saepius obscuram esse: quae
obscuritas fortasse minueretur, si de fontibus ubique constaret. Velut
quod Varro VII 93 Menaechmorum versum 127 propter ^euax' excitans
post alias interiectiones cum exemplis exhibitas pergit in 'iurgio' ex
eodem versu explicando similiaque, vix aliter expedies quam ex commen-
tariis ad Plauti fabulas vel ex 'Quaestionibus Plautinis' adhibitis. Sed
etsi de hac re aliisque sententia confirmari posset, ne tum quidem
ipsius auctori^s arbitrii vestigia remotum iri omnia sperandum esset.
Sed antequam continuemus expositionem de ordLne vel disordine
brevissimam, de fontibus horum librorum disputandum est, cuius
disputationis in hac triade simile esse fundamentum et ab eis libris
qui secuntur diversum constare censeamus. Primum enim qui tertius
est liber eum cum prioribus cohaerere ita, ut ex tractatibus in quinto
libro et sexto adhibitis quae ad poetica vocabula pertinerent septimo
libro insererentur, optime Reitzenstein 1. s. s. (p. 31 sqq.) demon-
stravit. Tum vero his tribus libris tot res quas apud antiquarium
potius quaeras quam grammaticum continentur, ut antiquitatum Ro-
manarum locos non paucos eis commode iUustrari iure dicas, Quis
in grammaticis libris quaeret triplicem de lacu Curtio historiam, quis
regionum accuratam descriptionem, qualem legimus p. 16 sqq., quis
mensium, dierum, feriarum tractatus tanta singularum rerum ratione
habita confectos? Qualia etsi in septimo libro consentaneum est ra-
riora esse, tamen ne hic quidem prorsus deficiunt (cf. 10. 17. 34. 37.
39. 44. 45, alia). Quae omnia iure miraremur, nisi Varronis indolem
tam ad antiquarias quam ad grammaticas quaestiones pariter propen-
sam fuisse constaret, ut Antiquitatum libri pleni rerum grammaticarum,
grammatici antiquariarum quaestionum referti recte dicantur (cf. Goetz
1. 8. s. p. 3 sqq.). Atque re vera de raultis quaestionibus quae in his
libris tractantur eundem Varronem antea in Antiquitatum libris dis-
putavisse certum est, in quibus, ut exempla ponamus, de mensibus ac
diebus, de feriis, ludis, de diis, de magistratibus et re militari, de pon-
XLIV PROLEGOMENA
tificibus, auguribus, templis, aedibus sacris et profanis, de tribubus et
agrorum generibus, multis aliis rebus, eum accurate egisse nemo
nostrum nescit. Nonne probabile est eundem in libris de lingua
latina scribendis quae Antiquitates ultro offerebant et quae ex parte
certe in re grammatica ne potuerunt quidem silentio praeteriri in usum
suum vertisse? Quod ita esse, cum per se veri non dissimile sit,
etiam ratiocinationibus quibusdam firmari posse putamus. Atque pri-
mum monendum erit, inter fontes quibus Varro se usum esse testa-
tur^), Antiquitates bis diserte commemorari: VI 13 (februm Sdbini
. . . ut in Antiquitatum lihris demonstravi) et VI 18' (aliquot huius
diei vestigia fugae in sacris apparent, de quibus rehus Antiquitatum
libri plura referunt). Sed multo saepius quam diserte testatur Varro-
nem Antiquitates non tam exscripsisse quam grammaticum in usum
excerpsisse — ita ne fuit quidem cur fontem aperte proderet — mira
ratio quam inter bos libros et Verrium Flaccum intercedere iam signi-
ficavimus videtur ostendere. Multi enim loci sunt quos Vemum ex
Varronis libris transcripsisse coniceres, nisi totidem alii exstarent no-
tabili modo et similes et dissimiles: quos quin ex communi fonte
repetamus fieri vix poterit; qua de re post alios disputavit Kriegs-
hammer 1. s. s. p. 74sqq. Quod quomodo se babeat uno saltem loco
1) Sunt autem hi: Aelius Stilo (V 18. 21. 25. 66. 101; VI 7; cf. VI 59
et VII 2: quem tamen multo saepius exscriptum esse non negamus, ut V72;
VII 6 et 72; cf. Reitzenstein p. 32 et Kriegshammer Comment. len. Vll74sqq.;
ex eodem iam multa in Antiquitates transiisse probabile est: cf. Goetz 1. s. s.
p. 11. 14); Cosconius (VI 36. 89; cf. Reitzenstein p. 41, Goetz p. 11); Aure-
lius Opillus (VII 50. 65. 70. 79. 106); Servius Clodius (VII 66. 70. 106);
Mucius Scaevola pontifex (V88; VI 80; VII 105); Manilius (VII 105); Sul-
picius (Servius? cf. V40); M. lunius Gracchanus (V 48. 55; VI 33. 95);
Fulvius (VI 33); Flaccus flamen Maitialis (VI 21); Volnius (V55); Piso an-
nalium scriptor (V 148. 149. 165); Procilius (V 148. 154); Lutatius (V 150)
Cornelius (Epicadus? V 150; VII 39; cf. V 148); incerti annales (V 74. 101)
commentarii in Naevium Virgilii (VII 39); augurum libri (V 21. 58
VII 51; cf. V 33; VI 64. 76; VII 8); pontificii libri (V 98); censoriae ta-
bulae (VI 86); Argeorum inscriptiones (V 45 — 54, ex pontificiis libris? an
ex Hbris rerum urbanarum?); commentarii consulares (VI 88); commenta-
rium vetus anquisitionis M. Sergii... quaestoris (VI 90. 91. 92); glos-
sematum scriptores (VII 10. 34. 107); leges et similia (V 27. 42; VI 60. 74);
anonymi aliquot (cf. Funaioli p. 114 sqq.). Etiam hic fontium indiculus probat
hos libros scripsisse ut grammaticae ita antiquitatis studiorum gnavum cultorem.
Quamquam multa nomina una cum locis ex fontibus primariis, ut ex Antiquita-
tibus, transcripta esse non improbabiliter dixeris. ^ Fuisse autem in Antiquitati-
bus multos locos grammaticos, ut etyma et alia, facile tibi ex fragmentis per-
Buadebis, quae Funaioli p. 228 sqq. composuit; cf. Goetz 1. s. s. p. 5.
PROLEGOMENA XLV
illustrare liceat, qui exstat libro V 85: Salii ab salitando quod facere
in comitiis in sacris quotannis et solent et debent: ex quibus pendere
posset Verrius Fest. p. 32G'', 32: Salios a saliendo et saltando dictoa
quamvis dubitari non debeat, sed quae adduntur apud Festum: tamen
Polemon ait Arcada quendam fuisse nomine Salium quem Aeneas a
Mantinea in Italiam deduxerit, qui iuvenes Jtalicos ivdjtXiov saltationem
docuerif, ea Varronis esse neque ex hoc loco fluxisse certum est.
Etenim Isidorus Etym. XVIII 50 (ex optimo fonte, non ex Festo, ut
Grialii sententia est, neque ex Serrio Dan. in Aen. VIII 285, ubi item
Varronem excitat, sed fortasse ex Suetonio, ut Kettner 'Stud. Varr.',
Halis 1865, p. 6sqq. demonstrare studuit) haec exhibet: saltatores
autem nominatos Varro dicit ab Arcade Salio qu£m Aeneas in Italiam
secum adduxit quique primo docuit Romanos adolescentes nobiles saltare:
quam difficultatem quomodo melius expediamus quam ut Varronem
Antiquitates in suam rem excerpsisse, Verrium diligentius ex-
scripsisse dicamus non videmus. Verrius Varronis nomen omisit,
utpote qui Polemonem secutus esset; Isidorus si graramaticomm ra-
tionem sequi maluisset, dixisset: Varro et Polemon dicunt e. q. s. Alios
locos similes adfert Kriegshammer 1. s. s. p. 88, quos licet simili-
tudine quadam conexos ex grammaticis libris non potuit haurire, ut
ex Antiquitatibus hausisse videatur. ^) Quod transferendum putamus
in alios locos haud paucos et similitudine quadam insignes, etsi quae
diversa sunt testimoniis certis ad Varronem non possuraus revocare.
Cuius generis hos esse locos putamus (Festi vel Pauli locos qui con-
ferre cupiet, ex testimoniis, quae textui subiecimus, petat): V28 — 33.
41 — 56 (exclusis Argeorum inscriptionibus). 69 — 73. 81. 82. 86.
1) Paulo aliter res sese habet in loco quodam miro modo cum Nonio con-
iuncto; apud quem p. 471, 2 haec exstant: sortircnt pro sortirentur. Varro Rerum
humanarum libro X: cum venerint censores inter se sortiant. Quae verba vix pos-
8unt disiungi ab his quae in libro sexto de 1. 1. (87) leguntur (ex censoriis ta-
bulis): ubi praetores tribunique plebei quique in consiltum vocati sunt venerunt,
censores inter se sortiuntur. Omnibus rebuB perpensis, etsi non negamus cogitari
posse de exemplo imperfecti post sortirentur omisso — quae Spengelii sententia
est praef.' p. XLII et post illum L. Muelleri — Nonium olim haec dedisse coni-
cimuB: sortire pro sortiri — nam aliquoties in lemmatis est infinitivi vel prima
aut tertia singularis praesentis forma pro aliis quae sunt in testimoniis formis:
cf. 473, 20. 24; 479, 17; 480, 9; 481, 3 — Vnrro Berum humanarum libro X: cum
venerint censores, inter se sortiant. Varro igitur in libris grammaticis, nisi cor-
ruptela est, formam sortiuntur male excerpsit, Nonius censores male ad venerint
rettulit. Sed hoc utut est; ex Nonio aane discimus, in Antiquitatibus harum
rerum mentionem exstitisse.
XLVI PROLEGOMENA
89-91. 95-98.148-152. 154. 156. 157. 159. 163. 164. 171-173.174;
VI 13 — 34. De quibus ut saepius confidentius iudicemus, testimonia
Plutarchi et Dionysii efficiunt, qui ex iisdem Antiquitatum locis
pendent. Quo accedunt testimonia non minus gravia ex Cicerone cum
Varrone consentiente, id est — quod tot locis diserte probatur — ex
illo hauriente. Velut mirum est Spengelium (qui non ita multos locos
paraUelos respexit, etsi iam Mercklin Philol. XIII p. 687 eo provo-
cavit) ad V 68 — fortasse ab Halmio suo mouitum — adscripsisse
verba similia ex Firmico Materno de errore profanarum religionum
neque animadvertisse illi Ciceronem auctorem esse de natura deorum
(cf. test. ad 22, 2); neque deesse similes locos ex '^ testimoniis ' a
nobis adscriptis perspicies. Quem consensum explicari ex Varronis
Antiquitatum libris adhibitis coniectura est et prona et probabilis. ^)
Quamquam rainime credimus Varronem semper ad verbum iUos ex
Antiquitatibus "transcripsisse locos: immo in excerpendo verba ac-
commodavit grammaticae rationi disposuitque singula prout rerum
condicionem postulare vel commodo inservire credidit. Neque ex
solis Antiquitatibus hausisse eum, sed etiam alia opera sua inspexisse
consentaneum putamus. Ne in septimo quidem libro tales locos
quamquam rariores sunt prorsus deficiunt (cf. Goetz 1. s. s. p. 13 sqq.).
Quae si probabiliter disputata esse videbuntur, Reitzensteinii (p. 39 sqq.)
sententiam, qui pleraque non Varronis, sed Aelii Stilonis esse, cuius
tractationem Varro in longe plurimis et in tota dispositione suam
fecisset et ita quidem, ut singula saepe corrumperet, ex omni parte
labefactavimus: nam quotquot locos ex Aelio derivamus, ex quo
plures sane derivandi sunt quam disei-te scriptor testatur, in totidem
aliis rebus ab Aelio non pendere Varronem perspicuum fit, ut funda-
menta, quibus totum aedificium impositum est dilabantur et concidant.
Neque recte putamus ex meris coniecturis sic et Aelium et ipsum
Varronem longe alios fingi ac describi quam qui utriusque scripta
melius noscebant antiquitus tradiderunt. Sed nunc ad triadem alteram
librorum VIII — X transeamus, quorum condicionem longe diversam
esse facile inteUegitur.
Secunda igitur pars operis, quae ab octavo Hbro incipit, ad
analogiam et anomaliam pertinet, quae controversia a Graecis
accepta apud Romanos quoque studia plurima et acerrima excitavit.
1) De Varrone Ciceronis auctore in deorum indice de n. d. III 42. 53 sqq.
post alios et contra Rudolfuna Hirzel ('Ber. der k. Sachs. Ges. d. W.' a. 1896
p. 304 sqq.) dieputavit Bobeth "■ de indice deorum ' diss. Lips. a. 1904 p. 24 sqq.
PROLEGOMENA XLVH
Atque octavi libri, quo contra analogiam disputatur, prima parte
(1 — 24) tractatus continetur a reliquis non una re discrepans, quem
ex mente analogistae potins quam adversarii analogiae profectum esse
et alii viderunt et Roehrscheidt in censura libri Reitzensteiniani
('Gott. Gel. Anz.' 1908) p, 797 sqq. luculente ostendit. Nimirum hanq
isagogen non octavi libri esse, sed totius de analogia et anomalia
disputationis iam Mueller probe perspexit. Quae octavo libro demon-
strari voluerat VaiTO, eoruni initium a paragrapho 25 fecit. Docet
autem cur et in quo verba declinata sint; deinde de ipsius de-
clinationis generibus duobus, voluntario et naturali, paucis
disputat. Tum transit ad ea quae contra analogiam dici possunt;
et priore quidem parte dicit contra universam analogiam (25 — 43),
altera de singulis partibus (44 — 84). Contra universam analogiam
quae dicuntur aut ex utilitate repetenda sunt, quae aequabilitatem
minime desideret (26 — 30), aut ex elegantia, cui vel magis respon-
deat inaequalitas (31. 32), aut ex consuetudine, quae cum regnet,
analogia non opus esse (33), aut ex contrario, quod etiam ex dissi-
milibus saepe eadem fiant (34 — 36), aut ex eo quod, cum analogia
non sit ubique, omnino non sit (37. 38), aut denique ex eo quod,
quae proferantur de similitudine a defensoribus, ipsi notioni ana-
logiae parum respondeant (39 — 43). Quod ad singulas partes
orationis attinet, primum disputat Varro de verbis appellandi uni-
verse (44 — 49), dein de singulis, scilicet de provocabulis (50. 51),
de vocabulis (52 — 79), de nominibus (80 — 84). Cetera, de quibus
cf. Reitzenstein p. 50, praeter pauca fragmenta, quae Gellius servavit,
lacuna abstulit: agebatur de verbis dicendi, h. e. quae proprie verba
appellamus, iungendi ut que (44), h. e. de coniunctionibus, admi-
niculandi ut dode et commode, h. e. de adverbiis.
Octavum librum praeter priores paragraphos 1 — 24 eiusdem et
generis esse et fontis, scilicet ab Aelio Stilone esse transcripta
tantum non omnia, Reitzenstein p. 51 sqq. fusius probare studuit. Quid
quod ipsius Aelii nomen ei relictum esse videtur in verbis illis quae
exstant paragrapho 81 (quodsi M. Perpenna virile est nomen ei ana-
logia sequenda, L.Adia et Q.Mucia virilia nomina esse debebunt)\ Quod
argumentum debile esse nec Reitzensteinium fugit et Goetz monuit
ut in censura ita 1. s. s., item Roehrscheidt p. 810, qui eodem loco
attulit contra Reitzensteinium rem gravissimam ex libri octavi ratione
repetitam. Vidit enim argumentorum quibus utitur Varro maiorem
quidem partem ex libro defensoris cuiusdam anomaliae esse derivatam,
nonnulla autem ab analogista esse sumpta sententiam suam ab ad-
XLVI PROLEGOMENA
89-91. 95-98.148-152. 154. 156. 157. 159. 163. 164. 171-173.174;
VI 13 — 34. De quibus ut saepius confidentius iudicemus, testimonia
Plutarchi et Dionysii efficiunt, qui ex iisdem Antiquitatum locis
pendent. Quo accedunt testimonia non minus gravia ex Cicerone cum
Varrone consentiente, id est — quod tot locis diserte probatur — ex
iUo hauriente. Velut mirum est Spengelium (qui non ita multos locos
parallelos respexit, etsi iam Mercklin Philol. XIII p. 687 eo provo-
cavit) ad V 68 — fortasse ab Halmio suo mouitum — adscripsisse
verba similia ex Firmico Materno de errore profanarum religionum
neque animadvertisse illi Ciceronem auctorem esse de natura deorum
(cf. test. ad 22, 2); neque deesse similes locos ex ' testimoniis ' a
nobis adscriptis perspicies. Quem consensum explicari ex Varronis
Antiquitatum libris adhibitis coniectura est et prona et probabilis. ^)
Quamquam minime credimus Varronem semper ad verbum iUos ex
Antiquitatibus transcripsisse locos: immo in excerpendo verba ac-
comtnodavit grammaticae rationi disposuitque singula prout rerum
condicionem postulare vel commodo inservire credidit. Neque ex
solis Antiquitatibus hausisse eum, sed etiam alia opera sua inspexisse
consentaneum putamus. Ne in septimo quidem libro tales locos
quamquam rariores sunt prorsus deficiunt (cf. Goetz 1. s. s. p. 13 sqq.).
Quae si probabiHter disputata esse videbuntur, Reitzensteinii (p. 39 sqq.)
sententiam, qui pleraque non Varronis, sed Aelii Stilonis esse, cuius
tractationem Varro in longe plurimis et in tota dispositione suam
fecisset et ita quidem, ut singula saepe corrumperet, ex omni parte
labefactavimus: nam quotquot locos ex Aelio derivamus, ex quo
plures sane derivandi sunt quam diserte scriptor testatur, in totidem
aliis rebus ab AeHo non pendere Varronem perspicuum fit, ut funda-
menta, quibus totum aedificium impositum est dilabantur et concidant.
Neque recte putamus ex meris coniecturis sic et AeHum et ipsum
Varronem longe alios fingi ac describi quam qui utriusque scripta
meHus noscebant antiquitus tradiderunt. Sed nunc ad triadem alteram
librorum VIII — X transeamus, quorum condicionem longe diversam
esse facile inteUegitur.
Secunda igitur pars operis, quae ab octavo libro incipit, ad
analogiam et anomaliam pertinet, quae controversia a Graecis
accepta apud Romanos quoque studia plurima et acerrima excitavit.
1) De Varrone Ciceronis auctore in deorum indice de n. d. III 42. 53 sqq.
post alios et contra Rudolfum Hirzel (^Ber. der k. Sachs. Ges. d. W.' a. 1896
p. 304 Bqq.) disputavit Bobeth 'de indice deorum' diss. Lips. a. 1904 p. 24 sqq.
PROLEGOMENA XLVH
Atque octavi libri, quo contra analogiam disputatur, prima parte
(1 — 24) tractatus continetur a reliquis non una re discrepans, quem
ex mente analogistae potins quam adversarii analogiae profectum esee
et alii viderunt et Roehrscheidt in censura libri Reitzensteiniani
('Gott. Gel. Anz.' 1908) p. 797 sqq. luculente ostendit. Nimirum hauQ
isagogen non octavi libri esse, sed totius de analogia et anomalia
disputationis iam Mueller probe perspexit. Quae octavo libro demon-
strari voluerat Varro, eorum initium a paragrapho 25 fecit. Docet
autem cur et in quo verba declinata sint; deinde de ipsius de-
clinationis generibus duobus, voluntario et naturali, paucis
disputat. Tum transit ad ea quae contra analogiam dici possunt;
et priore quidem parte dicit contra universam anaiogiam (25 — 43),
altera de singulis partibus (44 — 84). Contra universam analogiam
quae dicuntur aut ex utilitate repetenda sunt, quae aequabilitatem
minime desideret (26 — 30), aut ex elegantia, cui vel magis respon-
deat inaequalitas (31. 32), aut ex consuetudine, quae cum regnet,
analogia non opus esse (33), aut ex contrario, quod etiam ex dissi-
milibus saepe eadem fiant (34 — 36), aut ex eo quod, cum analogia
non sit ubique, omnino non sit (37. 38), aut denique ex eo quod,
quae proferantur de similitudine a defensoribus, ipsi notioni ana-
logiae parum respondeant (39 — 43). Quod ad singulas partes
orationis attinet, primum disputat Varro de verbis appellandi uni-
verse (44 — 49), dein de singulis, scilicet de provocabulis (50. 51),
de vocabulis (52 — 79), de nominibus (80 — 84). Cetera, de quibus
cf. Reitzenstein p. 50, praeter pauca fragmenta, quae Gellius servavit,
lacuna abstulit: agebatur de verbis dicendi, h. e. quae proprie verba
appellamus, iungendi ut que (44), h. e. de coniunctionibus, admi-
niculandi ut dode et commode, h. e. de adverbiis.
Octavum librum praeter priores paragraphos 1 — 24 eiusdem et
generis esse et fontis, scilicet ab Aelio Stilone esse transcripta
tantum non omnia, Reitzenstein p. 51 sqq. fusius probare studuit. Quid
quod ipsius Aelii nomen ei relictum esse videtur in verbis illis quae
exstant paragrapho 81 (quodsi M. Perpenna virile est fwmen et ana-
logia sequenda, L.Adia et Q.Muda virilia nomina esse debebunt)\ Quod
argumentum debile esse nec Reitzensteinium fugit et Goetz monuit
ut in censura ita 1. s. s., item Roehrscheidt p. 810, qui eodem loco
attulit contra Reitzensteinium rem gravissimam ex libri octavi ratione
repetitam. Vidit enim argumentorum quibus utitur Varro maiorem
quidem partem ex libro defensoris cuiusdam anomaliae esse derivatam,
nonnulla autem ab analogista esse sumpta sententiam suam ab ad-
XLVIII PEOLEGOMENA
versario defendente; huc spectari illa quaerunt (61), dicunt (63),
negant (QQ) ex mente analogistarum argumenta adversariorum referen-
tium. Varronem igitur ipsum illa quibus nititur Reitzenstein scripsisse
verba — non ex Aelii libro relicta esse — non est cur negemus, In
eadem sententia etiam Havetus fuit in epistula ad Goetzium data, cuius
verba in adnotatione^) adiecimus. Sed unum Reitzensteinio quin con-
cedamus fieri non poterit: mirum videri quod Varro baec tria nomina,
quae priori tempori conveniebant optime, circiter anno quadragesimo
quarto tali modo coniunxerit: quod desinet mirari qui cum Goetzio
1. s. s. probabile ducet, Varronem et in his et in aliis quae hoc libro
leguntur libros de utilitate sermonis olim scriptos pro fun-
damento habuisse; quibus etiam ex tribus libris qui de similitudine
sunt quaedam praemittere et immittere potuit. Sed de hac re utut
iudicabimus, ex Aelii libro quodam ignoto huius libri maiorem par-
tem integram provenisse cur statuamus nulla causa est.
Libri noni, cuius principium cum exitu prioris lacuna abstulit,
simplicior compositio est. Post prooemium (1 — 6), quo de Cratete
et Aristarcho, tum de trinis copulis (naturae et usus, multitudinis et
finis, personarum) disputatur, primum pro universa analogia scrip-
tor dicit: quaerit quae ratio intercedat inter consuetudinem et
analogiam et quid sit inde concludendum (7 — 23), tum docet ana-
logiam regnare ubique idque singillatim persequitur (24 — 35).
A paragrapho 36 ad 112 singula quae proferri solent contra ana-
logiam crimina solvere temptat (in quibus quae paragraphis a 45
ad 48 exstant potius ad analogiam universam videntur spectare; haec
quae secuntur paragrapho 49 quomodo huc quadrent apparere recte
negavit Spengel praef.^ p. LVIII, cum iam MueUer ex parte ob eandem
difficultatem lacunam indicasset; cf. Spengel praef ^ p. LXI sq.). Para-
graphos 70 et 71 quas conexum sententiarum interrumpere Reitzen-
1) "II me parait inadmissible (^ue recrivain inconnu soit Stilon. En tirant
le premier exemple de son propre nom, il aurait laisse paraitre une vanit^ mes-
quine et maladroite. En joignant a son nom celui de Scevola, il aurait com-
mis une faute de tact et de politesse; il ne pouvait etre seant a un simple
clievalier d'associer familierement son nom — alors que rien ne Vj induisait —
a celui d'un membre de la plus vieille noblesse senatoriale. Mais supposons quo
Tecrivain inconnu ait dddie son ouvrage a Stilon. Alors le clioix de Fexemple
Lucius Aelia est une politesse adressee au dedicataire. Une seconde politesse
est contenue dans Tautre exemple, Quintus Mucia; Tecrivain cherclie en quelle
compagnie mettre Stilon, et, comme par hasard, il tombe sur un representant
de la haute aristocratie."
PROLEGOMENA XLIX
stein p. 56 censnerat, tutatur, sed valde immutatas, RoehrBcheidt
p. 812 sqq, (p. 163, 5 iitrumque scribit pro utrosqve; \. 8 sed ne<^mo
poUicetur analogiam fore} in his, post casum, ut nos, gravius distinxit,
V. 11 non pro na^n corrigit simul de quod sequenti dubitans: cf. p. LII).
Constat igitur de ordine et conexu eorum quae in his paragraphis leguu-
tur saepins dubitandi causam exstare. Sed, quod gravius est, mirum
esse, quam non respondeant multa et quam male alia illis quae octavo
libro prolata sunt et alii et Reitzenstein dilucide exposuerunt: quam
rem, si quidem recte disputata sunt quae supra (p. XLVIII) dedimus,
fortasse ita non improbabiliter explicabimus, ut Varronem ex libris
de similitudine verborum scriptis multa in hunc Ubrum traduxisse
dicamus, modo magis minusve modo omnino non accommodata dis-
putandi rationi quam in octavo libro secutus erat: quibus quod alia
apposuit, alia ademit, scribendi ardori cessit, cuius plurima vestigia
in his libris relicta sunt. Quos fontes libris iUis et praeter illos ad-
hibuerit, nunc quidem vix quisquam expediet: nam cum ipse tradat
VIII 23 de his quaestionibus Graecos Latinosque fecisse libros
multos^), hi autem libri interciderint ad unum omnes, fontium ratio-
nem explorasse satis erit. De singulis monemus conferenda esse quae
Spengel praef.* p. LVIsqq. et Reitzenstein I. s. s. de his libris expo-
suerunt, quae pluribus in hac praefatione persequi noluimus.
Libro decimo duabus magnis lacunis deformato et in fine mu-
tilo Varro, 'cum nec fundamenta, ut debuit, posita essent neque ordo
ac natura, ut res postulet, explicita' (1), ipse eius rei foniiam exponit.
Quaerit igitur 'quid sit simile, quid ratio quam appellant Adyov,
quid (errore typothetae qui pro quid p. 174, 10 exstat) pro por-
tione quod dicunt dva Xoyov^ quid consuetudo: quae explicatae
declarabunt analogiam et anomaliam unde sit quid sit cuius-
modi sit'. De similitudine et dissimilitudine sunt paragraphi
3 — 34; a paragrapho 18 pars casualis incipit defectu trium foliorum
paragrapho 23 lacunosa (quae perierunt, fuerunt de casibus numero
genere); a paragrapho 31 pars temporalis; a paragrapho 34 pars
quae casus et tempora habet, h. e. genus participale, quae pars
et ipsa trium foliorum defectu lacunosa est (post ea quae neque
tempora neque casus habent, i. e. adverbia, pergebatur ad ratio-
1) Iq his Caesaris libros de analogia fuisse tnonemuB, quibns quomodo
Varro usus ait aut non usus ex tenuissimis vestigiis quae notavit Reitzenstein
p. 61 sqq. vix dixeris. Vtrumque eodem libro contra anomaliam usum esse ex
loco ad 134, 9 allato concludit Roehrscheidt I. s. s. p. 807.
Varro de ling. lat. d
LH ADDENDA ET CORRIGENDA
p. 130, 18 corr decUnatiofnibusJ pro dealinatio[nihusJ
p. 130, 21 sqq. cf. Roehrscheidt p. 795 sq. 799
p. 130, 28 'Artemidori ' aliter, sed vix rectius quam Reitzenstein defendit idem
p. 796 adn. : nam nequaquam 'quae in mentem veniant' exempla Var-
ronem ponere, sed antea posita declinare et tria nomina ipsa et ordo
eorum demonstrant. Ac postea etiam ipse p. 802 dubitat, male de 'cor-
rectoris' potius quam librarii mendo cogitans (cf. proleg. p. XXVII)
p. 131, 25 de 'longi<^or> orator' v. proleg. p. XXIV.
p. 134, 5 scr. 'lupiter' pro 'Iup<p>iter' (cf. proleg. p. XXVIII)
p. 141 ad V. 15 corr 'non inclinari vel inclinare'
p. 142,22 corr ^Consentes' pro 'consentes' (ut 143, 2); ibid. Tenates' pro 'penates'"
p. 143, 18 de verbis a 'correctore' illatis confidentius quam Sp. aliique cogitat
Roehrscheidt 1. s. s, p. 802 adn. et 813
p. 146, 1 corr "^a libeptinis' pro ' libertinis'
p. 163, 5 eqq. Cf. Roehrscheidt p. 811 sq., qui v. 6 'utrumque' pro 'utrosque' corr,
v. 8 'admodum certa ratione' [sed locutione admodum dubia] suppl 'sed
ne<mo pollicetur analogiam fore> in his', post 'casum' ut nos gravius
dist, V, 11 'non' pro 'nam' confidenter corr, de 'quod' sequenti dubitans
omninoque et in his correcturis et in aliis iam non corrigendis 'correc-
toris' sui vestigia etiam hoc loco 'aperte' comprehendens
p. 163, 27 cf. etiam idem p. 811
p. 170, 16 scr 'f quisque' pro 'quisque'
p. 174, 10 copr 'quid' pro 'qui'
p. 234, 14 sqq. cf. etiam Roehrscheidt p. 813 sq.
p. 263, 1 corr '65, 18 sq.' pro '65, 23 sq.'
p. 266 ad 78, 12 corr 'Proserpinae chorus' pro 'Proserpina' (cf adn. ad 90, 6)
p. 277 ad 122, 2 sqq. adde T. Kretschmar Z. d. Sav. Stift. a. 1910, 62 sqq.'
p. 278 8. f. ad 125, 8 corr: '178, 16' pro '178, 16'
OONSPEOTYS SIGLORVM COMPENDIORYMQVE
F = Laurentianus LI 10 (cuius scripturae plerumque fline signo ad-
Bcribuntur vel significantur).
F"' = idem codex ex coUatione P. Victorii.
(Jf^) = eiusdem coUationis testimonia ex silentio effecta.
m. 1. 2. rec. = manus prima, secunda, recens in Laurentiano.
epit. — fragmentum Casinense, in quo locus de urbe Roma excerptus est
apogr. = apograplia Laurentiani, ex quibus raro significantur
f = Laurentianus LI 5
G == Gothanus
M = Guelferbytanua
a = Parisinus 7498.
V = vulgo, vulgata*): ceteroqui emendationes simpliciter receptae Ita-
lorum sunt; ex emendatoribus breviantur haec nomina: Ald(u8),
Aug(mtinm) , Bent(inus) , Lachm(ann), Laet(m), Mue(ller) =
C. 0. Mueller (rarius commemorantur L. Mue = Lucianus M. et
C.F. W. Mue), Bhol(andellm), Scal(iger), Sciop(pim), Sk. = Skutsch,
Sp. = Leonardus Spengel {A. Sp. = Andreas filius), Steph(anm),
Turn(ebm) , Ur8(inm) , Vertr(anim) , Vict(orim) , We(ssner) ,
Wi\m(anns), Wi(ssowa).
ed. Ven. = editio Veneta a. 1474.
( ) his nncis separantur verba Varronis interiecta.
[ ] his uncis secluduntur litterae syllabae verba delenda.
< y his uncis significantur litterae syllabae verba addenda.
** his stellulis indicautur lacunae.
// his lineolis adumbrantur litterae erasae.
t corruptelis praefigitnr.
* fragmentis praemissum significat ceito libro verba ex coniectura tantmn
vindicata esse.
** fragmentis praemissum significat Varroni verba de coniectura tantum
adscripta esse.
fragmentorum nnmeris his uncis ( ) adscribuntur numeri Wilmannsiani,
his [ ] Funaioliani.
Codices aliOrum scriptorum raro indicantur, ut Charisii N(eapoUtanm),
Servii Dan. C(asselanm) et F(loriacensis), Prisciani P(arisinus Tellerianus), prae-
terea Bern(ensis), Lugd(unensis), Pal(atinm), Par(isinus), Turon(ensis), Veron(ensis),
quorum accuratiores significationes nemo hic quaeret.
*) «. = vide vel versus, s. v. = sub verbo non magis egent explicatione
qnam cf., sq. et sqq., adn., al., c. al., er. et ras., litt., marg., spat, test., porro
add, corr, del, secl, dist, lac sign, om, suppl, scr. et adscr. et s. scr.^ trai similiaque.
LIV CONSPECTVS SIGLORVM COMPENDIORVMQVE
Scriptorum in testimoniis consueta sunt compendia, nisi quod notandum
simpliciter posita significare Macr. Macrobii Saturnalia et Isid. Isidori Origines
(cuius praeter DiffferentiasJ saepius etiam N. B. == de natura rerum liber ex-
hibetur). Praeterea signantur
GL. = Grammatici Latini ex recensione H. Keilii*) (cum Anecd. Helv. =
Supplemento ed. ab H. Hagen) ;
TG. = Thesaurus glossarum emendatarum = Corpus glossariorum Lati-
norum ed. G. Goetz vol. VI. VII.
Festum Paulumque ex Muellerianae, Nonium ex Mercerianae numeris ex-
citamus, Plautum ex nostra, saturarum Menippearum fragmenta ex Buecheleri
editione; nominibus collectorum prodimus Bremer = lurisprudentiae antehadria-
neae reiiquias, Bruns = Fontes iuris Romani antiqui, Funai(oli) = Grammati-
cae Romanae fragmenta, Preibisch = Fragmenta librorum pontificalium, Begell
= Fragmenta auguralia. Denique notis editorum his utimur: Arn. = de Arnim in
Stoicorum reliquiis, B. = Baehrens in^FPR. = fragmentis poetarum Romanorum,
Bk. = Bekker in Anecdotis Graecis, Crec. = Crecelius in Augustino de dialectica,
ed. Vind. = editores Vindobonenses Eichenfeld et Endlicher, H. = Halm in rhet.
Lat. min. et Hultsch in Polybio, Hilg. = Hilgard in Choerobosco et in scholiis
in Dion. Thr., L. M. = Lucianus Mueller in Naevio, M. = Marx in Lucilio
(rarius = Maur[enbrecher] in carmine Saliari et Mueller in fragmentis historico-
rum Gr.), N. = Nauck in Aristophane Byz., Or. = Orelli in scholiis in Cic,
P. = Peter in historicorum Rom. fragm. , B. = Ribbeck in Scaen. Rom. poesis
fragm. {B.^ et 22.* = ed. 11 et IH), rarius = ReiflF(erscheid) in Suetonio et Riese
in Anthol. Lat., Sch. = Schoell in XII Tab. , Schn. = Schneider in Callimacheis,
U. = Uhlig in Dion. Thr. et Apollonio Dysc, Us. = Usener in Epicureis, F.* =
Vahlen in Ennii ed. II, W. = Wilmanns in fragmentis Varronianis, Wuensch in
Laurentio Lydo, Wachsmuth in Stobaeo.
*) Singulorum grammaticorum nomina quoniam toties iterare noluimus
hoc loco breviter potiorum saltem numeros adscribimus: I 1 — 296 = Charisius,
299 — 629 = Diomedes, 533—565 = excerpta 'ex Charisio' vel potius ex eius
fontibus; II. III = Priscianus; IV 1 — 264 = Probus qui fertur ( — 43 Catholica,
— 192 instituta, — 204 appendix, — 216 de nomine, — 264 de ultimis syllabis),
363 — 402 = Donatus , reliqua = Servius (Sergius) ; V 1 — 79 = Cledonius,
81 — 312 = Pompeius, 328 — 404 = Consentius, 567 — 594 = de dubiis nominibus;
VI 1—184 = Marius Victorinus, 245 — 272 = Caesius Bassus, 278—304 = Atilius
Fortunatianus , 313 — 343 = Terentianus Maurus, 415 — 546 = Marius Plotius
Sacerdos, 547—578 = Rufinus, 579—601 = Mallius Theodorus; VII 11—35 =
Terentius Scaurus, 46—81 = Velius Longus, 92—112 = Caper, 113—125 =
Agroecius, 144 — 216 = Cassiodorii excerpta, 227 — 294 = Beda, 295—312 =
Albinus, 320—362 = Audax, 376—436 = Dositheus, 449—514 = Arusianus
Messius.
M. TERENTI VARRONIS
DE LINGVA LATINA LIBEI
multi posteronim cum
Varrone conferent sermo-
nem de lingua latina.
Vitruvius de archit. IX praef. 17
M. TEREI^TI VARRONIS
DE LINGVA LATINA
LIBRI XXV
LIBRORVM n— IV AD P. SEPTVMIVM FRAGMENTA "
»1. Cf. VII 109 sq.; VIIIl; V 1.6.
m
2 (4 [6]). ita respondeant cur dicant deos, cum <(de)> omnibus antiqui
dixerint divos.
3 (5 [7]). fixum.
10 4 (6 [8]). sicut +noce panthera et lea.
IV
•5 (7 [9]). prolubium et [pro]lubidinem dici ab eo quod lubeat. unde
etiam lucus Veneris Lubentina<(e^ dicatur.
8 Cf. Hieronymi Index librorum Varronis apud Bitschelium Opusc. III
p. 424. 526 (de lingua latina XXV . . . inttoiirjv de lingua latina ex libris (XyXY
libroB Vnil) II 7 Serv. Dan. in Aen. XII 139 (deus autem vel dea generale nomen
est omnibus . . . Varro ad Ciceronem tertio 'ita . . . divos'); cf. Serv. in Aen.V 45.
VIII 275; TG. s. divus; Isid. diff. 168 || 9 GL. I 377, 11 (reperimus . . fictus et
fixus . . . Varro ad Ciceronem tertio 'fixum') || 10 Philarg. in Buc. II 63 (hoc
nomen \scil. leaena] licet veteres latinum negent, auctoritate tamen valet. di-
cebant enim leonem masculum et feminam . . . leam vero Varro ad Ciceronem
dicit libro IH [En Paris. N] 'sicut . . . lea'); cf.V 100. IX 55; Non. 134, 7; GL.
139,15 = 545,6. 103,24; II 146,13. 209,7; IV 82, 27. 432,10; V 41,10; Isid.
XII 2,3; TG. s. lea || 12 Non. 64,15 (Prolubium . . . Varro de lingua latina
libro ini [V Lugd.] 'prolubium . . . dicatur'); cf.VI 47 ibigue adn.
7 suppl Thilo (omnis Comtnelinus, omnes Masvicius) \\ 10 noce vel no cest
rec. I, unde nocet v, docet Both, hoc est Buecheler; at non est {scH. simile) in
rec. II: v. test. || 12 proluuiem: corr Guiet \ del Quicherat (proluuidine Lugd}) ||
13 libentina Lugd.^
1*
M. TERENTI VAKRONIS
DE LII!^GVA LATIII^A
DE DISCIPLINA ORIGINVM VERBORVM AD CICERONEM
LIBER IIII EXPLICIT INCIPIT
LIBER Y
1 1. Quemadmodum vocabula essent imposita rebus in lingua latina,
sex libris exponere institui. de his tris ante hunc feci quos Septumio
misi: in quibus est de disciplina, quam vocant hv^oXoyix^v: quae
contra ea<(m)> dicerentur, volumine primo, quae pro ea, secundo, quae
de ea, tertio. in his ad te scribam, a quibus rebus vocabula imposita 5
sint in lingua latina et ea quae sunt in consuetudine * * ♦ apud poetas.
2 cum unius cuiusque verbi naturae sint duae, a qua re et in qua re
vocabulum sit impositum (itaque a qua re sit pertinacia cum requi-
<(ri)>tur, [hjostenditur esse a perten<(den)>do ; in qua re sit impositum
dicitur cum demonstratur, in quo uon debet pertendi et pertendit, 10
pertinaciam esse, quod in quo oporteat manere, si in eo perstet, per-
severantia sit), priorem illam partem, ubi cur et unde sint verba scru-
tantur, Graeci vocant stv^oXoyCav^ illam alteram 7C8Q(iy OrjiiaLvo^svav:
de quibus duabus rebus in his libris promiscue dicam, sed exilius de
3 posteriore. quae ideo sunt obscuriora, quod neque omnis impositio jb
verborum exstat, quod vetustas quasdam delevit, nec quae ex<^s)>tat
sine mendo omnis imposita, nec quae recte est imposita, cuncta manet
(multa enim verba li<^t)>teris commutatis sunt interpolata), neque omnis
origo est nostrae linguae e vernaculis verbis, et multa verba aliud
2—6 Cf. VII 109 sq. VIII 1 II 11 Cf. Non. 433,1 ('pervicacia' est interdum
bonarum rerum perseverantia, 'pertinacia' semper malarum); GL. VII 122,20;
Don. in Hec. II 1,5; adde Accii trag. v. 5 sqq. B.
3 ethimologicen- || 4 add Ehol \\ 6 lac sign Sp. \\ 7 cui: corr Bhol \ aquare •
& Inquare (item- v. 8 sq.) || 8sq. seqt- : correximus (ef.VII 105 et IX 51 [seq™"*]) |
add Bhol \\ 13 greci: et sic constanter: quod neque amplius notavimus neque in
contextu signifcavimus \ ethimologia | • TTEPC^MA-INOMefNON • || 14 exi//lius
{er. 1) II 15 oscuriora
LIBER V 1-8 5
nnnc ostendunt, aliud ante significabant (ut hostis: nam tura eo verbo
dicebant peregrinum qui suis legibus uteretur, nunc dicunt eum quem
tum dicebant perduellem). in quo genere verborum aut casu erit 4
illustrius unde videri possit origo, inde repetam. ita fieri oportere
6 apparet, quod recto casu quom dicimus inpos, obscurius est esse a
potentia qua<(m^ cum dicimus inpot[ent]em ; et eo obscurius fit, si
dicas po8[t] quam inpos: videtur enim pos signifieare potius pontem
quam potentem. vetustas pauca non depravat, multa tollit. quem 6
puenim vidisti formosum, hunc vides deformem in senecta. tertium
10 seculum non videt eum hominem quem vidit primum. quare illa quae
iam maioribus nostris ademit oblivio, fugitiva secuta sedulitas Muti
et Bruti retrahere nequit. non, si non potuero indagare, eo ero tar-
dior, sed velocior ideo, si quivero. non mediocris enim tenebrae in
silva ubi haec captanda neque eo quo pervenire volumus semitae tri-
15 tae, neque non in traraitibus quaedara obiecta quae euntera retinere
possent: quorum verborum novorum ac veterum discordia omnis. in 6
consuetudine com<^ra^uni quot raodis litterarum commutatio sit facta
qui animadverterit, facilius scrutari origines patietur verborum: reperiet
enim esse coramutata, ut in superioribus libris ostendi, maxirae propter
20 bis quatemas causas. litterarura enira fit demptione aut additione et
propter earum tra<ie)c[ta]tionem aut corarautationera, item syllabarura
f productione; quae quoniam in superioribus libris [qui]cuiusmodi
essent exemplis satis deraonstravi, hic ammonendum esse modo putavi.
nunc singulorum verborum origines expediara, quorura quattuor ex- 7
85 planandi gradus. infiraus [in] quo populus etiara venit: quis enira
non videt unde ar<^g)>e<(n)>tofodin<a)e et viocurus? secundus quo
gramraatica descendit antiqua, quae ostendit, quemadraodura quodque
poeta finxerit verbura, quod<^que) confinxerit, quod<^que) declinarit;
hic Pacui: 'rudentum sibilus' (336 R.), hic: 'incurvicervicura pecus'
30 (408 R.), hic: 'claraide clupeat b<(r)acchium' (186 R.). tertius gradus, 8
1 sq. Cf. VII 49; Fest. Pauli 66, 17. 102, 7 (hostis apud antiquos peregi-inus
dicebatur, et qui nunc hostis, perduellio [!]); Cic. de off.I37; Serv.Dan. in Aen.
IV 424; Mucr. I 16, 14; GL. I 211,18 (per pro perquam, valde, ut perduellio
[nem] perquam duellio et <^perduellis) plusquam [perquam Keil] hostis e. q. s.);
TG. s. Agonia 1| 20 Cf. VI 2 (Eeitzenstein 'Gesch. d. gr. Etym.'' 187) \\ 26 Cf. VIII 62
5 que dicimuB ineos || 7 pons || 9 formo///8u (er. n) || 11 dist Turn \ fugiua (ti
suprascr. m. posterior) \\ 12 indigare (a [non a] supra i scr. corr m. 2) H l'A q ero
(v supra scr. m. 2) \\ 15 oblecta ut vid || 16 quorum (quo2i) suspectum: cf. adn.
dist Mue || 21 add et del Scal et Popma \ sillaba^i || 22 productione vix delendum
cum Sp., sed velut sic scribendtim duce Scal et Mue: productione correptione,
adiectione detractione {cf. adn.) \ q cuiusmodi || 26 del Sciop \\ 26 aretofodine :
corr Canal {sed -ti-, ubi -to- Sk.) \\ 28 qd cfinxerit ■ qd: supplevimus || 29 inceruice
ruicu: corr Goth. in marg. (cf. Quint. 15, 70)
6 DE LINGVA LATINA
quo philosophia ascendens pervenit atque ea quae in consuetudine
communi essent aperire coepit, ut a quo dictum esset oppidum, yicus,
via. quartus, ubi est adytum et initia f regis: quo si non perveniam
* * ♦ scientiam, at opinionem aucupabor, quod etiam in salute nostra
9 nonnunquam facit cum <(a^egrotamus medicus. quodsi summum gra- 5
dum non attigero, tamen secundum praeteribo, quod non solum ad
Aristophanis lucernam, sed etiam ad Cleant<(h)>is (frg. 485 Arn.) lucu-
bravi. volui praeterire eos, qui poetarum modo verba ut sint ficta
expediunt, non enim videbatur consentaneum qua<(e^re<(re^ me in eo
verbo quod finxisset Ennius causam, neglegere quod ante rex Latinus 10
finxisset, cum poeticis multis verbis magis delecter quam utar, anti-
quis magis utar quam delecter. an non potius mea verba illa quae
hereditate a Romulo rege venerunt quam quae a poeta Livio relicta?
10 igitur quoniam in haec sunt tripertita verba, quae sunt aut nostra
aut aliena aut oblivia, de nostris dicam cur sint, de alienis unde sint, 15
de obliviis relinquam: quorum partim f quo ita invenerim ita opiner
scribam. in hoc libro dicam de vocabulis locorum et quae in his
sunt, in secundo de temporum et quae in his fiunt, in tertio de utra-
que re a poetis comprehensa.
11 Pythagoras Samius ait omnium rerum initia esse bina ut finitum 20
et infinitum, bonum et malum, vitam et mortem, diem et noctem.
quare item duo status et motus ♦ ♦ ♦ quod stat aut agitatur, corpus,
ubi agitatur, locus, dum agitatur, tempus, quod est in agitatu, actio.
quadripertitio magis sic apparebit: corpus est ut cursor, locus stadium
12 qua currit, tempus hora qua currit, actio cursio. quare fit, ut ideo 25
fere omnia sint quadripertita et ea aeterna, quod neque unquam tem-
pus, quin fueri[n]t motus: eius enim intervallum tempus; neque motus,
ubi non locus et corpus, quod alterum est quod movetur, alterum
ubi; neque ubi is agitatus, non actio ibi. igitur initiorum quadrigae
13 locus et corpus, tempus et actio. quare quod quattuor genera prima 30
Z sq. Cic. d. or. II 30 contulit Sp. (oratoris actio opinionibus, non scientia
continetur . . . ut igitur in eiuamodi re, quae . . ad scientiam non saepe per-
veniat, quae opiniones hominum et saepe errores aucupetur e. q. s.) || 27 Cf. Diog.
Laert.VII 141 ixQOvog Sid6t7]yiccxf]<sTQv v.6(>(iov xiviJ6scog): cf. Diels I)oxogr.461(Sk.)
2 c§pit II 3 aditu ex aditus: corr Sciop \ cf. adn. \\ 4 lac significavimm
(velut <(ut rerum intimarum consequar^ scientiam) j ad: corr Sciop \\ 5 fecit ||
7 adristophanes (a et i supra scriptis corr m. 2) || 10 sq. causa neglegere • et
finxisset? || 13 rege in marg. suppl. m. 1 \ libio: corr m. 2 || 14 triptita || 16 an:
quae ita <^ut)> invenerim, ita opiner.? cf. Cato de agr. 144,2 || 19 cophensa- (p in
hoc verbo fere constanter, raro pre; quod non notamus) \\ 21 " noctem et ' diem
(lineolae [' fere evanidaj m. 2 ut vid) || 22 lac. sign.Wi (v. adn.) || 26 §tna, § ex
6 m. ^ II 27 enim] animi || 29 his (h lineola del m. 2) || 30 quod ex quot
LIBER V 8—18 7
rerum, totidem verborum fenim horum dequis locis et his rebus
qu<^a)>e in his videntur in hoc libro summatim ponam. sed qua cog-
natio eius erit verbi quae radices egerit extra fines suas, persequemur.
8<a>epe enim ad limitem arboris radices sub vicini prodierunt segetem.
6 quare non, cum de locis dicam, si ab agro ad f agrosium hominem,
ad agricolam pervenero, aberraro. multa societas verborum, nec vinalia
siue vino expediri nec curia calabra sine calatione potest aperiri.
2. incipiam de locis ab ipsius loci origine. locus est, ubi loca- 14
tum quid esse potest, ut nunc dicunt, collocatum. veteres id dicere
10 solitos apparet apud Plautum (Aul. 191) : 'filiam habeo grandem cassa
dote atque inlocabili neque eam queo locare cuiquam.' apud Ennium
(347 sq. B.): 'o Terra Tr<(a)eca, ubi Liberi fanum inclutum Maro loca-
vi<(t]>.' ubi quidque consistit, locus. ab eo praeco dicitur locare, quod 15
usque fid emit, quoad in aliquo constitit pretium. in<^de) locarium
15 quod datur in stabulo et taberna, ubi consistant. sic loci muliebres,
ubi nascendi initia consistunt.
3. loca natura<e> secundum antiquam divisionem prima duo, terra 16
et caelum, deinde particulatim utriusque multa. caeli dicuntur loca
supera et ea deorum, terrae loca infera et ea hominum. ut Asia sic
»0 caelum dicitur modis duobus. nam et Asia, quae non Europa, in quo
etiam Syria, et Asia dicitur prioris pars Asiae, in qua est lonia ac
provincia nostra. sic caelum et pars eius, summum ubi stellae, et id 17
quod Pacuvius cum demonstrat dicit (87 sq. R.): 'hoc vide circum
supraque quod complexu continet terram': cui subiungit: 'id quod
25 nostri caelum memorant.' a qua bipertita divisione Lucilius (1 M.)
suorum unius et viginti librorum initium fecit hoc: 'aetheris et terrae
genitabile qu<a)>erere tempus.'
caelum dictum scribit Aelius (Funai. p. 59), quod est c^a^elatum 18
8 Cf. Zeno apud Stob. Ecl. phys. 1 18,1^ = 157, 2 W. (tStcov t6 insxdiisvov
vnb ffcbfiaros: v. Wilmanns 11) || 9 Cf. Fest. Pauli 119, 3 (locatum: positum);
TG. 8. V. II 17 Cf. § 57 et Varronis fragm. ex logistor. qui inscribitur Curio de
deorum cultu apud Probum in Buc. VI 31 {344, 1 ed. Hag. : tres arae ... in . . .
tertia diis terrae et caelo. in haec duo divisus mundus). Adde Varr. apud
Aiigustinum de civ. d. VII 6,2 (mundum dividi in duaa partes, caelum et terram);
V. Agahd Antiqu. rer. div. 212 \\ 23 Cf Biog. Laert. VII 138 (Beitzenstein 34)
1 eni {non eni) horum dequis: numeranda deque (deque Groth) Wi \ iis
rebus Sp. \\ 5 an: Agrasium .^ cf. Varro d. r. r., siquidem nomen ficticium esse im-
probabile || 6 agricolam c. ras. ex agrigolam || 8 locis sub: corr Sciop \\ 9 <loca-
tum) veteres Sp. \\ 10 sq. dote cassam atque inlocabilem codd. Plauti \\ 12 inciuiu:
corr Gulielmius J miro nt vid ras ex maro || 13 add Ribbeck || 14 [i]demit Madvig,
cui praemittas <quid) j ptiu | aild Laet \\ 19 hominu • ut asia ■ Sic || 25 lucretius:
corr Scal \\ 26 unu et: corr Laet; an : primi Qi? (v. adn.) \ gtheris
8 DE LINGVA LATINA
aut contrario nomine, celatum quod apertum est; non male, quod
fposterior multo potius a c<^a^elo quam caelum a c<(a)>elando. sed
non minus illud alterum de celando ab eo potuit dici, quod interdiu
19 celatur, quam quod noctu non celatur. omnino e<(g)>o magis puto a
chao cho<(um ca)>vum et hinc caelum, quoniam, ut dixi, ^hoc circum 5
supraque quod complexu continet terram', caivum caelum. itaque dicit
Androm<(ed)>a Nocti (Enn. 95 sq. B.): 'qu<(a>e cava caeli signitenen-
tibus conficis bigis' et Agamemno (Enn. 177 sq. R.): 'in altisono caeli
clipeo': cavum enim clipeum; et Ennius item ad cavationem (374 R.):
20 'caeli ingentes fornices.' quare ut a cavo cavea et caull<(a)>e [et con- lo
vallis, cavata vallis] et fcauea e cavitione ut cauium, sic ortum,
unde omnia apud <(H)>esiodum (Theog. 123), a chao cavo caelum.
21 4. terra dicta ab eo, ut Aelius (Funai. p. 67) scribit, quod teritur.
itaque tera in augurum libris (Regell p. 16) scripta cum R uno. ab
eo colonis locus com<m)>unis qui prope oppidum relinquitur terito- 15
rium, quod maxime teritur. hinc linteum quod teritur corpore ex-
termentarium. hinc in messi tritura, quod tum frumentum teritur,
et trivolum, qui teritur. hinc fines agrorum termini, quod eae partis
propter limitare iter maxime teruntur; itaque hoc cum is*** (in Latio
aliquot locis dicitur, ut apud Accium (p. 262 R), non terminus, sed 20
1 Cf. Varr. sat. Menipp. fragm. 420 (apud Probum in Bue. VI 31 = 340, 15:
appellatur a caelatura caelum); Plin. N. H. II 3, 8 (caelum quidem haut dubie
caelati argumento diximus, ut interpretatur M. Varro, non ex hoc loco: cf. Sp.
praef. p. LXXI, Mentz de L. Ael. Stil. p. 42) ; Isid. de nat. rer. XII 2 (ex Amhros.
Hexaem. 114,15); Orig. III 31, 1 et XIII 4,1; GL. VII 268,28. 299,8; Anecd.
Helv. 215,23 et 237,8; TG. s. caelum; Beitzenstein 36 sq. || 4 Cf. § 135; Fest. Pauli
46,13 (cavum a chao dictum). 39,6 (cohum poetae caelum dixerunt, a chao, ex
quo putabant caelum esse formatum); Isid. d. nat. rer. XII 2; TG. s. cohum ||
10 Cf.Fest.PauU 46,12 (caulae a cavo dictae) et 42, 6 \ Cf. TG. s. convallis || 13 Cf.
Serv. Dan. in Aen. I 744; schol. Bern. Georg. III 381; Isid. III 71, 7. XII 1, 30.
XIV 1, 1 II 15 Cf. Serv. in Aen. V 755 (unde et territorium dictum est quasi
terribovium tritum bubus et aratro) ; Isid. XIV 5, 22 (quaai tauritorium) .- in qui-
hujS utrum teritorium an potius teribovium scribendum sit duhitat Gerh. Vossius
etym. ling. lat. p. 517 ; adde TG. s. territorium || 18 sqq. Cf. Serv. in Georg. 1 164
(genus vehiculi unde teruntur frumenta); Isid. XX 14, 10; TG. s. tribula |
Cf. Fest. Pauli 368,3 (in eius [sciZ. Termini] tutela fines agrorum esse putabant);
Fest. 363% 23 (termonem . . . quem nos nunc terminum); Isid. XV 14,3
2 posterior-: an: <(im)>positor .^ cf. VII 1 (inposterioris) | <^caelare^ a caelo
Scal II 4 n celat onaino- | add Ald \\ 5 addidimus duce Mue (cauum pro chouu
Laet) II 6 ctin& terrS ex ctinenterrS || 7 androma Noctiq; : corr Scal (quae Aug) \\
9 ad ua//////tione ■ (er. ca ut vid) || 10 cauile: corr Scal || 11 cavata vallis secl Scal:
quae cum proba sit convallis explicatio, hoc vero a cavo derivari nequeat, seclu-
simus, quae sane vix dixeris unde illata sint certe non corrupta \\ 11 an: et
caue<(m)>ae <^a)> cauatione (a cauat. Mue)? \ cauum ras ex cauium; an: nauium
(cf. Serv. Dan. in Aen. II 19) ? || 19 ite j lac signavimus proximis seiunctis: v.
adn. I latio ex latio m. 2 ut vid. (latino in marg. m. rec.)
LIBER V 18—26 9
termen. hoc Graeci quod reQfiovu^ pote vel illinc. Euander enim, qui
venit in Palatium, e Graecia Arcas). via^s] quidem iter, quod ea vehendo 22
teritur, iter ite[ru]m actus, quod agendo teritur; etiam ambitus <i>ter,
quod circumeundo teritur: nara ambitus circuitus; ab eoque duodecim
5 tabularum interpretes 'ambitus parietis' (cf. Schoellp. 136; Funai.p. 113)
circuitum esse describunt. igitur tera terra et ab eo poetae (cf. Enn.
Ann. 455 V.'; Fimai.p. 75) appellarunt summa terrae quae sola teri pos-
sunt, 'sola terrae'. terra, ut putant, eadem et humus; ideo Ennium 23
(396 li.) in terram cadentis dicere: 'cubitis pinsibant humum'; et quod
10 terra sit humus, ideo is humatus mortuus, qui terra obrutus; ab eo qui
Romanus combustus est, <^si> in sepulc[h]rum eius abiecta gleba non
est aut si os exceptum est mortui ad familiam purgandam, donec in
purgando humo est opertum (ut pontifices dicunt [cf. Preihisch p. 13J,
quod inhumatus sit), farailia funesta manet. et dicitur humilior, qui
15 ad humum deraissior, infimus humillimus, quod in mundo infima humus.
humor hinc. itaque ideo Lucilius (1308 M.): 'terra abi[i]t in nimbos 24
imbreraque', Pacuvius (363 B.): 'terra ex<h)alat auram atque auroram
humidara', humectam; hinc ager uliginosus huraidissiraus; hinc udus
uvidus; hinc sudor et udor. is si quaravis deorsura in terra, unde
20 su[ra]mi pote, puteus; nisi potius quod <^A)>eoli8 dicebant ut nvtaiiov 25
sic Ttvteov a potu, non ut nunc (pQs(ccQy. a puteis oppidura ut
2 Cf. Serv. in Aen. IV 405 (via . . . qua potest ire vehiculum); Varro de r. r.
12, 14; Augtistin. de dial. XII 2 Crec. \\ 4 Cf. Fest. Pauli 5, 4 (ambitus proprie dicitur
circuitus aedificiorum) : cf.id. 16,16 ;Isid. XV 16,12 \\ 7 Cf.Fest. 298^,33 (solum ter-
ram. Enniue . . . 'sed sola terrarum' e. q. s.); TG. s. v. || 8 Cf. TG. s. humus || 10 Cf.
Fest. Pauli 148, 11 ; Cic. de leg. II 57 (quod nunc communiter in omnibus sepultis
venit usu, ut humati dicantur, id erat proprium tum in iis, quos humus iniecta
contexerat, eumque morera ius pontificale confirmat. nam prius quam is in os
iniecta gleba est, locus ille ubi crematum est corpus nihil habet religionis: in-
iecta gleba tumulus [et humatus est et gleba] vocatur, ac tum denique multa
religiosa iura complectitur) ; Non. 163,19 || 16 Cf Varro apud Augu^tin. d. civ.
d. VII 6 II 18 Cf. § 109 (assum); Serv. in Georg. II 184 (uliginosus . . . ager est
semper uvidus) et III 388 (udo semper uvido) || 20 Cf. VI 84; Augustin. princ.
dial. 11, 3 Crecel. (puteus quod eius etfectum potatio est creditur dictus); Varro
rer. div. XIV apud Gdl. 1 18, 2 (L. Aelius . . . erravit aliquotiens : nam aliquod
verborum Graecorum antiquorum proinde atque essent proprie nostra reddidit
causas falsas . . . multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc voca-
bulis utuntur . . . puteum quod vocant qppsocp); Fest. 217^, 7 ; Isid. XIII 21, 5;
TG. 8. v.
1 termona po t€ veljlliNc- euander || 3 Iter iteru- | delevitnus duce A.Sp. jj
4 abitust-i corr Groth \\ 7 solo teri Tum et Scal || 11 add Turn || 13 homo: corr
Ald II 14 s^. & df humilior- Qu§: corr Mue \ post humu- exstant § 32 (ab ut
Sabini) usque ad § 41 {ad septe montium): trai Mue du^bus Georgio Buchanano
et Scai II 15 sq. humus- humor- Hinc || 16 del Aug || 17 add Laei i atque] ad
Eibbeck || 19 & (& laeso, sed cerio) udorissi eodra v. (5 et supra k et supra sudor-
adscripto) \\ 20 sumi } potamon (a in loco raso, ut plura) sic po tura potu • : corr
Buttmann \\ 21 0P6-: corr Vict (AP ante AP om post ۥ [nor^ C])
10 DE LINGVA LATINA
Puteoli, quod incircum eum locum aquae frigidae et caldae multae,
nisi a putore potius, quod putidus odoribus s<^a)>epe ex sulphure et
alumine. extra oppida a puteis puticuli, quod ibi in puteis obrue-
bantur bomines, nisi potius, ut Aelius (Funai. p. 65) scribit, puticulae,
quod putescebant ibi cadavera proiecta, qui locus publicus ultra Ex- 6
quilias. itaque eum Afranius (430 B.) putilucos in Togata appellat,
26 quod inde suspiciunt per puteos lumen. lacus lacuna magna, ubi
aqua contineri potest. palus paululum aquae in altitudinem et palam
latius diffusae. stagnum a graeco, quod ii 6xayv6v quod no[me]n
babet [pjrimam. binc ad villas rutunda[s] stagna, quod rutundum lo
27 facillime continet, anguli maxime laborant. fluvius, quod fluit, item
flumen: a quo lege praediorum urbanorum (cf. Dig. VIII 2, 17) scri-
bitur [scribitur]: '^stillicidia fluminaqu[a]e ut ita cadant fluantque';
inter baec hoc inter<^est)>, quod stillicidium eo quod stillatim cadit,
28 flumen quod fluit continue. amnis id flumen quod circuit aliquod: i5
nam ab ambitu amnis. ab hoc qui circum A[l]ter[u]num habitant,
Amiternini appellati. ab eo qui populum candidatus circum it, ambit,
et qui aliter facit, indagabili ex ambitu causam dicit. itaque Tiberis
amnis, quod ambit Martium campum et urbem; oppidum Interamna
dictum, quod inter amnis est constitutum; item Antemnae, quod ante 20
amnis, qu<(a> Anio influit in Tiberim, quod bello male acceptum con-
29 senuit. Tiberis quod caput extra Latium, si inde nomen quoque ex-
fluit in linguam nostram, nihil htv^oXoyov latinum, ut, quod oritur
ex Samnio, Volturnus nihil ad latinam linguam: at quod proximum
oppidum ab eo secundum mare Volturuum, ad nos, iam [ad] latinum 25
1 Gf. Fest. Pauli 219, 1 (Puteolos dictos putant ab aquae calidae putore,
quidam a multitudiue puteorum earundem aquarum gratia factorum); Straho V
6, 245 (Pcofiaioi kccI (isravo^iccaav IIoTLoXovg ano r&v cpQsdrcov 01 S' cctco rfjg
dveoadlag r&v vddrcov) ; paulo aliter Stephanus s. v. ^ixaiagxLa || 3 Cf. Fest. PauU
216, 6; Pseudacr. in Hor. sat. 18, 10; TG. s. v. \\ 7 Cf Fest. Pauli 117,8; TG.
s. lacuna et lacus || 9 CfFest. 314^,23 \\ 11 Cf. Aelius Gallus apud Fest. 352^,31
(aquam ipsam quae fluit flumen recte dici) ; Suet. 244, 5 B. (omnis humor qui vel
modice fluit) || 16 sq. Cf Macr. 1 14, 5 et additamentum in cod. Tur. ad Serv. in
Aen. VII 710 (et Amiterna dixit pro Amitemina et dictum est oppidum a flu-
mine). Non recte huc traxit Fest. Pauli 17,8 Groth \\ 19 sg. Cf. Fest. Pauli 17,6
(Interamnae et Antemnae dictae sunt, quod inter amnes sint positae vel ante se
habeant amnes); Serv. in Aen.VII 631 (Antemnae . . . quasi ante amnem positae);
Isid. XIX 2, 7
4 an: puticuli (duce Mue)? secl Sp. \\ 5 exglias {alias semper esq.) || 6 cuti-
culos: corr Scal \\ 7 ppetuos: corr Canal \\ 9 -llSTErNON- | nom habet prima-:
corr Scal \\ 13 flumina qu§ | ita' fluant" cadantq; (lineolae m. 2) || 14 Int hec hoc
int- I cad& || 11 sq^. id | abit& (extrema lineola in loco raso, item facit) |1 21 quanto:
corr Canal \\ 22 sq. exfluit Influit || 23 eTjOOoXoroN || 24 ad quod || 25 seclusimus
cum A. Sp. {ut illatum ex antecedente ad latinam) et distinximus
LIBER V 26—88 11
vocabulum, ut Tibeiinum <^nume>n. et colonia enim nostra Voltur-
num et deus Tiberinus. sed de Tiberis nomine anceps historia. nam 30
et suum Etruria et Latium suum esse credit, quod fuerunt qui ab
Tliebri vicino regulo Ve[n]ientum dixerint appellatum primo Thebrim.
5 sunt qui (Funai. p. 117) Tiberim priscum nomen latinum Albulam
vocitatum litteris tradiderint, posterius propter Tiberinum regem Lati-
norum mutatum, quod ibi interierit: nam hoc eius ut tradunt sepul-
c[h]rum.
5. ut omnis natura in caelum et terram divisa est, sic caeli re- 31
10 gionibus terra in Asiam et Europam. Asia enim iacet ad meridiem
et austrum, Europa ad septemtriones et aquilonem. Asia dicta ab
nympha, a qua et lapeto traditur Prometheus. Europa ab Europa 32
Agenoris, quam ex Ph<(o)>enice Manlius (Fr. poet.Ii.p.284B.; Funai.p.85)
scribit taurum exportasse, quorum egregiam imaginem ex aere Pyt<^h^a-
15 goras Tarenti. Europae loca multae incolunt nationes. ea fere no-
minata aut translaticio nomine ab hominibus ut Sabini et Lucani, aut
declinato ab hominibus, ut Apulia et Latium, <(aut)> utrumque, ut
Etruria et Tusci[a]. qua regnum fuit Latini, universus ager dictus
Latius, particulatim oppidis cognominatus, ut a Pr<^a^eneste Praenesti-
20 nus, ab Aricia Aricinus. ut uostri augures publici (Regell p. 19) dis- 33
serunt, agrorum siint genera quinque: Romanus, Gabinus, peregrinus,
hosticus, incertus. Romanus dictus unde Roma ab Romo; Gabinus
ab oppido Gabis; peregrinus ager pacatus, qui extra Romanum et
6 sg^. Cf. Varro apud Non. 192, 8 = Sat. Menipp. 415 (amnis quam olim Al-
bulam dicunt vocitatam); Serv. Dan. in Aen. VIII 330: Varro Tiberim a Thebri
(tiborinate bre cod.) quodam vel a <;^Tiberino rege^ qui ibi perierit dictum tradit
fsupplevimus suasu Thilonis] ; Serv. in Aen. III 500; Fest. Pauli 4, 10 (Albula
Tiberis fluviue dictus . . . a Tiberino Silvio rege Albanorum, quod is in eo ex-
tinctus est) et 366,2; Liv. 13, 5. 8; Dionys. Hal. 171,2; Orig. g. S. 17; Isid.
XIII 21, 27 II 10 Cf. r. r. I 2,3; comm. Bern. in Luc. IX 411 (quidam diviserunt
orbem in duas partes, ut Varro, i. e. Asiam et Europam); adde quae congessit
A. Klotz Quaest. Plin. geogr. p. 217 \\ 13 sqq. Cf Fest. Pauli 78, 7 \\ 18 sq. Cf
Quintil. I 6, 31 (cur Latium?); Serv. Dan. in Aen. 16; Serv. in Aen. VIII 322:
Varro autem Latium dici putat, quod latet Italia inter praecipitia Alpium et
Apennini {quibus addidit Serv.Dan. haec: quidam ferunt a Latino dictum Latium,
alii ipsum Latinum a Latio); Isid. XIV 4, 18. XV 1, 50 \\ 22 Cf Fest. 266^, 23
(Antigonus Italicae historiae scribtor ait Rhomum quendam nomine, love con-
ceptum, urbem condidisse in Palatio Romae eique dedisse nomen) et Serv. in Aen.
I 273 (a Romi nomine appellati e. q. s.) \\ 23 Cf Fest. 245*^, 27 (peregrinus ager
est, qui neque Romanus neque ho8tili[u]s [immo hosticus c. Mue.J habetur)
1 tiberinus (supra u ead. m. "• et scr. et del,,8ed ub ab initio fuit) n: cor-
reximus \ uoltumu" {nullo viodo -nu) || 4 appellatam || 5 ad priscum u. 1. cf. Cato
orig. fragm. 53 P. || 12 ab europa in loco raso, ut plura \\ 13 fenice || 16 ab
hominib; ■ || Nomi natu: de foliorum traiectione cf ad § 23 et 41 \\ 17 apuljd
{neque jd ex j nequ£ j ex jd corr) \ add Aug c. al. \ -Vtruq;.' || 18 del Scal
12 DE LINGVA LATINA
Gabinum, quod uno modo in his serv<(a^ntur auspicia; dictus peregrinus
a pergendo, id est a progrediendo: eo [quod] enim ex agro Romano
primum progrediebantur: quocirca Gabinus quoque peregrinus, sed
quod auspicia habe[n]t singularia, ab reliquo discretus; hosticus dictus
ab hostibus; incertus is, qui de his quattuor qui sit ignoratur. 5
34 6. ager dictus in quam terram quid agebant, et unde quid age-
bant fructus causa. ali<(i)> (Funai. p. 114), quod id Graeci dicunt
ayQd^yy. ut ager quo[d] agi poterat, sic qua agi actus. eius finis
minimus constitutus in latitudinem pedes quattuor (fortasse an ab eo
quattuor, quod ea quadrupes agitur); in longitudinem pedes centum 10
yiginti; in quadratum actum et latum et longum esset centum viginti.
multa antiqui duodenario numero finierunt ut duodecim decuriis actum.
35 iugerum dictum iunctis duobus actibus quadratis. centuria prim<(um)>
a centum iugeribus dicta, post duplicata retinuit nomen, ut tribus
f actibus multiplicatae idem tenent nomen. ut qua agebant actus, sic 15
qua vehebant, [actus] viae dictae; quo[d] fructus convehebant, villae.
qua ibant, ab [hab]itu iter appellarunt; qua id anguste, semita, ut
36 semiter dictum. ager cultus ab eo quod ibi cum terra semina coale-
scebant, et f ab inconsitus incultus. quod primum ex agro plano fruc-
tus capiebant, campus dictus; posteaquam proxuma superiora loca 20
colere c<(o)>eperunt, a colendo colles appellarunt; quos agros non cole-
bant propter silvas aut id genus, ubi pecus possit pasci, et posside-
6 Quintil. I 6,37 (sed cui non post VaxTonem sit venia? qui 'agrum', quia
in 60 agatur aliquid, et 'graculos', quia gregatim volent [cf. § 76] dictos Cice-
roni persuadere voluit — ad eum enim scribit — , cum alterum ex graeco sit mani-
festum duci, alterum ex vocibus avium. sed hoc tanti fuit vertere, ut 'merula',
quia sola volat, quasi mera volans nominaretur) ; cf. Don. in Ad. III 3, 47^ (ab
agendo ^ager' dictus est, quod in eo multa agenda sunt) et Isid. XV 13, 1 ||
8 Cf Plin. N.H. XVIII 9; Isid. XV 15, 4 \\ 13 Cf Isid. XV 15, 5 \ Colum. V
1,7: Centuriam nunc dicimus, ut idem Varro ait, ducentorum iugerum modum;
olim autem ab centum iugeribus vocabatur centuria; sed mox duplicata nomen
retinuit, sicuti tribus dictae primum a partibus populi tripartito divisi, quae
tamen nunc multiplicatae pristinum nomen possident; cf. Fest. Pauli 53, 12;
Varro de r. r. I 10; Isid. XV 15,7 || 15 Cf §22 \\ 16 Cf Varro d. r. r. 12,14;
Isid. XV 16, 4 II 11 sq^. Cf Serv. in Aen. IV 405 (semita est semis via, unde et semita
dicta est); Aelius Gallus Dig. L 16,157; Isid.XVl6,9 \\ 21 sq. CfFest. 302^,20
1 add Laet cum aliis || 2 d ante progrediendo s. scr. m 1 ut vid \\ 3 quo
siue peregrinus: corr Scal \\ 4 quos: corr Turn (cf. v. 2) \ del Turn j singularia-
Ab I discretus hosticus- || 7 causa aliquod-: corr Sp. \\ 8 AfPO | del Turn \ inter
sic et qua adscr. i m. 2 \ agjactus || 11 e& (sic): esse p (== pedes) Hultsch \\
12 actus- II 13 sq. prima: corr Sp. \\ 14 dicta est post v (non F) i| 15 actibus
aut alienum aut corruptum (fort. ex a ptibus, si duce Columella suppleamus a
partibus <^populi tripartito divisi dictae nunc)> multiplicatae) i quo agebant: corr
Aug II 16 uehe litt. in fine v. erasae vel evanidae in loco raso \ actus- Vi§: secl
Laet I del Ald \\ 17 del Laet \ -id anguste' semita- || 19 ubi non consitus Wi
LIBER V 33—41 18
bant, ab usu 8<al>vo saltus nominarunt. haec etiam Graeci vsfiri^
nostri nemora. ager qiiod videbatur pecudum ac pecuniae esse fun- 37
damentum, fundus dictus, aut quod fundit quotquot annis multa.
vineta ac vineae a vite multa. vitis a vino, id a vi; hinc vindemia,
5 quod est vinidemia aut vitidemia. seges ab satu, id est semine. semen,
quod non plane id quod inde; hinc seminaria, sementem, item alia.
quod segetes ferunt, fruges, a fruendo fructus, a spe spicae, ubi et
culmi, quod in summo campo nascuntur et 8um<^m>um culmen. ubi 38
frumenta secta, ut terantur [et], arescunt, area. propter horum simili-
10 tudinem in urbe loca pura areae; a quo potest etiam ara deum, quod
pura, nisi potius ab ardore, ad quem ut sit fit ara; a quo ipsa area
non abest, quod qui arefacit ardor est solis. ager restibilis, qui resti- 39
tuitur ac reseritur quotquot annis; contra qui intermittitur a novando,
novalis ager. arvus et arationes ab arando; ab eo quod aratri vomer
15 sustulit, sulcus; quo ea terra iacta, id est proiecta, porca. prata dicta 40
ab eo, quod sine opere parata. quod in agris quotquot annis rursum
[rursum] facienda eadem, ut rursum capias fructus, appellata rura.
f dividit in eos eius scribit Sulpicius (Bremer I 241) plebei rura lar-
giter ad aream. pr<(a>edia dicta, item ut praedes, a praestando, quod
20 ea pignore data publice mancupis fidem praestent.
7. ubi nunc est Roma, Septi[m]montium nominatum ab tot mou- 41
2 Cf. § 95; Fest. 162^, 22. 302^,20 \\ 3 Cf. Serv. in Georg. II 468 \\ 4 Cf.
Fest. 376^, 12 (vineae . . . quod vini feraces); Augustin. princ. dial. 11, 20sqq.
Crecel. | Cf § 94; Fest. Pauli 192, 6 (a vino vindemiam) || h Cf Varro d. r. r.
I 29, 1 (seges dicitur quod aratum satum est) ; Fest. 340^, 31 (seges . . . a
serendo); Isid. XV 13, 8 \\ 7 Cf § 104 \ Cf Varro d. r. r. 1 48,2 (spica autem, quam
rustici ut acceperunt antiquitus vocant specam, a spe videtur nominata: eam
enim quod sperant fore serunt) || 8 sq. Cf Fest. Pauii 11, 6; Dig. L 16, 211
(locus . . . sine aedificio in urbe area) || 10 Aliter Varro div. r. V apud Macr.
III 2, 8 et Serv. Dan. in Aen. IV 219 [ubi corrigas ansis aras a: aras a Thilo
c. Ambr., sed ansis easa F: cf in VI 124] \\ 11 Cf Isid. XV 4,13 \\ 12 Cf Varro
d. r. r. I 44, 2; Fest. Pauli 280, 9 \\ 14 Cf Varro d. r. r. 1 29, 1 (arvum quod
aratum necdum satum est, novalis, ubi satum fuit antequam secunda aratio
renovatur rursus); Fest. 174^, 16; Prdb. in Georg. 147; Isid. XV 13, 12 \\ 15 Cf
Fest. 238^, 8. 218^, 16; lest. Pauli 108, 9; Varro d. r. r. I 29, 3 (de ratione
qua hi loci inter se cohaereant cf Kriegshammer de Varr. et Verr. font. 85, 106) |
Cf. Varro d. r. r. I 7, 10 (antiqui prata parata appellarunt) ; Plin. XVIII 29;
Colum. II 10, 1 (ab eo quod protinus esset paratum nec magnum laborem deside-
raret); Isid. XV 13,17 \\ 19 Cf VI 74; Fest. Pauli 151, 10 (manceps . . . praes
dicitur, quia tam debet praestare populo quod promisit quam is qui pro eo praes
factus est) || 21 Cf Tertull. ad nat. II 15
1 add Lachm \ NhMh, NhM in loco raso ut multa in hac pagi)ia \\ 2 peco-
dum II 3 sq. inter mul ta • et uineta s. scr. • R ■ m. 1 ut vid \\ 6 semte • || 9 del Sp. |
arescant: corr Sp. \ ho^i ex hou ut vid \\ 14 noualis- Ager aruus || 15 sulcos: corr
Laet II 17 rura (i m. 1 ut vid) || ISsq. dividit in illo, Servius scribit Sulpicius et
largitura adorea Brmer || 20 mancupes: coir Gesner \\ 21 septe montiu: corr Tum \
de foliorum traiectione cf ad § 23 et 32
14 DE LINGVA LATINA
tibus quos postea urbs muris comprehendit-, e quis Capitolinum dic-
tum, quod hic, cum fundamenta foderentur aedis lovis, caput huma-
num dicitur inventum. hi[n]c mons ante Tarpeius dictus a virgine
Vestale Tarpeia, quae ibi ab Sabinis neeata armis et sepulta: cuius
nominis monimentum relictum, quod etiam nunc eius rupes Tarpeium 5
42 appellatur saxum. hunc antea montem Saturnium appellatum pro-
diderunt et ab eo late Saturniam terram, ut etiam Ennius (Ann. 25 V?)
appellat. antiquum oppidum in hac fuisse Satumia scribitur. eius
vestigia etiam nunc manent tria, quod Saturni fanum in faucibus,
quod Saturnia porta quam lunius (I p. 38 JBremer) scribit ibi, quam 10
nunc vocant Pandanam, quod post aedem Saturni in aedificioi-um legi-
43 bus privatis parietes 'postici muri' sunt scripti. Aventinum aliquot
de causis dicunt (Funai. p. 115). N<a)>evius (XXVI L. M.) ab avi-
bus, quod eo se ab Tiberi ferrent aves, alii ab rege Aventino Albano,
quod (ihi} sit sepultus, alii Aventinum ab adventu hominum, quod 15
co<(m^mune Latinorum ibi Dianae templum sit constitutum. ego ma-
xime puto, quod ab advectu: nam olim paludibus mons erat ab reli-
quis disclusus. itaque eo ex urbe advehebantur ratibus, cuius vestigia,
1 Cf. Serv. Dan. in Aen. VIII 345; Isid. XV 2, 31; al. \\ 4 Cf. Fest. 343", 17;
Liv. 1 11, 6sqq.; Val. Max. IX 6, 1; Serv. in Aen. VIII 348, ut alios mittamus \\
6 sqq. Cf. Fest. 332", 24 sqq. (Saturnia Italia et mons qui nunc est Capitolinus Satur-
nius appellabatur) ; Serv. Ban. in Aen. VIII 328; Dionys. Hal. I 34,1; lustin. 43, 1
(itaque Italia regis nomine Saturnia appellata et mons in quo habitabat Satur-
nius); Solin. 1 13 (montem Capitolinum Saturnium nominaverunt. castelli quoque
quod excitaverunt portam appellaverunt Saturniam, quae postmodum Pandana
vocitata est); Tertull. Apolog. X; ad nat. II 12 (mons quem coluerat [sc. Saturnus]
Saturnius dictus, urbs quam depalaverat Saturnia usque nunc est; tota denique
Italia de Saturno vocabatur) || 7 Cf Ovid. Fast. VI 31 \\ 10 Cf Fest. PauU 220, 17 et
V. ad 6 II 13 sqq. Cf Serv. in Aen. VII 657 : Aventinus mons urbis Romae est,
quem constat ab avibus esse nominatum, quae de Tiberi ascendentes illic sede-
bant . . . quidam etiam rex Aboriginum, Aventinus nomine, illic et occisus et
sepultus est, sicut etiam Albanorum rex Aventinus, cui successit Procas. Varro
tamen. dicit in gente populi Romani [cf. Fraccaro stud. Varron. 285] , Sabinos
a Romulo susceptos istum accepisse montem, quem ab Avente fluvio provinciae
suae Aventinum appellaverunt. constat ergo varias has opiniones postea secutas;
nam a principio Aventinus est dictus ab avibus vel a rege Aboriginum: unde
hunc Herculis filium constat nomen a monte accepisse, non ei praestitisse {uhi
in marg. add. cod. Turon. [nune Bern.J : quidam Aventinum appellatum a vehendo,
quod omne solum circa ipsum montem stagnabat et nisi naviculis ad eum acce-
dere non poterant incolae. alii ab advenientibus Sabinis, qui templum ibi con-
diderunt); August. de civ. d. XVIII 21 (nec ex eius vocabulo appellatum mon-
tem, sed ex adventu avium dictum Aventinum); Verg. Aen. VIII 231 — 235; Ovid.
Met. XIV 620 sq.; Fast. IV 51 sq.; Liv. I 3,9; Dionys. Hal I 71, 4; Or. gen. B.
18, 5; Lact. Inst. I 11, 59; Fest. Pauli 19, 4 (quo<(d)> ibi rex Albanorum Aven-
tinus bello fuerit extinctus atque sepultus)
1 cophendit- Eqs (E in loco raso) capitolinu dictu (v. adn.) || 2 ante louis;
lineola deleta \\ 4 sauinis || 6 saturnia (sic) \\ 8 Antiquum, A in loco raso \ ir
hoc f. Saturniam v \\ 14 tyberi || 15 suppl Laet
LIBER V 41-47 15
quod f ea quatum dicitur velabrum, et unde escendebant ad <in)>fimam
novam viam locus sacellum <Ve)labrum. Velabrum a vehendo. vela- 44
turam facere etiam nunc dicuntur qui id mercede faciunt. merces
(dicitur a merendo et <(a)ere) huic vecturae qui ratibus transibant
5 quadrans. ab eo Lucilius scripsit (1272 M.) 'quadrantis ratiti'.
8. reliqua urbis loca olim discreta, cum Argeorum sacraria sep- 45
tem et viginti in <(quattuor) partis urbi<|s) sunt disposita. Argeos
dictos putant a principibus, qui cum <^H)ercule Argivo venerunt Ro-
mam et in Saturnia subsederunt. e quis prima scripta est regio Sub-
10 ur[b]ana, secuiida Esquilina, tertia CoUina, quarta Palatina. in Sub- 46
ur[b]anae regionis parte princeps est C<(a)elius mons a C<^a>ele Vi-
benna, Tusco duce nobiii, qui cum sua manu dicitur Roraulo venisse
auxilio contra Tati[n]um regem. hinc post C<a>elis obitum, quod
nimis munita loca tenerent neque sine suspicione essent, deducti di-
15 cuntur in planum. ab eis dictus vicus Tuscus, et ideo ibi Vortumnum
stare, quod is deus Etruriae princeps; de Caelianis qui a suspicione
liberi essent, traductos in eura locum qui vocatur C^a^eliolum. cum 47
C<(a)elio[n] coniunctum Carinae et inter eas quem locura Ceroliensera
appellatum apparet, quod primae regionis quartum sacrarium scriptum
20 sic est (cf.Treihischfrgm.jp. 6): 'Ceroliense[s] qua[e]rticeps circa Mi-
nervium qua in C<(a)elio monte itur in tabernola est'. Cerol<^i)>ensis
a carinarum iunctu dictus; fCarinae postea cerionia, quod hinc oritur
1 sq. Cf. Plut. Romul. V (■KaXsttai. Sh vvv 6 tStcos Bi^Xa§QOv, ori rov noxayMV
noXXdmg vicsQxsoiisvov StsnsQaiovvro TtOQ&fisiois xara rovzo rb ;foopto»' e/g ayoQdv '
xr]v Sh TtoQ^fisiav pr\XarovQav ■KaXovGiv) ; Pseudacr. in Hor. de a. p. 67 (Velabrum
dictum quod velis transiretur) || 2 Cf. VI 24; Gell. N. A. XVI 17, 2 (quae est
infima nova via); Liv. V 32, 6. 50, 6. 52, 11 \\ 3 Cf § 178 \\ 5 Cf Fest. 274:^,20;
Faul. 275, 3; Plin. N. H. XXXIII 45 \\ 7 Cf Ovid. Fast. V 645. 651 \\ 8 Cf
Fest. Pauli 19, 10; Fest. 334^, 25 \\ 11 Serv. in Aen. V 560: Varro tamen dicit
Romulum dimicantem contra T. Tatium a Lucumonibus, hoc est Tuscis, auxilia
postulasse: unde quidam venit cum exercitu: cui recepto iam Tatio pars urbis
est data, a quo in urbe Tuscus dictus est vicus. Cf. Fest. Pauii 44, 9 (Caelius
mons dictus est a Caele quodam ex Etruria, qui Romulo auxilium adversus Sa-
binos praebuit, eo quod in eo domicilium habuit) et Fest. 355^, 11 (v. post
Muellerum in Add. ad Varr. 300 Kriegshammer 86, 90); Tac. ann. IV 65 (Cae-
lium appellitatum a Caele Vibenna, qui dux gentis Etruscae . . . sedem eam
acceperat . . . magnas eas copias per plana etiam ao foro propinqua habitavisse,
unde Tuscum vicum a vocabulo advenarum dictum); Claudius in CIL. XIII
1668 (Sk.); Bionys. Hal. II 36; Liv. II U, 5 || 15 Cf Ovid. Fast. III 838 sq.
1 an: ea qua tum <(vehebantur fsic MueJ ad mercatum) ? cf test. \ in add
Tum II 2 uehendo uelaturam- facere || 4 dist Canal \\ 7 in septe et uiginti partis:
trai et suj^l Sp. | add Laet \\ 9 suburbana (suhpunxit m. 2) || 11 celeuibenno:
corr ex epit. \\ 13 latinu regem: corr Puccius cnm Servio \ potest, sed te lineolis
del m. 2 \ celii: corr Scal c. al. || 16 etruri^- Princeps || 18 del Laet \ ceroniensem ||
20 8 del Canal \ quf triceps || 21 iter Mu^ \ cerulensiB || 22 carin§ru | [Carinae]
Wi, pote a A. Sp., caerimonia lordan
16 DE LINGVA LATINA
caput sacrae viae ab Streniae sacello quae pertinet in arce<(m^, qua
sacra quotquot mensibus feruntur in arcem et per quam augures ex
arce profecti solent inaugurare. huius sacrae viae pars baec sola
48 volgo nota, quae est a foro eunti primore clivo. eidem regioni ad-
tributa Subura, quod sub muro terreo Carinarum; in eo est Argeorum 5
sacellum sextum. Subura lunius (Funai. p. 121) scribit ab eo, quod
fuerit sub antiqua urbe; cui testimonium potest esse, quod subest ei
loco qui terreus murus vocatur. sed <ego a)> pago potius Succusano
dictam puto f succusam nunc scribitur tertia littera C, non B. pagus
49 Succusanus, quod succumt Carinis. secundae regionis Esquili[n]ae. 10
alii (Funai. p. 115) bas scripserunt ab excubiis regis dictas, alii ab
eo quod excultae * a rege Tullio essent. huic origini magis concinunt
f loca vicini, quod ibi lucus dicitur Facutalis et Larum Querquetulanum
sacellum et lucus Mefitis et lunonis Lucinae, quorum angusti fines.
50 non mirum: iam diu enim late avaritia f unae est. Esquiliae duo 15
montes habiti, quod pars (^Oppius pars)> Cespeus mons suo antiquo
nomine etiam nunc in sacris appellatur. in sacris Argeorum scriptum
sic est (Preihisch frgm. p. 6): 'Oppius mons princeps [quilis] [o]uls
lucum Facu[l]talem : sinistra quae secundum m<(o^erum est. Oppius
mons terticeps cis lucum Esquilinum: dexterior via in tabernola est. 20
Oppius mons quarticeps c<(i)>s lucum Esquilinum: viam dexteriorem
1 Cf. Fest. 293'-, 1 (itaque ne eatenus quidem, ut vulgus opinatur, sacra
appellanda est a regia ad domum Regis sacrificuli, sed etiam a Regia domo ad
sacellum Streniae et rusus a regia usque in ai'cem) || 2 Cf. Fest. Pauli 16, 3
(arcani . . . a genere sacrificii quod in arce fit ab auguribus . . .) || 6 Cf TG. s. v. \\
8 sqq. Cf Fest. 302"-, 15. 309'; 5 sqq. (Suburam Verrius alio libro a pago Succusano
dictam ait: hoc vero maxime probat eorum auctoritate<^m)> qui[a] aiunt ita
appellatam et regionem u[e]rbis et tribum a stativo praesidio, quod solitum sit
succurrere Esquilis, infestantibus eam partem urbis Gavinis, indicioque esse,
quod adhuc ea tribua per c litteram, non b, scribatur); Quintil. inst. I 7 , 29 (Subura
cum tribus litteris notatur c tertiam ostendit) || 10 Cf. Ovid. Fast. III 245
(excubias ubi rex Romanus agebat, qui nunc Esquilias nomina collis habet).
II435sq. (sub Esquilio . . . lucus erat) || 18 Cf § 152 \\ 14 Cf Serv. in Aen. VII
84; Ovid. Fast. II 449 \\ 18 Cf Fest. 348^,29; Solin. 1 26 (ipse Esquilinus supra
clivum Pullium ad Fagutalem lacum \i. lucum])
4 primoro : corr Ald || 5 ea v || 7^ & loco : corr Vict \\ 8 suppl Laet, a c. epit. \\
9 inter puto succusa • nunc scribit et ttia spat. 3 fere litt. : unde cum We scribi-
mus duce Mue et Mercklino et Wi (cf test.) puto succusam. <(nam etiam>nunc
scribitur <svc>, tertia ! -C-n-B- pagus || 10 sq. esqljlng- dlji (d ex a): corr Turn \\
12 an: excultae <(arboribus> a lege? «^aesculis^ excultae a r. tenBrink) \\ 13 aut
loci cum Canale aut vicina scribendum \\ 14 lacus: corr Laet | querquetulanu///-
Sacellum (er. s-, non si) || 15 un§: an una <^domina> .^ || 16 suppl Mue \\ 18 secl
Wi I ouis: corr Lindsay duce Mue \\ 19 lacum facultalem {non -tem): corr Laet\
sinistra via[e] Scal \\ 20 terticepsois: corr Mue \ lacum: corr Ald \\ 21 quarti-
cepsos- : corr Mue \ lacum : corr Laet \ via dexterior v
LIBER V 47—63 17
in tigliuis est. Cespius mons quinticeps cis lucum Poetelium Esquili[n]is
est. Cespius mons sexticeps apud <a>edem lunonis Lucinae ubi <(a^edi-
tumus habere solet.' tertiae regionis colles quiuque ab deorum fanis 61
appellati, e quis nobiles duo. coilis Viminalis a love Vimino, quod
6 ibi ara e^ius^ sunt qui (Funai. p. 118), quod ibi vimineta fuerint.
collis Quirinaiis, <(quod ibi^ Quirini fanum. sunt qui (Funai. }). 116)
a Quiritibus, qui cum Tatio Curibus venerunt [ab] Roma<(mX quod
ibi habuerint castra. quod vocabulum coniunctarum regionum nomina 62
obliteravit. dictos enim collis pluris apparet ex Argeorum sacrificiis, in
10 quibus scriptum sic est (Prelbisch frgm. p.6): 'coUis Quirinalis terticeps
cis <^a^edem Quirini. collis Salutaris quarticeps adversum fest pilonarois
<a>edem Salutis. collis Mucialis quinticeps apud <^a>edem dei [de]
Fidi in delubro ubi <(a)>editumus habere solet. collis Latiaris sexti-
ceps in vico Insteiano summo apud auraculum; aedificium solum est.*
15 horum deorum arae, a quibus cognomina habent, in eius regionis par-
tibus sunt. quartae regionis Palatium, quod Pallantes cum Euandro 53
venerunt, qui et Palatini; » * * aborigines ex agro Reatino, qui appel-
latur Palatium, ibi conse<^de)runt; sed hoc alii (Funai. p. 116) a
4 Cf. Fest. 376*', 8 (Viminalis . . . quod ibi viminum fuisse videtur silva, ubi
eet et ara lovi Viminio consecrata); luven. III 71 || 6 Cf. ad VI § 68; Fest. 254^, 9
(Quirinalis coUis qui nunc dicitur olim fegonus appcllabatur, antequam in eum
commigrarent fere Sabini^s] Curibus venientes post foedus inter Romulum et Ta-
tium ictum: a quo hanc appellationem sortitus est. quamvis existiment quidam,
quod in eo factum sit templum Quirino, ita dictum); Liv. 1 13, 5 (Quirites a Curi-
bus appellati) ; Dionys. Hal. II 50, 1 ; Quintil. inst. or. I 6, 31 ; Ovid. Fast. II 511 ;
Serv. in Aen.VII 710 (post foedus Titi et Romuli placuit, ut quasi unus de duobus
fieret populus: unde et Romani Quirites dicti sunt, quod nomen Sabinorum fuerat
a civitate Curibus, et Sabini a Romulo Romani dicti sunt) || 11 Cf. Fest. 326*, 23 ||
16 Cf. Fest. Pauli 220,5 (Palatium id est mons Romae, appellatiis est, quod ibi
pecus pascens balare consueverit vel quod palare, id est errare, ibi pecudes sole-
rent; alii quod ibi Hyperborei filia Palanto habitaverit, quae ex Hercule Lati-
num peperit); Serv. in Aen. VIII 51 (mons Palatinus . . . secundum Varronem et
alioB a filia Euandri Pallantia ab Hercule vitiata et postea illic sepulta . . . alii
a balatu ovium Balanteum volunt dictum et exinde per anti8t<^o)>ichon Pallan-
teum dictum); Isid. XV 3,5; lustin. 43, 1, 6 (Euander ab Arcadiae urbe Pallanteo
. . . et montem quem ille postea Palatium appellavit); Solin. I p. 4,13; Dionys.
Hal. 1 31, 4; Plin. IV 20; de ratione inter Verrium et Varrotieni cf. Kriegs-
hammer 89 et de tota re Samter Qu. Varr. 26 sq., Bitter de Varr. Verg. . . . auctore
385. 400
1 aceptius mons quinticepsois : corr Mue \ lacum: corr Laet \\ 2 del Scal \
4 duo coUes : corr Sp. \ uiminales : corr Laet \ Viminio Festus \\ 5 are sunt ■ n
(e<ius) Sp. duce Brink) | uiminata || 6 coUes: corrLaet \ suppl Sp. (<ubi> Quirini v)\
fanum sunt- qui || 7 secl et add Laet || 10 sq. terticepsois : corr Mue \ e pilonaroia
{sic): est pulvinar c\s Bunsen (est del Canal c.al.) \\ 12 de i de {sic) \\ 13 coUea |
latioris ex latiores || 14 iustelano (in stegano epit}i: corr lordan \ auraclum epit.;
au<gu>raculum Turn || Ibsq. ar§ ex are {sic are?) | partib; ¥. ex incohato partib;-
S(unt), S lineola del \ pallantes, priore 1 lineola del; Pallanteo Wi (v. test.) || 17
Inc sign et alii quod suppl A. Sp. dme Sp. || 18 add ex epit.
Varro do ling. lat. 2
18 DE LINGVA LATINA
Palant[i]o uxore Latini putarunt. eundem liunc locum a pecore dictum
putant quidam; itaque N<(a)>evius (XXVII L. M.) 'Balatium' ap-
54 pellat. huic Cermalum et Vel[l]ias coniunxerunt, quod in hac re[li]-
gione scriptum est (Freihisch frgm. p. 7): 'Germalense quinticeps apud
aedem Romuli' et ^Veliense[s] sexticeps in Velia apud <(a)>edem deum 5
Penatium.' Germalum a germanis Romulo et Remo, quod ad ficum
ruminalem, et ii ibi inventi, quo aqua hiberna Tiberis eos detulerat
in alveolo expositos. Veliae unde essent plures accepi causas (Funai.
p. 118), in quis quod ibi pastores Palatini ex ovibus ante tonsuram
inventam vellere lanam sint soliti, a quo velle[ine]ra dicuntur, lo
55 9. ager Romanus primum divisus in partis tris, a quo tribus
appellata Titiensium, Ramnium, Lucerum. nominatae, ut ait Ennius
(Ann. lih I. fr. LIX V.^), Titienses ab Tatio, Ramnenses ab Romulo,
Luceres, ut lunius' (Funai. p. 121), ab Lucumone; sed omnia li<(a)>ec
vocabula tusca, ut Volnius (Funai. p. 126), qui tragoedias tuscas scripsit, 15
56 dicebat. ab hoc quattuor quoque partis urbis tribus dictae, ab locis
Suburana, Palatina, Esquilina, Collina; quinta, quod sub Roma, Ro-
milia; sic reliquae tri<(gin)>ta ab bis rebus quibus in tribum libro^s]
scripsi.
57 10. quod ad loca qu<(a)>eque bis coniuncta fuerunt, dixi; nunc de 20
2 sq^. Cf. GL. VII 14, 5 (de Balatium) et Fest. Pauli 55, 4 (de Cermalo) ; Fliit.
Hom. 3 (slg ^wqiov iniBiKwg [laXQ^aKov, o vvv KsQ^aXov xaXovGt,, ndXai, Sh Feq-
liavov, mg ^oixsv, oxt, v,al rovg adsl(povg ysQfiavovg ovo^id^ovaiv) || 5 Cf. Solin. I 22
(Velia ubi postea deum Penatium aedes facta est) || 6 Cf. d. r. r. II 1, 20;
Fest. 270'-, 21; Ovid. Fast. II 411 sq.; Liv. I 4, 5; Plin. XV 77; cf ad 2 sq. ||
8 Cf Serv. in Aen. VI 359 \\ 9 sq. Cf. § 130; d. r. r. II 11, 9 (demptam ac con-
globatam [scil. lanam] alii vellera alii velamina appellant; ex quo[rum] vocabulo
animadverti licet prius <(in)> lana vulsuram quam tonsuram inventam); schol. in
Georg. III 306 (vellere autem a vellendo dicta); TG. s. vellus; Isid. XIX. 27,1^
12 Serv. in Aen. V 560 (constat primo tres partes fuisse populi Romani: unam
Titiensium a T. Tatio duce Sabinorum iam amico post foedera, alteram Ramne-
tum a Romulo, tertiam Lucerum . . . Varro tamen dicit Romulum dimicantem
contra T. Tatium a Lucumonibus hoc est Tuscis auxilia postulasse. unde qui-
dam venit cum exercitu: cui recepto iam Tatio pars urbis est data, a quo in
urbe Tuscus dictus est vicus . . . ergo a Lucumone Luceres dicti sunt); cf. § 51.
89; Pseudo-Asconius 159, 15 sqq. Or.; Lyd. d. mens. p. 17, 4 W.; Plut. Bom. 20
{cpvXag Sh tQsig xaraGtrjCavrsg atvo^iaGav rovg (ihv &Jt6 'PwiivXov 'Pa^vr^jViSrig, tovg
6' ccno Tatiov Tatirjv6r}g e.q.s.): Cic. de r.p.II20,36; Liv. 113,8. 36,2; Fest.
344^,23; Fest. Pauli 349, 13; TG. s. Ramnensis tribus || 17 Cf § 45; Fest. Pauli
368, 11; Plin. XVII 3, 13; Liv. I 43, 13; Bionys. Hal. IV 14
1 delMue duce Salmas: cf test. ad 17,16 \\ 5 del Bent \ [inVelia] Wi | dm ||
7 II II 9 ex qb;: corr Vict \\ 10 uelleinera (sic, uellaera epit.) ; an (duce Scal):
vellera vel velamina.? cf. test. || 12 tatiensium: corr Groth || 14 iunius (punctum
sub alt. u, ut alia, casu ortum) || 15 traggdias || 16 sg. "quoque quattuor" (lineolae
m. 2 ut vid): quattuor quoque epit. \ urb' trib- dict§ ab locis- suburana- palatina-
esqlina- coUina- (dist Groth) \\ 18 reliqua ex reliqug j add Turn \ s del epit. ||
20 fuerunt- Dixinunc
LIBER V 68—60 • 19
his quae in locis esBe solent immortalia et mortalia expediam, ita ut
prius quod ad deos pertiuet dicam. principes dei Caelum et Terra.
hi dei idem qui Aegypti Serapis et Isis, etsi Arpocrates digito
significat, ut ta[ta]ceam. idem principes in Latio Saturnus et Ops.
6 Terra enim et Caelum, ut <(Sa)mothracum initia docent, sunt dei 68
magni, et hi quos dixi multis nominibus, non quas <^S>amo<th)>racia
ante portas statuit duas virilis species aeneas dei [i]mag[i]ni, neque ut
volgus putat, hi Samot<^h)>races dii, qui Castor et Pollux, sed hi mas
et femina et hi quos augurum libri (Regell p. 16) scriptos habent sic
10 'divi qui potes' pro illo quod Samot<^h)>races 'theoe dynatoe'. haec duo 59
Caelum et TeiTa, quod anima et corpus. humidum et frigidum terra,
sive *ova parire solet genus pennis condecoratum, non animam', ut ait
Ennius (Ann. lOsqq. F.*) et 'post inde venit divinitus pullis ipsa ani-
ma[m]' sive, ut Zenon Cit<ie)>us (frg. 126 Arn.), animalium semen ignis
15 is qui anima ac mens, qui caldor e caelo, quod huic innumerabiles et im-
mortales ignes. itaque Epicharmus dicit de mente humana: ait (Enn.
V. 52 sq. V.^): Hstic est de sole sumptus ignis'; idem <^de)> sole[m]: 'isque
totus mentis est', ut humores frigidae sunt humi, ut supra (cf. initium
paragraplii) ostendi. quibus iuncti caelum et terra omnia ex <se> 60
20 genuerunt, quod per hos natura (Enn. V. 46 V.^) 'frigori miscet calorem
atque humori aritudinem.' recte igitur Pacuius quod ait (94 JR): 'ani-
mam <(a)>ether adiugat' et Emiius (Ann. ISsq.V.^) 'terram corpus quae
dederit, ipsam capere, neque dispendi facere hilum'. animae et cor-
2 Cf. (^ 16. (i4. VI 22 II 3 Cf. AugusUn. de civ. d. XVIII 5 (et quoniam fere
in omnibuB templis, ubi colebantur Isis et Serapis, erat etiam simulacrum quod
digito labiis impresso admonere videretur, ut silentium fieret: hoc significare idem
Varro existimat, ut homines eos fuisse taceretur); Tertull. ad nat. II 2 p. 96,
22 sqq. || 4 Cf. Serv. Dau. in Aen. III 12 (Varro et alii complures magnos deos
adfirmant simulacra duo virilia Castoris et Pollucis in Samothracia ante portam
sita . . . alii deos magnos Caelum ac Terram putant et per hoc lovem et luno-
nem e. q. s.): de quihus cf. Wiskowa Hermae XXII (a. 1887) 46 adn. || 10 Cf.
Serv. Dan. in Aen. II 296. ('potentem' potest ad illud accipi ^fsovg Svvaxovq.,
sicut vocari penates dictum est. nonnuUi tamen penates esse dixerunt, per quos
penitus spiramus et corpus habemus et animi rationes possidemus); Macr. III
4,6m- II 14 Cf § 70 ibique adnotata; Cic. Tusc. I 9, 19; d. fin. IV 5, J2 (v. Schmekel,
'Philos. (/. mittl. Stoa' p. 324, 1) ; d. nat. d. II 9, 23 sqq. II 22, 57; Tertuil. ad nat.
II 2 p. 96,22sqq. || 20 Cf Sat. Menipp. Prometheus liber frgm. 6 (428 sq. Buech.) \\
22 Cf IX 54
1 sq. mortalia ■ Expediam ita et • dicam • || 3 Qa egipti || 4 tatas eam
(corr Turn) idem- principes- in latio' | obs || 6 add Laet |] 6 abracia: corr Lait \\
7 dii Laet \\ 9 Sic-, scd alt. ■ lineola del \\ 10 THCoc^yNAToe !| 12 parere: corr
Laet II 13 anima: corr La.et || 15 caldore (sic cum puncto) \ hinc: corr Lachm \\
16 sq. dicit- de mente humana ait- ; an: scite de.^ etsi dubitanter distinximus cum
Vahleno || 17 Ide sole-: corr Sp. \\ 19 iuncti<^8^ Mue \ exgenuerunt: corr Laet \\
20 calore ex calorj || 21 homori || 23 deperit: corr Scal
20 1)E LINGVA LATINA
poris discessus quod natis is exi<(t^uS; inde exitium, ut cum in unum
61 ineunt, initia. inde omne corpus, ubi nimius ardor aut humor, aut
'interit aut, si manet, sterile. cui testis aestas et hiems, quod in altera
aer ardet et spica aret, in altera natura ad nascenda cum imbre et
frigore luctare non volt et potius ver[e] expectat. igitur causa na- 5
scendi duplex: ignis et aqua. ideo ea nuptiis in limine adhibentur,
quod coniungit hic, et ma[r]s ignis, quod ibi semen, aqua femina, quod
62 fetus ab eius humore, et horum vinctionis vis Venus. hinc comicus
(p. 133 B,}): 'huic victrix Venus, videsne haec?' non quod vincere velit
Venus, sed vincire. ipsa Victoria ab eo quod superati vinciuntur. lo
utrique testis poesis, quod et Victoria et Venus dicitur caeligena: Tel-
lus enim quod prima vincta Caelo, Victoria ex eo. ideo haec cum
corona et palma, quod corona vinclum capitis et ipsa a vinctura dicitur
vieri, <(id)> est vinciri; a quo est in Sota Enni (25 V}): '^ibant malaci
viere Veneriam corollam.' palmam, quod ex utraque parte natura i5
63 vincta habet paria folia. poetae de Caelo quod semen igneum ceci-
disse dicunt in mare ac natam "^e spumis' Venerem, coniunctione ignis
et humoris, quam habent vim significant esse Ve<(ne)>ris. a qua vi
natis dicta vita et illud a Lucilio (1340 M.): Vis est vita, vides, vis
64 nos facere omnia cogit.' quare quod caelum principium, ab satu est 20
dictus Saturnus, et quod ignis, Saturnalibus cerei superioribus mit-
tuntur. terra Ops, quod hic omne opus et hac opus ad vivendum,
et ideo dicitur Ops mater, quod terra mater. haec enim (Enn. V. 48 V.^) :
1 Cf. Gell. I 25,17 \\ & Cf. Varro apiid Non. 112^ 23 et 182, 19 = 302, 6;
Serv. in Aen. IV 167 (Varro dicit: aqua et igni mariti uxores accipiebant) ,• Lact.
inst. div. II 9, 21 (alterum enim quasi masculinum elementuni est, alterum quasi
femininum, alterum activum, alterum patibile. ideoque a veteribus institutum
est, ut sacramento ignis et aquae nuptiarum foedera sanciantur); Dionys. Hal.
II 30, 6; Plut. Qu. Bom. 1; Serv. Dan. in Aen. IV 103; Fest. Pauli 2, 15;
Ovid. Fast. IV 791 sq.; Augustin. d. c. d. VI 9. VII 30, al. \\ 14 Cf VII 36;
fragm. 70 W.; Augustin. princ. dial. 11, 18—12, 8 Crec. ; Fest. 375", 21 (viere alli-
gare significat, ut hic versus demonstrat 'ibant m. v. V. c.'); Non. 189,15 (viere
vincire inflectere); I)on. in Eun. IV 4, 21; TG. s. viere || 18 s^- Cf. cum Beitzen-
stein Orion VI 20 {§iog siQrjrai tcccqo. xi]v ^iav) similiaque || 20 Cf. Fest. 186^, 24
(. . . nominatus a satu). 325^, 16 (nominatur . . . a sationibus); Arnob. IV 9;
Macr. I 10, 20; Tertull. ad nat. II 12 p. 118, lOsqq.; Serv. in Georg. I 21;
Augustin. d. c. d. VII 13 || 21 Cf. Fest. Pauli 54, 16 (cereos Saturnalibus muneri
dabant humiliores potentioribus) ; Macr. 17,32. 11,49 || 22 Cf Fest. 186^,26
(. . . existimatur terra . . . colitur a p. E., quia omnes opes humano generi terra
tribuat); Serv. in Aen. XI 532; Augustin. d. c. d. VII 24
1 nati sis exius : corr/Sczop || 3sg;. hiems | altero aer|| 5sg. totius neve: corrAld \
causa" duplex" nascendi (lineolae m. 2 ut vid) || 8 fgtus | uinctione suis: corr
Pape duce Turn | comicos: corr Laet; an KcofiiK&g ? \\ 10 sq. uincire ipsa uictoria-
ab I uinciuntur utrique- Testes || 11 c^Iigena- ex rgligena (c. lineola, sine ras.)
ut vid II 14 uiere e uincere-: corr Sciop || 14= sq. mala ciuiere | cf. adn. \\ 18 signifi-
cantes se: corr Sp \ add Laet \\ 20 cogit- evanidis cogi litt.: eodem loco v.sq. (21)
evanidae rnaljb; litt., sed novo atramento refictae \\ 22 ops ex obs (c. lineola)
UBER V 60—67 21
^terris gentis omnis peperit et resumit denuo.' quae 'dat cibaria' ut
ait Ennius, quae 'quod gerit fruges, Ceres' (ibicl. 50). antiquis enim
quod nunc G C. idem hi dei Caelum et Terra lupiter et luno, quod 66
ut uit Ennius (V.54sqq. V.^): 'istic est is lupiter quem dico, quem
6 Graeci vocant aerem, qui ventus est et nubes, imber postea, atque ex
imbre frigus, ventus post fit, aer denuo. haec propter lupiter sunt
ista quae dico tibi, qua mortalis atque urbes beluasque omnis iuvat.'
quod hi<^n)>c omnes et sub hoc, eimdem appellans dicit (Ann. 580 V.^):
'divumque hominumque pater rex.' pater, quod patefacit semen: nam
10 tum est conceptum et inde, cum exit quod oritur. hoc idem magis 66
ostendit antiquius lovis nomen: nam olim Diovis et Di<^e^spiter dictus,
id est dies pater; a quo dei dicti qui inde, et dius et divum, unde
sub divo, Dius Fidius. itaque inde eius perforatum tectum, ut ea
videatur divum, id est caelum. quidam negant sub tecto per hunc
15 deierare oportere. Aelius (Funai.p. 60) Dium Fid<^i)um dicebat Diovis
filiura, ut Graeci ./fidaxoQov Castorem, et putaba[n]t hunc esse Sanc[t]um
ab sabina lingua et Herculem a graeca. idem hic Di[e]s pater dicitur
intimus, qui est coniunctus terrae, ubi omnia oriuntur f ui aboriuntur;
quorum quod finis ortum, Orcus dictus. quod lovis luno coniunx et 67
20 is caelum, haec terra, quae eadem tellus, et ea dicta, quod una iuvat
2 Cf. Cic. d. nat. d. II 26, 67 (a gerendis frugibus Ceres tamquam Geres
casuque prima littera . . . immutata). II 23, 60. III 24, 62 et 20, 52 (si est
Ceres a gerendo . . . terra ipsa dea est) || 3 Cf. ad 19, 4; schol. German.
p. 388,6 Eyss. \\ 11 Cf Gell. V 12,5 (diei et lucis pater); Serv. in Aen. IX 567
(noBtra lingua Diespiter id est diei pater) = GL. III 515, 2; Macr. I 15, 14;
TertuU. ad nat. II 11 \\ 12 .sg. Cf Fest. Pauli 71, 6 et 74,7.15; TG. s. dium et
Bub divo II l^sq. Cf Varro (Cato de lib. educ.) ap. Non. 494,23; Plut. Qu. Mom.
c. 28 (cf. Plaut. Asin. v. 23 sq. cum adn. Leonis) || 15 Cf. Serv. Dan. in Aen. IV 204
(fidius, id est Jiog vloe, lovis filius, id est Hercules); Fest. Pauli 147,8 (. . . lovis
filius, id est Hercules, quod lovem Graece Jlu, nos ^D^iovem ac fidium pro
filio); Tertull. idol. 20; TG. s. Dius fidius || 16 Cf CIL. VI 567 (Semoni Sanco
deo Fidio); Lyd. d. mens. IV 90 = p. 138, IW. {xo I^dyxog 6vo\ia ovgavbv arjiiaivsi
r^ Za§Lv(av yXmGGr]); Cato ap. Dionys. JSal. II 49, 2 (tovtov dh rbv Hdyxov vito
Ttvtov niaTiov xaXsleQ-at Jia). IV 58 ; Fest. 229"^, 13 (Herculi aut Sanco). 241^,2
(Sanci qui deus fidius vocatur); Ovid. Fast. VI 215; Anecd. Helv. 212,37. 260,16;
Augustin. de c. d. XVIII 19; Lact. inst. 1 15, 8: cf Agahd 'Ant. rer. div.' p. 194 \\
17 Cf. Enniiis in Sacrd hist. apud Lact. inst. I 14, 5 (Pluto latine est Dis pater,
alii Orcum vocant); Isid. VIII 11,42 \\ 19 sj. Cf. Cic. de nat. d. II 25,64 (lupiter
id est iuvans pater, quem conversis casibus appellamus a iuvando lovem). 26, 66
(lunonem a iuvando credo nominatam); Gell. V 12,4 (lovem Latini veteres a iuvando
appellavere); Mart. Cup. II 149 ; I)on. in Andr. III 1,15; Sero. in Aen. I 47
3 qd nunc k ide- hi: corr Lachm duce Mue \\ 6 uentis- || 7 qu<^i>a Laet \
atq; {non aeq;) || 8 add Sp. \\ 10 distinximus || 11 diouie (sic, sine corr) \ add Laet ||
12 an: diei pater.^ cf. test. | dies et: corr Bent \\ 16 dioscoron | n del Puccius
del Scal \\ 17 ab sauina in loco raso \ del Mue || 18 "ui (lineolae m. 2 ut vid,
iuxta, non stipra ui); vel (ui) Sk. (aboriunturve Wi) \\ VJ ortum ortus: c&rr Turn
c. al. II 20 sq. una cu loue luuat i luno ( / et I m. 2 ut vid)
22 DE LINGVA LATINA
68 cum love, luno, et Regina, quod huius omnia terrestria. Sol[a] vel
quod ita Sabini, rel <^quod)> solus ita lucet, ut ex eo deo dies sit.
Luna, [vel] quod sola lucet noctu. itaque ea dicta Noctiluca in Palatio:
nam ibi noctu lucet templum. hanc ut Solem Apollinem quidam Dia-
nam vocant; Apollinis vocabulum graecum [alterum], alterum latinum 5
et hinc quod luna in altitudinem et latitudinem simul e<(a^t, Diviana,
appeUata. hinc Epicharmus Enni[i] Proserpinam (Enn. V. 59 V}) quo-
que appeUat, quod solet esse sub terris. dicta Proserpina, quod haec
ut serpens modo in dexteram modo in sinisteram partem late movetur.
serpere et proserpere idem dicebant, ut Plautus (Poen. 1034. Stich. 724) 10
69 quod scribit: ^quasi proserpens bestia.' quae ideo quoque videtur ab
Latinis luno Lucina dicta vel quod est e<(t) terra, ut physici dicunt,
et lucet vel quod ab luce eius, qua quis conceptus est, usque ad eam,
qua partus quis ih lucem, <(l^una iuvat, donec mensibus actis pro-
duxit in lucem, ficta ab iuvando et luce luno Lucina. a quo parientes 15
eam invocant: luna enim nascentium dux, quod menses huius. hoc
vidisse antiquas apparet, quod mulieres potissimum supercilia sua
attribuerunt ei deae, hic enim debuit maxime collocari luno Lucina,
70 ubi ab diis lux datur oculis. ignis a nascendo, quod hinc nascitur
et omne quod nascitur fignis scindit; ideo calet, ut qui denascitur 20
2 Cf. Cic. d. nat. d. II 27, 68 (Apollinis nomen et graecum, quem Solem
esse volunt, Dianam autem et Lunam eandem esse putant, cum Sol dictus sit
vel quia solus ex omnibus sideribus est tantus vel quia cum est exortus obscu-
ratis omnibus solus apparet, Luna a lucendo nominata sit); Maer. I 17,7 (nam
et Latinitas eum \scil. ApollinemJ, quia tantam claritudinem solus optinuit, solem
vocavit); Firm. Mat. d. errore prof. rel. p. 40 Ziegl; Lyd. d. mens. II 4 = 21, 21W.
{v,a.l Pa(iatoi dh avxov EoXe^ i']xoi {lovov Xsyovai) \\ 3 Cf. Hor. c. IV 6, 38 \\ 6 Cf.
Varro (Messala de valet. tuenda) ap. Prob. in ecl. VI 31 = 343, 5 ed. Hag. (quod
veluti Diana duce ad investigandas feras solas et devias silvas peterent, Devia-
niam appellasse deam); Augustin. d. c. d. VII 16; Cic. d. nat. d. II 69; Isid.
VIII 11, 56 (quasi Duanam, quod luna die ac noctu appareat) || 7 Cf. Serv. Dan.
in Aen. IV 511 (cum super terras est, creditur esse Luna, cum in terris, Diana,
cum sub terris, Proserpina . . . non nuUi eandem Lucinam . . . et quidem ua-
scendi Lucinam deam esse dicunt); Isid. III 53, 1; de B. N. 18 \\ 8 Cf. Vnrro
ap. Augustin. d. civ. d. VII 20. 24 (Proserpina, quod ex ea proserpant fruges'i =
Isid. VIII 11,60 II 12S22- Gf Ovid. Fast. II 449 sqq. III 255; aliter VI 39 \\
12 Cf. exempli causa Anaxag. 320, 77 Diels {ri]v Sh asl7]v.r]v 6 avrbg kva^ayoQag
XmQav ■jtlaxBlav aTCotpalvst e. q. s.) \\ 14:Sq. Cf Don. in Andr. III 1, 15 cum Eugraphio ||
16 Cf Cic. d. nat. d. II 27, 69 = Prob. in eel. VI 31 (342, 24 ed. Hag.) ; Plut.
Qu. R. 77; Mart. Cap. II 149; Augustin. d. c. d. IV 11 ; Tertidl. d. an. 37 (quae
producat in lucem) || 17 Cf. Fest. 305^, 10 curn Paulo (supercilia in lunonis tutela
esse putabant, quod his protegantur oculi, per quos luce fruimur, quam tribuere
putabant lunonem: unde et Lucina dicta est) || 19 s^. Cf. ad 19, 13; Chrysipp.
ap. Plut. d. stoic. repugn. 1033 A; Sero. in Aen. VI 265; Isid. XIX 6, 5
1 terrestria sola- || 2 sauini | solu: corr Sciop \\ 3 secl Ald \\ 5 secl Vict \\
6 add Sciop \\ 1 ennii {non enii) || 11 ^qq in marg ad ^' ideo suppl \\ 12 add Sp.^ \
phisici II 13 qd uir || 14 add Sciop \\ 19 s^- nascitur- & omne (omne et trai Sp.;
an: nascimur et 0. ?) || 20 scidit (* vix a m. 2 add); an succendit .'^
LIBER V 67—74 23
eum amittit ac frigescit. ab ignis iam maiore vi ac violentia Volcanus
dictus. ab eo quod ignis propter splendorera fulget, fulgor et fulmen
et fulgur<(itum>, quod fulmine ictum contrariis diis. ab aquae lapsu 71
lubrico lympha. lympha luturna quae iuvaret: itaque multi <a)egroti
6 propter id nomen hinc aquam petere solent. a fontibus et fluminibus
ac ceteris aquis dei, ut Tiberinus ab Tiberi, et ab lacu Velini Velinia,
et lymphae fcomitiis ad lacum Cutiliensem a commotu, quod ibi
insula in aqua commovetur. Neptunus, quod mare terras obnubit ut 72
nubes caelum, ab nuptu, id est opertione, ut antiqui, a quo nuptiae,
10 nuptus dictus. Salacia Neptuni ab salo. Venilia a veniendo ac vento
illo, quem Plautus (Oist. 14 sq.) dicit: 'quod ibi dixit qui secundo vento
vectus est tranquillo mari, ventum gaudeo.' Bellona ab bello nunc, 78
quae Duellona a duello. Mars ab eo quod maribus in bello praeest,
aut quod Sabinis acceptus ibi est Mamers. Quirinus a Quiritibus.
15 Virtus ut Viritus a virilitate. Honos ab [honesto] onere: itaque
honestum dicitur quod oneratum, et dictum (Com. fr. p. 147 R.^):
'onus est honos qui sustinet rem publicam.' Castoris nomen graecum,
PoUucis a Graecis; in latiuis litteris veteribus nomen quod est, in-
scribitur ut Ilolvdevxrjg PoUuces, non ut nunc Pollux. Concordia a
so corde congruente. Feronia, Minerva, Novensides a Sabinis. paulo aliter 74
1 Cf. Augmtin. d. c. d. VII 16 (ignem mundi . . . non violentiorem qualis Vol-
cani est); v. Agahd p. 210 || 2 Cf. Fc.^.t. Pauli 92, 17 (fulguritum id quod est ful-
mine ictum) et 92, 21; Non. 430, 16; Isid. XIII 9, 1; TG. s. falgeo || 4 Cf ad
VII 87 \ Cf. Serv. in Aen. XII 139 (cui nomen a iuvando est inditum') || 6 Cf. § 29;
Serv. in Aen. VIII 31; Isid. XIII 21,27 || 7 Cf Fest. Pauli 51,8; Plin. III 109;
Dionys. Hal. J io || 8 sq. Cf. Don. in Hec. IV 4, 34 (nubere . . . est operiri tegique;
unde et nubes, quod tegere solent caelum, dicuntur); Arnob. III 31 (quod aqua
nubat terram appellatus est, inquiunt, cognominatusque Neptunus); Isid.IX 7,10
= d. offic. II 20, 6; d. nat. rer. XXXII 2 -= Etym. XIII 7, 2 (unde et Nep-
tunus, quod nubat, id est mare terram tegat); Fest. Patili 184,4; Fest. 170^,24;
Serv. in Aen. XI 77; TG. s. nuptiae 1| 10 sg. Cf. Varro ap. Augustin. d. civ. d.
VII 22 (Venilia unda est quae ad litus venit, Salacia quae in salum redit);
Serv. in Aen. I 144; Serv. Dan. in Aen. X 76 (Salaciam a salo); TG. s.
Venilia |1 12 Cf VII 49; Fest. Pauli 33, 8; schol. Stat. Tfieb. V 155 (bello nata);
Augustin. d. c. d. IV 24 (v. Agahd ' Ant. rer. div.' p. 181); GL. III 497,6; TG.
s. Bellona 1| 13 Cf. Fest. Pauli 131, 12 (Mamers . . . id est lingua Osca Mars) ||
14 Cf. ad § 51. VI 68; Fest. Pauli 49, 10 (a Quirino Quirites); Ovid. Fast. II
477 sq. II 15 Cf. Cic. Tusc. II 18, 43 (a viris virtus nomen est mutuata); Lact.
de opif. d. 12, 16 (vir itaque nuncupatus est, quod maior in eo vis est quam in
femina et hinc virtus nomen accepit); Isid.XI 2,17 sq. \ Ibsq. Cf. Gell. II 3, 3;
Augustin. d. c. d. IV 21; Serv. in Aen. I 289 = Isid. diff. 285 \\ 19 Cf Isid.
X 37 (concors a coniunctione cordis)
2 fulgur Canal |1 3 & fulgur- : suppl Turn \\ 4 limpha bis \\ 6 Velini] cf. d. r. r.
III 2, 3 1 eeteras aquas 1| 7 limphe 1 Commotiae v 1| 8 mare et terras Laet (cf.
Isid. test.J II 10 uenelia 1| 11 sq. ibij ille codd Pluuti et mare H 15 uiri ius: corr
Scal I honos ex honor j secl Woelfflin Ij 19 poUideuceps, sed p ante s lineola del
m. 2 ui vid: corr BJiol \ nuns 1| 20 Minerua- Noueusides a sauinis
24 DE LINGVA LATINA
ab eisdem dicimus h<a^ec: Palem, Vestam, Salutem, Fortunam, Fontem,
Fidem. e<(t)> ar<^a)>e Sabinum linguam olent, quae Tati regis voto sunt
Romae dedicatae: nam, ut annales dicunt, vovit Opi, Flor<(a)>e, Vedio[io]vi
Saturnoque, Soli, Lunae, Volcano et Summano, itemque Larundae,
Termino, Quirino, Vortumno, Laribus, Dianae Lucinaeque; e quis non- 5
nulla nomina in utraque lingua habent radices, ut arbores quae in
confinio natae in utroque agro serpunt: potest enim Saturnus hic de
alia causa esse dictus atque in Sabinis, et sic Diana[e], de quibus
supra (§64 et 68) dictum est.
75 11. quod ad immortalis attinet, haec; deinceps quod ad mortalis 10
attinet videamus. de his animalia in tribus locis quod sunt, in aere,
in aqua, in terra, a surama parte <^ad)> infimam descendam. primum
fnomen nominem alites <^ab)> alis, volucres a volatu; deinde generatim;
de his pleraeque ab suis vocibus ut haec: upupa, cucukis, corvus,
76 irundo, ulula, bubo; item haec: pavo, anser, gaUina, columba. sunt 15
quae aliis de causis appellatae, ut noctua, quod noctu canit ac vigilat,
lusci<(ni)>ola, quod luctuose canere existimatur atque esse ex Attica
Progne in luctu facta avis. sic galeritus et motacilla, altera quod in
capite habet plumam elatam, altera quod semper movet caudam,
merula, quod mera, id est sola, volitat; contra ab eo graguli, quod 20
gregatim, ut quidam Graeci greges ysQysQu. ficedula<(e)> et miliariae
a cibo, quod alter<^a)>e fico, alterae milio fiunt pingues.
77 12. aquatilium vocabula animalium partim sunt vernacula, partim
peregrina. foris mur<(a)>ena, quod iivQuiva graece, cy[ty]bium et
thynnus, cuius item partes graecis vocabulis omnes, ut melander atque 25
uraeon. vocabula piscium pleraque translata a terrestribus ex aliqua
parte similibus rebus, ut anguilla, lingulaca, sudis; alia a coloribus, ut
5 Cf. AuQUStin. d. civ. d. IV 23 (T. Tatius addidit Saturnum, Opem, Solem,
Lunam, Vulcanum, Lucem et quoscumque alios addidit, inter quos etiam Cluaci-
nam Felicitate neglecta'?). VI 10; Diomjs. Hal. II 50,3 || 13 Cf. Fest. 197", 11
(alit^^es) quae alis ac volatu); Isid. XII 7, 3 sq. \\ 15 Cf Isid. XII 7, 39 (bubo
a sono vocis) || 16 Cf. Fest. 174'', 4 cum Paulo 175, 1 (noctua a tempore noctis
quo canit vel volat) || 20 Cf ad 12, 6; Fest. Pauli 124, 4 (merum . . . unde et avis
merula nomen accepit quod solivaga est) || 21 Cf. ad 12, 6 ; Fest. Pauli 97, 19
(antecedente glossa ^gracuW: greges ex Graeco dicti, quos illi yepyspa solent ap-
pellare) || 27 Cf GL. II 106,10. 115,13; Isid. XII 6,41; Plin. XXXII 154
(a nullo auctore nominati sudis latine appellatus . . .)
1 sq. hecrale : corr Scal \\ 2 ea re : corr Mue \ linguamolent || 3 -floreue- dio-
ioui-: corr Mue \\ 7 serpent || 8 diang: corr Ald \\ 10 attinet- Haec deinceps |
mortalis ex mortales || 13 nomen omnium Mue \ alii | deinde generatj, g exl (post
de iterum incohato I[nde]) || 17 add Vict || 18 galericus || 21 gergera | add ed. Ven. |(
24 peregrina foris- Murena qd mirena- | cyxYBium-: corr Ald \\ 25 thinnus ||
27 Ijgula casudis: corr Ald
LIBER V 74—81 25
haec: asellus, umbra, turdus; alia a vi quadam, ut haec: lupus, canicula,
torpedo. item in conchjliis aliqua ex graecis, ut peloris, ostrea, echinos.
vernacula ad similitudinem, ut surenae, pectunculi, ungues.
13. sunt etiam animalia in aqua, quae in terram interdum exeant 78
5 (alia graecis vocabulis, ut polypus, hippo<^s> potamios, crocodil[l]os,
alia latinis, ut rana, <(ana8>, mergus): a quo Graeci ea quae in aqua
et terra possunt vivere vocant d^cpC^ia. e quis rana ab sua dicta
voce, anas a nando, mergus, quod mergendo in aquam captat escam.
item alia[e] in hoc genere a Graecis, ut querquedula f cerceris, alcedo, 79
10 quod ea ccXxvav; latina, ut testudo, quod testa tectum hoc animal,
lolligo, quod subvolat, littera commutata, primo volligo. ut <^A^egypti
in flumine quadrupes sic in Latio, nominati lu<(t)>ra et fiber. lu<t>ra,
quod succidere dicitur arborum radices in ripa atque eas dissolvere ab
f litra. fiber, ab extrema ora fluminis dextra et sinistra maxime quod
15 solet videri, et antiqui februm dicebant extremum, a quo in sagis fim-
br<^i>ae et in iecore extremum fibra, fiber dictus.
14. de animalibus in locis terrestribus quae sunt hominum pro- so
pria primum, deinde de pecore, tertio de feris scribam. incipiam ab
honore publico. consul nominatus qui consuleret populum et senatum,
20 nisi illinc potius unde Accius ait in Bruto (39 R.^): 'qui recte con-
sulat, consul ciat.' pr<(a^etor dictus qui praeiret iure et exercitu; a
quo id Lucilius (1160 M.) : 'ergo praetonim est ante et pr<^a>eire. '
censor ad cuius censionem, id est arbitrium, censeretur populus. aedilis 81
8 Cf. TG. 8. anas (a natando) etMd. XII 7, 51 \ Gf. Serv. Ban. in Aen. V 128
(Baepe mergendo) || 9^2. Cf TG. s. querquedula (xepxTj^Tjs) | Cf. VII S8; Fest. Pauli
7, 16 (alcedo dicebatur ab antiquis pro alcyone); TG. s. alcedo || 12 Cf. Plin. VIII
109 et XXXII 144 (fibri quorum generis lutras nusquam mari accepimus) ','
14 Cf Fest. Pauli 90, 3 (fiber genus bestiae quadripes . . . unde et fibras ioci-
nerum et fimbrias vestimentorum dicimus) || 19 Cf Non. 23, 31 ibique Va)ro
de V. p. B.; Mart. Cap. V 483 (a nota vel etymologia, ut Graeci dicunt,
sumimus argumentrum sic: si consul est qui consulit rei publicae e. q. s.); Cic.
de leg. III 3, 8; GL. II 432, 25; Quintil. I 6, 32 (consul a consulendo); Isid.
IX 3, 6 II 21 Cf Non. 23, 31 ibique Varro d. v. p. r.; Cic. de leg. III 3, 8; GL. II
432,26\\2Ssq.Cf.Non. 519,21; Fest. Pauli 58, 8; Isid. IX 4, 13 | Cf Fest. Pauli
13, 7 (aedilis initio dictus est [magistratus] qui aedium non tantum sacrarum, sed
etiam privatarum curam gerebat); Bionys. Hal. VI 90; Theophilus Inst. paraphr.
12,8; Big. I 2, 2, 21; GL. II 432, 26; Lyd. de mag. I 35 = p. 36, 4 W. (aediles
Tovs &yoQav6yiOvs iti xaJ vvv avyi§alvBi xaXstaQ^ai,, xad^o xohi vaohg ol 'Pa^aloi
atdtig KaXovo^v)
1 Cchiljis II 2 ostrea ex ostreg || 3 syreng || 6 poljpus | yppo potamios- : corrSp.;
hippopotamios v \\ 7 araphibia |] 8 ana sanando (s lineolis separ. m. 2) \\ 9 ali§ '
an: xfQxijSrig? ^- ^''^^- I algedo || 10 alcyon || 11 egipti || 12 lira bis: corr Tum
{sed lytra); v. test. || 13 dissoluere litt. ol vix casu oblitteratis \\ 14 an: litore.?
[sic etiam Wi) || IQsqq. post dictus- et Ter(tio) in extremis versibu^ (13 et 14) add
DE ANiMALiBvs || |iNL0ci8 TEHKEs^BiBvs ( Uneolas \ ttnte iN et _ infra i l c t k b m. ^
ut vid) II 20 tacciuB ex tatius m. 2 (cc 8. scr.) \ csulciat-: con' Schoe || 21 sq. an:
a quo <a>it.?
26 DE LINGVA LATINA
qui aedis sacras et privatas procuraret. quaestores a qu<(a^erendo, qui
conquirerent publicas pecunias et maleficia, quae triumviri capitales
nunc conquirunt; ab his postea qui quaestionum iudicia exercent
quaes^i^tores dicti. tribuni militum, quod terni tribus tribubus Ram-
nium, Lucerum, Titium olim ad exercitum raittebantur. tribuni plebei, 5
quod ex tribunis militum primum tribuni plebei facti, qui plebem de-
82 fenderent, in secessione Crustumerina. dictator, quod a consule dice-
batur, cui dicto audientes omnes essent. magister equitum, quod
summa potestas huius in equites et accensos, ut est summa populi-
dictator, a quo is quoque magister populi appellatus. reliqui, quod lo
minores quam hi magistri, dicti magistratus, ut ab albo albatus,
83 15. sacerdotes universi a sacris dicti. pontufices, ut [a] Sc<(a)>e-
vola Quintus pontufex maximus (Breme>' I p. 57) dicebat, a posse et
facere, ut po[n]tifices. ego a ponte arbitror: nam ab his sublicius est
factus primum ut restitutus s<a>epe, cum ideo sacra et uls et cis 15
84 Tiberim non mediocri ritu fiant. curiones dicti a curiis, qui fiunt ut
in his sacra faciant. flamines, quod in Latio capite velato erant semper
ac caput cinctum habebant filo, f<(i^lamines dicti. horum singuli co-
gnomina habent ab eo deo cui sacra faciunt; sed partim sunt aperta,
partim obscura: aperta ut Martialis, Volcanalis; obscura Dialis et 20
Furinalis, cum Dialis ab love sit (Diovis enim), Furi<^n>alis a Furrina,
cuius etiam in fastis feriae Furinales sunt. sic flamen Falacer a divo
86 patre Falacre. Salii ab salitando, quod facere in comitiis in sacris
1 Gf. Fest 258", 59 cum Paulo 221, 15; Dig. I 2, 2, 23. 1 13, 1, 1; Lyd.
de mag. II 29 = 85, 1 W. {thv Xsyofisvov xwaictropa &vrl <^Tovy r&v §LcoriK&v
iyxXriiidtcav iQsvvdSa cs^votatov); Serv. in Aen. VI 432 (quaesitores 8unt qui
exercendis quaestionibus praesunt); Isid. 1X4, 16; TG. s. quaestor || 4 Cf. §181;
Lyd. de mens. IV 30 — 88, 14 W. {insidr] slg TQStg iioiQccg 6 'Pca^aCiiog SiiQTito
dijfiQg, tQipovg i] qtvXij tcuq' avtolg avondc&ri xal tQi^ovvoi oi SrjfiaQxoi,) ; Dionys.
Hal. 117; Pompon. Dig. 1, 2, 2, 20 || 8 Gf Gic. de rep. 140, 63; GL. VII 74, 19;
Fest. 198", 33; Seneca epist. 108, 31 \ Gf Cic. de leg. III 3, 9 (equitatumque qui
regat) H 14 Cf Serv. Dan. in Aen. II 166 (quidam pontifices a ponte sublicio . . .
appellatos tradunt); Dionys. Hal. II 73, 1. III 45; Plut. Num. 9 || 15 Cf Dionys.
Hal. III 45, 3 II 17 Gf Fest. Pauli 87, 15 (quod filo assidue veletur, indeque
appellatur flamen quasi filamen); Serv. in Aen. VIII 664 (a filo quo utebantur
flamines dicti quasi filamines = Isid. VII 12, 18 sq.); id. in Aen. X 270; Plut.
Qu. E. 40, Num. 7 {inXa^ivag tivdg ovtag); Marcell. 5 \\ 21 sq. Cf VI 19. VII 45;
Fest. Pauli 88, 16 (Fur<(i>nalia sacra Furinae quam deam dicebant) || 23 Cf
Dionys. Hal. II 70; Plut. Num. 13 {&Tto rjjs OQxv^Ecog avtfjg aXtiKfjg o^arjg);
additam. cod. Turon. ad Serv. Aen. VIII 285 (Salii . . . quos a saltu quidam appel-
4 add Mommsen c. al. (cf test.) || 5 sg. titiii- Olim et mittebantur tribuni jj
10 dictatoris A. Sp. (ex falso Grothii de F testimonio) \\ 12 Pontjfices (corr m. 2)^\\
13 dicebat ex dicebant m. 1 ut vid (n lineola del) \\ 14 del Turn; an: po<^te>nti-
fices.? cf V 4 \\ 15 & uis & gis |j 18 add Canal (cf test.) || 21 furialis a furrida
(furina Ald) \\ 22 ferig (sic) \\ 23 in comitiis suspectum {cf adn.)
LIBER V 81—88 27
quotannis et soleut et tlebent. Luperci, quod Lupercalibus in luper-
cali sacra faciunt. fratres arvales dicti qui sacra publica faciunt prop-
terea ut fruges feraut arva: a ferendo et arvis fratres arvales dicti.
sunt qui (Funai. p. 110) a fratria dixerunt. fratria est graecum voca-
5 bulum partis hominum, ut ^Ne^apoli etiam nunc. sodales Titii dicti
**♦ quas in auguriis certis observare solent. fetiales, quod fidei 86
publicae inter populos praeerant: nani per hos fiebat ut iustum con-
, ciperetur belluni et finde desitum, ut f(o)edere fides pacis con-
stitueretm-. ex his mittebantur, ante quam conciperetur, qui res re-
10 peterent, et per hos etiam nunc £t foedus, quod fidus Ennius (p. 238 V.^)
scribit dictum.
10. in re militari pr<(a^etor dictus qui praeiret exercitui. impe- 87
rator ab imperio populi qui eos, qui id attemptasse<(n)t, foppressi
hostis. legati qui lecti publice, quorum opera consilioque uteretur
15 peregre magistratus, quive uuntii senatus aut populi essent. exercitus,
quod exercitando* fit melior. legio, quod leguntur milites in delectu.
cohors, quod ut in villa ex pluribus tectis coniungitur ac quiddam fit 88
unum, sic hic ex manipulis pluribus copulatur (cohors quae in villa,
quod circa eum locum pecus cooreretur, tametsi cohortem in villa
20 Ypsicrates [Funai. p. 107] dicit esse graece xoqxov apud poetas
dictam). manipulus exercitus minima[s] manus quae unum sequitur
sigimm. centuria qui sub uno centurione sunt, quorum centenarius
latos dicunt); Fest. 326^, 32 (Salios a saliendo et saltando dictos e.q.s.); Ovid.
Fast. 111 38; Serv. in Aen. VIII 663; Porphyr. in Hor. c.I36, 12; Isid.' XVIII 50
(Kriegshammer 88J
5 Cf. Strabo V 246 \\ 7 Cf. Non. 529, 17 ihique Varro d. v. p. B.; Serv. Dan.
in Aen. IV 242 (fetiales a foedere.- cf Serv. in Aen. I 62 = Isid. XVIII 1, 11);
Liv. I 32; TG. s. v. \\ 10 Cf Fest. Pauli 84, 1; Serv. Dan. in Aen. VIII 641
(Cicero foedera a fide putat dicta); Liv. V 51, 10; Isid. XVIII 1, 11; TG. s.
foedus II 12 Cf § 80 \\ 13 Cf Lyd. de mag. III 3 = 89, 13 W. (ro Sk ivjcsQci-
TOQog iifdavvfwv . . . &7toXvtas Tov avToxQaTmg diotyisiv slkrixoTog tov TtoXsnov) \\
14 Cf VI 65 II 15 Cf. Ulpian. Dig. XXIX 1, 1 (exercitus . . . nomen ab exerci-
tatione traxit) || 16 Cf. VI 66; Non. 57, 4 ihique Varro d. v. p. B. (a dilectu
militum . . . ab electione); Plut. Bom. 13 (ixXij&ri Sh Xsysojv Tca Xoyddag slvui
Tovg (laxifiovg ix TtdvToav); Ifest. Pauli 73, 16 (dilectus militum . . . a legeudo);
Isid. IX 3, 46; TG. s. v. \\ n Cf. Isid. XV 9, 1 \\ 21 Cf. Non. 556, 3 (manipuli
sunt manus militum vel collecti viri); Don. in Eun. IV 7, 6 cum Eugr.; Isid.
IX 3, 50. XVII 9, 106. XVIII 3, 5; TG. s. v. \\ 22 Cf Serv. in Aen. IX 160; Fest.
Paitli 53,12; Lyd. de mag. I 9 = 15,2W. {kxdcT7]g ixaTbvrddog riysiiova TtQO^^-t]-
xsv, ov "EXXr]vsg (ikv txaTovTaQxov, 'Pomaioi 6h ycsvTOVQt&va xaXovGtv) ; TG. s. V.
8 f<^e^ratre8 Canal \\ 5 sq. patris | suppl Turn \ nunc sodales | lac sign Laet
supplens ab titiis [immo titis] avibus || 8 in desitum (scil. bellum) Lachm duce
Popma et Mue, si d. Sk. duce Sp. \\ 10 fgdus || 11 sq. dictura in re militari- Pretor ||
13 oppssi: oppressit v || 14 hostis- (b in ras) \\ 15 peregre ex peregr& ut vid j|
18 his: corr Mue \ popiatur || 19 cooreret {non coereret) | 20 ipsicrates: Hypsi-
crates Ald \ grece ex greco | cohorton: corr Tum \\ 21 manipulos et minimas:
corr Sp. II 22 que: corr Mue; an: qua.^^
28 DE LINGVA LATINA
89 iustus numerus. milites, quod trium milium primo legio fiebat ac
singulae tribus Titiensium, Ramnium, Lucerum milia militum mitte-
bant. hastati dicti qui primi hastis pugnabant, pilani qui pilis, prin-
cipes qui a principio gladiis; ea post commutata re militari minus
illustria sunt. pilani triarii quoque dicti, quod in acie tertio ordine 5
extremi[s] subsidio deponebantur; quod lii subsidebant ab eo sub-
sidium dictum, a quo Plautus (Friv. V): 'agite nunc, subsidite omnes
90 quasi solent triarii.' auxilium appellatum ab auctu, cum accesserant ,
ei qui adiumento essent alienigenae. pr<(a)>esidium dictum «qui extr.a
castra praesidebant in loco aliquo, quo tutior regio esset. obsidium 10
dictum ab obsidendo, quo minus hostis egredi posset. in<(si)>di<(a)>e
item ab [abjsedendo, cum id ideo facerent quo facilius deminuerent
bostis. duplicarii dicti quibus ob virtutem duplicia cibaria ut darentur
91 institutum. turma terima (E in U abiit), quod terdeni equites ex
tribus tribubus Titiensium, Ramnium, Lucerum fiebant. itaque primi 15
singularum decuriarum decuriones dicti, qui ab eo fn singulis turmis
sunt etiam nunc temi. quos hi primo administros ipsi sibi adopta-
bant, optiones vocari coepti, quos nunc propter ambitionem tribuni
faciunt. tubicines a tuba et canendo, similiter liticines. classicos a
classe, qui item cornu[u]o canu<(n)>t, ut tum cum classes comitiis ad 30
comit<(i)>atum vocant.
92 17. quae a fortuna vocabula, in his quaedam minus aperta ut
1 CfV Lyd. de mens. IV 72 — 124, 12 W. {xiXiovg yag VTCccaitiarag 6 'Pa^vXog
{lovovg ha^s yiccl (liXitccg avrovg ccTto rov ccqi&^ov iyidXsasv oiovsl j^iXlovg^ ro Ttglv
aariXXirag JtQoaayogsvofjiSvovg) ; Dig. XXIX 1,1 (. . . aut a numero mille homi-
num); Dio frgm. V 8; Isid. IX 3, 32; Suet p. 318, 5B.; Sijncell. p. 367 \\ 3 Cf.
TG. s. hastatus | Cf. Fest. Pauli 204, 11 (pilani pilis pugnantes) ; Lyd. demag. 146
= 48, 16 W. {TttXccQiov &Kovriarai) \\ 5 Cf Veget. III 14; TG. s. triarii || 6 Cf Fest.
306'', 4. 193", 19; Pauli 223, 11 || 8 Cf Fest. Pauli 17, 16 (auxiliares . . . dicti ex
graeco vocabulo a^^r]aig quod nos dicimus . . . auctionem) || 9 GL. II 118, 8 (prae-
sideo praesidium) || 11 Cf Serv. in Aen. XI 531 (insidere est dolose aliquem ex-
spectare: unde et insidiae nominatae sunt) = Isid. X 152 \\ 14 Cf Fest. 355", 6
(turmam . . . ait Curiatius quasi terimam: quod terdeni . . . terni eisdem verbis
nisi quod ex eo pro ab eo); v. Kriegshammer 95 \\ 17 Cf Fest. 198^, 11; PauU
184, 13 (in re militari optio appellatur is, quem decurio aut centurio optat sibi
rerum privatarum ministrum e. q. s.) ; Non. 68, 1 ibique Varro d. v. p. B. ; Plut.
Galb. 24; Lyd. de mag. I 46 = 47, 4W. {ojtricoveg aiQsrol rj '/Qa(i^arslg) ; Don.
in Fun. V 8, 27 \\ 19 Cf. Fest. Pauli 116, 16; Caesell. Vind. apud Gell. XX 2;
GL. I 28, 14 = 38, 5. 87, 16. 541, 24; suppl. 74, 28; TG. s. liticen et tubicen ||
20 Cf VI, 92; Quintil. 16, 33 (iam sit et classis a calando); GL. III 482,24
(classe . . . fac derivativum. Classicus e. q. s.)
2 singula[e] Groth \\ 5 triani || 6 del Aug c. al. \\ 7 subsidete: corr Laet ij
11 Indie-: corr Sp. \\ 12 absidendo: corr Sp. \\ 17 sunt- Etiam || 18 c^pti | abitione ||
19 litigines: corr Bhol || 20 cornu (ex curnu) uo: corr Mommsen \ canit || 21 add
Vertr
LIBER V 88-95 29
pauper, dives, miser, beatus, sic alia. pauper a paulo lare. mendicus
a minus, cui cum opus est minus f nullo est. dives a divo qui
ut deus ni[c]hil indigere videtur. opulentus ab ope, cui eae opimae;
ab eadem inops qui eius iudiget, et ab eodem fonte copi[i]s ac copio-
6 sns. pecuniosus a pecunia magna, pecunia a pecu: a pastoribus enim
horum vocabulorum origo.
18. artiticibus maxima causa ars, id est, ab arte medicina ut sit 93
medicus dictus, a sutrina sutor, non a medendo ac suendo, quae om-
nino ultima huic rei. * * * earum rerum radices, ut in proxumo libro
10 aperietur. quare quod ab arte artifex dicitur nec multa in eo obscura,
relinquam. similis causa quae ab scientia voca<(n)>tur aliqua ut prae- 94
stigiator, monitor, nomenclator; sic etiam quae a spatio quodam di-
cuntur, cursor, natator, pugil. etiam in hoc genere quae sunt voca-
bula, pleraque aperta, ut legulus, alter ab oleis, alter ab uvis. haec
if> si minus apei-ta: vindemiator, vestigator et venator, tamen f idem, quod
vindemiator vel quod vinum legit dicitur vel quod de viti id demunt;
vestigator a vestigiis ferarum quas indagatur; venator a ventu, quod
sequitur fverbum adventum et inventum.
19. haec de hominibus: hic quod sequitur de pecore, haec. pecus 95
20 ab eo quod [perjpascebant, a quo pecora universa. quod in pecore
1 Cf. Isid. X 176 (mendicus dictus quod minus habet unde vitam degat) ||
Ssqq. Cf. TG. s. copis; Non. S4, 19 et 30,32; GL. II 321, 24 (vetustissimi tamen
etiam fscil. praeter 'Ops^ et Hnops^] hic et haec et hoc ops et cops pro opulentus
et copiosua proferebant) || 5 Cf. § 95 ; Fest. 213*, 20 (a pecore ut pecunia) ; Pauli
23, 8; Plin. XXXIII 43 (nota pecudum, unde et pecunia appellata); Colum. VI
praef; Non. 42, 22 ibique Cic. de rep.j GL.VII 525, 6. 8; I 107,33; Lyd. de
ma(j. I 21 = 24, 2lW. (iv yap taZg vXaig zug oU^^asig Ix^'''''^^ ol Jtglv xal ror
vofiadixbv TifK&VTSs 3iov . . . (ir]dk avt&v ^aeiXecov aTta^iovvtiov vB(ifiv iysXag xal
j^QTjnata avXXiysiv \&n'y avt&v od^ev xal itsxovviav xat avtovg ta jjpTjfiara
xaXovai); Ovid. Fast. V 280 \\ 7 sqq. Cf GL. II 434, 1 (artium vero nomina . . . om-
nia post verba naturaliter sunt accipienda . . . suo post sutor . . . moneo monitor
curro cursor . . .) || 12 Cf Fest. 138^, 29 \\ 14 Cf. VI (16 (unde recte Canal con-
cludit deesse nihil); Fest. Pauli 115, 14 \\ 16 Cf ad § 37 \\ 17 Cf VIII 53; Isid.
X 282 (venator quasi venabulator a venabulo). XVIII 7, 4 (venabula . . . quia
venientem excipiunt) || 19 Cf Serv. T>an. in Aen. I 435 (pecus . . . a pascendo);
schol. in Georg. IV 168 (pecus autem vetuste, quia omnia animalia pecora dice-
bant) ; Md. XII 1, 6 (generaliter autem omne animal pecus a pascendo vocatur)
et XII 6, 1; adde Non. 158, 31. 460, 2; TG. s. v.
2 sq. cui quam Canal {et multo 2^>'0 nuUo) | an: nummo.^ | ///// qui ut (er. ut) ||
4 del Turn (cf test.) \\ 5 apecua || 7 ab s. scr. m. 1 ut vid 1| 9 lac sign et hae enim
suppl Beitzenstein || 13 natator (tor lineola rn cor corr m. 1 ut vid) \\ 15 idS'
(• lineola del m. 2 ut vid); an: <memoratu^i dem .? dicam Sk. \\ 16 legere: corr
Sp. II 17 quas^i) indagator iaet | ventu scil. ferarum | 18 an: venabulo.^ cf. test.
(ferarum A. Sp. du,ce amico Aug)
I
30 I>E LINGVA LATINA
pecunia tum pastoribus consistebat et standi fundamentum pes (a quo
dicitur in aedificiis area pes magnus et qui negotium instituit pedem
posuisse), a pede pecudem appellarunt, ut ab eodem pedicam et pedi-
sequum et peculatoriae oves aliudve quid: id enim peculium primum.
hinc peculatum publicum primo f ut cum pecore diceretur multa et 5
96 id esse<(t)> coactum in publicum, si erat aversum. ex qua fructus
maior, hi[n]c est qui graecis usus: <(sus)>, quod vg^ bos, quod liovg,
taurus, quod (ravQogy^ item ovis, quod big: ita enim antiqui dicebant,
non ut nunc TtQo^arov. possunt in Latio quoque ut in Grraecia ab
suis vocibus haec eadem ficta. armenta, quod boves ideo maxime lo
parabant, ut inde eligerent ad arandum; inde arimenta dicta, postea I
tertia littera extrita. vitulus, quod graece antiquitus LxaXog, aut quod
plerique vegeti, vegitulus. iuvencus, iuvare qui iam ad agrum colen-
97 dum posset. capra carpa, a quo scriptum 'omnicarpae caprae'. ircus,
quod Sabini fircus; quod illic fedus, in Latio rure [h]edus: qui in 15
urbe ut in multis A addito aedus. porcus, quod Sabini dicunt fapruno
porco por; i<(n^de porcus, nisi si a Graecis, quod Athenis in libris
1 Cf. Varro d. r. r. II 1, 11 (a quibus ipsa pecunia nominata est : nam omnis
pecuniae pecus fundamentum); Serv. in Buc. 1 32 (omne patrimonium apud ma-
iores peculium dicebatur a pecoribus in quibus eorum constabat universa sub-
stantia: unde etiam pecunia dicta est a ^QC\A\o) = Isid.V 25,5. XVI 18,4: v. Lachm
Kl. Schr. II 163 || 4 sq. Cf. Plut. Poplic. 11 (rag ovaiae &XQ'' ^'^^ ^^^ '^^'^ itQo^a.tcov
TCEKOvXia y.aXov6i,) ; Fest. 213^, 18 (peculatus est nunc quidem qualecumque publi-
cum furtum, sed inductum est a pecore, ut pecunia quoque ipsa) = 237 *■, 13
(peculatus furtum p. e. q.s.); Pauli 75, 11. 23, S; TG. s. peculium {Willers de Verr.
Fl. 21sqq.; Kriegshammer 94) \\ 1 sq. Cf. Varro d. r. r. II 4, 9 (sus graece dicitur
vg); GL. II 25, 1. 27, 23. 455, 8 (§ove bos); Isid. XII 1, 29 sq. (taurus graecum
nomen est sicut et bos . . . bovem Graeci §ovv dicunt); TG. s. v. \\ 8 Cf. GL.
II 17,17. 253,19 {ofte ovis) || 11 Cf. Colum. VI praef. 3 (armentorum adiutorio
. . . unde etiam iumenta et armenta nomen a re traxere quod nostrum laborem
vel onera subvectando vel arando iuvarent); Isid.XII 1, 8 (alii armenta tantum
boves intellegunt ab arando quasi aramenta) || 12 Cf. Varro d. r.r. II 1,9. 5,3;
antiqu. hum. ap. Gell. XI 1,1; apud Colum. VI praef; Fest. Pauli 106,7; Serv.
Ban. I 533; Isid. XII 1, 32; Hesych. s. 'Ixaloe \\ 13 Cf. Censorin. d. d. n. 14,2;
TG. s. iuvencus || 14 Cf. frgm. 84W.; d. r. r. II 3, 7 (a carpendo caprae); Fest.
Pauli 48, 14 (quod omne virgultum carpant); Isid. XII 1, 15 || 14 s^. Cf. frgm. 58W.
= GL. VII 11,5. 69,9 (haedos . . . faedi . . . apud antiquos; item bircos, quo-
niam eosdem aeque fircos vocabant) = 81, 12. 13, 9 (jfircum — hircum); Quintil.
I 5 , 20 (aedos ircosque); Serv. in Aen. VII 695; TG. s. haedus
1 <• consistebat ^pastoribus {<i v m. 2 ut vid) \\ 3 posusse || 4 peculiariae
Lachm (peculiares A. Sp.) || 5 publicu- primo | an: primo furtum cum ? (furtum
post peculatum suppl Vertr) \\ 7 del Mue \ graecis scil. vocabulis \ ■h.js- bvs (ov
supra j scr. m. rec. quod spectat ad v) || 8 ois: corr Bent \\ 9 jibaton- || 11 para-
bant ex parabant (" lineola del m. 2 ut vid) \\ 12 italos || 13 uigitulus: corr Laet \
iouare || 15 sauini | fgdus | q in urbe ante hedus del \\ 16 sauini dicto: corr Laet \
apruno porco poride {cf. adn.) \ add Turn
LIBER V 95-101 31
sacrorum scriptu<m) est fporcae porco. aries t^ui eam dicebant ares, 98
yeteres nostri ariuga, hinc ariugas. haec sunt quorum in sacruficiis
exta in olla, non in veru coquuntur, quas et Accius (p. 227 R}) scribit
et in pontificiis libris (p. 18 Freibisch) videmus. in hostis eam dicunt
5 f ariugem quae comua habeat. quoniam si cui ovi mari testiculi
dempti et ideo vi natura versa, verbex declinatum. pecori ovillo quod 99
agnatus, agnus. catalus a sagaei sensu et acuto, <(ut Cato^ Catulus:
hinc canis, nisi quod ut tuba ac comua [quod], signum cum dent[e],
canere dicuntur, quod hic item et noctuhicus in custodia et in venando
10 signum voce dat, canis dictus.
20. ferarum vocabula item partim peregrina, ut panthera, leo loo
(utraque graeca, a quo etiam et rete quoddam panther et le<^a)>ena et
muliercula^e) Pantheris et Le<^a>ena), tigris qui est ut leo varius, qui
vivus capi adhuc non potuit. vocabulum e lingua armenia: nam ibi
16 et sa^itta et quod vehementissimum flumen dicitur Tigris. ursi Lucana
origo vel, unde illi, nostri ab ipsius voce. camelus suo nomine syriaco
in Latium venit, ut Alexandrea camelopardalis nuper adducta, quod
erat figura ut camekis, maculis ut panthera. apri ab eo quod in locis loi
asperis, nisi a Graecis quod hi <(c^aproe. caprea a similitudine qua-
20 dam caprae. cervi, quod magna cornua gerunt, gervi, G in C mutavit ^
ut in multis. lepus, quod Sicu<li, ut Aeo)>lis quidam Graeci, dicunt
1 Cf. Varro d. r. r. II 4,17 (porcus graecum est nomen antiqnum, sed
obscuratum) |! 2 Cf. Fest. Pauli 100, 6 (harviga dicebatur hostia e.q.s.); Non.
120, 20; Don. in Phorm. IV 4, 29 (haruspex ab hariga eius nominatur. nam
hariga hostia dicitur ab hara e. g. s.); GL. VII 73, 9 (arispex ab ari[u]ga quae est
hostia, iion aruspex); TG. s. arvigas; Hesych. s. &Qixa. || 3 Cf. § 104 || 1 sqq.
Cf IX 74 et ad VII 46; GL. II 121, 10 (quod est catus Cato); Don. in Andr.
V 2, 14; Isid. XII 2, 25 (a canore latratus . . . unde et canere. nihil autem
sagacius canibus); Augustin. d.c.d. IV 21 || 11 sq. Cf Isid. XII 2,8 (de panthere)
et XII 2, 3 (de leone) ; adde frgm. libri III 4 (6W.) || 12 Cf TG. s. panthera
(genus quadripedis vel retis et rete aucupale); Serv. in Gtorg. III 245 (leaena
autem graecum est e.q.s.); GL. II 146, 13, ai. \\ 13 Cf Plin. VI 127 (a celeritate
Tigris incipit vocari: ita appellant Medi sagittam) = Isid. XII 2, 7 || 16 Cf.
Isid. XII 2, 19 II 17 Cf Plin. VIII 69, al. \\ 18 Cf Cassiod. in psalm. 97, 13;
Quint. I 6, 13; Isid. XII 1,27 (aper a feritate) || 19 Cf. Isid. XII 1, 15 \\ 20 Cf
Fest. Pauli 54, 15 (quod xBQaxa id est cornua gerat); Serv. in Aen. I 184 =
Isid. XII 1, 18 II '21 Cf de re r. III 12, 6 (a graeco vocabulo antico quod eum
Aeolis Xinoeiv appellabant); adde fragm. e rer. div. l. XIV apud GeU. I 18, 2
1 scripta I porcoe (del porco) Keil \ an: quidam dicebant (^xxtykQrig? \\
2 an: hinc ariga et mox (v. 5) arigam.*' cf test. jj 3 ollo || 6 is cui: corr Linde-
mann \\ 6 ut natura: corr Sciop || 7 supplevimus (cf test.): ubi prius catulus Sp.
del, posterius Mue \\ 8 an: nisi [quodj .? | comua ex corpua | secl A.Sp. \ del
Vict II 9 noctulucuB (non noctu lucus) || 12 sq. distinximus \ etia et (sic) \ pantherum
A. Sp. I add Rossignol || 17 alexandre^a {lineola disiunxit ni. 2) || 19 add Bent
«^x^aw^ot) II '20 corui GlnC- || 21 siculis: supplevimus (cf test.J, Siculi c. Sp.
32 DE LINGVA LATINA
ksTtoQtv. a Roma quod orti Siculi, ut annales veteres nostri dicuni,
fortasse hinc illuc tulerunt et hic reliquerunt id nomen. volpes, ut
Aelius (Funai. p. 69) dicebat, quod volat pedibus.
102 21. proxima animalia sunt ea quae vivere dicuntur neque habere
animam, ut virgulta. virgultum dicitur a viridi, id a vi quadam hu- 5
moris; quae si exaruit, moritur. vitis, quod ea vini origo. malum,
quod Graeci <(A)>eolis dicunt ^ccXov. fpiuus iuglaus, quod cum haec
nux antequam purgatur similis glandis, haec glans optima et maxima
a love et glande iuglans est appellata. eadem nux, quod ut nox aerepi
103 huius sucus corpus facit atrum. quae in <(h)>ortis nascuutur, alia pere- 10
grinis vocabulis, ut graecis ocimum, menta, ruta quam nunc TtVj-
yccvov appellant; item caulis, lapat<(h)>ium, radix: sic enim antiqui
Graeci, quam nunc Qdcpavov; item haec graecis vocabulis: serpyl-
lum, rosa, una littera commutata; item ex his graecis latina xoUav-
dQov, (lakdxrj, tcv^lvov; item lilium ab leiQLq) et malva ab (lakdxri et 15
104 sisymbrium a 6L6vfi^QCa). vernacula: lact<^u)>c<(a)> a lacte, quod olus
id habet lact; brassica ut p<(r)>aesica, quod ex eius scapo minutatim
praesicatur; asparagi, quod ex asperis virgultis leguntur et ipsi scapi
asperi sunt, non leves; nisi graecum: illic quoque enim dicitur
a6%dQayog. cucumeres dicuntur a curvore, ut curvimeres dicti. fructus, 20
a ferundo, res eae quas fundus et ea [e] qu<(a)>e in fundo ferunt ut
2 Cf. Quintil. 16, 33 (vulpes volipea); GL. VII 112,4 (vulpes quasi volipes
[vel Tolupedes]); Isid. XII 2, 29; Anecd. Helv. 180,2 \\ 5 Cf. Isid. XVII 6, 18
(virga . . . vel a viriditate) || 6 Cf. § 37 \\ % Serv. in Buc. VIII 29 (iuglandea
vocantur quasi lovis glandes) = Isid. X VII 7, 21 ; Gavius Bassus ap. Macr. III
18, 3 (iuglans arbor proinde dicta est ac lovis glana); Non. 122, 30; TG. s. iug-
landes; Anecd. Helv. 180,4 \\ 11 Cf. de r. r. I 31, 4; Fest. 181^, 7 (ocimum graecum
. . .) 1 Cf schol. Nicandr. 528; Dioscor. III 45; Hesych. s. qvtcc; GL. I 553, 26;
TG. s. ruta || 12 Cf. Hesych. s. Qacpavig (TQVfpcov ds (p7\6i naQO. ^(oqievOi, rccg (jiixQCcg
QacpaviSag lsys6d-ai, rag Sh fisydXag Qacpag); adde schol. Cruqu. in Hor. sat. II 8,8
(radices Qaq^avoi) et TG. s. radix et raphanus || 13 Cf. Serv. in Buc. II 11 (pro
herpyllo serpyllum) = Isid. III 3, 3 \\ 16 sq. Cf. GL. IV 7, 4 (quidam putant
hoc lact debere dici, sed non legi nisi in Varrone de lingua latina); Isid. XVII 10,
11 (Lactuca . . quod abundantia lactis exuberat); Mart. Cap. III 307 (lact);
GL. I 102, 4. 303, 6; II 21,9; V 48, 22. 199, 10. 326,25; VI 472, 1; VII
95,13 II 17 Cf. Fest. JPauli 31, 18 (brassica a praesecando est dicta); Hesych. s.
^Qae^^aiy^xri \\ 18 sq. Cf. Fest. Fauli 19, 11 (asparagus herba dicta, quod in aspero
virgulto nascatur); TG. s. v. (qui virgas habet asperas); Isid. XVII 10, 19 (quod
sit spinosus et asper sit frutex eius) || 21 Cf. Varro d. r. r. I 23, 1 (fructum arbitror
esse fundi eum qui ex eo satus nascitur utilis ad aiiquam rem); Gai. II 203
(fructus qui in illo fundo nati erunt)
1 LepoRiN- II 2 id ex hoc || 4 inter s et ea lineola del I (vix I) || 7 malon
aut lac est post pinus (sic Mue) aut latet corruptela (nux A.Sp.) \\ 11 sq. TT€rdNON
13 raphanu: corr Scal || 14 s^- coliandron malachen cyminon | lirio | malba
malache || 16 sisimbriu a sysibrio | lacte a lacte || 17 lact- Blassica {corr Laet)
passica: corr Tu/rn duce Ald || 20 asparagus || 21 a fruendo Turn \ ea equas
et ea eque : corr A. Sp.
LIBER V 101—108 33
fruamur. hinc declinatae fruges et frumentum, sed ea e terra; etiam
frumentum, quod <ad> exta ollicoqua solet addi ex mola, id est ex
sale et farre molito. uvae ab uvore.
22. quae manu facta sunt dicam, de victu, de vestitu, de instrumento 106
s et si quid aliud videbitur his aptum. de victu antiquissima puls; haec
appellata vel quod ita Graeci vel ab eo unde scribit Apollodorus (hist.
Gr. fragm. I p. 462 M.), quod ita sonet cum aqua<^e)> ferventi insipitur.
panis, quod primo figura faciebant, ut mulieres in lanificio, panus; postea-
quam ei figuras facere instituerunt alias, a pane et faciendo panificium
10 c<o>eptum dici. hinc panarium, ubi id servabant, sicut granarium, ubi
granum frumenti condebant: unde id dictum, nisi ab eo quod Graeci id
f x()d)c^v? a quo a Graecis quoque f granum dictum in quo ea quae
conduntur. hordeum ab <|h^orrido. triticum, quod tritum e spicis. i06
far a faciendo, quod in pistrino fit. milium a graeco: nam id ^eXCvri.
15 libum, quod ut libaretur, priusquam essetur, erat coctum. testuacium,
quod in testu caldo coquebatur, ut etiam nunc Matralibus id faciunt
matronae. circuli, quod mixta farina et caseo et aqua circuitum aequa-
biliter fundebant. hos quidam qui magis incondite faciebant vocabant 107
lixulas et similixulas vocabulo sabino: itaque ffrequentia Sabinis. a
20 globo farinae dilatato, item in oleo cocti, dicti [a globo] globi. crustu-
lum a crusta pultis, cuius ea, quod ut corium et uritur, crusta dicta.
cetera fere opera a vocabulis graecis sumpta, ut thrion et placenta.
quod edebant cum pulte, ab eo pulmentum, ut Plautus (Aul. 316, 108
Mil. 349, al.)'^ hinc pulmentarium dictum: hoc primum debuit pasto-
1 Cf. Don. in Eun. IV 7, 46 (a frugibus, quae quod liis fruamur ita dictae
sunt: unde fructus et frumentum) || 2 Cf. § 98; Fest. Pauli 23, 14 (itaque auli-
cocia [aulicocta.^J exta e. q. s.); TG. s. extar; v. Kretzer de Eoman. vocab. pontif. 50 (|
3 Cf. Fest. 141'-, 31 (mola etiam vocatur far tostum et sale sparsum, quod eo
molito hostiae aspergantur) ; Pauli 110,5 (mola, id est farre molito et sale); Serv.
Dan. in Aen. IV 517 (mola id est farre et sale, quam molam salsam a molendo
appellant); GL. V477, 23 \ Cf. Serv. in Buc. X 20 (uvidum . . . unde et uvae dictae
sunt); GL. VII 543, 29 \\ 6 Cf Athen. XIV 648 B || 10 Cf Non. 47, 14 \\ 13 Cf
Augustin. de dial. 11, 6 Crec. (per id quod continetur, ut si quis horreum mutata
littera adfirmet ab hordeo nominatum); Isid. XVII 3, 10 (quod . . . aridum ante
fiat) i Cf Isid. XVII 3, 4 (vel a tritura . . .); TG. s. granarium || 14 Cf. Fest.
157*-, 17 (milium . . . Graecae 8tirp<^i>s iudicant esse, cum id illi -KiyxQov vocent;
tam hercules quam panicum iisXivT}v) \\ 16 Cf VII 44; Ovid. Fast. VI 531 \\ 24
GL. I 73, 7: pulmentum et pulmentarium dicitur . . . Varro autem ad Ciceronem
V pulmentum ait, quod id cum pulte esse^^n^t, et inde pulmentarium dictum;
cf Isid. XX 2, 27
2 qd exta ollico quo: corr Turn \\ 7 add Turn || 8 postea qua || 12 KPOKCN:
LJ
xoxxov Bent et Scal (cf TG. 8. 'granum') \\ 13 horreii || 14 M€AIN€ (suprascr.
m. 2) II 16 es8& ut erat: corr Turn || 18 Hoc |i 19 semiliiulas v \ sauino | an:
frequenti in <usu> Sabinia.? || 20 secl Mtte \\ 21 & urit (sic): exuritur v
Varro de ling. lat. 3
34 DE LINGVA LATINA
ribus. caseus a coacto lacte ut co^a^xeus dictus; dein posteaquam
desierunt esse contenti his quae suapte natura ferebat sine igne, in
quo erant poma, quae minus cruda esse poterant decoquebant in oUa.
ab olla olera dicta, quorum fa gerere cruda olera. e quis ad coquen-
dum quod e terra eru<(itu^r[e], ruapa, unde rapa. olea ab el<(a)>ea; 5
109 olea grandis orcbitis, quod eam Attici f orcben mora. hinc ad pecudis
carnem perventum est. fsuilla, sic ab <(a)>liis generibus cognominata.
hanc primo assam, secundo elixam, tertio e iure uti c<^o)>episse natura
docet. dictum assum, quod id ab igni assudescit: uuidum enijn
quod humidum, et ideo ubi id non est, sucus abest; et ideo sudan- lo
dum assum destillat calore[m], et ut crudum nimium habet humoris,
sic excoctum parum habet suci. elixum e liquore aquae dictum et
110 ex iure, quod iucundum magis conditione. succidia ab suibus c<(a)>e-
dendis: nam id pecus primum occidere coeperunt domini et ut ser-
varent sallere. tegus suis ab eo quod eo tegitur. perna a pede. 15
sueris a nomine eius. oiSfula ab offa, minima suere. insicia ab eo
quod insecta caro, ut in carmine Saliorum (p. 345 M.) est, quod in
extis dicitur nunc prosectum. murtatum a murta, quod f eo ad large
111 fartis. quod fartum intestinum crassundiis, Lucan<(ic^am dicunt, quod
milites a Lucanis didicerint, ut quod Faleriis Faliscum ventrem. fundo- 20
1 Cf. VI 43 (a lacte coacto) || 6 Cf. Fest. 181^, 18 sqq. cum Paulo 180, 9
(orchitis genus oleae ex Graeco dictum) || 7 Cf. GL. II 80, 4 (ovinus quoque ab
ove et suinus a sue: nam ovilla et suilla diminutiva sunt . . . suina suilla ovina
ovilla) II 9 Cf Isid. XX 2, 22 (quod ardeat quasi arsum) | Cf § 24; TG. s.
uvidus; schol. in Verg. ecl. X 20 = GL. VII 543,29; Suet. p. 294, 7 Reiffersch. \\
10 Cf Don. in Eiin. II 3, 27 (sucus est humor in corpore quo abundant bene
valentes) || 12 Cf Fest. Pauli 76, 17 (elixa a liquore dicta) || 13 Cf Non. 171, 1
(dicitur et succidia [suicidiaX] quod est laridum) i| 14 sg. GL. 1375,17: veteres
ambiguitatem appeliationis vitantes et analogiam sequentes . . . a positione
sallo, non sallio ut Sallustius . . . Varro ad Ciceronem quinto: 'ut servarent
sallere' || 16 Cf Macr. VII 8, 1 (isicium, quod ab insectione insicium dictum
amissione n litterae postea quod nunc habet nomen obtinuit); TG. s. ensicium ||
18 Cf Plin. XV 118 (et alius usus bacae [scil. myrti] fuit apud antiquos,
antequam piper reperiretur, illam optinens vicem, in quodam etiam genere opsonii
nomine inde tracto, quod etiam nunc myrtatum vocatur) || 19 Cf GL. I 94, 14
(lucanica feminino genere intellegitur hira, hoc est intestinum aut aliud quod
unusquisque intellegere voluerit) ; Martial. IV 46, 8 (et Lucanica ventre ciim
Falisco), al.
i agerere (ger ex gen); an: a cruore .^ || 5 etr§ rure: correximus duce Turn
(e terra erueretur) 1 add Vict || 6 attico: corr Sp. \ 6Qxi{L0Q0v Buttmann, Bqxiv
{lOQiav Canal \\ 7 suilla ex suillj inter scribendum \ <^ut ab sue)> suilla A. Sp. (ut
c. al); an: suilla <^a sue et alia)> .^ nisi plura desunt \ ilis: corr Mue || 8 hinc ||
9 dictu ex dicta inter scribendum \ assuescit; an: assud<^escit id est uv)>escit.^ j
Vbidu il 10 sq. sudando Laet | calore || 13 iuro || 14 c§perunt |i 15 sallire (cf test.) ||
15 q. eo II 16 sue re |i 17 an: Saliorum <^prosicium) est.^ cf Fest. Pauli 225, 15;
Non. 220, 17; TG. s. 'prosiciae' || 18 ea Laet \ ad<ditur> A. Sp. || 19 <e> cras-
sundiis Mue \ add Laet: v. test.
UBEK V 10«— 114 35
luni a fundo, quod f ut reliquae partes, sed ex una parte sola apertum;
ab hoc Graecos puto tv^Xbv svtiQov appeUasse. ab eadem fartura far-
cimina <in> extis appellata, f a quo, in eo quod tenuissimum intestinum
fartuni, hila ab hilo dicta illo quod ait Ennius (Ann. 14 V}): 'neque
b dispendi[i] facit hilum.' quod in hoc farcimine suramo quiddam eminet,
ab eo quod ut in capite apex, apexabo dicta. tertium fartum est
longavo, quod longius quam duo illa. augmentum, quod ex immolata 112
hostia desectum in iecore in por<(ric>iendo a<(u^gendi causa. magmen-
tum a magis, quod ad religionem magis pertinet: itaque propter hoc
10 <^mag^mentaria fana constituta locis certis quo id imponeretur. mattea
ab eo quod ea graece ^dttvri. item Graecis singillatim fhe§-ovum
bulbum.
23. lana Graecum, ut Polybius (fragm. inc. 99 [104] H.) et Calli- ns
machus (fragm. 408 Schn.) scribunt. purpura a purpur<^a)>e maritumae
16 colore[nt], P<(o)enicum, quod a Poenis primum dicitur allata. stamen a
stando, quod eo stat omne in tela velamentum. subtemen, quod subit
stamini. trama, quod tram<(e^at frigus id genus vestimenti. densum
a dentibus pectinis quibus feritur. filum, quod minimum est hilum:
id enim minimum est in vestimento. pannus graecum, ubi f ea fecit. 114
ao panuvellium dictum a pano et volvendo filo. tunica ab tuendo cor-
pore, tuuica ut f indica. toga a tegendo. cinctus et cingillum a cin-
gendo, alterum viris, alterum mulieribus attributum.
2 Cf. Isid. XI 1, 131 {xvtfXov Ivrsgov) || 3sq. Cf. Varro in GL. 1 102, 15 (hilum
Varro rerum humanarum intestinum <iicit tenuissimum, quod alii hillum appel-
laverunt); Non. 133,5 (hillas intestina veteres esse dixerunt); Festus Pauli 101,8;
Fseudacr. in Hor. sat. II 4, 60 (hillae et hilli dicuntur salsa intestina e.q.s.);
Isid. X 186 ^W isq. Cf praeter V 60 etiam 1X54 \\ 6sq. CfArnob. VII 34 (apexaones
. . . longavi, quae sunt nomina et farciminum genera e. q. s.); TG. s. v. \\ 7 Cf
Amob. VII 35; TG. s. augmentum || 9 Cf Serv. Dan. in Aen. IV 57 (maius
augmentum) ; Arnob. VII 34 s. f ; Fest. Pauli 136,4 (magment<at>um magis augmen-
tatum); TG. s. magmentum || 10 Cf. TG. s. magmentarium {i(p' ov xu ajtXdyxva
xi9dfi£va xotg ^oofiof? TCQoacp^govxai) j Cf TG. s. matia et mattia {ytBQltpoQa) ||
12 Non huc spectant quae Apicius p. 153 ex Varrone de bulbis adfert, quamquam
huc rettulit Canal || 16 Cf schol. Bemb. in Heaut. II 3, 52 (ab eo quod subeat sta-
men [stamini?]); Serv. in Aen III 483 \\ 20 Cf TG. s. pannum; Non. 149, 17; Hesych.
8. 7Ci\vLov {'navovtiXiov \i. e. -navovriXiov] 7) CTpaxTog) || 21 Cf. schol. in Pers. V 14 ;
1 quod <^non ex)> utraque parte Sp. (non c. Ald); an: quod in<^clu8um> reliqua
e parte ? || 2 TYphloN€NT6PON || 3 farcimina ex fac cimina ut vid | an: a quo <^farti-
culum^ \ m? tenuissimum ex testinuissimum (sti et ' lineolis del m. 3 ut vid) ||
ab hilo
4 hila dicta- Hilo qfl": corr Lachm || 6 Bemin& (s ea^. m. 3) \\ 8 sq. im poriendo :
corr Sp. I add Turn c. al. | Magnentu || 10 mtarea: corr Turn \ matt^: mattea
(= iiaxxvri) Popma || 11 sq. MATTT€ | he§- Ouu- bvlbvm- {quae lacunosa esse sensit
Scal) II 13 polibiuB || 16 colerent (colore, ut Lachm) \ Penicu ; penis || 16 velu-
mentxim Ellis || 17 add vir d. apud Aug || 18 ad entib; j pectinis, is ex ii vel u ||
19 grecus | ubi Aeolis n&vog Sp.; an: ubi E <pro> A facit.^ || 21 ut induca
Laet; an: ut <^tu^endica .?
3*
36 DE LINGVA LATINA
116 24. arma ab arcendo, quod his arcemus hostem. parma, quod e
medio in omnis partis par. conum, quod cogitur in cacumen versus.
asta, quod astans sol[l]et ferri. iaculum, quod ut iaciatur fit. tragula
a traiciendo. scutum <^a)> sectura ut secutum, quod a minute consectis
116 fit tabellis. umbonis a graeco, quod ambonis. gladium C in Gr com- 5
mutato a clade, quod fit ad hostium cladem gladium; similiter ab
[hjomine pilum, qui hostis periret, ut perilum. lorica, quod e loris
de corio crudo pectoralia faciebant; postea subcidit galli<(ca^ e ferro
sub id vocabulum, ex anulis ferrea[m] tunica[m]. balteum, quod cin-
gulum e corio habebant buUatum, balteum dictum. ocrea, quod oppo- 10
117 nebatur ob crus. galea ab galero, quod multi usi antiqui. tubae ab
tubis, quos etiam nunc ita appellant tubicines sacrorum. cornua, quod
ea quae nunc sunt ex aere, tunc fiebant bubulo e comu. vallum vel
quod ea varicare nemo posset vel quod singula ibi extrema bacilla
furcillata habent figuram litterae V. cervi ab similitudine cornuum 15
cervi; item reliqua fere ab similitudine ut vineae, testudo, aries.
118 25. mensam escariam cillibam appellabant; ea era[n]t quadrata ut
etiam nunc in castris est; a cibo cilliba dicta; postea rutunda facta,
et quod a nobis media et a Graecis mesa, mensa dict<^a^ potest; nisi
etiam quod ponebant pleraque in cibo mensa. truUa a similitudine 20
truae, quae quod magna et haec pusilla, ut truella; hanc Grraeci truUan.
Non. 406, 13 (toga dicta est a tegendo); GL. II 35, 14 (e . . . transiit in . . .
tego toga); Lyd. de mag. 17 = 13, llW. {toya olovsl 6xs7tcc6^cc ccito rov riysqs
y.ar avricroixov ovrco yccQ ro 6-x,iitsi,v 'Pcoiiccloi xcclovai); Mart. Cap. III 233 (a
tegendo toga); Isid. XIX 24, 3; TG. s. v. (quod corpus tegit) i Cf. Non. 47, 20
(cingillum a cingendo); TG. s. cingulum
2 Cf. Serv. in Aen. III 680 (conus . . . a rotunditate in acumen levatur) ;
TG. s. V. II 3 sg. Cf. Non. 327, 18 (iacere significat emittere; unde et iaculum) |
Cf. Varro ap. Non. 553, 29 (tragulave traiecit) || 5 Cf. gloss. de Pmdent. p. 32, 19
ed. Burnam (gladius a clade) || 7 Cf. schol. in Verg. Aen. XI 679 (lorica est
tegimen de corio tamquam de loro factum); Isid. XVIII 13, 1 (quod loris careat) ||
9 Cf Serv. in Aen. V 313 (balteus . . . quo cingimur) = Isid. XIX 33, 2; Lyd.
de mag. II 13 = 69,19 W. (^dlrsov rov JwCT^pa Xsyovet); GL. I 77, 8 ibique
Varro; TG. s. v. \\ 10 Cf. Lyd. de mag. I 46 = 48, 5W. {oKQs&roi . . . rccg xv^-
^ccg TtsQmscpQccyjisvoi) \\ 11 Cf.Fest. 352^^, 23 ibique Mue \\ 11 sq. Cf. § 121; Fest.
Pauli 43, 9 (cillibae mensae rotundae) et 77, 11 (escariae mensae quadratae
vocantur . . .) || 19 GL. I 58, 17: mensam sine n littera dictam Varro ait, quod
media poneretur: sed auctores cum n littera protulerunt, Vergilius saepe. sed
et mensam cum n posse dici idem Varro ait, quod et mensa [^Qcord] edulia in
ea [escolenta] ponerentur; cf. Plut. Sympos. VIII 6, 726 F {(liivaav ^hv rr]v rQcc-
Tcs^av &7ib T^s iv figccj d-hsmg) \\ 20 Cf Pseudacro in Ror. sat. II 3, 144
3 S0II& II 4 add Laet | aminute ex aminutj | csectu: corr Aug \\ 5 Pladius:
corr Sp. 1 fi • In • f • || 7 q hostem | ferir&: corr Aug \\ 8 gallj e: corr Mue || 9 ferrea
tunica" (" in fine v. longius distante): corr Turn \\ 14 uacilla || 18 rutunda
facta ex rutundg factg||19 agrecis mesa- msa | dici potest: corr Mue \\ 21 troula:
corr Klotz \ Mnc: corr Sp. \ THvllan; an rQvrjXiSa duce Scal? cf. Hesych. et Lueian.
Lexiph. 7
LIBER V 116—121 37
trua[e] qu^a^ e culina in lavatrinam aquam fundunt; trua, quod travolat
ea aqua. ab eodem est appellatum truleum: siraile enim figura, nisi
(juod latius est, quod concipit aquam, et quod manubrium cavum non
est nisi in vinario truleo. accessit matellio a matula dictus [et dictus], 119
5 qui, posteaquam longius a figura matulae discessit, et ab aqua aqualis
dictus. vas aquarium vocant futim, quod in triclinio allatam aquam
infundebant; quo postea accessit na[g]nus cum graeco nomine et cum
latino nomine graeca figura barbatus. pelvis pede<(l)>uis a pedum la-
vatione. candelabrum a candela: ex his enim funiculi ardentes fige-
10 bantur. lucerna post inventa, quae dicta a luce aut quod id vocant
Xvxvov Graeci. vasa in mensa escaria: ubi pultem aut iurulenti quid 120
ponebant, a capiendo catinum nominarunt, nisi quod Siculi dicunt
xdrivov ubi assa ponebant; magidam aut langulam alterum a magni-
tudine alterum a latitudine finxerunt. patenas a patulo dixerunt, ut
15 pusillas, quod bis libarent cenam, patellas. tryblia et canistra quod
putant (Funai. p.ll7) esse latina, sunt graeca: xqv^Xiov enim et y,avovv
d<i)>c<^untur)> graece. reliqua quod aperta sunt unde sint relinquo.
26. mensa vinaria rotunda nominabatur cilibantum, ut etiam nunc 121
in castris. id videtur declinatum a graeco f ciliceo, a poculo cylice
4 Cf. Fest. Pauli 126, 3 (matellio deminutivum a matula) || 5 Cf. GL. I
118, 30 (aquales . . . huius autem principale nomen est aqua) || 6 Cf. Fest. Pauli
89, 4; Serv. in Aen. XI 339 = Lact. Plac. in Theb. VIII 297; Don. in Andr.
III 5, 3. Phorm. V 1, 19; Pseudacr. in A. P. 231; Isid. X 110; TG. s. futis et
effutire || 1 sq. Cf Fest. 177^, 5 == Paul. 176, 5 {ubi barbatum et nani); TG. s.
bardatus || 8 Cf Fest. Pauli 247, 1; TG. s. v. (quod pedes ibi lavantur); schol.
in luv. III 277 (in quibus pedes lavant . . . noSdvinxQa); Isid. XX 6,8 || 9 Cf.
Fest. Pauli 46, 7 (quod in eo candelae figantur); Serv. in Aen. I 727 (quae in
capitibus uncinos baberent quibus affigi solebant vel candelae vel funes) et Varro
rer. hum. apttd Servium Dan. II 225 (ut in quo figunt candelam, candelabrum
appellant) = Macr. III 4, 2; Isid. XX 10, 2 sq. et 5; Plin. XXXIV 11 \\ 10 Cf
Serv. in Aen. I 726 (a lychno autem lucema dicta est . . . si enim a luce diceretur,
non staret versus) = Lact. Plac. in Theh. I 521; Isid. XX 10, 2 \\ 12 Cf TG.
s. catinus |i 14 Cf Isid. XX 4, 10. 8, 2 (oris patentioribus) || 15 Cf Fest. Pauli
45, 19 (cana dicunt Graeci, nos canistra e. q. s.); TG. s. canistrum || 18 Cf § 118 ||
19 Cf Macr. V 21, 19 (xvitxog, quod poculi genus nos una littera immutata
calicem dicimus)
1 tru§ que culina: corr Mu£ \ post aquS fundunt usque ad VI 61 finit cum
deficiat F, quae de quaternione nunc deperdito adhibitis et apographis melioribus
et F'' i. e. lectionibics editioni priticipi a Petro Victorio et lacobo Diacetio ad-
scriptis [{F"^ ubi e silentio testandumj cum probabilitate effici possunt adnotavi-
mu^: ac saepius inter plures scripturas optio relinquenda erat \\ 8 concipiat {F'')
vel concipit || 4 uinaria trulla: corr Christ \ matiolio: corr Ald \ secl Tum \\
7 magnus; corr Tum (| 8 add Scal duce Ald \\ 11 licnon | pultes F" \\ 18 catinon |
autem vel aut; an ac^ || 16 triplia || 16 triplion | canunun: corr Sp. \\ 17 de: cor-
reximus | gr§ca: corr Canal || 18 an: cilliba ante.'' || 19 xvUxelai Tum, cui id
add Mue
38 DE LINGVA LATINA
fqui illa. capid<(es)> et minores capulae a capiendo, quod ansatae ut
prehendi possent, id est capi. harum figuras in vasis sacris ligneas
122 ac fictiles antiquas etiam nunc videmus. praeterea in poculis erant
paterae, ab eo quod f latini ita dicunt dictae. hisce etiam nunc in
publico convivio antiquitatis retiaendae causa, cum magistri fiunt, potio 5
circumfertur, et in sacrificando deis lioc poculo magistratus dat deo
vinum. pocula a potione, unde potatio et etiara posca. haec possunt
a poto, quod notog potio graece. origo potionis aqua, quod <^a^equa
123 summa. fons unde funditur e terra aqua viva, ut fistula a qua fusus
aquae. vas vinarium grandius sinum ab sinu, quod sinum maiorem 10
cav<^a^tionem quam pocula habebant; item dictae lepestae, quae etiam
nunc in diebus sacris Sabinis vasa vinaria in mensa deorum sunt po-
sita; apud autiquos scriptores graecos iuveni appellari poculi genus
dE7CS0Tav: quare vel inde radices in agrum Sabinum et Romanum sunt
124 profectae. qui vinum dabant ut minutatim funderent, a guttis guttum 15
appellarunt; qui sumebant minutatim, a sumendo simpuium nominarunt.
in huiusce locum in conviviis e Grraecia successit epichysis et cjathus;
126 in sacruficiis remansit guttus et simpuium. altera vasaria mensa erat
lapidea quadrata oblonga una columella; vocabatur cartibulum. haec
in aedibus ad compluvium apud multos me puero ponebatur et in ea 20
et <^cir)>cum ea<(m^ aenea vasa: a gerendo cartibulum potest dictum.
1 Cf. Fest. Pauli 48, 9 (capis poculi genus, dictum a capiendo); Non. 547, 12
(etiamnunc pocula quae vocant capulas et capides); TG. s. capedo; GL. II 251, 12 \\
4 Cf. Macr. V 21, 4 (patera enim ut et ipsum nomen indicio est planum ac
patens est); Isid. XX 5,2; TG. s. v. (a patendo) || 7 sq. Cf. VI 84; Isid. XX 5, 1
(poculum a potando nominatum). 3, 1 (potio a graeca derivatione vocatur: hanc
enim illi tvotov dicunt); TG. s. potio (itoTog TtoTov) || 8 sq. Cf. Fest. PauU 84, 16 (a
fundendo dictus j Cf. Lyd. d. mens. IV 46 = 101, 25 W. {aicovccv avrrjv ^Paniaioig
19-og v.aXalv &no rfig ioorriTog) ; Isid. XX 3,1 (quod superficies eius aequalis sit) ||
10 Cf. 1X21; Non. 547, 15 (sinum et galeola vasa sinuosa); GL. II 262, 23 (dicitur
tamen hoc sinum i producto et significat vas); schol. Veron. et Serv. inBuc. VII 33
(ibique Varro d. v. p. B.) ; GL. IV 259, 34; TG. s. sinum et lepista || 11 Cf Fest. Pauli
115, 6 (lepista genus vasis aquarii); Non. 547, 20 ex Varrone d.v.p.M. (lepistae
etiamnunc Sabinorum fanis pauperioribus plerisque aut fictiles sunt aut aeneae) ||
15 Cf. schol. luv. in III 263 (ab eo quia guttam mittit); Fest. Pauli 93,13
(gutturnium . . . ab eo quod propter oris angustias guttatim fluat); TG. s. gutus ||
16 Cf Fest. Pauli 337, 10 (vas parvulum non dissimile cyatho); schol. luv. in
VI 343 (simpuvium); TG. s. simpulum (xva&og); v. Kretzer de Bom. vocah.
pontif. 66 II 19 Cf TG. s. cartibulum (mensa quadrata quae in atriis ponitur)
1 qui <in)> illa {scil. erat) Mue \ capit: corr Sp. (capis Turn) \\ 2 prghendi
F' II 4 dicunt secl v; an: Latini <^patere aper^ta dicunt .? || 7 postea hgc: corr
Turn II 8 TtoTcp Mue \ potos | gr§ce origo potionis- Aqua F" \\ 11 add Ald \ dicta
flepeste: corr Mue duce Sciop \\ 12 sabinis vel sauinis || 14 depesta || 16 simpu-
lum: corr Brinhmann (item 18) || 18 uasaria 'quamvis ah alio uinaria repositum
fueraf F"' || 19 columella {non columbella) F^ \\ 20 ad vel a || 21 suppl Christ \
cartibulum potest vel cartibum post
LIBER V 121—129 39
27. praetereH erat tertium genus mensae et quadratae vasorum; i26
voca<(ba)tur urnarium, quod urnas cum aqua positas ibi ])otiBsimum
habebant in culina. ab eo etiam nunc ante balineum iocus ubi poni
solebat urnarium vocatur. urnae dictae, quod urinant in aqua haurienda
r. ut urinator. urinare est mergi in aquam. f impurro fictum ab urvo, 127
quod ita flexum ut redeat sursum versus ut in aratro quod est urvum.
calix a caldo, quod in eo calda puls apponebatur et caldum eo bibe-
bant. vas ubi coquebant cibum, ab eo caccabum appellarunt. veru a
versando.
10 28. ab sedendo appellatae sedes, sedile, solium, sellae, siliquastrum; 128
deinde ab his subsellium: ut subsipere quod non plane sapit, sic quod
non plane erat sella, subsellium. ubi in eiusmodi duo, bisellium dictum.
arca, quod arcebantur fures ab ea clausa. armarium et armamentarium
ab eadem origine, sed declinata aliter.
15 29. mundus muliebris dictus a munditia. ornatus quasi ab ore 12»
natus: hinc enim maxime sumitur quod eam deceat. itaque id paratur
speculum. calamistrum, quod his calfactis in einere capillus omatur.-
qui ea ministrabat, a cinere cinerarius est appellatus. discerniculum,
quo discernitur capillus. pecten, quod per eum explicatur capillus.
5 Cf. ad 41,13 || 7 Cf. Fest Pauli 47,1 (quod in eo calidum bibitur),- aliter
GL. II 167,1 {&7tb tov xvU^); Macr. V 21, 18 al. || 8 Cf. TG. s. caccabus {nav-
^■eifjrjs) II 10 sr/. Cf Fest. 340^, 10 (seliquastra sedilia antiqui generis appellantur
D littera in L'conversa, ut etiam in sella factum est et subseliio et solio, quae
non minus a sedendo dicta sunt) et 298^, 14 (solla [i. solia] appellantur sedilia
e.q.s.); Lyd. d. mag. 17 = 13, 20W. (rbv dk h^govov aoXiov ini%(OQlm d)v6[iatov
&vrl XQV gHXiov xar' &vri6xoixov, mg (prjeiv 6 'Paniaiog "AcnQog); Serv. in Buc. 12
(sella pro sedda dicitur a sedendo); GL. VII 13, 14. 26,17 (seddam sellam); VI
26, 3 (sellam a sede); II 118, 2 (sedeo sedile); Sero. in Aen. VII 169 (solium
. . . secundum Asprum per antist<^o^ichon . . . qnasi sodium a sedendo); Isid.
XX 11, 9sq. et 16, 4 (cf diff. 524); TG. s. siliquastrum et subsellium |i 12 Cf
TG. s. biclinium || 13 Gf. Fest. Pauli 16, 5 (arca in qua quae clausa sunt tuto
manent); Serv. in Aen. 1262; Non. 32, 5; Isid. XI 1, 73. XV 14, 5 (ab arcendo).
XX 9, 2 (diff. 9) I Cf § 115; TG. s. armaria (arca maiora); GL. II 75, 7. 12;
III 462, 32; VII 265, 1. 296, 24; Isid. XV 5,4 \\ 16 Cf Fest. 142^, 16 = Puul.
143, 1 (mundus etiam dicitur omatus mulieris . . . mundus quoque appellatur
lautus et purus); Liv. XXXIV 7,9; Varro Menipp. frgm. 420 Buech. || 11 sq. Cf.
Dig. XXXIV 2, 19 § 8 (speculum . . . quod mulier mundi causa habuit) |! 18 Cf
Pseudacr. in Hor. sat. I 2, 98 (cinerarii . . . ab officio calamistrorum i. 0. veruum
in cinere calefaciendorum, quibus matronae capillos crispabant); Non. 546, 13;
Serr. in Aen. XII 100 (acus maior quae calefacta . . . intorquet capillos) = Isid.
X 57. XX 13,4; TG. s. calamistratus |i 18 Cf Non. 35, 29 (acus quae capillos
. . . dividit, dicta a discernendo). 282, 21 \\ 19 Cf GL. II 126, 13 (a pectendo
pecten)
1 an: it<^em^ .^ || 2 vocatum Sp., fortasse recte \\ 5 orinator orinare: corr
Bent I imburum v, imburvom Mue | urbo: corr Mue \\ 6 uersus est in: corr Ald \
aruum || 7 plus: corr Laet \\ 8 uera: corr Ald \\ 10 eouum: corr Aug c. al. |i 16 an:
mundus (^omatus) .'' v. test. \\ 16 <(ob^ id Laet {quod significat id)
40 DE LINGVA LATINA
130 speculum a speciendo, quod ibi {s}e spectant. vestis a vellis vel[a]
ab eo quod vellus lana tonsa universa ovis. id dictum, quod vellebant.
lan<^e^a ex lana facta. quod capillum contineret, dictum a rete rieticu-
lum; rete ab raritudine; item texta fasciola, qua capillum in capite
alligarent, dictum capital a capite, quod sacerdotulae in capite etiam 5
nunc solent babere. sic rica ab ritu, quod Romano ritu sacrificium
feminae cum faciunt, capita velant. mitra et reliqua fere in capite
postea addita cum vocabulis graecis.
131 30. prius fde ind[e]utui, tum amictui quae sunt tangam. capi-
tium ab eo quod capit pectus, id est, ut antiqui dicebant, comprehendit. lo
indutui alterum quod subtus, a quo subucula; alterum quod supra, a
quo supparus, nisi id quod item dicunt osce. alterius generis item
duo, unum quod foris ac palam, palla; alterum quod intus, a quo in-
tusium, id quod Plautus dicit (Epid. 231): 'intusiatam patagiatam cal-
tulam ac crocotulam.' multa post luxuria attulit, quorum vocabula i5
132 apparet esse graeca, ut asbest<(in)>on. amictui dictum quod amiectum est,
id est circumiectum, a quo etiam quo[d] vestitas se involvunt, circum-
iectui appellant, et quod amictui habet purpuram circum, vocant cir-
cumtextum. antiquissimi amictui ricinium; id, quod eo utebantur du-
1 Cf. VI 82; GL. II 125,9 (a simplici quoque quod in usu non est specio
species speculum pro speciculum per syncopam ci euphoniae causa); Serv. in
Aen. 1 180 (in quo nos intuemur) j Cf. V 54; d. r. r. II 11,9; additam. ad Serv.
in Georg. III 306 (vellera autem a vellendo dicta) ; Isid. XIX 27, 1 ; TG. s. v. \\
3 sq. Cf. Non. 542, 8 (tegmen capitis muliebre); Isid. XIX 31, 7 1| 5 Cf. Fest. Pauli
57, 6 ; TG. s. capitalis (jtQocxEcpdXavov) || 6 Cf. Gran<^iusy apud Fest. 277^, 6
(muliebre cingulum capitis quo pro vitta fiaminica redimiatur) et 289^, 21 (pro
palliolo mitrave); Non. 539, 17; Serv. Ban. in Aen. IV 137; TG. s. v. \\ 7 Cf
Serv. in Aen. IV 216. IX 613; Isid. XIX 31, 4sq.; TG. s. mitra || 9 Cf Non.
542,23 (capitum tegmina) || 11 sq. Cf.Varro d.v.p.B. apud Non. 542,20 (postea-
quam binas tunicas habere coeperunt, instituerunt vocare subuculam et indusium)
et 540, 9 (supparum . . . dictum quod subtus appareat); TG. s. subucula et sup-
para; GL. II 169, 17 (supparus neQioafiiov et hoc supparum); Fest. 309"; 25
(subuculam . . . de tunicae genere) et 310^, 10 cum Paulo 311, 4\\Vd Aliter Varro
apud Serv. in Aen. I 648; cf Non. 537, 32 (palla est honestae mulieris vesti-
mentum, hoc est tunicopallium) ; Serv. in Aen. XI 576; Isid. XIX 25,2; TG.
s. V. (vestis superior) || 13 sq. Cf Non. 539, 35 (indusium est vestimentum quod
corpori intra plurimas vestes adhaeret quasi intusium: Plautus in Epidico);
V. ad 11 (Varro ap. Non.) || 15 Cf Plin. XIX 20 (vocatur autem a Graecis
cce^dGTivov ex argumento naturae suae) || 17 Cf Fest. Pauli 17, 8. 28, 14 (a cir-
cumiectu dictum); TG. s. v. {TtsQi^oXri, jcsQi^oXaiov) || 11 sq. Cf. TG.s. circumtextum
(indumentum quod graece Kvx,lde dicitur); Serv. in Aen. I 649; Isid. XIX 24, 10 \\
19 Cf Fest. 274^, 32 (rec); Non. 542,1 (ric); Serv. in Aen. I 282 (quod post
tergum reicitur); Isid. XIX 25,4 (quod dimidia eius pars retro reicitur); TG. s.
ricinus
1 spiciendo: corr Laet \ ibi espectant | del Laet || 2 uellabant: corr Laet c.
al. II 3 add Turn \\ 9 prius deinde utuitum: e del Laet; an: prius d<^i)c<^am> .^
(prius quae We) \\ IZsqq. an: <^indusium ut) intusium et mox indusiatam.? v.test. \
indusiatam Plaut. et Non. \ caltulum: corr Laet ex Plauto et Nonio \\ 16 addidi-
mus: V. test. \ abiectum est || 17 circumlectum j del Aug c. al.
UBER V 129—186 41
plici, ab eo quod dimidiam partem retrorsum iaciebant, ab reiciendo
rieinium dictum. hinc quod facta duo simplicia paria, parilia primo 183
dict^, R exclusura propter levitatem. parape[c]chia, claraides, sic multa,
graeca. l<a)>ena, quod de lana raulta, duarum etiam togarum instar;
6 ut antiquissimum mulierum ricinium, sic hoc duplei virorum.
31. iustrumenta rustica quae serendi aut colendi fructus causa 184
facta. sarculum ab serendo ac sariendo. ligo, quod eo propter lati-
tudinem quod sub terra facilius legitur. pala a pangendo, G L quod
fuit. rutrum ruitrum a ruendo. aratrum, quod faruit terram. eius 136
10 ferrum vomer, quod vomit eo plus terra[m]. dens, quod eo mordetur
terra; supra id regula quae stat, stiva ab stando, et in ea transversa
regula manicula, quod manu bubulci tenetur. qui quasi temo est inter
boves, bura a bubus; alii hoc a curvo [c]urvum appellant. sub iugo
medio cavum, quod bura extrema addita oppilatur, vocatur coum a
16 cavo. iugum et iumentum ab iunctu. irpices regula compluribus den- 136
tibus, quam item ut plaustrum boves trahunt, ut eruant quae in terra
2 Gf. TG. s. pallium {anXotSiov) \\ i Cf. Fest. Pauli 117, 10 (vestimenti genus
habitu duplicis); Sueton. p. 267 Heiff.; Non. 541, 4 (vestimentum militare, quod
supra omnia vestimenta sumitur); Serv. in Aen. IV 262 (genus vestis. est autem
proprie toga duplex); Strabo IV 196 (tj dk igia tqaxtta iihv aiiQoyiaXXog Si, dqp'
f\g Tovg Saasts edyovg i^vcpalvovaiv ovg Xalvag xaXovaiv); Pollux X 123; schol.
in Tuv. III 283 (antiqui amphimallum laenam appellabant); TG. s. v. (amictus
rotundus duplex, ut lulius Suavis inter alia) || 9 Cf. Fest. 262^, 21 (rutrum tenentis
iuvenis est effigies . . . harenam mentis); Non. 18, 17 (a radendo [?]) | Cf. Isid.
XX 14, 2 (ab arando terram . . . quasi araterrium) || 10 Cf. Isid. XX 14, 1 (seu
ab evomendo terram) | Cf. Non. 462, 5 || 11 Cf. TG. s. stiva (quod . . . aratrum
sistit); Serv. in Georg. I 174 \\ 13 Cf § 127. 143; Fest. 375", 30 (urvat . . . cir-
cumdat, ab eo sulco qui fit in urbe condenda urvo aratri, quae fit forma simil-
lima uncini curvatione buris et dentis, cui praefigitur vomer); Non. 80,16 (bura
dicitur pars aratri posterior decurvata); Serv. in Georg. I 170 cum additamento
(buris est curvamentum aratri dictum quasi ^oo? oijQa, quod sit in similitudinem
caudae bovis. alii burim curvaturam temonis quae supra est et quod est infra
urvum dicunt. buris enim ut curvetur ante igni domatur, id est amburitur: unde
et quae naturaliter inveniuntur curvae ita dicuntur. Varro ait f totum burim in-
dici ab urbe; uhi temonem burim dici a bubus Thilo, urvum burim dici a curvo
Schoell); schol. apud Thil. III 2, 232; Isid. XX 14,2; GL. VII 544, 23; TG. s.
buris (curvamentum aratri) et in burim (pars curva quae aratro iungitur) || 14 Cf.
fl9; Fest. Pauli 39, 4 || 15 Cf. Varro d. r. r. 1 10, 1 (iugum vocant quod iuncti
oves uno die exarare possunt); Non. 54, 25 (iumentum a iungendo veteres dic-
tum putant, g littera in eo nomine adtrita) ; Gell. XX 1, 28 (iumentum . . . vecta-
bulum etiam, quod a iunctis pecoribus trahebatur, veteres nostri iumentum a
iungendo dixerunt); TG. s. v. \ Cf. Fest. Pauli 105, 16 (genus rastrorum ferreo-
rum, quod plures habet dentes ad exstirpandas herbas in agris); additam. ad
Serv. in Verg. Georg. I 95 (crates quam rustici irpicem vocant) ; TG. s. hirpices
1 faciebant: coir Laet \\ 3 reclusum vel Resculum (sic F'*): corr Turn (sed
ex- pro es- Mue) | leuitatem (vix breuitatem) | Parapecchia F" \\ 4 add Ald ||
7 sarcendo: corr Ald || 9 ar<a)uit Laet \\ 10 del Madvig || 18 del Tum c. al. ||
14 coum {vix couB, ut F") || 15 couo: corr Bhol \ iumentum vel iumenta | ab vel a
42 DE LINaVA LATINA
ser<(p>unt: sirpices, postea S detrito, a quibusdam dicti. rastelli ut
irpices serrae leves; itaque liomo in pratis per fenisecia eo festucas
corradit, quo ab rasu rastelli dicti. rastri, quibus dentatis penitus era-
137 dunt terram atque eruunt, a quo rutu rastri dicti. falces a farre lit-
tera commutata; hae in Campania seculae a secando; a quadam simili- 5
tudine barum aliae, ut quod apertum unde, falces fenariae et arboriae
et, quod non apertum unde, falces lumaria<^e^ et sirpiculae. lumariae
sunt quibus secant lumecta, id est cum in agris serpunt spinae; quas
quod ab terra agricolae solvunt, id est luunt, lumecta; falces sirpiculae
vocatae ab sirpando^ id est ab alligando; sic sirpata dolia quassa, cum 10
alligata his, dicta. utuntur in vinea alligando fasces, incisos fustes,
138 faculas. has phanclas fChermonesioe dicunt. pilum, quod eo far pi-
sunt, a quo ubi id fit dictum pistrinum (L et S inter se saepe locum
commutant), inde post in urbe Lucili (cf. 521 et 1250 M.) pistrina et
pistrix. trapetes molae oleariae; vocant trapetes a terendo, nisi grae- 15
cum est; ac molae a mol<^l^iendo : harum enim motu eo coniecta
mol<(l)>iuntur. vallum a volatu, quod cum id iactant volant inde levia.
139 ventilabrum, quod ventilatur in aere frumentum. quibus comporta[n]tur
fructus ac necessariae res, de his fiscina a ferendo dicta. corbes ab
eo quod eo spicas aliudve quid corruebant; hiac minores corbulae 20
dictae. de his quae iumenta ducunt, tragala, quod ab eo trahitur per
terram. sirpea, quae virgis sirpatur, id est colligando implicatur, in
140 qua stercus aliudve quid vehitur. vehiculum, in quo faba aliudve quid
vehitur, quod e[st] viminibus vietur aut eo vehitur. f brevi est vehi-
3 Gf. Serv. in Verg. Georg. I 94 (quia terram radunt); Isid. XX 14, 6 (a ra-
dendo terram); TG. s. raster ||'6 Gf. TG. s. falx fenaria 1| 8 Gf Fest. Pauli 120, 15 ji
12 Gf. TG. s. pilum (pistillum) || 13 Gf. Varro d. r. r. I 63 (ut in pistrino pisetur);
Isid. XV 6,4 (quasi pilistrinum, quia pilo antea tundebant granum); TG. s.v. |l
15 Gf Serv. in Georg. II 519 (trapetis autem molis olivaribus) et Proh. ibideni;
Isid. XX 14,12; TG. s. v. \\ 16 Cf GL. V 477,22 (a molo molis verbo primitivo
. . . nomen derivatur mola) || 17 Gf. Serv. in Georg. I 166 (vannus . . . legimus
tamen et vallus secundum Varronem . . . de quibus verbis cf. TG. s. r. vannus et
Buecheler ad sat. Menipp. p. 225* et Keil d. r. r. I 22, 1 et 23, 5 p. 68. 72) \\
18 Gf TG. s. V. (quo palea ventilatur); Isid. XX 14, 10 \\ 19 sq. Gf Non. 197, 24
(corbes. corbulas Varro d. r r.) || 21 Cf Fest. Pauli 367, 16 (quod scuto infixa
trabatur); TG. s. v. (a tractu tragula dicta); addit. ad Serv. in Georg. 1 142 et 164 |i
24 Cf. Gell. XX 1, 29 (arcera autem vocabatur plaustram rusticum tectum undi-
que et munitum quasi arca quaedam magna e. q. s.) = Non. 55, 3; TG. s. v. (vehi-
culum in arcae modum e. q. s.); Serv. Dan. in Aen. I 744
1 add Turn \ s (vel est) detrito {vix qu§ detrita) || 2 ita qua | fenisecta |j
3 qua vel quo | dentalis : corr Turn \\ 4 sq. ruturbatri : corr Scal duce Turn \ litera
F"^ {ut saepe) \ hgc vel hae || 7 lumaria vel lumariae jl 10 sirpita || 12 phanclas vel
fanclas | Chermonesioe vel chermosioe (Chersonesioe Mue) \\ 13 R et S || 14 lucili
vel lucilli li 15 vocant<(ur)> Bent c. al. \ trapetas F^ \\ 16 sq. add Scal \\ 18 del
Laet c. al. || 24 delevirtius (e = e; ex Laet) \ utetur: corr Turn \ breui e F'' ;
an lacurMsa haec? cf. mox vel et v. adn.
LIBER V 136—143 43
calum dictum est aliis vel arcera, quae etiam in duodecim tabulis
{13 Scli.) appellatur; quod ex tabulis vehiculum erat factum ut arca[r],
arcera dictum. plaustrum ab eo quod non ut in his quae supra dixi,
sed ex omni parte palam est, quae in eo vehuntur, quod perlucet, ut
5 lapides, asseres, tignum.
32. aedificia nominata a parte ut multa. ab aedibus et faciendo ui
maxime aedificium. et oppidum ab opi dictum, quod munitur opia
causa ubi sint et quod opus est ad vitam gerendam ubi habeaut tuto.
oppida quod operi muniebant, moenia. quo moenitius esset quod ex-
10 aggerabant, aggeres dicti, et qui aggerem contineret, moerus. quod
muniendi causa portabatur, munus, quod sepiebant oppidum eo moe-
nere, moerus. eius summa pinnae ab his quas insigniti milites in i42
galeis habere solent et in gladiatoribus Samnites. turres a torvis,
quod eae proiciunt ante alios. qua viam relinquebant in muro, qua in
15 oppidum portarent, portas. oppida condebant in Latio Etrusco ritu us
multi, id est iunctis bobus, tauro et vacca, interiore aratro circum-
agebant sulcum (lioc faciebant religionis causa die auspicato), ut fossa
et muro essent muniti. terram unde exculpserant, fossam vocabant et
introrsum iactam murum. post ea qui fiebat orbis, urbis principium;
20 qui quod erat post murum, postmoerium dictum, feiusque auspicia
3 Cf. TG. s. plaustrum || 7 Cf. Cic. ap. Fest. 202^, 34 (quod opem darent);
Pauli 184, 5 (quod ibi homines opes suas conferunt) ; Serv. Dan. in Aen. IX 605
(vel quod opes illo munitionis gratia congestae sunt); Isid. XV 2, 5 sq. ; Pompon.
Dig. L 16, 239 § 7 (ab ope dicitur, quod eius rei causa moenia sint constituta) |j
9 Cf. Serv. in Aen. XI 567 (proprie moenia sunt tantum muri, dicta quasi
munia a munitione ciritatis); Isid. XV 2, 17. 18 \\ 10 Cf. Varro de r. r. I 14,3
(aggerea faciunt sine fossa: eos quidam vocant muros); Serv. in Aen. V 273
(coaggeratia lapidibus = Isid. XV 16, 7) et in IX 564 (= Isid. XV 9, 3); GL.
V 481, 18 II 13 Cf Serv. in Aen. IV 88. VII 159; TG. s. pinna et pinnirapi;
schol. in luv. III 158 (pinnis pavonum ornari solent gladiatores . . . aut ideo
piimirapos, quia pinnas in galeis habebant) || 15 Cf. Serv. in Aen. I 83 (porta
. . . qua potest vel inportari vel exportari aliquid); TG. s. porta Laurenti (quia
per ipsam corpus eius portatum est); Isid. XV 2,22 \\ 16 Cf Varro d. r. r. II 1, 10
(et quod urbs, cum condita est, tauro et vacca qua essent muri et portae de-
finitum . . .); Cato ap. Serv. in Aen. V 755 (= Isid. XV 2, 3); Serv. in Aen. IV
212; Plut. Qu. Bom. 27; Fest. l. ad 41, 13 scr.; Don. in Ad. IV 2, 44; TG. s.
urbatio || 18 Cf Serv. in Aen. VII 157 \\ 19 Cf. Augustin. princ. dial. 11, 4 Crec.
(per id quo continetur, ut urbem ab orbe appellatam volunt, quod auspicato
locus aratro circumduci solet).- cf ad 44, 3 \\ 20 Cf Fest. 249^, 28 cum Paulo
248, 14 et 250^, 20 (veluti post moe<rium> e. q. s.); GL. III 475, 9 (quasi post
muros); Gell. XIII 14, 1 (locus . . . pone muros . . . qui facit finem urbani auspicii);
2 del Laet \\ 7 et suspectum (del Sciop) || 8 habeant [sic (F^)] vel habiteut |
tuto vel tuta [sic (F")] \\ 9 Moenia quo moenitius esset F^ || 10 Moerum F"
(munis t)) II 11 sqq. manus: corr Laet (moenus et antea moeniendi Mu^, v. 9 moenie-
bant Canal) \ eg omoenere: corr Tum \ murus: corr Sciop \ habere in galeis (F ^) H
16 bacca vel uacca {sic F^) \\ 17 dist Canal \\ 19 factam (sic etiam F"): corr Mue \
postea: con Mue || 20 eo usque Mommsen
44 DE LINGVA LATINA
urbana finmntur. cippi pomeri stant et circum Ariciam et circ[o]um
Romam. quare et oppida quae prius erant circumducta aratro ab orbe
et urvo urb[s]es[t]; ideo coloniae nostrae omnes in litteris antiquis
scribuntur urbis, quod item conditae ut Roma, et ideo coloniae et
144 urbes conduntur, quod intra pomerium ponuntur. oppidum quod pri- 5
mum conditum in Latio stirpis Romanae, Lavinium: nam ibi dii penates
nostri. hoc a Latini filia, quae coniuncta Aeneae, Lavinia, appella-
tu<^m)>. hinc post triginta annos oppidum alterum conditur, Alba; id
ab sue alba nominatum. haec e navi Aeneae cum fu<(g^isset Lavinium,
triginta parit porcos; ex hoc prodigio post Lavinium conditum annis 10
triginta haec urbs facta, propter colorem suis et loci naturam Alba
Longa dicta. hinc mater Romuli Rhea, ex hac Romulus, hinc Roma.
146 in oppido vici a via, quod [d]ex <(u)>traque parte viae sunt aedificia.
fundu[l]la[e] a fundo, quod exitum non habe<(n)>t ac pervium non est.
angiportum, si id angustum, ab agendo et portu. quo conferrent suas 15
controversias et quae venderentur vellent quo ferrent, forum appellarunt.
146 ubi quid generatim, additum ab eo cognomen, ut forum bovarium,
forum olitorium: hoc erat antiquum macellum, ubi olerum copia; ea
loca etiam nunc Lacedaemonii vocant macellum, sed lones [h]ostia
<^h)>ortorum f macellotas <h)>ortorum et castelli f macelli. secundum 20
Liv. I 44, 4; Granius Licin. p. 8, 7 Fl.; Plut. Bom. 11 (xara 6vy%onr]v Ttcoiii^Qiov
olov OTtieQ-sv Tsixovg 7) iistcc refjjos); sehol. in Lue. I 594; in luv. IX 11 (intra
muros hoc est pone muros); TG. s. v. (locus proximus muris et iuxta murum inter
alia); Serv. Dan. in Aen. I 305 (augurium ei in finibus pomerii ostensum est)
3 Cf. ad 44, 19 sqq. ; Fest. l. ad 44, 20 c. ; Serv. in Aen. I 12 (dicta ab
orbe, quod antiquae civitates in orbem fiebant vel ab urvo parte aratri) = Isid.
XV 2, 3; Dig.L 16, 239,6 (ab urvo appellata . . . et Varus ait urbum appellari
curvaturam aratri, quod in urbe condenda adhiberi solet) || 9 Cf. Dionys. Hal.
I 56; Strabo V 231; Steph. Byz. p. 405 Mein. \\ 11 Cf Varro d. r. r. II 4, 18
(itaque quod portenderit factum, post tricesimum annum ut Lavinienses con-
diderint oppidum Albam); Serv. in Aen. 1 270 (ab omine albae porcae repertae
vel situ civitatis). III 390. 393. V 596 sq. VI 766. VIII 43; Isid. XV 1,53;
Liv. 1 3; Aurel. Vict. d. orig. g. B. 17 \\ 13 Cf Fest. 371", 16 (<vici appellari
in^cipiunt . . . tertio cum id genus aedificiorum definitur, quae in oppido prive
id est [priui eod.^ in suo quisque loco proprio ita aedificat, ut in eo aedificio
pervium sit); Isid. XV 2, 12 (quod vias habeat tantum sine muris); TG. s. v.
la[i(foSog) II 15 Cf VI 41; Fest. Pauli 17, 10 (eo quod sit angustus portus [cf
Fest. 233", 28]); Don. in Eun. V 2, 6 (ihid. schol. Bemb.) et Ad. IV 2, 39 (quod
inter portus sit locus angustus, hoc est inter domos: cf ibid. Eugraph); Pseudacro
in c. I 25, 10 I Cf Fest. Pauli 84, 9 \\ '16 Cf Non. 428, 24. 447, 27 (loca sunt
quibus ius dicitur); TG. s. v. \\ 11 sq. Cf Fest. Pauli 30, 5 (quod ibi boves ven-
derentur); TG. s. forum boarium et holitorium || 20 Cf Plut. Qu. Bom. 54; Hesych.
s. iLCLKeXog et ^ccxsXa
1 ars clamet: corr Sciop || 2 urbe: corr Laet || 3 urbs est (urbes et Ald) \\
4 urbis vel urbes || 7 appellata: corr Stanleius \\ 13 dextra qui || li sq. e del Scal \
non est angiportum si id F^ || 16 uendere uellent GM; [uellentj Sp. (cf test. ad
44, 17 sq. et 45, 2 sqq.) \\ 17 boarium Laet \\ 20 macella Scal (macela Sp.: v. test.)
LroER V 148—150 45
Tiberim ad f lunium forum piscarium vocant : ideo ait Plautus
(Cwrc. 474) 'apud piscarium'. ubi variae res ad corneta forum cuppe-
dinis a fastidio, quod multi forum cu[p]pidiniB a cupiditate (Funai.
p. 115). haec omnia posteaquam contraeta in unum locum quae ad 147
5 victum pertinebant et aedificatus locus, appellatum macellum, ut qui-
dam scribunt (Funai. p. 116), quod ibi fuerit <h>ortu8, alii quod ibi
domus fuerit, cui cognomen fuit Macellus, quae ibi publice sit diruta,
e qua aedificatum hoc quod vocetur ab eo macellum. in foro lacum 148
Curtium a Curtio dictum constat, et de eo triceps historia: nam et
10 Procilius non idem prodidit quod Piso nec quod is Cornelius f Stilo
secutus. a Procilio (hist. R. fr. p. 198 Peter) relatum in eo loco de-
hisse terram et id ex s, c. ad aruspices relatum esse; responsum deum
f Manio postilionem postulare, id est civem fortissimum eo dem[ra]itti.
tum quendam Curtium virum fortem armatum ascendisse in equum et
16 a Concordia versum cum equo f eum praecipitatum; eo facto locum
coisse atque eius corpus divinitus humasse ac reliquisse genti suae
monumentum. Piso in annalibus (hist. B. fr. p. 79 Peter) scribit sa- 149
bino bello, quod fuit Romulo et Tatio, virum fortissimum Mettium
Curtium Sabinum, cum Romulus cum suis ex superiore parte im-
»0 pressionem fecisset, [Curtium] in locum palustrem, qui tum fuit in
foro antequam cloacae sunt factae, secessisse atque ad suos in Capi-
tolium recepisse; ab eo lacum invenisse nomen. Cornelius et Lu[c]tatius 160
(hist. R. fr. p. 126 Peter, Funai. p. 105) scribunt eum locum esse fulguri-
tum et ex s. c. septum esse: id quod factum est a Curtio consule, cui
2 sqq. Gf. Fest. Pauli 48, 15 (cuppes et cupedia antiqui lautiores cibos
nominabant; inde et macellum forum cupedinis appellabant. cupedia autem a
cupiditate sunt dicta vel, sicut Varro vult, quod ibi fuerit Cupedinis equitis do-
mu8, qui fuerat ob latrocinium damnatus) et 125, 7 (macellum dictum a Macello
quodam, qui exercebat in urbe latrocinium: quo damnato censores . . . statuerunt
ut in domo eius obsonia venderentur); Don. in Eun. II 2,25 (Varro humanarum
rerum: 'Numerius Equitius Cuppes' inquit 'et Manius Macellus singulari latro-
cinio multa loca habuerunt infesta. his in exsilium actis bona publicata sunt,
aedes ubi habitabant dirutae . . . ubi habitabant locus ubi venirent ea quae
vescendi causa in urbem erant allata: itaque ab altero Macellum, ab altero forum
Cuppedinis appellatum . . . a rebus cupidinis ob alimentum cupedinarii appel-
lantur); Eugr. ad h. v.; Non. 85, 10 (cuppedia cupiditas); TG. s. cuppedinarius;
V. Kriegshammer l. s. s. 86 sq. || 9 Cf. Fest. Pauli 49, 8 {alios locos magis minusve
huc spectantes congessit Huelsen in encyclop. reali s. Curtius lacus) || 13 Cf. TG.
s. postilio (postulatio) || 18 Cf. Prop. III 11, 61 (Curtius expletis statuit monimenta
lacunis); v. Vahlen Opusc. ac. I 350 sq.
1 <Por>tunium lordan || 3 a cupedio v; an: a ^cuppedio id est a^ fasti-
dio ? I quem multi : corr Laet \ cuppedinis || 7 domus fu^ejris coll. Festo (v. test.)
Stowasser \\ 8 macellum in foro- lacum F*' || 13 Manium Laet \ eodem mitti: corr
Tum II 16 <in> eum Ald (eo al.) \\ 18 sq. Metiu Curcium F" || 20 sed Popma (cf. 22) '\
lacum: corr Laet \\ 22 an: lacum <Curtium> .? cf. 20 || 24 es<8e>t Mue
46 DE LINGVA LATINA
161 M. Genucius fuit collega, Curtium appellatum. arx ab arcendo, quod
is locus munitissimus urbis, a quo facillime possit hostis prohiberi.
carcer a coercendo, quod exire prohibentur. in hoc pars quae sub
terra Tullianum, ideo quod additum a Tullio rege. quod Syracusis,
ubi de causa custodiuntur, vocantur latomiae, f et de lautumia transla- 5
162 tum, quod hic quoque in eo loco lapidicinae fuerunt. [in eo] lau-
retum ab eo quod ibi sepultus est Tatius rex, qui ab Laurentibus
interfectus est, <(aut)> ab silva laurea, quod ea ibi excisa et aedifica-
tus vicus, ut inter sacram viam et macellum editum corneta, quae
abscisae loco reliquerunt nomen, ut esculetum ab esculo dictum et 10
163 fagutal a fago, unde etiam lovis fagutalis, quod ibi sacellum. armi-
lustrium ab ambitu lustri: locus idem *** circus Mecinus dictus, quod
circum spectaculis aedificatus ubi ludi fiunt, et quod ibi circum metas
fertur pompa et equi currunt. itaque dictum in Cornicula (Plauti
Corn. fr. 1) militis adventu, quem circumeunt ludentes: 'quid cessamus 15
ludos facere? circus noster ecce adest'. in circo primum unde mit-
tuntur equi, nunc dicuntur carceres, Naevius oppidum appellat. carceres
dicti, quod coercuntur equi, ne inde exeant antequam magistratus
1 Cf. GL. II 140, 21 (arceo arx); Serv. Dan. in Aen. I 20 (arces ab eo
quod est arceo dictae, quia inde hostes arcentur, id est prohibentur) = GL. III
498, 33; Serv. in Aen. III 134; Isid. XV 2,32 et XVIII 9,5; diff. 9; TG. s.v.
(quod altitudine sua hostes prohibeat; ab arcendis hostibus dicta) || 3 Cf. 17 sq.;
GL. VII 104, 19 (in quo homines coercentur) = 269,12; I 32, 16 (a coercendo);
Serv. in Aen. I 54 (undecumque pi-ohibemur exire, dictus quasi arcer ab arcendo)
= Isid. XV 2, 46. V 27, 13. XVIII 32; Serv. in Aen. V 145 (carceres ... ostia
quibus equi arcentur: unde et carceres quasi arceres secundum Varronem) et in
Georg. III 104; TG. s. v. || 4 Cf Fest. 356^, 16 {. . . Ser. Tullium aedificasse
aiunt); Serv. in Aen. VI 573 || 5 Cf Fest. Pauli 117, 11 (ex Graeco et maxime
a Syracusanis qui Xarofiiccg et appellant et habent ad instar carceris; ex quibus
locis excisi sunt lapides ad exstruendam urbem); Isid. V 27,23; TG. s. v. (car-
ceres apud Syracusas, mons est excavatus, ex graeco tractum est); GL. I 549, 17
(hae lautumiae Xaro^ia) || & sq. Cf Fest. 360^,31; Dionys. Hal. III 43; Plin. XV
138; Varro rer. hum. lib. II apud Macr. III 12, 3; GL. III 498,7 \\ 9 Cf TG.
s. corneta || 10 sq. Cf TG. s. aesculetum (qpTjycov); Fest. Pauli 87,6 (sacellum
lovis in quo fuit fagus); Plin. XVI 37 (ubi lucus fageus fuit) || 11 sq. Cf VI 22
ibique test.; Serv. Dan. in Aen. 1 283 (unde Romae ambilustrum) ; TG. s. v. (quod
armis locus lustretur); Plut. Bom. 23 (t6 ^hv e&^a rov Taxiov ^oiiioag ivtiiiwg
SQ^aips xal xsttai tceqI t6 ■xaXovfisvov 'AqiiiXov6tqiov iv Avsvxivai) || 13 Cf. Isid. XV
2, 33 (a circuitu equorum, eo quod ibi circum metas equi currunt) = XVIII
28, 5 II 17 sq. Cf test. ad 3 \ Gf Fest. Pauli 184, 5 (oppidum dicitur et locus in
circo, unde quadrigae emittuntur); TG. s. iuxta oppidum (prope carceres: cf.
Loewe GL. N. 100)
1 genutius | •Curtium appellatum- F" \\ 4 TuIIo v \\ 5 de<licti> causa
Bergmann, <(i>de<m> c<l>ausi Canal \ [et] <in>de Mue duce Turn || 6 secl Sp.-\\
8 suppl Sciop «vel> Mue) \\ 9 [e]di<c>tum^Sp. || 10 ab escula: corr Laet \\ 11 sq.
iobis I armilustrum {F^) \ lac sign Huelsen \ Mecinus {sic F") suspectum; maximus
Laet 11 13 ibi ludi || 15 milites: corr Turn || 17 an: carceres <ut arceres> .? v.test.
LIBER V 160—166 47
signiim iniBit. quod a<^d> muri speciem pinnis turribusque carceres
olim fuerunt, scripsit poeta (Naev. inc. fab. II): 'dictator ubi currum
insidit, pervehitur usque ad oppidum'. intumus circus ad Murciae i64
vocatur, ut Procilius (l. s. s. fr. 3) aiebat, ab urceis, quod is locus esset
5 inter figulos; alii (Funai. p. 116) dicunt a murteto declinatum, quod
ibi id fuerit; cuius vestigium manet, quod ibi est sacellum etiam nunc
Murteae Veneris. item simili de causa circus Flaminius dicitur, qui
circum aedificatus est Flaminium campum, et quod ibi quoque ludis
Tauriis equi circum metas currunt. coraitium ab eo quod coibant eo i66
10 comitiis curiatis et litium causa[e]. curiae duorum generum: nam et
ubi curarent sacerdotes res divinas, ut curiae veteres, et ubi senatus
humanas, ut curia Hostilia, quod primus aedificavit Hostilius rex.
ante hanc rostra; cuius id vocabulum, ex hostibus capta fixa sunt
rostra; sub dextra huius a comitio locus substructus, ubi nationum
15 subsisterent legati qui ad senatum essent missi; is graecostasis ap-
pellatus a parte, ut multa. senaculum supra graecostasim, ubi aedis i56
Concordiae et basilica Opimia; senaculum vocatum, ubi senatus aut
ubi seniores consisterent, dictum ut yagov^ia apud Graecos. lautolae
ab lavando, quod ibi ad lanum geminum aquae caldae fuerunt. ab his
8 sqq. Cf. Fest. 149'^, 33 cum Paulo 148, 10 (Mui-tiae deae sacellum); Tertull. d.
spect. 8; Serv. Dan. in Aen. VIII 636 (vallis ubi circenses editi sunt, ideo Murcia
dicta est . . . quod fanum Veneris Verticordiae ibi fuerit, circa quod nemus e
murtetis fuisset, immutata littera Murtiam appellatam) ,- Augustin. d. c. d. IV 16
et alios locos quos congessit Becker 'Handbuch d. Alterth.' I 467 adn. 72 !| 7 Cf.
Fest. Pauli 89,9; Plut. Qu. Bom. 66 \\ 8 Cf Val. Max. / 7, 4 |( 9 sq. Cf Fesi. Pauli
38, 12 (a coeundo, id est insimul veniendo); Plut. Pom. 19 {onov Si tavxu 6vvi-
^svto Iscil. Pomulus et Tatius^ f^yHP* *'**' ^oiiitiov xalEitaf xofiiQs yuQ 'Pojjxatoi
to avvsl9elv xaXovai) || 11 sq. Cf VI 46; Varro d. v.p. P. apud Non. 57, 1 (propter
curam . . . curia appellatur); Fest. 174^, 6 (novae curiae . . . ut in is ea sacra
curarent . . .) ; Fest. Pauli 49, 1 ; GL. III 480, 10 (derivativum a verbo curo . . .
curia); Isid. XV 2, 28 (quod ibi cura per eenatum de cunctis administretur) =
schol. Bern. in Lucan. V 32; Pompon. Big. 12, 2, 2; Cass. Dio fr.V 8 \\ 12 Cf
Varro apud GeU. XIV 7, 7; Liv. I 30, 2; Cic. de rep. II 17,31 \\ 13 sq. Cf. Liv.
VIII 14,12; Isid. XV 2,27 (quod ex bello Punico captis navibus Carthaginien-
sium rostra ablata sunt et in foro Romano praefixa, ut esset huius insigne vic-
toriae) = X VIII 15, 1 \\ 14 sq. Cf Plin. XXXIII 19 (in graecostasi quae tunc
supra comitium erat) || 11 sq. Cf Fest. Pauli 337, 12 (locus senatorum); Fest. 347^, 22
ex Nicostrato de senatu habendo (unum, ubi nunc est aedes Concordiae inter
Capitolium et forum); Val. Max. II 2, 6 ; TG. s. senaculum {ytQovcla); Fest.
Pauli 94, 13 (gerusia curia ab aetatis vocabulo dicta); Vitruv. II 8, 10; TG. s.
gerusia (quod [scil. dicta quod] seneces conveniunt publice) || 18 sq. Cf Fest.
Pauli 118, 5 (quo loco quia aqua fluebat lavandi usum exercebant); Serv. Dan.
in Aen. VIII 361 (quia calida aqua lavandis vulneribus apta fuit, locus lautulus
appellatus est)
1 a muris partem: corr Mue | pennis: corr Laet \ turribus qui || 2 curru
Ribbeck \\ 3 insidet Fleckeisen \ murcim {sic F^) vel mucim: corr Sp. (Murciam
Salm) II 4 uocatu (F') || 10 caus§ F" \\ 18 ierusia
48 DE LINGVA LATINA
palus fuit in minore Velabro, a quo, quod ibi vehebantur lintribus,
167 velabrum, ut illud maius de quo supra (§ 43 sq.) dictum est. Aequi-
melium, quod a<(e)>quata Meli domus publice, quod regnum occupare
voluit is. locus ad busta Gallica, quod Roma recuperata Gallorum
ossa qui possederunt urbem ibi coacervata ac consepta. locus qui vo- 5
catur doliola ad cluacam maxumam, ubi non licet despuere, a doliolis
sub terra. eorum duae traditae bistoriae, quod alii inesse aiunt ossa
cadaverum, alii Numae Pompilii religiosa quaedam post mortem eius
infossa. argiletum sunt qui scripserunt (Funai. p. 115) ab f Argola
seu quod is huc venerit ibique sit sepultus, alii ab argilla, quod ibi 10
158 id genus terrae sit. clivos Public<(i)>us ab aedilibus plebei Publicis
qui eum publice aedificarunt. simili de causa Pullius et Cosconius,
quod ab his viocuris dicuntur aedificati. clivus proximus a Flora
susus versus Capitolium vetus, quod ibi sacellum lovis lunonis Mi-
159 nervae, et id antiquius quam aedis quae in Capitolio facta. Esquiliis 15
vicus Africus, quod ibi obsides ex Africa bello Punico dicuntur custo-
diti. vicus Ciprius a cipro, quod ibi Sabini cives additi consederunt,
qui a bono omine id appeUarunt: nam ciprum sabine bonum. prope
hunc vicus sceleratus, dictus a Tullia Tarquini Superbi uxore, quod
1 Gf. 15,lsqq. II 2sq. Cf. Liv. IV 16, Isq.; Cic. d. dom. 101 (Sp. Maeli reg-
num adpetentis domus est complanata et quia illud 'aequum' accidisse p. R.
'Maelio' iudicavit, nomine ipso 'Aequimaeli' iustitia poenae comprobata est);
Val. Max. VI 3, 1; Dionys. Hal. XII 4 (alKOv yccQ . . . rb (iriSEfiiav ^x^v i^oxrjv
KaXslrai,' xonov ovv tiva MriXiov i^ aqxfi? v,X'r\%'ivxa, versQov . . . Al%v[t,r\Xiov ixa-
Xs6av) II 4 Cf. Liv. V 48, 3 (bustorumque inde Gallicorum nomine insignem locum
fecere); ef. Huelsen in encycl. reali III 1077 \\ 6 Cf. Fest. PauU 69, 8 (locus in
urbe sic vocatus, quia invadentibus Gallis Senonibus urbem sacra in eodem loco
doliolis reposita fuerunt: qua de causa in eodem loco ne despuere alicui licebat);
Serv. in Aen. VI 238; Liv. V 40,8; Plut. Cam. XX; TG. s. v. \\ 9 Cf Quint.
I 6, 31 (quae . . . Argiletum appellandi ratio?); Serv. in Aen. VIII 345 (quasi
argilletum, multi volunt a pingui terra; alii a fabula. nam Euander AJrgum
quendam suscepit hospitio . . . Argum necarunt: cui Euander et sepulturam
fecit et locum sacravit . . . ergo Argiletum ab Argo illic sacrato et sepulto);
adde Serv. Dan. {qui inter alia velut ab Argo Danaes filio vel Tusciae filio Romae
necato habet: alii . . . quod ibi Cassius Argillus bello Punico primo sit inter-
fectus); Arnob. adv. nat. VI 7 p. 219 Beiff. \\ 11 Cf Fest. 238", 28 (Publicius
clivus appellatus , quem duo fratres L. M. Publici Malleoli aediles cur. pecuaris
condemnatis ex pecunia quam cepera<^n>t munierunt e.q.s.); Ovid.Fast. V 281 ||
12 De clivo Pullio cf. Solin. p. 7, 3 Momms. \\ 14 Cf Serv. in Aen. II 225 et
Serv. Dan. ibid. et III 134 \\ 16 sqq. Cf Fest. 371^, 16 sqq. \\ 17 Cf Liv. I 48, 6 ||
19 sq. Cf Liv. 148,7; Dionys. Hal. IV 39 ; Fest. 333", 32 sqq. cum Paulo 332, 9
(quod cum Tarquinius Superbus interficiendum curasset Servium Tullium regem,
socerum suum, corpus eius iacens filia carpento supervecta sit . . .); Ocid. Fast.
VI 609
1 lustribus : corr Laet \\ 3 add Bhol \ publico : corr Ald \\ 9 argeletum : corr
Laet II 11 terrg sit vel terrg [sic (-F")] || 12 pullius (vix pulius vel publius) ||
13 sq. a floras usus: corr Vict et Turn \\ 15 Exquiliis || 17 sabini [sic {F")] vel sauini
LIBBR V 166—162 49
ibi cum iaceret pater occisus, supru eum carpentum mulio ut in-
igeret iussit.
33. quoniam vicus constat ex domibus, nunc earum vocabula 160
vide<a)>raus. domus graecum et ideo in aedibus sacris ante cellam, nbi
& sedes dei sunt, Graeci dicunt XQddofiov^ quod po[te]Bt, 6nLG%-68opi,(ovy.
aedis ab aditu, quod plano pede adibant. itaque ex aedibus efferri in-
dictivo funere praeco etiam eos dicit qui ex tabernis eflferuntur, et
omnes in censu villas [in]dedicamus aedes. cavum aedium dictum qui 161
locus tectus intra parietes relinquebatur patulus, qui esset ad com<^m>u-
10 nem omnium usum. in hoc locus si nullus relictus erat, sub divo qui
esset, dicebatur testudo ab testudinis similitudine, ut est in praetorio
et castris. si relictum erat in medio ut lucem ca[r]peret, deorsum
quo impluebat, dictum implu<^v)>ium, susum qua compluebat, com-
plu<^v)>ium: utrumque a pluvia. tuscanicum dictum a Tuscis, postea-
15 quam illorum cavum aedium siraulare coepenmt. atrium appellatum
ab Atriatibus Tuscis: iUinc enim exemplum sumptum. circum cavum 162
aedium erat imius cuiusque rei utilitatis causa parietibus dissepta; ubi
quid conditum esse volebant, a celando cellam appellarunt; penariam
ubi penus; ubi cubabant cubiculum; ubi cenabant cenaculum vocita-
20 bant, ut etiam nunc Lanuvi apud aedem lunonis et in cetero Latio
ac Faleris et Cordubae dicuntur. posteaquam in superiore parte
4 Cf. Fest. PauU 67, 11 {a, graeco venit doiiog); Isid. IX 4, 3. XV 3, 1 (ex
Hieron. in Dan. VI) ; GL. III 505, 32 (a graeco derivatur . . . Sofiog) || 6 Of. Fest.
Pauli 13, 3 (domicilium . . . unius adituB); aliter Isid. XV 3, 2 || 8 Cf. Gell. VI
11, 9 ex P. Africano contra Ti. Asellum (quanti omne instrnmentum fundi Sabini in
censum dedicavisti) || 9sqq. Serv. Dan. in Aen. I 505: idem Varro de lingualatina
ad Ciceronem: 'in aedibus locus patulua relinquebatur sub divo, qui si non erat
relictus et contectus [contentus C] erat, appellabatur testudo' || 11 Cf. Non. 58, 8
(loca in aedificiis camerata ad similitudinem aquatilium testndinum) ; Vitr. VI 3
{de testudine et mox de tu^canico) || i:^ Cf. Fest. Pauli 108, 14 (inpluvium quo
aqua inpluit collecta de tecto; conpluvium quod de diversis tectis aqua plu-
vialis confluit in eundem locum); Serv. in Aen. II 512 (sub divo quod impluvium
dicitur); schol. in Verrin. 177 Or. (locus sine tecto in aedibus quo impluere
imber in domum possit) || Ib sq. Cf. Fest. Pauli 13, lOsqq. (quia id genus aedilicii
Atriae primum in Etruria sit institutum . . .); Serv. Dan. in Aen. I 726 (alii
•dicunt Atriam Etruriae civitatem fuisse, quae domos amplis vestibulis habebat:
quae cum Romani imitarentur atria appellaverunt) || 18 Cf. Fest. Pauli 66, 9
(quod ea celentur quae esse volumus occulta); Serv. in Aen. I 433 (a celando);
Don. in Ad. IV 2, 13 (a celandis reponendisque rebus esculentis et poculentis)^;
Isid. XV 3, 9 \ Cf. Fest. Pauli 211,3 s. penora (locus eorum penarius); GL. I
109, 29 (ubi servantur, ut penaria) || 19 Cf Isid. XV 3, 9 (quod eo cubemus);
Fest. Pauli 64, 15 (cf ad 50, 20) \ Cf Isid. XV 3, 7 (a communione vescendi)
1 sq. iniceret: corr Urs \\ 3 eomm || 4 uideamu8/'|| 6 prodomum | del Vict; an:
po<8>t est? I opisthodum (stc JP'): corr Vict || 6 sq. abibant vel adibant [sic (F^] |
inductiuo || 8 inde dicamua: corr J. F. Gronov {v. test.) \\ 17 dissepta 'scil. domus'
Sp. I dist Muc II 20 lanubi vel lanuui {sic F") \\ 21 faleriB vel phaleriB [wc(F')] I
dicuntur poiiteaquam F*
Varro de ling. lat. 4
50 DE LINGVA LATINA
cenitare coeperimt, superioris domus universa cenacula dicta; postea-
quam ubi cenabant plura facere coeperunt, ut in castris ab hierae
hiberna, hibernum domus vocarunt; contraria *♦**
163 34. ** ligionem Porcius (Buettner p. 52) designat cum de Ennio
scribens dicit eum coluisse Tutilinae loca. sequitur porta Naevia, quod 5
in nemoribus Naeviis: etenim loca, ubi ea, sic dicta. deinde Rauduscula,
quod aerata fuit. aes raudus dictum; ex eo [in] veteribus in man-
164 cipiis scriptum '^raudusculo libram ferito'. hinc Lavernalis ab ara
Lavemae, quod ibi ara eius. praeterea intra muros video portas dici
in Palatio Mucionis a mugitu, quod ea pecus in bucita <(cir^cum anti- lo
quum oppidum exigebant; alteram Romanulam, ab Roma dictam, quae
165 habet gradus in nova via ad Volupiae sacellum. tertia est lanualis,
dicta ab lano, et ideo ibi positum lani signum et ius institutum a
Pompilio, ut scribit in annalibus Piso (liist. B. fr. p. 79 Peter), ut sit
aperta semper, nisi cum bellum sit nusquam. traditum est memoriae i5
Pompilio rege fuisse opertam et post Tit[i]o Man[i]lio consule beUo
Cart<(h^aginiensi primo confecto et eodem anno apertam.
166 35. super lectulis origines quas adverti, hae: lectica, quod lege-
bant unde eam facerent stramenta atque herbam, ut etiam nunc fit in
castris; lecticas, ne essent in terra[s], sublimis f in his ponebant nisi 20
1 Cf. Fest. Pauli 54, 6 (ad quae scalis ascenditur) ; Liv. XXXIX 14, 2; TG.
s. V. {dsinviGxriQiov., iitsQmov et superiox*a) et s. in aestiao cenaculo; TertuU. adv.
Val. 7; Dig. XLIII 17, 3, 7 \\ 3 Cf. Serv. Dan. in Aen. IV 143 (hibernam utrum
quod ibi biemare soleat an . . .); TG. s. v. (hiberna loca calida propter hiemen facta
et ut tempora et castra militum ubi hiemant dicimus); GL. II 81, 15 (ab hieme
. . . hibernus); VII 180, 10 || 5 Cf Fest. 169^, 33 \\ 1 sq_. Cf. Fest. 274% 2 sqq. eum
Paulo 275, 1 (quia raudo id est aere fuerit vincta) et 265^, 4 sqq. (rodus vel rau-
du8 . . . vulgus quidem in usu habuit non modo pro aere imperfecto . . sed
etiam pro signato, quia in mancipando cum dicitur 'rudusculo libram ferito' asse
tangitur libra); Gaius inst. 1 119 = Boeth. in Top. p. 322 Or. {uhi accedit: quae-
cunque igitur res lege duodecim tabnlarum aliter nisi per hanc solennitatem
abalienari non poterat); Val. Max. V 6, 3 \ Cf VI 74 \\ 9 Cf Fest. PauU
117, i6 II 10 Cf Fest. Pauli 144, 18; Varr. de v. p. B. apud Non. 531,17 \\ 11 Cf
VI 24; Fest. 262^,2 (porta Romana instituta est a Romulo infimo clivo Victoriae,
qui locus gradibus in quadram formatus est. appellata autem Romana a Sabinis
praecipue, quod ea proximus aditus erat Romam) et 269^, 33 (Romanam portam.
ante . . . ^voci^tatam ferunt quae fuerit . . .) || 12 Cf Augustin. d. c. d. IV 11;
Macr. I 10, 7 (in sacello Volupiae) || IS sqq. Cf Fest. Pauli 115, 3 (lectus . . . a
coUectis foliis ad cubitandum . , . vel a Graeco Xiy.tQov); Isid. XX 11, 1 (lecticae
a lectis herbis); TG. s. lectus (ab electis et mollibus herbis) || 19 s^. Cf Plin.
VIII 193 (antiquis enim torus e stramento erat, qualiter etiam uunc in castris) \[
20 Cf. Fest. Pauli 64, 15 (cumbam Sabini vocant eam quam militares lecticam)
3 hic defecit exemplar foliis duobus- F^ \\ 4 <^re^ligionem v, regionem Tum
6 naeuius : corr Laet \ et {non ea) enim || 7 del Sp. duce v \\ 10 bucitatum : corr Mue
(bucita tum Scal) || 11 ab vel a {sic {F^)] \\ 12 nonalia: corr Scal (cf VI 24) \\
16 apertam: corv Scal || 17 ^^opertam et)> apertam Mue {del et ante eodem) du^e
Aug, al. II 18 an: <(lectus et^ lectica et mox ea[m].? v. test. \\ 19 unde iam: corr Vict
LIBER V 162—168 51
ab eo quod Graeci antiqui dicebant kixtQOv lectum potius. qui lecti-
cam involvebant, quod fere stramenta erant e segete, segestria ap-
pellarunt, ut etiam nunc in castris, nisi si a Graecis: nam 6riya6TQov.
ubi lectuB mortui fitur, dieebant feretrum nostri, Graeci q^iQSTQOv.
5 posteaquam transierunt ad culcitas, quod in eas acus aut tomentum 167
aliudve quid calcabant, ab inculcando culcita dicta. hoc quicquid
insteniebant ab steraendo stragulum appellabant. pulvinar vel a pluri-
buB vel a pollulis declinarunt. quibus operibantur, operimenta, et
pallia opercula dixerunt. in his multa peregrina, ut sagum, reno gallica,
10 gaunacfumja et amphimallum graeca; contra latinum torale, ante torum,
et torus a torto, quod is in promptu. ab hac similitudine torulus in
miilieris capite ornatus. qua simplici scansione scandebant in lectum i68
non altum, scabellum; in altiorem, scamnum. duplicata scansio gradus
1 sqq. Cf. Varro d. v. p. B. apud Non. 11, 14 (lecticam qui involvebant,
segcstria appellabant); Fest. Pauli 70, 7 (pelles nauticas quas nos vocamus
segestria); TG. s. segestrum {ateyaarQov et diq)d-BQa nXolov) \\ 4 Cf. Serv. m
Aen. VI 222 (feretro graece dixit) ; Serv. Dan. in Aen. XI 64 (feretrum locus ubi
mortui feruntur et est graecum nomen); Isid. XVIII 9,1. XX 11, 7; Lact. Flac.
in Stat. Theh. VI 55; TG. s. v. || 6 Cf. Varro d. v. p. B. et Quinquatr. apud
Non. 86, 4; Fest. Pauli 50, 8 (culcita quod tomento inculcatur appellata); Isid.
XIX 26, 4 (culcitae vocatae quod calcentur id est farciantur pluma sive tomento) ||
7 sq. iff. TG. s. instragula (stragula ab sternendo) | Cf. Serv. in Georg. III 532
(pulvinaria . . . proprie lectuli, qui sterni in templis plerisque consuerunt); TG.
s. pulvinus (pulvinar vero ac pulvinaria principum vel regum, id est lectistemia
quae sternebantur in templis); Isid. XIX 26, 4 = XX 11, 3 (lectus divitum est) {|
9 Isid. XIX 24, 13 (sagum autem gallicum nomen est); TG.s.v.; Strdbo IV 196 \
Cf Caetar de b. g. VI 21; Salliist. hist. III fr. 104. 105 Maur.; Serv. in Georg. III
383; Isid. XIX 23, 1. 4 (a Rheno Germaniae flumine) || 10 Cf. Hesych s. Kavvdxai;
GL. VII 14, 10 (gaunacen alii caunacen); TG. s. gaunaca; adde Isid. XIX 26, 2 \
Cf. Plin. VIII 193 ; schol. in luv. III 283 (antiqui amphimallum laenam appel-
labant);. l'G. s. camasus (amfimallus) et dalmatica | Cf. Varro d. v. p. B. apud
Non. IV, 12 (quod frontem lecticae struebant, ex ea herba torta torum appellatum.
hoc quod inicitur etiamnunc toral dicitur); Serv. in Aen. II 2. V 388 (a tortis
herbis) = Isid. XX 1, 2; Serv. Dan. in Aen. I 708 (quod veteres super herbam
tortam sedebant vel discumbebant); TG. s. torus et toral; Isid. XIX 26, 6 ||
12 sg. Cf. Serv. Dan. in Aen. IV 685 (lecti antiquorum alti erant et gradibus ascen-
debantur) | Cf Quint. inst. I 4, 12 (nec miretur cur ex scamno fiat scabillum);
GL. VII 14, 6; II 111,1; Isid. XX 11, 8 (scamna sunt quae altioribus lectis
apponuntur, dicta a scandendo. hinc et scabelli, qui lectis parvis vel sellis ob
ascensum apponuntur. scabellum autem et suppedaneum dicitur) = GL. VII
289, 23; TG. s. scabellum, scamellum, scamnum | Cf. Non. 316, 35 (per quod
ad altiora domorum et aedificiorum omnium scanditur); TG. s. v.
1 sq. lectron lectum potius quam lecticam : corr Veneta (v. test.) | segestria
vel segestriam [sic {F'')] || 3 stegastron || 4 an: lectvmi ubi mortui feruntur.?
V. test. I fitur vel fertur [sic {F"')] \ feretron || 5 ea sagus: corr Turn || 6 hoc i. e.
huc Jl 8 sq. operibantur {sic F") vel operiebantur | pallia ante operimenta trai ^.,
secl A. Sp.; an: ut pallia op. dixerunt.^ {cf. TG. s. palla [coopertoriimi]) | gallica
Turn: galli quid (foH. ex gallica ut) || 10 gaunacmna {sicF^) vel gaunacuma: cor-
rcximus (gaunacum ScaT) \ tore uel (fort. ex toraef) : correximus duce Ald {qui torale
quod) II 11 toruo: corr Antonibon (torso Canat); v. test. \ toruius: corrAug \\ 13 alium
4*
52 I>E LINGVA LATINA
dicitur, quod gerit in inferiora superiorem. graeca sunt peristromata
et peripetasmata, sic ali<(a)> quae item convivii causa ibi multa.
169 36. pecuniae signatae vocabula sunt aeris et argenti haec: as ab
aere; dupondius ab duobus ponderibus, quod unum pondus assipon-
dium dicebatur; id ideo quod as erat libra pondo[s]. deinde ab numero ^
reliquum dictum usque ad centussis, ut as [a] singulari numero, ab
170 tribus assibus tressis et sic proportione usque ad nonussis. in denario
numero hoc mutat, quod primum est ab decem assibus decussis, se-
cundum ab duobus decussibus vicessis [quod dici sol<(it)>um a duobus
bicessis]; reliqua conveniunt, quod est ut tricessis proportione usque lo
ad centussis, quo maius aeris proprium vocabulum non est: nam du-
centi<^s)> et sic proportione quae dicuntur non magis asses quam denarii
171 aliaeve quae res significantur. aeris minima pars sextula, quod sexta
pars unciae. semuncia, quod dimidia pars unciae: se valet dimidium,
ut in selibra et semodio. uncia ab uno. sextans ab eo quod sexta 15
pars assis, ut quadrans quod quarta, et triens quod tertia pars. semis,
quod semi<(a)>s, id est [ut] dimidium assis, ut supra dictum est. septunx
172 a septem et uncia conclusum. reliqua obscuriora, quod ab deminu-
tione, et ea quae deminuuntur ita sunt, ut extremas syllabas habeant.
1 sq. Cf. TG. s. V. II 2 sqq. Verba a multa ad a decima libella (53, 7) Priscianus
adfert GL. III 410: cuius discrepantiam potiorem apparatui addidimus; cf. ihid.
416, 19sqq. || 4 Cf IX 81; TG. s. v. (duo pondi vel numi) | Cf TG. s. as; Fest.
Pauli 98, 1 (quia deni asses, singuli pondo libras, efficiebant denarium); Dionys.
Hal. IX. 37 {rjv dh cceedQiov rots xdXv,sov v6(ii6(ia jSapog XtrQLcclov) \\ 6 sq. Cf
IX 81; Mart. Cap. III 305 \\ 11 Cf GL. III 416, 19 (centussis, post quem nume-
rum teste Varrone non componuntur cum asse numeri) || 13 sqq. Cf. Anthol. lat.
486, 22 R. (sextula quae fertur: nam sex his uncia constat) | Cf. Fest. 293^,9
cum Paulo 292, 7 (semis semodius semuncia . . . ab eo quod illi dicunt r/(ii6v
declinata sunt); TG. s. v. (selibra dimidia libra, al.); GL. II 32,20. 455,6; III
16, 20 {^(itav semis) et III 57, 15 (se a semis, quod separationem facit) ; Didym. in
GL. III 412, 10 (rov (ihv 6r] ro ^(iiav drilovvrog oig iv ra 6ri(i6diov(i) \\ 15 Pollux
IX 80 ex Aristotele («ap' avtS} rig av iv rfj "^ I(isQC(icov noXirsLa ■x.al aXXa svqol
2^t7csXixcbv vo(i,i6(iccro}v 6v6(iara olov ovyxiav oitsQ Svvarat j^aX^iovv iva); Isid.
XVI 25, 19 II 16 Cf TG. s. quadrans (quarta pars nummi); Isid. VI 17,26 \
Cf TG. s. triens (tertia sc. pars); Pseudacr. in Hor. a. p. 328 \\ 17 sq. Cf Pseudacr.
in Hor. a. p. 329. 330; v. ad 13 sq. \ Cf GL. III 408,25 (septunx unciae septem)
'isq. aliquid item: corr Sp. \ dist Sp. (ibi multa apogr, multa Prisc. fcf test.J
proximis adiungunt) || 4 a duobus : corr ex Prisc \\ 5 sq. pondus (item Prisc) : corr
Gronov Clibramj | numero usque ad centussem ab tribus {reliquis om) Prisc \ del
Laet II 7 et supra pretionem {vel ptione vel proportione) Prisc \\ 9 bicessis: corr
Turn I secl Sciop, om Prisc \\ 10 bicensis : corr Laet \ quod est om Prisc \ tricensis :
corr ex Prisc \\ 11 sq. post centussis add Prisc quod et Persius (F 191) ostendit ''et
centum Graecos uno centusse licetur' | ducenti et sic Pmc: ducenti in {corr Sp) \\
13 alieu§ qug F"^: aliaeque Prisc \\ li sq. unciae est- uncia {reliquis om) Prisc \
sic valet: corr Bent \ uno <dicta> Prisc || 16 ut] est Prisc \\ 17 add Turn
(cf v. 14) 1 ut om Prisc || l%sq. coUisum Prisc, fort. recte \ ab diminutione
Prisc: a deminutione F"" \\ 19 deminuuntur {sic F"') vel diminuuntur {sic Prisc)
LIBER V 168—176 53
ut deunx dempta uncia [deunx], dextans dempto sextante, dodrans
dempto quadrante, bes, ut olim des, dempto triente. in argento nummi, 173
id ab Siculis. denarii, quod [denarii quod] denos aeris valebant;
quinarii, quod quinos; sestertius, quod semis tertius (dupondius enim
5 et semis antiquus sestertius est) et veteris consuetudinis, ut retro aere
dicerent, ita ut semis tertius, <^semi8^ quartus, semis <^quintus^ pro-
nuntiarent. ab semis tertius <^8estertiu8^ dictus. nummi denarii decuma 174
libella, quod libram pondo as valebat et erat ex argento parva. sim-
bella, quod libellae dimidium, quod semis assis. terruncius a tribus
10 unciis, quod libellae ut haec quarta pars, sic quadrans assis.
eadem pecunia vocabulum mutat: nam potest idem dici dos, 175
arrabo, merces, corollarium. dos, si nuptiarum causa data; haec graece
dGyrCvrj: ita enim hoc Siculi; ab eodem donum: nam graece ut f isse-
donion et ut alii ddfia et ut Attici d60tv. arrabo sic data, ut reli-
15 quum reddatur: hoc verbum item a graeco ccQQa^cbv. reliquum, quod
ex eo quod debitum reliquum. danmum a demptione, cum minns re 176
1 aqq. Cf. Anthol. lat. 486, 45 R. (uncia si librae desit dixere deuncem); ibid.
741, 2 (uncia de libra linquit subtracta deuncem) | Cf. Fest. Pauli 73, 14 (dextanB
dicitur quia assi deest sextans quemadmodum . . . deunx) | Cf. Fest. Pauli 33, 1;
Fest. 363^,32; lib. de asse 2; GL. 111408,25; Anthol. lat. 486, 49 sq. R. (do-
drantem reliquum vocitant quadrante retracto, cumque triens desit, bessem dixere
priores); ibid. 741, 4sq. (hinc quadrans . . . dodrantem, inde triens . . . bessem);
GL. VII 177, 1. 298, 12 (bes . . .^ quod significat octo uncias) i Cf Fest. 173^, 8,-
Pollux IX 79 sq. ex Aristotele (6 Si vovfi^og SoksI ^kv slvai 'Paficclav ro^voiuc
Tov vo/iiOfiaros, ^crt Sh 'EXX7]vlx6v xal twv iv 'IxaXia v.al Eiv.sXia ^coQifav . . .
xai jiQiOTorBXr^g iv ty Taqavtivav noXsi KaXstGQ-ai gjTjfft v6^ie[ia TCag' avrolg
votjfiftov) II 3 sq. Cf. GL. I 76, 8 sqq. (. . . si sciamus, apud veteres denarium decem
asses habuisse . . . cuius quarta pars, dipondius semis, sestertius dicitur, quod
de tribus assibus semis deficiat); Fest. 334^,33 et 347^,9 ^^363^,33; Fest. Pauli
98, 1 ; GL. III 407, 29 (cum testimonio Arruntii) et 412, 10 (ex Didymo) ; Plin.
XXXIII 44 (placuit denarium pro decem libris aeris valere; quinarium pro
quinque, sestertium pro dupondio ac semisse); TG. s. v. (semis tertius) || 7 Cf.
Fest. Pauli 116,14 (libella deminutivum est a libra); Volus. Ma^ianus (script.
metrol. ed. Hultsch 11) 70, 16 (quasi pusilla libra); Plin. XXXIII 42 (libralis
— unde etiam nunc Hbella dicitur et dupondius — adpendebatur assis); TG.
8. V II Ssq. Cf X 38 \ Cf. Fest. 173'', 30 cum Paulo 172, 8; Plin. XXXIII 45
(quadrans ante terruncius vocatus a tribus unciis); TG. s. libella et teruncium ||
10 Cf Fest. 363^,1 \\ 12 Cf. Fest. Pauli 69,7; GL. 11134,16 (do dos); Pseudacr.
in Hor. c. III 24,21; Isid. V 24,25 || 13 Cf Fest. Pauli 69,4; GL. VII 119,6
(donum . . . a dando) || li sq. Cf TG. s. arrabonem; GL. I 552, 36; VII 262,10
(arra latine dicitur, arrabon graece) || 16 Cf. Isid. V 27, 5 (damnum a diminu-
tione rei vocatum) et diff. 169; I)ig. XXXIX 2, 3 (ab ademptione et quasi de-
minutione); TG. s. v.
1 ut de una: una Prisc {corr et mex secl Sp.) \\ 3 syculis F" \ om Prisc |
4 sestertius (sic F'') vel sextertius | quod semis tertius: duobus semis Prisc ||
5 sextertius {sic etiam F^) \ aera Prisc \\ 6 semis tertius quartus semis (semis
quartuB v): corre.ximus du^e Prisc {ubi seroiB quintus Bemis quartus semis tertius
nuntiarent) || 7 suppl ex Prisc \ <^a) decima Prisc \\ Ssq. sembella Laet || 11 item
[sic (F')] vel idem || 13 dotine | an: ut ^H^esiodion Smg {cf. Op. et D. 356,
Hesych., Et. m., Suid. s. v)? || 14 doma | dosin || 15 arrsbon
54 DE LINGVA LATINA
factum quam quanti constat. lucrum ab luendo, si amplius quam ut
exsolveret, quanti esset, <re)>ceptum. detrimentum a detritu, quod ea
quae trita minoris pretii. fab eadem mente intertrimentum ab eo,
quod duo quae inter se trita, et deminuta, a quo etiam in<(ter)>trigo
177 dicta. multa [a] pecunia quae a magistratu dicta, ut exigi posset ob 5
peccatum; quod singulae dicuntur, appellatae eae multae, quod olim
*|*unum dicebant multae: itaque cum (iri} dolium aut culleum vinum
addunt rustici, prima urna addita dicunt etiam nunc. poena a poeniendo
aut quod post peccatum sequitur. pretium, quod emptionis aestima-
tionisve causa constituitur, dictum a peritis, quod bi soli facere pos- 10
178 sunt recte id. si quid datum pro opera aut opere, inerces, a merendo.
quod manu factum erat et datum pro eo, manupretium, a manibus et
pretio. corollarium, si additum praeter quam quod debitum; eius vo-
cabulum fictum a coroUis, quod eae, cum placuerant actores, in scena
dari solitae. praeda est ab hostibus capta, quod manu parta, ut 15
parida praeda. praemium a praeda, quod ob recte quid factum con-
179 cessum. si datum quod reddatur, mutuum, quod Siculi moeton: ita-
que scribit Sophron "^moeton f antimo et'. munus quod mutuo animo
qui sunt dant officii causa; alterum munus, quod muniendi causa im-
peratum, a quo etiam municipes, qui una munus fungi debent, dicti. 20
180 [si is] ea pecunia quae in iudicium venit in litibus, sacramentum a
2 Cf. Isid. diff. 169 (a terendo); TG. s. v. (a deterendo dicitur); GL. VII
525, 27 (usu tritum) || 3 sgq^. Gf. TG. s. intertrimentum (si aliqua species in medio
teratur) et intertrigo | Cf. Varro ap. Fest. 142^, 23 (ex quaest. epist. I) et Gell.
XI 1,5 (ex rer. hum. l. XXI) quem exscr. Non. 216,29; Dig. L 16, 131; TG. s.
multa II 8 Cf Isid. V 27, 2 (quod puniat) || 11 Cf. Nvn. 345, 8 || 12 Cf Isid. XI
1, 66 (manus etiam ars vel artifex: unde et manupretium dicimus); TG. s. v. \\
15 Cf Gell. XIII 25, 3. 26 (in libris rerum verbonamque veterum . . . praeda dicitur
corpora ipsa rerum quae capta sunt) = Non. 432, 26 |! 18 sq. Cf Hesych. iioirol
avri^oi (iiotrov avrl iioirov v: etsi mirum si extrema syllaba similiter illic ut hic
interciderit)' TtuQOifiicc HiKsXLxots' rj yccg ;fapts ftoi rov oIvoxocqiv (17 yccQ jjapij
(lotrov olov %<i.Qiv (^avrl %d.Qirosy Wilamowitz teste Kaibelio Com. gr. fr. 179
(tj yaQ xocQtg [ioiro<^v riv' a^v rivoi xocqiv Schoell) \ Cf Fest. Fauli 140, 12 (mu-
nus . . . officium, cum dicitur quis munere fungi, item donuoi quod officii causa
datur) ; GL. VII 524, 16 (quod amicus vel cliens vel libertus officii causa mittunt
vel munus gladiatorium) et 119, 6 (a muniendo . . . dictum); Dig. L 16,18; TG.
s. V. II 20 Cf. Gell. XVI 13, 6 (muneris tantum cum populo Romano honorari
participes, a quo munere capessendo appeltati videntur); Fest. 142^,6; Isid. IX
3,21. 4,21 (ab eo quod munia capiat); diff. 371; Big. L 1,1. 16,18; TG. s.v.
(quod munera fisci idem accipiant) || 21 sqq. Cf Fest. 344^, 33 sqq. (sacramentum aes
significat quod poenae nomine penditur, sive eo quis interrogatur, sive contendi-
tur. id in aliis rebus quinquaginta assium est, in alis rebus quingentorum e. q. s.)
2 add Sp. (captum v) \\ 3 an: ab eodem <(retri)>mentum .? cf Varro r.r.I64
et apud Non. 217,24 || 4 add Bent duce v \\ 5 del Vertr. c. al. \\ 6 sq. eae multas:
corr Turn \ an: olim <(ovem)> unum .? cf. Gell. XI 1, 3 sq. || 7 multa v, fort. recte;
multam Goeschen \\ 10 sq. possunt facere Laet, ubi " et ' suprascr. et del F'' \\
17 moeton vel meton [sic (F")] \\ 18 fiotrov avrl (loirov Lindenbrog in Ter.Eun.
III 1,55: V. test. \\ 21 lac post si is sign Ald \ indicium
LIBER V 176—188 55
sacro; qui^sj petebat et qui infitiabatur, de aliis rebus uterque quin-
genoH aeris ad pontem deponebant, de aliis rebus item certo alio legi-
timo numero assum; qui iudicio vicerat, suum sacramentum e sacro
auferebat, victi ad aerarium redibat. tributum dictum a tribubus, i8i
6 quod ea pecunia, quae populo imperata erat, tributim a singulis pro
portione census exigeba[n]tur. ab hoc ea quae assignata erat attri-
butum dictum; ab eo quoque quibus attributa erat pecunia, ut militi
reddant, tribuni aerarii dicti; id quod attributum erat, aes militare;
hoc est quod ait Plautus (Aul. 526): 'cedit miles, aes petit'. et hinc
10 dicuntur milites aerarii ab aere, quod stipendia facerent. hoc ipsum i82
stipendium a stipe dictum, quod aes quoque stipem dicebant: nam
quod asses libras pondo erant, qui acceperant maiorem nuraerum non
in arca ponebant, sed in aliqua cella stipabant, id est componebant,
quo minus loci occuparet; ab stipando stipem dicere coeperunt. stips
15 ab 6T0i§rl fortasse, graeco verbo. id apparet, quod ut tum institutum
etiam nunc diis cum thesauris asses dant stipem dicunt, et qui pe-
cuniam alligat, stipulari et restipulari. militis stipendia ideo, quod
eam stipem pendebant; ab eo etiam Ennius scribit (Ann. 265 V.^):
Toeni stipendia pendunt*. ab eodem aere pendendo dispensator, et in i83
20 tabulis scribimus expensum et [in] prima pensio et sic secunda aut
quae alia, et dispendium, ideo quod in dispendendo solet minus fieri;
4 sqq. Cf. ad p. 18, 12. 26, 4; Liv. 1 43, 14 (partes eas tribus appellavit, ut ego
puto, a tributo; nam eius quoque aequaliter ex censu conferendi ab eodem inita
ratio est); Serv. in Aen. V 560 (sic autem in tres partes divisum fuisse populum
constat, ut etiam qui praeerant singulis partibus tribuni dicerentur: unde etiam
sumptus quos dabant populo tributa nominarunt); Plut Mom. 20 (rQl§ovg yag
iri vvv rag (pvXccg yiaXov6i xai tQi^ovvovg tovg cpvXaQxovg) ; Dionys. Hal. IV 14;
Isid. X VI 18, 7 (quod autea per tribus singulas exigebantur) ; TG. s. v. || 8 sq. Cf.
Fest. Pauli 2, 6 (aerari tribuni a tribuendo aere sunt appellati); Plin. XXXIV 1 J
Cf. Cato (immo Varro) epistol. qtiaest. I apud Gellium VI 10, 2 (aes militare quod
aes a tribuno aerario miles accipere debebat) || 10 sqq. Cf. Gai. IV 27 (dicebatur
autem ea pecunia quae stipendii nomine dabatur aes militare) ; Varro d. v. p. B.
II apud Non. 532, 5 (stipendium appellabatur quod aes militi semenstre aut
annuum dabatur) ; Dig. L 16, 27 \ Cf. Fest. 297'', 3 (stipem esse nummum signa-
tum testimonio est et de eo quae datur stipendium militi et cum spondetur
pecunia quod stipulari dicitur). 313^,17; Fest. Pauli 108,16; Dig.L 16,27 ; GL.
I 109, 27 (in aeris significatione correpte stips dicitur); TG. s. v. \\ 14 Cf. TG.
s. stipo II 11 sq. Cf. Istd. XVI 18,8 (stipendium a stipe pendenda); v. ad lOsqq. ||
19 sqq. Cf. Fest. Pauli 72, 9 (dispensatores dicti qui aes pensantes expendebant
. . . hinc deducuntur expensa . . . item compendium, dispendium) et 20S, 4 (aere
gravi . . . penso . . . debitum solvebant, unde etiam pensiones dictae); JP7»«.
XXXIII 42 sq. (adpendebatur assis . . . et adhuc expensa in rationibus dicun-
tur, item impendia et . . . dispensatores) ; Gai. 1 122; Isid. X 67. XVI 25, 3
1 inficiabatur j utrique Laet, (F'') || 2 pont<(ific>em Aug \\ 6 del Ald cum
F^, uj^ vid II 10 ante hoc dist Mue || 12 librae Laet (cf. p. 52, 5) i| 14 sq. stipa
ab 8ToeB€ II 17 milites: corr Sciop \ stipendii: corr Sciop; 8tipend<(iar>ii (serv.
milites) v \\ 20 del Laet; an: item (pro et in) .?
56 DE LINGVA LATINA LIBER V 183. 184
compendiuni quod cum compenditur una fit; a quo usura, quod in
sorte accedebat, impendium appellatum; quae cum accederet ad sortem
usu[m], usura dicta, ut sors quod suum fit sorte. per trutinam solvi
solitum: vestigium etiam nunc manet in aede Saturni, quod ea etiam
nunc propter pensuram trutinam habet positam. ab aere aerarium 5
appellatum.
184 37, ad vocabula quae pertinere sumus rati ea quae loca et ea
quae in locis sunt satis ut arbitror dicta, quod neque parum multa
sunt aperta neque, si amplius velimus, volumen patietur. quare in
proximo, ut in primo libro (§ llsq.) dixi, quod sequitur de tempori- lo
bus dicam.
2sq^. Cf. Isid. V 25, 15 (usura . . . ab usu aeris crediti) | Cf. VI 65; Fest.
297^, 8 cum Paulo 296, 7 (sors . . . et quod cuique accidit in sortiendo) (| 4 Cf.
Serv. Dan. in Aen. VIII 319. 322 (in aede ipsius Saturni aerarium); Serv. in
Georg. II 502; Macr. 18,3; Plut. PopUc. 12; Qu. Rom. 42 || 5 Cf Isid.XV 5,3.
XVI 18, 5
1 compendetur: corr Laet \\ 3 del Ald \\ 4 iam nunc et manet
M. TERENTI VARRONIS
DE LmGVA LATINA
LIBER V EXPLICIT INCIPIT
LIBER YI
1. origines verborum qua<(e)> sunt loeorum et ea quae in his in i
priore libro scripsi. in hoc dicam de vocabulis temporum et earum
rerum quae in agendo fiunt aut dicuntur cum tempore aliquo ut se-
detur, ambulatur, loquontur; atque si qua erunt ex diverso genere
5 adiuncta, potius cognationi verborum quam auditori calumnianti gere-
mus morem. huius rei auctor satis mihi Chrysippus (154 Am.) et 2
Antipater (17 Arn.) et illi in quibus, si non tantum acuminis, at plus
litterarum, in quo est Aristophanes (269 N.) et ApoUodorus (hist. Gr.
fragin. I p. 462 M.), qui omnes verba ex verbis ita declinari scribunt,
10 ut verba litteras alia assumant, alia mittant, alia commutent, ut fit in
turdo [in] turdario et turdelice. sic declinantes Graeci nostra nomina
dicunt L[e]uci[en]um AEvm\ev\ov et Quin[c]tium Kotvriov, et <(nostri
iHoTumy^AQCGtaQxov Aristarchum et ^£cova Dionem; sic, inquam, con-
suetudo nostra multa declinavit [ut] a vetere ut ab f solu solum, ab loebeso
16 liberum, ab lasibus lares: quae obruta vetustate ut potero eruere conabor.
8 eqq. Cf. Quintil. I 6, 32 (iam illa minora in qnibus maxime stndiosi eins
rei fatigantur, qui verba panlum declinata varie et multipliciter ad veritatem
redncunt aut correptis aut porrectis aut adiectis aut detractis aut permutatis
litteris syllabisve); Orus apud Ritschelium Op. I 651 (cf. Heinicke de Quint. Sexti
Asclep. arte gr. p. 44. 68) || 14 Cf. Quint. I 4, 17 (non E qnoque I loco fuit, ut
. . . leber?); Fest. Pauli 121,1 (loebesum et loebertatem antiqui dicebant liberum
et libertatem. Ita Graeci Xoi^iqv et Xii^uv); Serv.Dan. in Georg. I 7 (Sabini . . .
Libemm Loebaeium . . . qnia (^raece /lot^Tj dicitur res divina) \ Cf. Fest. Pauli 264, 6
(r pro 8 littera saepe antiqui posnerunt ut . . . lasibus pro . . . laribns); Quint.
I 4, 18 (laseB fuerunt); GL. I 54S, 29 {unde corrigendum 32, 22 sed legimua et
las [pro larl laris confirmante additamento sic uti mas [mar N] maris); VII 13, 14
(laree qnos lases); anecd. Helv. 113,29; TG. s. lar (las laris) et hasenam
1 sint: corr Bhol c. al. \ ea om Laet c. al. (eomm vel earum remm Sp.) |
bsq. oremuB || 11 seclusimus [et (i^')] | t- ♦. e. et {ut sa^pius) F'' 1 an: tnrdella.*
(turdellis Sciop: cf. Fest. 161^,13; Isid. XII 7,71) || 12 lencienum lencienon: corr
Sp. II 12 Quintum K6ivrov Sp. \ qninction | suppl Sp. praeeunte nos, illi {post
Aristarchon) Laeto \ Aristarchon || 18 Diona || 14 del Popma \ an: ab heln8<e>
olus {cf Fest. Pauli p. 100, 1) ? j libero : corr Mue (cf. test.) \ liberam
58 DE LINaVA LATINA
3 2. dicemus prirno de temporibus quam quae per ea fiunt, sed
ita ut ante de natura eorum: ea enim dux fuit ad vocabula imponenda
homini. tempus esse dicunt in<(ter)vallum mundi [et] motus. id divi-
sum in partes aliquot maxime ab solis et lunae cursu. itaque ab
eorum tenore temperato tempus dictum, unde tempestiva; et a motu 5
4 eorum qui toto caelo coniunctus mundus. duo motus ♦ * * casu venit,
quo tempus id ab boc deo dies appellatur. meridies ab eo quod
medius dies. D antiqui, non R in hoc dicebant, ut Praeneste incisum
in solario vidi. solarium dictum id, in quo horae in sole inspicie-
bantur, quod Cornelius in basilica Aemilia et Fulvia inumbravit. diei lo
principium mane, quod tum manat dies ab oriente, nisi potius quod
bonum antiqui dicebant manum, ad cuiusmodi religionem Graeci quo-
3 Cf. V 12; Stob.Ecl.I 8,4:2(105,8W.) ex Apollodoro {xQovog iarl t?js tov
KOGfiov KivT^Gscog $id6Ta()tg) : cf. 104,7. 105,20. 106,5 et V. Wilmanns 11, Beitzen-
stein 31 adn. 2 \\ 5 sq. Cf Fest. Pauli 143, 1 (mundus .... quia non alius est
quam quod moveri potest); Isid. XIII 1, 1 (latine a philosophis dicitur, quod in
sempiterno motu sit); aliter Varro sat. Men. frg.420 (a puritia); Censorin. d. d. n.
23, 2 II 7 sq. Cf Fest. Pauli 74, 7 (dies dictus quod diyini sit operis sive ab
love eius ut putabant i*ectore, qui graece /Sia appellatur); Macr. I 15, 14 (cum
lovem accipiamus lucis auctorem, unde . . . et Cretenses Jla rrjv rj(ieQav vocant,
ipsi quoque Romani Diespitrem appellant ut diei patrem). De love vel Diespitre
quem commemoratum esse vult Meitzenstein 32, cf praeterea ad 21, 11 , Cf Gic.
or. 157 (meridiem cur non medidiem?); Quint. I 6, 30 (meridiem an medidiem
oporteat quaeritur) ; Don. in Ad. V 3, 62 (meridiem veteres dixerunt quasi medi-
diem r pro d posita propter cognationem inter se harum litterarum); Macr. I
3, 14 (ad meridiem hoc est ad medium diei) ; idem in Somn. Scip. II 5, 19 (tam-
quam quidam medidies una mutata littera meridies nuncupatus est) ; Non. 60, 18
(manifeste medius dies). 451,5; Censorin. d. d. n. 24,3 (meridies quod est medii
diei nomen) ; Isid. III 42, 3 (quod ibi sol facit medium diem). V 30, 15. XIII
1,6. XVII 7,2; GL. II 35,2 (d transit . . . in r . . . meridies). 137, 8 (pro me-
didies a medio die); VII 71, 23 (meridiem pro medio die); Ps. Augustin. Qu.
vet. et n. test. 108,5 (pro medidie meridie dicimus); TG. s.v. \\ 10 Eodem spectare
Plin. VII 215 (tunc Scipio Nasica collega Laeaati primus aqua divisit horas
aeque noctium ac dierum idque horologium sub tecto dicavit e. q. s.) Canal con-
iecit. Cf. Censorin. d. d. n. 23, 7 (deinde aliquanto post P. Cornelius Nasica censor
ex aqua fecit horarium, quod et ipsum ex consuetudine noscendi a sole horas
solarium coeptam vocari) || 11 sq. Cf Fest. 146^, 20 (unde discimus manos Stilonem
bonos interpretatum) et 158'', 30 cum Paulo 159, 7 (manare solem antiqui dicebant
cum solis orientis radii splendorem iacere coepissent, a quo et dictum putabant
mane. alii dictum mane putant ab eo quod manum bonum dicebant) ; Fest. Pauli
122,4. 125,14. 147,13; Serv. in Aen. I 139 (= Isid. V 30, 14. X 140; cf VIII
11, 100); Sero. Dan. in Aen. 1 110; Serv. in Aen. II 268. III 63; Macr. I 3, 13
(mane autem dictum aut quod ab inferioribus id est a manibus exordium lucis
emergat aut, quod verius mihi videtur, ab omine boni nominis. nam et Lanuvini
mane pro bono dicunt); Non. 66, 8; GL. V 250, 8 (quoniam dies tunc primum
per totum effluit, quando nascitur, appellatur mane, quasi quod emanet et effluat).
Cf Kriegsliammer 102
1 prius de Sp. \\ 3 add Laet \ del Turn \\ 5 motu vel motor {sic F") \\ 6 lac
sign Popma et Sciop, quo duce <^ab ortu ad oc)>casu<(m)> venit siippl Beitzenstein \\
11 cum
LIBER VI 3-(j 59
que cum lumen a£fertur, solent dicere tpobs ccya%6v. suprema summum 5
diei, id ab superrimo. hoc tempus XII tabulae (I 9 Schoell) dicujit
occasum esse solis; sed postea lex Plaetoria id quoque tempus esse
iubet supremum quo praetor in comitio supremam prouuntiavit po-
5 pulo. secundum hoc dicitur crepusculum a crepero: id vocabulum
sumpserunt a Sabinis, unde veniunt Crepusci nominati Amiterno, qui
eo tempore erant nati, ut Luci<^i) prima luce in Reatino; crepusculum
significat dubium; ab eo res dictae dubiae creperae, quod crepusculum
dies etiam nunc sit an iam nox multis dubium. nox, quod, ut Catulus g
10 (Funai. p. 123; Pacuv. 14 R.) ait, 'omnia nisi interveniat sol pruina
obriguerint', quod nocet, nox, nisi quod graece vv^ nox. cum stella
prima exorta (eum Graeci voeant sgxeqov, nostri vesperuginem ut
Plautus [Amph. 275] : 'neque vesperugo neque vergiliae occidunt') id
tempus dictum a Graecis i^TCSQa, latine vesper; ut ante solem ortum
16 quod eadem stella vocatur iubar, quod iubata, Pacui (347 B.) dicit
1 sqq. Gf. VII 51; Fest. 305^, 27 cum Paulo 304, 11; Cemorin. d. d. n. 24, 3
(hinc suprema, quamvis plurimi Bupremam post occasum solis esse existimant,
quia est in XII tabulis scriptum sic: ^solis occasus suprema tempestas esto'; sed
postea M. Plaetorius tribunus plebiscitum tulit, in quo scriptum est: 'praetor urbanus
qui nunc est quique posthac fuat' e. q. s. ex Varronis libris antiq. hum., ut videtur:
cf. E. Schoell 'XII tah.' 3 adn. 2); Gell. XVII 2, 10; Macr. I 3,14 (suprema
tempestas, hoc est diei novissimum tempus); Plin. VII 212; Isid. V 30, 16; TG. s.
supremus (quando sol ad occasum suppremitur) || 7 sq. Cf. IX 60; Fest. Pauli
119, 15 (Lucius praenomen est eius qui primum fuit, quia oriente luce natus est)
et 148, 16; de praen. 5 = p. 590, 1 Kempf | Cf VII 77; Fest. Pauli 52, 18 (locus
contractus) et 71, 12; Non. 13, 11 (crepera res proprie dicitur dubia, unde et
crepusculum dicitur lux dubia); Serv. in Aen. II 268 (de crepusculo vero, quod
est dubia lux — nam creperum dubium significat . . . quaeritur); Censorin. d.
d. n. 24, 5 (crepusculum sic fortasse appellatum , quod res incertae creperae di-
cuntur idque tempus noctis sit an diei incertum est ex Varrone, ut videtur) ;
Serv. Dan. in Aen. III 587 ; Macr. I 3, 12; TG. s. noctis partes et creperae
res et creperum; Isid. V 31, 7 et N. R. II 2 \\ 9 sqq. Cf. Serv. in Aen. I 89 (nox
dicta quod oculis noceat) = Isid. V 31, 1 ; GL. I 92, 20 (nox . . , noctis idcirco
quia graece vvl vvxros declinatur) = II 280,3; Suet. p. 159 B. \\ 12 Cf VII 50;
Fest. Pauli 368, 16 (vesperugo vesper stella); Quint. I 7, 12 (in pulvinari Solis
. . . vesperug, quod vesperu[gine]m accipimus [del Vollmer'^); Censorin. d. d. n.
24,4 (ex Varrone , ut vid.J ; Augustin. d. c. d. XXI 8 (ex Varrone d. g. p. R.);
Suet. p. 159 R.; Mart. Cap. VIII 883; GL. VI 344,650; TG. s. vesperugo
et heeperus (stella quae primo sero apparet) || 14 Cf. Maa: I 3, 15 (vespera,
quod a Graecis tractum est: illi enim kcnigav a stella Hespero dicunt); Serv. in
Aen. I 374; Lact. Plac. in Stat. Theb. V 250; Isid. V 31, 5 et N. R. 113. XXVI 12 ;
TG. s. vesper et noctis partes || 16 Cf VII 76; Fest. Pauli 104,2 (quod splendor
eius diffunditur in modum iubae leonis); Serv. in Aen. IV 130 = Isid. 11171,18;
TG. 8. V. (quod in modum iubarum radii . . . extenduntur)
1 OOCArAOON I! 3 pr§toria P 4 praeco Urs (cf test.) \\ C sauinis <in>
Amiterno Sp. || 7 add Laet \ in reatione vel in creatione [sic (F^)]: corr Mue
(proximis adiungens) \\ 9 Pacuius Ribbeck cum Scal (Pacuvius), recte ut vid ||
12 hesperon || 14 hespera || 16 pacui vel pacuuius {sic F" : Pacuvianus Vict)
60 DE LINGVA LATINA
pastor: 'exorto iubare, noctis decurso itinere'; Enni[ns] Aiax (336 R.):
'lumen iubarne in caelo cerno?' inter vesperuginem et iubar dicta
nox intempesta^ ut in Bruto Cassii (Acc. praet. 41 R.) quod dicit Lu-
cretia: 'nocte intempesta nostram devenit domum'. intempestam Aelius
(Funai. p. 60) dicebat cum tempus agendi est nullum, quod alii 5
f inconcubium appellarunt (Funai. p. 115), quod omnes fere tunc cuba-
rent; alii ab eo quod sileretur silentium noctis, quod idem Plautus
(Asin. 685) tempus conticiniam: scribit enim ^uidebimus, factum volo.
redito conticinio'.
alter motus solis est, [alter caeli] quod movetur a bruma ad lo
solstitium. dicta bruma, quod brevissimus tunc dies est; solstitium,
quod sol eo die sistere videbatur aut quod ad nos versum -j-proximum
est solstitium*, cum venit in medium spatium inter brumam et solsti-
tium, quod dies aequus iit ac nox, aequinoctium dictum. tempus a
4 Cf VII 72; Fest. PauU 110, 19; Censorin. d. d. n. 24, 5 (id est multa nox,
qua nihil agi tempestivum ex Varr., ut vid.); Macr. I 3, 15 (quae non habet
idoneum tempus rebus gerendis) ; Serv. in Aen. III 587 (inactuosa, carens actibus,
per quos tempora dinoscimus e. q. s.) = Isid. V 31, 9 sq. et N. B. II 3; Serv. Dan.
in Aen. XII 846; GL. VII 275,1; TG. s. v. || 6 Cf. VII 78; Censorin. d. d. n.
24,6 (cum itum est cubitum); Serv. Dan. in Aen. III 587 (quo nos quieti damus);
Non. 91, 19 (primi somni); TG. s. concubia (cum omnes cubant) || 7 Cf. Fest.
348*, 29; TG. s. intempesta (vel omnino silentium media nocte) || 8 Cf. VII 79;
Suet. p. 160 E.; Serv. in Aen. II 268 (ex Varrone, sed non ex h. l.) = Isid.
V 31, 8 et N. B. II 3; Serv. Dan. in Aen. III 587 (post cantum gallorum
silentium); Non. 62, 19 (quo omnia quiescendi gratia conticescunt); Censorin.
d. d. n. 24, 2 (cum conticuerunt ex Varrone, sed non ex h. l.); Macr. I 3, 12
(conticuum, cum et galli conticescunt et homines etiamtum quiescunt); IG.s.v. ||
11 Cf Vitr. IX 3,3 (a brevitate diurna); Plin. II 151; Fest. Pauli 31, 14
(a brevitate dierum [antea breve a Graeco descendit quod est ^gaxv]); Serv. in
Aen. II 472 (quasi ^gaxv Tj^ag id est brevis dies; cf. additam. in Georg. I 211)
= Macr. 121,15 et Isid. V-35, 6; Lyd. d. mens. IV 158 = 174, 4W. (xal ^qov-
{lav avti]v TCatQicog divofiaeav olovsl §Qaxv rj(iaQ); TG. s.v. \\ 12 Cf 1X25; Isid.
V 34, 1 (quasi solis statio, quod tunc sole stante crescant dies vel noctes); Serv.
in Georg. I 100 = Isid. V 34, 2 (cf N. B. VIII 2); GL. V 452, 22 (solsto sol-
stitium); Ma^ir. in Somn. Scip. II 7, 10 (constat . . . solem neque sursum ultra Can-
crum neque ultra Capricornum deorsum meare, sed cum ad tropicorum confinia
pervenerit, mox reverti, unde et solstitia vocantur); TG. s. v. (quia dicitur in
ipso die uno momento sol quasi stare vel sol crescere, uM sistere fortasse verum
est vel consistere) || 14 Cf Mart. Cap. VIII 820 (mensuram noctis lucis aequali-
tate compensat); Isid. V 34, 1 (quod tunc dies et nox horarum spatio aequali
consistunt) = N. B. VIII 2
1 partor vel pactor vel pastor [sic {F^)'\ \ del Vahlen cum Laet (Ennii) vel
Enni<an>us corr || 2 iubame vel iubarue [sic {F'')] \\ 3 Accii Vict, vix recte
(cf. VII 22) I dicit vel dicebat [sic {F'')] \\ 6 in del Laet; an: ut <Plautus>
(Trin. 866)? cf. VII 78 et idem Plautus quod sequitur | omnes fere {sic F"') vel
fere omnes || 8 conticinnium /" | uidebitur Plautus \\ 9 redito huc Plautus: cf. VII 72
(ad reditum F) \ conticinnio f || 10 secl Sciop || 12 sg. proximus est <so])>, sol-
stitium Sp., proximum est eolstitio Ellis
LIBER VI 0— U. 61
bruma ad brumam dum sol redit, vocatur annus, quod ut parvi circuli
anuli, sic magni dicebantur circites ani, unde annus. huius temporis 'j
pars prima hiems, quod ium multi irabres; hinc hiberiiacula, hiber-
num vel, quod tuni anima quae fiatur omnium apparet, ab hiatu hiem.s,
6 terapus secundum ver, quod tum virere incipiunt virgulta ac vertere
se terapus anni; nisi quod lones dicunt '^q ver. tertium ab aestu
aestas; hinc aestivuin, nisi forte a graeco ai&ead^aL. quartum autum- 10
nus * ♦ ♦ ab sole, sic[ut] mensis a lunae motu dictus, dum ab sole
profecta rnrsus redit ad eum. luna, quod graece olim dicta /ir/viy,
10 unde iUornra ,u^veg, ab eo nostri. a mensibus intermestris dictum,
quod putabant inter prioris mensis senescentis extreraum diem et
novam lunam esse diem, quera diligentius Attici svrjv xal viav ap-
pellarunt ab eo quod eo die potest videri extrema et prima luna.
lustrum nominatum tempus quinquennale a luendo, id est solvendo, 11
li quod quinto quoque anno vectigalia et ultro tributa per censores per-
solvebantur. sechim spatium annorum centum vocarunt, dictum a
Isq. Cf. Fest. Pauli 6, 15; Serv. in Aen. 1 269 (quasi anus, id est anulus,
quod in se redeat) et V 46. 85; Isid. V 36, 1 (v. XIX 32, 1) = N. B. VI 2
(quasi anum dici quidam putant, id est circulum, unde et anuli dicti sunt dimi-
nutive); Lyd. de mens. III 5 = 39, 1 W.; Macr. I 14, 5 (Ateius Capito annum
a circuitu temporis putat dictum, quia veteres an pro circum ponere solebant,
ut . . . ambire dicitur pro circumire); Augustin. hept. II 132 (anulus vel circulus);
TG. s. V. (rotunditas) || Ssg. Huc spectat additamentum sic et Varro ad Serv. in
Aen. I 122 (hiems duas res significat aut tempus aut vira venti) | Cf. V 61.
162; GL. II 81, 15 (ab hieme quoque vel imbre hibernus fit) = VII 180, 10 \\
b sq. Cf. GL. VI 344, 654 {tjq enim nativa vox est: ille ver hoc dictitat); Isid.
V 35, 3 (ver autem dictum, quod viret) || 6 sq. Cf. Serv. in Aen. II 706 (aestus id
est calorem. unde etiam aestas dicitur) = Isid. V 35, 4; GL. VII 521,21;
TG. s. v.; Serv. in Georg. III 472 (aestiva . . . loca . . . quibus per aestatem pe-
cora vitant solis calorem) = Isid. XIV 8, 37 || 1 sq. Cf. Fest. Pauli 23, 11 (quod
tunc maxime augeantur hominum opes, coactis agrorum fructibus) ; Isid. V 35, 5
(a tempestate vocatur, quando et folia arborum cadunt et onmia maturescunt) I'
Ssq. Cf. Macr. in Somn. Scip. II 11, 6 (et a luna mensis dicitur, quia Graeco nomine
luna firfvjj vocatur) = Isid. V33,l \\ 10 sqq. Cf. Farro d. r. r. / 37, i (intermenstrium,
[e] quo die dicitur luna esso extrema et prima; a quo eum diem Athenis appel-
lant ivriv xal viccv [cenen cgnean]). Adde Plut. Sol. XXV; schol. Aristoph. Ach.
172 et Hes. Op. et D. 410, al. \\ Usq. Cf Fest. Pauli 120,10 (nunc tempus quin-
quennale); Serv. in Aen. I 283 (quod post quinquennium unaquaeque civitas
lustrabatur: cf in VIII 183) = Isid. V 37, 2 et N. R. VI 6; GL. I 554, 18; Lyd.
d. mens. III 22 = 61, 10 W. {slg to Xaydnsvov aizolg Xovgtqov xovriaxiv slg ti^j'
TtsvtasrriQiSa) ; TG. s. v. | Cf VI 79. VIII 36; Varro Sat. Menipp. 100 Buech
(quoniam est luere solvere); Serv. in Aen. I i:i6 ; TG. s. v., al. \\ 16 ultro tributaj
cf Liv. XXXIX 44, 7. XLIII16, 2; lex lul. munic. c. 18 || 16sg. Cf Fest. 329^, 15
cum Paulo 328, 3 (seculum centum annos eztendi existimabant); Serv. »n Aen.
VIII 508 et additam. in Buc. IV 5 (quidam centum annorum definiunt); TG. s. v.
3 sq. hibern. {bis) vel (bis) ibern. [sic {F")] \\ 6 uiuere : con- Ald (cf. test.) ||
6 et: corr Sp. duce Vict (^ap); cf test. \\ 7 aH^se^ai (sic F") vel €e€CT€ || 8 lac
sign V (cf. test.) \\ 9 post eum dist Sp. | mene : corr Ald \\ 10 menes | dictum vel
dictus [sic (F^)] II 12 menencenean: corr Vict (cf. test.J
62 DE LINOVA LATINA
sene, qiiod longissimum spatium senescendorum hominum id putarunt.
aevum ab aetate omnium annorum (hinc aeviternum, quod factum est
aetemum): quod Graeci ai&vcc, id ait Chrysippus (163 Arn.) esse
(JC)8<Xy ov. ab eo Plautus (Truc. J22) 'uon omnis aetas ad perdiscen-
dum est satis', hinc poetae 'aetema templa caeli [celi]'. 5
12 3. a<(d)> naturale discrimen civilia vocabula die<^ru)>m accesserant.
dicam prius qui deorum causa, tum qui hominum sunt instituti. dies
Agonales per quos rex in regia arietem immolat, dicti ab 'agon', eo
quod interrogatur a principe civitatis et princeps gi'egis immolatui\
13 Carmentalia nominantur quod sacra tum et feriae Cannentis. Luper- 10
calia dicta, quod in Lupercali Luperci sacra faciunt. rex cum ferias
menstruas nonis februariis edicit, hunc diem februatum appellat;
februm Sabini purgamentum, et id in sacris nostris verbum: nam et
Lupercalia februatio, ut in antiquitatum libris demonstravi. Quirinalia
a Quirino, quod <(e)>i deo feriae et eorum hominum, qui Furnacalibus i5
2 sq. Cf, Fest. Pauli 13, 3 (aevum . . . quod graece bclmv vocatur) ; Augustin.
d. c. d. XVI 36; Isid. V 38, 4; TG.s. aevum e^aetemuB eiaeviternus; GL. 1181,6
(aeternuB. antiqui . . . aeviternus dicebant ab aevo) 1| 4 Cf. Aristoteles de caelo
I 9 = 279,27 II Isqq. Cf. § 14; Fest. Pauli 10, 5 (agonium dies appellatur quo
rex hostiam immolabat . . . Agonium etiam putabant deum dici praesidentem
rebus agendis, Agonalia eius festivitatem e.q.s). 8,11 (agonias hostias putabant
ab agendo dictas: hasc ex libris de antiqu., utvidetur, quibuset Varro liic usus est) ;
Omd. Fast. I 317 sq. (nominis esse potest succinctus causa minister . . . qui . . .
semper agatne rogat nec nisi iussus agit e. q. s. cf. V 721); Seneca contr. 113
(11), 19 (filius . . . cervicem porrigat, carnifex manum tollat, deinde respiciat ad
patrem et dicat 'agon?' quod fieri solet victumis); Plut. Symp. VIII 8, 3 p. 729 F
{SqSsiv iiiv ixdXovv xal ^^feiv, &g ri iiiya SQ&vtsg ro 9"vsiv ^iiipvxov &XQ'' ^^ *''"*'
naQa(pvXdrrovaiv laxvQ&g to ft^ eqxkrrsiv nQlv inivsvaai KaraansvS6^Evov) ; TG.
s. agonia; ik Wissowa 'Ges. Abh.' 169 adn. \\ lOsqq. Cf Ovid. Fast. I 462sqq.;
GL. 133, 27. 544, 29. 550, 2; Plut. Eom. 21 \ Cf § 34; Fest. PauU 85, 15 (eius-
que \scil. mensis] feriae erant Lupercalia, quo die mulieres februabantur a lupercis
. . . is quoque dies februatus appellabatur. quaecumque denique purgamenti
causa in quibusque sacrificiis adhibentur, februa appellantur: id vero quod pur-
gatur, dicitur februatum); GL. V 500,35; Censorin. d. d. n. (ex Varronis libris
de antiqu.) 23, 14 (est februum quidquid piat purgatque et februamenta pur-
gamenta); Mao-. 1 13, 3; Varro d. v. p. B. apudNon. 114, 18; Plut. Qu. Bom. 68;
Num. 19. Bom. 21; Lyd. d. mens. IV 25 = 83, 11 W.; Serv. in Georg. I 43; Serv.
Dan. in Aen. VIII 343; Augustin. contra Faust. 185 = Isid. V 33,4; Mart.
Cap. I 149; Ovid. Fast. II 19 sq. 267 sqq.; TG. s. Februa, februare, Februarius,
Februs, februatum || 14 sg. Cf Fest. 254^\ 3 (Quirinalia mense Februario dies quo
Quirini fiunt sacra. idem Btultorum . . . quod qui d<i)>em suorum fornacalium
sacrorum cognominant eo potissimum rem divinam faciunt). 317^, 12sqq. cum
Paulo 316, 7. 253% 13 (cf ad § 25). Paul. 83,8. 93, 11; Ovid. Fast. II 513sqq.;
Plut. Qu. B. 89
1 putarunt vel putant [sic (F^)] || 3 al&va {sic F^) vel AeONA || 4 60N:
corr Turn || 5 sat est Plautus \ del Laet {F'') \\ 6 a naturali discrimine: eorrexi-
mus (ad cum Sciop) \ add Sciop \\ 7 qui deorum {sic F^) vel quid eorum | sunt
vel sint [sic {F")} \\ 8 diti vel dicti [sic (-F')] | agoneo vel agone [sic {F")]: ccmt
Ald II 9 post interrogatur nonnulla deesse videntur (v. adn.) \ 10 sacratum: corr
Laet (F") || 1.3 febmum {F") | non et: eorr Ald \\ 15 ideo
LIBER VI 11-16 63
suis non fuerunt feriati. Fer[ijalia ab inferis et ferendo, quod ferunt
tum epulas ad sepulcrum quibus ius [s]ibi parentare. Terminalia, quod
is dies anni extremus constitutns: duodecimus enim mensis fuit Fe-
bruarius et cuni intercalatur inferiores quinque dies duodecimo demun-
6 tur mense. Ecurria ab equorum cursu: eo die enim ludis currunt in
Martio campo. Liberalia dicta, quod per totum oppidum eo die sedent 14
sacerdotes Liberi anus hedera coronatae cum libis et foculo pro
emptore sacrificantes. in libris Saliorum quorum cognomen Agonen-
sium (frg. inc. 2 p. 351 Maurenbr.) forsitan hic dies ideo appelletur
10 potius Agonia. Quinquatrus: hic dies unus ab nominis errore ob.serva-
tur proinde ut sint quinque dictus; ut ab Tusculanis post diem sex-
tum idus similiter vocatur sexatrus et post diem septimum septimatrus,
sic hic, quod erat post diem quintum idus quinquatrus. dies tubu-
lustvium appellatur, quod eo die in atrio sutorio sacrorum tubae
15 lustrantur. Megalesia dicta a Graecis, quod ex libris Sibyllinis arcessita 16
1 sq. Cf. Feat. Pauli 65, 11 (dies manibus sacrata festa a ferendis epulis vel
a fcriendis pecudibus appellata); Macr. I 4, 14 (Varro Feralium diem ait a
ferendis in sepulchra epulis dici. non dixit Feraliorum; uhi locum parallelum ex
lihris divinarum rerum, ut videtu/r, respexit, non hunc locum, ut eum aliis opina-
batur Eyssenhardt) ; Ovid. Fast. II 569 sqq. || 4 Cf. Macr. I 13, 15 (Romani non
confecto Februario, aed post vicesimum et tertium eius diem intercalabant Termi-
nalibus scilicet iam peractie. deinde reliquos Februarii mensis dies qui erant
quinque post intercalationem subiungebant e.q.s.); Censorin. d. d. n. 20,6: Ovid.
Fast. II 50. 639 sqq.; TG. s. V. \\ 5 Cf Fest. Pauli Sl, 12 (Equirria ludi quos
RomuluB Marti instituit per equorum cursum, qui in campo Martio exercebantur).
131, 13 (Martialis canipus in Caelio monte dicitur, quod in eo Equirria solebant
fieri, si quando aquae Tiberis campum Martium occupassent) ; Ovid. Fast. II H59
(Marsque citos iunctis curribus urget equos: ex vero positum permansit P]quiria
nomen, quae deus in campo prospicit ipee suo) et III 519; TertuU. d. spect. 5
(Ecurria ab equis Marti Romulus dixit) || 6 sq. Cf. Fest. Pauli 116,6 (v. 102,16);
(Jvid. Fast. III 761 sqq. 725 sq. \\ 8 sqq. Cf ad § 12; iJionys. Hal. II 70; Ovid. Fast.
V 721 (et I 325) \ Cf. Masurius Fast. II apud Macr. I 4, 15 (Libernlium dies
a pontificibus agonium Martiale appellatur) \\ 10 sqq. Cf. §17; Fest. 254^, 31 (quin-
quatrus appellari quidam putant a numero dierum . . . qui scilicet errant . . .
forma autem vocabuli . . . quod post diem quintum iduum est is dies festus, ut
apud Tusculanos triatrus et sexatrus et septematrus et Faliscoe decimatrup) ;
Ovid. Fast. III 809 sq. (una dies . . . nominaque a iunctis quinque diebus habentl.-
GL. I 81,20; Gell. II 21,7; Porphyr. inHor. ep. II 2,197; schol. in luv. X 115;
TG. s. quinquatria || 18 sq. Cf. Fest. 352^, 21 «tubilustria) quibus diebus ad-
scriptum in ^^fastis est in atr)>io sutorio agna tubae <^lustrabantur, quos^ tubos
appellant); fast. Praen. CIL. I* 234 (cf. 313) (hic dies appellatur ita quod in
atrio sutorio tubi lustrantur quibus in sacria utuntur); Ovid. Fast. III 849.
V 725 sq. (lustrantur purae quas facit ille tubae) || 16 sq. Cf Fest. Pauli 125, 1 et
Fest. 262*, 25 ; fast. Praen. CIL. i* 235 (cf 314) (Megalesia vocantur quod ea dea
Megale appellatur); Ovid. Fast. IV 357 sqq.; Liv. XXIX 14; Strabo XII p. 567
1 del Ald II 6 equiria Laet (v. test. et adn.) | ludia om {F'') \\ 6 sq. an: sedent
<ut> sacerdotes Liberi anus .^ cf Ov. fast. III 763 sqq. \\ 9 appelletur («tc F")
vel appellatur || 1235. septematruus sit: corr Laet \\ 13 sq. tubiluBtrum v || 14 tubi
fast. Praen. (cf. V 117 et test.) \\ 16 arcessita vel accersita [sic (F"')]
64 DE LINGVA LATINA
ab Attalo rege Pergama; ibi prope murum Megalesion, id est templum
eius deae, unde advecta Romam. Fordicidia a fordis bubus; bos forda
quae fert in ventre; quod eo die publice immolantur boves praegnan-
tes in curiis compluris, a fordis caedendis Fordicidia dicta. Palilia
16 dicta a Pale, quod ei feriae, ut Cerialia a Cerere. Vinalia a vino; hic 5
dies lovis, non Veneris. huius rei cura non levis in Latio: nam ali-
quot locis vindemiae primum ab sacerdotibus publice fiebant, ut Romae
etiam nunc: nam flamen Dialis auspicatur vindemiam et ut iussit vinum-
legere, agna lovi facit, inter cuius exta caesa et proiecta flaraen f porus
vinum legit. in Tusculanis hortis est scriptum: Vinum novum ne 10
vehatur in urbem ante quam Vinalia kalentur'. Robigalia dicta ab
Robigo; secundum segetes huic deo sacrincatur, ne robigo occupet
17 segetes. dies Vestalia ut virgines Vestales a[ut] Vesta. Quinquatrus
minusculae dictae liiniae idus ab similitudine maiorum, quod tibicines
tum feriati vagantur per urbem et conveniunt ad aedem Minervae. 15
dies Fortis Fortunae appeUatus ab Servio Tullio rege, quod is fanum
Fortis Fortunae secundum Tiberim extra urbem Romam dedicavit lunio
18 mense. dies Poplifugia videtur nominatus, quod eo die tumultu repente
fugerit populus: non multo enim post hic dies quam decessus Grallorum
ex urbe, et qui tum sub urbe populi, ut Ficuleates ac Fidenates et 20
finitimi alii, contra nos coniurarunt. aliquot huius d<(i)>ei vestigia fugae
2 sq. Cf. Fest. Pauli 83, 13 (boves fordae id est gravidae immolabantur, dictae
a fetu). 102,15 (= d. r. r. II 5,6); Ovid. Fast. IV 629 sqq.; Serv. Dan. in Aen.
II 140; TG. s. forda || 4sg. Cf. Fest. Pauli 222, 12; Fest. 237^, 22 cum Paulo 236, 5.
245^,34; Ovid. Fast. IV721sqq.; GL. I 58,21; VI 25,23; Serv. et Prob. in
Georg. III 1; schol. Pers. 172; Polem. Silv. CIL. I^ 315 \\ 6 sq. Cf Dionys. Hal.
VI 17; TG. s. Cerealis; GL. I 33, 28 \ Cf § 20; Fest. Pauli 374, 12. 65, 13;
Plin. XVIII 287; Ooid. Fast. IV 863 sqq.; Macr. I 4, 6 {ex Masurio fastorum
II: Vinaliorum dies . . . lovi sacer est, non ut quidam putant Veneri); fast.
Praen. CIL. I^ 316 \\ 9 Cf § 31; Macr. III 2, 3 \\ 11 Cf. Varro d. r. r. I 1, 6 ;
Fest. Pauli 267,1; Ovid. Fast. IV 907 sqq.; Plin. XVIII 285; fast. Praen. CIL.
I^ 316; Gett. V 12, 14; Tertull. d. spect. 5; Serv. in Georg. 1 151 (cum additam.) ;
Colum. X 342 sq. |1 13 sg. Cf Ovid. Fast. VI 249 sqq.; additam. ad Serv. in Buc.
VIII 82; TG. s. v. | Cf Fest. 149", 22 (minusculae quinquatrus appellantur idus
lun., quod is dies festus est tibicinum, qui colunt Minervam); Censorin. d. d. n.
12, 2 (Quinquatribus minusculis . . urbem vestitu quo vellent personatis temu-
lentisque pervagari); Ovid. Fast. VI 651sqq.; Valer. Max. II 5, 4 \\ 16 Cf Dionys.
Hal. IV 24,7; Ovid. Fast. VI 773 sqq. || 18 Cf. Macr. I 11, 36 sq. et III 2, 14;
Dionys. Hal. II 56; Plut. Bom. 29. Cam. 33; Ovid. art. am. II 257
1 in templum : correximus (id = id est) ; [in] Scal || 5 et feriae : corr Vict ||
9 porrecta v, recte ut vid (cf. Cic. ad Att. V 18, 1): quo spectat fortasse porus ut
correctura male intellecta (prius EUis. primus Mue. praecinctus Usener) \\ 10 sortis :
corr Sp. (cf. § 20); portis BergJc \\ 11 calentur | robicalia: corr Laet (Rubig.) ||
13 del Sp.; an: ab Vesta.? | quinquatrus {sic F^) vel quinquatriis || 15 cum: corr
Laet II 16 quod is vel quod dis; an: quo is .^
LIBER VI 15—21 65
in sacris apparent, de quibus rebus antiquitatum libri plura referunt.
nonae Caprotinae, quod eo die in Latio lunoni Caprotinae mulieres
sacrificantur et sub caprifico faciunt; e caprifico adhibent virgam.
cur hoc, togata praetexta data eis Apollinaribus ludis docuit populum. 19
5 Neptunalia a Neptuno: eius enim dei feriae. Furrinalia (&} Furrina[e],
quod ei deae feriae public<(a>e dies is; cuius deae honos apud anti-
quos: nam ei sacra instituta annua et flamen attributus; nunc vix
nomen uotum paucis. Portunalia dicta a Portuno, cui eo die aedes
in portu Tiberino facta et feriae institutae. Vinalia rustica dicuntur 20
10 ante diem XIV Kalendas Septembres, quod tum Veneri dedicata aedes
et <^b)orti ei deae dieantur ac tum sunt feriati olitores. Consualia
dicta a Conso, quod tum feriae publicae ei deo et in oirco ad aram
eius ab sacerdotibus ludi illi, quibus virgines Sabinae raptae. Volca-
nalia a Volcano, quod ei tum feriae et quod eo die populus pro se
15 in iguem animalia mittit. Opeconsiva dies ab dea Opeconsiva, cuius 21
in regia sacrarium quod ideo •factum, ut eo praeter virgines Vestales
et sacerdotem pubKcum introeat nemo. 'is cum eat, suffibulum [a]ut
habeat' scriptum. (id diciturne ab suffiendo subligaculum ?) Volturnalia
a deo Volturno, cuius feriae tum. Octobri mense Meditrinalia dies
2sq. Cf. Macr. I 11, 36sqq.; Plut. Cam. 33; Rom. 39; Polyaen. VIII 30;
Auson.d. fer. 9 \\ bsqq. Cf TG. s. Neptuu. | Cf V 84. VII 45; Cie. d. n. d. III 46;
Fest. Pauli 88, 16 (Fumalia sacra Furinae quam deam dicebant); Mart. Cap. II
164 (Fura Furinaque) || ^sq. Cf. Cic.d.n.d. II 66 (Portunus a portu) ; Fest. 242",!
cutn Paitlo 243, 1 et 56, 5; Serv. in Aen. V 241 et schol. Veron. (Portunus, ut Varro
ait, deus por<^tuum porta)>rumque praeses: quare huius dies festus Portunalia
e. q. s.); Oml. Fast. VI 547 \\ ^ sq. Cf. § 16; d. r. r. I 1,6 et Non 8, 1 = sat.
Mcn. Vinalia tisqI 'Acpgodtaiav; Fest. 265*^, 28 cum Paulo 264, 5 (rustica Vinalia
appellantur mense Augusto XIV Kal. Sept. . . . eodem autem die Veneri templa
sunt consecrata . . . quia in eius deae tutela sunt horti). 289^, 10; Plin. XVIII 289
(^''inalia altera quae aguntur a. d. XIV Kal. Sept.) et XVIIII 50 (hortos tutelae
VeneriB adsignante Plauto); Phit. Qu. R. 45; Ovid. Fast. IV 863. 877 \\ 11 sq. Cf
Cic. d. rep. II 12; Dionys. Hal. II 31; Plut. Bom. 14; Fest. Pauli 41,15; Ovid.
Fast. III 199 sqq.; Liv. 19; Serv. in Aen. VIII 636; Tertull. d. spect. 5; ad
nat. II 11; Pseudascon. p. 142, 22 sqq. Or.; Augustin. d. civ. d. IV 11; Amob.
p. 127, 12; TG. s. Cousus || l.-J sq. Cf TG. s. Vulcanalia || 16 sq. Cf. Fest. 186^, 25.
249"*, 14; Macr. III 9, 4 \\ 17 Cf. Fest. .348^, 25 cum Paulo 349, 8 || 18 sq. Cf. Fest.
Pauli 379, 2 (Volturnalia Volturno suo deo sacra faciebant) || 19 sqq. Cf. Fest. Panli
123, 15 (mos erat . . . dicere ominis gratia : vetus novum vinum bibo, veteri novo
morbo medeor. a quibus verbis etiam Meditrinae deae nomen conceptum eiusque
sacra Meditrinalia dicta sunt) ; adde Plut. Symp. II 7, 1 (655 E) de Atheniensibus
[Kal TtdXut y' ag iotxsv bvxovto, rov olvov nglv 7; TtisTv anoOTtevSovteg, &§Xa§i)
•Aul GOix-qQiov aizots rov cpaQ(idKOV XTf\v XQi]6iv yBvead^ai)
3 sacrificant Laet {F'') 4 an: Togata {cf. adn. ad V 25)? || 5 die: corr
Vict II 6 add Ald c. al. \\ 10 XII: corr Aug (v. test) \\ 11 dicuntur: corr Mue c.
al. Ij 16 ab ea fM \ Opic. {non Opec.) cdkndaria. Opem consiviam (dixerunt)
Maor. I cuius [sic [F'')'\ vel quoius || 16 quod ideo artum Canal. quo de sanctum
Huschke; an: quod adeo artum .^ || 17 del Sp. (haut Laet c. al.) \\ 18 sq. guae-
stionem seiunxit Vahlen \ suffigendo Sk. \ uortunalia et uortumo (». test. et adn.) j
Octobri mense ante Meditrin. suspecta
Varro de Ung. lat. 6
66 DE LINGVA LATINA
dictus a medendo, quod Flaccus flamen Martialis dicebat hoc die soli-
tum yinum <(novum)> et vetus libari et degustari medicamenti causa;
quod facere solent etiam nunc multi cum dicunt: novum vetus vinum
22 bibo, novo veteri [vino] morbo medeor. Fontanalia a Fonte, quod is
dies feriae eius; ab eo tum et in fontes coronas iaciunt et puteos 5
coronant. Armilustrium ab eo quod in armilustrio armati sacra faciunt,
nisi locus potius dictus ab his; sed quod de his prius (V 153), id ab
lu<(d>endo aut lustro, id est quod circumibant ludentes ancilibus armati.
Saturnalia dicta ab Saturno, quod eo die feriae eius, ut post diem
23 tertium Opalia Opis. Angeronalia ab Angerona, cui sacrificium fit in 10
curia Acculeia et cuius feriae publicae is dies. Larentinae, quem diem
quidam in scribendo Larentalia appellant, ab Acca Larentia nomina-
tus, cui sacerdotes nostri publice parentant[e] fsexto die, qui atra
24 dicitur diem tarentum accas tarentinas. hoc sacrificium fit in Velabro,
qu[ija in novam viam exitur, ut aiunt quidam ad sepulcrum Accae, 15
ut quod ibi; prope faciunt diis Manibus servilibus sacerdotes; qui
uterque locus extra urbem antiquam fuit non longe a porta Romanula,
de qua in priore libro (V 164) dixi. dies Septimontium nomiuatus ab
his septem montibus, in quis sita urbs est; feriae non populi, sed
25 montanorum modo, ut f paganalibus, qui sunt alicuius pagi. de sta- 20
4 Cf. Fest. Pauli 80, 3 (Fontinalia fontium sacra) || 6 sqq. Cf. V153; Fest. Pauli
19,6 (res divinas armati faciebant); Lyd. d. mens. IV 34 — 92,21W. (aQfiiXov-
6TQ10V olovsl Ka&ccQ^Qv OTtXcov ;iTj xsifiaTos (li] kzsQas nvbs 7CEQi6rd6sa>s stQyovaris
TTjv Kivr]6iv t&v oaXcov inl ra> rov 'jIqsos •nsSito); Plut. Mom. 23; TG. s. V. \\ 9 Cf.
Fest. 325'', 6; Serv. Dan. in Aen. VIII 319; Macr. I 8,1 (ex l. VI antiquitatum);
Liv. II 21 II 10 Cf Fest. 185", 33; Macr. I 10, 18 sq. (ex Macro hist. I) \ Cf
Fest. Pauli 17, 11; Plin. III 65 (unde pendet Solinus e. 1) ; Macr. I 10,7
(duodecimo vero [scil. Kal. lan.] feriae sunt divae Angeroniae, cui pontifices in
sacello Volupiae sacrum faciunt e.q.s.). III 9, 4; fast. Praen. CIL. I^ 337^; TG.
s. Angeronia || 1 1 sqq. Cf Cic. ad Brut. 1 15, 8 (Larentiae . . . cui vos pontifices
ad aram in Velabro facere soletis); Fest. Pauli 119,1; Macr. 1 10, llsqq. (Laren-
tinalia); fast. Praen. CIL. V 338"; Ovid. Fast. III 57; Lact. inst. I 20, 4 \\
18 .sg. Cf V41; Fest. 340", 7 et 348^, 24 (Septimontio, ut ait Antistius Labeo, hisce
montibus feriae: Palatio ... Veliae .. . Fagutali Suburae Cermalo Oppio [Caelio
montij Cispio monti) cum Paulo 341,2; Plut. Qu. B. 69; schol. Veron. in Georg.
II 535 (septem montes, unde etiam dies sacer Septimontii constitutus est); Lyd.
d. mens. IV 155 = 172, 23 W. {ZsTcrniovvdios soQrrj ... (^ori ijtl bTtra Xy6^ovs
ru xsL%T\ rfis 'Pdo^ris iKrirarai); Tertull. ad nat. II 15; TG. s. v. \\ 20 Cf Dionys.
Hal. IV 15, 3; Macr. 1 16, 6 \\ 20 sq. Macr. 1 16, 6 (sunt stativae universi populi
communes certis et constitutis diebus ac mensibus et in fastis statis observatio-
nibus adnotatae . . . conceptivae sunt quae quotannis a magistratibus vel sacer-
dotibus concipiuntur in dies vel certos vel etiam incertos); Fest. Pauli 62, 15 et
2 suppl Laet || 3 dicant: corr Sp \\ 4 uino morbo vel morbo (v. test. ad 65, 19) ||
8 add Vertr \\ 10 cui vel quoi || 11 sq. larent. (ter) vel laurent. (ter, sic F^) \\ 13 pa-
rent ante | talia exspectat Mommsen: stato die qui ab ea dicitur dies parentalium
Accas Larentinas || 15 del Laet \ sepulcrum vel sepulchrum {sic F") \\ 16 post ibi
dist A. Sp. {ubi fortasse aliquid intercidit) || 20 paganaLi<^a {sic Ald) omni^bus Sp.,
<^faciunt^ paganalibus Wi
LIBER yi 21—27 67
tutis diebus dixi; de annalibus nec d(i)e statutis dicam. Compitalia
dies attributus Laribus yialibus: ideo ubi viae competunt tum in com-
petis sacrificatur. quotannis is dies concipitur. similiter Latinae
feriae dies conceptivus dictus a Latinis populis, quibus ex Albano
5 monte ex sacris carnem petere fuit ius cum Romanis, a quibus La-
tinis Latinae dictae. Sementivae feriae dies is, qui a pontificibus dic- 26
tus, appellatus a semente, quod sationis causa suscepta<e>. Paganicae
eiusdem agriculturae causa susceptae, ut haberent in agris omnes
tpagus, unde paganicae dictae. sunt praeterea feriae conceptivae quae
10 uon sunt annales, ut hae quae dicuntur sine proprio vocabulo aut
cum perspicuo, ut Novendialis sunt.
4. de his diebus nunc iam, qui hominum causa constituti, vi- 27
deamus. primi dies mensium nominati kalendae, quod his diebus
92, 14 (feriae statae appellabantur, quod certo statutoque die observarentur);
Fest. 344^, 3 (stata sacrificia sunt quae certis diebus fieri debent) et 253^, 13
(popularia sacra sunt, ut ait Labeo, quae omnes cives faciunt nec certis familiis
adtributa sunt: Fomacalia, Parilia, Laralia [cf. 245^, 28])
1 sq. Cf. Fest. Pauli 40, 3 (festa quae in compitis peragebant) et 62, 15. 121, 17.
239, 1; Dionys. Hal. IV 14; Plin. XXXVI 204; Sueton. Aug. 31; schol. Pers.
IV 28; Gell. X 24, 3; Macr. 17, 34; Serv. in Georg. II 382 (quod multae viae
in unum confluant . . . unde ludi compitalicii) = schol. Bem.; Isid. XV 2, 15;
TG. s. compitalia et compitum (multae viae quae ad unum locum competunt vel
ducunt); GL. I 544,29. 550,2; CIL. XI 3079 \\ 3 sq. Cf Macr. I 16, 16 (cum
. . . Latinarum sollemne concipitur) ,• Cic. pro Planc. 23 (quibus e municipiis vix
iam qui camem Latinis petant reperiuntur) cum schol. Bob. p. 129,6 sqq. HUd. ;
Dionys. Hal. IV 49; Plut. Camill. 42; PUn. III 69 (camem in monte Albano
Boliti accipere populi); Serv. in Aen. I 211 (in Albano Latinis visceratio dabatur,
id est caro) i| Q sq. Cf d. r. r. 1 2,1; Fest. Pauli 337, 9 (et62,15); Ovid. Fast. I
658 sqq. (Sementina . . . dies . . . non stata sacra); Macr. 1 16,6; Lyd. d. mens.
III 9 = 42, 9 W. {ai rov aitOQov ^OQtal ui XEyoiiBvai, tcuqcc 'Pa^iaioig flrjuaiTt/Sat,
TOvriaTi anoQinoi, oux iXaxov mQi6(isvr}v iiyiiQav e.q.s.); Prob. in Georg. II 385
(feriis sementinis) || 8 sq. Cf ad 66, 20 et adde Fest. Pauli 221, 6 (pagi dicti a fonti-
bu8 . . . aquae enim lingua Dorica nayal appellantur); Serv. in Georg. II 382
{ano Tcov nriywv . . . unde et pagani dicti sunt quasi ex uno fonte potantes)
= schol. Bern. et schol. in Pers. prol. 6; TG. s. pagus (loca iuxta fortes = fon-
tes) II 11 Cf Fest. 177^, 27 cum Paulo 176, 10; Liv. 131, 4; Serv. in Aeii. V 64,
al. Ji 13 sqq. Cf Varro d. v. p. li. apud Non. 23, 27 (calendis calabantur id est
vocabantur: et ab eo calendae appeilatae, quod est tractum a Graecis, qui y.aXslv
vocare dixerunt); Cal. Praenest. ad cal. lan. (calendae appellantur quia <^eonim
pri^muB is dies est quos pontifex minor quo^^vis anni^ mense ad nonas sin<(gula8
currere edicit in Capi)tolio in curia Calab<(ra ann^us no^vus incipit»; Fest.
Pauli 225,8. 38,13. 107, 17. 114, 2. 14; Gell. XV 27, 2. 3; Serv. Dan. in Aen.
VIII 654; Macr. I 15, 10 sq. (cf ad 68, 1); Plut. Qu. B. 24 (ex luba); Lyd. d.
mem. III 10 = 47, 3. 16 W.; TG. s. calendae et calo
1 add Mommsen || 2 laribuB ut alibi: corr Bongars \\ i conBeptiuus:
corr Laet \\ 5 carmen: corr Vict (v. test.) \\ 6 sementin^: corr Vertr c. f (v.
test.) I de errore qui est in his monet Wi. \\ 7 add Ald \\ 9 an: nayds? v. test |
post dictae dist A. Sp. \\ 11 perspicio || 13 calende | quod vel ab eo qnod
{sic{F^)]
6*
68 BE LINGVA LATINA
calantur eius mensis nonae a pontificibus, quintanae an septimanae sint
futurae, in Capitolio in curia Calabra sic dicto quinquies 'kalo luno
28 Covella', septies dicto 'kalo luno Covella'. nonae appellatae aut quod
ante diem nonum idus semper, aut quod, ut novus annus kalendae
lanuariae ab novo sole appellatae, novus mensis <(ab^ nova luna 5
uonae; eodem die [enim] in urbe<(m)> <(qui^ in agris ad regem con-
veniebat populus. harum rerum vestigia apparent in sacris nonalibus
in arce, quod tunc ferias primas menstruas, quae futurae sint eo
mense, rex edicit populo. idus ab eo quod Tusci itus, vel potius
29 quod Sabini idus dicunt. dies postridie kalendas, nonas, idus appellati 10
atri, quod per eos dies <(nihil)> novi inciperent. dies fasti, per quos prae-
1 sqq. Cf. Macr. 115, iO(itaque sacrificio a rege et roinore pontifice celebrato
idem pontifex calata, id est vocata, in Capitolium plebe iuxta curiam Calabram,
quae casae Romuli proxima est, quot numero dies a kalendis ad nonas supei'-
essent pronuntiabat et quintanas quidem dicto quinquies verbo xoclw, septimanas
repetito septies praedicabat verbum autem ■x.alib graecum est, id est voco, et
hunc diem, qui ex his diebus qui calarentur primus esset, placuit kalendas vocari.
hinc et ipsi curiae ad quam vocabantur Calabrae nomen datum est, et classi,
quod omnis in eam populus vocaretur) || 3 sqq. Cf.Fest. p. 173^, 26 (nonas quidam
a nova luna, quod in eas concurreret principium lunae; alii quod semper ante
diem iduum nonum essent, scribique ideo debere primam appellationis eius syl-
labam adiecta u littera) ; Macr. 1 15, 12 sq. (ideo autem minor pontifex numerum
dierum qui ad nonas superessent calando prodebat, quod j^ost novam lunam
oportebat nonarum die populares qui in agris essent confluere in urbem . . .
unde quidam hinc nonas aestimant dictas, quasi novae initium observationis vel
quod ab eo die semper ad idus novem dies putentur e. q. s.); Plut. Qu. B. 24
(cf. ibid. 19, al.); Lyd. de niens. III 10 = 46, 8 W.; Isid. V 33, 14 (anundinis voca-
tae) II 7 Cf. § 13 \\ 9 Cf. Macr. I 15, 14 (iduum porro nomen a Tuscis, apud
quos is dies 'itis' vocatur sumptum est e. q. s.) ; Plut. et Lyd. l. s. s. (3) || Idsq. Cf.
Fest. 278^, 12 (dies autem religiosi quibus nisi quod necesse est nefas habetur
facere, quales sunt sex et triginta atri qui appellantur) et 178^, 6 cum Paulo
179, 2 et GeUio V 17, 1 ex Verrio Flacco de verb. sign. IV (dies qui sunt post-
ridie kalendas, nonas, idus, quos vulgus imperite nefastos dicit, propter hanc
causam dictos habitosque atros esse e. q. s.); Macr. I 15 , 22 (omnes autem
postriduani dies seu post kalendas sive post nonas Idusve ex aequo atri sunt;
et I 16, 21sqq.; Ovid. Fast. I 57 sq. ; Non 73, 30. 379,1; Liv. VI 1, 12; Suei.
p. 155 B.; Plut. Qu. B. 25; GIL. V p. 231; Isid. N. B. I 4 \\ 11 sq. Cf § 53;
Fest. Pauli 93, 18 (fastis diebus fiucunda [III verba.^] fari licebat, nefastis quaedam
non licebat fari); Macr. 1 16, 14 (fasti sunt quibus licet fari praetori tria verba
sollemnia 'do dico addico'. his contrarii sunt nefasti); fast. Praen. CIL. I^ 231
(quod iis licet fari e. q. s.) ; Ovid. Fast. I 47 sq. (ille nefastus erit per quem tria
verba silentur: fastus erit per quem lege licebit agi); Liv. 1 19, 7 (idem nefastos
dies fastosque fecit, quia aliquando nihil cum populo agi utile futurum erat);
Gai. IV 29 (quod nefasto quoque die, id est quo non licebat lege agere pignus
capi poterat); GL. III 486, 20; VII 312, 22; Isid. VI 18, 1 et N. B. 14; TG. s.
fastus dies
1 menses || 2sg. dictae quinque calo e^septem dictae calo: corr Turn (v. test.) ||
4 calend^ (c,&\. item v. 10) || 5 a add Sciop \\ 6 nonis: corr Sciop \ seel Mue \
m add Laet | qui suppl Sp. (v. test.) \\ 9 itusj v. test. (itis) || 10 sabiui [sic (F^)]
vel sauini || 11 suppl Turn
LIBER VI 27—32 69
toribuB omnia verba sine piaculo licet fari; comitiales dicti, quod tum ut
fesset populus constitutum est ad suffragium fenindum, nisi si quae
ferine conceptae essent, propter quas non liceret, <^ut> Compitalia et
Latiuac. contrarii horum vocantur dies nefasti, per quos dies nefas 30
5 fari praetorem 'do dico addico'; itaque non potest agi: necesse est
aliquo uti verho, cum lege qui<d> peragitur. quod si tum imprudens
id verbum emisit ac quem manumisit, ille nihilo minus est liber, sed
vitio, ut mugistratus vitio creatus nihilo setius magistratus. praetor
qui tum fa[c]tus est, si imprudens fecit, piaculari hostia facta piatur;
10 si prudens dixit, Quintus Mucius a[b]i[g]ebat (Brenier I p. 57) eum
expiari ut impium non posse. interci[n]si dies sunt per quos mane 31
et vesperi est nefas, medio tempore inter hostiam caesam et exta
proiecta fas; a quo quod fas tum intercedit aut eo[s] intercisum nefas,
intercisi[m]. dies qui vocatur sic 'quando rex comitiavit fas', [s]i8
15 dictus ab eo quod eo die rex sacrific[i]ulus f dicat ad comitium, ad
quod tempus est nefas, ab eo fas: itaque post id tempus lege actum
saepe. dies qui vocatur 'quando stercum delatum fas', ab eo appella- 32
tus, quod eo die ex aede Vestae stercus everritur et per Capitolinum
clivum in locum defertur certum. dies Alliensis ab Allia fluvio dic-
20 tus: nam ibi exercitu nostro fugato Galli obsederunt Romam.
1 sq. Cf. Fest. Pauli 38, 12 (comitiales dies appellabant cum in comitio con-
veniebant); Macr. 1 16,14 (comitiales sunt quibus cum populo agi licet; et fastia
quidem lege agi potest, cum populo non potest, comitialibus utrumque potest);
Fast. Praen. CIL. V 231; Ovid. Fast. I 53; Bio XXXVIII 6 \\ 4:Sq. Cf. § 53 et
ad 68, 11; Fest. 165^, 14 || dsq. Cf VI 53; Macr. 1 16, 10 (qui talibus diebus im-
prudens aliquid egisset, porco piaculum dare debere, prudentem expiare non
posse Scaevola pontifex adseverabat) || 11 sq. Cf §53; Fast. Praen. CIL. I^ 231;
Ovid. Fast. I 49sqq.; Macr. I 16, 3 (intercisi in se, non in alia dividuntur. illo-
rum enim diebus quibusdam horis fas est, quibusdam fas non est ius dicere:
nam cum hostia caeditur, fari nefas est, inter caesa et porrecta fari licet, rursus
cum adoletur, non licet) || 14 Cf Fest. 258*, 16 ciim Paulo 259, 4 (quando rex
■ sacrificulus divinis rebus perfectis in comitiimi venit) et 278*, 14 = 270, 3; Fast.
Praen. ad IX kal. Apr. CIL. J» 234; Ovid. Fast. V 727 sq. VI 225sqq.; Plut
Qu. I{. 63 II 17 Cf Fest. 258", 25 (cum Paulo 259, 6) et 344"", 13 (stercus ex aede
A^estae XVII kal. lul. defertur in angiportum medium fere clivi Capitolini . . .
tantae sanctitatismaiores nostriiudicaverunt); Ovid. Fast. VI 711 || 19^5'. Cf Fest.
Pauli 7,3 (dies . . . obscenissimi ominis, ab AUia fluvio scilicet, ubi Romanus
fusus a Gallis exercitus est); Fest. 278^, 14 (uhi inter dies religiosos est falii
senes = AUiensis); Verr. Flacc. apud GeU. V 17, 2; Cic. ad Att. IX 5,'2 ==
GeU. IV 9, 6; Liv. VI 1, 11 (AUiensem appellarunt insiguemque rei nuUius publice
privatimque agendae fecerunt); Ovid. Ib. 217, al.
Isq. ut <^in comitio^ eBset Bergk, ut coiret Mue dubitanter, ut <^ad>es8et
Sp. I ferundum [sic (2'^*)] veZ ferendum || 3 add Laet \\ 5 eat <enim> Vertr,
e<ni>m Mtie \ add Laet \\ 8 sed ius: corrVict (secius) || 9 del Turn \\ 10 del Sp.
(ambigebat Laet. c. al.) \\ 11 intercensi: corr Laet \\ 13 porrecta v (v. test.) | del
Sp. duce Mue (eost) | nefas intercisum: corr A. Sp. \\ 14 sq. fassis: corrVict (fas
sic c. Urs. Mommsen) \ sacrificiolus {sic F") vel sacrificio ius: corr Laet (v. test.) |
itat Urs, it Mommsen (recte ut vid: v.test.), litat Hirschfeld \\ 19 allio: corr Ixt,et
I
70 DE LINGVA LATINA
33 quod ad singulorum dierum vocabula pertinet dixi. mensium no-
mina fere sunt aperta, si a Martio, ut antiqui constituerunt, numeres:
nam primus a Marte. secundus, ut Fulvius scribit et lunius (Funai.
p. 121), a Venere, quod ea sit Aphrodite; cuius nomen ego antiquis
litteris quod nusquam inveni, magis puto dictum, quod ver omnia
aperit, Aprilem. tertius a maioribus Maius, quartus a iunioribus dic-
34 tus lunius (Funai. p. 121). dehinc quintus Quintilis et sic deinc^s
usque ad Decembrem a numero. ad hos qui additi, prior a principe
3 Cf. Varro qu. epistol. in additam. ad Serv. in Georg. 1 43; Fest. 150^, 16 ;
Fast. Praen. CIL. I* 286"; Ovid. Fast. III 75sqq.; Plut. Qu. E. 19; Num. 19;
Serv. in Georg. I 217. III 304; Censorin. d. d. n. 22, 11; Macr. I 12,5; Isid.
V 33,5 et N. B. IV 2; Auson. de mens. monost. 3, dist. 5; Anthol. lat. 395, 10.
665, 5 sq. P.; TG. s. lanuarius et menses || 4 Cf. Plut. Num. 19 (rivhg ds oi) Svcc
Tr]v 'Aq^QoSirriv rbv 'ATtQiXXiov (paGiv . . . &'kX' wgtcbq i%Ei, tq^vo(icc ipiXov 'AtcqiXIiov
KSicX-^e&ai Tov ^fiva Tfis iuQlvrig mQag ccK^a^ovGrjg avoLyovTa v.al avaKaXvTtTovTa
Tovg pXaGTovg Tffli/ (pvrcbv); Fast. Praen. CIL. j* 286^ (quia fruges flores ani-
maUaque ac maria et terrae aperiuntur) ; Ovid. Fast. IV 89 sq. (Aprilem memo-
rant ab aperto tempore dictum, quem Venus iniecta vindicat alma manu e. q. s.) ;
Censorin. d. d. n. 22, 11 (ab aperiendo, quod tunc . . . nascendi claustra aperiat
natura); Serv. in Georg. 143 (quasi terras tepore aperiens) et 217 ; Macr. 112, 12sqq.
(Cingius in eo libro quem de fastis reliquit ait imperite quosdam opinari Aprilem
mensem antiquos a Venere dixisse . . . Cingio etiam Varro consentit . . . sed
cum . . . omnia verno id est hoc mense aperiantur . . . Aprilem dici merito cre-
dendum est, quasi Aperilem sicut apud Athenienses avQ-soQ^riQiwv idem mensis
vocatur ab eo quod hoc tempore cuncta florescant) et 1 21, 6; Augustin. c. Faust.
XVIII 5; Lyd. d. mens. IV 64 = 118, 5W. (oiovsl acpQoSioiov . . . maavsl 'AnsQi-
Xiov Scvrl Tov avoLKTixov) ; Isid. V 33, 7 et N. B. iV 2 (quasi Aperilem) ; Ovid.
Fast. IV 129 ; Auson. dist. d. mens. 7sq.; Anthol. lat. 395,13. 665,7; Carm. d.
mens. P. L. M. I p. 207, 310; TG. s. lanuarius et menses, al. || 6sq. Cf Fest. 134^, 27
(utrum a maioribus ut lunius a iunioribus dictus sit an a Maia) ; Ovid. Fast. 1 41
(tertius a senibus, iuvenum de nomine quartus) et V 1. 73. 78. 427; VI 26. 88;
Censorin. d. d. n. 22, 12 (non a maioribus, sed a Maia) ; Fulvius Nohilior apud
Macr. I 12, 16 sqq. (Romulum postquam populum in maiores iunioresque divisit
. . . hunc Maium, sequentem lunium vocasse e. q. s.); Plut. Qu. B. 86; Num. 19
(anb Maiag . . . anb rfig "HQag. slal Se rivsg ol TovTOvg rjXt.Kiag ina>vv(i,ovg slvai
Xsyovrsg TtQsa^vrsQag xal vscorsQag' iiaimQsig yccQ ol TCQsa^vrsQot. TtaQ' avrotg,
lovvlmQSig Sh ol vsmrsQOi ■x.aXovvTai) ; Serv. in Georg. 1 43 (Maius a Maia, lunius
a lunone: quamquam alii a maioribus et iunioribus e. q. s.); Isid. V 33, 8 et N B.
IV 3; Polem. Silv. (CIL. I^ 287); Auson. monost. 5, dist. 8; TG. s. lanuarius
et menses et Maium | Cf Fest. Pauli 103, 14 (a lunone; v. supra); Censorin.
d. d. n. 22, 12 (a lunone potius quam iunioribus); Macr. 1 12, 30 sqq.; Isid.V 33, 9
et N. B. IV 3; Polem. Silv. CIL. J* 287; Auson. monost. 6, dist. 10 sq.; TG. s.
lanuarius et menses || 7 sq. Cf. Censorin. d. d. n. 22, 13 (Quintilem, quod loco iam apud
Latinos fuerit quinto, item Sextilem ac deinceps ad Decembrem a numeris
appellatos); Ovid. Fast. III 149; Plut. Num. 19; Qu. B. 19; Macr. 1 12, 34—37;
Isid. N. B. IV 4; TG. s. Quintilis et menses || 8 sq. Cf Plut. l.s.s. et Qu. B. 68;
Bom. 21 ; Censorin. d. d. n. 22, 13 (ceterum lanuarium et Februarium postea quidem
additos, sed nominibus iam ex Latio sumptis, et lanuarium ab lano cui adtributus
est nomen traxisse, rebruarium a februo. est februum quidquid piat purgatque
e. q. s.) ; Lyd. d. mens. IV 1 sqq. == 63 sq. W. et IV 25 = 83, 5 sqq. (cps^Qov&Qs
t6 yiad-aQai ra 7tovri(piv.dXia ^i^Xicc ycaXst, ^s^qov rbv HXovrcova) ; Serv. in Aen.
2 a martio ut (sic JP^) vel ut a marfcio || 4 si vel sit [sic {F'')] | afrodite
G an : ut aperilem ? v. test.
LIBER VI 88—88 71
deo lanuarius appellatus; posterior, ut idem dicunt scriptores (Funai.
p. 16), ab diis inferis Februarius appellatus, quod tum his paren<(te^tur;
ego magis arbitror Februarium a die februato, quod tum februatur
populus, id est lupercis nudis lustratur antiquum oppidum Palatinum
6 gregibus humanis cinctum.
5. quod ad temporum vocabula latina attinet, hactenus sit satis 35
dictum; nunc quod ad eas res attinet quae in tempore aliquo fieri
animadverterentur, dicam, ut haec sunt: legisti, cur<8u)>rus, ludens;
de quis duo praedicere volo, quanta sit multitudo eonim et qui sint
10 obscuriora quam alia. cum verborum declinat[i]uum genera sint 36
quattuor, unum quod tempora adsignificat neque habet casus, ut ab
lego leges, lege, alterum quod casus habet neque tempora adsignificat,
ut ab lego lectio et lector, tertium quod habet utrunque et tempora
et casus, ut ab lego legens, lecturus, quartum quod neutrum habet,
16 ut ab lego lecte ac lectissime, horum verborum si primigenia sunt ad
mille, ut Cosconius (Funai. p. 109) scribit, ex eorum declinationibus
verborum discrimina quingenta milia esse possunt ideo, quia <^a^ sin-
gulis verbis primigenii<(s) circiter quingentae species declinationibus
fiunt. primigenia dicuntur verba ut lego, scribo, sto, sedeo et cetera, 37
«0 quae non sunt ab aliquo verbo, sed suas habent radices. contra verba
declinata sunt, quae ab aliquo oriuntur, ut ab lego legis, legit, legam
et sic [in] indidem hinc permulta. quare si quis primigeniorum ver-
borum origines ostenderit, si ea mille sunt, quingentum milium sim-
plicium verborum causas aperuerit una; sin nullius, tamen qui ab his
85 reliqua orta ostenderit, satis dixerit de originibus verborum, cum unde
nata sint, principia erunt pauca, quae inde nata sint, innumerabilia. a 38
quibus iisdem principiis antepositis praeverbiis paucis immanis verbo-
rum accedit numerus, quod praeverbiis <^in>mutatis additis atque
commutatis aliud atque aliud fit: ut enim <j)ro>ces8it et recessit, sic
VII 607; in Georg. 143. III 304; Macr. I 7, 23 sq. 13, 2sqq.; Auson. monost. 1,
dist. 1; Anthol. lat. 395, 1; Isid. V 33, 3 sq. et N. B. IV 4; TG. s. lanuarius et
menses, ut alia mittamus
2 Cf. Amon.monost. 2, dist. 3sq.; Anthol. lat. 395, 8 \\ 10 sq. Cf. ad VIII 44.
IX 31. X 17 II 15 Cf frgm. 99W. = GL. V 202, 2 (dico tibi: ego drri quia
non Bunt primigenia, quae dicit Varro, sed deductiva) || 28 Cf. frgm. 101 W.;
GL. I 194, 15 (Suetonius etenim Tranquillus [frgm. 206 p. 353 Beiff.] praeverbium
putat dici debere, quod ante . . . verbum, appellationem etiam nomenque ponatur) ;
Annianus apud Gell. VI 7, 5 (addebat etiam quod 'ad' praeverbium tum ferme
acueretur, cimi significaret iitlraoiv); GL. VII 525, 23
8 add Sp. II 9 qug (stc F'') vel qui || 12 leges lego {sic F") vel leges lege ||
Ibsq. ac (sic F") vel et | admitte: corr Vict \\ 17 add. Sp. {vel quod a pro quia) jj
21 alio Aug c. al. \\ 24 unas in: corrTurn || 28 addidimu^ {secl Laet c. al.) || 29 suppl
Fritzsche
72 DE LINGVA LATINA
accessit et abscessit; item incessit et excessit, sic successit et decessit,
<(discessit)> et concessit. quod si haec decem sola praeverbia essent,
quoniam ab uno verbo declinationum quingenta discrimina fierent; his
decemplicatis coniuncto praeverbio ex uno quinque milia numero effi-
cerent, ex mille ad quinquagies centum milia discrimina fieri possunt. 5
39 Democritus, E<(pi)>curus (p. 201, 33 Us.), item alii qui infinita principia
dixerunt, quae unde sint non dicunt, sed cuiusmodi sint, tamen faciunt
magnum: quae ex [h]is constant in mundo, ostendunt. quare si ety-
mologus principia verborum postulet millcj de quibus ratio ab se non
poscatur, et reliqua ostendat, quod non postulat, tamen immanera' lo
40 verborum expediat numerum. de multitudine quoniam quod satis
esset admonui[t], de obscuritate pauca dicam. verborum quae tem-
pora adsignificant ideo locu[tu]s difficillimus stvfia, quod neque his
fere societas cum graeca lingua, neque vernacula ea quorum in par-
tu[m] memoria adfuerit nostra; e quibus, ut dixi[t] (V 10), quae 1.5
poterimus.
41 6. incipiam hinc primum quod dicitur ago. actio ab agitatu
facta. hinc dicimus 'agit gestum tragoedus' et ^agitantur quadrigae';
hinc 'agitur pecus pastum'; * * * qu[i]a vix agi potest; hinc angi-
portum, qua nil potest agi ; hinc angulus, quod in eo locus angustissi- 20
42 mus, cuius loci is angulus. actionum trium primus agitatus mentis,
quod primum ea quae sumus acturi cogitare debemus, deinde tum
dicere ac facere. de his tribus minime putat volgus esse actionem
cogitationem ; tertium, in quo quid facimus, id maximum. sed et cum
co[a]gitamus quid et eam rem agitamus in mente, agimus, et cum 25
pronuntiamus, agimus. itaque ab eo orator agere dicitur causam et
8 Cf. loh. Euchait. v. 54 sqq. (Beitzenstein 6 et 29) || 18 sg. Cf. Fest. Pauli
23, 4 (agere modo significat ante se pellere, id est minare. Virgilius 'et potum
pastaa age' . . . si accessit gestus et vultus quidam decor, ut cum scenici agere
dicuntur) et 17,14 (actus significant . . . moclo motum corporis, ut histrionum);
Serv. in Buc. I 13 (ago proprie: nam agi dicuntur pecora); Serv. Dan. in Aen.
IV 245 II 19 sq. Cf ad 44, 15 \ Cf. Fest. Pauli 11, 7 \\ 25 sq. Cf Fest. Pauli 66, 7
(cogitatio dicta velut coagitatio, id est longa eiusdem rei agitatio in eadem mora
consilii explicandi) || 26 sq. Cf Fest. Pauli 23, 5 (agere . . . modo verbis iudicare,
ut cum dicimus 'causam ago'); Non. 243,15 (agere loqui); Isid. diff. 64; TG. s.
causas ago {SixaioXoyw)
2 supplevimus duce Vertr {qui et concessit <^et discessit)>) || 4 sq. efficerent<^ur^
Ald II 6 securus vel secutus {sic F"^): corr Turn \\ 8sq. del TJsener \ ethimologos {sic
F") vel etymologus (etymologos corr Vict) \\ 12 del Laet \\ 13 del f | est TYMi ||
14 82. in partum {sic F") vel impartum: corr Bhol | nostrg quibus | del Laet c.
al. II 17 primus: corr Laet{F^) \\ 18 traggdus F^ \\ 19 lac sign Madvig: v. adn. \
del Ald II 22 deinde [sic {F")] vel dein || 24, sq. cum hos {sic F" vel os) agitamus:
corr Sciop; an: cum animis (ais) agitamus .^ | rem cogitamus: corr Sp. \ post in
mente dist Mue
LIBER VI 88—47 73
augures (Regell p. 16) auguriura agere dicuntur, quom in eo plura
dicant quam faciant. cogitare a cogendo dictum: mens plura in unum 48
cogit, uude eligere possit. (sic e lacte coacto caseus nominatus, sic
ex hominibus contio dicta, sic coemptio, sic compitum nominatum.)
6 a cogitatione concilium (inde consilium), quod ut vestimentum apud
fuUonem cum cogitur, conciliari dictum. sic reminisci, cum ea quae 44
tenuit mens ac memoria, cogitando repetuntur. hinc etiam comrainisci
dictum, a con et mente, cum finguntur in mente quae non sunt; et
ab hoc illud quod dicitur f reminisci, cum commentum pronuntiatur.
10 ab eadem mente meminisse dictura et araens, qui a mente sua disce[n]dit.
hinc etiam metuo mentem quodaramodo raotam vel fmetuisti amovisti; 46
sic, quod frigidus timor, 'trerauisti' timuisti. trerao dictum a simili-
tudine vocis, quae tunc cum valde tremunt apparet, cum etiam in
corpore pili, ut arista in spica ^h^ordei, horrent. curare a cura dic-
15 tum. cura, quod cor urat; curiosus, quod hac praeter modum utitur. 46
recordare rursus in cor revocare. curiae, ubi senatus rerapublicam
curat, et illa ubi cura sacrorura publica; ab his curiones. volo a 47
voluntate dictum et a volatu, quod animus ita est, ut puncto temporis
1 Cf. Serv. Dan. in Aen. III 20 (augurium agere nisi in patriis sedibus non
licet) II 2 Cf. GL. II 431, 4 (cogo cogito) || S sq. Cf ad 34,1; Fest. Pauli 38, 4.
66,6 (contio conventus); Gell. XVIII 7, 5 sq. (ex Verrio Flacco, ut putat) \\
5 Cf Fest. Pauli 38, 2. 41, 11; TG. s. concilium et consilium; Isid. VI 16, 12 ||
9 Cf TG. s. eminiscitur || 10 Cf Fest. Pauli 23, 15 (amens qui mentem suam
non habet); Fest. 158", 25 cum Paulo 159,4 (amens quod a mente abierit); Isid.
X 79 (id est sine mente). XI 1, 11. 12. 13; TG. s.v. \\ 11 Cf infraad74,3; GeU.
XIX 1, 17 (cum Bonus aliquis formidabilis . . . vel quid aliud est eiusmodi fac-
tum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrabi et pallescere neces-
Bum est . . . quibusdam motibus . . . officium mentis atque rationis praevertenti-
bus) ; GL. VII 524, 28 (metus motus est animi) ; Isid. diff. 214 (metus est motus
interior animi subitus) jj 12 Cf. Serv. in Aen. I 92 (nam et timor pro frigore et
frigus pro timore ponitur); TG. s. frigus et mens it [sic enim scribendumj (timet,
formidat) || 14 Cf. Non. 422, 25 (horridum plerumque exstans . . . et erectum) ||
16 Cf Fest. Pauli 50, 1 (quasi cor edat vel quia corurat.- v. Reitzenstein l. s. s. 35,
qni Etym. gen. hanc glossam adfert: ^LtXsd&vai ai tu /leijj iSovcai cpQovrides e.q.s.);
Serv. in Aen. I 208 (quod cor urat) = Isid. diff. 88; GL. III 480, 11 (cura . . .
videtur ergo esse derivativum verbale a verbo curo curas . . . nomina derivata
ex eo: curiosus . . . curia curialis . . . quidam putant ab eo curam dici quod cor
agitat) i Cf Gell. IV 9,2. 12 (ut ait Nigidius omnia istius modi inclina-
menta nimium ac praeter modum significant . . . ut vinosus e. q. s.); GL. II
138, 19 (o productam habent ante sus et sienificant plenum esse aliquem eiue
quod significatur ut . . . curiae curiosus) jj 16 Cf. V 155; Isid. XV 2, 28 (quod ibi
cura per senatum de cunctis administretur) || 17 Cf TG. s. curio (qui curam gerit) ||
17 sq. Cf GL. V 486, 20 (volo volas et volo vis intellectus causa diversas coniu-
gationes meruerunt)
3 elicere: corr Rhol c. al. \\ 6 consiliari: corr Aug jj 9 eminisci Heusinger;
an: ementiri .? || 10 descendit {v. test.) \\ 11 metuo ^'a^ mente q. m. mota Canal
(an: metua <^a^ m. q. m. m. .^) | de 'metviisti' amovisti cf adn. \\ 14 horrent {sic
F") vel orrent || 16 recordari v | curia Laet
74 DE LINGVA LATINA
pervolet quo volt. lubere ab labendo dictuni, quod lubrica mens ac
prolabitur, ut dicebant olim. ab lubendo libido, libidinosus ac Venus
48 Libentina et Libitina, sic alia. metuere a quodam motu animi, cum
id quod malum casurum putat refugit mens. cum vehementius in
movendo ut ab se abeat foras fertur, formido; cum pavet -l-et; ab eo 5
49(45)pavor. meminisse a memoria, cum id quod remansit in mente fin
id quod rursus movetur; quae a manendo ut mani[o]moria potest esse
dicta. itaque Salii (fr. 8 p. 339 Maurenhr.) quod cantant 'mamuri
veturi', significant memoriam veterem; ab eodem monere[m], quod is
qui monet, proinde sit ac memoria; sic monimenta quae in sepulcris, 10
et ideo secundum viam, quo praetereuntis admoneant et se fuisse et
illos esse mortalis. ab eo cetera quae scripta ac facta memoriae
60 causa monimenta dicta. maerere a marcere, quod f etiam corpus
marcescere; hinc etiam macri dicti. laetari ab eo quod latius gaudium
propter magni boni opinionem diffusum. itaque luventius (v. 2 sqq. R.) 15
1 sq. Cf. fragm. IV 5 (7 W.) male a quibusdam huc relatum; Serv. Dan. in Aen.
1720 (Lubentina quae lubentiam mentibus novam praestat, quamvis alii hanc Lubiam
dicant, quod eo numine consilia in medullas labantur); Augustin. d. c. d. IV 8
(Libentinae cui nomen a libidine); Non. 453, 17 (ut sit libido omne quod libuerit);
GL. II 122, 13 (libet libido); Serv. in Aen. II 474 (lubricum dicitur et quod
labitur . . . et locus in quo labimur). V 84 = Isid. X 159. XIV 8, 36; TG. s.
libentia, Hbido, Libitina || 3 Cf. 73, 11 \\ 5 s^. Cf GL. VII 524, 29 (formido fert
interdum rationem, pavor puerilis est); Isid. XV 8, 10 = XIX 10,25 (paviantur
id est caedantur, unde et pavor quia caedit cor) et X 230 (pavidus est quem
vexat trepidatio mentis — habet enim cordis pulsationem, cordis motum — : nam
pavire ferire est) || 6 sg. Cf. Etym. geti. Mvsia &Tto rov iisvco fisvLa nal Kad"' vnsQ-
§tpa6(ibv (ivsCa nal xara ovvaLgsCiv (ivsLa. Mvrjiiri ' naQcc xo fisvco jtsi^jjftTj xal
xara evyKonrjv ^vr](iri (attulit Beitzenstein p. 35) \\ 8 sq. Cf. Fest. Pauli 131, 7 ; Plut.
Num. c. 13 (oi Sh ov Ovsrovgiov Ma(iovQiov slvai (paGt rov ado^isvov, aXla ovstsqs(i
li,siioQia(i, onsQ iarl naXatav (ivri(Lr\v) ; Ovid. Fast. III 259. 389 \\ 10 sq. Cf Fest.
Pauli 139, 6 (monimentum est quod et mortui causa aedificatum est et quicquid
ob memoriam alicuius factum est ut . . . scripta et carmina); Cic. ad Caesarem
apud Non. 32,17 (quae monumenti ratio sit, nomine ipso admoneor: ad memo-
riam magis spectare debet posteritatis quam ad praesentis temporis gratiam);
Serv. Dan. in Aen. III 22 (inscriptum nomen memoriaque ''monumentum'); Serv.
in Aen. III 486 (a mentis admonitione sunt dicta) et VI 102 (quod mentem
moneat) = Isid. XV 11, 1 (monumenta itaque et memoriae pro mentis admoni-
tione); diff. 522; TG. s. v.; GL. VII 304, 31 \\ 14 Cf Isid. X 156 (laetus a
latitudine) = GL. VII 304, 26; Serv. in Georg. II. Aen. III 220 (laeta pinguia;
nam in animalibus . . . laetitiam pingue corpus ostendit)
1 libere: corr Sp. || 5 et F"-': om apogr; an: cum pavit <^cor pav^et.^ v.test. \\
6 sq. init Canal {qui debuit saltem in mente<^m)> init); in id quod secl Sp., fort.
recte \\ 7 manando: corr Bhol \\ 8 memurij: corr Turn || 9 ueterum [sic (F"')] vel
ueteri: corr Turn | memoriam metuere (vel meminere vel monere; Verbu quod
legi no potuit' F"): duce v (veterem memoriam) corr Maurenbrecher (v. test.) ||
10 ac sit trai A. Sp. \ sic monimenta [sic (F'')] vel sit monitio menta; an: sic <^a^ mo-
nitio<^ne mentis moni^menta (v. test.J? \\ 11 admoueant F'' \\ 12 mortaUs vel mortales
[sic (F'^)] II IBsq. marcesc<(it maer^ore A. Sp.; videtur potitis mutandum ubi etiam
per se offendit, e. g. quod <(facit icf. de r. r. III 5, 3, vel solet) maest)>itia[m] c. m.
LIBER VI 47—58 75
ait: 'gaudia sua si omnes homines conferant unum in locum, tamen
mea exsuperet laetitia'. sic cum se liabent, laeta.
7. naiTO, cum alterum facio nar[r]um, a quo iiarratio, per quam 6i
cognoBcimus rem gestam. quae pars agendi est [ab] a di[a]cendo ac
6 flunt aut coniuncta cum temporibus aut ab his: eorum hoc genus vi-
dentur stv^a. fatnr is qui primum homo significabilem ore mittit 62
vocem. ab eo, ante quam ita faciant, pueri dicuntur infantes; cum id
faciunt, iam fari; f cura hoc vocabulorum a similitudine vocis pueri
ac fatuus fari id dictum. ab hoc tempora quod tum pueris constituant
10 Parcae fando, dictum fatum et res fatales. ab ha[e]c ea[n]dem voce[m]
qui facile fantur facundi dicti et qui futura praedivinando soleant fari
fatidici; dicti idem vaticinari, quod vesana mente faciunt: sed de hoc
post erit usurpandum, cum de poetis (cf. VII 36) dicemus. hinc fasti 53
dies, quibus verba certa legitima sine piaculo praetoribus licet fari;
15 ab hoc nefasti, quibus diebus ea fari ius non est et, si fati sunt, pia-
8 Cf. frgm. d. serm. l. II 52 W.; GL. VII 80, 9. 212, 4 (r litteram narrationi
toUe superfluam;* a gnaro enim id est scito seu perito venit nominis ista com-
positio). 305, 34; VI 17, 12; VII 522, 2 (narramuB quod ignoratur) || Tsq. Cf Non.
56, 1 (a non fando . . . quod aut dici non debeat aut fari non possit; nam et
infantes usque eo appeilandi sunt, donec coeperint fari); Isid. XI 2, 9 (homo
primae aetatis . . . quia adhuc fari nescit id est loqui non potest); TG. s. v. \\
9 Cf Comel. Ldbeo apud Macr. 1 12, 22 (Fatuam a fando quod . . . infantes partu
editi non prius Tocem edunt quam attigerint terram); Serv. in Aen.Vl775. VII 47
(a vaticinando id est fando; unde et fatuos dicimus inconsiderate loquentes);
Serv. Ban.in Aen. V 111 314; Don.inEun. F 8, 49 (inepta loquens ; a fando fatuus
dicitur; inde Fauni Fatui et Nymphae Fatuae vocatae sunt . . . Fatui di quoque
Bunt . . . non stulti, sed multum fantes); Mart. Cap. II 167 (Fatui Fatuaeque
vel Fantuae vel etiam Fanae, a quibus fana dicta, quod soleant divinare); lustin.
XLIII 1,S; Lact. div. inst. 122,9; Isid. X 104; diff. 500; TG. s v.: v. Agahd
Varr. ant. rcr. div. 193 adn. \\ 10 Cf Augustin. d. c. d. V 9, 15 (fatum a faudo
dictum . . . id est a loquendo) = Isid. VIII 11, 90 et addit. ad Serv. in Ecl.
IV 45; GL. III 486, 13 (antiqui etiam passive proferebant fatus pro dictus di-
centes. unde fatum dictum et iussum dei); II 131, 2 (fatum fati fatalis); Serv.
in Aen. II 54 (fata modo participium est, hoc est quae dii loquuntnr). Vll 51
(fato . . . voluntate: nam dii fantur quod sentiunt) et X 628; TG. s. v.; adde
quae ad VII 36 adscripsimu.<i || 11 sq. Cf Isid. X 96 (quia facile fari potest) \
Cf TG. s. fatidicus et Faunus (a fando unde et fatidici dicti eo quod futura
canebant) || 12 Cf VII 36; Plato Phaedr. 244 B. 255 A, Democritus frg. 17 Diels,
al.; Serv. Dan. in Aen. III 443 (vates a vi mentis appellatos Varro auctor est)
= Isid. VII 12, 15. VIII 7, 3 (scripta eorum vaticinia dicebantur, quod vi qua-
dam et quasi vesania in Bcribendo commoverentur) || 13 sq. Cf. ad 68, 11 sq. \\
15 Cf ad 69, 4
3 del Vict \\ 4- gesta- Qu§ F" \ ab {sic F" : om apogr) adiacendo: corr
Urs; ab dicendo Mue, fort. recte \\ 6 earum || 6 €TYMd || 7 ita faciunt Phol c. dl. "
8sg. vocabulum v; an: cum hoc vocabulum, tum a similitudine vocis pueri
<fariolu8 {cf Don. in Phorm. IV 4, 27; GL. VII 11,6. 13,J0; TG. s^ 'furiolus,
hariolus')^
corr Cani
[sic {F-)]
hariolus')) ac fatuus [fari id] dictum.^ || 9 tempore: corr Popma \\ 10 ad haec:
corr Canal et del || 11 et qui {sic F'') vel qui || 13 post erit vel postea
76 DE LINGVA LATINA
culuna facmnt, liinc effata dicuntur, qui augures finem auspiciorum
caelestum extra urbem agri<(s^ sunt effati ut esset; hinc effari templa
dicuntur: ab auguribus (cf. Hegell p. 10) effantur qui in bis fines Sunt.
54 hinc fana nominata, quod pontifices in sacrando fati sint finem; hinc
profanum, quod est ante fanum coniunctum fano; hinc profanatum 5
quid in sacrificio f ad quae Herculi decuma appellata ab eo est quod
sacrificio quodam fana[n]tur, id est ut fani lege sit. id dicitur pollu<(cy
tum, quod a porriciendo est fictum: cum enim ex mercibus libamenta
porrecta sunt Herculi in aram, tum pollu<(c)>tum est, ut cum pro-
fan<^at)>um dicitur, id est proinde ut sit fani factum: itaque ibi olim lo
fano consumebatur omne quod profanum erat, ut etiam fit quod prae-
tor urb<^an)>us quotannis facit, cum Herculi immolat publice iuven-
55 cam. ab eodem verbo fari fabulae, ut tragoediae et comoediae, dictae.
hinc fassi ac confessi, qui fati id quod ab [h]is quaesitum. hinc pro-
fessi; hinc fama et famosi. ab eodem falli, sed et falsum et fallacia, 15
1 sgg. Cf. Fest. Paiili 80, 10 (effata elocuta). Sl, 11 (effari et effata a fando,
quod ipsum ex Graeco ws cpdxo); Fest. 157^, 28 (templum est Jocus ita effatus);
Gell. XIII 14, 1 {ex augurum libris de auspiciis: pomerium est locus intra agrum
effatum . . . qui facit finem urbani auspicii); Serv.Dan. in Aen. II 692 (augurum
'etfata' dicuntur). III 463 (verbo augurali usus est, quia scit loca sacra id est ab
auguribuB inaugurata 'effata' dici); Serv. in Aen. VI 197 (= mythogr. Vatic. II [
11, 15: proprie effata sunt augurum preces, unde ager post pomeria ubi capta-
bantur auguria dicebatur effatus); adde Serv. Dan. inAen. 1 13; TG. s. v. || 4 Cf.
VII 36; Fest. Pauli 88, 1 (a Fauno dictum sive a fando, quod dum pontifex
dedicat, certa verba fatur). 93,17 (quod fando consecrantur) ; Serv. in Aen.VII 47.
Serv.Dan.inAen. VIII 314; Don. inEun. V8,49; Mart. Cap. cfad75,9;Isid.XV
4, 8; TG. s. fanaticus || 6 Cf Fest.229^,7 cum Paulo 228, 15 et 253^,26 (qxiodi&m
religione non tenetur). 250^, 21; Serv. Dan. in Aen. XII 779; Macr. III 3, 3 (quasi
porro a fano .- cf in Somn. Sc. 1 2, 6) ; GL. 1 235, 6 (quasi porro a fano positus) ;
Isid. X 225; diff. 423; TG. s. v. \\ 6 Cf Fest. 237% 21 (Hercules cum ad aram quae
hodieque maxima appellatur decimam bovum . , . profanasset, genus sacrificii
edocuit); Macr. 1 12, 28 ; Masurius Sabinus memorabilium II apud Macr. III 6, 11
(M. Octavius Herrenus , . . decimam Herculi profanavit); Serv.Dan.in Aen.VIII 303;
TG.s. profano i| Isq. Cf. Macr. III 12, 2 = Varrosat. Men. frg. 413 B. (maiores solitos
decimam Herculi vovere nec decem dies intermittere quin poUucerent) ; T(r. s. pro-
fano(profanant polluunt) || 8 Cf Fest. 253% 17 \\ 13 Cf GL. 1490, 22 (latinae fabulae
appellantur sive fatibulae; in latinis enim fabulis plura sunt cantica quae canun-
tur: vel a faciendo; nam et agi fabula, non referri ab actoribus dicitur.- ubi
plura <(fantium diverbia quam^ cantica Leo [fr. com. ed. Kaibel I p. 60] , vix
recte: de fatis potius vel de faciendo derivat, non a fando propter ipsa cantica
plura = compluria); Macr. in Somn. Sc. 12,7 (fabulae quarum nomen indicat
falsi professionem); Isid. 140, 1 (fabulas poetae a fando nominaverunt) || 15 Cf.
Fest. Pauli 86, 14 (fama a fando dicta: sic apud Graecos qcTj/iT] ccno rfjg cpdasas)
= Isid. V 27,26; Serv. Dan. in Aen. IV 190 (famae epitheton ^gaudens' . . .
2 add Laet {F") | ubi Mue \\ 3 ante (non post) ab auguribus dist Canal
(v. test.) II 4 quae: corr Laet (F^) \ sunt v \\ 6 atque MV; ad aram {et Hercu-
ii<(8)>) Wi I decuma [sic {F")] vel dicuma, \\ IdelLaet c.al.{F^) \ fit. id<^em^ Canal \
add amicus Aug (item v. 9) \\ 9 proiecta || 10 sqq. add Turn \ ubi: corrVertr; uti {etmox
nunc pro ut) Mommsen, fort recte \ <(in^ fano Vertr \ profan<^at)>um Sp. \ P- R.
urbis II 13 tragedi§ et com§di§ F"'
LIBER VI 68—58 77
quae propterea, quod fando quem decipit ac contra quam dixit facit.
itaque si quis re fallit, in hoc non proprio nomine fallacia, sed tra-
lati<^ci>o, ut a pede nostro pes lecti ac betae. binc etiara famigerabile
et sic compositicia alia item ut decliuata multa, in quo et Fatuus
6 et Fatuae.
loqui ab loco dictum, quod qui primo dicitur iam fari[t] voea- 66
bula et reliqua verba dicit ante quam suo quisque loeo ea dicere
potest. himc C<(h)>rysippus (143 Arn.) negat loqui, sed ut loqui:
quare ut imago hominis non sit homo, sic in corvis, cornicibus, pueris
10 primitus incipientibus fari verba non esse verba, quod non loqu[eb]an-
tur. igitur is loquitur, qui suo loco quodque verbum sciens ponit, et
+ istum prolocutum, quom in animo quod habuit extulit loquendo.
hinc dicuntur eloquium ac reloqui in fanis Sabinis, e cella dei qui 57
eloquuntur. hinc dictus loquax, qui nimium loqueretur; hinc eloquens,
15 qui copiose loquitur; hinc coUoquium, cum veniunt in unum locum
loquendi causa; hinc adlocutum mulieres ire aiuut, cum eunt ad ali-
quam locutum consolandi causa; hinc quidam loquelam dixerunt ver-
bum quod in loquendo efferimus. concinne loqui dietum a concinerej
ubi inter se conveniunt partes ita <^ut> inter se f condeant aliud alii. 68
20 pronuntiare dictum <(a pro)> et nuntiare; pro idem valet quod ante, ut
in hoc: proludit. ideo actores pronuntiare dicuntur, quod iu proscenio
enuntiant poeta cogitante, quod maxime tum [id] dicitur proprie,
novam fabulam cum agunt. nuntius enim est a <(n)>ovis rebus nomi-
natus, quod a verbo graeco potest declinatum; ab eo itaque Neapolis
ffenerale, ut multiplici sermone gaudeat) j Cf. Non. 305, 23 (fama . . . unde et
famosum dietum est infame, famosam infamem); Isid. diff. 208 = TG. s. v.
Cf. Isid. X 105 (fallax quod fando, id est loquendo, decipiat)
3 Cf. Non. 461, 26 \\ 4 sq. Cf ad 75, 9 \\ 14 Cf. Isid. X 156 (loquax non est
eloquens) | Cf. Isid. X 82 (eloquens profusus eloquio) || 16 Cf. Serv. Dan. in Aen.
X 860 (proprie adloquitur dixit : est enim adloqui consolari) || 18 Cf. Fest. Pauli
38, 1 (concinnare est apte componere: concinere enim convenire est); GL. III
467, 6 (concinnus quoque a canendo compositum est) ; Non. 43, 21 (recte autem
concinnare et consentire intellegi potest quasi concinere, ut multis diverse canen-
tibus unus efficitur modus); TG. s. concinno
3 add Sciop (tranlatio F': cf ad 79, 19) \ famiger habile [fabile Laet (F')]
vel famigerabile |] 4 sq. composititia {sic F'') vel compositicia | fatuus et fatue \sic
(F") vel fatuae]: uhi inteUegit = Faunus et Nymphae (v. test. ad 75, 9) || 6sg.
farit uocabula {sic F'') vel fari u. | quidque Aug \\ 8 crisippus || 12 an: is tum
{sic CanaV) pro^nuntiatS 'locutu-Ts 8u)>m'.?|| l^sq. eloqui v \ reliqui | qui eloquuntur
[sic {F")] vel quid e(l)loquuntur || 15 ueniunt vel conueniunt [sic {F'')\ fl 17
consulendi |f 18 a concinne: corr Scal \\ 19 add et concinant corr Mue (an:
<re8>pondeant .'^ ^res^pondent Ald) \\ 20 suppl Grotfi |j 22 del Laet || 23 a quis:
corr Turn
78 DE LINGVA LATINA
59 illorum Novapolis ab antiquis vocitata nostris. a quo etiam extremum
novissimum quoque dici coeptum volgo, quod mea memoria ut Aelius
(Mentz p. 37, 21) sic senes aliquot, nimium novum verbum quod esset,
vitabant; cuius origo, ut a vetere vetust<(i)>us ac veterrimum, sic ab
novo declinatum novissimum, quod extremum. sic ab eadem origine 5
novitas et novicius et novalis in agro et ^sub novis' dicta pars in
foro aedificiorum, quod vocabulum ei pervetustum, ut novae viae, quae
60 via iam diu vetus. ab eo quoque potest dictum nominare, quod res
novae in usum quom[odo] additae erant, quibus ea<(s)> novissent, no-
mina ponebant. ab eo nuncupare, quod tunc <(pro^ civitate vota nova lo
suscipiuntur. nuncupare nominare valere apparet in legibus, ubi
'nuncupatae pecuniae' sunt scriptae; item in cboro in quo est (inc.
inc. trag. 1 R.): 'Aenea! quis est qui meum nomen nuncupat?' item in
Med[i]o (Pac. 239 B.): 'quis tu es, mulier, quae me insueto nuncupasti
61 nomine?' dico originem babet graecam, quod Graeci deMvvco. binc 15
1 sqq. Gell. X.21,2: et novissimus et novissime . . . qui doctissimus eorum
temporum fuerat L. Aelius Stilo ut novo et inprobo verbo uti vitaverat. propterea,
quid M. quoque Varro de ista voce existimaverit, verbis ipsius Varronis ex libro
de lingua latina ad Ciceronem sexto demonstrandum putavi. quod 'extremum',
inquit, dicebatur, dici 'novissimum' coeptum vulgo, quod mea memoria ut Aelius,
sic senes ali<;^quot^ . . . cuius origo ut a 'vetere' 'vetustius' ac 'veterrimum', sic a
'novo' declinatum 'novius' et 'novissimum'. Cf. Tiro et Fl. Caper GL. 1 207, 30 |j
4 Cf. Serv. et Serv. Dan. in Aen. II 513 (veterrima usurpatum est . . . hoc nomen
comparativum non habet, sicut deterior positivum); GL. II 97,5. 264,16 (ex
Capro) II 5 Cf GL. I 156, 34. 324, 37. 536, 36 (aliquando solus superlativus in-
venitur ut novissiraus, supremus); II 99, 14 (novissimus videtur a novo factum);
IV 374, 23; V 154, 19. 342, 13 || 6 Cf Gell. VII 5, 1. 4 (Alfenus . . . in libro di-
gestorum XXXIV coniectaneorum autem II . . . inquit . . . "novum novicium di-
cimus . . . augere atque intendere volentes novi . . . significationem" . . . cum
sit 'novicium' non quod magis novum sit, sed quod a novo dictum sit inclina-
tumque) || 6 Cf ad 13, 14 \\ 7 Cf Fest. 174% 13 \\ 8sq. Cf Fest. 173^, 33 cum Paulo
172, 9 (nomen dictum quasi novimen [notamen.^] quod notitiam facit); addit. ad
Serv. in Georg. 1 137 (nomina fecit vero notamina) ; GL. I 320, 25 (nomen autem
dicitur quod unam quamque rem monstret ac notet, quasi notamen media syllaba
per syncopen subtracta) = 533, 9; II 57,3; IV 405, 12. 488,3. 535,22; V 10,8.
96, 26; VII 390, 1; Boeth. comm. in Aristot. de interpr. 221; Isid. 17,1 ||
11 sq. Cf.Fest. 173^,9 (nu<(n>cupata pecunia est, ut ait Cincius in 1. II de officio
iuris consulti, nomina<^ta^, certa, nominibus propriis pronuntiata . . . At Santra
1. n de verborum antiquitate satis multis nuncupata conligit non de recto nominata
significare, sed promissa et quasi testificata, circumscripta, recepta, quod etiam
in votis nuncupandis esse convenientius \cf. Funaioli p. 384 et Bremer I 256]};
Cic. de off. III 65; Gai. inst. II 104 (nuncupare est enim palam nominare) =
Isid. V 24, 12; TG. s. nuncupo
1 illorum om (F^) || 2 dico: corr e Gellio \\ 3 alii quod et uerbum esset
Gellius II 4 add e Gellio \ ueterrimus: corr e Gellio \\ 5 <(nouius ety nouissimum
Gellius II 6 nouicius (sic F"') vel nouitius || 7 peruestustas || 9 del amicus Aug
(ide>w moaj qui[bus]) | add Vertr \\ 10 suppl. Sp. \\ lAdelAld \\ 15 Md\hce. (sic F''): corr
Sp. duce Scal (dfixco) et Mue (deixvvsiv): ubi id SEi^ai Lachm, ius SUi] Canul
LIBER VI 68-64 79
Ennius (inc. 39 V.*): *dico qui hunc dicare'; hinc iudicare, quod tunc
ius dicatur; hinc iudex, quod iudicat accepta potestate, id est quibus-
dam verbis dicendo finit: sic enim aedis sacra a magistratu pontifice
prae<^e>unte dicendo dedicatur. hinc, ab dicando, indicium; hinc illa
5 indicit illum, indixit funus, prodixit diem, addixit iudicium; hinc ap-
pellatum dictum in mi[ni]mo ac dictiosus; hinc in manipulis castrensi-
bus f ducibus; hinc dictata in ludo; hinc dictator magister populi,
quod is a consule debet dici; hinc autiqua illa <^ad>dici numo et dicis
causa et addictus. si dico quid <(ne^scienti, quod [d]ei quod ignoravit 62
10 trado, hinc doceo declinatum vel quod cum doceraus [ut] dicimus vel
quod qui docentur inducuntur in id quod docentur. ab eo quod scit
ducere qui est dux aut ductor; <(hinc doctor^ qui ita indncit, ut do-
ceat. ab f docendo docere disciplina discere litteris commutatis paucis.
ab eodem principio documenta, quae exempla docendi causa dicuntur.
15 disputatio et computatio e[t] propositione putandi, quod valet purum 63
facere; ideo antiqui purum putum appellarunt; ideo putator, quod
arbores puras facit; ideo ratio putari dicitur, in qua summa fit pura:
sic is sermo in quo pure disponuntur verba, ne sit confusus atque ut
diiuceat, dicitur disputare. quod dicimus disserit item translati<^ci)o 64
1 sq. Cf. Fest. 153*, 17 (dicare ait Ennius); quo loco adhibito verba Varronis
distinxit VaJden 236* | Cf. Isid. X VIII 15, 2 (vocatum autem iudicium quasi
iuris dictio) || 5 Cf V 160. VII 42; Fest. Pauli 106, 13 (indictivum funus); Fest.
334^, 17; Cic. d. leg. II 61 |I 7 Cf Cic. d. leg. III 3, 9 (isque ave sinistra dictus
populi magister esto); Isid. IX 3, 11 (dicti dictatores quasi principes et prae-
ceptores . . . unde et dicta<^ta^ dicuntur) || 8 Cf. Gaius II 252 (olim \cf. antiqua
illa FarroHJs] autem nec heredis loco erat nec legatarii, sed potius emptoris:
tunc enim in usu erat ei cui restituebatur hereditas nummo uno eam hereditatem
dicis causa venire: v. adn.) |( 9 Cf Fest. PauU 13, 2 (alias addicere damnare est) ||
13 Cf Isid. I 1, 1 (ex Augustin. soliloqu. II 11) = X 66 \\ 14 Cf TG. s. do-
cumentum (quod docetur ignorans et alteriua exemplum) || 15 sqq. Cf Fest. Pauli
24, 18 (amputata . . . ab eo quod antiqui putum pro puro dicebant). 108, 20;
Fest. 217^', 16 cum Paulo 216, 8 (putus antiqui dicebant pro puro, unde putatae
vites et arbores, quod decisis impedimentis remanerent purae . . . et ratio putata,
id est pura facta); Gell. VII 5,1, 5 — 8 (his igitur assentimus qui 'putum' esse
dicunt a 'putando' dictum . . . prima syllaba . . . non longa, ut existimasse
Alfenus videtur, qui a *puro' id esse factum scripsit. 'putare' autem veteres
dixerunt vacantia . . . excidere . . . sic namque arbores et vites et sic rationes
etiam 'putari' dictum e. q. s); Non. 27, 19. 157, 30. 369, 23; Don. in Andr. II
6, 11. Ad. V 3, 10 et schol Bernb. ibid.; Serv. inAen. VIII 522; Isid. XVII 5,32;
TG. s. putatus
1 dist Vahlen (v. test.) || 3 a verbis sic enim redit F (fol. Pj || 4 p unce |
[ab dicandoj Sp. i| 5 indicit bellum Tum, indictivum Canal duce Scal \\ 6 an:
dictum; <[hinc dicterium)> in.^^ | del Ald \\ 8 dicinumo {vix dicimimo): correximus
duce Budaeo et Popma {an: numo I = uno.^ v. test.) \\ 9 add Scal \ quod d&
quod: corr Sciop \\ 10 del Laet \\ 11 inducant: corr Reiter || 12 ducare: corr Laet
c. al. I <(doctor^ Sp., cui hinc addidimu,s\\ 13 an: ab dicendo.^ | docere- disciplina
• discere- || 15 an: ut amputatio.^ (v. test.) \ &<ppositione: corr Sp. (nisi post et quae-
dam interciderint: cf v. 19) || 19 disputatio Sp. (?) \ translatio (tranlatio F'; cf 77, 3)
80 DE LINUVA LATINA
aeque ex agris verbo: nam ut olitor disserit in areas sui cuiusque
generis res, sic in oratione qui facit, disertus. sermo, opinor, est a
serie, unde serta; etiam in vestimento sartum, quod comprehensum:
sermo enim non potest in uno homine esse solo, sed ubi <(o)>ratio
cum altero eoniuncta. sic conserere manu dicimur cum hoste; sic 'ex 5
iure manu<(m)> consertum' vocare; hinc adserere manum in libertatem
cum prendimus; sic augures dicunt (Regell 18) 'si mihi auctor fest
65 verbi nam manum asserere dicit consortes'; hinc etiam, a[d] quo ipsi
consortes, sors; hinc etiam sortes, quod in his iuncta tempora cum
hominibus ac rebus; ab his sortilegi; ab hoc pecunia quae in faenore 10
66 sors est, impendium quod inter se iungit. legere dictum, quod legun-
tur ab oculis litterae; ideo etiam legati, quod <^ut)> publice mittantur
leguntur. item ab legendo leguli, qui oleam aut qui uvas legunt; hinc
legumina in frugibus variis; etiam leges, quae lectae et ad populum
2 sg. Cf. Fest. Pauli 72, 15 (disertus a disserendo dictus) = Isid. X 65 (dis-
posite enim disserit); Serv. Dan. in Aen. II 149 (edissere autem ordine cuncta
narra, unde qui plana loquuntur dissertores fiunt et diserti vocantur); GL. V
280, 19. 22 (sero hoc est sine dubio loquor . . . ab eo quod est sero sertus di-
sertus) I Cf. Serv. in Aen. IV 277 (sermo est consertio orationis et confabulatio
duorum vel phirium) = Serv. Dan. in IX 654; Serv. in VI 160 (hic proprie
dictus est sermo qui inter utrumque seritur) = Isid. VI 8, 3; diff. 578; TG. s. v.\\
b sq. Cf. Cic.de or. I 41 (qui . . . te ex iure manum consertum vocarent); ad Att.
XV 7 (debuerat autem non ex iure manum consertum); jpro Mur. 26; Gell. XX
10, 1. 9 sq. (^ex iure manum consertum' verba sunt ex antiquis actionibus . ..
Ennius enim verbis hisce usus est [Ann. VIII 272 V.^] 'non ex iure manum con-
sertum sed magis ferro' . . . institutum est contra XII tabulas tacito consensu,
ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sed 'ex iure ma-
num consertum' vocarent, id est alter alterum ex iure ad conserendam manum
iu rem de qua ageretur vocaret . . . idcirco Ennius significare volens non . . .
legitimis actionibus neque ex iure manum consertum e. q. s.) \\ (isq. Cf. Fest. Pauli
25, 10 (adserere manum est admovere : quo ea quoque quae in terram demittuntur
eeri dicuntur); Fest. 340^, 22 (sertorem quidam putant dictum a prendendo, quia
cum cuipiam adserat manum educendi eius gratia ex servitute in libertatem
vocetur adsertor . . . ac iDotius adsertorem a serendo cepisse nomen e. q. s.) ; Don.
in Ad. II 1, 40; comm. Bern. in Lucan. III 56; TG. s. v. \\ 9 Cf. ad V 183;
Isid. X 51 li 10 Cf Isid. VIII 9, 28; TG. s. v. \\ 11 sq. Cf Fest. Pauli 115, 14
(legimus aut scriptum aut oleam glandemve et alia quaedam); Non. 331, 32
(legere . . . significat oculis scripta percurrere . . . rursum coUegere); GL. IV
552, 26 (aliud est lego librum, aliud est lego, id est custodiendum commendo);
TG. s.lego II 12 Cf V 87 \\ 13 Cf 29, 14. 80, 11 \\ 14 Cf d. r. r. I 23, 2. 32, 2
(legumina alii . . . legarica appellant, utraque dicta a legendo, quod ea non
secantur, sed vellendo leguntur); Non. 61, 13; Serv. in Georg. I 199. 74 (quod
manu legatur nec sectionem requirat) = Isid. XVII 4, 1; TG. s. v. \ Cf Cic.
d. leg. I 19 (legem . . . Graeco putant nomine a suum cuique tribuendo appel-
.2
1 atq; (aeque scil. ut 79, 16 sq.) \\ 5 manum apogr (non F) \ dicim || 6 add
Sciop (v. test.) I manu in v, recte, ut vid (quamquam cf. test.) \\ 7 sq. sic auctores
<^iuris^ dicunt, si mihi auctor est et tibi una manum asserere, dici consortes
Mommsen \ est uerbi- Na manu (manu v) \ ad q: corr Sp.; ad quae Canal \\
11 iunga (t in fine v. add m. rec.): corr Groth || 12 add Ald || 13 Hinc, H
ex n ut vid || 14 frugib; (gib; ex mtis ut vid c. ras.)
LIBER VI 64-68 81
latae quas observet. hinc legitima et collegae, qui mia lecti, et qui
in eorum locum suppositi, sublecti; additi allecti et collecta, quae ex
pluribus locis in unum lecta. ab legendo ligna quoque, quod ea
caduca legebantur in agro quibus in focum uterentur. indidem ab
5 legendo legio et diligens et dilectus.
murmuratur (dictum a similitudine sonitus [dictus]) qui ita leviter 67
loquitur, ut magis e sono id facere quam ut intellegatur videatur. hinc
etiam poetae 'murmurantia litora'. similiter fremere, gemere, clamare,
crepare ab similitudine vocis sonitus dicta. hinc (trag.inc.inc. XXXIV R.)
10 illa 'arma sonant, fremor oritur'; hinc (trag.inc.inc. CXXXV R.) 'ni[c]hil
me increpitando commoves'. vicina horum quiritare, iubilare. quiritare 68
dicitur is qui Quiritum fidem clamans inplorat. Quirites a Curensi-
bus; ab his cum Tatio rege in societatem venerunt civitatis. ut
quiritare urbanorum, sic iubilare rusticorum: itaque hos imitans
15 1 A-prissius (cotn. rcl. p. 332 B.^) ait: 4o bucco! quis me iubilat? —
vicinus tuus antiquus.' sic triumphare appellatum, quod cum im-
peratore milites redeuntes clamitant per urbem in Capitolium eunti
^(\)o triumphe'; id a at^Qtati^c} ac graeco Liberi cognomento potest
latam, ego nostro a legendo: nam ut illi aequitatis sic nos delectus vim in lege
ponimus); GL. II 140, 13 (logo legis lex)
1 Cf. GL. II 121, 5 (lego hic collega) || 2 Cf. Fest. Pauli 7, 5; GL. VII 297,21;
Isid. X 20; TG. s. v. || 3 Cf. ad 27, 16 || 5 Cf. GL. VII 124, 10; Cic. d. n. d. II 72 ||
Gsa. Cf Quint. 16,38 (ex sono . . . 'murmurare') et VIII 6, 31;Non. 427,12 [cf 478,3]
(mussare et murmurare ita discernuntur, quod mussare hominum sit occulte quid
et pressa voce loquentium, quod celatum velint . . . murmur autem maioris soni
est proximi ad tumultum); Serv. Dan. in Aen. I 55 (sic dixit Pacuvius 'murmur
maris', quia ventos murmur sequitur); TG. s. v. (murmurant ursi) || 8 Cf Non.
447, 11 (fremere magnum sonare); Serv. in Aen. XI 453 (hoc fremebant 'arma
arma' et militaris vox est); additam. ad Serv. in Georg. I 12 (veteres murmura
aquae fremitum dicebant) = Serv. Dan. in Aen. XI 299; GL. VII 125, 8 =
272,22. 301,26 (fremor est murmur hominum, fremitus ferarum); TG. s. v.;
Serv. in Buc. I 58 (gemere canere, proprie de turture) = TG. s. v. ; Non. 255, 1
(crepare sonare); additam. in Serv. Georg. I 85 (et Macr. VI 4,5); Lact. Plac.
in Theb. VI 62; Fest. Pauli 114, 10 (increpitare clamare); TG. s. v. \\ 11 GL.
I 381, 22: quirit^are) Varro ad Ciceronem de <lingua latina^. Fenestella qui-
ritatur. est autem quiritare Quirites ciere (supplcvimus). Cf. Non. 21, 19 sq.
(quiritare tractum ab is qui Quirites invocant . . . Nigidius Commentariis gram-
maticis 'clamat quiritatur'); I)on. in Ad. II 1, 1 (veteres quiritari dicebant qui-
rites conclamare); TG. s. quiritat || 12 Cf ad 17,7. 23, 14; Serv. inAen.VIl710
(post foedus Titi et Romuli placuit ut quasi unus de duobus fieret populus: unde
et Romani Quirites dicti sunt, quod nomen Sabinorum fuerat a civitate Curibus) ||
14 Cf Fe$t. Pauli 104, 9 (iubilare est rustica voce inclamare); TG. s. iubilatus
{KQavyi} &YQoiKa)v et 6lolvy(i6e &yQoixoiv, ex ipso Festo) || 18 Cf. Athen. I 30 B
(Tifi&Tcci dh nagu Aa^il^aKTivoig 6 nQir\nos 6 wirog Siv xm Jiovvam, i^ iiti9iTov
xaXoviisvog ovTcog, mg ©ptaji^os xal Jid-vQafi^og) ; Diod. 11165. IV 5 {GQtan^ov
2
6 murmurat; murmurari [dictum] Sp., ubi dislinximus \ sed Sciop \ leniter
Hauthal || 7 sono ras ex sonio || 13 ciuitates: corr Sciop || 15 Apussius Buecheler ||
18 add Laet | triambo: corr Ald | a[c] Sp. (om apogr aliquot)
Vairo de ling. lat. g
82 DE LINGVA LATINA
69 dictum. spondere est dicere spondeo, a sponte: nam id valet et a
voluntate. itaque Lucilius (925 sq. M.) scribit de Cret<(a>ea, cum ad
se cubitum venerit sua voluntate, sponte ipsam suapte adductani, ut
tunicam et cetera[e] reiceret. eandem voluntatem Terentius (Ad. II, 50)
significat, cum ait satius esse 'sua sponte recte facere quam alieno 5
metu'. ab eadem sponte, a qua dictum spondere, declinatum spondit
et respondet et desponsor et sponsa, item sic alia. spondet enim qui
dicit a sua sponte spondeo; f spondit est sponsor; qui <^i^dem faciat
70 obligatur sponsu[s], consponsus. boc N<(a)>evius (inc. com. XXVI B.)
significat cum ait 'consponsi'. spondebatur pecunia aut filia nuptiarum 10
causa; appellabatur et pecunia et quae desponsa erat sponsa; quae
pecunia inter se contra sponsum rogata erat, dicta sponsio; cui de-
71 sponsa quo erat, sponsus; quo die sponsum erat, sponsalis. qui
spoponderat filiam,. despondisse dicebant, quod de sponte eius, id est
de voluntate, exierat: non enim, si volebat, dabat, quod sponsu erat 15
alligatus: nam ut in com<(o)>ediis (inc. inc. VIII R.) vides dici: 'spon-
de<(n)> tuam [a]gnatam filio uxorem meo?' quod tum et praetorium
ius ad legem et censorium iudicium ad aequum existimabatur. sic
Sk ccbrov dvoiiaad-fjvcci cpaoiv e. q. s.), al. ; Plin. VII 191 (idem [h. e. Liber] et
triumphum invenit); Macr. 1 19,4; GL. V 239,15 (triumpho . . . ano xov Q-giaii-
§svsi,v . . . ex causa Liberi patris e. q. s.); Serv. Dan. in Aen. IV 37; Serv. in
Aen. X 775 (triumphum &7tb tov 9Qi.a(i§svsiv); GL. II 20, 19 (triumphus pro
QgiaiLpog); Isid. XVIII 2, 3; Mart. Cap. III 311 (triumfo quamquam a Graecis
veniat); TG. s. v.
1 sqq. Cf. TG. s. sponte (voluntate); Fest. 329^^,23 (spondere Verrius putat
dictum quod sponte sua, id est voluntate, promittatur) et 343^, 34 cum Paulo 342, 3
(spondere antea ponebatur pro dicere, unde et respondere ad<(huc manet, sed
postea^ usurpari coeptum est <(de promissu ex interrogatio^ne alterius); Serv.
in Aen. X 79 (proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur,
sed quia spondet et sponsores dat) = Isid. IX 7,4; Don. in Andr. I 1,75 (de-
spondi ex vetere more quo spondebat etiam petitoris pater. unde et sponsus et
sponsa dicitur . . . desponsa dicitur quia spondet puellae pater, despondet adole-
scentis); id. in Ad. 1114,53. IV 7, 17; Lact. Plac. in Theb. III 172 || 7 Cf.
Serv. Sulpicius apud Gell. IV 4, 2 (quae promissa erat, sponsa appellabatur, qui
spoponderat ducturum, sponsus); Non. 439, 4; Dig. XXIII 1, 2; Arnob. IV 20 ||
8 Cf. Gai. III 115 sq. (sponsor ita interrogatur : 'idem dari spondes'. e. q. s.) \\
9 Cf. VII 107 ; Fest. Pauli 41, 14 (consposos antiqui dicebant fide mutua con-
ligatos) II 12 Cf. VII 107 (sponsus contra sponsum rogatus) || lisqq. Cf. ad 1;
Don. in Ad. IV 7, 17 (despondet puellam qui petit, spondet a quo petitur; recte
ergo socer futurus Mespondi' dixit); TG. s. v. despondeo et sponBus; GL. VII
99, 14 (foedus sancitur religione, at sponsio poena est)
1 dist Mu^ (dicere. spondeo v) \ & a, del Sciop (kc.al.); Qt^iy&^my Koehm |I
2 sqq. dist Varges \ gretea cum || 3 secubitum | uoluntate- Sponte || 4 k, ceterg Ij
6 an: <de>spondet .? cf. § 71 et test. || 8 <qui> sp<op>ondit Sp. \ Qde: qui idem
<ut> V II 9 del Sp. II 12 sponsu: sponsu Sp., fort. recte \\ 13 <(a> quo A.Sp. quae
Mue I qui] quo: corrLaet; quo<^m> Mommsen || 14 dispondisse: corrAld || 15 spon-
suerat || 16 comediis uides- dici- (prius ■ lineola del et ' s. alterum ■ add m. 2
ut vid) II 17 add et del Mhol
LroER VI 68—74 83
despondisse animum quoque dicitur, ut despondisse filiam, quod suae
spontis statuerat finem. a qua sponte f dicere cum spondere quoque 72
dixerunt, cum a<d) 8ponte<m)> responderent, id est ad voluntatem
rogat[i]ori8. itaque qui ad id quod rogatur non dicit, non respondet,
5 ut non spondet ille statim qui dixit spondeo, si iocandi causa dixit,
neque agi potest cum eo ex sponsu. itaqu<:^e)> is qui dicit in tra-
goedia (inc. inc. CIII li.): *meministin[e] te despondere mihi [a]gna-
tam tuam?' quod sine sponte sua dixit, cum eo non potest agi ex
sponsu. etiam spes a sponte potest esse declinata, quod tum sperat, 73
10 cum quod volt fieri putat: nam quod non volt si putat, metuit, non
sperat. itaque lii[c] quoque qui dicunt in Astraba (frg. I) Plauti[ne]:
'sequere adsecue, Polybadisce, meam spem cupio consequi. — sequor
hercle quidem, nam libenter mea<^m)> sperata<(m)> consequor', quod sine
sponte dicunt, vere neque ille sperat qui dicit adolescens neque illa
15 sperata est. sponsor et pr<^a)>es et vas neque idem, neque res a qui- 74
bus hi, sed e re simile. itaque pr<a)>es qui a magistratu interroga-
tus, in publicum ut praestet; a quo et cum respondet, dicit 'pr<(a^es.'
vas appellatus qui pro altero vadimonium promittebat. consuetudo
erat, cum reus parum esset idoneus inceptis rebus, ut pro se alium
20 daret; a quo caveri postea lege coeptum est ab bis, qui praedia ven-
derent, vadem ne darent; ab eo ascribi coeptum in lege mancipiorum
'vadem ne poscerent nec dabitur'.
5 Cf. Paul. inst. II Dig. XLIV 7, 3, 2 (verborum quoque obligatio constat,
si inter contrahentes id agatur; nec enim si per iocum puta vel demonstrandi
intellectus causa ego tibi dixero 'spondes?' et tu responderis 'spondeo', nascetur
obligatio) || 9 sq. Cf. Cic. Tmc. IV 37 (si spea est exspectatio boni, mali exspecta-
tionem necesse est metum); Serv. Dan. in Aen. 1 218 (spes bonorum, metus ma-
lorum); Serv. in Aen. I 543. IV 419; GL. VI 453,15 \\ 13 sqq. Cf. Non. 174,33
(speratum id est sponBum) et 438,4 (inter speratam et . . . sponsam hoc interest,
quod virgo priusquam petatur sperata dicitur . . . debinc promissa . . . sponsa dici
potest) II IQ sq. Cf. V 40; Fest. Pauli 223,9 (praes est is qui populo se obligat
interrogatusque a magistratu, si praes sit, ille respondet 'praes'); idem 151, 9
(qui idem praes dicitur, quia tam debet praestare populo quod promisit quam
is qui pro eo praes factus est); TG. s. v. \\ 18 Cf. Fest. PauU 377, 10; Au^on.
technopaegn. 12
1 animu (ni s. f. v. et mu pallidiore: sed nullo modo aninum fuit) || 2 cuspon-
dere: respondere Jfite; an: <^spondere pro^ dicere, un<^de re^spondere .^ cf. test.
ad 82, 1 II 3 add Turn || 4 rogationis : corr Sp. \\ 6 itaqs qui : corr Sp. (itaque qui
c. al.) II 7 Meministine | a del Rhol \\ 10 quod cu uolt || 11 del Sp. \ plautine {non
-ea) sequere: del Laet \\ 12 adseque: corr Lachm \ polyba disce | cupio defec (vel
desec potius quam desee, litteris his in fine v. in marg [ut saepiusj scriptis
deletisque) consequi || 13 ercle (h fortasse, nuUo modo ' m. 2) | add Bitschl ||
14 neq; om, sed in marg c. signo add \\ 15 ideo: corr Laet || 19 reos 1| 20 cauari [
c§ptfi II 21 uade* {non uade) | cgptum || 22 nec poscet Sci^
6*
84 DE LINGVA LATINA
75 canere, accanit et succanit ut canto et cantatio ex Camena per-
mutato pro M N. ab eo quod semel, canit, si s<(a)>epius, cantat. hinc
cantitat, item alia; nec sine canendo tibicines dicti: omnium enim
horum f quod a canere; etiam bucinator a vocis similitudine et cantu
dictus. 5
76 oro ab ore et perorat et exorat et oratio et orator et osculum
dictum. indidem omen, ornamentum; alterum quod ex ore primum
elatum est, osmen dictum; alterum nunc cum f propositione dicitur
vulgo ornamentum, quod sicut olim ornamenta[m] scenici plerique
dicunt. binc oscines dicuntur apud augures, quae ore faciunt auspicium. lo
77 8. tertium gradum agendi esse dicunt, ubi quid faciant; in eo
propter similitudinem agendi et faciendi et gerendi quidam error his
qai putant esse unum. potest enim aliquid facere et non agere, ut
poeta facit fabulam et non agit, contra actor agit et <(non)> facit, et
sic a poeta fabula fit, non agitur, ab actore agitur, non fit. contra 15
imperator quod dicitur res gerere, in eo neque facit neque agit, sed
gerit, id est sustinet, tralatum ab bis qui [bjonera gerunt, quod hi
78 sustinent. proprio nomine dicitur facere a facie, qui rei quam facit
1 sq. Cf. VII 26 sq. ; Fest. Pauli 43, 16 (Camenae . . . quod canunt antiquo-
rum laudes); Macr. in Somn. Scip. II 3,4 (Etrusci . . . Camenas quasi Canenas
a canendo dixerunt); Serv. in Buc. III 59 (Camenae . . . a cantu nomen est in-
ditum); TG. s. v.; GL. II 571, 11 (a canendo . . . accinor). 438,11 (cano recino
. . . canto decanto); III 466, llsqq. (cano . . . canto . . . succino . . . canto et
cantito . . . et cantatio); Isid. diff. 98 \\ 3 Cf. VIII 60 \ Cf. V 91; Fest. PauU
366, 3; Isid. III 21, 4 (tibicen quasi tibiarum cantor); TG. s. v. (qui tibia [cum
t., in t.] canunt) || 4 Cf. Fest. Pauli 32, 9 (a similitudine soni dicunt); GL. VII
99, 16 = 265, 8 et TG. s. bucina; Isid. XVIII 4, 1 \\ Q Cf Fest. 198^, 23. 182'', 29;
Fest. Pauli 19,5; Serv. in Aen. IV 205 (orasse id est dixisse: hinc et oratores
dicimus). VII 446. X 96 = TG. s. oro; Serv. Dan. in Aen. XI 100; Don. in
Hec. IV 4, 95; Isid. X 196; GL. III 474, 8 (oro quoque verbum ab ore est);
TG. s. oratio (oris ratio) | Cf. Fest. PauU 28, 9 (osculari quod est os cum ore
conferre); Non. 424, 16 (ab ore osculum); Serv. Dan. in Aen. I 256 (ora dimi-
nutive oscula) ; GL. III 474, 5 (os oris . . . diminutivum . . . osculum) || 7 sq. Cf.
VII 97 ; Fest. PauU 195, 4 (omen velut oremen, quod fit ore augurium, quod
non avibus aliove modo fit); Cic. d. div. I 45; Don. in Andr. I 2, 29 (omen
autem est quidquid ore dicitur) || 9 Cf V 129 \ Cf Fest. 297^, 11 cum Paulo 296, 8
(soracum est quo omamenta portantur .scenicorum) || 10 Cf Fest. 197^, 3. 8 (oscines
aves Ai3. Claudi[an]us esse ait, quae ore canentes faciant auspicium); Serv. in
Aen. III 361 (quae ore futura praedicunt); Isid. XII 7, 76; TG. s. oscines ||
15 Cf ad 72, 18 || 16 Cf Dig. L 16, 58; Fest. PauU 95, 10 (a gerendo quia plu-
rinmm posse putabantur) || 18 sq. Cf. Gell. XIII 30, 2 (quando facies sit forma
omnis et modus et factura quaedam corporis totius a faciendo dicta, ut . . . a
1 Canerg- ] <^ety accanit Mue \ ex camena obUtteratum , sed certum \\ 2 pro
•N-M-: trai Mue \\ 3 tubicines, liticines aUosque id genus ante tibicines suppl
Mue il 4 an: <^commune)> quod a? quoddam Canal || 6 ore <^: inde)> et Krum-
hiegel \\ 8 <(omen ut)> osmen Krumhiegel ; an: <^olim^ osmen ? \ dicitur ex dictu
inter scrihendum \\ 9 ornamtu bis: correximus (v. adn.) || 11 agend'esse || 12 errorbi'
in loco raso, orh (non i^) e corr || 14 auctor
LIBER VI 76-81 85
imponit faciem. ut fictor cum dicit fiugo, figuram imponit, quom
dicit [in]formo, formam, sic cum dicit facio, faciem imponit; a qua
facie discernitur, ut dici possit aliud esse vestimentum, aliud vas, sic
item quae fiunt apud fabros, fictores item alios alia, qui[c] quid
5 amministrat, cuius opus non extat quod sub 8ensu<(m> veniat, ab agi-
tatu, ut dixi («^' ^lsq.), magis agere quam facere putatur; sed quod
his magis promiscue quam diligenter consuetudo est usa, translaticiis
utimur verbis: nam et qui dicit, facere verba dicimus, et qui aliquid
agit, non esse inficientem. * ♦ ♦ qui adlucet dicitur, lucere ab luere, 79
10 et luce dissolvuntur tenebrae; ab luce Noctiluca, [lucere item ab luce]
quod propter lucem amissam is cultus institutus. acquirere est ad
et qu<a)>erere; ipsura qu<^a)erere ab eo quod quae res ut reciperetur
datur opera; a qu<a)>erendo qu<(a>estio, ab his conqu<(a)>estor.
video a vi[su]: qui<(n)>que enim sensuum maximus in oculis: nam 80
16 cum sensus nullus quod abest mille passus sentire possit, oculorum
sensus vis usque pervenit ad stellas. hinc visenda, vigilant, f vigilium,
invident, f et atti cum illud 'f oblivio lavet qui incidit invidendum*.
a quo etiam violavit virginem pro vit<(i)>avit dicebant; aeque eadem
modestia potius cum muliere fuisse quam concubuisse dicebant.
£0 cerno idem valet: itaque pro video ait Ennius (336 fr. trag. B.): 81
iumen iubame in caelo cerno?' Canius: 'sensumque inesse et motum
in membris cerno.' dictum cemo a cereo, id est a creando; dictum
ab eo quod cum quid creatum est, tunc denique videtur. hinc fines
fingendo figura) = Non. 52, 22 = TG. s. facies; Serv. Ban. in Aen. VIII 634
(fingere tamen et formare aliquid et ad integram faciem arte producere significat,
inde fictores dicuntur qui imagines vel signa ex aerevel cera faciunt); Isid.XX4,2
10 Cf. V 68; ad VI 11; TG. s. Nocticula |1 11 Cf. Augustiti. d. civ. d. XVII 6 ||
13 Cf. V 81 II Usq. Cf Gell. V 16,4 (Plato [Tim. p. 45 B\ existimat genus quod-
dam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum
luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et extema nixum efficere, ut quae-
cumque offenderit inlustraveritque cemamus); Isid. XI 1, 21 (visus dictus quod
vivacior sit ceteris sensibus . • , ampliusque vigeat e. q. s.) \\ 18 Cf Augustin. pr.
dial. 11, 18 Cr. (cum dicimus 'vim' sonus verbi . . . quasi validus congmit rei
quam significat: iam ex illa vicinitate per id quod efficiunt, hoc est quia violenta
Bunt, dicta e. q. s.) \\ 20 Cf Non. 261, 1 (cernere significat videre); TG. s. v. jj
21 Cf <^' 6. VII 76 II 22 Cf Fest. Pauli 122, 5 (in carmine Saliari Cerus manus intel-
legitur creator bonus); Serv. in Georg. I 7 (Ceres a creando dicta) = TG. s. Ceres
2 del Sp. II 4 fictores- Ite et alia qcqd : pictores, item a. a. Sp. (ubi distinc-
tionem delevimu^) \\ 6 add Ald \\ 8 uerb- Na (b nequaquam ex a) || 9 »git ex gat |
lac sign Mue: ubi <(et facere lumen> qui adlucet supplemus, post dicitur distin-
guentes \\ 10 noctiluca in loco raso \ secl Sp. \\ 11 institutus, n ea; s inter scriben-
dum II 14 secl Pauw (v. test.) \\ IG bensus- uis usq;: aut sensus aut vis del A. Sp. |
uisenda {non uisunda) | uigiliu- Inuident- || 17 k attj 1| cu : et anticum Vict \ oculis
violavit Mue \ in invidendum Sp. \\ 21 lubar ne | cerao ? | cf. test. \\ 22 cerno «n
ras m. 2 ut vid \ cero Canal
86 DE LINGVA LATINA
capilli discripti, quod finis videtur, discrimen; et qui id in testamento,
<(cernito^, id est facito videant te esse heredem: itaque in cretione
adhibere iubent testes. ab eodem est quod ait Medea (Enn. 223 R.):
'ter sub armis malim vitam cernere quam semel modo parere.' quod,
ut decernunt de vita eo tempore, multorum yidetur vitae finis. 5
82 spectare dictum ab antiquo, quo etiam Ennius (Ann. 421 V.^)
usus: *<(q)>uos Epulo postquam spexit' et quod in auspiciis (Regell p. 20)
distributum est qui habent spectionem, qui non habeant, et quod in
auguriis etiam nunc augures dicunt (Regell p. 16) avem specere. con--
suetudo com<(m)>unis quae cum praeverbis coniun<(c>ta fuerunt etiam 10
nunc servat, ut aspicio, conspicio, respicio, suspicio, [di]de[stJspicio,
sic alia; in quo etiam expecto quod spectare volo. hinc specula; hinc
speculum, quod in eo specimus imaginem. specula, de quo prospici-
mus. speculator, quem mittimus ante, ut respiciat quae volumus.
hinc qui oculos inunguimus quibus specimus, specillum, 15
83 ab auribus verba videntur dicta audio et ausculto; auris ab ave[t]o,
1 Cf. V 129; Non. 282,20 (discrimen rursum separatio a discemendo, unde
. . . discerniculum dicitur acus quae capillos a media fronte disseparat); Serv. in
Aen. XI 144 (discriminat dividit: unde et discrimen capitis muliebris dicitur);
Isid. XIX 31, 8 sq. ; TG. s. discrimen et discriminale || 2 Cf. Gai. II 154 sqq., in-
primis 165. 174 (adicere debemus ^cernitoque . . . quodni ita creveris exheres
esto'); JJlp. XXII 27 sqq,; Fest. PauU 53, 8 (crevi modo significat hereditatem
adii); Non. 261, 26 (cernere rursum succedere: unde et cernere hereditatem
filii .... sunt dicti); TG. s. v. (cernitoque kccI iyxEiQr\6dr(o) ; GL. I 565, 17
(cerno crevi oqw TfQOGsQxoiicci KXriQOvoiiia) ; Isid. V 24, 15 (cretio . . . ut puta 'ille
mihi heres esto' additurque 'cernitoque' e.q.s.) \ Cic. ad Att. XIII 46, 3 (ex eo
cognovi cretionem . . . testibus praesentibus) || 6 Cf. Fest. 330^, 29 (spicit quoque
sine praepositione dixerunt antiqui). 344^, 29 || 7 sq. Cf. Fest. 333", 9 (spectio in
auguralibuB ponitur pro aspectione e. q. s.) \\ 10 sq. Cf.Fest.Pauli 2,2 (quod nos cum
praepositione dicimus aspicio, apud veteres sine praepositione spicio dicebatur);
GL. II 400, 10 (spicio ex quo aspicio). 435, 5 (spicio . . . aspicio respicio suspicio
dispicio). 562, 11 (aspicio inspicio despicio suspicio conspicio a specio). 178, 11
(sunt tamen quaedam quorum simplicia in usu frequenti non sunt, ut . . . respicio
aspicio suspicio despicio) || 12 Cf. V 129; GL. II 125,9 (a simplici quoque quod
in usu non est specio specis speculum pro speciculum per syncopam ci euphoniae
causa); Non. 434, 13 (specula despicientiam significat . . . speculum quo imago
redditur); Serv. in Aen. I 180 (scopulum id est speculam. et quando speculatio-
nem significamus, generis est feminini . . . speculum autem in quo nos intuemur,
generis est neutri) || 14 Gf. Fest. Pauli 79, 9 (speculator hostilia silentio perspicit) ||
15 Cf. Plin. VII 183 (medicus dum inunguit specillum per oculum trahens), al. ||
16 Cf. Plauti Miles gl. 33; Lact. de opif. 8 (aures, quibus inditum est nomen a
vocibus hauriendis . . . aut quia vocem avSriv vocant ab auditu, per immuta-
tionem litterae aures velut audes sunt nominatae); Isid. XI 1, 22 et 46. XVII
7, 2; GL. VII 71, 22 (ab audiendo auriculas dicimus)
1 descripti: corr A. Sp. || 2 suppl Turn (v. test.) \\ 3 ter, er in ras. m. 2 \\
4 multa: uitam Nonius 261, 18 \\ 7 Uos: corr e Festo || 9 post augures ras. in
f. V. II 10 ciunta || 11 didestspicio- {prior d del m. 2) || 12 speculo<(r>; hinc Canal
(v. test.) II 16 aurib; (u in ras m. 2) \ audio- abaucto: auris corr Mue, aueo Laet
LIBER VI 81—86 87
quod his avemus di<8>cere semper, quod Ennius videtur hvfiov osten-
dere velle in Alexandro (84sq.It.) cum ait: 'iam dudum ab ludis
animus atque aures avent avide expectantes nuntium.' propter hanc
aurium aviditatem theatra replentur. ab audiendo etiam auscultare
5 declinatum, quod hi auscultare dicuntur qui auditis parent, a quo
dictum poetae: ^audio, <^h)>aut ausculto.' littera commutata dicitur
odor olor, hinc olet et odorari et odoratus et odora res, f sic ab ore.
edo, sorbeo, bibo, poto. edo a graeco b8g)^ hinc esculentum et esca 84
<et)> edulia; et quod graece yEvetaL, latine gustat. sorbere, item bi-
10 bere a vocis sono, ut fervere aquam ab eius rei simili sonitu. ab
eadem lingua, quod notov, potio, unde poculum, potatio, repot[at]ia.
indidem puteus, quod sic graecum antiquum, non ut nunc cpQsaQ dic-
tum. a manu man[t]u[r]pr[a]etium; mancipium, quod manu capitur; 85
<quod)> coniungit plures manus, manipulus; manipularis, manica. manu-
15 brium, quod manu tenetur. mantelium, ubi manus terguntur ♦ * * ♦
9. nunc primum ponam <^de)> censoriis tabulis: 'ubi noctu in 86
templum censor[a] auspicaverit atque de caelo nuntium erit, prae-
coni[s] sic imperato ut viros vocet: quod bonum fortunatum felix
4 Cf. Non. 246, 15 (auscultare audire); TG. s. r. || 6 Cf. Non. 246, 9
(auscultare est obBequi. Pacuvius Chryse [85] 'raagis audiendum quam auscul-
tandum censeo' . . . Caecilius Symbolo [196] 'audire . . . soleo, non auscultare) ;
TG. s.v. II 6sq. Cf TG. s. oleo et olor; Fest 178^,31 cum Paulo 179, i^ (odefacit
dicebant antiqui ab odore pro olfacit . . . quae vox ut quibusdam videtur ex
Graeca ocfig tracta est); GL. VI 26, 3 (communionem enim habuit <^1 cum d^
littera apud antiquos, ut . . . olere ab odore . . . olere ddcaSivai.) ; V 461, 8 (odor
odoror odoraris) | Cf. Serv. in Aen. IV 132 (odorum quod per se olet, odoratum
quod aliunde odorem accipit, odorisecum quod odorem sequitur) = TG.s. odorus;
Isid. diff. 411 II 8 sq. Cf. Non. 108, 19 (esculentum et escarium ab escis et ab edendo
dictum); Isid. XII 1, 13 (ab edendo . . . et edulium vocatur); TG. s. edule et
edulium || 9 Cf. GL. III 276,25; I 552,28 \\ 11 Cf ad V 122 \ Cf Fest. 28 1\ 3
(repotia . . . quia quasi reficitur potatio); Pseudacr. in Hor. Senn. II 2,60 (diea
secundus a nuptiis quo repotant e. q. s.) \\ 12 Cf V 25 ibique tcst. \\ 18 Cf V
178 ibique test. \ Cf Fest. Pauli 128, 11 (manceps dictus quod manu capiatur).
151, 9; Don. in Ad. II 1,27 (mancipia dicuntur quod manu capta sunt); Isid.
IX 4,45. diff. 525; TG. 8. manceps et mancipium || 14 s^- Cf V 88 ibiqtie test I
Cf Non. 350, 22 (manicae quibus manus vinciuntur); Isid. V 27,10; TG. s. v. \
Cf GL. VII 200,6 (manubrium manuhaberium) ; TG. s. v. \ Cf Fest. 133^,31
(frequens enim antiquis ad manus tergendas usus fuit mantelorum); Serv. in
Aen. I 701. Georg. IV 376 (quibus manus tergunt); Isid. XIX 26, 6; TG.s.v.J
18 Cf Cic. d. div. I 45, 102 (omnibus rebus agendis "quod bonum faustum felix
fortunatumque esset" praefabantur)
2
1 Etjmon II 2 abludis || 6 add quidam apud Aug j obsculto || 7 odorat: corr
(Sp. T -Sic {ex Sib, nequaquam sio ex sit) ab ore-; an: <^odori>8ec<^i> (v. test.).
ab ore <(oro, de quo Bu-prsk (§ ^^jy ? \\ Ssq. edon- hinc: corr Ald \ escgdulia:
corr Canal du^e AM \ geuete- || 11 poton- | repotatio: corr quidam apud Aug |(
2
12 Phrear || 18 mantptiu-: corr Vict || 16 lac maiorem sign Aug || 16 add Laet;
<e> Sp. II 17 templo BergJc \ censora (' m. 2 ut vid): corr Ald || 18 del Ald \
imperat Sp.
88 . BE LINGVA LATINA
salutareque sie[ri]t populo Romano Quiritibus reique publicae populi
Romani Quiritium mihique eollegaeque meo, fidei magistratuique
nostro, omnes Quirites, pedites armatos privatosque, curatores omnium
tribuum, si quis pro se sive pro altero rationem dari volet, voca[t]
inlicium buc ad me.' 5
87 'praeco in templo primum vocat, postea de moeris item vocat.
ubi lucet, censor scribae magistratus murra unguentisque unguentur.
ubi praetores tribunique plebei quique in consilium vocati sunt ve-
nerunt, censores inter se sortiuntur, uter lustrum faciat. ubi templum
factum est, post tum conventionem babet qui lustnim conditurus est'. 10
88 in commentariis consularibus scriptum sic inveni: "qui exercitum
imperaturus erit, accenso dicit hoc: 'Calpurni, voca inlicium omnes
Quirites huc ad me.' accensus dicit sic: ^omnes Quirites, inlicium
visite huc ad iudice?.* 'C. Calpurni', cos. dicit, Voca ad conventionem
omnes Quirites huc ad me.' accensus dicit sic: 'omnes Quirites, ite 15
ad conventionem huc ad iudices.' dein consul eloquitur ad exercitum:
'impero qua convenit ad comitia centuriata."
89 quare hi[n]c accenso, illic praeconi dicit, haec est causa: in aliquot
rebus item ut praeco accensus acci[pi]ebat, a quo accensus quoque
dictus. accensum solitum ciere Boeotia ostendit, quam co[m]m<(o)>e- 20
diam A<^qui)>lii esse dicunt, hoc versu (Flauti fr. II): 'ubi primum
accensus clamarat meridiem'. hoc idem Cosconius (Funai. p. 109) in
actionibus [sui]scribit praetorem accensum solitum [tum] esse iubere,
ubi ei videbatur horam esse tertiam, inclamare horam tertiam esse,
itemque meridiem et horam nonam. 25
90 circum muros mitti solitus quo modo inliceret populum in eum
2 Cf. Liv. XL 46, 9 (quod in omnibus fere precationibus nuncupabitis verbis
'ut ea res mihi coUegaeque meo bene et feliciter eveuiat') || 5 Cf. ad § 94 ||
9 Cf Liv. XL 45,8 et 46,7 sq. \\ 15 Cf Liv. III 55,11 sq. \\ 18 sqq. Cf Varro rer.
hum. XX ap. Non. 59, 1 (ut consules ac praetores qui secuntur in castra accensi
dicti, quod ad necessarias res saepius acciantur velut accensiti); Liv. XLV 29,2;
TG. s. accensi || 21 Cf.Plin. VII 212 (adiectus est et meridies accenso consulum
id pronuntiante) || 22 sq. Cf § 5 \\ 26 Cf § 94
1 sq. salutare quesierit: corr Laet | popio R- qritiu- et popii R- qritiu: corr
Brissonius c. al. \\ 4:sq. se si uerbo: corr Sciop | dare Gronov \ uocat Inliciu- Huc
ad me pco || 6 vocat<^o> Bruns-Mommsen {item 12. 14 et mox unguentor — sor-
tiuntor — habeto et § 88 dicito : C. [pro dicit hocj et eloquitor) | post eade eris ||
7 licet I censor<(es)> Sp. \\ 9 sortjtjuntur (prius tj lineolis del m. 2 ut vid) \ post
faciat [non factum est) dist. Mue || 11 exercitui Sp. || 12 v. ad 6 || 14 -C- calpur-
nicos: corr Sciop, dist Mue du^e Gronov \\ 18 del Ald | ante (non post) haec dist
Canal || 19 ide: corr Bent (v. test.) \ del Laet | ad censum: corr Laet \\ 20 sq.
comg||dia | add Tiirn \\ 23 suiscribit (sui Uneolis del m. 2 ut vid) \ secl Vict \\
26 sq. horam- nona circu auras mitti: moeros corr Urs \ solitum v | quomodo
inljcer& (1 ex incohata c ut vid inter scribendum, non Ij ex u)
LIBER VI 86—98 89
<(locum), unde vocare posset ad contionem, non solum ad consules et
censores, sed etiam qu<^a>estores, commentarium indicat vetus anqui-
sitionis M. Sergii, Mani filii, qu<(a)>estoris, qui capitis accusavit <(T>ro-
gum; in [a]quo sic est: 'auspicio f orande sed in templo auspiciis. 91
b dum aut ad praetorem aut ad consulem mittas auspicium petitum,
f commeatum praetores vocet ad te, et eum de muris vocet praeco;
id imperare <^o)>portet. comic!(in)em ad privati ianuam et in arcem
mittas, ubi can[n]at. collegam roges ut comitia edicat de rostris et
argentarii tabe<(r>nas occludant. patres censeant exqu<(a)>era8 et adesse
10 iubeas; niagistratus censea<^n)>t ex<^qua)>era<8)>, consules praetores tri-
bunosque plebis collegasque <^t)>uos [et] in templo adesse iubeas
[h]om[i]nes; ac cum mittas, contionem a<^d^voces.'
in eodem commentario anquisitionis ad extremum scriptum caput 92
edicti boc est: 'item quod attingat qui de censoribus classicum ad
16 comitia centuriata redemptum habent, uti curent eo die quo die co-
mitia erunt, in arce classicus ca[n]nat[um] circumque muros et ante
privati huiusce T. Quinti Trogi scelerosi [h]ostium canat, et ut in
campo cum primo luci adsi[t]et.'
inter id cum circum muros mittitur et cum contio advocatur, 93
jo interesse tempus apparet ex his quae interea fieri f illicitum scriptum
est; sed ad comitiatum vocatur populus ideo, quod alia de causa hic
magistratus non potest exercitum urbanum convocare; censor, consul,
dictator, interrex potest, quod censor[em] exercitum centuriato con-
stituit quinquennalem, cum lustrare[t] et in urbem ad vexillum du-
25 cere debet; dictator et consul in singulos annos, quod hic exercitui
7 Cf. C. Gracchus apud Plut. III Ualroi ■ndxqiov iaziv iniiv, si' rig Ij;©»
6ixT}v 9avaTiKi)v (t^ rwaxovfi, tovtov TtQog xag d^vgag ia&sv iX^ovra calTtiyxTrjv
&vaiiaXsiad'ui rg adXTtiyyi xal /trj tcqotsqov inifpsQsiv tpflcpov cc^rra rovg Sixaordg);
Tac. ann. II 32 (in P. Marcium consules extra portam Esquilinam, cum classi-
cum canere iussiBsent, more prisco advertere) || 14 Cf. Gell. XF 27, 1 (curiata
per lictorem . . . centuriata per cornicinem)
1 suppl V ex p. 90,4 || 2sqq. Inqsitionis: corr Aug ex §92 | -(t)- sergii
mani: M.' Sp. \ questores | <^T. Quinctium^ Rocum Bruns: cf. § 92 \ Inaqua-
sic e auspicio orande (c. ras supra and, non grande) | auspicio o<^pe^ram des
et Bergk \ auspices. Mommsen || 6 comitiatum {sic Sdop) praeco (sic Aug) popu-
lum vocet Mommsen \ <[r>eum Canal \\ 7 add Laet \\ 8 del Ald \ colliga: corr
Bhol I rogis: corr Mue \ comiti^ dicat: corr Vict || 9 sq. tabenas {" siipra e
m. 2) I a add Bergk \ n add Mue \ extra: corr Bergk duce Mue (exquiras) ||
11 add Sciop | et del Bruns-Mommsen || 12- del Sciop || 13 acqsitionis (agquisi-
tionis Groth coll fragm. 107 W.) \\ 14 decessoribus || 16 cannatu {" lineola del
m. 2): corr Vict \ muros (u ex incohata e inter scribendum) \\ 17 T. Quin<^c)ti
Roci Brtins (cf. § 90) \ del Sciop || 18 adsit- &: corr Sciop \\ 20 IUjcitu (t lineolis
del m.2); secl Sciop: cf inlicium scriptum p. 90, 14 || 21 comitia tum: corr Sciop \\
23 censore 11 24 lu8trar&: corr Scal
90 DE LINGVA LATINA
imperare potest quo eat, id quod propter centuriata eomitia imperare
94 solent. quare non est dubium, quin hoc inlicium sit, cum circum
muros itur, ut populus inliciatur ad magistratus conspectum, qui
<(vi)>ros vocare potest, in eum locum unde vox ad contionem vocantis
exaudiri possit. quare una origine illici et inlicis quod in choro 5
Proserpinae est (fr. trag. inc. poet. fr. p. 272 B.^), et pellexit, quod in
<^H)>ermiona est, cum ait Pacuius (170 B.): Vegni alieni cupiditas
95 pellexit.' sic Elicii Io[bis]uis[a] ara in Aventino ab eliciendo. hoc
nunc aliter fit atque olim, quod augur consuli adest tum cum exercitus
imperatur ac pr<(a)>eit quid eum dicere oporteat. consul augur<(i)> lo
imperare solet, ut inlicium vocet, non accenso aut praeconi. id in-
ceptum credo, cum non adesset accensus, et nihil intererat cui im-
peraret; et dicis causa fieba<(n)>t quaedam neque item facta neque
item dicta semper. hoc ipsum inlicium scriptum inveni in M. lunii
(I p. 39 Bremer) commentariis, quod tamen f ibidem est quod f illicite 15
illexit, quae cum E et C cum Gr magnam habet co<(m)>munitatem.
96 10. sed quoniam in hoc de paucis rebus verba feci plura, de
pluribus rebus verba faciam pauca, et potissimum quae in graeca lin-
gua putant (Funai. p. 116) latina, ut scalpere a 6xaksvEiv^ sternere
a 6rQG)vvvsiv, lingere a Xi%^a6%-ai, I ab hG, ite ab Its, gignitur (k} 20
yCyvstai, ferte a (psQSts, providere <(a)> TCQOidslv, errare ab SQQSiv, ab eo
2 sqq. Cf. § 90 | Cf. Fest. Pauli 113, 3 (inlicium vocare antiqui dicebant ad
contionem vocare). 114, 4 (inlicium dicitur cum populus ad contionem elicitur, id
est vocatur); TG. s. illictum || 4 Cf. 87, 18 (ut viros vocet); Varro in augurum
lihris ap. Macr. I 16, 19 (viros vocare) || 5 sq. Cf. Fest. Pauli 27, 16 (a verbo
lacit id est decipit; hinc descendit illicere e. q. s). 113, 4.5.6. 117,9; Serv. in
Aen. II 90 (pellicere enim est blandiendo elicere) || 8 Cf. Ovid. Fast. III 327 sq.
(Eliciunt caelo te, luppiter; unde minores Nunc quoque te celebrant Eliciumque
vocant); Liv. I 20,7 (ad ea elicienda ex mentibus divinis lovi Elicio aram in
Aventino dicavit); Plin. II 140; Plut. Num. c. 15; Arnob. V 1 || Ib sq. Cf. Fest.
202^,31 (per c litterae formam nihilominus g usurpabant sa7. antiqui). 229"^, 14;
GL. VII 14,9 (c cognationem habet cum g); VI 12, 21; Quint. I 4, 17 (non e
quoque i loco fuit? e. q. s); GL. VII 76, 13 (hae duae litterae e et i per ius ad-
finitatis recipiunt immutationem) ; VI 14, 15 (et saepe i litteram commutatis
in e) II 19 «2- Gf TG. s. scalpo {GKaXiSsva) \ Cf TG. s. sterno || 21 Gf TG. s.
2 cu hoc: corr Vertr || ^ sq. q ros: suppl Sp. (v. test.) \ uocari: corrAld\\
7 paculus (i longa, ut saepe) || 8 iobis uisa: corr Vict \\ 10 add Vict \\ 11 is||ljciu:
corr Laet; is <(in>licium Mu^ \\ 15 ibide est quod illicite illexit- qu§ cum
• E- & .C- cu G-; coll Festo Pauli 113,6. Nonio 436,34. TG. s. Hllex' tale quid
latere conicias: commentariis ; quod tamen <^inlex apud Plautum in Persa [408]
est qui legi non paret> ibidem [597] est quod (vel qui) illicit[e] illex, <^f)>it
quod I cum E e. q. s. (quod pro qug cum Mue, I cum Ciacconio apud Aug) |i
17 reb; supra v. m. 1 \\ 19 SCOLPSd- {non SCOIPSA) & sternere: corr Ehol jj
20 STRONYIN I AljyfiwffrE {vix -aats) \ J- ab hG-; i ab ^<t> A. Sp. j hts j
gignit YhYNOITG (a om) \ ferete^ | prouidete: corr Laet c. al. | addidimus \
•nPCOhd€hN- I €PP€hN-
LIBER VI 93-97 91
quod dicunt arQccyyalccv strangulare, tingue<(re> a riyyeiv. praeterea
f ades V€C; ab eo quod illi ^a^ccadEiv nos malaxare, ut gargarissare
ab dvayaQyaQCte6&cci, putere a nvd-ead-ai, domare a dapnx^siv, mulgere
ab iciiiXyeiv, pectere a nixHv, stringere a 6rkByytt,BLv: id enim a
6 6rkEyyCs, ut runcinare a runcina, cuius ^vxdvr} origo graeca.
11, quod ad origines verborum huius libri pertinet, satis multas 97
arbitror positas huius generis; desistam, et quoniam de hisce rebus
tri<s)> libros ad te mittere institui, de oratione soluta duo, poetica
unum, et ex soluta oratione ad te misi duo, priorem de locis et quae
10 in locis sunt, hunc de temporibus et quae cum his sunt coniuncta,
deinceps in proximo de poeticis verborum originibus scribere in-
<cipiam>.
fero I Cf. Cloatim Verus in libris verborum a G-raecis tractorum apud Gell. X VI
12, 2 (errare dictum est &%o xov Iqquv)
1 TG. s. strangulo (arQayyaUtm) || 2 sqq. Cf. Non. 99, 10 (depsere a graeco
magis significantiam vel originem trahit e. q. s.) \ Cf. GeU. XVI 7, 7 (Laberius in
mimis . . . verba finxit praelicenter . . . in Compitalibus 'malas malaxavi'); TG.
8. malaxat et malaxatus | Cf Varro ep. ad Fufium ap. Non. 117, 4 (gargaridiare);
TG. s. gargarizo (conluo) 1 Cf. TG. s. domo, domans et s. mulget || 4 sq. Cf. schol.
in Pers. V 126 (strigiles . . . a tergendo, quod graece atXsyyi^oa dicitur); adde
schol. Aristoph. Equ. 580 (azXsyylg yccQ i} ^vatQa [v. TG. s. strigilis] xal arlsyyi,-
l;6iisvos &ito^v6iievog) \ Cf. TG. s. runcina
1 strangala Tingue- a THNKGAe: corr Buttmann \\ 2 VeC- | [a]de<p>8<ere
d^^ijjatr Sp. (v. test.) \ MAAAIGN-: corr Sp. {vel ftaiaxtjsiv cwn Ehol et nos ma-
lacissare.- sed v. test.) i nos ex ma incohato inter scribendum \\ 3 dNdPrdPHCTE-:
corr Sp. I potare: corr Canal \ TTol06CTd€: con' Canal | Jiiaiahv: corr Sp. ||
4sg. AMCAmN- | n€I6P€: corr Sp. | CPHNrHA€- et CHNrHMHC-: correximus
(o. test.) 1 PHXdNC: corr Scal \\ 7 g^neris || 8 trj libros 1| 11 in (stitui suppl m.
rec.) I scribere in in primo v. f. ir : reliqua pars huiiis v. et XX qui secuntur
scriptura vacant hic dee in exepi | folj I- ] in q e prinicipium Ijbrj UII- m. 2
in marg. Inde ab hac pagina usque ad 12 (IS)'^ litterae sunt paulo graciliores
quam antea: etsi omnino minime aequali manu codex perscriptus est, ut aut de
pluribus librariis aut de interstitiis scribendi cogitandum esse videatur
<M. TERENTI VARRONIS
DE LI:N^GVA LATI¥A
AD
M. TULLIUM CJCERONEM
LIBER TII>
1 1. . . repens ruina aperuit, ut verbum quod conditum est e qui-
bus litteris oportet inde post aliqua dempta si[t] obscurius fit, volun-
tas impos<(i)>t[eri]oris. non reprehendendum igitur in illis qui in
scrutando verbo litteram adiciunt aut demunt, quo facilius, quid sub
ea voce subsit, videri possit: ut enim facilius obscuram operam 5
<(M)>yrmecidum ex ebore oculi videant, extrinsecus admovent nigras
2 setas. cum haec amminicula addas ad eruendam voluntatem imposi-
toris, tamen latent multa. quod si poetice <(quae> in carminibus ser-
vavit multa prisca quae essent, sic etiam cur essent posuisse[n]t, fe-
cundius poemata ferrent fructum; sed ut in soluta oratione sic in 10
poematis verba <^non> omnia quae habe[re]nt stviia possunt dici, ne-
que multa ab eo, quem non erunt in lucubratione litterae prosecutae,
multum licet legeret. Aelii hominis in primo in litteris latinis exerci-
tati interpretationem carminum Saliorum videbis et exili littera ex-
3 pedita<(m)> et praeterita[m] obscura[m] multa, nec mirum, cum non j5
modo Epimenides fopos post annos L experrectus a multis non
6 Cf. IX 108 II 13 Cf. Gell. I 18,2 (L. Aelius noster litteris ornatissimus
memoria nostra)
1 operuit Turn; an fuit velut: <(sic saepe ars architectonis formam aedificii,
quam oppressit)> repens ruina, aperuit, ut . . . voluntas impositoris <(eruitur)>
(cf. V. 7) ? II 2 del Ald (si suppl ante post Laet, post post Madvig, post ut Mue alia
insuper mutantes) \ obscurior v \ fit- || 3 inposterioris (ri lineola del m. 2 ut vid):
2
corr Aug \ rephendendu- Jgit: ante non dist Mue || 4 qd facilius gd: corr Turn ||
5 uidere : corr Sp. \ & eni : corr Vict \\ 6 add Ald \\ 7 aminicula || 8 add Sp. ; an
mox: <^si)> sic .^ | seruabit: corr Vict \\ Osq. del Vict \ secundius: corr Laet \\ 11 add
Mue; <^neque)> verba Canal \ babent (= haberent) GTyMi || 13 legerit Sciop \
leger& helji || 15 add Laet \ praeteritam- obscura || 16 epamenidis | opos {sic %
nullo modo ^, vix »): Cres Sp. et Reifferscheid ; an: <(s)>opore.^
LIBER VII 1-6 93
cognoscatur, sed etiam Teucer Livii (inc. fab. XII R.) post XV annos
ab Buis qui sit ignoretur. at hoc quid ad verborum poeticorum aeta-
tem? quorum si Pompili regnum fons in carminibus Saliorum neque
ea ab superioribus accepta, tamen habent DCC annos. quare cur
» scriptoris industriam reprehendas qui herois tritavum, atavum non
potuerit reperire, cum ipse tui tritavi matrem dicere non possis? quod
intervallum multo tanto propius nos, quam hinc ad initium Saliorum,
quo Romanorum prima verba poetica dicunt flatina. igitur de origini- 4
bus verborum qui multa dixerit commode, potius boni consulendum,
10 quam qui aliquid nequierit reprehendendum, praesertim quom dicat
et[h]ymologice non omnium verborum posse dici causa<(m>, ut •{-qui
a quare res u ad medendum medicina; neque si non norim
radices arboris, non posse me dicere pirum esse ex ramo, ramum ex
arbore, eam ex radicibus quas non video. quare qui ostendit equi-
15 tatum esse ab equitibus, equites ab equite, equitem ab equo neque
equus unde sit dicit, tamen hic docet plura et satisfacit grato, quem
imitari possimusne ipse liber erit indicio.
2. dicam in hoc libro de verbis quae a poetis sunt posita, pri- 6
mum de locis, dein quae in locis sunt, tertio de temporibus, tum quae
20 cum temporibus sunt coniuncta f dis ut qu<(a)>e cum his sint coniuncta,
adiungam, et si quid excedit ex hac quadripertitione, tamen in ea ut
comprehendam.
incipiam hinc {Enn. ann. 65 sq. V.^): 'unus erit quem tu tolles G
in c<(a>erula caeli templa.' templum (cf. Regell frgm. aug. p. 18) tri-
25 bus modis dicitur: ab natura, ab auspicando, a similitudine; <(ab)>
natura in caelo, ab auspiciis in terra, a similitudine sub terra. in
caelo te<(m>plum dicitur, ut in <(H)>ecuba (fr.tr. Enn. 163 R.): 'o magna
1 sq. Cf lustin. XLIIII 3, 2 sq. || 4 Cf. de r. r. III 1, 2 (nunc denique est
ut dici possifc, non cum Ennius scripsit 'septingenti sunt paulo plus aut minua
anni' e. q. s.); Cic. Or. 120 \\ 8 Cf. V 9 ibique adn. \\ U sq. Cf. Gell. XVIII 5, 9
(equitare etiam, quod verbum e vocabulo equitis inclinatum est e. q. s.) || 20 Cf.
r 13. VII
1 post" anno*' -xu- (lineolae m. 2 ut vid) || 2 -Ad hoc || 5 verbis pro herois
Madvig; an: ((quasi^ herois (ut Varro audacius herois vocabulum ad prisci verbi
dignitatem transferre videatur) ? || 6 aui pro tui apogr (non F) \\ 8 dicunt <(pro)>lata
Mue; an: <inducta a rege> Latiuo.s? (v.test.) || 10 pserti quo (sic) \\ 11 sq. ethimo-
logice I add Sp. (cau8a<s> Ald) \ q quare res n////////////// \\ ad (c. 7 fere litt. ras et I
litt. vestigio post u///); sententiae conveniat: ut /ne>qui<^t> cu<^r>are (cf. ad 14) res
in<habiles> ad m. m. || 13 possim dicere C. F.W. Mueller (possem v) || 14 Quare*
(cum signo quod solet coniunctioni addi [sed tion additur 12], de quo errabat Keil ||
17 possimus ne || 18 poetis, o ex Q incohato inter scribendum \\ 19 sq. tii que cu
in loco raso \\ 20 di s- Vtq; (sic); an velut: <(multi8 mo^dis ut quae .^ |1 21 excidit:
corr Sciop \\ 24 cerula c§li Tepla- || 26 auspicendo || 27 teplu | Inecuba-
94 DE LINGVA LATINA
templa caelitum, commixta stellis splendidis.' in terra, ut in Periboea
(Pac. 310 R.): 'scrupea saxea Ba<(c^c]ii templa prope aggreditur.' sub
terra, ut in Andromaclia (Enn. 70 sq. B.): 'Acherusia templa alta Orci
7 salvete infera.' quaqu[i]a intuiti era<n)>t oculi, a tuendo primo tera-
plum dictum: quocirca caelum qua attuimur dictum templum; sic 5
(JEnn. Ann. 541 Y}): 'contremuit templum magnum lovis altitonantis',
id est, ut ait N<(a)>evius, 'h[i]emisph<(a)>erium ubi conc<(h)>a c<(a)>erula
septum stat.' eius templi partes (cf. Regell frgm. aug. p. 18) quattuor
dicuntur, sinistra ab oriente, dextra ab occasu, antica ad meridiem,
8 postica ad septemtrionem. in terris dictum templum locus augurii lo
aut auspicii causa quibusdam conceptis verbis finitus. concipitur ver-
bis non [h]isdem usque quaque; in arce sic: '[i]tem<(pla)> tescaque
fme ita sunto quoad ego f eas te lingua[m] nuncupavero. uUaber
arbos quirquir est, quam me sentio dixisse, templum tescumque[m]
f festo in sinistrum. oUaner arbos quirquir est, quod me sentio di- 15
xisse te<^m)>plum tescumque[m] ffesto dextrum. inter ea conregione
conspicione cortumione utique ea erectissime sensi.'
9 in hoc templo faciundo arbores constitui fines apparet et intra eas
regiones qua oculi conspiciant, id est tueamur, a quo templum dic-
4 Cf. ad 10; Cic. Tusc. I 21,48 \\ 5 Cf. Macr. in Somn. Sc. I 14,2 (bene
autem universus mundus dei templum vocatur propter illos qui aestimant nihil
aliud esse deum nisi caelum ipsum et caelestia ista quae cernimus) || 8 sq. Cf. Liv.
I 18,7 sq.; Vitruv. IV 5; Serv. in Buc. IX 15 (augures enim designant spatia
lituo et eis dant nomina, ut prima pars dicatur antica, posterior postica, item
dextra et sinistra); Isid. XV 4, 7 (locus designatus ad orientem a contemplatione
templum dicebatur. cuius partes quattuor erant, antica ad ortum, postica ad
occasum, sinistra ad septentrionem, dextra ad meridiem spectans) || 10 Cf. ad
95, 10; Varro in Blaay(oyi,y,a> ad Pomp. apud Gell. XIV 7, 7 (docuitque . . . nisi in
loco per augurem constituto quod templum appellaretur senatus consultum factum
esset, iustum id non fuisse; propterea et in curia Hostilia et in Pompeia . . .
cum profana ea loca fuissent, templa esse per augures constituta) ; Serv. in Aen.
I 92. Georg. III 16; GL. VII 523, 27 (templum in loco augurato); Serv. Ban.
in Aen. I 446 (antiqui enim aedes sacras ita templa faciebant, ut prius per
augures locus liberaretur effareturque . . . erant tamen templa, in quibus auspi-
cato et publice res administrarentur et senatus haberi posset e. q. s.). IV 200 \\
16 Cf. Fest. Pauli 66, 3 (conregione e regione)
1 c§li- tum: corr Sciop \\ 2 saxa (saxa apogr.) || 4 Quaqa: corr Aug \ Initiu
erat: corr Sciop (tuiti Sp.) || 5 scglu (s lineola dd m. 2 ut vid) \ qua tmmui Ald ||
7 hiemisferiu- : corr Turn \ ccacherulo (caerula corr Scal) \\ 8 septum statu {ult.
litt. lineola del m. 2 ut vid) ej || 9 anticua {del m. 2 ut vid); cf. test. i| 12 Sic-
ite- testaq;: corr Turn || 13 an: ambita {vel effata).? | caste Scal \ linqua: corr
Vict c. al. I olluper Jordan: item v. 15 || 11 sq. arbos (s ex r) qrqr e- | teplu
(. casu add) tectu que: corr Turn {et [fjesto, ubi m. f. \i. e. meum finitum] esto
BergJc): item v. 16 \ [in] Jordan | arbof | quam me Jfwe || 16 teplu tectum || que.
{v. ad 15) I -Jnterea ccretione- (c post c lineola del) || 17 uti quam rectissime
Jordan (rectissime apogr) || 18 & {secl Sp.)
LIBER VII 6-12 95
tum, et contemplare, ut apud Ennium in Medea (244 R.): 'contempla
et templum Cereris ad l<a>evam aspice.' contempla et conspicare
id<em)> esse apparet, ideo dicere, cum conte<(m>plum facit, augurem
*conspicione', qua oculorum conspectum finiai quod cum dicunt 'con-
., spicionem', addunt 'cortumionem', dicitur a cordis visu: cor enim cor-
tumionis origo. quod addit templa ut si<(n^t 'tesca', aiunt sancta esse lo
qui glossas scripserunt (Funai. p. 113). id est falsum: nam curia
Hosfcilia templum est et sanctum non est; sed hoc ut putarent aedem
sacram esse templum ♦ esse factum quod in urbe Roma pleraeque
10 aedes sacrae sunt templa, eadem sancta, et quod loca quaedam agrestia,
quod alicuius dei sunt, dicuntur tesca. nam apud Accium in Phi- ii
loct[o]eta[tem] Lemnio (554 R.): 'quis tu es mortalis, qui in deserta
et tesca te apportes loca?' loca enim quae sint designat, cum dicit
(525 i>qq. B.): 'Lemnia praesto litora rara et celsa Cabirum delubra
15 tenes, mysteria quae pristina cast[r]is concepta sacris.' dein (529 sqq. 11.):
'Volcania templa sub ipsis collibus, in quos delatus locos dicitur alto
ab limine caeli.' et: 'nemus expirante vapore vides, unde ignis cl[a]uet
mortalibus divisus.' quare h<^a)>ec quo<^d)> tesca dixit, non erravit,
neque ideo quod sancta, sed quod ubi mysteria fiunt aut tuentur,
20 tuesca dicta. tueri duo significat, unum ab aspectu ut dixi, unde est 12
1 Cf. 94, 4. 8; Fest. Pauli 38, 10 (contemplari dictum est a templo, id est
loco qui ab omni parte aspici vel ex quo omnis pars videri potest) || 6 Cf. ad
94, 10; Liv. I 30, 2 (TuUius . . . templumque ordini ab se aucto curiam fecit
quae Hostilia usque ad patrum nostrorum aetatem appellata est); Serv. in Aen.
VII 153. XI 235 (scimus domum Latini augurato conditam et eandem tam
templum fuisse quam curiam e. q. s.). XII 120 || 10 sq. Cf. § 18 ; Fest. Pauli 356*, 14
(. . . sed sancta loca e. q. s.) cum Paulo 357, 4 (Cicero aspera ait esse et diffi-
cilia); Hor. Epi. I 14, 19 (ibique schol. Porphyr. et Pseudacr.) ; TG. s. tesqua;
Itiid. XV 12, 3; v. Mommsen ' Unterital. BiaV 354; Woelfflin Arch. X 208; Kriegs-
hammer 118 \\ 17 Cf Cic. Tusc. II 10, 23 \\ 20 sqq. Cf Fest. 355*^, 1 cum Paulo
354,8 (tuor video, tueor defendo . . . sed iam promiscue utuntur); Non. 413, 32
(tueri dicitur servare custodire . . . tueri videre); Serv. in Aen. II 604 (tuenti
modo videnti, alias defendenti); TG. s. v.
3 add Bent c. al. ; <^et^ ideo Sp. \ tum cum templum Tum | 6 add La^t | dextra- :
corr Turn \ s^ca {item postea) \\ 9 an: <^eo videtur^ esse .^ nisi alterum esse secluden-
dum II 11 quae alicuius Sp. j dicentur: corr Bent \ tesca (sca m. 2 in ras; eadem
quod in marg Tesca adscr., non spectat ad correcturam: nam eadem ratione antea
Templu mox Tuerj ihidem extant aliaque sim.) \ acciu- Ut : corr Laet \ philocto
etate: corr Ald \\ 12 lenio- qs || 13 appones' loca eni loca qu§: corr Ald (apportas
Festus), trai Laet (<^L^emni loca^cr^f^-) || 14 sj. prest olitor || a rarat &: corr Aug \
delubrateues {neqtiaquam tenes) || 15 misteria qu§ (qua Sk.) \ del Ald \ sacris- {ult. s
casu ut vid cum medio -) \\ 16 uolgania || 17 lumine: cf Norden ad Aen. VI 255 \
ignes: corr Vertr ex Cic. \ del Ald \\ 18 mortalibus clam Cic. \ diuis- vel duua-
(2 [non '] s. scr.): divisus Cic. \ Quare* (v. ad 93, 14) \ tesca ex testa inter scri-
2
bendum \\ 19 ibi v \ mysteria, e ex ^ \ aut tuent-: a tuendo Madvig
96 DE LINGVA LATINA
Enni illud (fr. tr. 335 B.): 'tueor te, senex? pro lupiter! ' et (Ann. 463 V.^):
*quis pater aut cognatus Yolet nos contra tueri?' alterum a curando
ac tutela, ut cum dicimus fbell et tueri villam, a quo etiam quidam
dicunt illum qui curat aedes sacras <(a^edituum, non aeditomum; sed
tamen hoc ipsum ab eadem est profectum origine, quod quem volu- 5
mus domum curare dicimus 'tu domi videbis', ut Plautus cum ait
(Men. 352): 'intus para, cura, vide. quod opus fiat.' sic dicta ve-
stis<(pi)>ca, quae vestem spiceret, id est videret vestem ac tueretur: ■
quare a tuendo et templa et tesca dicta cum discrimine eo quod dixj.
13 etiam indidem illud Enni (fr. tr. 355 B.): 'extemplo acceptum me ne- 10
cato et filium.' extemplo enim est continuo, quod omne te<^m)plum
esse debet conti<(nu^o septum nec plus unum introitum habere.
14 quod est apud Accium (678 B) : 'pervade polum, splendida mundi
sidera f bigis continui<(s> se<(x^ cepit spoliis', polus graecum, id signi-
ficat circum caeli: quare quod est 'pervade polum' valet vade tcsqI 15
%6Xov. signa dicuntur eadem et sidera. signa quod aliquid significent,
ut libra aequinoctium; sidera, quae <(qua)>si insidunt atque ita signi-
ficant aliquid in terris perurendo f aliudve: qua re, ut 'signum can-
dens' in pecore.
2 sq. Cf. Ovid. Fast.I2o3. II 699 \\ 4 Cf. V 50. 52. VIII 61; fragm. 54 W.; de
r. r. I 2, 1 (ab aeditumo, ut dicere didicimus a patribus nostris, ut corrigimur
a recentibus urbanis, ab aedituo: v. 12,12. 69,2); Serv. Claudius apud Cic.
top. 36 (productionem esse verbi . . . in finitumo legitumo aeditumo et non plus
inesse 'tumum' quam in meditullio Hullium'); Gell. XII 10, 1 sq. (aeditumus
verbum latinum est et vetus ea forma, dictum qua finitimus et legitimus. sed
pro ea a plerisque nunc aedituus dicitur nova et commenticia usurpatione quasi
a tuendis aedibus appellatus e. q. s.); Fest. Pauli 13, G (aedituus aedis sacrae
tuitor, id est curam agens; aeditimus aedis intimus); GL. I 75, 18 ; Anecd. Helv.
214, 17; Dig. XXVI I 1,1; Non. 75, 13; TG. s. v. V. Marquardt de Eomano-
rum aedituis 1887 || 7 sq. Cf. Varro sat. Men. frg. 384 (ideo dici . . . uestispicam
quod vestem spiciat) apud Non. 12, 12 (vestispici appellabantur vestium custodes
servi, quod frequenti diligentia vestis inspiciant) || 11 Cf. Serv. in Aen. I 92.
II 699. VIII 4; TG. s. extemplo || IS sqq. Cf. sat. Men. 92 B. \ Cf. Cornificius
apud Macr. 1 17, 9 (intra circuitum mundi, quem Graeci itolov appellant); Serv.
in Aen. I 90; Serv. Dan. in Aen. I 607; Mart. Cap. VIII 817; Isid. III 37
= XIII 5, 5 = N. B. XII 6 = Suet. 202, 8 Beiff. (poli ex caelestibus cyclis
cacumina); TG. s. v. || 17 Cf. Mart. Cap. VIII 817 (sidera a considendo); Isid.
III 71, 4 (quod ea navigantes considerando dirigunt) j| 18 sq. Cf. Fest. 340^, 3
cum Paulo 341, 1 (signare significat . . . pecora signis notare). Pauli 72, 16 (digno-
1 eni: corr Mue c. al. (ennii) || 2 uos v || 3 bell (c. lac. 2 fere litt.) &; an:
cum dicimus bella tueri [uillam] (cf. test.) || 7 r^d : quod Plautus \ opust Plautus ||
8 add Ald || 9 et tepla & erasa (sed "pla & agnosci possunt) || 10 eni: corr Scal \
acceptu, cc ex u {non ex t) corr; an fuit: auectum.? cf p. 103,3 al. | negato:
corr Scal || 12 contio, io ex iu (non ex in) corr \ 14 de corruptela v. adn. \ add
Scal II 15 puade (• fort. casu, nisi p-uade voluit) \ ualde uade: corr Vict \ perj' polu-:
corr Mue || 16 dr | & sydera || 17 qug si: supplevimus duceSp. (<(quod^ qua[e]si) |
item Mue \\ 18 aliudue • qua re | aliudve . . . pecore adiungenda verbis ut libra
aequinoctium | signum candens distinximus: v. test.
LIBEE VU 12-17 97
quod est (Acc. 336 R.): 'terrarum anfracta rerisam ', anfractum eat 16
flexum, ab origine duplici dictum, ab ambitu et frangendo: ab eo leges
(cf. XII tah. ed. Sch. p. 138) iubent in directo pedum VIII esse <(viam>,
in anfracto XVI, id est iu flexu.
6 Ennius (fr. tr. inc. 362 R.): 'ut tibi Titanis Trivia dederit stirpem 16
liberum/ Titanis Trivia Diana est, ab eo dicta Trivia, quod in trivio
ponitor fere in oppidis graecis vel quod luna dicitur esse, quae in
caelo tribus viis movetur, in altitudinem et latitudinem et longitudinem.
Titanis dicta, quod eam genuit, ut [ni] Plautus (Bacch. 6'^5j, Lato; ea,
10 ut scribit Manilius (fr. poet. p. 284 B.), 'est Coe^o^ creata Titano.' ut
idem seribit (ihidem): 'Latona pari<(e)>t casta complexu lovis f Delia
deos geminos', id est Apollinem et Dianam f dii quod Titanis Deliadae
eadem.
'o sancte ApoUo, qui umbiUcum certum terrarum optines' (fr. tr. 17
15 inc. inc. 19 sq. R.). umbiHcum dictum aiunt (Funai. p. 117) ab umbUico
nostro, quod is medius locus sit terrarum, ut umbiUcus in nobis; quod
utrumque est falsum: neque hic locus est terrarum medius neque
noster umbiUcus est hominis medius. itaque pingitur quae vocatur
(^dvrytx^oov IIvd-ccyoQa, ut media caeU ac terrae Unea ducatur infra
80 umbiUcum per id quo discernitur homo mas an femina sit, ubi ortus
humanus simiUs ut in mundo [ubi ortus humanus simiUs ut in mundo]:
rant signa imponunt, ut fieri solet in pecoribus); Non. 405, 15 (signare discemere,
separare. Lucilius . . . : 'neque signat linea alba'). 366, 26 sqq.
1 sqq. Cf. Fest. 371^, 11 sqq. cum supplemento B. Schoellii Leg. XII tab. rel. 138;
Gai. Dig. VIII 3, 8 (viae latitudo ez lege duodecim tabularum in porrectum octo
pedes habet, in anfractum, id est ubi flexum est, sedecim); TG. s. amfractum,
amfractus (et cod. R Vergili Aen. VII 565) \\ 6 sqq. Cf. Serv. in Aen. X 216 ('Titanis'
luna); TG. s. Titania; Nigidius ap. Maer. I 9,6 (Dianae vero ut Triviae viarum
omnium tribuunt potestatem); Serv. Dan. in Aen. IV 511 (quibusdam ideo tri-
plicem placet, quia Luna tres figuras habet . . . cuius in triviis templa ideo
struxerunt); TG. s. Trivia; Isid. VIII 11,57 \\ 16 Cf Vitruv. III 1 = 64, 26 R.
(item corporis centrum medium naturaliter est umbilicus e. q. s.) || 19 Cf. Philolaus
247, 17 Diels; Cic. Tusc. I 68 sq. (globum terrae eminentem e mari fixum in
medio mundi universi loco duabus oris distantibus habitabilem et cultum, qua-
rum altera quam nos incolimus . . . altera australis ignota nobis, quam vocant
Graeci &vTix^ovc()
1 qd §|tra2i ( | Uneola del et t ea; n inter scribendum) anfractare uisu- ||
3 •'p'- UIIJ ■ (pedum Laet) | supplevimus duce Sciop || 4 • XU J • || 9 (ieZ Sp. \ plaut;
latoea^ {sic ^ s. oe) || 10 coecreata: corr Mue \\ 11 add Neue (pariit ScaT) \ lobis^ ||
11 sqq. Delia dos: Deli deos v; Deliadas Lachm \ deliad^ eade | an: D<e>li (sic
A. Sp.) quos Titanis <(e>deba<t> d^i^e eadem (eodem.^.^ post eadem nisi plura
desunt, certe nomen poetae (Enni.?) desideratur || 14 8"ce iv. ad 95, 6) \ obsides
Cic. de div. II 56, 115 \\ 18 q: corr Mue \\ 19 IXToN-: suppl G. Hermann (tj x^^v
Tum); cf. test. et adn. \ pytagora-: corr Tmn \ actre, e ex a || 20 quodiscer-
nitur II 21 sq. simiUs alt. loco ex situlis | mundo^ Ubi eni : corr Aug
Varro de liag. lat. 7
98 DE LINGVA LATINA
ibi enim omnia nascuntur in medio, quod terra mundi media. pr<(a)>e-
terea si quod medium id est umbilicus f ut pila terrae, non Delphi
medium; et terrae medium non hoc, sed quod vocant Delphis in aede
ad latus est quiddam ut thesauri specie, quod Graeci vocant 6^(pak6v,
quem Pythonos aiunt esse tumulos; ab eo npstri interpretes 6{i(paX6v 5
umbilicum dixerunt.
18 Pacuius (404 B.): 'Calydonia altrix terra exuperantum virum.' ut
ager Tusculanus sic Calydonius ager est, non terra; sed lege poetica,
quod terra <(A^etolia in qua Calydon, a parte totam accipi <^A^eto-
liam voluit. lo
19 Acci (687 sq. JR.): 'mystica ad dextram vada praetervecti.' mystica
a mysteriis, quae ibi in propinquis locis nobilia fiunt.
Enni[i] (349 R.): 'Areopagitae quid dedere quam fpudam.' Areo-
pagitae ab Areopago; [h]is locus Athenis.
20 ^Musae quae pedibus magnum pulsatis Olympum' (Enn. Ann. 1 V.^). i5
caelum dicunt Graeci Olympum, montem in Macedonia omnes; a quo
potius puto musas dictas Olympiadas: ita enim ab terrestribus locis
aliis cognominatae Libethrides, Pipleides, <(T)>hespiades, <(H)>eliconides.
21 'quasi <(H)>ellespontum et claustra' (trag. fr. inc. inc. 106 R.), quod
Xerses quondam eum locum clausit: nam, ut Ennius ait (Ann. 378 V.^), 20
2 Cf. Varro frgm. sat. Men. 516 B. apud Non. 333, 35 (in terra [terrae lun.']
pila); Cassiod. d. art. et disc. VI 5606; TG. s. umbilicus i| 4 Cf Strabo IX 419 sq.
(rjjs yuQ 'ElXddog iv (isdo) Tcmg icri xfig avfntdarig . . • ivo^iGd^r] Sh kccI t^s oixov-
liivrig y.al iKdXsGav tfjg y^g o^cpaXov . . . delKvvrat Sh xal 6^(paX6g rtg iv rS) vaa
TBTatvtw^isvog) || 13 Cf additam. ad Serv. in Georg. I 18; TG. s. Areopagita ||
15 sqq. Cf Suet. 139, 13 Beiff. (diplen aperisticton primus Leogoras Syracusanus
apposuit Homericis versibus ad separationem Olympi a caelo, proprie Olympum
ab eo pro monte positum adnotans, nusquam pro caelo: cf scholiorum Homeric.
locos qttos congessit LeJirs de Aristarchi st. H. 164 sqq.); Serv. in Aen. IV 268
(Olympos . . . sive mons sit Macedoniae, qui dicitur esse diversorium deorum, sive
caelum). II 779. X 1. in Georg. 1282; Isid. XIV 8, 9; GL. III 507, 11; TG. s.
Olympus II 18 Cf Mart. Cap. VI 654 (Magnesia, cuius fons est Libethris poetici
haustus nomine celebratus); Serv. in Buc. VII 21 \ Cf Porph. in Hor. c. I 26,9
(Pipleides Musae dicuntur a Pipleo fonte Macedoniae) = Pseudacr. (qui addit
aut a monte Pipleo Orcbomeniorum aut . . . a peplo); Fest. Pauli 212,10 (Pim-
pleides \vel Pipl. Peptaeides codd. ut vid.'] Musae a fonte Macedoniae dictae);
TG. s. Piplia j Cf Fest. Pauli 100, 10 (Heliconides Musae a monte Helicone
vocatae); Serv. in Aen. VII 641. X 163. in Georg. III 11 (Proh. III 10). 291
2 ut Uneolis del m. 1: an fuit in.? v. test. || 4 allatus | •OMOdTVVN-: corr
Ald II 5 pithonos | tumulum Lobeck \ OMOdAon- || 7—9 calid- ter | apte || 11 sq.
Acci- Mystica | Mistica (sic) \\ 12 qu§ {non que) | locas (a lineola deT) || 13 del
Mue I quia d. <^ae)>quam pilam Bibbeck duce Bothe (aequom palam) || 14 his
locis: corr Laet || 15 — 17 olimp- ter \\ 16 oms- scil. non solum ^Graeci' || 17 ab
{non a) || 18 pipl§- ide espiades- (h paulo breviore, sed ead. ut vid m. add) eli-
conides- || 19 Cassi Jfwe; lac ante quasi sign Scal: certe poetae nomen desi-
deratiir propterEnnms sequens | elles pontu- & | <(claustra)> quod Scal [| 20 exerses
LIBER VII 17—28 99
'isque Hellesponto pontem contendit in alto'; nisi potius ab eo quod
Asia et Europa ibi fcolludit mare; inter angustias facit Propontidis
fauces.
Pacui (420 R.): 'liqui in <A>egeo fretu[m]'. dictum fretum ab 22
6 similitudine ferventis aquae, quod in fretum s<(a>epe concurrat <a)>estus
atque effervescat. <^A>egeum dictum ab insulis, quod in eo mari sco-
puli in pelago vocantur ab similitudine caprarum <(a>ege8.
'ferme aderant aequore in alto ratibus repentibus' (fr. trag. inc. 23
inc. 225 B.). <(aequor)> mare appellatum, quod a<(e)quatum cum com-
10 motum vento non est. ratis navis longa<^s) dixit, ut N<^a)evius (fr.
poet. R. p. 48 B.) cum ait: 'f conferreque aut ratem aeratam qui per
liquidum mare sudantes eunt atque sedantes.' ratis dicta navis longa
propter remos, quod hi, cum per aquam sublati sunt dextra et sinistra,
duas rates efficere videntur: ratis enim, unde hoc tralatum, illi ubi
15 plures mali aut asseres <^iuncti aqua ducuntur. hinc naviculae cum
remis ratariae dicuntur).
2 sq. Cf. Serv. in Aen. III 411 (propter cnrvaturam litorum clausae videntur
angustiae); TG. s. v. (claustra exitus vel aditus angusti); Isid. XIII 16,3 ||
isqq. Cf. VI 84; Suet. in prato IX apud Isid. B. N. XLIV 2 p. 242,9 Reiff.;
Serv. Dan. in Aen. I 557 (sane quidam a fervore dici putant); Serv. in Aen.
I 607 (ab undarum fervore nominatum); Isid. XIII 18,2 (fretum autem appel-
latum, quod ibi semper mare ferveat . . . nam freta dicta Varro ait quasi fervida,
id est ferventia et motum fervoris habentia) || 6 sq. Cf. Artemidor. II 12 (== Suid.
s. V. alysg); Strabo VIII 7, 4 p. 386 C; Fest. Pauli 24, 10 (Aegeum mare appel-
latur, quod crebrae in eo sint insulae, ut procul aspicientibus species caprarum
videatur); Varro d. r. r. II 1, 8 (in mari quod nominaverunt a capris Aegeum
pelagus); Plin. IV 51; schol in Stat. Theb. V 56; Isid. XIII 16, 5; Solin. 71,11;
Mart. Gap. VI 658 \\ 9 Cic. Afiad. II fragm. 3 apud Non. 65, 18 (quid tam pla-
num videtur quam mare? e quo etiam aequor illud poetae vocant); Serv. in Georg.
I 50 (aequor . . . terram ab aequalitate dictam accipe . . . , unde et maria aequora
dicuntur). in Aen. II 69. VIII 89; Isid. XIII 12, 1. XX 3, 1; diff. 66; TG. s. v. ||
12 sqq. Serv. in Aen. 1 43: rates abusive naves: nam proprie rates sunt conexae in-
vicem trabes: m6» Serv. Dan.: Varro ad Ciceronem ratis dicta navis longa propter
remos, quod hi supra aquam subl^ti dextra et sinistra duas rates efficere viden-
tur. ratis enim, unde hoc translatum, ubi plures mali aut trabes iuncti aqua
ducuntur. hinc naviculae cum remis ratariae [sic Thilo coU. Gell. X 25, 5 et
Isid. ratiamae cod. ratiariae Burm.J dicuntur; cf. Isid. XIX 1, 9; Fest. 273^, 23
cum Paulo 272, 8; TG. s. v.
1 Isq; helles ponto || 2 Asia<m> et Europa<^m> ibi concludit Laet (cf. adn.) \\
4 fretu: corrASp. (freto Laet) \\ 6 8e<m>pe<^r> Sp. (v. test.) || 6 sq. marj- Scopulj
ex marj scopulj || 1 sq. eges ferme || 8 ratib; repentib;- || 9 suppl et add Laet\
10 8 add Mue || 11 sq. conferreq; aut rate gratem q perit- qdu (per liquidum
corr Scal, reliqua praeter initium desperatum sana esse viilentur) \ eunt ( ' lineola
det) II 13 hi cum | 14 duas partes: corr Mue e Serv. Dan. \ illi om Serv., fort.
recte || 16 aut trabes (uel trabes sunt cod. P) iuncti Serv., ex quo proxima suppl
Mue {quamquam verba hinc . . . dicuntur num Varronis sint dubium) \ post verba
ratis enim . . . asaeres quae fol. 13" primum v. occtipant cod. scriptura vacat us-
que ad fol. l^'' v. 25, ubi extat agrestis ab agro e.q.s.; in marg. add m. 1: hic
deest I in exSplari | foi I-
1*
100 DE LINGVA LATINA
24 3. ♦** agrestis ab agro dictas apparet; 'inful<^at^as hostias', quod
velamenta his e lana quae adduntur, infulae: itaque tum, quod ad se-
pulc[li]rum ferunt frondem ac flores, addidit (fr. tr. inc. inc. 220 sq. R.):
'non lana[s] sed velatas frondenti[s] coma[s].'
26 'cornu<^t)>a taurum umbram iaci' (fr. tr. inc. inc. 222 R.). dicere 5
apparet cornutam a cornibus; cornua a curvore dicta, quod plera-
que curva.
26 'Musas quas memorant fnosce nos esse' (Enn. Ann. 2 V.^). Ca-
menarum priscum vocabulum ita natum ac scriptum est alibi; Car-
menae ab eadem origine sunt declinatae. in multis verbis in quo[d] lo
antiqui dicebant S, postea dicunt R, ut in carmine Saliorum sunt haec
(frg. 1 p. 331,3,4 p. 335, 7 p. 339,20 p. 347,26.27 p. 349 Maur.):
'cozeulodorieso. omnia vero adpatula coemisse. ian cusianes duonus
ceruses. dunus lanusue uet pom melios eum recum' * * *
27 ... f(o)>edesum foederum, plusima plurima, meliosem meliorem, is
1 sq. Cf. GL. II 133, 22 (ager agri agrestis) | Cf. Fest. PauU 113, 1 (in-
fulae sunt filamenta lanea quibua sacerdotes et hostiae templaque velantur) et
81,18; TG. s. infula |i 11 Cf. Varro rer. div. V apud Macr. III 2,8 et Serv. IJan.
in Aen. IV 219 ; Fest. PauU 264, 6 (R pro S \immo S pro R] littera saepe
antiqui posuerunt, ut maiosibus, meliosibus, lasibus, fesiis); Fest. 242^, 25; Quint.
I 4, 13; GL. VI 7, 31; VII 13,10. 23,15. 69,8. 73,8; Pomponius in Dig. 12,2
§ 26; Mart. Cap. III 245; Isid. I 27,33 \\ 13 sq. Ad (co)z(eul) cf GL. VII 51, 5
(z . . . cum inveniatur in carmine Saliari) | Ad adpatula, in quo Patulcium latere
perspexit Bergkius, ef. Macr. I 9, 15 (in sacris quoque invocamus . . , lanum
Patulcium et Clusivium); Ovid. Fast. I 129 sq. (modo namque Patulcius idem et
modo sacrifico Clusius ore vocor); Serv. Dan. in Aen. VII 611 (alii Clusivium dicunt,
alii Patulcium, quod patendarum portarum habeat potestatem) ; Laheo apud Lyd.
d. mens. IV 1 — 63,14W. {■naXeie&ai- . . . narovlKiov y.al KXovGiov oIoveI d'vQ£6v) \
Ad coemisse (cosmissae .^) cf. ad 101, 2 sq. | Ad ian cus (ianeus.?) cf. Fest. PauU
103, 11 (ianeus ianitor); ad duonus ef. Fest. PauU 67, 1 (duonum bonum) et TG.
s. V. ; ad (duonus) cerus es cf. Fest. PauU 122, 5 (in carmine Saliari Cerus manus
intellegitur creator bonus) | Ad po(mmelios eum) Berghius rettuUt Fest. 205°-, 11
(pa pro parte [patre Valckenaer^l et po pro potissimum \an: potissimo.^J positum
est in Saliari carmine); sed eodem pertinere possit corrupta glossa in eadem pagina
iuxta alias ex eodem carmine exstans promerion (?) || 15 Cf. Fest. 205^^, 17 (plisima
[plusima Aug. ploisima iifttej plurima); cf. ad 11 (meliosibus) et TG. s. bonus
(meliosa)
1 appar&- Infulas hostiis: corr Mue (post agro dist v) \\ 2 addunturlnfulg
itaq; tu- qd" || 3 sq. addidit n lanas- sed | del Bibheck || 5 add Vict (cornuatam
v) I tauru- Umbra laci (iacit ScaT) || 6 comuatam apogr || 7 sq. curuam; • Ac quas :
corr Scal \\ 8 sqq. nosce<(s^ nos esse <^Camenas)> Jordan \ Casmenarum Laet \ post
alibi dist Vahlen \ Carmen<^t^ae Mue || 10 eadem, a eic o | Inqd || 13 Cozeulodorj
eso- {non esc) Omia uo | harum reUquiarum emendatio nimis incerta certe a Var-
rone edendo aUena est: cf. test. \\ 14 dun; | po melios eu recu- | post recu- alt. v. 31
pars scriptura vacat, item v. 4 qui secuntur, nisi quod in medio v. quarto erasa
esse tria vel quattuor verha oUm scripta a m. 1 (desunt X uersus in ex. vel simile
quid quaUa extant in apogr) testatur Groth; quode nil nec affirmare nec negare
possumus II 16 sq. fedesu- f§deru- plusima- plurima meliose- meliore- dsenam-
arenam- Janitos- Iani||tor- Qua re 'e'
LIBER Vn 24—29 101
asenam arenam, ianitos ianitor. quare e[8t] Casmena Carmena car-
mina carmen, R extrito Camena factum. .ab eadem voce canite, pro
quo in Saliari versu (frg. 2 p. 332 Maur.) scriptum est cante, hoc
versu: 'divum empta cante, divum deo supplicante.* in carmine Priami 28
5 (fr. poct l. p. 52 B.) quod est: 'veteres Casmenas cascam rem volo
profari' f et primum cascum significat vetus, secundo eius origo sa-
bina, quae usque radices in oscam linguam egit. cascum vetus esse
significat Ennius (Ann. 24 V.^) quod ait: 'quam prisci casci populi
genuere Latini.' eo magis Manilius (fr. poet. R. p. 283 B.) quod ait:
10 'cascum duxisse cascam non mirabile est, quoniam cariosas conficiebat
nuptias.' item ostendit Papini (fr. poet. R. p. 274 B.) epigrammation,
quod in adolescentem fecerat Cascam: "ridiculum est, cum te cascam
tua dicit amica, fili Potoni, sesquisenex puerum. "fdicit pusum puellam
pusam: sic fiet 'mutua[m] muli': nam vere pusus tu, tua amica senex."
15 idem ostendit quod oppidum vocatur Casinum (hoc enim ab Sabinis 29
orti Samnites tenuerunt) et [nunc] nostri etiam nunc forum vetus
appellant. item significa[n]t in Atellanis (inc. nom. rd. VII R.) aliquot
Pappum senem, quod Osci casnar appellant.
1 Cf. Varro in GL. VII 81,11. 69,8 (a Sabinis fasena dicitur); TG. s.
hasenam i| 2sqq. Cf. VI 75; Fest. 20o*', 14 (Casmenas dicebant pro Camenis);
Paul. 67, 9 (antiqui enim interserebant S litteram et dicebant cosmittere pro
committere et Casmenae pro Camenae) et 43, 16 (Camenae musae a carminibus
sunt dictae) ; Macr. in sovtn. Scip. II 3, 4 (Musas . . . Etrusci . . . qui eas Came-
nas quasi canenas a canendo dixerunt); TG. s. carmen (carminae [?] litterae) {|
4 Cf. Macr. I 9, 14 sq. (Salioram quoque antiquissimis carminibus deorum deus
canitur [scil. lanus] . . . in sacris quoque invocamus . . . lanum patrem . . . pa-
trem quasi deorum deum); Fest. Fauli 52, 12 (lanus . . . cui primo supplicabant
veluti parenti) || 7 sq. Cf. Fest. Pauli 47, 11 (cascum antiquum); Cic. Tusc. 1 12, 27
(priscis illis quos cascos appellat Ennius) ; Hieron. epist. 8 t. I21A Vall. ; TG.
s. V. II 11 GL. II 90, 2: 'haec senex' . . . Pomponius [sic lihri, nisi quod Pomp-
nius F. Pompilius Hertz cum Bergkio coll. VII 93 et Non. 88, 7] in epigrammate
quod M. Varro in libris qui sunt de lingua latina refert: 'tua amica senex' ||
18 Cf. Fest. Pauli 47, 12 (Casnar senex Oscorum lingua); TG. s. v.
1 Carmina || 2 carmen <^et^ Canal \ canite-, " supra e extincto \\ 4 Diuum
epta: divum patrem Maurcnbr duce Bergk \ do | supplj cante-: supplicate Grote-
fend I post priami tertia fere v. et reliqua folii pars (tres v.) scriptura vacant: quae
secuntur a fol. 14 aut alia m. aut eadem alio tempore scripsit (et atramentum
differt et litterae minus nitidae sunt) || 5 Camenae Scal || 6 sq. profarj • & primu :
profari<^er^ et Pri<^a^mum Scal; an: profari' et 'Priamum <^ca8cum^' e. q. s. ? \
[secundo] Mue {certe et hoc suspectum et et primum) | sauina- | Inbsca (sic cum
lineola) \\ 9 tenuere Columna || 10 carioras: corr Lachm \\ 11 Po<(m)piii Bergk
(v. test.) II 12 fecerat- Casci ridiculum || 13 sq. dicit- amici fili | potonis es- q
senex: corr Tam \ puerudicit pusu- puella- pusa- | dic tu illam pusam Tum;'
dic rusum pusam {immo Pusam) Baehrens \ mutua mulina- uere: corr Pantaga-
ihus I senex, n ex t vel a, {lineola del et n s. .<fcr.): senex ^^est^ Prisc codd praeter
P II 15 item apogr \ ad casinum in marg Not. adscr. librarius Casinensis \\ 16 •&
nunc (. casu ut vid) \ secl Sp.; an: ut nostri e.q.s.9 \\ 18 ostji
102 DE LINGVA LATINA
30 apud Lucilium (1281 M.): ^quid tibi ego ambages fambiu
scribere coner?' profectum a verbo ambe, quod inest in ambitu et
ambitioso.
31 apud Valerium Soranum (fr. poet. R. p. 272 B.): 'vetus adagio est,
o Publi Scipio', quod verbum usque eo evanuit, ut graecum pro eo 5
positum magis sit apertum: nam id est quod TtaQOtfiLav vocant Graeci,
ut est: ^auribus lupum teneo'-, 'canis caninam non est.' adagio est
littera commutata a<^m^bagio, dicta ab eo quod ambit orationem,
neque in aliqua una re consistit sola. <(amb)>agio dicta ut a<(m)>bustum,
quo<(d> circum ustum est, ut ambiegna bos apud augures (Regell p. 17), 10
quam circum aliae hostiae constituuntur.
82 cum tria sint coniuncta in origine verborum quae sint animad-
vertenda, a quo sit impositum et in quo et quid, s<(a^epe non minus
de tertio quam de primo dubitatur, ut in hoc, utrum primum una
canis aut canes sit appellata: dicta enim apud veteres una canes. ita- 15
que Ennius scribit (Ann. 528 Y?): Hantidem quasi feta canes sine
dentibus latrat'.
Lucilius (1221 M.): 'nequam et magnus homo, laniorum im-
manis canes ut.' impositio unius debuit esse canis, plurium canes;
sed neque Ennius consuetudinem illam sequens reprehendendus nec 20
is qui nunc dicit 'canis canina<(m> non est.' sed canes quod latratu[s]
signum dant, ut signa canunt, canes appellatae, et quod ea voce in-
33 dicant noctu quae latent, latratus appellatus. sic dictum a quibusdam
ut una canes, una trabes 'remis rostrata per altum' (Enn. Ann. 616 V.^).
2 Cf. V 22; Serv. in Aen. 1 342 (ambages id est circuitus); TG. s. v.; GL.
I 40, 1 (ambages ■jteQioSog); VII 179,8 (quasi ambo actae, unde dicitur et am-
bire) || 4 Cf. Fest. Pauli 12, 12 (adagia ad agendum apta); Don. in Eun. III
1, 38 (adagiones qua<(e a)>d rem agant); TG. s. v. \\ 7 Cf Ter. Phorm. III 2,21
ihique Don.; Aristaenet. epist. II 3 (tov Ivxov rmv cotcov ^xta); Macar. 8,44, al.;
Hieron. lib. contra loh. Hieros. 6 \ Cf Varro d. r. r. II 9, 9 (ibique Keil) ; append.
prov. 3, 55 {■xvav Kvvbg ovx aTtxBtaC); schol. in luv. XF 159 p. 557 Cramer \\
9 sq. Cf. Fest. Pauli 5, 3 (ambustus circumustus) ; TG. s. v. \ Cf Fest. Pauli 4, 16
(ambegni bos et verbix appellabantur, cum ad eorum utraque latera agni in
sacrificium ducebantur); Fulg. expos. serm. ant. 6; TG. s. amb(i)egnae; v. Kretzer de
Eom. voc. pontif 46, Wessner Comm. len. VI 2, 108 \\ 15 Cf GL. I 125, 19
(canes Lucilius I . . . pro canis) et 145, 19 \\ 22 Cf V 99 \\ 23 Cf § 103 \\ 24 sq.
Cf GL. II 320, 15 (. . . 'haec trabs huius trabis'. vetustissimi tamen etiam
1 qd {sic cum ~) | abiu {non abui): amborum Marx (Ambivi Laet) \\ 4sg.
soranu uet; ad agio e O- p- Scipio- || 6 id<(em> est Mue \ TTdPOIMIdN- || 8 add
Turn I abit || 9 re^ csistit (^ add ne recon- iungatur) \ -dgio: suppl Sp. \
adustu- II 10 abiegna: ambegna Turn (v. test.) \\ 11 hostig ex hostee || 13 -Sepe ||
15 sic II l&sq. scribit tantide ■ quasi f§ta || 18 sq. immanes canes- Ut impositio ||
21 add Laet \\ 22 signa dant, ut '^signa canunt' (ex Ennio ut putat: cf Verg.
Aen. X 310) Scal \ appellat§, § inter scribendum ex a {imperfecta, nequaquam a
ex e) II 24 trabes ''<^trabes> remis Columna
LIBER Vn 80—86 103
Ennius (fr. trag. 205sq.li.): *utinam ne in nemore Pelio securi-
bns c<^a)>eBa accidisset abiegna ad terram trabes', cuius yerbi singu-
laris casus rectus correptus ac facta trabs.
iu Medo (Fac. 232 R.): 'c<a>elitum camilla, expectata advenis: 34
5 salve, <h>08pita.' camilla<m]> qui glo8<(s>emata interpretati (Funai.
}). 112) dixerunt administram; addi oportet, in his quae occultiora:
itaque dicitur nuptiis [sjcamillus qui eum[m]erum fert, in quo quid
sit, in ministerio plerique extrinsecus ne<s)>ciunt. hinc Casmil[l]uB
nominatur Samothrece<(s> mysteris dius quidam amminister diis magnis.
10 verbum esse graecum arbitror, quod apud CaUimachum in poemati-
bus (frgm. 409 Schn.) eius inveni.
apud En<n)>i<(u)>m (Sat. 65 V?)'. 'subulo quondam marinas propter 35
astabat plagas'. subulo dictus, quod ita dicunt tibicines Tusci: quo-
circa radices eius in Etr<ur)>ia, non Latio qu<a>erundae.
15 Versibus C[uo<s> olim Fauni [et] vatesque canebant' (Ewn. 36
Ann. 214 V.^). Fauni dei Latinorum, ita ut et Faunus et Fauna sit;
trabes pro trabs proferebant. Ennius in Medea e. q. «.); Serv. in Georg. II 121
(Seres posuit pro Ser, sicut trabes pro trabs); TG. s. trabes
4 sqq. Cf. Fest. Pauli 43, 13 (camillus proprie appellatur puer ingenuus).
50, 7 (cumerum vas nuptiale e. q. s.). 63, 11 (cumeram vocabant antiqui vas quod-
dam quod opertum in nuptiis ferebant, in quo erant nubentis utensilia, quod et
camillum dicebant, eo quod sacrorum ministrum xda^iXov appellabant). 93, 2 ;
Serv. in Aen. XI 558 (ministros enim et ministras inpuberes camillos et camillas
in sacris vocabant, unde et Mercurius Etrusca lingua Camillus dicitur, quasi
minister deorum); Statius TulUanus de vocab. rer. I apud Serv. Dan. in Aen.
XI 543 et Macr. III 8, 6 sq. (ait dixisse Callimachum Tuscos Camillum appellare
Mercurium, quo vocabulo significant praeministrum deorum . . . nam et Pacu-
vius cum de Medea loqueretur 'caelitum . . . hospita' e. q. s.); luba apud Plut.
X^utn. VII s. f. (zbv vjtriQETOvvta xa> isgsl xov ^iog &(i(pi^aXri nalSa XsYsad^ai Kd-
liiXXov «s xal rbv 'EQfifjv ouro) ^vioi x&v 'EXXrivav KaS^ilXov &nb rfi? Siaxovir\is
TtQoeriyoQsvov) ; Dionysiodorus apud schol. in Ap. Bh. I 917; Dionys. Hal. II 22;
GL. VII 543, 27 {unde apud Serv. in Buc. VIII 78 corr.: haec cam[ar]illa eius
quam Graeci aviinvatriv dicunt); TG. s. v. || 8 Cf. schol. lyycophr. 162 {Kaa^tXog
6'EQ^iig iv TvQQrivia) || 12 sq. Cf. Fest. 309^, 2 (subulo Tusce tibicen dicitur; itaque
Ennius e. q. s.); TCf. s. v. \\ Ib sqq. Cf. additam. ad Serv. in Georg. I 11: Varro
ad Ciceronem ita ait <(Fauni> dii Latinorum, ita ut <(et> Faunus et Fauna sit.
tper ex [par: eos Vahlen, eos cum ITiilone] versibus quos vocant Saturnios in
silvestribus locis solitos fari futura atque inde Faunos dictos); Fest. 325*^, 10 (yei-
8U8 quoque antiquissimi, quibus Faunus fata cecinisse hominibus videtur, Satnrnii
appellantur); ex Varrone et Festo i)endet scriptor de orig. gent. B. 4, 5; schol.
Bern. in Ecl. VI p. 792 Hag. (fauni a fando dicti); adde quae ad 75, 9 et 10
allata sunt
1 -ut Inane In | polio || 2 accidisset, a ex sa (Ztneoia det) || 3 recte: co)-r
Sciop I correctus: corr Laet || 4 Celj tii || 5 ospita camilla q: corr Mue ||
7 qcu meru : corr Tum \\ 8 nectunc- (non nectunt) : corr Turn | casmillus {non
casmilus) || 9 misteris {non misteriis) | administer || 12 enl : corr Laet || ISsq.
astabat aquas- : corr ex Festo || 14 sj. -In etria | querunda e uersib; : corr. Vict \
add Ahl fauui & uates que (et del Laet cum Cic. de div. 1 114) || 16 ut Faunns
Laet c. Serv. Dan.
104 DE LINGVA LATINA
hos versibus quos vocant Saturnios in silvestribus locis traditum est
solitos fari, <(a)> quo fando Faunos dictos. antiquos poetas vates ap-
pellabant a versibus viendis, ut <^de> poematis (Funai. p. 213) cum
scribam ostendam.
37 'corpore tartarino prognata Paluda virago' (Enn. Ann. 521 V.^). 5
tartarino dictu<(m) a Tartaro. Plato in IIII (Phaed. 112) de fluminibus
apud inferos quae sint in his unum Tartarum appeUat: quare Tartari
origo graeca. Paluda a paludamentis. baec insignia atque oma-
menta militaria: ideo ad bellum cum exit imperator ac lictores nm-
tarunt vestem et signa incinuerunt, paludatus dicitur proficisci; quae lo
propter quod conspiciuntur qui ea babent ac fiunt palam, paluda-
menta dicta.
38 Plautus (frgm. fdb. inc. 1): 'Epeum fumificum qui legioni nostrae
babet coctum cibuni. ' Epeum fumificum, cocum, ab Epeo illo qui
dicitur ad Troiam fecisse equum Troianum et Argivis cibum curasse. i5
39 apud N<(a)>evium (fr. poet. B. p. 51 B.): 'atque prius pariet lu-
custa[m] lucam bovem'. luca bos elephans; cur ita sit dicta, duobus
modis inveni scriptum. nam et in Cornelii commentario (cf. V 150)
erat ab Libycis Lucas, et in Virgilii (Funai. p. 106) ab Lucanis Lucas;
ab eo quod nostri, cum maximam quadripedem quam ipsi haberent 20
vocarent bovem et in Lucanis Pyrr<(h^i bello primum vidissent apud
hostis elephantos f idem non item quadripedes cornutas (nam quos
dentes multi dicunt sunt cornua), Lucanam bovem quod putabant,
40 Lucam bovem appellasse. si ab Libya dictae essent Lucae, fortasse
3 Cf. VI 52; frgm. 70 W.; Serv. Dan. in Aen. III 443 (uates a vi mentis
appellatos Varro auctor est) = Isid. VIII 7, 3 {ubi additur vel a viendis car-
minibus, id est flectendis [plectendis .?], hoc est modulandis) et VII 12, 15; schol.
Bern. app. II buc. 9, 34 ; TG. s. v. || 5 sq. Cf. Fest. 359^, 25 (Tartarino cum dicit
Ennius horrendo et terribili Verrius vult accipi, qui locus est apud inferos); Serv.
in Aen. VI 127 (inferos in quibus esse dicitur Tartarus). 295. 577 (= Isid. XIV
9, 8 et Lact. Plac. in Stat. Ach. 1 134). VII 514; TG. s. v. || 8 sq. Cf Fest. 253% 2
(paludati in libris auguralibus significat, ut ait Veranius, armati, ornati: omnia
enim militaria ornamenta paludamenta dici); Non. 538, 33; Isid. XIX 24, 9
(dictum, ut quibusdam videtur, quod eo indutus palam faceret imperator bellum
futurum); Lyd. de mag. II 4 = 58,13 W.; GL. II 441,26 (a paludamento paluda-
tus); TG. s. paludamentum || 14 Cf Fest. Pauli 82,12 \\ 11 sqq. C/. Plin. VIII 16
(elephantos Italia primum vidit Pyrri regis bello et boves Lucas appellavit in
Lucanis visos); Lucr. V 1302; Isid. XII 2, 15; TG. s. v.
2 fari <^futura) Mue ex Serv. Dan. \ antiqui Canal || 3 uiendis bis scr., sed
alt. lineola del \ suppl Sp. ex VI 52 \\ i sq. offenda corpore: corr Laet \\ 6 dicta:
corr Laet \\ 13 legioni (. casu ut vid) || 15 tro la ex traia c. ras \ argjuis, r ea; p ||
16 at qu§ II 17 elefans || 19 libicis | Vergilii Laet \\ 22 elefantos ] Ide- n Ite : id
est [non item] v; an: item non item fuit oxymoron? \\ 24 appellasse<(nt^ apogr
(nisi anacoluthon tolerandum) | libia
LIBER VU 86—44 105
an pantherae quoque et leones non Africae bestiae dicerentur, sed
Lucae; neque ursi potius Lucani quam Luci. quare e[r]go arbitror
potius lucas ab luce, quod longe relucebant propter inauratos regios
clupeos, quibus eorum tum omatae erant turres.
6 apud Ennium (Ann. 207 V}): 'orator sine pace redit regique 41
refert rem.' orator dictus ab oratione: qui enim yerba [orationum]
haberet publice adversus eum quo legabatur, ab oratione orator dic-
tus; cum res f maiore ratione, legebantur potissimum qui causam
commodiss<im>e orare poterant. itaque Ennius (Ann. 582 V}) ait:
10 'oratores doctiloqui.'
apud Ennium (Ann.llOV?): 'oUi respondit suavis sonus Eg<e>riai,' 42
olli valet dictum illi ab olla et ollo, quod alterum comitiis cum reci-
tatur a praecone dicitur 'oUa centuria', non illa; alterum apparet in
funeribus indictivis, quo dicitur 'ollus leto datus est', quod Graecus
15 dicit AtJ^, id est oblivioni.
apud Ennium (Ann. 120 V.^)'. 'mensas constituit idemque ancilia.' 43
dicta ab ambecisu, quod ea arma ab utraque parte ut T<h)>racum incisa.
'libaque fictores Argeos et tutulatos' (Enn. Ann. 121 V.^). liba, quod 44
libandi causa fiunt. fictores dicti a fingendis libis, Argei ab Argis; Argei
20 fiunt e scirpeis, simulacra hominum X^VII; ea quotannis de poute sub-
2 Cf. GL. II 78, 17 (lux lucis, lucanus, ex quo compositum fit antelucanus) ;
TG. 8. lucanum (lucem diem) || 6 sq. Cf. ad VI 76; Non. 360, 18 (oratores legatos).
361, 2; TG. s. orator et oro || 12 Cf. Fest. Pauli 19, 3 (ab oloes dicebant pro ab
illis; antiqui enim litteram non geminabant) et 196, 6; Serv. in Aen. XI 236
(olli illi secundum Ennium). I 254. IV 105. V 10; GL. I 193, 7. 265, 18; II
25, 22; IV 562, 25 adn.; V 390, 18; VI 9, 19 (v. adn.j. 452, 11; TG. s. v. \\
13 Cf. Fest. 254*, 34 (praeco qui in funeris . . . fillius Quiris leto datus) || 14 sq. Cf.
Fest. Pauli 115, 9 (letum ab oblivione quam Graeci Xi^d^Tjv vocant dictum) ||
17 Cf. VII 30; Fest. Pauli 131, 7 (ancile id est scutum breve, quod ideo sic est
appellatum, quia ex utroque latere erat recisum) et 20, 3 (ancaesa dicta sunt ab
antiquis vasa quae caelata appellamus, quod circumcaedendo talia fiunt); Serv. in Aen.
VII 125 (565). 188. VIII 664 (ancile autem dicitur aut quasi undique circumcisum
e. q. s.); luba apud Plut. Num. XIII {&'yxvXia xalovei Sia rb ffj;^/ia* nvxXog yag
o^x iariv . . . aXX' ^xroftijv ^x^i e. q. s.); Ovid. Fast. III 377 (ancile vocat quod
ab omni parte recisumst e. q. s.); Non. 554, 6; comtn. Luc. IX 477 ; Isid. XVIII
12, 3; TG. 8. V. \\ 18 Cf V 106; TG. s. Ubus {enovSitf]?) et libo (Uba otiov-
Sai) II 19 sq. Cf V 45 sqq.; Fest. Pauli 15,12 (Argeos vocabant scirpeas effigies
quae per virgines Vestales annis singulis iaciebantur in Tiberim); Fest. 334*,
16sqq.; Dionys. I 38; Plut. Qu. Mom. 32; Ovid. Fast. V 621 sq. (priscorum virgo
simulacra virorum mittere roboreo scirpea ponte solet e. q. s.); TG. s. v.
4 tumor nate: corr Bent \\ 6 secl -Sciop \\ 7 legebatur: corr Scal \\ 8 maior
erat lum, cui addendum velut <^act^ioni vel <^ad act^ione<^m^ || 9 comodisse ||
11 egria -J-: corr Vict |[ 14 l^to || 16 A€T€ || 16 sq. ideq; ancilia- dicta- (ancilia
bis v) II n sq. Incisa- Saliba qu§: corr Viet || 18 tutulatos liba- qct || 20 XXUIJ-
quot annis
106 DE LINGVA LATINA
licio a sacerdotibus publice deici solent in Tiberim. tutulati dicti hi, qui
in sacris in capitibus habere solent ut metam; id tutulus appellatus
ab eo quod matres familias crines convolutos ad verticem capitis quos
habent vit<(ta)> velatos dicebantur tutuli, sive ab eo quod id tuendi
causa capilli fiebat, sive ab eo quod altissimum in urbe quod est, 5
45 arcs, tutissimum vocatur. eundem Pompilium ait (Enn. Ann. 122 sqq.V^)
fecisse flamines, qui cum omnes sunt a singulis deis cognominati, in
quibusdam apparent hv^a, ut cur sit Martialis et Quirinalis; sunt in
quibus flaminum cognominibus latent origines, ut in his qui sunt
versibus plerique: ' Volturnalem , Palatualem, Furinalem, Floralemque 10
Falacrem et Pomonalem fecit hic idem', quae o<(b)>scura sunt; eorum
origo Volturnus, diva Palatua, Furrina, Flora, Falacer pater, Pomo-
[rum]na[m].
46 apud Ennium. (Ann. 459 V.^): 'iam cata signa fer[a]e sonitum
dare voce parabant.' cata acuta: hoc enim verbo dicunt Sabini: quare 15
(Enn. Ann. 331 V.^) 'catus <^A)>elius Sextus' non, ut aiunt (Funai.
p. 115), sapiens, sed acutus, et quod est (Enn. Ann. 529 V.^): ^tunc
c<(o)>epit memorare simul cata dicta', accipienda acuta dicta.
47 apud Lucilium (938 M.): ^quod thynno capto cobium exclu-
dunt foras' et (54 M.): 'occidunt, Lupe, saperd<^a)>e te et iura siluri' 20
et (1304 M.): 'sumere te atque amian' piscium nomina sunt eorum-
que in Graecia origo.
1 sqq. Cf. Fest. 355^, 29 (tatulum vocari aiunt fiaminicaruin capitis ornamentum,
quod fiat vitta purpurea innexa crinibua et exstructum in altitudinem . . . Ennius
nibaque fictores argaeos et <(tutulatos')>); Suet. apud Serv. Dan. in Aen. II 683
(tutulum pileumlanatummetae figura[e]'); TG. s. v. (est amicta a tutando); i^MJf^.
exp. s. a. 14 ; v. Wessner Comm. len. VI 2, 114 \\ 8 Cf. V 84 \\ 10 Cf VI 21 ; Fest. Pauli
379, 2 (Volturnalem); 245^, 12 (Palatualis flamen e. q. s.); V 84. VI 19 (Furri-
nalis) II 11 Cf. V 84 (Palacer); Fest. 154^, 29 (minimi habetur Pomonalis e. q. s.) \\
15 Cf ad 31, 7sqq.; Plin. VII 118 (sapientia, ob id Cati . . . apud Eomanos cogno-
minati); Cic. d. or. I 198 et de rep. I 30; Plut. Cat. mai. I (Pwiicciot yccQ rov
IfinsiQov Karov ovoyid^ovGi) ; Don. in Andr. V 2, 14; Non. 92, 20 (catus pro sa-
piente); Serv. in Aen. I 423; Augustin. de Genesi 467, 4; d. c. d. IV 21; Isid.
XII 2, 38. diff. 296; TG. s. v. \\ 19 Cf Isid. XII 6, 14 (thynni nomen graecum
habent); TG. s. v. \ Cf TG. s. gobio |I 20 Cf. Fest. 325^, 7 cum Paulo 324, 5
(saperda genus pessimi piscis); schol. in Pers. V 154; TG. s. silurus || 21 Cf
Fest. Pauli 21, 9 (amian genus piscis); Plin. IX 49; Athen. VII 277 sq.
1 duci: corr Bhol \ Tutulati ex tj- Titulati m. 2 ut vid (tj lineolis del et "^
s. i scr.) I hi • q || 2 tj tulus ("" m. 2 ut vid) |! 3 conuolutos (. casu ut vid) || 4 utj :
corr Mue praeeunte uittis Popma (v. test.) \ uelatas .': corr Laet \\ 6 ares {i. e. arcs ;
arx v) II 8 eryMX- | sit- | s (= sunt) s. v. m. 1 || 10 Furrinalem Mue \ florale- q:
corr Mue || 11 fecit- hic ide qu§ || 12 sqq. pomo2j.- Na apud: corr Turn || 14 ferg:
corr Laet \\ 15 sauini || 17 acutus- in fine v. e. obscuriore ut vid sylldbae tus com-
pendio || 18 memorari: corr Scal || 19 qde- Thinno (qui L. Mueller) \ coriu:
corr Mue || 20 foras & occidunt- lupes || ap de te &: corr Turn \\ 21 •&
sumere. te
LIBER VU 44—61 107
apud Ennium (Ann. 9 V.*): *fquaeque in corpore cau[8]a c<(a^- 48
ruleo f c§lo cortina receptat.* cava cortina dicta, quod est inter terram
et caelum ad similitudinem cortinae Apollinis; ea a corde, quod inde
sortes primae existimatae.
5 apud Ennium (fr. tr. 385 E.): 'quin inde invitis sumpserint per- 49
duellibus.' perduelles dicuntur hostes; ut perfecit sic perduellum, et
duellum, id postea bellum; ab eadem causa facta DueU[i]ona Bellona.
apud Plautum (Amph. 275) : 'neque iugula, neque vesperugo, ne- 50
que vergiliae occidunt.' iugula signum, quod Accius (693 R.) appellat
10 Oriona, cum ait: 'citius Orion patefit.' huius signi caput dicitur ex
tribus stellis, quas infra duae darae, quas appellant umeros; inter
quas quod videtur iugulum, lugula dicta. vesperugo stella quae
vespere oritur, a quo eam Opillus scribit vesperum: itaque f dicitur
alterum 'vesper adest', quem Graeci dicunt f di B^nsQiov.
15 N<(a)>evius (fr. poet. R. p. 45 B.): 'patrem suum supremum optu- 51
mum appellat.' supremum ab superrumo dictum: itaque duodecim
tabulis (I 9 Sch.) dicunt: 'solis occasu diei suprema tempestas esto.'
libri augurum (Regell p. 16) pro tempestate tempestutem dicunt supre-
mum augurii tempus.
8 Cf. Serv. in Aen. III 92 (cortina . . . quia cor illic vatis tenetar: uhi
Serv. Dan. alii cortinam quasi ortinam tradunt, quod inde vox oriatur) et VI 347
(quod cor teneat); TG. s. v. || 6 sq. Cf. ad p. 5, 1 sqq. \ Cf. V 73 ihique adn.;
Cic. or. 153 (hominum etiam nomina contrahebant, quo essent aptiora: nam
ut duellum bellum et duis bis, sic Duellium eum qui Poenos classe devicit Bel-
lium nominaverunt e. q. s.); Quint. I 4, 15; Fest. Pauli 66, 17 (duellum bellum,
videlicet quod duabus partibua de victoria contendentibus dimicatur. inde et
perduellio qui pertinaciter retinet bellum); GL. I 211, 18 (perduellio[nem] per-
quam duellio et ^perduellis) plus quam hostis); III 497, 7 (duellum antiqui
dicebant pro bellum, ex quo perduellio); Ovid. Fast. VI 201 (hac sacrata die
Tusco Bellona duello dicitur et Latio prospera semper adest); TG. s. duellum,
duellio, duellis, perduellio, perduellis, perduellium, Duellona; Pseudacr.in Hor. ep.
1 2,7 (duello bello ; et dictum duellum, quod inter duas partes geratur) || 8 sqq. Cf.
Fest. Pauli 104, 4 (iugula stella Orion, quod amplior sit ceteris, quasi nux iuglandis) ;
comm. in Arat. rel. p. 246 rec. int. 5 Maass (hunc Latini iugulam vocant); schol.
in Gerni. 93, 20. 163, 1. 11 B. (quem Orion appellarunt . . . hic latine iugula ap-
pellatur); Isid. III 71, 10 sq. = anon. de computo c. 142; TG. s. v. || 12 Cf ad
VI 6 II 16 Cf ad VI 5
1 causa- II 2 C§lo (C ex s inter scribendum) orta nare ceptat- | quae cava corpore
caeruleo cortina receptat Mue, cava et cortina receptat cu7n Turn \\ 3 ea- acorde ||
6 sic ex fic I cum nec sic perduellum (perduellis Sp.) ferri possit nec recte et
duellum adplicetur nec ab eadem causa habcat quo referatur, desideres velut sic
perduell^is qui pertinaciter ret>inet duellum (v. test.), id postea bellum (an =
xaXov ? V. test.) e. q. s. \\ 7 duelljona || 8 Neq; iugula- : nec iugulae Plautus \\ 10 pal-
lescit Buecheler || 11 quas Infra- du§ clar§ quas |l 14 sg. que grci {sic, no^i greci ut
solitum) dicunt Dl 6CTT6PION ; an: alterum 'vesper' <ut (CatulJ. c. LXII 1)
'vesper^ adest', quem Graeci dicunt [di^cunl^l ieniqiov? || Ibsqq. Ne uius- 1
Supmu- et supmu et supma et Supmu || 16 <in> XII Laet \\ 17 tabulae Sciop \
an: dicitur.? \ eol occasus {del diei) Turn (v. test.)
108 DE LINGVA LATINA
62 in Cornicula (fr. II): 'qui regi latrocinatus decem annos Deme-
trio.' latrones dicti ab latere, qui circum latera erant regi atque ad
latera habebant ferrum, quos postea a stipatione stipatores appellarunt,
et qui conducebantur: ea enim merces graece dicitur XdxQov. ab eo
veteres poetae nonnunquam milites appellant latrones (ut Plaut. Mil. 76) 5
* * * quod item ut milites <(sunt)> cum ferro, aut quod latent ad in-
sidias faciendas.
53 apud N<(a)>evium (fr. com. 120 B) : 'risi egomet mecum cassabun-
dum ire ebrium.' cassabundum a cadendo. idem (fr. trag. 54 B.):
*diabathra in pe[cu]dibus babebat, erat amictus epicroco.' utrumque 10
vocabulum graecum.
64 in Men<^a)>echmis (797): Hnter ancillas sedere iubeas, lanam carere.' ~
idem hoc est verbum in Cemetria N<^a))evii (fr. com. 35^ B.). carere a
carendo, quod eam tum purgant ac deducunt, ut careat spurcitia; ex
quo carminari dicitur tum lana, cum ex ea carunt quod in ea h<^a)>eret 15
neque est lana, quae in Romulo N<^a)>evius (fr. trag. praet. I B.) appellat
asta ab Oscis,
1 Cf. Non. 134, 39 (latrocinari militare mercede. Plautus Cornicularia Hatro-
cinatus annos decem Demetrio') || 2 sqq. Serv. Dan. in Aen. XII 7: latronis insi-
diatoris a latendo ; sed modo venatoris. et est Graecum : nam XatQevsiv dicunt obsequi
et servire mercede, unde latrones vocantur conducti milites . . . sic etiam dicti
qui circa vias sunt, quod ut milites sunt cum ferro aut quod latent ad insidias
faciendas . . . Varro tamen dicit hoc nomen posse habere etiam Latinam etymo-
logiam, ut latrones dicti sint quasi laterones, quod circa latera regum sunt,
quos nunc satellites vocant: una tamen est significatio licet in diversa etymo-
logia. Plautus in Pyrgopolinice aperte ostendit quid sint latrones dicens: 'rex
me Seleucus misit ad conducendos latrones' {ubi F: nam rex me Seleucus opere
oravit maximo, ut ei adconducerem latrones et conscriberem) ; idem in Bacchidibus
exsecutus est militem latronem dicens: suam qui auro vitam venditat; cf. Fest.
Pauli 118, 6 (latrones antiqui eos dicebant, qui conducti militabant, uTtb r^g
XaxQeiag. at nunc viarum obsessores dicuntur, quod a latere adoriuntur vel quod
latenter insidiantur) ; Fest. 314^, 3 cum Paulo 315, 1 (stipatores appel<(lantur)>
corporis custodes, quos antiqui latrones vocabant i. mer<^cenarios qui cu^m ferro
ve<^lut)> stipati circumdant regum corpora) et 351'', 30 (stipatores ait dictos a
stipe, quam mercedis nomine accipiant custodes cuiusque corporis); TG. s. latro
et stipator; Isid. X 160 (latro insessor est viarum a latendo dictus. Aelius autem
"■latro est' inquit 'latero ab latere insidiator viae'); GL. II 121, 17 (a latendo
latro); v. Goetz 'Berl. phil. Wochenschr.^ 1886 p. 782; Kriegshammer 79, 88 \\
9 Cf. Fest. Pauli 48, 4 (cassabundus crebro cadens); TG. s. v. \\ 10 Cf Fest.
Pauli 74, 9 (diabathra genus solearum Graecanicarum) ; TG. s. diab[r]atra | Cf.
Fest. Pauli 82, 13 (epicrocum genus amiculi croco tinctum, tenue et pelluci-
dum); TG. s. V. \\ IBsqq. Cf. TG. s. carrio et carmino; Isid. I 39, 4 (carptim . .
unde hodie lanam quam purgantes discerpunt carminare dicimus)
3 stipateres || 4 CATPON-: corr Vict || 6 lac sign Sp. (v. test.J | addidimus
e Servio \\ 8 neuiu- || 10 dyabathra | del Bliol \ epycroco- || 12 Int, t ex A. inter
scribendum \\ 13 Commotria Turn; an: Demetria .^ | neuii- |1 15 carent: corr Neu-
kirch I her&- || 16 quam Ald || 17 dsta
LIBER VII 52—68 109
in Persa (89)'. *iam pol iile hic aderit, credo, congerro meua.' 66
congerro a gerra; hoc graecum est et in latina cratis.
in Men<a>echmi8 (183): 'idem istuc aliis ascriptivis fieri ad le- 66
gionera solet.' ascriptivi dicti, quod olim ascribebantur inermes arma-
5 tis militibus qui succederent, si quis eorum deperisset.
iu Trinummo (455 sq.): 'nam illum tibi <ferentarium esse ami- 57
cum inventum intellego>.' ferentarium a ferendo, id est inane ac sine
fructu; aut quod ferentarii equites hi dicti qui ea modo habebant
arma quae ferrentur, ut iaculum. huiuscemodi equites pictos vidi in
10 <A>esculapii <(a>ede vetere et ferentarios ascriptos.
in Frivolaria (fr. IV): 'ubi rorarii estis? adsunt. ubi sunt accensi? 58
ecce.' rorarii dicti ab rore qui beUum committebant, ideo quod ante
rorat quam pluit. accensos ministratores Cato (p. 81, 14 Jord.) esse
scribit; potest id ab arbitrio: nam f inde ad arbitrium eius cuius
16 minister. •
2 Cf. Fest. Pauli 40, 6 (c<ong>errones [vel gerrones; c/". GL. II 193, 1 gerro
oi)Sayi,iv6q^ &«o xov yiqav] leves et inepti, a cratibus dicti, quod Siculi adversus
Athenienses cratibus pro scutis sunt usi, quas Graeci yegQccg appellant) et 94, 4 ;
Fest.297^, 29; Non. 118, 24; v.Wessner Comm. len. VI 100, 1. 125; GL. 133, 14.
549, 13; TG. s. gerrae et congerro; Hesych. s. yegQcc \\ 4 Cf. Varro d. yita p. R.
ap. Non. 520,7 (i quide<m> ascriptivi^s] , cum erant attributi decurionibus et
centurionibus, qui eorum habent numerum, accensi vocabantur. eosdem etiam
quidam vocabant ferentarios, qui depugnabant fundis et lapidibus, his armis
quae ferrentur, non quae tenerentur) ; Fest. Pauli 14, 13 (adscripticii veluti quidam
scripti dicebantur, qui supplendis legionibus adscribebantur. hos et accensos
dicebant, quod ad legionum censum essent adscripti. quidam velatos, quia vestiti
inermes sequerentur exercitum. nonnulli ferentarios, quod fundis lapidibusque
proeliaturi ea modo ferrent quae in hostes iacerent. alii rorarios, quod id genns
hominum antequam acies coirent in modum rorantis tempeatatis dimicaret) ; Non.
57,7; Kriegshammer 114 \\ 1 Cf ad 4; Fest. Patili 85,7 (ferentarii auxiliares in
bello, a ferendo auxilio dicti vel quia fundis et lapidibus pugnabant, quae tela
feruntur, non tenentur, ita appellati). 93, 14. 369, 5 ; Lyd. de mag. I 46 = 49, 4 W.;
Veget. II 15,17; Non. 554,23; TG. s. v. || 12 Cf. ad 4; Varro d. vita p. B. ap.
Non. 553, 6 (rorarii appellati quod imbribus fere primum rorare incipit); Liv.
VIII 8, 8; Fest. Pauli 264, 8 (qui levi armatura primi proelium committebant,
quod, ut ante imbrem fere rorare solet, sic illi ante gravem armaturam quod
prodibant rorarii dicti); Non. 552, 30 \\ 13 Cf. ad 4; Varro rer. hum. XX ap.
Nonium 59, 2 (ut consules ac praetores qui secuntur in- castra accensi dicti, quod
ad necessarias res saepius acciantur velut accensiti); Non. 59,1 (genus militiae
est administrantibus proximum . . . quos nunc dicimus, deputati); Fest. Pauli
18, 6; TG. s. v.
1 pol ille c. spat. 2 litt. \\ 2 hic : corr Sp., Groth \ gratis || 3 menechmis
Ide- Istuc II Gsg. illu libi ferentariu- a ferendo- (aferendo nequaquam bis scr.)
ide; suppl Sp. et mox ferendo id <quod non> est, ubi exspectes ferendo ^auxilio
(v. test.J; alias a ferendo> id <quod> est | inane<m> v || 8 qd ex «jd || 11 «g.
rorani et Rorani: corr Rhol j an s m. 1: !an s- m. 2: corr Groth \ '■ post accensi
add m. 2 \\ 13 plustj | adcensos ex acensos m. 2 \\ 14 an: <ab censione id e8t>
ab arbitrio.? cf. V 81 et Non. 519, 23. 31 \ de finde cf adn.
110 DE LINGVA LATINA
59 Pacuvius (381 B.): 'cum deum triportenta ***.'***
60 in Mercatore (619): 'non tibi [in Mercatore non tibij istuc magis
dividiaest quam mibi hodie fuit.' (feadem boc est in Corollaria
N<(a)>evius [fr. com. IX B.J). dividia ab dividendo dicta, quod divisio
distractio est doloris: itaque idem in Curculione ait (236 sq.): 'sed 5
quid tibi est? lien enecat, renes dolent, pulmones distrahuntur.'
61 in Pagone (fr. Plaut. 101): 'honos syncerasto peri<(i)>t, pernis,
glandio.' syncerastum est omne [mjedulium antiquo vocabulo graeco.
62 in Parasito pigro (ihid. 108) : 'domum ire c<(o^epi tramite dextra
via'. trames a transverso dictus. 10
63 in Fugitivis (ihid. 90): 'f agerge specta, vide vivices quantas. —
iam inspexi f quidem esset.' vivices f alii excitatum verberibus corpus.
64 in Cistellaria (405): 'non quasi nunc haec sunt hic limaces, livi-
dae.' limax ab limo, quod ibi vivit. (ihid. 407) 'diobolares, sc<(ho>eni-
colae, miraculae.' diobolares [s]a binis obolis. sch<(o^enicolae ab 15
sch<^o^eno, nugatorio unguento. miraculae a miris, id est monstris;
a quo Accius ait (frg. p. B. p. 271 B.): 'personas distortis oribus de-
formis miriones.'
66 ibidem (fr. Blaut. 100): 'scrattae, scrup[i]pedae, s<(t>rittabillae, tan-
tulae.' ab excreando scratiae sic<(c)>as significat. scruppedam Aurelius 20
4 sq. Cf. Fest. Pauli 70, 15 (dividiam discordiam); Non. 96, 22. 101, 19; v. Wessner
Comm. len. VI 97, 6. 120; TG. s. v. \\ 8 Cf TG. s. caldativa || 10 Cf. additam.
ad Serv. in Georg. 1 108 (tramites autem sunt convalles quae de lateribus utrim-
que perviae limitant montes e. q. s.); Isid. XV 16, 10; TG. s. v. \\ 12 Cf. Fest.
Pauli 369, 22 (vibices plagae verberum in corpore humano, dictae quod vi fiunt);
Non. 187,24 (plagarum vulnera); GL. II 167,5 (vibix iiwlwip) = VII 193,2;
TG s. V. II 14 Cf. Fest. Pauli 116, 8 (limaces cocleae a limo appellatae); Isid.
XII 5, 7; TG. s. v. \\ 15 Cf. Fest. Pauli 74, 6 (diobolares meretrices dicuntur
quae duobus obolis ducuntur); TG. s. v.; v. Wessner Comm. len. VI 96, 13. 119 \
Cf. Fest. 329^, 32 cum Paulo 328, 8 (schoeniculas app<^ellat mere^triculas Plautus
propter usum un<^guenti schoeni)>, quod est pessimi generis e. q. s.) \\ 16 sqq. Cf. Fest.
Pauli 123, 5 (miracula . . . antiqui in rebus turpibus utebantur); TG. s. mirio-
nem || 20 Cf. Gell. III 3, 6; Fest. 333^, 29 (scraptae dicebantur nugatoriae ac
despiciendae mulieres, ut ait f unus ab his quae scr[a]ea idem appellabant, id
1 lac sign Scal \\ 2 secl Sp. \\ 3 diuidia e: corr Aug ex Plauto \ an: eadem
<(vi usus)> hoc est ? v. adn. \\ 4 -Neuius- || 6 -Ijene negat- || 7 sincerasto j add Sp. \
gladios-, 1 ea; r: corr Pius || 8 si ncerastu | meduliu || 9 cepitramite || 10 Tramis ||
11 age age Scal; age ergo Sp. \ spectaui de uiuices (ui lineola separ. m. 2) |
<(B.^ lam Winter || 12 qd e&: quid (sic v) est Scal \ -dlii: a ui Canal (v. test.) \
ex<^ul)>ceratum Leo ad Plaut, recte ut vid || 14 Diouolares- : corr Ald \ add Turn ||
15 diouolares sabini sobolis | schenicolas, as ex is m. 2: corr. Twrn || 16 nungento : corr
Ald II 17 personas . . . miriones dist Turn \ distortas: corr Madvig \ 19 Scraties rupp§-
ides rittabille (scraptae et scrattiae Fest., similiter Non.: scrattae corr ex Gellio;
Bcrupedae stritiuille Gell.; (8)crupede strictibile Non.: scruppedae Sk. duce
Mue) I sordidae Gell. (et Non.) \\ 20 screando v \ scraties- | sic assignificat: corr
Sp. duce Turn (siccam significat) | Scruppida
LIBEE VII 69-70 111
(Funai. p. 91) scribit ab scauripeda; luventius comicus (fr. VR.) dicebata
vermiculo piloso, qui solet esse in fronde cum multis pedibus; Valerius (fr.
pod.R.p. 273B.)q, pedeac scrupea. ex eo Acci positum f curiosa: itaque
est inMelanippa (430. 431 R.): 'reicis abste religionem, 8crup[p]eam im-
5 ponas.' strittabillas a strettillando; strittare ab eo qui sistit <a)egre.
in Astraba (fr. II v. 11): 'acsitios<a)e annonam caram e vili con- 66
cinnant viris.' ideo in Sitellitergo (fr. Plaut. 116 sq.) idem ait: 'mulier
es<(t>, uxorculavit. ego novi, scio axitio<(s)>a quam sit.' Claudius (Funai.
p. 97) scribit axitiosas demonstrari consupplicatrices, ab agendo axitiosas.
10 ut ab una faciendo factiosae, sic ab una agendo ac<^si)>tiosae dictae.
in Cesistione (fr. Plaut. 52): 'di<s> stribula <a>ut de lumbo obscena 67
viscera.' stribula, ut Opillus (Funai. p. 93) scribit, circum cox[a]endices
sunt bovis; id graecum est ab eius loci versura.
in <^N)>ervolaria (ibid. 94): 'scobina[m] ego illum actutum adrasi 68
15 <^s>enem.' scobinam a scobe: lima enim materia<^e> fabrilis est.
in P<o>enulo (530): 'vinceretis cervum cursu vel gralatorem gra- 69
du[m].' gralator a gradu magno dictus.
in Truculento (495): 'sine virtute argutum civem mihi habeam 70
est quae quis excreare solet, quatenus id faciendo se purgaret); Non. 169,9; TG.
s. Bcrapedus (scabiosus) et scrattae
3 Cf. TG. s. scrupea {cpQovrig, scrupeas dubitationes) || 8sqq. Cf. Fest. Pauli
3, 3 (axitiosi <et> factiosi [et addidimus: cf. 86, 12 et Varro] dicebantur cum
plures una quid agerent facerentque) et 17, 14 (actus . . . modo motum corporis,
ut histrionum et saltatorum, qui etiam ex hoc ipso actuosi dicuntur); TG. s.
axitiosae (consolatrices dicit) et factiosus; Isid. X 107 (factiosus inter opprobria,
quum seditiosum accipi volumus e. q. s.) \\ 12 sq. Cf. Fest. 313*^, 34 (strebula Umbrico
nomine Plautus appellat coxendices hostiarum quasi G<^raeci (irjQia dicunt, quae> in
altaria in<^poni solebant> e. q.s.; Arnob. VII 24= 25, 6 B. (nonne placet camem
strebulam nominare quae taurorum de coxendicibus demitur?) || 16 Cf. Isid. XIX
19, 15 (scobina dicta quod terendo scobem faciat) || 16 sq. Cf. Varro sat. Menipp.
ap. Non. 115, 20 (gralatores qui gradiuntur e. q. s.); Fest. Pauli 97, 12 (grallatores . .
qui . . . gradiebuntur . . . Plautus . . .); Non. 115, 18; TG. s. v. et s. grallis
1 auscaripeda: corr Bothe dMce Turn || 3 positu- Curiosa Itaq; e | <pro>
curiosa Scal; curiose Bibbeck \\ 6 strittabillas- d: strittabillae a Sp. \ -db || 6 astriba |
ac sitiose : corr Ald (ax.) || 7 sitellj tgo | Mulieres : corr Seyffert || 8 ac sitio aqua
Sic (c. spatiolo, non • ante S): corr Schoell (cf. § 70) \\ 9 conciliatrices in glossis
Goetz duce Loewio, conspiratrices ibid. Ott; an: consupplicatrices <^ab axando,
glossarum scriptores^ e. q.s.? \ -db agendo axitiosas- || 10 addidimus; <^axitiosae
et> actiosae Mue [gui debuit ut); v. test. \\ 11 sq. distribula: corr Buecheler \ a add
Sciop I delubo obscenabis cerastribula (o supra c et ^ supra b m. 1, lineolae iuecta
a et infra b m. 2 ut vid) : corr Mue \ opilius ; cf. 107, 13 \ coxa Indices : corr
Ald II 13 uob-: corr Sciop \\ 14 Jn eruolaria-: corr Ald | scobina: corr Sciop \ illu
duobus punctis iuxta ' add, casu ut vid {nisi ilium voluit)\\ 16eni-: corr Lachm;
erim (= erem) Canal \ scobina- (scobina Sciop) \ add Canal || 16 penulo- | cir-
cucurso- : corr Ald ex Plauto \ gradu : corr Ald ex Plauto
112 DE LINGVA LATINA
pro pr<^a)>efica'. <(praefica)> dicta, ut Aurelius (Funai. p. 90) scribit mu-
lier ab luco quae conduceretur, quae ante domum mortui laudis eius
caneret. boc factitatum Aristoteles scribit in libro qui <(in)>scribitur
vo^i^a ^aQ^aQixd (p. 367 = 604 Ros.), quibus testimonium est, quod
ffretum est N<(a)>evii (fr. com. 129 R.): 'haec quidem hercle, opinor, 5
praefica est: nam mortuum collaudat.' Claudius (Fimai. p. 98) scribit:
'quae praeficeretur ancillis, quemadmodum lamentarentur, praefica est
dicta'. utrumque ostendit a praefectione praeficam dictam.
71 apud Ennium (Sat. 67 sq. V.^): '^decem Coclites quas montibus
summis Rip<(a)>eis fodere.' ab oculo cocles, ut ocles, dictus, qui unum lo
haberet oculum: quocirca ,in Curculione est (393): 'de Coclitum pro-
sapia esse arbitror: nam hi sunt unoculi.'
72 4 nunc de temporibus dicam. quod est apud Cassium (Acc. praet.
fr. V V. 41 R.): ^nocte intempesta nostram devenit domum', intempesta
nox dicta ab tempestate, tempestas ab tempore; nox intempesta, quo i5
tempore ni[c]hil agitur.
73 'quid noctis videtur? in altisono caeli clipeo temo superat stellas
sublime<(n)> agens etiam atque etiam noctis iter' (Enn. fr. trag. 177 sqq. R.).
hic multam noctem ostendere volt a temonis motu; sed temo unde
1 sqq^. Cf. Hor. a.p. 431 sqq.; Fest. PauU 223, 16 (praeficae dicuntur mulieres
ad lamentandum mortuum conductae, quae dant ceteris modum plangendi, quasi
in hoc ipsum praefectae e.q.s.); Serv. in Aen. VI 216 (praeficae id est principi
planctuum); Non. 66, 27. 145, 24 ibique Varro d. vita p. B.; Pseudacr. in Hor.
a. p. 431 (antiqui praeficas dicebant mulieres quae mortuos alienos conductae
plorabant, quod est in quibusdam provinciis); TG. s. v. || 10 sq. Cf. Serv. in Aen.
VIII 649 (luscos coclites dixerunt antiqui: unde et Cyclopas coclites legimus
dictos, quod unum oculum habuisse perhibentur) = Isid. X 164; Plin. XI 150; TG.
s. v.; GL. 1 40, 14 (cocles iiovotp&aXfiog) \\ 15 Cf VI 3. 7 \\ 17 Cf. V 19 ; Apul. d. deo
Socr. 2 II 19 sqq. Cf. Fest. 339^, 2 (<(Septentriones)> septem stellae appell<(antur, ut
Aelius dicit a bu)>bu8 iunctis, quos trio<^nes a terra rustici)> appellent, quod
iun<^cti simul terram arent)> quasi terriones. <(reliquos axem dixerunt)>, quod
id astrum Grae<(ci &(ia^av dicunt idque habet)> partem quandam <(temonis specie.
unde ait)> Ennius: superat <(temo stellas. sed)> et physici eum 8<(it)>um <(septem
stellarum)> con[ten]temp<^lati septentriones dici)> aiunt, quod ita sunt ^sep-
tem stellae sitae,)> ut ternae proximae <(quaeque efficiant tria)> trigona); Gell.
II 21, 8 (sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui trionea rustico
fcetero vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam terriones, hoc est
arandae colendaeque terrae idoneos. itaque hoc sidus, quod a figura posituraque
ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum a^a^av dixerunt, nostri
quoque veteres a bubus iunctis septentriones appellarunt, id est septem stellis,
ex quibus quasi iuncti triones figurantur. praeter hanc, inquit, opinionem id
quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae triones
1 -P prefica dicta || 2 ad luctum Turn, ab loco Canal \ conduceret- || 3 caner& |
2
scribit || 4 nomina barbarica- : corr Turn \\ 5 sq. tritum Buecheler \ -Neuii- | mehercle
et quae sic {pro nam) Fest. Pauli \\ 10 federe- || 12 te esse Plautus \\ 13 ad
Cassium cf. VI 7 \\ 17 post videtur dist Vahlen \\ 18 add Buecheler
LIBER VII 70-78 113
et cur dicatur latet. arbitror antiquos rusticos primum notasse quae-
dam in caelo signa, quae praeter alia erant insignia atque ad aliquem
usum fculturae tempus designandum convenire animadvertebantur.
eius signa sunt, quod has septem stellas Grraeci ut <^H>omeru8 (^ut 74
6 e 272sq.) yoca<n>t a^a^av et propinquum eius signum ^oattjv, nostri
eas septem stellas <t>r<^i)>ones et temonem et prope eas axem: triones
enim et bbves appellantur a bubulcis etiam nunc maxime cum arant
terram; e quis ut dicti 'valentes glebarii', qui facile proscindunt gle-
bas, sic omnes qui terram arabant a terra terriones, unde triones ut
10 dicerentur fde tritu. temo dictus a tenendo: is enim continet iugum 75
et plaustrum, appellatum a parte totum, ut multa. possunt triones
dicti, Vn quod ita sitae stellae, ut ternae trigona faciant f aliquod.
'lumen iubarne in caelo cerno?' (fr. tr. Enn. 33611.) iubar dicitur 76
stella lucifer, quae in summo quod habet lumen diffusum, ut leo in
15 capite iubam. huius ortus significat circiter esse extremam noctem.
itaque ait Pacuius (347 R.): 'exorto iubare, noctis decurso itinere.'
apud Plautum in Parasito Pigro (fr. I): 'inde hic bene potus 77
prim^ul)>o crepusculo.' crepusculum ab Sabinis, et id dubium tempus
noctis an diei sit. itaque in Condalio est (fr. I): 'tam erepusculo
80 fer<^a)>e ut amant lampades accendite.' ideo dubiae res creperae dictae.
in Trinummo (886): *concubium sit noctis priusquam <(ad^ postre- 73
mum perveneris.' concubium a concubitu dormiendi causa dictum.
appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter se
faciant trigona, id est triquetras figuras); Serv. in Aen. I 744 et Serv. Dan. in
Aen. III 516 (Varro autem ait boves triones dici. et haec signa etiam plaustra
dicuntur quae <(a^ bobus necessario trahi solent, ut Graeci Slq^xov a^a^av); schol.
Arat. 355, 23 M.; Prob. ad Georg. I 227 ; Isid. III 71, 6 sq. XII 1, 30; N. R.
26, 5; TG. s. triones. Cf. de his testimoniis praeter Kretzschmerum (de A. GeU.
font.) 16. 41. 45 aliosque Kriegshammer 80 sq. et Meitzenstein 32 (contra quem
dixit Goetz ^Berl. phil. Wochenschr.^ 1901 p. 1034). Nomen Aelii Stilonis apud
Festum reposuit F. Mentz 51
6 Cf. Serv. in Aen. II 512 (axis autem est aut plaustrum septentrionale
aut pars septentrionis) et Georg. II 271 (axi septentrioni; nam ayia^a dicitur);
Fest. Pauli 3, S (axis . . . pars caeli septentrionalis) ; Pseudacr. in c. III 24, 38
(septentrionalis plaga nobis vicinior est, utpote in qua est axis); Isid. XIII 5, 3 ;
TG. 8. V. II la Cf ad VI 6. 81 \\ 18 Cf ad VI 5 || 20 Cf ad VI 5 || 22 Cf ad VI 7
1 primu (. casu ut vid) \\ 2 qu§ pt alia erant Insignia- post signa- s. v. add
m. 1 II 3' an: culturae<[que> tempus .** | designandu, de et alt. n in loco raso \\
6 AMAZAN I ^pinqua cum "^ supra a scripti dubio vestigio \ ej. {ut saepe) B00T6M"
signu- (" m. 2 ut vid) \\ 6 stellas boues et: corr Sp. \ axe- {non e ex &) \\ 1 sq.
nunc iuacta etia et maxime, (sic cum lineola) iuxta cu in marg m. 1 \ arant tra*
(t. e. terras, non terram) eqs- Ut dictj ualentes (obscimora , sed certa) \\ 10 <E>
detrito Atig (detritum -iac^w) jj 11 post plaustrum (non iugum) dist Christ \ a
pte II 12 faciant- dliquod | alii quod *♦* Sp. || 13 sg. lubar- ne Inc§Io cemo
lubar- df || 16 iubam<^, iubar). Canal || 17 de nepotus: corr Pius || 18 add Scal \
sauinis |1 20 add Biiecheler \ ideo ubi heres: corrLaet \\ 21 add e Plauto {v. ad 114, 1)
Varro de ling. Ut. 8
114 DE LINGVA LATINA
79 in Asinaria (685): 'videbitur, factum volo, [ad] redito conticinio.'
putem a conticiscendo conticinium sive, ut Opillus (Funai. p. 88) scri-
bit, ab eo cum conticuerunt homines.
80 5. nunc de his rebus quae assignificant aliquod tempus, cum di-
cuntur aut fiunt, dicam. 5
apud Accium (545 sq. R.) : 'reciproca tendens nervo equino con-
cita tela.' reciproca est cum, unde quid profectum, redit eo; ab re-
cipere reciprocare fictum, aut quod poscere pro[ro]care dictum.
81 apud Plautum (Pseud. 955): '[a]ut transversus, non proversus,
cedit quasi cancer solei' dicitur ab eo qui in id quo <(i)>t est versus, lo
et ideo qui exit in vestibulum, quod est ante domum, prodire et pro-
cedere; quod cum leno non faceret, sed secundum parietem trans-
versus iret, dixit 'ut transversus cedit quasi cancer, non proversus
ut bomo.'
82 apud Ennium (fr.tr. 65 B.): 'Andromachae nomen qui indidit, 15
recte [ei] indidit.' item (fr. ir. 38 R.): 'quapropter Parim pastores
nunc Alexandrum vocant.' imitari dum voluit Euripidem et ponere
hvfiov, est lapsus: nam Euripides quod graeca posuit, hv^a sunt
aperta. ille ait ideo nomen additum Andromach<^a)>e, quod ccvdQi
^dxstai: hoc Ennii quis potest intellegere in versu[m] significare 20
'Andromach<(a)>e nomen qui indidit recte indidit' aut Alexandrum ab
eo appellatum in Graecia qui Paris fuisset, a quo Herculem quoque
cognominatum Alexicacon, ab eo quod defensor esset hominum?
83 apud Accium (675 B.): 'iamque auroram rutilare procul cerno.'
aurora dicitur ante solis ortum, ab eo quod ab igni solis tum aureo 25
1 Cf. ad VI 7 \\ 7 Cf. Cic. de rep. IV 6 apud Non. 23, 17 et 21 (a pro-
cando id est poscendo procacitas nominata est); Fest. 249", 4. 274^, 25 (recipro-
care pro ultro citroque poscere usi sunt antiqui, quia procare est poscere e.q.s.);
Fest. PaitU 224, 17. 225, 7; Non. 460, 22; Serv. in Aen. I 536; Don. in Hec. I
2, 84; schol. Bemb. et JEugr. in Heautont. II 1, 15; Pseudacr. in Hor. serm. II
6, 66; Isid. IX 7, 7. X 215; TG. s. reciprocat, reciproce || 16 Cf. Apollod. hihl.
III 12, 5 II 25 Cf. Fest. Pauli 9, 1 (quidam ad similitudinem aurorae coloris
nomen traxisse existimant); GL. III 509,28 (ab aura . . . dicitur aurora . . . alii
autem a splendore solis dictam putant . . . inde etiam aurum dicitur); Anecd.
Helv. 241, 23; Isid. V 31, 14; IG. s. aurorans
1 sq. ad reditu-: redito huc Plautus (at cf. VI 7) ; an ad spectat ad 113,21 ? \
cticinnqpute- dcticiscendo (cf ad VI 7) \ cticinna- | piljus (cf. adn. ad 107, 13) ||
'dsq. homines- J^unc {sic) || ^sq. ciidicuntur (puncto separ m. 2) || 7 redit- eo ab ||
8 ^rogare || 9 dut transuersu (cf. v. 13) || IQ sq. an: <(proversus homo^ dicittir.^
«^proversus^ dicitur Mue) \ qd est; corr Mue \ uersus- & ideo q jj 12 lemo: corr
Ald II 16 ei om v (cf. v. 21) \\ 17 uolunt: corr Ald \ euripeden (Euripiden A. Sp.) \\
18 GTyMON- | euripedes j 6Tymd- || 19 sq. andromache- quod andromachete: corr
Ald I inuersum: corr Turn || 21 andromache nom/ q Indidit- recte Indidit-
UBER VU 79-87 115
aer aurescit. quod addit 'rutilare', est ab eodem colore: aurei enim
rutili, et inde f enim mulieres valde rufae rutilae dictae.
apud Terentium (Ad. 117): 'scortatur, potat, olet unguenta de meo/ 84
Bcortari est 8<(a^epius meretriculam ducere, quae dicta a pelle: id
5 enim non solum antiqui dicebant scortum, sed etiam nunc dicimus
scortea ea quae e corio ac pellibus sunt facta; in aliquot sacris ac
sacellis scriptum habemus (Preihisch frgm. p. 7): 'ne quod scorteum
adhibeatur', ideo ne morticinum quid adsit. in Atellanis (inc. nom.
rel. IX B.) licet animadvertere rusticos dicere se adduxisse pro scorto
10 pelliculam.
apud Accium (691 sq. R.): 'multis nomen vestrum numenque 86
ciendo.' numen dicunt esse imperium, dictum ab nutu, <^quod cuius
nutu^ omnia sunt, eius imperium maximum esse videatur: itaque in
love hoc et Homerus (A 528) et falius aliquotiens,
15 apud Plautum (Mil. gl. 24): \ni)%\ unum epityrum estu[e]r insane 86
bene.' epityrum vocabulum est cibi, quo frequentius Sicilia quam
Italia usa. id vehementer cum vellet dicere <edi)>, dixit insane, quod
insani omnia faciant vehementer.
apud Pacuium (422 R) : 'flexanima ta<m>quam lymphata <(aut 87
20 Bacchi sacris commota.' lymphata)> dicta a lympha; <(lympha> a
Ny mpha, ut quod apud Graecos &etig, apud Ennium (fr. trag. 392 R.) :
2 Cf. Cato in Originibns ap. Serv. Dan. in Aen. IV 698 et Charis. GL. I
101, 15 (mulieres nostrae capillum cinere unguitabant, ut rutilus esset); Fest.
285*, 31 (rutilae canes, id est non procul a rubro colore e. q. s.). 262^, 18 (Ru-
tilium ruium significat, cuius coloris studiosae etiam antiquae mulieres fuerunt,
unde traxerunt cognomina Rutilias (Rutiliae Mue), ut indicat frequenter Afra-
nius); anon. d. praen. 7 (antiquarum mulierum . . . praenomina fuerunt Rutil[i]a
Caesellia [CaesuUa .Koenip/] . . . a colore ducta); Gell. II 26,8 sqq. || 4tsqq. Cf. Fest.
330*, 4 cum Paulo 331, 1 (scorta appel^lantur meretrices ex con^suetudine rusti-
corum, quia ut pelliculae subiguntur. omnia namque ex pellibus facta scortea
appellantur) ; Porph. et Pseudacr. in Hor. c. II 11, 21; Don. in Eun. III 1, 34;
Isid. XX 7, 1; GL. IV 120, 14 || 7 sq. Cf. Ovid. Fast. I 629 (scortea non illi fas
est inferre sacello, ne violent puros exanimata focos) || 12 Cf. Fest. 173^, 17 cutn
Paulo 172, 4 (numen quasi nutus dei ac potestas); Serv. in Aen. IV 269; GL.
II 126, 7; TG. 8.V. || Ibsqq. Cf Fest. Pauli 113, 20 (insanum pro valde magnum
U8U8 est Plautus) || 20 Cf GL. II 36, 22 (lympha . . . &no . . . xov vv^(fri); III 407, 2
(Latini . . . lympba dicunt pro nympha aquam vel fontem volentes demonstrare) ;
IV 202, 1 (nvmpham deam significat, lympham . . . aquam esse demonstrat);
cf ad 116, 1 ^
2 enim secl Sp.; an: olim.? {v. test. antiquae mulieres) || 3 obsonat pro scor-
tatur codd. Ter. \\ 6 sq. aliqff ex aliqt ! ac sacellis ac sacelliB (sic) || 8 adhibeatur
. . . adsit iungebnntur ante Bergkium \\ 11 numeriq; || 12 s^. ab nutu omnia s ej'
Imperiu: suppl Lachm (fiunt eius Sp.) || 14 Ennius Sp.; an: alii.^ || 15 sq. nisi Plautus \
epytira: corr Ald e Plauto \ insane- bene epytiru: corr Ald || 11 sq. supplevimus
duce Mue (Id <edi^) qit Insani omia faciant uehemt- || 19 sqq. paculum- | flex animat
a(iua I suppl Turn e Cic. de div. I 80 | limphata | a lipha- a nimpha- | suppl Sp. \
THeric-
8»
116 DE LINGVA LATINA
'Thelis illi mater.' in Graecia commota mente quos XviKpoXiq^jtrovs
appellant, ab eo lymphatos dixerunt nostri. Bac<(c)>hi, et Liber, cuius
88 comites [a]ba<(c)>ch<^a>e, et vinum in <(H)>ispania bacca. origo in his
omnibus graeca, ut quod apud Pacuium (393 R.) : 'alcyonis ritu litus
pervolgans feror.' haec enim avis nunc graece dicitur alxvav, nostri 5
alcedo; h<(a)>ec hieme quod pullos dicitur tranquillo mari facere, eos
dies alcyon<(i)>a appellant. quod est in versu 'alcyonis ritu', id est eius
instituto, ut cum aruspex praecipit, ut suo quisque ritu sacrificium
faciat, et nos dicimus XV viros graeco ritu sacra, non romano facere.
quod enim fit rite, id ratum ac rectum est; ab eo Accius (647 R.): 10
Vecte perfectis sacris' volt accipi.
89 apud Ennium (fr. trag. 365 R.): 'si voles advortere animum, co-
miter monstrabitur.' comiter hilare ac lubenter, cuius origo ffraeca
Isq. Cf. Varro d. r. r. III 9,19 (ut Thetim Theli 
