See other formats

Full text of "Martianvs Capella; Franciscvs Eyssenhardt recensvit. Accendvnt scholia in Caesaris Germanici Aratea"

This book belongs to 
THE CAMPBELL COLLECTION 

purchased with the aid of 

The MacDonald-Stewart Foundation 

and 

The Canada Council 



•' LIBRARY 



r\<^ 



^ronto. 



\o 







BIBLIOTHECA 

SCRIPTORVM GRAECOEVM ET ROMANORVM 
TEYBNERIANA. 



AIARTIANA^S CAPELLA 

FRANCISCVS EYSSENHARDT 

RECENSVIT 

ACCEDVNT SCHOLIA IN CAESARIS 
GERMANICI ARATEA 



LIPSIAE 

I^' AEDIBVS B. G. TEVBNERI 

MDCCCLXVI 



BIBLIOTHECA 

SCRIPTORUM GRAECORUM ET ROMANORUM TEUBNERIAM. 



Aeliands ed. Hcrcker. 2 toII. . . 9.— 

varia historia — .90 

Aeneae comment. ed. Hug .... 1.85 

Aeschines ed. Franke —.90 

Aeschylas ed. Dindorf 1,20 

einzelne Stticke . . . Ji — .30 

tragoediae ed. Weil 1.50 

Einzelne Stucke . . . Jk — .30 

Alberti Troilus ed. Merzdorf . . . 3.— 
AmraiannsM.ed.&arcZ^/taj^en. 2voll. 7.20 
Anacreon ed. Rose. Ed. n . . . . 1. — 
Andocides ed. Blafs. Ed. n . . . 1.20 
Annae comnenae porphyrogenitae 

k\e^\m eidi. Reifferscheid. 2 voU. 7.50 

Anthimns ed. Rose 1.— 

Anthologia latina ed. Riese. 1. 1. 2. 7.50 

iyrica ed. Bergk. Ed. 111. . . 3.— 

Antiphon ed. 5to/«. Ed. II. . . . 2.10 

Antoninns ed. Stich 1.80 

ApoIIodoras ed. Bekker 1.— 

Appollon. Rhodins ed. Merkel . . 1.— 
Appian Qd.. Mendelssohn. 2 voll. . . 9. — 
Archlmedis opera omnia. Ed. 

Heiberg. 3 voU 18.— 

Aristophanes ed. Bergk. 2 voU. . 3. — 

einzelne Sttlcke . . . & — .45 

Aristoteles de partibas animal. 

ed. Langkavel 1.80 

de arte poetica ed. Christ . . — .60 

physica ed. Prantl 1.50 

Ethica Xicomachea ed.Stisemihl 1 . 80 

Ethica Eademia ed. Susemihl 1.80 

de coelo etc. ed. Prantl . . . 1.20 

de coloribas. aadibilibns, 

physiognomonica ed. Pranil . — .60 

politica ed. Susemihl . . : . 2.40 

magna moralia ed. Susemihl. 1.20 

de anima libri m ed. Biehl . 1.20 

ars rhetorica ed. Romer. . . 

Arriani expeditio ed. Abicht ... 1.20 

scripta min. ed. Eberhard . . 

Athenaens ed. Meineke. 4 voU. . . 12. — 
Angnstinns iter. ed. Dombart. 2 voU. 6. — 

Anlalaria ed. Peiper 1.50 

Antolycus ed. HuUsch 

Avienas ed. Breysig 1. — 

Babrias ed. Schneidewin — .60 

Boetias de inst. math. ed. Friedlein 5.10 

de consolatione ed. Peiper. . 2.70 

comm. in libr. Aristotelis Ttegl 

iqfitiveia? rec. Meiser. 2 voU. 8.70 

Bncolici Graeci ed. Ahrens . . . . — .60 

Caesar ed. Dinter, kplt 1.50 

ed. Dinter. 3 voll k 1.— 

de bello Oallico. Ed. min. . — .75 

ciTili. Ed. min —.60 

Gassias Felix ed. Rose 3.— 

Catallas ed. Muller —.45 

Catallns, Tiballas, Propertias . 2.70 
Cebetis tabula ed. Drosihn . . . . — .60 

Celsus ed. Daremierg S. — 

Censorinns ed. Hultich 1.20 



JC\ 
Cicero ed. Muller. Pari I. Opera 

rhetorica ed. Friedrich. VoL I 1.85 

— - Pars n. Vol. I. II., Pars IV. 

Vol. I. n. III, jeder & 2.10 

ed. Klotz. 5 part. 11 voll., kplt. 22.86 

orat. selectae ed. Klotz. 2 part. 1.50 

orationes sel. edd. Eberhard 

©t Hirschfelder .... . . 2, — 

epistolae selectae ed. Dietsch. 

2 partes 2.50 

epistolae ed.Wesenberg. 2voll. 6.— 

Commodianns ed. Ludwig. I «ib n 2.70 
Cornelias Nepos ed. Fleckeisen . . — ,30 

Cornatus ed. Lang 1.50 

Curtios Bufas ed. Vogel 1.20 

Dares Phrygius ed. Meister . ... 1.20 
Demosthenes ed. Dindorf. 3 voU. 4.50 

Auch in 6 Fartes, k pars —.75 

Editio maior. Vol. I. . . 2.40 

Dictys Cretensis ed. Meister ... 1.50 

Dinarchns ed. Blafs 1,— 

Dio Cassius ed. Dindorf. 5 voll. . 13.50 
Dio Chrysost. ed. Dindorf. 2 volL 5.40 
Diod. Siculus ed. Dindorf. 5 voll. 15.75 
Dionysins ed. Kiefsling. 4 voll.. . 10.80 

Dracontius ed. de Duhn 1.20 

Eclogae poet. latln. ed. Brandt . 1.— 

poet. graec. ed. StadtmUller. 2.70 

Epicorum Graecoram fragm. ed. 

Kinkel. Vol. I 8.— 

Erotici script. ed. Hercher. 2 voU. 7.50 
Euclidis e\em.ed.Heiberg. I,IIu.IV 
Eudociae violarium ed. Flach . . 7.50 
Euripides ed.Nauck. Ed.in.Vol.I AUkl.bO 

— - Vol. m. Fragmenta 2,70 

Einzelne Stlicke ft — .30 

Easebius ed. Dindorf. 4 voll. . . 15.— 

Eutropius ed. Dietsch — .80 

Fabnlae Aesopicae ed. Halm . . . — .90 
Fabulae Boman. ed. Eberhard. Vol. I 8. 75 

Florus ed. Halm 1.— 

Frontinus ed. Dederich 1.50 

Gains ed. Htischke 2.70 

Galeni scripta minora. Vol. J. 

ed. Marquardt 2.10 

Gellius ed. Hertz. 2 voU 8.80 

Heliodor ed. Bekker 2.40 

Herodian ed. Bekker 1.80 

Herodotas ed. Dietsch. 2 voU. . h 1.85 

Auch in 5 einz. Fasc. : 

Vol. I. fasc. I. lib. I. II. . . . — .75 
„ I. ,, n. lib. III. IV. . . — .75 
„ II. „ I. lib.V.VI. . . . — .60 

., II. „ II. lib.VII —.45 

„ n. „111. lib.Vni. IX. .—.60 

Heslodos ed. Flach —.46 

Hesychius Milesius ed. Flach. . . —.76 

Hieronymns ed. Herding 2.40 

Historia ApoIIonii ed. Riete ... 1.— 
Historici Graeci minores ed. Din- 

dorf. 2 voU 8.86 

Historicorom Bom. reU. ed. Peter. 4.60 



AIAKTIA^ YS CAPELLA 



FRANCI8CVS EYSSENHARDT 



RECENSVIT 



ACCEDVXT SCHOLIA IN CAESARIS 
GERMANICI ARATEA 




LIPSIAE 

IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI 
MDCCCLXYI 



LIPSIAE TYPIS B. G. TEVBNERI 



PRAEFATIONIS 
IN MARTIANVM CAPELLAM 

CAPVT PRIMVM 

M a r t i a n u s M i n n e i II s (uel M i n n e u s : nam solum 
genetiuum rasum Minnei codices exbibent, uid. p. 27 
adnot.) Felix Capella de nuptiis Pbilologiae et 
Mercurii qua aetate scripserit Remigius Antisiodorensis 
aeque inepte quaesiuit atque Martianum ab eo enarra- 
tum esse glossae multis codicibus seruatae testantur. ab 
lioc enim bomine profectam esse uitam Martiani, quae 
nomine auctoris omisso editioni Basiieensi anni MDXXXIl 
praefixa est, summa docet simibtudo, quae inter banc 
uitam et excerpia de commento Remigii in Martianum 
codicis Gudiani n. 335 intercedit. sed de boc interprete 
postea dicetur. 

Recentiore uero aetale de Martiani aeuo exjDosuit 
Meibomius in praef. uol. II mus. script. hunc antem inquit 
circa Apuleii tempora vixisse autumo^ qui similiter Gau- 
dentii Harmonicam et Nicomachi Geraseni Arithmeticam 
ueriit. sed liaec opinatio ea solum re nititur, quod pariter 

Iue Apuleius Graecorum illorum scripta Latine inter- 
itatus est, Martianus Aristidem Quintilianum in suum 
monem conuertit, quae nuUa plane causa est. 



IIII PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

Multi alii ueluti Vossius de poetis Latinis p. 66, Gad- 
dius de scriploribus non-ecclesiasticis (Florentiae 1648) 
p. 145, Vossius de Iiistoricis Latinis 1. III p. II p. 225, 
Saxius onomastici litterarii uol. I p. 517 p. 518 sq., Fa- 
bricius bibl. Lat. ed. Ern. uol. III p. 215, Funccius com- 
mentarii de incrti ac decrepita ling. Lat. senect. p. 204, 
Scbroeckliius historiae ecclesiasticae uol. XVI p. 155, Mar- 
tianum circa annum 470 p. C. n. uixisse tradunt nullis 
causis additis. nam ne Saxius quidem unde suam opinio- 
nem hauserit indicat ita disputans circa Leonis Thracis 
orientis A VG. ternpora iam senex (argumenlo * respersi 
capillis alhicantibus uej^ticis.' L. IX p. 336j scripsisse ui- 
cleri poiest cum quod Carthago reflorescere Roma contra 
senescere coeperat, arg. L. VI p. 204^216, tum quod 
^Securus Melior Felix, Rhetor circa Consulatum Paulini 
h. e. ut reor A. C. 498 adeoque Anastasio orientis AVG. 
eum ex mendosissimis exemplaribus emendarat. de cuius 
tamen aetate non una est hominum erudiiorum opinio. 
duorum enim quibus utitur Saxius argumentorum alterum 
ialsum est: nam Leonis temporibus Ronia non tam se- 
nescere coeperat quam potius prope emortua erat susten- 
latis tot cladibus et cum barbarorum imperio subiecta tum 
ab Alarico et Giserico direpta. Carthaginem autem eo 
tempore refiorescere coepisse uelim scire quis Saxium 
edocuerit. ego hac de re lustiniano polius credendum 
censeo, qui quam misera Africae condicio a VandaHs ex- 
l)ugnalae fuerit exposuit codicis I tit. 27. alterum argu- 
mentum Saxius ex subscriptione codicis Grotiani (cf. 
meae ed. p. 27, 6) petiit de qua copiose exposuit Otto 
lahnius commentationum academiae Lipsiensis uol. V 
p. 351 sq. illud igitur cum anno 498 Martiani aiicui 
exemplo subscriptum sit, anne credibiie est non uiginti 



DE VITA V 

annis post librum scriplum iam librum emendatum 
fulsse? 

Sed qui praeler hos in eadem fuere opinione, lacob- 
sius encyclop. Halens. uol. XV p. 118 sq., Bernhardyus 
lilt. Latin. enarr. p. 7G9, Baehrius lilt. Lat, uol. H p. 60G, 
alii, forlassc generis dicendi barbariem saeculum quin- 
tum exiens decere arbitrabantur. nos autem et homi- 
nem Afrum pusilla opera Apuleium imitatum sua pra- 
uitate saeculi ahcuius genio documenlo habere et unum 
cculum hac solum ratione ductos ex eis eligere quibus 
omnibus iam barbaries Latinos scriptores inuaserat, lu- 
bricum rati, scriptorem ipsum de se praedicantem au- 
dire quam nostris tantum ratiunculis nimium confidere 
malumus. 

Primum igitur propter p. 375, 4 rectissime in co- 
dicum inscriptionibus Martianus appellatur Carthaginien- 
sis. aeque certum esse iudicoMartianum nonRomaeuixisse 
et scripsisse sed Carthagine. namque apertis uerbis Satura 
dicit p. 375,5 quem Carthago alnmmim suum iugariorum 
uiciniam uidct ohsicJenicm, bene autem de Remigii opi- 
natione, quae in uita ed. Bas. inuenitur, Martianum partim 
Romae partim Carthagine scripsisse, in qua etiam Funccius 
I.I. alil, iudicauitTiraboschius (storiadella lett.ltal. 111118) 
Rafaello Volferano citando tautorita di non so quale Re- 
migio dice (I. 17 Comment. urb.) ch' ei viveva in Roma, 
ma non parmi che sia quesia auioriia hastevole ad accer- 
tarlo.' 

Praeterea autem et ex hoc loco et ex p. 195, 31 

quo desudatio curaque disiticiior iibi forensis rahula- 

iivnis pariihus inligaia aciem indusiriae melioris ohtudii . . 

Koppius recte conclusit forensibus causis agendis Mar- 

lianum occupatum fuisse. et in loco quidem modo laudata 



VI PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

inesse etiam illud potest Martianuiii antequam ad forensia 
negotia accederet studiis litterariis occupatum fuisse; ne- 
cessario autem non inest: potest enim Satura Martianum 
uellicans dicere statim ab initio liberaliorem animi ha- 
bitum causidici munus dempsisse uel quo minus indueret 
obfuisse. — sed hoc manifestum est nulla plane ratione 
Martianum Africae pro consule praefuisse, id quod cum 
alii concludebant ex p. 375, 1 tum F. lacobsius isque conlato 
loannis Saresberiensis loco (Polycrat. II 9); quem cur in 
auxilium uocauerit nescio: nam loannes ne uerbum qui- 
dem loco illo hac de re dixit. sed eandem fuisse Grotii 
opinionem ex inscriptione Grotianae editionis patet. ideni 
censuit Huetus in libro elegantissimo sur torigine des ro- 
mans (p. 120), alii haud pauci. at uero hoc profecto ni- 
mis ineptum est hominem qui p. 375, 6 sq. rei familia- 
ris tenuitatem deplorans seque ad uilia negotia ut uictum 
sibi quaereret inuitum descendere questum Africae pro- 
consulem fuisse arbitrari, quem divitem aut fuisse aut 
inter administrationem factum esse nemo ignorat qui Ro- 
mani imperii qualis tum erat condicionis gnarus est. prae- 
terea autem codicis I tit. 27 notitia post § 8 posita (lau- 
dauit locum Bethmannus Hollwegius , processus ciuilis I 
p. 97, 5) edocemur lustinianum praefecto praetorio Africae 
^pro annonis et capito . . . auri libras centum' per annum 
solui iussisse. inde autem nostro iure coUigimus procon- 
sulem Africae dum procousules Africae sunt uel plus ac- 
cepisse, quoniam is per omnem Africae dioecesin . . uice 
sacra id est ex principis delegatione iuris dictionem , so- 
lam autem proconsularem siue Tingitanam prouinciam 
sub dispositione sua habebat (uerba sunt Boeckingii ad no- 
titiam dignitatum cap. 2 p. 148 cf. Bethm. Hollw. p. 63, 18) 
et tantae dignitatis erat homo, ut ne sub praefecto quideni 



DE VITA Vir 

praetorio Ilaliae esset sed prouocatio ab eo statim ad 
ipsum imperatorem tieret (not. dign. II XVII et Bockingius 
[). 418). talem igitur uirum quis credat ea dixisse quae 
p. 375, 5 — 6 leguntur? sed quod grauissimum est 
p.375, 1 plane non dicitur Martianum proconsulem fuisse: 
aliqua enim ralione hoc in loco deprauato inesl Martianum 
apud Africae proconsulem causas egisse. 

Attamen refutanda etiam eorum opinio, quos p. V dixi 
Martianum florentem ad annum 470 uel circiter referre, 
in qua opinione etiam Koppius est (nota ad p. 74). hoc 
enim patet p.375, 1 ututlectio restituenda est Africae pro- 
consulem conmemorari. itaque nuilo modo de exeunte 
saeculo quinto cogitari Hcet cum notissimum sit Giseri- 
cum a. 439 Carlhaginem expugnasse prouinciamque 
Africam nonaginta quinque annos (ait lustinianus i. 1. § 1) 
Vandalos tenuisse, ut hoc certe tempore nullus fuerit 
Africae proconsuh praeterea ueroMartianus p.231,3 haec 
habet Carthago incliia pridem armis^ nunc feliciiate 
reuerenda. haec verba, quae eis quae ex Phnio III 38 ibi 
exscripsit, de suo addidit, profecto non addidisset, si eo 
tempore uixisset quo VandaH Africam tenuerunt, quos ad- 
uersus antiquos iacolas crudeHssime egisse et aHunde no- 
tum est et diserte exponit lustinianus 1. 1. sed in uniuer- 
sum patet Carthaginem eo tempore quo haec noster scri- 
psit iliustrem iiiam litterarum sedem fuisse quam Apu- 
leius celebrauit et de qua cf. Koppius 1. 1. et Bernhardyus 
lilt. Lat. p. 88. 

Restat ut negem Martianum post Vandalos a Beli- 
sario ex Africa depulsos uiuere potuisse. quod cum iam 
propter subscriptionem, de qua p. IlII dixi (cf. Rossi in- 
script. Christ. I p. 476 laudatus a Mommseno proleg. 
SoHn. p. XXX) statui nequeat, tum postquam a. 534 Africa 



VIII PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

lustiniani imperio subiecla est, nulli fuerunt Africae pro- 
consules, quocl colligitur ex Cod.I tit. 28 § 2 hisce uerbis 
concepta et ab eo (nimirum praefecto praetorio Africae) 
auxiliante deo septem proimiciae cum suis iudicibus dispo- 
naniur , quarum Tingi et quae procojisularis uocahaiur 
Carihago et Byzacium ac Tripolis reciores hal)eant con- 
sulares^ reliquae uero id est Numidia et Mauritania ei 
Sardinia a praesidibus cum dei auxilio guberneniur. (cf. 
Morcelli Africa chrisliana u. I p. 28.) quamquam Beth- 
niannus Hollwegius Africa inquit nebst Sardinien erhielt 
einen eigenen Praefectus Praeiorio, welcher ohne Vica- 
rius uber sieben Siatihalier worunler ein Proconsul gebie- 
ien sollie (p. 97). ego quidem de hoc proconsule diu 
scrutatus nihil inueni. 

Ea igitur de re cum vix dubitari posse uideatur, quin 
Martianus ante annum 439 uixerit, tamen accuratius aetas 
definiri nequit. etChristianae quidem fidei quod non nulli, 
ueluti Barthius, uestigia deprehendisse sibi uisi sunt, nihil 
egerunt: nec uola nec uestigrum apparet unde eum uel 
nouisse doctrinam illam concludas. unum sane superest 
aetatis in sano homine satis certum indicium. et enim 
p. 224, 19 haec leguntur illic promunturium Ceras Chry- 
seon Byzaniio oppido celebraium. haec igitur hominem 
ex auctore suo exscribere quam de sux) urbis quam Con- 
stantinus caput imperii factam splendidissime exornauerat, 
nouum nomen addere maluisse, si modo post annum 330, 
circa quem consecrata erat, uixit, quamquam uix humanum 
j)uto , tamen praestare uidetur homini huic uel hunc in- 
credibilem stuporem exprobrare quam talem sermonis 
barbariem saeculo post jChristum natum alteri obtrudere. 
uerum illud quod dixi in tali re uel in Martiano dubitari 
licerc num suo se auctori mancipare uoluerit dixi alius^ 



DE VITA Vllll 

cuiustlam loci recordatus, quo in urbe Romana comme- 
moranda Plinii (IIII 38) haec verba Italia dchinc pri- 
miqne eius Ligiires Vmbria Laiiwn uhi Tiberina ostia et 
Roma terrarum caput ita immutanit (p. 213, 2bJ Vmhri 
mox Latiumque atque ostia Tihcrina cfehincque ipsa ca- 
pui gentium Roma armis uiris sacrisque quam diu uiguit 
caeliferis iaudibus conferenda. itaque eo tempore quo 
Martianus scripsit Romae de antiquo splcndore aliquid 
detractum esse apparet, quod quid fuerit Irustra quaeres^ 
cum parum probabile uideatur Romae illam cladem com- 
memorari, quam passa est sede imperii Nicomediam et 
deinde Constantinopolim translata. 

Sed enim imbrem in cribrum ingessissemus hac de 
rc noslris uiribus disputantes, si de uita aUqua in Bartbii 
aduersariislatente de sua opinione nobispersuaderet quis- 
quis Ifi diariis litterariis lenensibus anni 1794 p. 350 de 
Saxii onomastico iudicium tulit. is enim de Fabricii uerbis 
quibus bibl. Lat. ed. Ern. uol. III p. 215 dixit in Casparis 
Barthii aduersariqrum inediti libri CXX cap. 13 exstare 
uitam Martiani ^MS, uetustissimo petitam ita disseruit Wir 
wissen . . aus einer andern zuverldssigcn Quelle, dass 
Caspar Barih in dem . . angefuhrten Theil der Adver- 
sarien dargeihan, dass Capella den Datis dieser Viia zu- 
folge unier den Gordianis und also in der Miite des 
driiten . . Jahrhunderts gelebi. at quemnam codiceni 
hunc fuisse putas, cum firmissimis argumentis demonstrari 
possit Barlhium quotquot Martiani codices enumeraue- 
rit lotidem foedissimo mendacio ementitum esse? qua de 
re postea dicam. ilaque uehementissima suspitio oritur 
spurcissimum istum nebulonem, ut Martiani codices multos 
miros plane ementitus est, ementitum esse hanc quoque 
uitam. ego olim in bibliolhecaLipsiensi, ubi ineditum istuni 



X PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

thesaurum seruari amici narrauerant , de eo quaesiui sed 
niliil inueniebatur. alii Halis eos esse affirmant, neque 
uero quidquam interest cum neminem fore suspicer, qui 
eos ualde desideret. 

CAPVT SEOVNDVM 

Codicum quibus ad recensendos Martiani Capellae 
iibros usus sum haec est descriptio. 

Codex B a m b e r g e n s i s (iM. L V 16. 8 laeckii n. 391) 
scriptus est ineunle saeculo decimo in membranis formae 
quadratae minoris. folia sunt ducenta. uiginti sex siue 
quaterniones duodetriginta et ternio dimidius. primi qua- 
ternionis primum folium, quod aut scriptura uacabat aut 
inscriplionem continebat, resectum est: ita cum foliuni 
primi quaternionis extremum regiutinandum esseC post 
sextum folium codicis, cuius haec sunt extrema nerba m 
pariicipaium operis consessumque suscep (p. 9, 20) , er- 
rore eius ut puto, qui codices Bambergenses a. MDCXI 
tractabat, religatum est post secundum quaternionem in 
haec uerba desinentem corpus auiem (p. 22, 24). pagi- 
nae uersiculorum sunt uicenorum singulorum. hunc 
librum qui religiosissime et nitidissime exarauerat na- 
ctus est emendatorera, qui eum cum aho eoque per- 
egregio conferret, quaeque discrepare animaduertisset, 
in eis primam scripturam aut cullello eraderet aut sive 
hneohs siue punctis adiectis induceret nouaque adderet 
scriptura minutiore quaeque ideo fortasse tanlum paullo 
sequioris aetatis uidetur. praeterea uero duo nisi falior ho- 
mines codicem tractauerunt, alter non multo post primum 
emendatorem, alter saeculo fere quarto decimo. et recen- 
tior ille statim semouendus est, cum facillime aetas co- 



DE CODICIBVS xr 

gnoscatur: pauca quae mutauit et addidit singillatini eno- 
taui. uerum antiquior iile nec facile nec semper omnino 
distingui potest a primo librario primoque emendatore. 
itaque ne falsam accurationis speciem iactarem, quidquid 
emendatum est a duobus primis emendatoribus littera b 
insignire quam distinguere quae distingui nequeunt ma- 
lui. emendauit autem bic ex ingenio quaedam sed leuicula 
omnia idemque aut egregie fallor aut addidit glossas pau- 
cas ad primum nonumque libros ineuntes. ceterum saepe 
ilifficile est intellectu quid primitus scriptum fuerit, ali- 
(luotiens dispicere omnino non polui. rasuras significaui 
stellulis. — unum restat de quo confidenter quidquam 
statuere uix audeo. cum enim antiquum illum emenda- 
torem ex uno libro codicem emendasse omnia indicia 
suadeant, mira illa adnotatio quae facta est ad p. 24, 13 
meae ed. hoc in quibusdam codicibus non habetur non 
uideo quo modo explicari possit, nisi librum ex quo Bam- 
bergensis eniendatus est ipsum recensione aliqua ortum 
esse putes. qua in re uide ne nimis audacter hunc codi- 
cem ipsum illum credamus, quem a. 498 Romae docta 
aliqua recensione ortum esse antea significaui, quod si 
uerum est, parum probabile uidetur inuentum iri librum 
quo minus corrupta huius scriptoris uerborum conforma- 
tio contineatur. 

Codex Ileichenauensis nunc Caroliruhensis 
n. LXXin scriptus est saeculo aut decimo exeunte aut un- 
decimo itteunte in membranis formae maximae oblongae 
ad exemplum aut eius ipsius aut persimilis hbri, ex quo 
13amhergensis descriplus est. quae in exarando erraueral 
iibrarius, ea ipse ut uidetur postea ex archelypo suo 
correxit, sed ita ut ex coniectura nihil emendaret. itaque 
ex hoc libro coniuncto cum Bambergensis testimonio 



XII PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

Martiani uerba restitui potuissent nisi in Reichenauensi 
propter situm et uniorem putrefieri coepto carie unius 
cuiusque folii particula deleta esset. quae igitur inReiche- 
nauensi legi amplius non poluerunt, suppleui ex codice 
Darmstattensi n.CLXXXXIilsaeculi autdecimi exeuntis 
aui undecimi ineuntis. qui cum Reichenauensi similHmus 
sit neque noui quidquam afferat praeler aliquot leuissimi 
momenti emendationes, quamquam totum contuli, tamen 
non laudaui nisi ubi ille deficiebat. superest ut moneam 
eius modi emendaliones, quibus veluti enem primitus scri- 
ptum postea menimmwiddwm est, menon adnolasse nisi uhi 
eandem in utroque codice emendationem deprehendissem. 
praeterea non notaui, certe notare nolui, afrodiie armonia 
archanns foehus sydus armonia, elementa ae et e commu- 
tata. assimilationem ubi alter codex seruauerat in taiibus 
quale est inpendere, non notaui in altero esse impendere, 
Hos tres libros domi contuli cum exemplo Koppiano 
summam cum bibholhecarum praefectorum tum regii 
ministri liberalitatem expertus. et Rambergensi quidem 
ad quintum Martiani librum recensendum Carolus 
Halmius ante me ita usus erat, ut paucis mutatis liber 
ille ex praestantissima rhetorum editione repetendus esset. 
idem rectissime de Vlrici Koppii opera iudicauit, 
qui postquam uir Hassorum Electori negotia publica pri- 
uataque ineunte hoc saeculo curasset, Electore fugato 
senex ad haec sludia accedens Darmstaltensem et Rei- 
chenauensem in sua editione ita adhibuit, ut uulgata 
lectione plerumque seruata raro eos inspiceret, rarius 
lectiones accurate exscriberet. huius rei exemplorum 
satis Halmius in adnolatione posuit, pauca ego in 
commentario notaui, unum addam non ut senem cb- 
iurgem neque disciplina seuera eruditum neque ingenio 



])E CODICIBVS Xlll 

quaimiis acuto tamen paruin subaclo ita frctum, ul 
i[)se sapere quam superstitionem de vulgata firmiter 
retinenda abicere mallet, sed nequis meam fidem cali- 
dius impugnet, ubi me secus quam Koppium de codici- 
bus relerre aut uerba ab eo in textu seruata a me tacite 
codicum meorum auctoritate reiecta inueniet. p. 252, 8 
uulgabatur sextiim ek buo juecujv buva)Lievq dXOTOC 
quod retinuil Koppius, nam *nos' inquit ^codices se- 
quimur', Carolus Boettgerus in egregia commenta- 
tione, quae inserta est labnii arcbiui suppl. uol. Xlll 
j) 590 — 622, ex Euclide restituere uolebat sextum priiov 
Kai iLiecov buvajievq dXoTOv: illud ipsum in meis codicibus 
inueni. ila compluries uerba codicum omisit ueluti p. 237, 
17 meae ed. tamen progrediente labore inuitus quasi con- 
iecluras excogitare coeperat interdum optimas et omnino 
de intepretando obscurissimo scriptore aduectis aliorum 
locis optime meruit. praeterea ulilissimam operam posuit 
in laudandis bominibus doctis qui Martianum in trans- 
cursu tetigerunt. his igitur in rebus me illo saepissime 
usum esse Koppii nomine non addito scito siquis haec 
lecturus est. 

lam Bambergensis liber quantum omnibus qui huc 
usque innotuerunt praestet abunde ex commentario meo 
apparebit, ut nihil opus uideatur hic singillalim enarrare 
quotiens eo usus emendauerim , quae in omnibus aliis ui- 
liose circumferuntur, aut suppleuerim quae in aliis de- 
siderantur omnibus. dicendum autem est de aliquot co- 
dicibus uetustis quorum ab optimis amicis notitiam accepi. 
nam Lucianus Muellerus mea causa codicem Ber- 
nensem iuspexit, Augustus Wilmanns Reginenses, 
AndreasLaubmann Puteaneum et Regium Parisinos, 
Carolus Zangemeister Palatinum Valicanum. et 



XIIII PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

Bernensis quidem n. 56 b membranaceus scriplus est 
saeculo decimo, integrum Martianum continet, scholia ad- 
scripta sunt. Puteaneus eiusdem saeculi est numero 
7900 A insignitus, Regius saeculi noni num. 8669, Re- 
ginensem oiim Francisci Nansii num. 1987 amicus ait 
saeculo aut nono aut decimo scriptum esse omnesque 
Martiani libros continere, Reginensem n. 1535 saeculi 
decimi esse: extrema uerba esse sonus vero diuisit. Pa- 
latinus n. 1577 saeculo XI scriptus est, continet libros 
sextum septimum octauum. itaque graviores corruptelae 
in nullo horum codicum sanantur (tum codicem aliquem 
non nominatim affero ubi nullam de illo loco ex eo no- 
tiliam accepi) ueluti p. 11, 26 in Puteaneo et Regio est 
instanti concedere tibi sectus soliius aperire; in Regi- 
nensi 1987 instanie con^ce^dere (corr. ex contendere) 
iibi fecuf (r et puncta supposita a m. rec.) soliius 
aperire; in Reginensi 1535 instante concedere tibi sectus 
soliius apperire (corr. in a^perire). — p. 62, 29 in Pu- 
teaneo quis (corr. a m. sec. in quos) numae mulios (corr. 
a m. recentissima in mulius) successor indicai qui; in 
Regio quis nu*e {nume man. sec.) muiius successor in- 
dicatur qui; in Reginensi 1987 quis numece (cor. al. m. in 
nume) mulius successor indicat qui; in Reginensi 1535 
quis numae [numae a m. rec. scriptum est ut quid primi- 
tus fuerit dispici non potuerit) multus successor indicat 
qui. — p.20,30 in Puteaneo coitidianis motibus agitarent 
pede ire formantis speculo relucebat; in Regio' cotidianis 
moiibus agiiarent pede ire formaniis speculo relucebai; 
in Reginensi 1987 cotidianis motibus agitarent pidei 
(corr. rec. m. in pedei) reformantis specido relucebat; 
in Reginensi 1535 quotidianis moiibus agiiarent pidei re- 
formantis speculo relucebai. — p. 47, 22 in Puteaneo 



crebroque capilUtio uulsa anibifariuinqve niial (supra 
e niial add. i miiale sec. ni.) secum congressa miiificai; 
in Reginensi 1987 crebroque capilliiio uulsa ambifarium- 
que miial (m. rec. corr. in amital) congressa (m. rec. 
supra add. secum') miiificai; in Reginensi 1535 crebro- 
que capilliiio uulsa ambifariumque niial secum congressa 
mitificat, deinde ras. nouem uel decem litterarum. — 
p. 140, 21 in Puteanei folio nunc deperdito legebatur; 
in Regio est tum in iogaiis agminibus sosantios gracos; 
in Reginensi 1987 tum in iogatis agminibus sosantios 
grecos (corr. m. rec. in gracchos)\ in Reginensi 1535 
tum in togaiis agminibus sosantios grechos (corr. al. m. in 
grachus); in Bernensi ium in iogaiis agminibus sosaniios 
gracchos. — p. 209, 19 in Puteaneo idem cornelius post 
capias indos per germaniam nauigauit; in Regio et Pa- 
latino 1577 et Bernensi idem cornelius post captos indos 
per germaniam nauigauit\ in Reginensi 1987 item (corr. 
al. m. in idem) cornelius post capios indos per germiniam 
l corr. al. m. in d) nauigauii; in Reginensi 1535 idem 
(Ornelius posi captus indos per germanicm nauigauit, 

Praeterea luculenta exempla demonstrant quae in 
meis libris uitiose circumferuntur, emendata in codicibus 
ceteroquin multo peioribus, ne ea quidem emendata in- 
ueniri in ceteris codicibus uetustis. ueluti p. 6, 20 octauis 
cst in Bambergensi Darmstattensi Reichenauensi, sesquio- 
clauis quod requiritur exVossiano interpolato scribendum 
eral, ociauis exhibent PuteaneusRegius uterque Reginensis 
Bernensis. apparet igitur talia in codicibus interpolatisnon 
ex uetusta traditione sed nouicia coniectura exarata esse. 
Omnium autem grauissimi duo loci sunt, quorum alter 
( st p. 174, 11. ibi cum Halmius inter verba curas regere 
nnimorum et eipujveia est rectissime baut pauca inter- 



XVI PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

cidisse statuisset, plane eadem leguntur in eis quorum noli- 
tiam accepi libris. nam in Puteaneo est fit elegans clausula 
ui est curas regere animorum ironia esi simulaiio ; in Re- 
ginensi 1987 /li elegans clusula (add. ut est curas regere 
animorum ab al. m.) Hironia esi; in Reginensi 1535 fit 
elegans clausula ut esi. Ironia esi; in Bernensi/^^ eligans 
clausula ut esi curas regere animorum. yronia esi; ex 
Regio amicus hunc locum non enotavit. deinde uero 
p. 204, 20 hanc sententiam illis aesiaie grandes noctes pro- 
lixosque hyeme dies, qua carere non possumus, omiltunt 
Reichenauensis et Darmstattensis et in textu Bambergen- 
sis, addidit in margine Bamberg. antiquus ille librarius ex 
suo exemplo, quam quisquis codex omiltit eum apparet 
prae Bambergensi neglegendum esse: omittunt autem 
cam omnes ab amicis inspecti. adscribam quae illo ioco 
in codicibus leguntur. Puteaneus praebet licet esiate 
grandes dies ^lixasq. nocies nodq. sepieirio ospicabii 
illis lateai sine fine; Regius lic^ esiaie grades (corr. a 
sec. m. in grandes) dies ^lixasque nocies {hime add. sec. 
m.) notq.y sepientrio cspicahilis {illis add. sec. m.) laieai 
sine fine; Reginensis 1987 licet (in add. rec. m.) aestaie 
grandes dies prolixasque noctes nobisque septenirio con- 
spicabilis {illos a rec. m. inler lin. add.) laieat sine fine; 
Reginensis 1535 licet aesiaie grandes dies prolixasque 
(•/• hieme add. inter lin. m. rec.) noctes nobisque sepiemp- 
trio conspicabilis (•/• illis add. inter lin. rec. m.) laieai 
sine fine. e Bernensi nullam notiliam acccpi. 

Hos igitur omnes codices ex uno archetypo deriuatos 
esse docet cum corruptelarum grauiorum similitudo et 
giossematum apertissimorum numerus tum lacuna ilia, 
quam Halmius deprehendit p. 174, 12. et de iiUs quidem 
satis est ad commentarium meum prouocare, de hac dixit 



DK CODICIBVS XVII 

Halniius ad rlietores Lat. p. 477, 32. hiiic textiis depra- 
ualioni qui succurrere studuerint fuisse iam niedia aetate 
satis niuitos ex codicum interpolatorum numero apparet, 
(juorum opera aliquot locos leuiter corruptos emendaui, 
quos tamen integros conferre quam inutilis tam ingentis 
fuisset laboris: desumpsi eorum lectiones ex Koppii ad- 
notatione. itaque aliquot bonas emendationes praebue- 
runt Hugianus codex Friburgi seruatus, Vossianus 
quo Arntzenius usus est (miscellanea. Traiecli ad Rh. 
CIOIOCCLXV) Dresdensis, Ettenheimmuensteren- 
sis nunc Caroliruhae seruatus. Monacenses Roppius 
liabuit septem , quorum antiquissimum — saeculi X est — 
adhibuit Haimius eumque iam uehementer interpolatum. 
ad interpolatos etiam Bodleiani pertinere uidentur, 
quorum tamen perexiguam notiliam Koppius praebet. in- 
terpolati etiam Leidenses sunt, quorum Oudendorpius 
in commentario Apuleiano frequentem menlionem iniecit. 
paucorum locorum emendationem debeo codici Bamber- 
gensi n. 393 qui solum nonum librum continet (uid. 
p. 350, 25. 354, 9. 372, 13 sq.). multa deinde uitia et ple- 
rumque quidem ut uidetur ex sua coniectura sustulit qui 
primus Martianum edidit ex codice satis corrupto Fran- 
ciscus Vitalis Bodianus Vincentiae a. MCCCCXCIX ; aliquot 
Bonauentura Vulcanius quiMartianum ita euuIgauitBa- 
sileae una cum Isidoro Hispalensi a. MDLXXVII, ut quas in 
marginem reiecerat boni alicuius libri lectiones eas ad 
uerba scriptoris emendanda rarissime adhiberet; nulla qui 
curauerunt edilionem Basileensem anni MDXXXII, 
Lugdunensem a. 1592, quam mutata inscriptione ex 
Lugdunensi anni 1538 repetitam esse dixit Ebertus: 
ego enim solum posteriorem uidi. praeclaram deinde 
operam Martiano impendit Hugeianus Grotius puer 

MARTIANUS CAPET.LA b 



XVIII PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

qiiattuordecira annos natus, quamquam non dubito quin 
plus praestituriis fuisset, si codicem suum meis similem 
accurate exciitere dignatus esset. nihil egit Waithardus, 
ne Graecas quidem iitteras depingere ualuit Goezius, 
quorum uterque priores duos libros edidii alter Bernae 
a. 1763 alter Norimbergae a. 1794. ego quantum po- 
tui suas omnibus editoribus coniecturas adscripsi, qua in 
re illud male me habet, quod quae inter Bodianum et Vul- 
canium prodiere editiones praeter Basileensem non uidi, 
ut aliquotiens Vulcanium aliquid emendasse adnotauerim, 
de quo ille contra consuetudinem nihil dicit, ut suspitio 
oriatur eis in rebus ab illo anteriorem editionem , fortasse 
Mutinensem, expressam esse, qua tamen Ebertus princi- 
pem modo repetitam esse contendit. 

De meis in emendando rationibus unum addam indi- 
gestum in particulis ab ipso excogitatis sermonis tumorem 
tam intactum relictum esse quam foedam neglegentiam in 
locis aliorum scriptorum a Martiano excerptis. ita factum 
est ut aliquotiens Luedeckio (deMarciani Capellae libro 
sexto Gottingae 1862) Boettgero (uid. p. XIII) Meibo- 
mio non obtemperauerim in eis emendandis, quae quam- 
quam aperte uitiosa sunt, si rem spectas, tamen potius scri- 
ptoris immani oscitantiae et neglegentiae quam librariorum 
socordiae et libidini tribuenda uidentur. in uocabulis scri- 
bendis ita codicibus me mancipaui ut saepe quae aperte 
falsa sunt retinuerim, saepius constantiam et aequabilita- 
tem sciens neglegerem. 

Superest ut codices enumerem quorum notitiam non 
plenam et perfectam sed eam tamen habeo ex qua apparet 
Martianum Capellam a medii aeui hominibus dignum iu- 
dicatum fuisse ex quo adulescentes in scholis institueren- 
tur, cuius rei diserta testimonia iam C. Barthius (ad 



DE CODICIBVS XVIIII 

Claudianuni p. 32) et I. A. Fabricius (bibl. Lat. III 214 ed. 
Ein. et bibl. med. aet. I p. 330) adtulerunl ut satis ui- 
deatur quoad fieri possit, indagare ex. quo tempore in 
scholis Martiani libri adhiberi coepti sint. 

Igitur iam Fabricius hunc Gregorii Turonensis 
locum laudauit (hbr. X extr.), quo auctor successorem 
quisquis futurus erat , adhortatus ut Hbrum suum diligen- 
ter conseruet cum alia tum haec dicit ^quod si te sa- 
cerdos dei quicunque es Martianus noster septem dis- 
cipHnis erudiit id est si te in grammaticis docuit legere, 
in dialecticis altercationum propositiones aduertere, in 
rhetoricis genera metrorum agnoscere, in geometricis 
terrarum linearumque mensuras colligere, in harmonicis 
sonorum modulationes suauium accentuum carminibus 
concrepare: si in his omnibus ita fueris exercitatus ut tibi 
stilus noster sit rusticus, nec sic quoque deprecor ut auel- 
las quod scripsi. ' et in codice Colbertino haec quae ad- 
scripsi cum tota extrema Hbri decimi parte omitti adno- 
tauerunt Guadetus et Tarannus in edit. Paris. anni 1836 
simul Cointium ^ea quae secuntur a quopiam neoterico 
addita fuisse ' censere obseruantes. et facile profecto es- 
set iudicare hac de re , si editores Gallici pauilo maiore 
cura et de codicum suorum auctoritate retulissent et ua- 
rietatem scripturae adnotassent. nam hoc haud scio an 
ex editorum silentio concludi possil legi epilogum illum 
in codice Camaracensi (^saec. VIII et IX exarato') et 
Regio B. similiter enim in codice Cluniacensi aha pro 
hoc epilogo substituuntur , multo minus ea quidem ut 
uidetur apta. sed cum inter praefandum (p. XIII) ^Re- 
gium B fere in omnibus cum Cluniacensi conuenire' di- 
xissent, iure de eorum fide dubites, qui hoc loco de Regio 
B nihil adnotarunt. tamen ueri simile duco in alns codi- 

b* 



XX PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

cibus uelut in omnibus editionibus anterioribus epilogum 
illum legi neque qui falso acumine uti noluerit aut in 
rebus aut in uerbis quidquam inesse censebit quo Gre- 
gorium Turonensem epilogum ilium operi suo addere 
noluisse appareat. itaque cum Gregorius anno 539 na- 
tus sit, iam exeunte saeculo p. C. n. sexto Martianus scho- 
las occupauit, cum qua re optime conuenit quod iam a. 
498 Martianum emendatum esse apparet ex subscriptione 
de qua dictum est p. IIII. 

Duoslocos adscribam aPhilippo laffe mihi indicatos 
quanto in honore illis temporibus Martianus habitus sit 
declaraturus, alterum excerptum ex epistula Wibaldis Cor- 
beiensis ecclesiae procuratoris ad Manegoldum anni 1149 
(laffe mon. Corb. I p.279) ^sed uide ne errauerit iudicium 
tuum quod in me scientiam et facundiam predicasti quae 
illo Marciani Capellae multiplici et enigmatico epithalamio 
figurantur. Artes quae dicuntur liberales et cetera quae 
de medicina uel agricultura scribuntur ah optimis prae- 
ceptoribus accepi. .' alterum ib. p. 275 'quociens Mercurii 

et Philologiae coniugium considero ' cett. 

Et totum quidem opus complecti uidentur 
Autricensis 1, membr. 4 (Haenel cat. p. 130.) 
Autricensis 2, *M. C. de nuptiis philosophiae ; 
tractatus de artibus et scientiis uariis.' 

Aurelianensis ^M. C. d. n. ph. et M. ' saec. XV. 
membr. 12. (Haenel p. 130.) 

Bruxellensis membr. 4. (Haenel p. 763.) 

Cantabrigiensis 1 (codices Parisiis et in Brit- 

tania seruatos quia qui huc pertinent libri non ad manum 

sunt ex Montefalconio laudo) 'M. M. F. C. de septem arti- 

bus liberalibus tractatiis'. Cantabrigiae in bibl. publica. 



i)E tUJJlCIBVS XXI 

(Cat. MSS. Angl. 1, 3, 2434, 254). hoc uidetur Koppius 
iisiis esse 

Cantabr. 4 ^M. C. d. n. Ph.' Miber antiquisslmus 
et Saxonicis scriptus characteribus. (Cat. MSS. Anghae I, 
3, 1458, coUegii S. Benedicti 181.) 

Cantabr. 5 *M. Min. Cap. ciim commentario uel 
glossa Alexandri Neckam. Cat. MSS. Angl. 1, 3, 1462. 185. 

Vossianus 1 'M. C. cum scholiis. Cat. MSS. 
Angl. II, 1, 2389. 64. bibl. Isaaci Vossii. 

Vossianus 2 *M. C Cat. MSS. Ang. II, 1, 
2652. 327. 

Vossianus 3 'M. C. Grotii uiri doctissimi manu 
cum manuscriplis coliatus. ' Cat. MSS. Angl. II, 1, 
2822. 80. 

Ottobonianus (bibl. CardinaHs Ottoboni Romae. 
Montf. I p. 187 d) ^M. Cap. XIV saeculo.' 

Cassinensis (Montf. I, p. 218 a) 'M. C. d. n. Ph. 
et M. cum schohis.' 

Cassinensis2 (Montf. ib. p. 226 a. — bibl. Cassi- 
nensis n. 332) ^M. C. d. n. Ph. et M.' 

Caesenas ('Seiecta ex bibl. fratrum minorum Cese- 
nae quae olim fuit Malatestarum' Montf. I, p. 434 d) 
'M. C. d. N. Ph. et M. Item de gramm. Rhetor. Geometria 
et Arithmetica.' 

Taruisianus (^Ex biblioth. Grimana. bibl. Tarui- 
siana.' Montf. I, p. 482b) 'M. C 

Venetus (in bibl. Sti. loannis in Viridario p. 27. 
Montf. I p. 486 c.) ^M. C. opera.' 

Ambrosianus 1 F 119 Sup. membr. fol. min. 
saec. XV continet lib. I — VIIII § 902. de eo et de altero 
Ambrosiano (uid. p. XXVI) olim a me inspectis neque ul- 
lius pretii habitis confirmauit me Guilelmus Slude- 



XXII PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

mund qui particulam utriusque cum exemplo Koppiano 
collatam liberalissime mecum communicauit. 

Parisinus 1 (Montf. II p. 755 a. n. 5073) 'M. C. 
cum commentariis.' 

Parisini 2—6 (ib. n. 5302-4. n.5302^ n. 5312) 
M. C. libri 9.' 

Parisinus 7 (ib. n. 6111) 'M. C. de 7 artibus 
liberalibus.' 

Parisinus 8 (ib. p. 309 b. Bibl. Caroli de Mont- 
chal archiepiscopi Tolosani, cod. CXXXIV.) 'M. C. de 
nuptiis Ph. in uelustissimis membranis.' 

Colbertini 1—3 (Montf. II p, 928 b. in bibl. regia 
Parisina bibl. Colbertina cod. 637, 1496, 1918) ^M. C. 
d. n. Ph.' 

Sangermanensis 1 (bibl. S. Germani a Pratis, 
Montf. II p. 1131 d, n. 529) ^Mart. Minei Felicis Capellae 
iibri IX de nuptiis Philologiae. De Grammatica. De arte 
Dialectica. De Rhetorica. De Arithmetica. De Astrologia 
et de Musica.' 

Sangermanensis 2 (ib. n. 638). inter multa alia 
"^Mart. C. opuscula.' 

Monasterii S. Martini Sagiensis (n.29Montf. 
II p. 1249) 'M. M. F. C. libri 9 de n. Ph. cum commenta- 
riis Remigii' in fol. 

Monasterii B. M. de Becco (Montf. II p. 1256d. 
Catal. Manuscr. mon. B. M. d. Becco n. 221)^Marci Minei 
F. C. de n. Ph.' ctt. deest initium et fmis. fol. Tasciculus 
uariarum chartarum, quaternionum ctt. hinc inde auul- 
sorum. Ita in unum collegimus quia suis locis restitui non 
potuerunt.' adcuratius de hoc codice egit Rauaissonus, 
Rapport sur les bibliotheques des departements de Vouest 
Paris 1841 p. 515. 



DE CODICIBVS XXIII 

l*arisinus 9 (in bibl. S. Victoris Parisiensis Montf. 
H p. 1373) 'M. C. d. n. Ph.' 

Abrincatuanus {Bauaissoti , Bapport cli. p. 126 
JJibliotheque d'Avranches n. 2958. 4. saec. X. bic codex 
primo loco continet:) 'Incipit liber de nuptiis M. et Plii- 
lologia Marciani Minei. Le texie de Marcien C, est ac- 
conipagne sur les marges et entre les lignes.de quelques 
gloses, remarquahles seulement par les traductions ex- 
actes qUelles donnent des mots Grecs. A ce signe je 
croirais reconnaitre la main de Jean Scot Erigene, qui 
passe effectivement pour avoir commente Marcien C' 

Guelferbytanus 1. (Ebert catal. p. 39. n. 149 fol. 
^aec. XIII. membr. Gud. %2.) ^Marc. Cap. De n. Ph. et M. 
libri IX. Luculenter exaratus.' 

Vindobonensis2 (Endlicheri CCCXLVI) membr. 
4. saec. XV. ' Martiani Minei Felicis Capelle aphri Kar- 
Ihaginensis de septem liberaUbus artibus incipit hber pri- 
mus de nupciis philologiae. ' (sed si Endlicherum recte 
inlellego continet tantum Ubros I et II.) 

Vrbinatem n. 329 exeunte saec. XV in membranis 
scriptum esse affirmat C. Zangemeister. omnes VIIII libros 
continet. scholia nulla adscripta sunt. capitulis tituU additi 
sunt. 

De Vaticanis qui totum opus continent iam dictum 
est p. XIIII. 

De Monacensi nunc inter Latinos n. 14729, oUm 
Rat. S. Emeranus 729, Koppu Mon. C, dixi p. XVII, de 
ceteris Monacensibus nec Koppius accurate quidquam dixit 
neque C. F. Hermannus (praef. ed. Koppianae p. IX). 
nsus est autem Koppius praeterea 

Monacensibus sex. secundus est inter cod. 
Mon. Cat. n. 4559. praecedit Sallustius sed scriptura 



XXIIll PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

diflert. Koppius haec inscripsit ^Benedictoburanus 59. 
4'°. A nie littera D signatus, codex ille ipse est queni 
Pezius (in ihesauro anecdot. T. III. P. III p. 619) laudat 
eique septem seculorum aetatem adscribit. . . ' continet 
1. I et II cum scholiis. tertius inter Mon. lat. est 
n. 14271, antea Rat. S. Emmer. 271. continet librum I 
et II cum glossis , (Koppii B) et S. Gregorii homil. refer- 
tur ad saec. XI. — itidem antea Ratisbonae in coenobio 
S. Emm. (401) fuit qui est inter Mon. cod. lat. n. 14401. 
praeter Martiani librum quartum Boethii scripta quae- 
dam philosophica continet. saeculi est XI aut X , Koppii 
F. — Koppi cod. A uidetur esse Rat. S. Emm. 70. Mon. 
Cod. lat. 14070 uaria et Martiani l.VI etVII continens. — 
Mon. cod. lat. p. 14792 (saec. XI) Koppii G puto est. in- 
sunt libri I et II cum commentario. — de E qui solus 
restat adcuratiorem notitiam nuUam habeo^ 

LugduniBatauorum hice codices Martiani asser- 
uantur secundum * Cat. libr. Man. qui inde ab anno 1741 
bibl. Lugd. Bat. access. descr. lac. Geel 1852' p. 89 
^Martiani Minei Felicis Capellae de nuptiis Philologiae 1. I 
et II (f. 233 u. — 269 r.) Inscriptio recenti manu : Mar- 
cianus de nuptiis philologie. E bibliotheca Coenobii S. 
lacob Leodiensis. Vid. eius Catal. n. 262.' praeterea in 
uetustiore * Catalogo libr. tam impress. quam manuscr. 
Lugd. 1716 hi Martiani libri commemorantur ^ 1) p. 326 
Martiani M. F. C. Afri Carthaginiensis de VII liberaUbus 
artibus in membranis. Codex antiquissimus. Bibliothecae 
donatus a Petro Scriuerio. 1606 ipsis Idibus Octobribus. 
Adduntur effigies Schematum Geometriae. In membranis 
siue columnis 36. Cf. Van Wyn. Huisz Atende leuen. 
Vol. I p. III p. 270' (hunc ego librum inspicere non 
potui). ^XVm F. 36.-2) p. 328 Martiani M. F. C. 



DE CODICIBVS XXV 

libri VII (ibi onim finil) de nuptiis Philologiae cuni ad- 
scriptis hic illic glossis. Dominus Egbertus Archiepisco- 

pus Tradercensis obtulit bunc librum qnem Vene- 

rabilis Dominus Gherardus De Poelgheest abbas eiusdem 
loci religari fecit anno Dom. 1465 in mambr. XVIIl. 
F. 87. — 3) Idem integer plane ut habeat libros VIIII 
quos ita finit ^Martiani M. F. C. Afri Carthaginiensis de 
Armonia liber VIIII explicit. In membranis XVIII F. 88. — 

4) p. 372 Martianus M. F. C. A. K. libri de nupt. Phil. et 
Merc. siue de arte Grammatica. In charta. Ex bibl. Mel- 
dus Therenot. XIX 0. 36. — 6) p. 331 Marcianus Capella 
cum glossis densis. In membrana manu antiqua. — 

7) p. 370. In membran Nomina prouinciarum gen- 

tium urbium insularum et Paradisi fluminum etc. uhi est 

nomen Marciani F. C — 8) p. 371. Descriptio orbis 

terrae uel sphera geometrica Marc. M. F. C. A. Carth.' — 
his accedunt editiones Martiani cum codicibus m. s. con- 
latae hae quas item in bibl. Lugd. asseruari scribit Bahl- 
mannus * 1) Capella. 1599. Cum notis MSS. A. Gronouii 
0. 33. — 2) Capella. Vicentiae 1499 cum adnot. MSS. a 
Perizonio XVIII. 0. .32. — 3) Mart. Cap. per Bonauentu- 
ram Vulcanium Basiieae 1577. Cui a uiro docto nonnulla 
sunt adscripta. — 4) Capella, Satyricon cum notis Hug. 
Grotii. Lugd. Bat. 1599. Cum annot. G. L Vossii. in 8. — 

5) Capella. Septendecim paginae sunt collatae cum MSS. 
in oct.' haec mecum olim per litteras benignissime com- 
municauit Franciscus Bahlmannus. 

Duos priores libros complectuntur 
(de Monacensibus dictum est p. XXIIII) 
Ambrosianus M. 37 sup.^membranaceus saeculi 
XIIII formae oblongae minimae. 

Berolinensis (Lat. fol.25) cum glossa amplissima. 



XXVI PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

membr. scriptus est a. 1483. fuit D. Weimanni canceliarii 
Ciiuensis. praeterea continet Boetiiium de consol. pliil. 
corruptissimus et interpolatus. 

Gissensis n. 82. 4. min. membran. saec. XIIII. ex 
coliatione quamOtto (comm. critt. in codd. bibl. acad. Giss.) 
publici iuris fecit nullius eum pretii esse apparet. glossis 
Otto solus opinor delectatus est (p. 14 sq. et p. 269 sq.). 

Dresdensis (Falkenstein p. 262) saec. XV. inter- 
polatum eum esse ex Roppii commentario apparet. 

Guelferbytanus 2 (Ebert cat. p. 40. n. 150 
membr. 4. saec. XIV). 

Lipsiensis (Cat. MSS. ed.Naumann. Grimmael838. 
4: Cod. Gr. et Lat. n. XL. cum alia tum) ^Marciani C. 
duo priores libri cum scholiis copiosissimis quae recte 
Weberus ^expositionem doctam et amplissimam vocat.' 
Incip. Tu quem psallentem thalamis et matre Camena. 
Expl. Faueantque muse et chelis latoia. Scholiasta eadem 
pag. qua Lucanus explicit sic incipit: Titulus iste qua- 
tuor nomina dat auctori suo. Explic. si faueat latoia 
chelis, id est apollinis. 

lacobaeus (*in aedibus lacobaeis' Cat. MSS. Angliae 
II, 1, 8599. 877). 

Basileensis F I 22 cum commeniario et uita 
(Haenel p. 130), cum interpolatis facere uidetur. de 
Hugiano dixi p. XVIL 

Gothanus membr. saec. XI cum glossa (cf. lacobs 
et Vliert.) meum in usum olim C. Zangemeister contulit. 

Vindobonensis 1 (CCCXCIV Endl.) 'MartianiCa- 
pellae de N. Ph. et M. 1. IL' inscriptio: ^Marciani Minii 
capelle liber primus incipit. ' subscriptionem saec. XVI 
additam esse Endlicherus ait hanc ^expUcit aurea lingua 
uel angelicus doctoris Bragurdini.' 



DE CODICIBVS XXVIE 

Primum librum 
Reginensis 1377 membranaceus, saeculi XII. 
Reginensis 244 (olim 202) membr. saec. XII. 

Secundum et tertium libros 
Gueiferbytanus4 (Ebert catal. n. 152 membr. 8. 
saec. XIII): Hertius liber primo loco positus est.' 

Tertium librum 
breuialum ut uidetur 

Baliolensis (Cat. MSS. Angliae I, 2 n. 391. L. 6. 
Oxoniae) ^M. C. de origine uniuscuiusque litterae et eius 
sono breuiter.' 

Quartum iibrum 
Sangermanensis4 (Montf.II. bibl. mon. S.Germ. 
u. 771) 'M. C. Dialectica'. 

Bernensis Sinneri 265 alia etiam conplexus in fol. 
scriptus nescio quando. 

Monasterii S. Albini Andegauensis (n. 138 
fol. apud Montf. II p. 1226 a). 

Quartum et sextum libros 
Vindobonensis3 (CCCXLV Endl.) mbr. 4. p. 175 
Grot. — p. 213 G. 

Sextum librum 
Bambergensis 2 (laeck cat. I p. 51. n. 392. 
Saec. X. 2f. 271. lc.) Miber de mensura lunae et de ma- 
gnitudine terrae' ctt. 

Sextum septimum octauum nonum libros 
Vindobonensis 4 (CCCXXXXIV Endi.) membr. 
saec. XL 4. fol. 150. 

Octauum librum 
Berolinensis (fol. 307) saec. XII interpolatus. 
unom emendationem suppeditauit : quod enim p. 305, 2 



XXVIII PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

dixi legendum esse aeqmlibus, illud (scil. equalibus) in 
hoc codice legitur. 

Reginensis 1452 membran. saec. XV (^Astrologia 
martiani') fuit Alexandri Petauii senioris. 

Cantabrigiensis2 (in Coliegio S. Trinitatis Catal. 
MSS. An^liae, 1, 3. 395. 6) 'M. C. de Astrologia.' 

Burscoughianus (libri mss. reuerendi domini 
Burscough. Cat. MSS. Angl. II, 1, 9169. 8) «M. C. Astro- 
nomia.' 

Colbertinus 4 (Montfauc. II, inter Colbertinos 
n. 6596) 'M. C. Astrologia.' 

Sangermanensis3 (Montf. II, inter Sgerm. n. 644) 
'M. C. de Astronomia.' 

Puteaneus (C. Boetsch disput. circul. de SoHno 
Altdorf. 1693 p. 23) 'M. C. Hb. de sphaera.' 

Vindobonensis (CCCXXXXIIII Endiicheri) usque 
ad p. 297 Grot. ^flexio aequi natialem paene directum 
secat.' 

Nonum librum 

Bambergensis n. 393, uid. p. XVII. 

Verbo tangam impudentissimam Casparis Barthii 
fraudem, qua uel C. F. Hermanno (praef. ed. Koppianae 
p. VI sq.) imposuit. quos enim thesauro sibi ^chariores' 
codices uel ^cascae antiquitatis' laudare solet, eis tam mi- 
rabilis similitudo cum ipsius Barthii contortam uerborum 
stribhginem adamantis emendationibus intercedit, ut hodie 
uix inueniri putem qui ilU credat in diruto aliquo mona- 
sterio — si modo recte memini — istos inuentos esse 
thesauros. 

Primus Capellam enarrauit loannesScotusEri- 
gena, cuius expositionem memorat Labbeus bibl. nou- 



DE GLOSSATORIBVS XXVIIII 

m. s. p. 45 laiulatus a Fabricio III p. 216. inuenisse sibi 
uisus est Abrincatuis huuc commentarium Rauaissonus 
( nius uerba transscripsi p. XXlfl, eiusque particulam nu- 
per B. Haureau edidit [notices et extraits ctt. uol. XX 
p. II) ex M. S. Germanensi de Pratis, qni quamquam 
ad cognoscendam philosopbiam scbolasticam utiHs uide- 
lur, ad Martianum nihil commodi afferet, quippe in quo 
plane eaedem corruptelae inueniantur atque in nostris co- 
dicibus. 

Deinde Remigius Antisiodorensis loannisScoti 
aequalis commentarium scripsit, cuius permulta exempla 
supersunt ueluti Lugduni Batauorum ^R. A. com- 
mentarii in M. C. MSS. in 4' adseruantur. eidem uidentur 
quos lac. Perizonius bibHothecae Leidensi legasse dicitur 
a Fabricio III p. 217. 

Vindobonae EndHcheri CCCXXX, Mart. saec. XVI, 
cum aHa continens tum n. IV f. 76 — 206 'R. A. Glos- 
sae in Marc. Cap. de N. Ph. et M.' initium: Uu quem 
psaHentem. . Introducitur hoc loco quaedam Marciani 
amica hos uersus in honore himenei cecinisse qui fertur 
deus esse nupciarum uel naturalium concepcionum.' . . 
fmis: 'decet igitur sermonem racionem uxorem habere. 

sic feHx falsus innuit falsa CapeHa, 

corpore qui meruit miseram nunc ducere uitam. 
Marciani Minei FeHcis Capelle Giossole in Musicam com- 
posite a Domino Remigio expHciunt.' 

Romae Reginensis n. 1970. fol. membr. saec. XI 
^incipit commentum in geomelriam Martiani.' 

Abrincatuis: Rauaissonus (l. 1. p. 115) in eodem 
codice in quo primo loco Martianus legitur septimo legi 
haec refert: 'incipit commentum Remigii in HbroMarciani 
Minei Feiicis CapeHae.' ^Titulus iste quatuor nomina dat 



XXX PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

suo auctori etc' Cest la glose de Remi cCAuxerre ecri- 
vain du neuvieme siecle sur le Satiricon de M. C, Cette 
glose est inedite et meme les manuscrits en sont rares. 
Celui d' Avranches est incomplet ' . . (usque ad finem libri 
sexti). 

Becci in uetere catalogo Abrincatuano apud Ra- 
uaissonum p. 589 et 515. sed num hodie exstet nescio. 

Turici aut esse aut fuisse uidetur hic commentarius 
cf. ^histoire Htteraire de la France' tome VI p. 120 '^r- 
noul Wiou temoigne que de son temps on les voioit aussi 
a Zurich.' 

Guelferbyti Gudianus 335 excerptum paucarum 
paginarum de quo postea dicam. 

Lipsiae qui adseruatur liber n. LX Naumanni 
saecuH XII foU. 55 Remigii esse admodum ueri simile est. 
Naumannus de illo codice haec habet (cat. MS. Grimmae 
4. 1838) ^Glossae in M. C. Desunt titukis initium fmis.' 
Incip. ^ Sapientia et ineloquentia prodest semper nunquam 
obest' (quae ad uerbum congruunt cum eis quae in 
Gudiano 335 leguntur qui Remigii est) 'ExpHc. Grauat 
fata succidentis Osiris.' In primo libri folio a manu re- 
centiore leguntur : ^Monast. S. Vdalrici Augustae. Gottfr. 
Chr. Goetzius in programm. quo hihliothec. senat. Lips. 
honae menti dedicandam atque aperiendam fore indicit 
(Lips. 1711.) p. 28 haec de illo codice scripsit: ^Anecdo- 
torum cateruam augent glossae latinae in Marc. CapeHam 
membranaceac, in principio tamen uno foHo truncatae 
quae num eaedem censeri debeant cum eis quas Labbeus . . 
citat uel sub nomine expositionis Scoti Erigenae laudat 
tuto hariolari non Hcet. Id liquido satis constat, SchoHa- 
slen ibi nobis sisti et Mythologia antiqua et Philosophorum 
ueterum placitis haud proletarie imbutum.' risum mouent 



DE AVCTORIBVS XXXI 

hae laiules in Remigium collalae. nam cum ex ineptissi- 
mis illis glossis, quas interdum Koppius (ueluti p. 150 et 
211) attulit apparet niliii plane ex his commentariis disci 
potuisse, tum ipse cotl. Gud. 335 saeculi XI olim tractaui, 
ut in orbe terrarum numquam quidquam insanius scriptum 
esse satis confidenter spondere possim. 

Restat Alexander Necham, cuius codicem unum 
commemorauip.XXI. memorat hunc commentariumLelan- 
dus de scriptoribus Rritannicis p. 214 laudatus a Fabricio 
I[[ 216. de eo accuratiorem notitiam nullam accepi. 

Interpretationem Germanicam a Graffio editam Rero- 
lini 1837 glossatoribus de quibus dixi nihil praestare 
ridiculae explicationes permultae docent. noui uix quid- 
quam ad Martianum emendandum ex ea discetur. 

CAPVT TERTIVM 

Martianus qua ratione auctores suos exscripserit 
apertissimo documento sunt libri quintus sextus nonus. 
quinti enim posteriorem partem Aquiiae Romano debuit, 
noni maiorem partem Aristidi Quintiliano , sextum confla- 
uit paucis exceptis ex Plinio et Solino, ut antea putabatur. 
nunc enim postquam Solinum Mommsenus (praef. p. XXT 
sq.) demonstrauit chorographiam aliquam Plinianam in 
epitomen redegisse, uix credideris Martianum ita modo 
Solinum modo Plinium exscripsisse , ut mea annotatio ex- 
hibet, sed potius illam Plinii epitomen ubique adhibuisse. 
neque omnino, nisi ubi uni alicui totum se mancipauit 
uelut Aquilae et Aristidi, ueri simile duco ex uariis aucto- 
ribus sua hausisse sed potius ex simili aliquo opere ency- 
clopaedico. sed de his ariolari tantum licet cum nihil 
quantum sciam de tali opere traditum sit, ego satis habebo 



XXXII PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

demonstrasse probae et antiquae doctrinae iliud opus quod 
exscribebat uestigia retinuisse. hoc enim ante omnia ca- 
uendum est, nequis credat Martianum ubi Varronem lau- 
dat eum ipsum ante oculos habuisse: laudauit ut hoc 
exemplo defungar in sexto libro ne semel quidem Soli- 
num et Plinium quos exscripsit, compluries autem Varro- 
nem Plinio sciHcet ipsi laudatum. itaque M. Terentio 
Varrone iam Ritschelius (quaest. Varron. Bonnae 1845, 
p. 10) et Krahnerus (de Varronis philosophia. Noui 
Brandenburgii 1846, p. 24) suspicati sunt post C. F. Her- 
mannum (praef. ed. Kopp. p. XX) Martianum Capellam 
aiiqua tenus usum esse. quorum argumentis uuum placet 
addere, quo in uniuersum quantum Varroni se addixerit 
patebit. Varro enim Stoicorum hylozoismum , quo totum 
mundum deo animari deumque esse sibi persuaserant (cf. 
in primis Laert. Diog. VII 70 137) pinguius paullo ita 
exornauit, ut Sloicorum placitum 0e6v be Kai tov k6c|uov 
Kai Toijc dcTepac Kai ty\v yr\v t6v t' ctvujTdTUJ TrdvTUJV 
voOv ev aiOepi arbitrantium (Plut. de plac. phil. I 17) 
his fere uerbis seruatis ab Augustino (de ciu. dei VII 6, 
cf. Lipsius physiol. Stoic. II diss. XI et Franckenus, 
fragm. Varronis apud Augusl. de ciu. dei seruata Lugd. 
Bat. 1836 p. 62 sq.) expresserit ^ ab summo autem cir- 
cuitu caeU ad circulum lunae aetherias animas esse astra 
ac stellas, eos caelestes deos non modo intellegi 
esse sed etiam uideri.' haec Marlianus ita imitatus est ut 
deos, quos non modo sermocinari sed etiam nuptias facere 
ad sui aeui exemplum iussil, tamen simul astra esse uolue- 
rit. nam Astronomia ^haec enim' inquit (p.301,13sq.) *ue- 
recundae arbitror probitatis motus cursusque proprios ipsis 
edisserere qui mouentur docereque deos uelle quod fa- 
ciunt.' cf. in primis quae leguntur p.27,5 cumRoppii nota. 



DE PRIMO LIBRO XXXIII 

Omitto priorem primi libri partem fabulae ipsius 
eiusque non tam facete fictae ut quem Marlianus imitatus 
slt quaerendum uideatur exordium continentem. deinde 
uero quidquid de reconditiore deorum natura Martianus 
obscure plerumque innuit Varronianae doctrinae uestigia 
prae se ferunt ueluti p. 15, 27 sq. de his Martiani uerbis 
haec cum Iiino adfixa, ut adhaerebat elatiori plurimum 
loui, adclinatis eius aurihus intimaret de quodam pur- 
gatioris iiihratiorisque luminis loco, adlapsa sensim Pal- 
las corusca descendit atque ita ut uidehatur uertici 
louiali inhaerere superuolans tandem constitit suhli- 
miore quodam adnixa suggestu Koppius (p 83) adnotat 
e Diodoro haec hausisse uidetur, mihi potius tota res a 
V^arrone petita uidetur, id quod patet ex loco Varronis 
apud Augustinum libri de ciu. dei VH, 16. totum enim 
hoc capitulum Varronianae doctrinae plenum esse rectis- 
sime iudicauit Franckenus (fragm. Varronis apud Augu- 
stinum de ciu. dei Lugd. B. 1836 p. 87): sequitur autem 
cum ex toto rerum habitu tum ex capitulo 17 in.; ibi 
cum Varronem laudet apertis uerbis facile coliigitur quae 
paullo antea generatim de paganorum opinionibus expo- 
suerat ad eundem spectare Varronem ipsum. ubi cum 
legatur Mineruam etiam quia eam humanis artihus prae- 
posuerunt nec inueiierunt uel stellam uhi eam ponerent 
eandem uel summum aethera uel etiam lunam esse dixe- 
runt, patet Martianum Mineruam summum aetherem signi- 
ficare uoluisse quippe quam suhlimiore quodam adnixam 
suggestu depingeret. luppiter deinde secundum ueterem 
explicationem apud Martianum inferior aetheris pars est, 
luno aer. praeterea huc facit August. de ciu. dei Ilil, 10 
cur illi etiam luno uxor adiungitur, quae dicitur soror 
et coniunx. quia louem^ inquiunt, in aethere accipimus 

MABTIANUS CAPELLA C 



XXXIIII PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

in aere lunonem et haec duo elementa conimcia sunt, 
alterum superius alterum inferius. quis igitur non uidet 
illud inquiunt quamquani generatim de paganis dictum 
in Varronis solius auctoritate adquiescere? neque dubito 
quin hoc etiam quod paullo post legitur ex Varrone peti- 
tum sit 'aut si aetheris partem superiorem Mineruam 
tenere dicunt . . . ' 

Sequitur ut dicam de eo loco ubi (p. 17, 2 sq.) de 
regionibus caeli et de deis in eis habitantibus exponitur. 
quam uniuersam disciplinam Etruscorum esse , nihii est 
quod postO.Muellerum (vol.IIp. 129sq.)demonstrem. hoc 
enim non solum apparet ex Plinio Etruscos caelum in 
sedecim regiones diuisisse narrante (cf. quos praeterea 
laudat Koppius p. 91 ad fm.) sed Martianus ipse quos 
lyissenos collegas louis appellauerat deos (p. 17, 8) eos 
alio loco (p. 342, 18) Etruscorum esse dicit 
'bis sena quamuis uos Etrusci numina 
ritus frequentent atque opiment uiclimis.' 
cf. Muellerus II p. 81. itaque Krahnerus de hoc loco sic 
iudicat (de Varronis philosophia p. 24) 'nec repugnabo 
siquis admodum probabili coniectura quae Marcianus ex 
Etruscorum disciplina augurali tradit 1 45 sqq. lecta fuisse 
contendat in Varronis antiquitt. rer. diu. lib. III.' sed 
quae ex Varronis hbro illo III seruata sunt (Merkelius 
p. CXV sq.) in eis nihil inuenies, quo adducaris ut Varro- 
nem reconditam hanc et abstrusam Etruscorum discipli- 
nam exponere quam intra popuU Romani instituta et 
opiniones de rebus sacris et de deis se continere maluisse 
censeas. deinde quamquam Varronem minime negauerim 
Etruscorum religionem tetigisse , nusquam quantum com- 
peri dictum est eum data opera de Etrusca discipHna ex- 
posuisse. quid quod ne Plinius quidem in indice auctorum 



DE PRIMO LIBRO XXXV 

libri ir Varronis meminit iibi haec habet: ^Caecina qui de 
Etrusca disciplina, Tarquitio quiitem, lulio Aquila qui 
item'. (cf.dehisMueilerusIIp.34sq.) Piinium autem quem 
aliis in rebus Varrone usum esse saepissime (uicl. indices 
auctorum ad 11. II — VIII. X— XIIII. XVI — XXIII. XXVI. 
XXVIII— XXXI. XXXIII— XXXVII) constat cur hac in re 
'uirum doctissimum Romanorum' sequi noluerit, si modo 
disciplinam Etruscam in antiquitatum rerum diuinarum 
libris exposuisset, nulla caussa excogitari potest. ceterum 
ne id quidem quod Censorinus (de die natali cap. 14. 
p. 34, 14 — 16 ed. lahn.) ex Varrone aflert 'Etruscis quo- 
que libris fataUbus aetatem hominis duodecim hebdoma- 
dibus describi Varro conmemorat' aUud probat quam 
Varronem Etruscorum discipUnas non plane praelermi- 
sisse. 

Verum quo minus Varronem eo de quo agimus loco 
Martiani auctorem fuisse credamus obstat etiam quod de 
mirabiU illa doctrina, qua luppiter ipse p. 17, 2 Penates 
habere dicitur, Varro quantum quidem ex doctrinae eius 
reUquiis conici licet nihU plane praecepisse uidetur. con- 
tra haec doctrina, cuius ni fallor praeter nostrum Arno- 
bius unus meminit, refertur potius ad Nigidium Figuluni 
(p. 123. lib. III, 40) Nigidius Penates deos Neptunum 
esse atque ApoUinem prodidit quiquondam muris llium 
mortalium condicione adiuncta cinxerunt. idem rursus 
in lihro sexto exposuit et decimo disciplinas Etruscas se- 
quens genera esse Penatium quattuor et esse louis ex 
his alios, alios Neptuni, inferorum tertios, mortalium 
liominum quartos, inexplicahile nescio quid dicens. et 
exposuisse quidem Nigidium de aliis Penatibus XVIIII de 
deis libro docet Macrobius Sat. III 4 Nigidius enim de dis 
lihro nono decimo requirit num di penates sint Troia- 



XXXVI PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

norum Apollo et Neptunus qui muros eis fecisse dicun- 
tur et num eos in Italiam aduexerit. praeterea eum de 
Etruscorum disciplina scripsisse ex Arnobii 1. 1. aliisque 
quos attulit Hertzius (de N. F. Berolini 1845 p. 32. cll. 
Muellerus II p. 34) constat, ut admodum ueri simile 
uideatur Martianum uel potius Martiani ignotum aliquem 
auctorem totam hanc doctrinam de sedecim caeli regioni- 
bus a Nigidio mutuatum esse. quamquam minime infitias 
eo Martianum cum eis quae a Nigidio desumpserat alia 
etiam miscuisse ut iam Muellerus uidetur iudicasse cum 
diceret, ivahrscheinlich ist das Ganze ein Fragment aus 
den Etruskischen FulguralhUchern, es ist voll von dcht- 
etruskischer Lehre, ohgleich auch dem Bestrehen der 
Haruspices gemdss allerlei fremde Gotterlehre aufge- 
nommen und in die sechzehn Regionen vertheilt ist. 
(vol. 11 p. 131.) quae autem Muellerus ad haruspices tan- 
quam confusionis auctores transtulit ea uerius puto ad 
Martianum ipsum referemus. unum addam ex quo totam 
hanc caeli partitionem non a Martiano excogitatam sed 
ab alio quodam auctore desumptam esse pateat certissi- 
mum argumentum. nimirum in uniuersa fabula con- 
texenda primarias partes inter deos agunt Apollo Mercu- 
rius Venus: his igitur in caeli istis regionibus si sua 
somnia exornasset nemo dubitabit quin aliquem locum 
assignasset: sed ne uerbo quidem tanguntur. 

Sed iam singula examinanda sunt. et p. quidem 
17, 2 quod dicit: *. .praecipueque senatores deorum qui 
Penates ferebantur Tonantis ipsius, quorumque nomina 
quoniam publicari secretum caeleste non pertulit, ex eo 
quod omnia pariter repromittunt , nomen eis consen- 
sione xjerfecit'' quae ^q Penatihus dixit ea Nigidii videri 
iam demonstrauimus: sed si ad hunc Arnobii locum ad- 



DE PRIMO LIBRO XXXVII 

tenderis (III 40 p. 123) 'Varro qui siint introrsus atque in 
intimis penetralibus caeli deos esse censet quos loquimur 
nec eorum numerum nec nomina sciri (cf. Muell. Etrusci 
II 82 b) hos Consentes et Complices Etrusci aiunt et nomi- 
nant quod una oriantur et occidant una, sex niares et to- 
tidem feminas, nominibus ignotis miserationis parcissimae 
sed eos summi louis consiliarios principes' (debebat enim 
Oehlerus ac quod ante principes nullo sensu legitur de- 
lere) ^existimari. nec defuerunt qui scriberent louem lu- 
nonem ac Mineruam deos Penates existere sine quibus 
uiuere ac sapere nequeamus, sed qui penitus nos regant 
ratione calore ac spiritu,' — hoc inquam loco comparato 
et Varronianae a Nigidiana doctrina discrimen et Martiani 
quam nostro loco conmisit neciegentia adparet. Varro 
enim cuius omnia sunt, quae modo ex Arnobio trans- 
scripsi — neminem enim quod Arnobius hoc loco nec 
defuerunt scripsit, eo adducet ut haec ipsa quoque ex 
Varrone bonum patrem rescripsisse neget — accurate dis- 
tinxit inter Consentes et Penates (nam parum accurate 
hac de re statuisse uidetur Rlausenus, ^Aeneas und die 
Penaten ' u. II p. 659 ad fin. , ceteroquin egregie dispu- 
tans) et a Nigidio eo dissentit, quod ille quos Penates Ro- 
manos publicos esse uidit eos ahqua ratione exphcare 
uohiit cum diceret Neptunum et Apolhnem Penates Ho- 
manorum esse scihcet quia muros urbis juriTpOTTO- 
Xeujc Romae exstruxissent, contra Varro in interiorem 
rerum conexum altius quodam modo descendens duobus 
Penatibus non contentus — duos autem primitus Romae 
fuisse persuadet Klausenus p. 658 in. — quos primarios 
deos esse putabat eos urbis suae Penates esse uolebat. 
deinde quae de Etruscis Penatibus ex Nigidio Arnobius 
refert plane ex alio genere sunt neque ullo modo cum 



XXXYIII PRAEFATIO IN MARTIANYM CAPELLAM 

Romanis istis Penatibus cohaerent : fortasse etiam ex alio 
Nigidii libro desumebantur. — at bonus Martianus Pena- 
tes a Nigidio mutuatus cum his Varronis Consentes com- 
miscuit. 

Qui deinde apud Martianum sequitur Vulcanus louia- 
lis (p. 17, 5) eum quo modo expUcem nescio : Velchanwn 
in nummis Paestanis occurrentem laudauit Gerhardus de 
deis Etruscorum p. 6 et p. 29, n. 542. 

Secuntur (p. 17, 7) haec *tunc etiam ut inter aUos 
potissimi rogarentur ipsius coUegae louis, qui bisseni 
cum eodem numerantur quosque distichon complectitur 
Ennianum' ctt. ubi aUum Martianus commisit errorem, 
cum deos iilos duodecim ab Ennio enumeratos a Consen- 
tibus de quibus p. 17, 2 sq. dixerat, distingueret: confusio 
inde orta est quod antea Consentes cum Penatibus louis 
commiscuerat. 

Deinde quos p. 17, 13 residuos deos dixit, eis Kop- 
pius recte uidetur planetas significari putare. tum p. 17, 
22 in enumerandis primae regionis deis quos antea con- 
fuderat Penates et Consentes recte distinxit. Salutem nos 
ex Sabinorum tantum reUgionibus (cf. Prellerus myth. 
Rom. p. 601) nouimus. secuntur Lares, puto coilopoten- 
tes ilU qui in inscriptione apud TertuU. de Spect. 5. com- 
memoraniur: nam sic interpretandum esse 0. MueUerus 
(Etr. II 91, 31) rectissime statuit quamquam PreUerus 
(Myth. Rom. p. 421^ sq.) compito legendum esse censet. 
sequitur lanus , qui 0. Muellero (II 58 sq.) Etruscorum 
deus quamquam Latino nomine appeUatus uidebatur se- 
cus atque Gerhardo (de deis Etruscorum p. 25, 29) qui 
si loannis Lydi testimonium parui aestimandum putat, 
oppono Varronis auctoritatem ad quem idem prouocat 
(mens. p. 56) 6 be Bdppujv ev tt) TeccapecKaibeKdTr] 



DE PRIMO LIBRO XXXVIIII 

Tuuv Geiuuv TrpaYjuaTiuv qpnciv auTov Tiapa Gouckoic ou- 
pavov XeTecOai Kai ^cpopov Trdcric TTpdHeuuc' hanc 
doclrinam autem uere Varronianam fuisse docet Macrobii 
locus (Sat. I, 9) a Muellero commode adhibitus. neque 
uideo cur Faleriis praeter alienorum populorum deos non 
etiam Etrusci dei culti fuerint , ut quadrifrontis lani si- 
mulacrum Faleriis Romam aduectum (cf. Muellerus II 
58 ^^) huic Muelleri sententiae certe non aduersetur. sed 
hic Etruscorum caeli deus postea cum Latinorum lano 
portarum deo commistus est. ceterum ingeniosissima est 
Merkelii (proleg. ad Ou. fastos p. CCXXVII) opinio Etru- 
scum lani nomen fuisse Falacer cf. Corssen Beitrdge zur 
Latein. Formenlehre p. 344 et 473. restant Opertanei 

— nam nocturnumque glossema esse demonstrari potest 

— quibus recte uidetur statuere Muellerus (II p. 131) 
inuolutos deos significari quorum mentio fit apud Sen. 
quaest. natur. II 41 ex Caecina (u. Muell. Etr. II 34). 
eosdem significauit Varro Arnobii III 40 * Varro qui sunt 
introrsus atque in intimis penetralibus caeH deos esse 
censet quos loquimur nec eorum numerum nec nomina 
sciri', sed quod hos Penates putat Muellerus, errat (p.82^ 
cf. Gerhardus p. 22^^ et 148^"*^): nam Arnobius solum 
quae Varro de opertaneis uel itiuolutis illis praeceperat 
falso inter Penates retulit ut ex toto conexu apparet: 
Varronem enim quae Penatium fuerint nomina optime 
scire sibi uisum esse antea diximus. 

In regione caelesti secunda (p. 17, 24 sq.) praeter 
Quirinum Sabinorum deum bellatorem Mars domicilium 
habet, de quo ab Etruscis culto cf. Muellerus Etr. II 58 
et Gerhardus de deis Etr. 21 ^^. 29^^. alii qui huc usque 
in hoc domiciUo tuto habitabant nullo iure eiciendi sunt. 
lunonem abEtruscis in honore habitam esse Muellerus (II 45) 



XXXX PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

demonstrauit; de Fonie et Lymphis nihil habeo quod eis 
addam quae Koppius contuHt. deinde Nouensides scri- 
bendum est ut docuit Mommsenus [Unteritalische Dialecte 
p. 342); hi cum Etruscorum non sint sed Sabinorum 
(Varro de 1. L. V p. 79 Sp.) uehementer dubito num Mar- 
tianus apud Nigidium inuenerit. 

In tertia regione (p. 17, 27 sq.) habitantes luppiter 
Secundanus et louis Opulentia qui sint nescio. de Mi- 
nerua Etrusca dea omnia nota sunt (Muellerus II 48 
Gerhardus p. 41); de ceteris non minus desperata res 
est quam de quartae regionis Lynsa syluestri et Fauore. 

In quinia regione (p. 18, 5) cur transcursae dican- 
tur domus coniugum regum nemo facile expediet: nam 
plane non intellegitur cur luppiter et luno hic etiam do- 
micihum habeant. ego putem eum quem Martianus hic 
exscripsit lunonis et louis domum totum caelum com- 
plecti docuisse , Marlianum autem haec non satis recte in- 
tellexisse. huius rei uestigium censeo in p. 17, 24 inesse. 
Cererem Etruscis iam 0. Muellerus (II p. 61) uindicauit 
propter Caesium apud Arnobium (III 40) Fortunam Cere- 
rem Genium louialem Palem Etruscorum Penates arhi- 
tratum. itaque haec res non certa erat sed solum 
aliqua Caesii opinatio (quem secutus esse putandus est 
Seru. ad Aen. II 325 ubi Genius louialis nescio quo 
casu excidit) : Nigidium ahter praecepisse ex nostro ap- 
paret. quamquam enim Ceres Pales Genius p. 18, 6 in 
proxima uicinitate commemorantur, tamen neque Fortuna 
additur neque Genius dicitur louialis: de Penatibus 
autem ne uerbum quidem inicitur. Tellurus comparari 
potest cum Varronis (Aug. de ciu. dei VII 23) Tellumone. 
sed qui sequitur Terrae pater Vulcanus scrupulos haud 
exiguos mouet. quem enim Koppius excitauit Varro in 



DE PRLMO LII3R0 XXXXI 

libris de 1. L. ubinani terrae patrem ignem, matrem 
aquam nunciipet, diu frustra quaesiui. puto hunc locum 
(p. 67 Sp.) Koppium in suum usum miro modo conuertisse 
Mgitur duplex caussa nascendi ignis et aqua; ideo ea 
nuptiis in limine adhibentur quod coniungit. hinc et mas 
ignis quod ibi semen, aqua femina quod fetus alitur 
liumore^ coliata fortasse p. 76 Sp. Mgnis a nascendo quod 
hinc nascitur et omne quod nascitur ignis gignit.' patet 
hinc longe distare Vulcanum dici terrae patrem et nego 
tale quidquam a Martiano sine auctore dictum fuisse, qui 
licet multos sequi potuisset nunc deperditos, tamen sus- 
pitio subnascitur Terraeque pater nihil esse quam glos- 
sema temere in textum illatum, ut explicaretur Tellu- 
rus ille et librariis et nobis ignotus. Mulciberum et Vul- 
canum uero a Martiano bis commemoratos esse non mul- 
tum miror. de Genio Koppius recte dixit. 

Sexta septima octaua nona regio deos continet plane 
ignotos: nam de eo qui Pales dicitur ne post Muelleri 
(II 88) et Merkelii quidem (prol. ad fast. p. CCVIII sq.) 
disputationes certi quidquam affirmari licet nisi quod 
Etruscorum eum fuisse (Arnob. III 40) et a dea Latina 
eiusdem nominis diuersum : alia sibi persuasit Gerhardus 
(I. Lp. 30«3). 

De decimae regionis Neptuno cf. Gerhardus p. 19 ^ 
sed quod Muellerus II p. 55^^ dicit zugleich kommt er in 
der Genienlehre der Tuskischen Disciplin . . vor de hoc 
Gerhardus aliter dubitauit p. 19^ seine Geltung als etrus- 
kischer Penat . . problematisch atque mihi dubitandum 
uidetur. nam ad quem Arnobii locum (III 40) uterque 
prouocat Nigidius Penaies deos Neptunum esse atque 
Apollinem prodidit ... in eo de Etruscis Penatibus nihil 
plane praecipitur, sed Nigidium ut iam antea exposui 



XXXXII PRAEFATIO IN MARTIANra CAPELLAM 

Romanorum Penates quos Varro tres censebat aliqua ra- 
tiocinatione usum Neptunum et ApoUinem habuisse appa- 
ret. de Etruscis autem apud Arnobium postea demum 
dicitur. neque tamen ex his uerbis idem . . exponit . . 
disciplinas Etruscas sequens genera esse Penatium quat- 
tuor et esse louis ex his alios, alios Neptuni . . . uUo 
modo conici Hcet Neptunum inter Penates fuisse sed so- 
lum eum Penates habuisse. de Neuerita adquiescendum 
erit in Prelleri (Rom. myth. p. 503) suspltione; Consum 
Sabinum deum (Prellerus p. 420) ab Etruscis ut uidetur 
ahenum aUunde Martianus admiscuisse uidetur. 

Quae in undecima regione est Valitudo ei Forcelli- 
nius consuluit aUato nummo ex Morell. numism. fam. R. 
(tab. I 3) quamquam sic quoque muUae dubitationi res 
obnoxia est. cetera Grotius emendauU. de Pauore et Pal- 
lore cf. Prellerus p. 612 et Hartungius II p. 614. locis ab 
his hominibus laudatis adde Minucium in Octauio (25, 8) 
= Cyprian. de idol. uan. 2, 4 et Lactantium I, 20, 11, 
quorum utrumque Varronem exscripsisse coarguit Augu- 
stinus de ciu. d. IIII, 23. 

De reUquarum regionum deis nihU habeo quod ad- 
dam: nam Saturni caelestem lunonem non adsequor; 
Sancum et deos puhlicos ad Etruscos non pertinentes al- 
terum a Sabinis (uid. PreUerus p. 634sq.) alteros ni faUor 
a Varrone eosque nimis inscite mutuatus est. nam dei 
publici nulU erant in cuUu sed solum denominati ita a 
Varrone : Varronis enim uerba leguntur apud Augustinum 
de ciu. dei VII 17 'de dis inquit populi Romani puhlicis 
quibus aedes dedicauerunt eosque pluribus signis ornatos 
notauerunt in hoc' (scU. tertio) Mibro scribam.' cf. quae 
Franckenus adnotauit p. 94^, neque sententiae meae ob- 
stat TertuU. ad Nat. II 9 laudatus a PreUero myth. Rom. 



DE PRIMO LIBRO XXXXIII 

p. 137 ^ lanitores terrestres (Muell. II p. 132 in.) ex 
Etrusca disciplina desumpsisse Martianum quamquam ueri 
simillimum est adcuratius nihil adferre possum. 

De uniuerso liuius diuisionis consilio et ratione cf. 
Muellerus II p. 131. transeo nunc ad ea quae secuntur, 
minus certa et quae a Martiano aut ficta uideantur aut 
quae minus recognita et cuiuis nota esse potuere praeter- 
missurus. itaque p. 19, 13 depingitur luppiter ita ut iam 
Vulcanius rectissime mundi uniuersi in eo imaginem 
agnouisse uideatur. tota exornatio puto Martiano ipsi 
debetur sed rem unde desumpserit nemo dubitauit hoc 
Auguslini de ciu. dei (VII 6) loco inspecto ' dicit ergo 
idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens, 
deum se arbitrari esse animam mundi quem Graeci uo- 
cant KOCjuov, et liunc ipsum mundum esse deum\ simi- 
liter Varro in Curione (Aug. de ciu. dei VII 9. Rrahnerus 
Varronis Curio p. 1) louem . . esse mundum contende- 
rat. — deinde p. 19, 27 sq. lunonem depingit ita tamen 
ut in ea selouem pro mundo accepisse oblitus esse uidea- 
tur: cum enim dicit 'ipsius uero diuae uultus adsiduae 
perlucens gratiae, fratri consimilis nisi quod ille inmuta- 
biU laetitia renidebat, haec conmutationum adsiduarum 
nubilo crebrius turbidabatur ' patet hoc ioco rursum lo- 
uem aetherem, lunonem aera significare. 

Deinde admodum memorabilis est locus p. 20, 20 — 
21, 3. haec enim patent a Koppio parum recte ad idea- 
rumPIatonicarum exemplum conformata dici, quo uel mi- 
nus probandum quod colorem Martianum dixisse censet 
ex clypeo Vulcani Homerico : ego cuiuis opinor in men- 
tem ueniet oui Orphici quod Martianus in describenda illa 
sphaera imitatus est; nam quem Orphici in ouo illo In- 
esse uoluerunt totum mundum Kaid bOvajuiv ut ita dicam 



XXXXIIII PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

eum more suo noster pinguius depinxit ne compita qui- 
dem ab hac idea mundi aliena ratus. de ouo Orphico 
autem satis est ad Lobeckium (Aglaophami I p. 474 sq.) 
prouocare. uerum ut haec certa uidentur ita incertum 
erit iudicium de auctore, ex quo Martianus ouo illo ab- 
usus sua hauserit; Orphica enim ipsa ab eo lectitata fu- 
isse parum probabile est. neque tamen desunt iudicia 
quibus adducaris ut eum Orphicas doctrinas attigisse cre- 
das, quem satis ni fallor luculentis exemphs principalem 
Martiani auctorem fuisse demonstrauimus , M. Terentium 
Varronem. quod enim Lobeckius (p. 476) ouum cosmo- 
gonicum appellat mundi uulgatissimam similitudinem, 
omnino tam uulgata mihi illa similitudo non uidetur ne- 
que Orphici intra huius simihtudinis fmes se conlinuere 
quippe qui ouum illud ideam etiam mundi esse uoluerint. 
omnino non puto totam rem a caeli terraeque adspectu 
deductam fuisse quoniam eis temporibus quibus theogonia 
Orphica fmgebatur terra hominibus disco quam uitello si- 
milior uidebatur, sed mundum nondum perfectum compa- 
rabant cum ouo in quo praeformatam uidebant uniuersam 
animaUs uitam. ceterum sciens praetermitto quaeBachofe- 
\ins[Graehersymbolik) de illo ouo p.20sq. et alibi disputa- 
uit. is ipse autem Varronis locus quo ad sententiam suam 
confirmandam Lobeckius utitur ex logistoricis (ed. Bipont. 
p. 318) ^caelum est testa, item uitellum terra, inter illa 
duo humor quasi in sinum clusus aeri in quo calor' 
(emendauit locum Krahnerus de phil. Varronis p. 18) 
Varronem Orphica adtigisse mihi probat comparatus scili- 
cet cum Senecae de Varrone testimonio (fragm. Bip. ib.) 
'quo modo potest mundus esse ut ait Varro sine capite 
sine praeputio' ; haec enim aliter explicari plane nequeunt 
quam ut Varronem putes Orphicam de macrocosmo quem 



DE PRIMO LIBRO XXXXV 

uocant (loctrinam uellicasse, de quo rursus ad Lobecliium 
(IIp.911sq.) prouoco. praeterea de microcosmo et macro- 
cosmo cf. copiosissima Lipsii disputatio physiologiae Stoi- 
corum, L III diss. II. in hac igitur Orphicorum sententia 
Varro quem Stoicorum praecepta multis in rebus uehe- 
menter probasse aliquot exemplis antea declaraui ofTen- 
disse uidetur hylozoismum inficete peruerti ratus tali 
singularum mundi partium cum singulis Dei membris 
comparatione instituta, insulseque quae Orphici exco- 
gitauerant irridebat. Varronem igitur cum Orphica etiam 
tradidisse ueri uidealur simillimum quidni coniciamus 
Martianum ex eo desumpsisse quae apertissime Orphico- 
rum praecepta sapiant? 

Tum quod p. 21, 10 Saturnus cum Vesta consociatur 
recte Vestam saepe idem significare quod Terra Koppius 
adnotauit; poterat Varronis afferre auctoritatem ex Aug. 
de ciu. dei VII 24 'Tellurem inquit putant esse .... 
Vestam quod uestiatur herbis.' cf. quae Franckenus ad- 
notauit p. 107. 

Deinde p. 22, 20 Sol in deorum senatum ingressus 
quibus uerbis describitur ea cum Macrobii Sat. I 18 de 
eadem notatione comparata 'hae autem aetatum diuersita- 
tes ad solem referuntur ut paruulus uideatur hiemali sol- 
stitio qualem Aegyptii proferunt ex adyto die certa quod 
tunc breuissimo die ueluti paruus et infans uideatur : ex- 
inde autem procedentibus augmentis aequinoctio uernali 
similiter atque adulescentis adipiscitur uires figuraque iu- 
uenis ornatur: postea statuitur eius aetas plenissima effi- 
gie barbae solstitio aestiuo; quo tempore summum sui 
consequitur augmentum. exinde per diminutiones dieruni 
ueluti senescenii quarta forma deus figuratur ' comparata 
cum hoc loco inquam unum fuisse fontem docebunt ex 



I 



XXXXVI PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

quo Macrobius et Martianus hauserunt, hoc est Varronem, 
quippe quera aHo etiam capituli huius loco Macrobius di- 
serte laudauerit tum omnem dubitationem ni fallor tollet 
Varronis — ei enim rectissime Franckenus p. 86 uindi- 
cauit — fragmentum (Aug. de ciu. dei VII 16) hoc 'Apol- 
linem quamuis diuinatorem et medicum uehnt' tamen ut 
in ahqua parte mundi statuerent ipsum etiam solem esse 
dixerunt; Dianamque germanam eius similiter lunam et 
uiarum praesidem. unde et uirginem uohmt, quod uia 
nihil pariat et ideo ambos sagittas habere quod ipsa duo 
sidera de caelo radios terras usque pertendant.' quae 
enim Macrobius cap. 18 disputauit tam arte cum hac a 
Varrone ut uidetur fusius expUcata Solis uei Apollinis na- 
tura cohaerent ut quin Macrobius aha etiam omnia haec 
a Varrone mutuatus sit nuhus dubitem. — itaque ne Nor- 
tiam quidem (p. 24, 12) ex Etrusca disciplina huc acci- 
tam (cf. Mueil. Etr. II 54 sq.) alii puto noster debuit quam 
ipsi Varroni. 

Deinde memorabile est Martianum de Harpocrate ea 
posuisse (p. 24, 28) quae ad uerbum fere cum Varronis 
ab Augustino seruatis uerbis congruunt 'uerum quidam 
redimitus puer ad os conpresso digito salutari silentium 
conmonebat'. Aug. de ciu. dei XVIIl 5: ^in omnibus tem- 
plis . . erat etiam simulacrum quod digito labiis inpresso 
admonere uideretur ut silentium lieret; hoc significare 
idem Varro existimat ut homines eos fuisse taceretur.' 

Contra geniim louialem ex intima Etrusca disciphna 
petitum (uid. p. XXXX et Mueh. Etr. II 88) uereor ne 
suo periculo Martianus miri istius carminis hoc uersi- 
culo (p. 25, 24) Mercurium interpretatus sit. quamquam 
per se non ueri dissimile estVarronem in similia incidisse: 
in eis quae de Varronis doctrina tradita sunt nihil inueni 



DE SECVNDO LIBRO XXXXVII 

qiiod huc faciat; sed in tanto naufragio has etiam tabulas 
periisse quis miretur? 

Ad extremum p. 26,20 de hominibus eximiis in deo- 
rum numerum referendis quae leguntur bene iam Cupe- 
rus contulit cum Cicerone de nat. de. 1 15, 38. Martianus 
autem qui eandem rem attigit p. 18, 28, similia puto 
apud Varronem legerat, qui quam nude et exiliter homi- 
nes in deorum coetum aggregatos enumerauerit discimus 
cum ex aliis ab Augustino seruatis fragmentis tum ex I. 
deciu. d. XVmi9et21. 

In secundo libro p. 2S, 12—32 quae leguntur 
ineptiae cuinam Martianus inuiderit haud profecto multum 
interest quamquam ne ab his quidem Varro uidetur in- 
munis fuisse utpote qui nouenariae regulae (u. Koppius 
ad p. 144) mentionem inicere non dedignatus sit. — dein 
quae p. 29, 1 — 25 recondilae sapientiae documenta posuit 
perpendenda erunt ubi de similibus septimi libri arcanis 
dicemus. quae secuntur ni fallor Martianus — certe 
magnam partem — ipse excogitauit. similiter staluendum 
erit de miserrimis illis facetiis p. 39, 8 — 40, 10. 

Deinde p. 40, 16 — 24 Philologia ouum exsorbillat 
inmortalitatem adeptura, qua in re Martianus iterum ad 
Orphicum illud ouum remotiore similitudine respexisse 
uidetur quamquam notum est initiatos ouis uesci uel no- 
luisse uel uetitos fuisse. 

»De Vedio cum uxore a Philologia non conspectis 
41, 6) satis esset laudare Muellerum (Etr. II 92 ^^ gt 
59 sq.) et Gerhardum (p. 27 ^^) et Klausenum (Aeneas 
p. 1086 sq.) — cuius tamen disputatio Muelleri senten- 
tiam minime refutat, Vedium illum Etrusci dei Latinum 
nomen esse iudicantis quoniam Martianus nisi apud aucto- 

\— 



XXXXVIII PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

posuisset sicut suadebat Etruria — , nisi obloquendum 
uideretur Koppio Arnobii locum (II 62) a Martiano ex- 
scriptum fuisse rato. in Arnobii enim loco de Vedio ne 
uerbum quidem legitur, tamen cum tota res prope ac- 
cedat ad ea quae Martianus innuit manifestum est et 
Arnobium et Martianum ex alio aliquo auctore hau- 
sisse. in eis quae proxime secuntur Phasi senis mani- 
festo corruptum est; sed certa emendatio nulla in prom- 
ptu est. 

Tum quae p. 42, 6 Philologia docte lunonis nomina 
enumerat ea omnia Varronem suppeditasae ueri simile fit 
ex Varronis quae Augustinus seruauit fragmentis. nam de 
ciu. dei VII 3 ^omnium purgandorum et pariendorum lu- 
nonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum 
et partubus hominum.' ^luno selecta et regina louisque 
soror et coniunx, haec tamen Interduca est pueris et 
opus facit eum deabus ignobiUssimis Abeona et Adeona.' 
^ponitur autem luno quia Interduca est et Domiduca 
quasi..' ctt. ceterum in Martiani uerbis nihil erat cur 
Koppius de Cinxiam scribendo dubitaret: rem expediuit 
dudum quem Koppius non inspexit Brissonius de ritu 
nuptiarum p. 43 sq. (ed. Amstelod. 1662). 

De loco grauissimo qui est p. 42, 27 — 45, 30 
rectissime iudicauit Krahnerus (de Varr. phil. p. 24) ^quae 
omnia (scil. § 140 sq.) Varroniana esse contentione insti- 
tuta cum TertuUiani et Augustini notationibus intellegen- 
tes facile perspicient.' addit de Semonibus patrum locos 
simillimos: etiam doctrinam de Tagete Varroni adiudican- 
dam esse censet. quin etiam in Varronianae doctrinae 
reliquiis ni fallor ea leguntur quae haec ex Varrone omnia 
transscripta esse disertissime probant. nimirum quem lo- 
cum antea adscripsi (p. XXXIII) is sane aliquanto differt a 



DE SECVNDO LIBRO XXXXVIUI 

Marliani caeli partitione ; tamen tota Augustinei loci in- 
doles docet Augustinum generatim modo minimeque ac- 
curate Varronis uerba attulisse , ut si ad summam quae 
inter Augusinum Martianumque hac in re intercedit simi- 
litudinem attenderis, haud infitiere omnibus confidenter 
utVarronianis uti Hcere quae in hac caeli partitione com- 
memoranlur. similiter Varronem de Sibyllis egisse hbro 
iill rerum diuinarum constat, (Merlvelius p. CXVI sq. 
Franclvenus p. 144 sq.) quem et ipsum decem enumerasse 
\ Lactantio a Koppio laudato (1 6) perspicitur. itaque 
quod Martianus (p. 44, 20) quas non decetn ut asserunt 
sed duas fuisse non nescis lunonem dicere fingit, putan- 
dus est aut Martianus praeter Varronem ad alius cuiusdam 
auctoritatem hac in re respexisse aut, quod ueri simi- 
lius est, Varro hunc numerum alio loco ad duas principales 
redegisse. similiter quae p. 47, 24 profertur heroum ety- 
mologia ad Varronem referenda erit. in eis quae de ma- 
7iibus secuntur 0. Muelierus ( II 93 ) antiquae doctrinae 
tenorem rectissime sibi inuenisse uidebatur, quae nos 
plane non dubitamus quin Varronis fuerit. 

Deinde quae p. 46, 9 lunae legitur descriptio globo- 
sum quoddam tenerumque corpus ex superni roris leui- 
tate compactum, admodum memorabilis est et doctrinae 
alicuius cum uno alio testimonio solum uestigium, quae 
ab aliis omnibus de hisce rebus excogitatis longe recedit. 
nam quod Koppius physicos ad Macrobium prouocans 
(somn. Scip. 1, 11 et 19) lunam aetheream terram di- 
xisse monet hac re nostrum locum explicari ratus mihi 
quidem errasse uidetur. . quos enim Macrobius physicos 
appellat Orphici potius sunt, qui tamen non putauere 
Iimam corpus quoddam aethereum sed potius corpus 
caeleste ad terrae similitudinem conformatum , quod 

MARTIANUS CAPELLA. d 



I 



L PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

quidem in aethere positum sit. hoc apparet cum ex uni- 
uersa Lobeckii (Aglaoph. I p. 499 sq.) disputatione tum 
ex hisce Orphicis uersiculis (apud Prochim, III 154 
IV 283) ab eo laudatis 

)Lir|caTO b* aXXriv Taiav dTreipiTOv nv T€ C€Xr|VT]v 
dGdvaTOi KXr|Z;ouciVi €Trix06vioi bi t€ |Lirivr|v, 
Ti TToXX ' oijpe' €X€i TToXX ' dcT€a TToXXd )Li^Xa6pa. 
itaque haec semouenda sunt. sed Fulgentius (myth. li 
extr. Stauereni p. 700 sq.) de luna haec habet ' siue pa- 
storem Endymionem amasse fertur quod nocturni roris 
humor quem aporria siderum atque ipsius lunae animan- 
dis herbarum succis insudat pastorahbus prosit successi- 
bus.' Munckerus haec adnotat ' ^CYiht quem dTroppoia 
siderum atque ipsius Lunae ctt. ; . . ob hanc ergo apor- 

roeam conflua Luna dicitur in fragm quod Fulgentio 

adscribitur in Pithoei catalectis.* itaque haec per se uix 
inteiligi possunt nisi accito nostro Martiani loco, ex quo 
patet fuisse quosdam qui sidera ipsa nihil putauerint quam 
corpora ex rore et humore confecta. ab his sane corpo- 
ribus defluere potuit ros dicique hoc sensu potuit luna 
roriflua. aliter enim quo modo ex eis corporibus quae 
Orphici aHique sidera esse putabant aliquid humoris de- 
fluere potuerit non assequor. conferendi sunt auctor 
peruig. Ven. 20 ^humor ille quem serenis asira rorant 
noctibus' quem imitatus est Fulgentius p. 11 (Munckeri) 
' humor algens quem serenis astra sudant noctibus ' et 
cum hac re cohaeret quod luna a magis spumare iuberi 
dicitur. rursum dicuntur sidera rore et uaporibus terre- 
nis ali cf. Seruius adVerg. Aen. I 607. uid. etiam Salmasius 
exerc. Plin. p. 773 A (ed. 1689). praeterea haud scio an 
eandem illam de qua antea dixirem innuerit Seru. ad Verg. 
Georg.3,391 'mutat fabulam. nam nonPan sed Endymion 



DE TERTIO LIBRO LI 

amasse dicitur Lunam , qui sprelus pauit pecora candidis- 
sima et sic eam in suos illexit amplexus : cuius rei mysti- 
cae (Burmannus recte mysiici) uolunt quandam secretam 
esse rationem. 

In sequentibiis Koppius (p. 46, 20 sq.) iure uidetur 
Facundiam Mercurio ab Etruscis in matrimonium dalam 
miratus esse. sed quam Gerhardus allegoricam deam et 
(ul uidetur significare) a Martiano fictam censet (p. 20^) 
.eam haud ueri simile duco hunc hominem suo sibi peri- 
culo fabricasse cum praesertim nominatim ad Etruscos 
prouocet. sed unum accedit quo ni fallor manifestissimum 
fit hanc fuisse aUquo modo cum Mercurio copulatam. ni- 
mirum Martianus si finxerat Philologiam Mercurii con- 
iugem, nulla caussa erataddere aliam deam antea Mercurio 
iunctam : conti-a si aHa iam erat Mercurio iuncta necessa- 
rium erat hanc rem excusare. itaque Varronem quem 
^^^cul dubio etiam hac in re secutus est puto Etruscam 
^mquam deam cum Mercurio antiquitus iunctam Latine 

uertisse. 
I^B Quae p. 47, 1—10 leguntur quid significent indagan- 
aum hominibus qui rerum Aegyptiarum gnari sunt re- 
linquo. sed in toto illo caelesti itinere (46, 3 — 51, 7) 
singula quoad fieri potuit diligentissime Koppius ex- 
plicauit. de carmine autem quod p. 48, 6 sq. legitur cf. 
Lobeckius Aglaoph. p, 464; neque dissimile theocrasiae 
exemplum est hymnus in Attin, quem restituit G. Herman- 
nus (Comment. acad. Lips. 1849 p. 1 sq.) 

Quae Martianus tertio libro exposuit, quod inter- 
dum Koppius loquilur, quasi Martianus excerpsisset Pri- 
scianum (p. 286 ed. Kopp.) uel alium eorum qui aetatem 
tulerunt, falli uidetur : sed de difficilima de aucloribus ab 
illis Grammaticis adhibitis quaestione alii sequantur Lach- 



LU PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

mannum comment. de Dositheo p. 6 dass eine Gramtmtik 
mii der besiimmten Jahreszahl 207 n. Chr. so ofi wortlich 
mit Charisius und Diomedes . . . iibereinstimmi , ist nicht 
minder merkwiXrdig . . .' cf. Bockingius praefat. ad Dosith. 
p. VIUI — Xllll. itaque dicere non ausim quem noster se- 
cutus sit quamquam ne hic quidem Varronianae doctrinae 
uestigia desunt. nam quod Ritschelius (deVarr. disc. libris 
p. 7) ex Cassiodorio de orthogr. p. 2286 P. adfert Varro- 
nem h Qi x litteras esse negasse, eadem leguntur apud 
Martianum: 61, 3 et 63, 8, neque aliter sensisse eum de 
h documento est p. 62, 4 ubi uid. Koppius: et in primis 
p. 63, 1 ... H aspirationi daUtur. 

Simiie est quod Pompeius comment. artis Donati p. 
233 Lindem. haec habet 'ille' (nimirum Varro) ^dicit: 
lac non debemus dicere sed lact' Martianus eadem fere 
profert p. ^2, 25. 

Quarto libro ex personatae Dialecticae uerbis quae 
leguntur p. 101, 10 sequi uidetur Varronem ex Aristotelis 
praeceptis suam conflauisse dialecticam, eamque dein rur- 
sum Martianum si modo ipsi fides esset in breuiorem for- 
mam contraxisse. sed ueri similius puto apud posteriorem 
aliquem scriptorem Martianum iilam Varronis laudationem 
inuenisse eumque in suum usum conuertisse. 

Quinto libro Halmii adnotationem , qua Aquilae a 
Martiano excerpti Ciceronisque locos accuratissime indica- 
uit summa eius uiri liberalitate repetere licuit, ad sextum 
ex Luedeckii de eo libro dissertatione (Gottingae 1862) et 
Mommseni notationibus Solino additis Plinii et Sohni locos 
repetiui, cuius Ubri partem extremam Euciidi deberi Boett- 
gerus (quem laudaui p.XIII) animaduertit, quamquam hauds 
improbabile uidetur non ipsum Euclidem sed Latinum ali- 
quem eius interpretem a Martiano inspectum esse, cum 



DE SEPTIMO LIBRO LIII 

ordo rerum apiid Eucliden alius atque apud nostrum sit. 
quem Varronem non fuisse ex Gellii uerbis sequi uidetur 
Minea est' inquit (M. Varro) 'longitudo quaedam sine lati- 
tudine et altitudine.' Euclides autem breuius praetermissa 
altitudine TP«M^n «nquit est jutikoc dtTrXaTec: quod ex- 
primere uno Latino uerbo non queas , nisi audeas dicere 
illatabile.' alia sunt Martiani p. 246, 29. 

Contra si coniecturae fides quaecunque libro septimo 
Martianus posuit apertissima uestigia docent Varroniana 
essetantum non omnia. ueluti quae in monadis descriptione 
de loue dicuntur a Varrone uidetur mutuatus esse. cum 
eis enim quae p. 257, 26 sq. leguntur apte comparabuntur 
quae Varronem in Curione exposuisse Augustinus refert 
(de ciu. dei.VII, 9. Krahnerus,Varronis Curio p. 1. Bernhar- 
■^us, litt. Lat. p. 763, Ritschehus de Varr. logistor p. IIIl) 
^B hanc sententiam etiam quosdam uersus Valerii Sorani 
exponit idem Varro in eo libro, quem seorsum ab istis' 
(libris Antiq. rerum diu.) 'de cultu deorum scripsit qui 
uersus hi sunt: 

luppiter omnipotens regum rex ipse deusque 
|Hb progenitor genetrixque deum, deus unus et omnis. 

exponuntur autem in eodem libro ita ut eum marem ex- 

Iimarent qui semen emitteret feminam quae acciperet; 
lemque esse mundum et eum omnia semina ex se emit- 
'e et in se recipere, qua caussa, inquit, scripsit Sora- 
s, luppiter progenitor genetrixque fiec minus cum caussa 
um et idem omnia esse; mundus enim unus et in eo 
uno omnia sunt.' ad eundem iam Augustini locum glossa 
cod. Monacensis E respicit in qua Sorani uersus (ita recte 
emendauit Krahnerus p. 22) commemoratur. ceterum 
ueri simile est Varronem in libro disciplinarum eo qui erat 




LIIII PRAEFATIO IN MARTIANVM GAPELLAM 

de arithmetica haec omnia adcuratius tractasSe quae in 
logistorico illo tetigerat. 

Deinde inter ea quae de heptade Martianus docuit 
p. 262, 7 sq. leguntur, quae de partu hominum p. 263, 6 
habet, Grotius cum Geliii (III, 10) ioco comparauit, cuius 
uniuersum caput ex Varronis excerptum esse isagogico 
hebdomadum hbro septenarii numeri praestantiam enar- 
ratam et *bis septem coryphaeorum imagines ' descriptas 
conplexo docuerunt L. MerckUnus (animaduers. de Varron. 
hebdomadibus, Dorpati 1857). et F. Ritschelius (epimetr. 
disput. de M. Varr. hebdom. libris Bonnae 1858. coH. 
eod. mus. Rhenani VI p. 513 sq. et ind. schol. Bonn. hib. 
1856—57, p. 4). igitur Grotius Gellii haec uerba lau- 
dauit ' illam quoque uim huius numeri obseruatam refert 
quod ante mensem septimum neque masculus neque fe- 
mina salubriter ac secundum naturam nasci potest.' de- 
inde cum Martianus dicat 'dehinc paruulis mense septimo 
dentes emergunt, ac septimo anno mutantur; item se- 
cunda hebdomas pubertatem mouet gignendique possibi- 
htatem' GeUii Varroniana arte congruunt haec ^dentes 
quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utra- 
que parte gigni ait'. quae secuntur ut et ipsa congruant 
palmari emendatione effecit F. Astius (animadu. ad theo- 
logumena Arithmet. p. 183) GeUii locum sic restituens : 
^et inguina adnasci annis fere bis septenis'. — tum si 
Varro apud GeUium haec dicit 'praeterea scribit lunae 
curriculum confici integris quater septenis diebus. nam die 
duodetricesimo luna, inquit, ex quo uestigio profecta est, 
eo(Jem redU: auctoremque opinionis hutus Aristidem esse 
Samium, in qua re non id solum animaduerti debere dicit, 
quod quater septenis id est octo et uiginti diebus confice- 
ret iter luna suum, sed quod is numerus septenarius, si 



DE SEPTIMO LIBKO LV 

ab uiio profectus dum ad semet ipsum progreditur, o?mies 
per quos progressus est numeros comprehendai, ipsu?nque 
se addat, facit numerum octo et uiginti, quot dies sunt 
curriculi lunaris ' patet partem horum Martianum ita ex- 
pressisse ^hic numerus lunae cursum significat; nam 
unum duo tria qualtuor quinque sex septem uiginii octo 
/"aciunt' (p. 262, 22 sq.) — quae cum ita sese habeant 
meo mihi iure suspicari uideor omnia quotquot de septe- 
nario numero Marcianus posuit, e Varrone eum petiisse. 

Sed in uniuersum postquam in duorum eorumque 

5x ueterum sententia grauissimorum numerorum descri- 

jptione et exphcatione Varronem Martiani auctorem fuisse 

demonstratum est, non temere nobis conicere uidemur 

quicquid in libro VII Martianus posuit ex Varrone de- 

^umptum esse. singula quaeque Koppius diUgenter cum 

^Bieologumenis Arithmeticae comparauit, ex quibus tamen 

^^artianus non hausisse uidetur. potest etiam in usum uo- 

cari Macrobius, qui quae de uirtutibus numerorum habet 

Varroniana aut omnia aut pleraque esse coniciam. neque 

dissimiliter de Censorini de die naL cap. 14 iudicaueris, 

qui cum Varrone aUquotiens nominatim (ueluti p. 34, 16 

lahn.) utitur tum non desunt quae aperte Varroni debuit, 

ueluti p. 36, 12 'praeterea multa sunt de his hebdomadi- 

bus quae medici ac phiiosophi libris mandauerunt, unde 

|H|^paret ut m morbis dies septimi suspecti sunt ac crisimoe 

^^icuntur, ita . . . ' conferes cum Gellii (III 10) Varrone 

^discrimina etiam periculorum in morbis maiore ui fieri 

l^hutant in diebus qui con/iciuntur ex numero septenario 

eosque dies omnium maxime ita ut medici adpellant Kpm- 

Kouc f| KpicijLiouc cuique uideri, primam hebdomadam et 

secundam et tertiam. ' neque puto quae Censorinus ex 

Solone (fragm. 27, Bergk p. 346) laudauit p. 35, 9 sq.. 



LVI PRAEFATIO IN MARTIANVM CAPELLAM 

ipsum eum ex Solone desumpsisse sed potius Varroni de- 
buisse. sed totum capitulum Varronis doctrinam sapere 
mihi uidetur. uidentur etiam quae inde ap. 371, 3 (Jahn.) 
leguntur Varroni debere, cuius de nouenarii numeri uir- 
tutibus expositionis aliud documentum seruauit Arno- 
bius III 38. 

De libro octauo hoc est Delambri iudicium uol. f 
p. 313: Martianus C. parati un compilateur maladroit 
qui n'a pas assez de critique pour choisir entre les au- 
teurs qu'il aurait a copier. II parle d' Eratosthene 
d'Hipparque ei de Ptolemee prdbablement sans les avoir 
lus ou il en avait au moins peu profite; il neiait pas au 
niveau de son siecle ou son siecle etait descendu au 
dessous des siecles precedens , ou plutot ce qui est plus 
vraisemblalle les travaux d'Hipparque et de Ptolemee 
etaient restes renfermes dans les ecoles de Rhodes et 
d' Alexandrie , oumem^ ces grands astronomes nontpas 
eu de dignes successeurs. Tai copie ce que Martianus 
offre je ne diraipas de bon mais de singulier; il rHa de 
hon que deux ou trois lignes sur Mercure et Venus et 
nous en avions deja vu Vequivalent a peu pres dans 
Ciceron et dans Macrohe.^ 

Sed de auctore a Martiano his in rebus adhibito haec 
habet Ritschelius (de Varr. disc. libris p. 10) '^ eam autem 
inquit ^ uocabuli notationem et Isidorus suscepit III c. 59 
et 60 et uero Marcianus quoque VIII p. 275 ima (p. 643 
§ 817 Kopp.) et is quidem quendam Romanorum ante- 
stans non per omnia ignarum sibi: quem nemo non uidet 
ipsum Varronem dici. Quo Marciani de se ipso testimonio 
profecto non mediocris fides ei coniecturae additur qua 
illum Varrone aliqua ex parte usum esse iam supra signi- 
ficabamus.' praeterea Krahnerus (de phil. Varr. p. 18 



DE OCTAVO LIBRO LVII 

inia seq.) rectissime quae Varroni verba ex Cassiodorio de 
art. et disc. c. 6 p. 560b) reddidit Ritschelius (de Varr. 
disc. libr. p. 8} ea comparauit cum Martiani § 849, ita ut 
duobus huius libri locis Varronianae doctrinae uestigia 
deprehendamus. 

Sed his accedunt ni falloralia. nempe p. 303, 9 quae 
de sphaera KpiKUJTfj Martianus exposuit nuilus dubito quin 
ex Varrone petierit propter hunc Gellii locum (III, 10) ^cir- 
culos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem 
esse, e quibus duos minimos qui axem extimum tangunt 
TToXouc' ctt. qua de re certius esset iudicium si Varronis 
eum librum haberemus in quo data opera Astronomiam 
tractauit: nam Gellius sua ex isagogico Hebdomadum libro 
(cf. antea) excerpsit. Martianum igitur cum totum quasi 
jastrumentum institutionis astronomicae, — fingitur enim 
^Btronomia deorum coetum ingressa manu sphaeram 
illam aeneam gestans — aVarrone mutuatus esse uideatur, 

•nne ueri simile est in ceteris quoque eius doctrinam 
sutum esse? praesertim cum statim ea quae secuntur 
Varroniana sint apertissime. nam (p. 303, 24 in.) stellae 
etymologiam iam dixi homines doctos Varroni allegasse; 
quod autem sidera a considendo deducit itidem Varro- 
nem expressit: cf. de 1. Lat. VII p. 300 sq. sidera qnae 
insidunt. 

Verum perquam memorabilis est locus qui proxime 
antecedit excusationem illam de sphaera artificiosa parum 

i^dcurate ad mundi exemplum fabricata p. 302,11 sq. qui cum 
^piissime cohaereat cum expositione sphaerae non temere 
etiam haec ex Varrone petita esse coniecisse mihi uideor. 
et prima quidem ^mundus igitur' usque ad uerba ^aeter- 
nis caeli raptibus' uidentur Stoica esse comparato Dio- 
gene L. VII, 1, 69, 137 : Tot hx\ T^TTapa CTOixeia eivai 



II 



LVm PRAEFATIO IN MAKTIANVM CAPELLAM 
6|LIOO Tf|V CITTOIOV OUCiaV UTTOCTdGjLlTlV be TrdvTUiV 

Tfiv Tnv ^ecTiv dTTdvTiuv oucav. quae autem secuntur 
^quamquam auscultare' usque ad uerba *disparari', (u. 19) 
eis si modo tenuem quae in his tenebris fulget lucem recte 
distinguo, Epicuri de atomis doctrinam reicit. quae deinde 
secuntur Koppius recte iii fallor ad Aristotelis doctrinam 
reuocauit. quae post ea leguntur ' quarum circa medium ' 
usque ad p. 303, 3 ^dvacTpoc perhibetur' quamquam miri- 
fica ista Martiani elegantia ita comparata utuix inteliegantur 
tamen neque ex Stoicorum disciphna sunt neque uere 
Aristotehs, qui quattuor tantum elementa habet. at poste- 
riores aethera Aristotehum pro elemento habuerunt, uel- 
uti auctor libeUi TT€pi KOCjuiou qui p. 392 b 35 Bekk. 
TTevTC bf) inquit cTOixeia TaOTa ev TTevTe x^pciic cqpai- 
piKiIic eTKeijueva TTepiexojLievric dei Tfjc eXdrrovoc iueU^ovi 
(XeTOj bk Tnc M^v ev ObaTi, libaToc be ev depi, depoc be 
€v TTupi, TTupoc bk ev aiOepi) tov oXov kocjuov cuvecTfj- 
caTO. uides haec plane cum nostro loco conuenire ut su- 
spitio oriatur istius hbelli auctorem magnam sapientiae 
partem ex Varronis horreis deprompsisse. perspicuo autem 
exempla opinor ex hoc Martiani loco cognoscitur quo modo 
Varro (cf. Krahnerus ad Varr. phil. p. 4) philosophorum 
piacita quamuis discrepantia in unum conflauerit. 

' Do hbro nono Meibomius praef. uol. II musicorum 
haec habet ' celebritatem huius Aristidis unus ex antiqui- 
tate adserit Martianus Capella qui Harmonica sua et Rhyth- 
mica (ut primi obseruauimus) ex illo in Latinum sermo- 
nem transtuht. Quam feUciter in notis nostris interdum 
ostensum. certe non ubique Aristidis mentem adsecutum 
esse lector eruditus conspiciet', et similiter Boeckhius de 
metris Pindari p. 22 1^ 'Aristidem in hoc ut in ceteris 
compilauit Marcianus Capeha '. 



DE NONO LIBRO 



LVIIII 



Superest ut quanlum alii operam nostram miseilo 
huic nauatam [adiuuerint grato animo testemur. nam 
Mauricius Hauptius aliquot locos egregie emendauit, amici 
€xules inspectis codicibus eximie nobis gralificati sunt, 
Rudolphus Hercherus aliquot plagulas accurate periegit. 

Scripsi Berolini Kal. Nouembribus a. MDCCCLXV. 



PRAEFATIO 

IN SCHOLIA AD CAESARIS GERMANICI 
ARATEA 



Scholia in Arati Phaenomenon interpretem Latinum 
Capellae adiunxi propter argumenti cum Martiani rebus 
mythologicis similitudinem et ita quidem conformata ut huc 
usque plena nondum innotuerunt, descripta sciiicet ex codi- 
cibus Puteaneo et Basileensi , de quibus dixit M. Hertzius in 
relationibus menstruisde consessibus academiaeBerolinen- 
sis anni 1847 p. 3.19. Basileensis codicis apographum a 
Rothio factum accepi ab Adolpho Kiesslingio, cuius 
lam prona in me fuit uoluntas ut huius editionis plagulas 
rursum €um codice ipso accuratissime conferret. Puteanei 
codicis apographum D. Heinsii manu scriptum et in biblio- 
theca regia Berolinensi seruatum (mss. Diez. 4. 133) ipse 
descripsi etabAndreaLaubmanno Monacensi pro sua 
erga me amicitia impetraui ut cum codice Puteaneo reli- 
giosissime conferret. de his igitur codicibus haec fere ho- 
mines illi egregii retulerunt. 

Codex Puteaneus n. 7886 constat foliis formae 
quadratae triginta sex. paginae bipartitae sunt. scriptus 
est saeculo nono aut decimo. insunt haec 

Claudii Caesaris Arati Phoenomena Ab loue prin- 
cipium cett. 



PRAEFATIO IN SCHOLIA AD CAES. GERM. LXI 

Fol. ll^ extrema uerba sunt circuli albi species. 

Fol. 12 incipit Aiirigae plantaq, terit ^sida leuam. 

Fol. 14 '^ incipit Non frustroium animum certo melit 
mite durii Haec eadem tihi signa dabunt non inrita 
pisces. 

Claudii Caesaris At^ati phomena ep^, Arati genus 
Bis sena mensum uertigine uoluiiur annis Septimanis 

Icies cett. 
Secuntur uersiculi XV1[ quorum extremus 
Per nonasidus decurrens atq. calendas. 
Gens Bragmanna quidem cett. 
tSecuntur sex uersiculi ; deinde 
Alexandri regis Macedonum ct Dindimi regis Brac- 
morum de philosopliia per litteras facta conlatio, 
Saepe ad aures meas fando peruenit cett. 
Fol. 14^ continet responsum Dindimi. 
Fol. 15 "^ incipit Arati ea quae uidentur Ostensionem 
oque de quibus uidentur oportet fieri Ad austrum ex 
uerso habens septetjitrionem cett. 
Fol. IS"" Arati genus 
Aratus patris quidem est Athinodori cett. 
Fol. 19 Incipit 
Praeclara ostensio sacri uoluminis Nam quae cum 

(hi caelestem propinaret cett. 
Fol. 20^- expl 
Incipit 
Ab ioue incipimus quem umquam uiri relinquimus. 
Archanum quippe est iouis omnis terra omnem q. homi- 
num forum cett. 

Extrema uerba sunt fol. 2>Q': in annum umquam reli- 
quimus contineniem in celos signem, 

Arati que^ uidentur, ..^ 




LXII PRAEFATIO IN SCHOLIA 

Primus romanas ordiris iane kalendas Fehroa ui- 
cino mense Numa instituit cett. 

Secuntur duodecim de jnensibus uersiculi : 

Iteru uers de n dieru singuloru mensium 

Dira patet iani romanis ianua hellis 

Vota deo ditifehroa mensis habet cett. 

Fol. 36 "^ Tetrasticon autenticu de singulis mensibus 
Hic iani mensis sacer est cett. 

Vniuersus codex ab eadem manu scriptus est praeter 
ea quae tetrastichon de lulio mense secuntur: haec enim 
manus recentissima addidit. 

Codex Basileensis saeculi noni hodie signatur A. 
N. IV, 18. in ligatura haec leguntur 

liher astronomie claudii cesaris XL VI . OR, 
praeterea index uoluminis litteris uncialibus saecuIo.VIII 
aut VIIII scriptus 

ENIGMATA AVIENI ET LIB ARATI Jl ONOM 
extrema uerba haec sunt 

CLAVDI CAESARIS: 
ARATipbeMOODeNA- 

(exphciT pelTcijeR 

h^O qRA Tl AS) 

ubi quae uncis inclusi in rasura posita sunt. secuntur 
haec saeculo aut XII aut XIII scripta 

^ONorabili ^io ac paf suo j^. bT gra 

ful'^ -eccte fcWi ^- becanuj- toTusq- eiusbmj cec+e 

guenf jiaTam ac *&uotam obebienHa- 

Conflatus est codex hac ratione I) senio. II) quaternio» 
III) ifirnio a librario II signalus. IIII) senio signatus III. V) 



AD CAESARIS GERMANICI ARATEA LXIII 

senio signatus IIII. VI) quaternio. non nulla folia librarius 
resecuit ut hodie quadraginta quinque supersint. insunt 
haec: 

I) 1'' uacat I^ imaginem caeli exhibet 
2' AliAbescRiptio pBt/>epATiouis 

subxus lerra' cett. 
3^ OsxeNJSiONenD quoque be quieus uibeN- 

XUR opORTei fieRi (haec miniata sunt) 
7'' desinit in media pagina his uerbis simili modo in 

ipsum suggemut 

18»^ IrvjuoluTio spbeRAe 
bic esi siellARuoD' cett. 
9^ desinit ita indicant circulorum 
10 resectum est 11 uacat 12 resectum est. 

II) Fol. 1 resectum est 

y^m Fol. 2 ABioue pRirvJCipium — numenque secundes' 
sequitur scholium 'Quaeitur qua re — sed etiam 
deorum' in medio fol. 2^ 

Fol. 2^ med. — 3^ extr. uacat 

Fol. 3^ ^Caetera quae toto' cett. — cardine 
uertit' 

Fol. ^' 'sidoniamque ratem — finibus axem' 
'bArsJC besibiosus dicit' cett. cetera uno tenore se- 
Bitur resectis tamen 

foliis 3. 5. 9. 11 ordinis IIII) 

In ordine VI) uacant fol. 3"^ med. circulis albis species 
usque ad extremum et folii 3"^ extrema pars a uerbis cir- 
culi alhi species usque ad fol. 4^^ med. ubi haec secuntur 
AURiqe plArsjiAODq. et folii 5«^ extrema pars post uerba 
bisseni lucidas ignis 



LXIin PRAEF. IN SCH. AD CAES. GERM. ARATEA 

Vniuersus codex ab eodem honiine exaratus est prae- 
ter primuni scholium cuius uerba herodotus louem di- 
ctum aera usque ad (p. 379, 19) cum ed arcas filius aUam 
manum ostendunt. 

Duobus hisce codicibus genuina schohorum confor- 
matio continetur. sed praeterea medio aeuo interpolata 
circvimferebantur codicibus non nulUs, de quibus dixit 
Breysigius (de P. Nigidii F. fragmentis apud scholiasten 
€ermanici seruatis Berohni 1854, p. 7). ex tah ahquo 
codice Aldus a. 1499 schoha edidit eaque forma usque ad 
Buhhum et Lemairium, qui postremi ea ediderunt, occu- 
pauit quamquam tertia fere parte minor et incredibilem 
in modum et corrupta et interpolata. tamen fieri non po- 
tuit quin ahquot loci recte emendarentur. itaque satis 
habui codicem Vrbinatem 1358 saec. X V scriptum et a W o 1 - 
gango Helbigio in KiesshngU usum cum exemplo Le- 
mairiano coliatum, ibi laudare ubi ahquam codicum BP de- 
prauationem sublatam inueni. praeterea interpolati codi- 
ces Vrbinas et Strozzianus (de quo uid. Breysigius 1. I.) 
continent schoha in Prognostica ex Plinio conflata, quae in 
BP non leguntur. ea cum Breysigius nuper bene ediderit, 
(progr. Posnaniense 1865) hic omittenda erant. omisi 
etiam codicum BP aliam descriptionem praefationis (uide 
p. LXIII) quae scholia excipit multo recentiore aelate ex 
^raecis de astronomia scriptoribus confectam. unum re- 
stat quod moneam scholiorum recensionem absolutam 
fuisse cum Breysigii emendationum (progr. Posnaniense 
1865) iibehus prodUt ut facUe uenia neglegentiae conceda- 
tur sicubi meum scripsi cum iUius nomine mutare oblitus 
sum. lectionis uarietatem ex BP plenam adscripsi praeter- 
quam quod quattuor duo, simUia non notaui in altero co- 
dice scribi, si ex altero receperam IIII, II. 



ADDENDA ET CORRIGENDA 



Bambergensem cum iterum acceperim, hisce locis 
falsa rae de eo retulisse inuenio: 2, 9 satura comminiscem B 
satf/ra comminitans b [] 3, 3 permulsa B || 3, 16 clamidaque 
{chlatnida retinere debebam) B chlamideqne b 1] 6, 8 regum b || 
6, 13 motus B |1 11, 1 qjllenius B |I 12, 1 phoefJeo B l| 
138 INCIPIT RHETORICA LIBER V FELICITER inscr. in 
B II 140, 21 graecos RB* fj 153, 28 repperiri B repperire b || 
155, 22 tunc coUatione BR I| 156, 21 repperitur BR |1 180, 16 
antizeumtnon B || 256, 3 feralis**cura B 1| 277, 18 minimas 
B II 286, 15 qcr.cc.*c. B U 342, 22 uocabida B 

Operarum errores notaui hosce. excudendum erat in con- 
'•textu uerborum p. 3, 28 Pronoeae 1| 4, 25 duceret \\ 6, 7 
immi'\net 'j 27, 17 B^ama \\ 42, 17 (^nuncupatam \\ 66, 21 Ca 
tulo II 71, 13 termiiiatus \\ 17, 2 togo \\ 192, 3 si hoc augeat 
200, 9 Trogodytas \\ 231, 1 Diarrhyto [j 246, 27 ^Tri(pdv€ia 
■367, 23 diplasium 

et 41 adnotatione p. 2, 18 maeoni B' H 2, 26 delinitum 
b 11 3, 28 pronoeaes b || ib. maiorest BR || 4, 1 delenda: 
'1 consemta B» H 4, 17 scribendum insopibilis BD || 5, 17 
prosicis h\\ 45, 25 Fontes Grotius fones BD jj 49, 11 'Tphon^io' 
R [] 154, tO 'post muros add. muros 6' H ISO, 20 ' sordida 
iurpi ratiom b || 267, 22 delendum 'reccidunt B^ ' [| 249 scri- 
iendum '2% T|LiTil^ctTiK6c' H 315, 19 ^aratus add. h' \\ 336,20 
\raecinere IR praecipere r 

Praetere. p. 17, 27 Nouensides scribendum erat (Momm- 
seni Vnterital.Dialekte p. 342) jl 23, 24 pro miros lacertos 
coni. Heinsiusad, Vergil. buc. 3,8 toros lacertosos \\ ib. 25 
idem Umis lunorernebat hirquis inter eos H 25, 25 sacer recte 
"habere monuit iauptius cf. p. 194, 8 H 32, 3 frustra uitium 
metricum correx: Daumius ad Bernardi Geystensis Palponist. 
lib. II p.194 (lariatus a Burmanno anthol. II p. 695) greges 
delens et matutino. legens IJ 40, 10 imitus proposuit Pontanus 
ad Macrobium p.73 |1 64, 14 curuanda Boettgerus |1 160, 11 
^^Corneliae glossema idetur |1 140, 21 Regulum recte habero 

^H HARTIAKUfl CAPELa. 6 



LXVI 



ADDENDA ET CORRIGENDA 



monuit Hanptius (Plin. ep. I, 5) U 201, 24 sq. ex Plinia 
excerpta esse uidentur (II, 112) [[ 213, 11 pro fecundus recte 
coni. fetubus Grotius |1 303, 27 pro decem legit undecim Pon- 
tanus ad Macrob. p. 626 1| 305, 3 uid. praef. p. XXVIII 
331 librum VIIII 'DE HARMONIA' inscribere debebam 
335, 5 sit etiam in R est: sit itiner (ut uulgo) retinere de- 
bebam H 397, 15 uid. Index sub Asierope f| 407, 22 seq. pro- 
Python scribendum Typhon \\ 415, 23 quo diTiupa [frf] est quo- 
homines,. et in adnot. quo opera id est pomatio.. C 



MARTIANI MINNEI FELICIS CAPELLAE 



DE NVPTIIS PHILOIOGIAE ET MERCVRII 



LIBRI VIIII 



B = codex Bambergensis 

R =3 codex Reichenauensis praeter locos uncinis ohliquis <^ y 

drcumscriptos collatus 
D = codex Darmstattensis in locis uncinis ohliquis < ^ circum-' 

scriptis collatus 
Bm /jm ])m —. jnargo codicum 

B^R^D^ = lectiones codicum correctura anteriores 
brd = lectio codicum siue ab eadem siue ab altera (uid. praef. 

p. XI) manu correcta 
p = editio princeps Vicentina anni 1498 
* signi/icat unius litterae rasuram 
numeri in margine exteiHore, quibus G additum, sunt Grotii pa-^ 

ginarum, ceteri Koppii paragraphorum 



I 



<MARTIANI CAPELLAE 

LIBER I 



I 



Tii quem psallentem thalamis, quem matre Camena 1 

progenitum perhibent copula sa cra deum. 
semina qui arcanis stringens pugnantia uinclis 

complexuque sacro dissona nexa foues 
(namque elementa ligas uicihus mundumque maritas 

atque auram mentis corporihus socias 
foedere complacito suh quo natura iugatur 

sexus conciiians et sub amore fidem) 
Ilymenaee decens, Cypridis qui maxima cura es — > 

hinc tibi nam flagrans ore cupido mlcat — 
seiTtiLi quod Bacchus pater est j)lacuis se c horea s, ? 

cantare ad thalamos seu genetricis habes, 
comere uernificis florentia hmina sertis 

seu consanguineo Gratia trina dedit: 
conuhium diuum componens Calliopea 

Icarminis auspicio te probat annuere. 
im crebrius istos Hymenaei uersiculos., nescio quid 2 
opinum intactumque moliens,cano respersum capillis 
bicantibus uerticem incrennentis^ue lustralibus decuria- 
m^nugulas ineptas aggarrire non perferens, Martianus 
ed 



m 



i 



1 nihil i7iscriptu7n in B INCIPIT MARTIANVS in D |1 
edere B [j 11 hyminee D j] 13 seu 07n. B ]| 14 can- 
tbarei//? |] 15 ere /;ro comere B [] 19 himenei /? {] 22 iu- 
eptias /?' ]} agarrirem B> j] 

MAUTIAXUS CAPELLA 1 



2 MAETIANI CAPELLAE 

2 G interuenit dicens ^ quid istud mi pater quod " nondum 
uulgata malerie cantare deproperas et jjtu^nictantis anti- 
stitis priusguam fores aditumque reseraris u|nvoXoYeTc^ 
quin potius edoce quid adportes et quorsum praedicta 
sonuerint reuelato'. ^ne tu' inquam Mesipis admodumque 

? perspicui operis jje pcij apv noscens creperum sapis? nec 
liquet Hymenaeo praelibante disposita nuptias resultare? 
si uero conceptajCuius scaturriginis uena profluxerint. 
properus scrutator inquiris, fabellam tibi, quam Salira 
comminiscens hiemali peruigilio marcescentes mecum lu- i 

3 cernas edocuit, ni prolixitas perculerit, explicabo. cum 
inter deos fierent sacra coniugia, procreationes undique 
numerosae, liberique jraeclues ac nepotum duicium aethe-^ 
ria mullitudo et inter se quodam <([caelicolarum] complexu 
ac foedere potirentur praesertimque potissimos conubialis i 
bearet adiectio idque deditum mundo loquax triuiatimjdis- 
sultaret humanitas poetaeque praecipue Oeagrium citlTari- 
stam secuti ^caecutientisque Maepnii suauiloquam senectu- 
tem*epica uulgo lyricaque pagina consonarent nec aliquid 
cluicius loui inter aetherias uoluptates una coniuge loque- ^ 
renturhisque accederet promptior fides,quae suadentearu- 
spicio grandaeuos pontifices in testimonium conuocat, cum 
quid luppiter hominum uotis trepida curarum ambage 
suspensis multa inplacabilis hostia denegaret exorata eius 
matrona prouenire, et quicquid ille ex prompta sententia 2 
Parcarum ^ugillo asseruante diclauerit, delenitum suadae 

4 coniugis amplexibus iussuque remouere — nec solum su- 
perum regem attestabantur uxorium^idque etiam Diti pro- 
positum idque Porluno certumque esse Gradiuum Nerienis 

2 ritum /^ [[ 3 adytumque Grotius H rYMN0A0r6YClC R 
rYMNOAOrYCCeiC BR-^ corr. Koppius \\ 4 quarsum R \ 
6 pesqui R \\ CrePIMION R CrCPYMION B corr. Grotius ' 
8 scaturricnis R \\ scaturiginis /?"» [] 9 posi quam add. olim p 
satyra comminitans B \\ 12 procreationis BR^ \\ 14 et cop.. 
lam putans del. Koppius \\ caelicolarum deleui (j 17 eagrium 
B eyagrium D 1| cytharistam BD \\ 18 cicutientisque D \\ 
maeoni B || 19 liriquaque D \\ 21 promtior B \\ aruspitio D i| 
25 promta B \\ 26 delinitum B^ [1 27 aplexibus D \\ 28 atte- 
stabantur scripsi attestabatur ^Z> || 



LIBEK I 3 

[Neriiiae] coniugis amore torreri, Aesciilapio ijuoque noii 
^fc par ad Fectio. similique persuasione transduci Ope con- 
iuga [Cybeleque] Dermiilsum maestissimiim seniorem 
deorum, lanusque -[- Argionam utra(|ue miratur effigie. 

5 iam reginam tantum marito depen(lisse 3[empliiticam, 
iit ohsila luctu perpetuo numquam eum^ contenta sit 
inuenire. hac igitur fama hisque deorum alternis amo- b 3 G - 
ribus mo(us concitusciue CvlleniiLS simulque quod cuncto- jMcTca?Ui<^ 
runj airectiones et thaiamos^dum paret pluribus.conspi- <**^^**** ^ 
10 catur, i ixorem ducere inst ituit. in ((uam sententiam maler ''''^^^^l^ 
illum anxia cum annua peragratione Zodiactea in Plia- 
dum numero salutaret, impuierat praesertimque quod pa- 
laestra crebrisque discursibus exercitum corpu s lacertosis c^ia»ifc 
in iuuenalis roboris excellentiam toris uirili quada m \iZo>wA*iiU# 
15 amplitudine renidebat. ac iam pubentes'genae seminu-'^'^^^ 
dum eum inceclere chlamydeque indutum parua inuela- 
tumque cetera humerorum cacumen obnubere sine magno 
risu Cypridis non sinebant. rationabili igitur proposito 
constituit jeiler e caeliba tum. itaque pro industriae digni- (> 

!o tate quam conueniret accipere cunctamento longae delibe- 
rationis alternat. nam Sophiam ipse miro quidem cu- >^e|ihCr 
piebat ardore, quod prudens sanctaque sit intemeratiorque 
cunctis pulchriorque uirginibus, sed quod sororis eius 
collactea et indiscreto amica foedere uideretur perindeque 

5 ad innubas ipsa quoque transisse, ^eani in Palladis iniij riayn f:fe/Kti*av 
non placuit coaptari. non dispar illum ^rmae^de^idera- ^)"^^» 
bilis grataque,Iucuientas in Manticen quoque succenderat. jift^h.c 
nam et nobilitas generis illam, quippe Pronoae maiorem 
liliarum, et prouidum perspicacis prudenliae commenda- 

!)bat ingenium. sed ipsis diebus forte inmensi amoris 



1 Nerinae deleui |1 2 afFectio bD \\ traduci del. n /) |1 3 cu- 
ibaeque D quod deleui \\ permulsum Grotius permulsam B 
permulsa 7) 1] 4 Augeronam aut Ageroniam Grotius \\ iam 
Vonckius nam BD [1 5 lacrimas ante tantum add. p [] memphy- 
ticara BD || 6 non tenta sit Vonckius \\ 16 clamidaque li chla- 
mideque B \\ 17 que om. B \\ 19 pellicere /t ]] 20 cuncta- 
mento Grolius cuncta merito BR \\ 21 sophyam R [] 26 coop- 
tari B^R \\ 27 raantichen R \\ 28 pronoaes 6 jj maior est /? [| 
29 praeuidum B^R \\ 

1* 



4 MARTIANI CAPELLAE 

inpatientia uUro iuuenem cpnsejjuta Apollini fuerat copu- 
7 lata. uoluTt saTtem Enteleciiiae ac Solis filiam postu- 
lare, quod speciosa quam maxime magnaque deorum 
Mtl^ sit educata cura. nam ipsi Yuxr] natali die di ad conui- 
uium corrogati <(multa conlulerant. luppiter quippe dia- 
dema, quod Aeternitati filiae honoratiori detraxerat, capiti 
eius apposuit. luno quoque ex purgatioris auri splendente 
uena addiderat crinibus sociale uinclum. Tritonia etiam 
• interula resoluto ricinio strophioque flammarum instar e 
cocco atque ipso sacri pectoris ac prudentis amiculo uir- 
4 G ginem uirgo contexit. Dehus quoque ut ramale laureum 
gestitat, diuinatrice eadem coniecturahque uirga uolucres 
ilh ac fulgurum iactus atque ipsius meatus caeh siderum- 
que monstrabat. Vranie autem praenitens speculum, quod 
inter donaria eius adytis Sophia defixerat, quo se reno- 
scens etiam originem ueUet exquirere, clementi benigni- 
tate largita. Lemnius quoque faber iUi insopibUes peren- 
nitatis ignicuios, ne cahgantibus tenebris nocteque caeca 
opprimeretur, incendit. omnes uero inlecebras circa 
sensus cunctos apposuit Aphrodite. nam et unguentis 
obhtam floribusque redimitam halatu pasci fouerique do- 
cuerat et meUe permulserat et auro ac monihbus inhiare 
membraqueuinciri honorationis celsae affectatione persua- 
serat. tunc^ crepitacula tinnitusque quis infanti somnum 
induceret adhibebat quiescenti. praeterea ne uilum tem- 
pus sine inlecebra oblectamentisque decurreret, pruritui 
subscalpentem circa ima corporis apposuerat uoluptatem. 
sed uehiculum ei ac uolatiles rotas quis mira posset cele- 
ritate discurrere tradiderat ipse Cyllenius, licet eam auri | 
compedibus inligatam memoria praegrauarit. his igiturj 
Yuxriv opimam superis ditemque muneribus atque multa 
caelestium coUatione decoratam in conubium Arcas supe- 
riorum cassus optabat. sed eam Virtus ut adhaerebat 



1 consecuta ^ 1] 2 endelichiae BR [] 4 dii BR [| 5 dea- 
dema B dyadema 6 [| 9 et coco D [} 13 fulgorum DB^ [J 
14 **anie B Anie D \\ 15 aditis BD \\ 17 insopibilis D || 
22 munilibus D \\ 23 honorationibus D \\ 26 discurreret plu- 
ritui R^ \\ 28 ueiculum R \\ 31 ditatamque r \\ 



LIBER I 5 

lorte Cyllenio paene lacrinians nuntiauit in potentiam pha- 
retrati iiolitantisque superi de sua societate correptani 
captiiianujue adanianlinis nexibus a Cupidine detineri. 
super liis igitur uirginum tlialamis dum eum deliberatae 8 

5 sortis blandimenta frustrantur nec facile quaepiam prae- 
terea quae congrua paritate Tonantis nurus deligeretur 
occurrit, amplius deliberandum suggerit Virtus. neque 
eum sine Apollinis consilio quicquam debere decernere 
aut fas ab eius congressibus aberrare, cum zodiaca eum j 

10 bospitia pr aemetantem numquam abesse menstrua prae- r 
cursione permitteret! igitur constitutum ubicumque loco- ' 
rum frater esset adiretur. ac tunc uolatilem uirgam 9 i 
uti secum mundi penita permeare aetheriosque recessus 
inrumpere pariii celeritate posset, Virtuti demere per- 

15 mittit. ipse pedibus talaria nectit aurea et nunc in fanis, 
quibus aut uaticinia obliquis fundebantur ambagibus aut 
denudata pecudum caede fissic ulatis exto ru m prosici is 
uiscera loquebantur quibusque solitus sortitus excedere 
<(ueilogiapersonare, sagaci eum inuestigatione disquirunt. 

20 sed his adytorum fastigiis specubusque uiduatis absque lo 
lauri arentis paucis admodum foliis uittisque semiuulsis, 
quas in Cumano antro post Sibyllam tinearum morsus ca- 
riesque carpebant, nihil eius potuit inueniri. per aerios 
etiam tractus , quibus formare solitus et uolucrum diuer- 

5 sos meatus et oscinum linguas et^raepetis omina pennae? 
frustra incassumque disquiritur. iam pridem quippe offen- 
sus contamine monendorum dedignatur AVGVR Pythius 
nuncupari. item eum in Helicona Delon Lyciamque sectan- 
tur. sed alibi lauros primores arentesque ederas ahbi » 

^riantem tripodem crepidasque situ murcidas praesagio- 

^V 1 poene R \\ potentia B fl faretrati BR \\ 6 parilitate R \\ 
^■ippollinis -R [I 9 haud b |] 12 at r 1| 14 demere Grotius 
P» more BR 1] 16 anbagibus R [] 17 denudata cod. Hug. de- 
nuntiata BR [j physiculatis B [| prosicis 5 [| 18 solitus add. 
Koppii ^ Monacenses'* \\ excidere/? [| 20 aditorumj5/) [[ specubus; 
quiduatis D \\ 21 uitisque B [[ 22 sibillam B \\ 25 omena D U 
26 incasumque D \\ 27 phtius D \\ 28 elicona D \\ lycium- 
que BD corr. Nic. Heinsius [| 29 primos D [| 30 carientem D \\ 
marcidas D 11 



\ 



6 MAKTIANI CAPELLAE 

11 rumque interlilam memoriam reppererunt. tandem Fama 
nuntiante cognoscunt quod Plioebo gaudet Parnasia rupes, 
licet inde quoque ad Indici montis secretum obumbratum- 
que scopulum nube perpetua posterius migrasse perbibe- 
bant, tamenCirrhaeostunc recessusetsacrati specus loqua- 5 
cia antra conueniunt. illic autem circumstabat in ordinem 
quicquid inminet saeculorum, Fortunae urbium nationum- 
que omnium regum ac totius populi. uidebantur aliae 
transacti cursus emensa fugientes. consistebant aliae sub 
conspectu adueniebantque quam plures atque ita non i 

j nullis eminus uanescebat disparata prolixitas, ut uelut fu- 
I midae caligationis incredi^ilis laberetur aura. inter haec 
mira spectacula Fortunarumque cursus motusque, nemo- 
rum etiam susurrantibus flabris canora modulatio mehco 
quodam crepitabat appulsu. nam eminentiora prolixarum i 
6 G arborum culmina perindeque distenta acuto sonitu resul- 
tabant. quicquid uero terrae confme ac propinquum ra- 
mis adclinibus fuerat, grauitas rauca quatiebat. at media 
ratis per annexa succentibus duplis ac sesquialteris nec 
non etiam sesquitertiis , sesquiocidiXm etiam sine discre- 2 
tione iuncturis, licet interuenirent limmata, concinebant. 
ita fiebat ut nemus illud harmoniam totam superumque 

12 carmen modulationum congruentia personaret. quod 
quidem exponente Cyllenio Virtus edidicit etiam in caelo 
orbes parih ratione aut concentus edere aut succentibus s 
conuenire. nec mirum quod ApoIIinis silua ita rata mo- 
dificatione congrueret, cum caeli quoque orbes idem Delius 
moduletur in sole hincque esse quod illic Phoebus et hic 

13 uocitetur Auricomus. nam Solis augustum caput radiis 
perfusum circumactumque flammantibus uelut auratam i 
caesariem rutih uerticis imitatur. hinc quoque Sagittarius 
hinc quoque Vulnificus, quod possit radiorum iacuUs icta 

14 penetrare. demonstrabatpraetereaVirtutiCyllenius amnes 



2 parrasia Z> [] 5 chirreos B chyrreos D \\ <6 ordine D \\ 
9 QmQns2i scripsi Qm.Qn^o BR 8\)Siiio add.Monac. 2 et 4 \\ 12 labe- 
letur scripsi haberetur BR [| 16 acuta ^' [l 18 acclinibus R \\ 
19 sesqualteris R \\ 20 sesquioctauis Vossianus octauis BR [1 
21 limata B \\ 28 ille B^ R \\ 



LIBER I 7 

quosdam caelitus defluentes, quos transeundos esse per- 

hibebat, <(ut ad deum ipsum, quem repperire curae esset, 

peruenirent. uerum eosdem amnes diuersicolor fluento- 

rum discrepantium' unda raptabat. quippe primus difl^u- 

5 sioris ac prolixi ambitus gurges liuentis aquae uolumine 

nebuloso atque algidis admodum pigrisque cursibus liae- 

sitabat. interius alius lactis instar candidaeque lucis mi- 

tis omnia quietusque motu undas uoluebat argenteas. 

tertius uero nimio rubroque igne rutilantes festinataque 

10 rapiditate praecipites fragososque cursus anhela sulphu- 

reus celeritate torquebat. qui hunc sequebatur auratus 

ac fulgidus et flammis coruscantibus rutilans sed diuersi- 

ate fluminum utrimque coniunctus quibusdam riuuHs 

intermixtis quantum pensabat moderatio temperabatur. 

15 uerum interior iUe electro purior resplendebat amnis, 

quem praeter ceteros Fortunarum ille consistens populus 

^aDpetebat. quarum alias eius odor et halatus illexerat, 

^Has lenis undae canori permulsere modulatus. gustum 

^ratem haustumque quam)> plures ex eodem dulcissimo 'G 

20 gurgite sitiebant. nec deerant qui eadem foueri abluique 

lytnpha ac se in illam iacere cupiebant. praeter ea duo 

restrictiores sinu ambituque paruo raptabantur interius, 

quorum uterque pro aliorum uicinia et confinio coloratus 

exiguum proprii saporis haustum multa mutabilis ad- 

}5 mixtione traxerat. nam alter nimia celeritate festinus ac 

plerumque consistens relabensque ferebatur. alius uero 

quandam undarum auriginem gestansflexuosisque anfracti- 

bus errabundus spumabat cunctis seminibus fluentorum. 

hi igitur cursus discoloris amnes praedictas rerum natio- 15 

numque Fortunas immensis primo sinibus ambiebant. 

tunc diuersa undarum uiolensque rapiditas singulas quas- 

que persuadens inprouisa ui per decliuis aluei praecipites 

lapsus rapidis turbinibus pertrahebat, ita ut alius easdem 



2 cura B^ \\ esset scripsi est BR \\ 8 per omnia bd \\ 10 
hanela B \\ siilphubreus D [] 12 choruscantibns D \\ 13 utrin- 
que D II 14 teraperabat B \\ 15 illo D \\ 17 alatus BW \\ 22 ac 
simi H II 24 amraixtione R \\ 25 traxere B^R^ \\ namque b \\ 27 
aurigiuem scHpsi originem BR \\ 29 hii bR || discolores B^ [[ 



8 MARTIANI CAPELLAE 

plerumque alteri transfunderet fluuio et quam ille exerci- 
tam longa conlisione uexarat, alter aut ripae redtleret aut 
amne mersaret. non tamen Fortunas omnes illi sangui- 
neus aut caeruleus inuolutas gurgites rapiebant. ple- 
rumque illius iactei praenitens unda repente correptas 
eminentis tractus uertice subuehebat. aliquando etiam 
sublimatas atque fluctu elatiore suspensas in ilium cruen- 
lae similitudinis reiciebat aestum aut in torrentem liui- 
dum uorandas hiatu piceo despuebat. alterna igllur per- 
mixtione fluuiorum ille Fortunarum populus agebatur. 
neque enim ulla prorsus erat quae ab omni inmunis in- 

16 cursu cunctoque esset gurgite feriata. denique Virtus se- 
cuta Cyllenium dum sola cunctos interrite transmearet, 
licet eam magno fragore <(coIUserint, tamen opprimere 
non quiuerunt. tandem trans fluuios, qui ad quoddam 
Phoebi spelaeum ferebantur, cum Virtute Mercurius con- 
stiterunt. ac tunc Latoium conspicati edito considentem 
arduoque suggestu atque in conspectu quattuor urnulas 
adopertas uicissim atque alternis inspectionibus enudare, 

8G quae diuersa specie metallisque formatae. nam una ex 
ferro quantum conici potuit duriore, alia ex argenti ful- 
gentiore materie, tertia liuentis plumbi fusili robore uide- 
batur. at uero propior deo perlucentis uitri salo renide- 
bat. singulae autem rerum quaedam semina elementaque 

17 gestabant. nam flamma flagrantior et ab ipsis Cecaumenis 
exanclata fomitibus ex ferri praedicta anhelabat urna, 
quae tamen vertex mvlciferi dicebatur. aha etiam, 
quae fuerat ex argenti materie, praeferebat serena ful- 
gentia et uernantis caeli temperie renidebat. hanc dice- 
hant RISVM lOVis. illa uero metalli grauioris plena un- 
dosae hiemis atque algidi frigoris nec non etiam pruinarum, 
haec SATVRNi uocabatur exitivm. at uero sali resplen- 
dentis atque ad ipsius dei dextram sita, aeris totius se- 
minibus erat referta. hanc iVNONis vbera memorabant. 



2 uexaret ^[17 adque /? |1 9 uorandura BR corr. p 
14 obprimere D [] 16 spelaeum scripsi spectaculum BD 
17 conspicantur D |j 26 hanelabat B \\ 27 mulciberi B^ 
28 materia D \\ 



LIBEit I 9 

ex liis igilur urnis deus alternalim quantum dispositis sat) i^ 
erat Iiauriebat. nam quotiens orbi compiacito uitalis spiri- 
tus salubres ministrabat auras, ex ilia argenti clementia 
aeris Iiausti permiscens semina temperabat. cum uero 

5 pestem diram commeritis mortalibus minabatur, aeri si- 
militer anbelos ignes aut torpentis frigoris uenena miscc- 
bat et in adlbgendum meare cogebat orbem. tali dei tem- la 
peramento Virtus admonita magisque cum eum salutares 
auras miscere conspiceret, [caeci poetae] Graium uersum 

10 Mercurio comprobante commemorat 

Ooipoc dKepceKOjuric XoijuoO vecpeXriv dTrepuKei. 
[ex] quo pestem fugari posse Mercurius, si uoces primis 
uestigiis eius accederent, admonebat: subdendae tameu 
Clario fidibus personanti atque inter serta laurigera in- 

15 fularum lubrico inplexoque crine redimito. talia consc- 20 
rentes ut procul Pythius aduentare conspexit causamqu»; 
aduentus primis aspectibus recognouit, throno quo inside- 
bat exurgens Musas iussit occurrere. quae hcet in 3Iaiu- 
genae officium properare uiderentur, ratis tamen inces- 

20 sibus mouebantur. ac tunc germano in participatum o Q 
operis consessumque suscepto prior orsus est Phoebus 

anxia cum trepidis nutat sententia rebus 21 

fluctuat incertis aut sors ignota futuris, 

consultet mortale genus, quosque indiga ueri 

cura facit dubios uel spes incerta fatigat: 

at nobis praescire uacuum, cunctatio nulla est: 



m- 



2 auriebat li \\ 4 austi II \\ G hanelos BR \\ 7 affli- 
gendum ^ [] 8 amroonita BR \\ 9 graeci poetae cod. 
Hug.: (jloHsam deleui [] 11 Luc.Alex.36 AYMOY Ne^eAEN 
ATTOPYKI BR: priora uerha in BR recte leyiiniur : ab postea 
deprauata su7it \\ 12 deleta ex scripsi primis (primae BR) 11 
13 ammonebat BR [] 15 implexoque B [] 16 pithius B [| 
19 satis BR^ \\ 21 consensumque R \\ susce hic desiyiit fol. 
u. in B: seqititur fol. 7 nostrum ex contiguis uenire pectus^ 
fol. 15 r. incipit pto prior orsus est foebus desinii fol. 15 u. 
certum est lauripotens decusque diuum cf. praef. ]] 24 con- 
sultat D 11 quosque — dubios//aM;)/j/<,9 quodque — dubium BR || 
26 uacum Sahnasius ad script. hist. Aug. ed. Hack. I p. 564 
uacuum RB " 




10 MARTIANI CAPELLAE 

quod superi uoluere licet : de pectore fixis 
praeoptare caret: sic quod piacet atque <^necesse est. 
sed tibi quod nondum uenit mansura uoluntas, 
consilium uis ferre meum : sic semper ad omne 
uelie capis socium, faciunt atque addita mentem. i 

22 est igitur prisci generis doctissima uirgo 
conscia Parnaso, cui fulgent sidera coetu : 
cui nec Tartareos claustra occultare recessus 
nec louis arbitrium rutilantia fulmina possunt, 
fluctigena spectans qualis sub gurgite Nereus, j 
quaeque tuos norit fratrum per regna recursus, 
peruigil inmodico penetrans arcana labore, 

quae possit docta totum praeuertere cura 
quod superis praescire datum : quin crebrius in nos 
ius habet illa deos urgens in iussa coactos i 

et)> quod nulla queat superum temptare potestas, 
inuito scit posse love. stent ardua magno : 
alterutrum cumulat pariiem meruisse iugalem. 

23 His Apollinis dictis laetabunda Virtus quod tam ex- 
cellentis uirginis suasum uidet esse coniugium, ut niliil 2 
amissum ex supra dictarum duceret dignitate, nomen ta- 
men eius inquirit. quod ubi cognouit Philologiam esse de 
qua foedus instabat, tanta gratulatione alacritateque con- 
culitur, ut aliquanto de ingenito rigore descendens etiam 
corpore moueretur. quippe propinquam esse commemo- 2 
rat et laudatae illius Mantices patronam in ipsam quoque 
Sophiam supellectilis multae remuneratione largissimam. 
nam ¥uxriv incultam ac ferino more uersantem apud 
hanc asserit expolitam, ita ut siquid pulchritudinis orna- 

10 G tusque gestaret ex Philologiae sibi cultibus arrogarit, 3 
quae ei tantum adfectionis impenderit ut eam semper im- 
mortalem facere laborarit. nihil igitur immorandum. 



1 da pectora RB de pectora 6 [] 2 sV quod scripai si 
quod HB si qiiid uuhjo \\ 3 sed tibi dum quia non uenit D \\ 
4 ad omne scripsi ab omni BD \\ 7 parnasio BD jj 8 recus- 
sus D 11 13 peruertere D \\ 15 urguens i> {] 17 ut ante 
stent add. Vulcanius H 20 uidit R \\ 26 mantices RB man- 
ticis r {] 27 sophian R jj 



LIlJER I 11 

quippe cuni iinpigrum gcrendorum sciat esse Cyllenium. 
sed acceplis Apollinis falibus respondit ipse Maiugena 

certum est Laurlpotens decusque diuum 24 

nostrum ex contiguis uenire pectus 
et quicquid socium ciere numen 
iunctus compererim probare rerum. 
sed numquam mage uelle disparamus 
et fit collibitum manere iussis 
quam cum Deliaco meare fatu 
iu cura atque arbitrio monemur isto. 

|<hunc quippe ambiguum nefas putamus 
et quaecumque fuit perit uoluntas. 
quocirca officio decentiore 
paret praecluibus libens profatis 
Arcas in thalamos uenire iussus. 
sed tu Delie, quo Tonantis extet 
compar propositum uolensque nutus, 
instes: nam solitus ciere pectus 
et peruersa uigii mouere sensa 
ilUim contribuas fauere iussis, 
ut coeptis sacra fulserit uoiuntas. 
Haec dicente Mercurio 'quin potius' inquit Virtus 25 
^uterque uestrum louem uoce conciliet. nam et hic eius 
consiiiorum conscius et tu praeceptionis arcanus. ille 
25 mentem nouit, tu uerba componis. IMioebo sueuit instanti 
concedere, tibi pectus [solilus] aperire. addo quod uos 
immquam conuenit disparari et licet hic cursor Apoliinei)> 
pierumque axis celeritate uincatur ac remorata statione 
consistens captet demum festinata praeuertere, tamen 
30 dum consequitur ita libratus anteuenit, ut cessim plerum- 
^que recursitans gaudeat occupari. una igitur uestrum 
iBbyem pia pignora conuenite. certum quippe est quod et 

i 



B 



1 impigrum Bondamus impiger BR \\ 15 archas D 
19 peruersa — mouere Vonckius praeuersa — monere BD 
21 ut Barthius et BD |] 25 instante B \\ 26 sectus solitiis 
BD pectus Koppius solitus deleui [J 29 captet b caput li 
captat B 1] 30 cessum R cessem rB \ im add. b [1 



12 MARTIANI CAPELLAE 

Phoebo coniuens splendori succumbat et cum Stilbonte 
^^^^ incedens conubiorum copulis adlubescat' his dictis 
Virtus praecedentis officio ac MercuriaUs uirgae perfla- 
tione concussa in caelum itura sustollitur. augurales uero 
aUtes ante currum DeUo constiterunt uti quis ueUet uectus 5 
ascenderet. nam futura plerumque conformans his prae- 
sagire consueuerat. petaso autem ac talaribus concitatis 
coepit praeire Mercurius. sed scandente Phoebo Musarum 
pedisecus adhaerensque comitatus candenti canoraque 

27 aiite uehebatur. tum uero conspiceres totius mundi gau- 1 
dia conuenire. nam et Telius floribus luminabat quippe 
ueris deum conspexerat subuolare Mercurio et Apolline 
conspicato aeria temperies sudis tractibus renidebat. su- 
peri autem globi orbesque septempUces suauis cuiusdam 
melodiae harmonicis tinnitibus concinebant ac sono ultra li 
solitum dulciore, quippe Musas aduentare praesenserant. 
quae quidem singiUatim circuUs quibusque metatis ubi 
suae pulsum modulationis agnouerant, constiterunt. nam 
Vrania stellantis mundi sphaeram extimam continatur, 

28 quae acuto raptabatur sonora tinnitu. Polymnia Satur- 21 
nium circulum tenuit, Euterpe louialem , Erato ingressa 
<Martium modulatur, Melpomene medium ubi Sol flam- 
manti mundum lumine conuenustat. Terpsichore Venerio 
sociatur auro. Calliope orbem complexa CyUenium , CUo 
citimum circulum, hoc est in iuna collocauit hospitium. 21 
quae quidem grauis pulsus modis raucioribus personabat. 
sola uero, quod uector eius cygnus impatiens oneris at- 
que etiam subuolandi alumna stagna petierat, Thalia de- 

29 relicta in ipso florentis campi ubere residebat. interea 
tractus aerios iam Phoebus exierat , cum subito ei uitta 3( 



1 coniuens I) conhibens R cohibens rB conhiuens h jl 
splendore BR corr. in marg. ed. Vulc. 1| 8 caepit /? jl 9 pedis- 
secus R pedisequs b \\ 11 luminabat Grotius lumina BR lumi- 
nata in Bas. Cant. Bodl. allero extare mihi non persuasit Kop- 
pius II 12 Mercurio scripsi mercurium BR || apoUinem R || 

19 continatur R et Puteaneus cf. Salmas. ad script. hist. Aug. ed. 
Hack. 1 564 concinat r concinebat (ebat in ras.) B lit add.b [j 

20 polimnia B [] 22 marcium Z) 1| 23 terpsicore BD \\ 24 sotia- 
tur B \\ clyo BD \\ 26 graues b |[ 27 cignus BD \\ impaciens D [| 



LIBER I 13 

crinalis immutatur in radios laurusque , quam dextera re- 
tinebat, in lampadem mundani splendoris accenditur, 
fmnt(|ue uolucres, qui currum Delium subuehebant, an- 
heii flammis [lucis] alipedes. atque idem palUo rutilante 

5 ac reserato stellantis poli limine Sol repente clarus emi- 
cuit. Cyllenius quoque in sidus uibrabile astrumque 12 G 
conuertitur. atque ita metamorphosi supera pulchriores 30 
per Geminos proprietate quadam signi famiUaris inuecti 
augusto refulsere caelo ac mox Tonantis palatium petiue- 

10 runt. qui ^postquam introgressi et coram data copiafandi' 
utuiditClarius consortiopatremlunonis haerentem^, quam 
nouerat suffragari plurimum ac fauere conubiis, laetus 
primo omine ipsamque concihans, in cuius arbitrio posi- 
tam mariti nouerat uoluntatem, ita mitis affatur 

possem minore ambigens fiducia 31 

solum Tonantem pignoris pro foedere 

pubeda uixdum uel paterna contremens 

praecepta adire, ni iugata caelitum 

omen pararent prosperum consortia 

tabensque diuum nunc moneret nexio.-> 

lunone thalamos quis rogare conscia 

nolet deorum? cum futura pronuba 

eadem profecto quaeque suffragabitur. 

iugalis ergo blanda nutus praestrue 

nostrisque suade quo allubescat nisibus. 

te nunc parentem principemque maximum 32 

fatumque nostrum, quippe Parcarum chorus 

humana pensat, tuque sortem caelitum, 

tuumque uellc est ante praescientias 

ac mente gestas quicquid instabit deis: 

cuiusque nutu gignitur necessitas, 

futura cuius alligat decretio : 

instatque quicquid uelle uel serum potes : 



3 haneli i? |1 4 flammantis Vonckius \\ lucis deleui 
6 cyllenium D \\ 10 Verg. Aen. I 520 \\ 13 homine R 
15 fidutia R \\ 17 bupaeda Koppius || 21 thalamus R \\ con- 
stia R \\ 22 noUet B \\ 25 suade Barthius suada BR 

illigat R II ad decretio add. l dis b 11 



14 MARTIANI CAPELLAE 

te te igitur illo quo Jjenignus numine es 
<(deposco, caeli blanda temperatio 
piumque culmen, iure qui diuum pater, 
concede proli, quo nepotum prouehat 
numerum, supernis astra quem uibrant polis, 
Maiae tuumque flagitat pignus sacrum, 
thalamis iugetur uirginis doctissimae. 

33 sed te parentis cura si stringit pia, 

par est deorum conuoces coetum potens 
conubium ipsa sanciens cum coniuge ^ 

quo prolis extent lege supera nuptiae 
-/.? G perpesque uinclum caelitum signet decor. 

34 Hic postqnam Delius conquieuit, conuersus ad con- 
iugem luppiter quid eius uoluntas haberet inquirit. uerum 
illa multa ratione permulsa, primo quod ei qui placidita- i 
tem alTerre solitus Phoebus orabat quique etiam a se 
eiusdem fdias eruditas ad parentum quoque conspectum 
fecerat subuolare, dehinc nuptiis luno non solita refra- 
gari,)> tunc etiam Cyllenium diligebat quod eius uberibus 
educatus poculum immortaUtatis exhauserat perindeque ^ 
et matris gratiam conferebat, accrescebat uotis quod 
multa eam Clarius conciliatione deuinxerat: faciendum 
profecto accelerandumque persuadet, ne itidem Cyllenius 
Cypridis lactatus inlecebrisHermaphroditofratrem gignere 

35 succensus optaret. stimulabat paululum louem, ne uxoris 2 
Cyllenius fotibus repigratus somnolento repente marcore 
torperet et iam uelut maritali uacatione feriatus discur- 

36 sare sub praeceptis louialibus denegaret. ^ nam illum iam 
pridem' ait ^PhiloIogiae sentio amore torreri, eiusque 
studio comparatas habere quam plures in famulitio disci- 3 
plinas ipsumque linguae insignis ornatibus fandi nimiam 
uenustatem quo placeret uirgini consecutum, deinde bar- 
bito aurataque chely ac doctis fidibus personare. addo 



1 te te Grotius tene BR \\ quo br quod BR \\ 8 te ante 
stringit omissum post sed add. bd \\ 15 eam ex Dresdensi Kop- 
pius. sed ei recte habet: luno enim intellegitur aer [| 19 tum b [] 
24 erraafrodito BR [] 25 succensus b suscensos BR suscen- 
sus r [| 32 consequutum R \\ 33 chaely BR \\ 



LIBER I 15 

<luod celebrat mirabile praestigium elegantiamque pin- 
gendi cum uiuos etiam miltus aeris aut marmoris signi- 
fex animator inspirat. totum certe conplacitum est quic- 
quid comit dccorem iuuenalium gratiarum.' se igitur eos 
5 iam pridem amore mutuo colligatos idcirco paululum dis- 
tulisse, ne in thalamum primaeua affectione festinans, 
cum discurrendum esset, totis noctibus repigratior pau- 
lulum simularet anomalum. tunc luno ^atquin' ait ^eius- 37 
dem conuenit uirginis subire uinclum, quae illum etiam 

10 quiescere cupientem coniuere non perferat. an uero 
quisquam est qui Philologiae se asserat peruigilia labo- 
rata et lucubrationum perennium nescire pallorem ? quae 
autem noctibus <(uniuersis caelum freta Tartarumque dis- 
currere ac deorum omnium sedes curiosae indaginis 14 G 

15 perscrutatione transire , quae textum mundi circulorum- 
que uolumina uel orbiculata parallela uei oblique decus- 
satos polos et climata axiumque uertigines cum ipsorum 
puto siderum multitudine numerare nisi haec Philologia 
gracdenta quadam adfixione consueuit, quotiens deos 

50 super eiusdem coactione instantiaque conquestos, cum 
eos concubiac aut intempestae noctis silentio quiescentes 
ad se uenirc inaudita quadam obsecratione compelleret? 
tam uero abest ut sub hac possit pigrescere intricarique 38 
Cyllenius, ut commotis- ab eadem suscitatisque pennis 

:5 extramundanas petere latitudines urgeatur. cur igitur 
rex optime difTeruntur cum pro sola Atlantiadae soller- 
lia duos uigiles repromittam?' haec cum luno adfixa, 39 
ut adhaerebat elatiori plurimum loui, adclinatis eius auri- 
bus intimaret, de quodam)> purgatioris uibratiorisque lu- 

a} minis loco adlapsa sensim Pallas corusca descendit atque 



1 elegantiamque r cleo-antiam RB elegantia b || 3 certe 
Bli ergo ^ II 4 iuuenalium R iuuenale (e tVi ras.) B iuueni- 
lium r II 7 repigritior BR corr. Grotius \\ 8 atquiu B 11 
10 conibere BR corr. br \\ 11 phylologiae R \\ 13 discutere B \[ 
14 indaginis b indagis BD [| 16 obliqua decusata polose 
limata BD corr. Grotius [| 20 instantiaque b constantiaque 
BD 1] 21 conubiae b \\ 24 pinnis B^ jl 26 athlantide D atlan- 
tidae B ]\ solertia D |j 30 allapsa [1 B descendit h discen- 



.^BR II 



16 MARTIANI CAPELLAE 

ita ut uidebatur uertici louiali inhaerere superuolans tan- 
dem constitit sublimiore quodam annixa suggestu. quara 
cum luppiter, ut iugali elatior adhaerebat, de proximo 
contiguoque suspexit, sic exorsus 'o uirgo nostri pars 
melior opportune uotis intermixta Maiugenae, quae siue £ 
Deliacis uocibus permulsa descendis siue absque te louis 
iion erat formare consiUum seu consensus noster ne mu- 
tilus uideretur approperas: noueris tamen Philologiae 
Cyllenium nuptias postulare. nondum mea prompta sen- 
tentia est. expecto quid suadeas. noui quippe quam eius- i 
dem uirginis incessabilis labor tibi semper acceptus et ut 
e tuis numeretur illa pedisequis. par est igitur ipsa prae- 
sertim decernas quicquid de eius conubio prouisura dis- 

40 pensas.' tunc Pallas aliquanto summissior ac uirginalis 
pudoris rubore subfusa oculosquepeplo quod rutilum cir- j 
cum caput geslabat obnubens improbabat ahquantum 
quod super nuptiis uirgo consuhtur praesertimque eius, 
quam propter consociationis otficia manere cuperet sem- 

15 G per intactam. dedignatur praeterea huius modi adhibere 
consensum, cum ita expers totius copulae censeatur, ut '^ 
neque de ulla commixtione progenita neque ipsa pro- 
creare quicquam Arithmetica teste monstretur. ac tunc 
septem radiorum coronam soliuaga uirginitas renudauit, 
ne futurorum causis et copulis interesset. quia tamen 
cius optauerat luppiter exegeratque consilium , suadet s 
deos maritos dearumque grandaeuas in haec decernenda 
conduci. quippe <(conuenire Cyllenio ut pro officiorum 
praemiis potissimorum fauor caelitum eius uincla sanciret. 
augustius quoque fieri louiale decretum, cum coetu 
deorum adtestante depromitur, ipsamque nupturam deo c 
conuenirenon posse nisi si per senatus consultum mortalis 

41 esse desineret. id genus plurima suadente Tritonia regum 
coniugum uterque consentit. ac mox louis scriba prae- 



1 uertici b uertice BR [| 5 oportune i? H 8 phylolog-iae 
chyllenium 7? |1 16 aliquantulum r 1] 18 consotiationis B \\ 
19 intacta R \\ 22 arithmethica B (j 24 futurarura BR corr. 
Grotius \\ 30 attestante B \\ .31 si per S. C. scripsi super sena- 
tus consulto BD superi S. C. Grotius [] ' 



LIBER I 17 

cipilur pro suo ordine ac ratis modis caelicolas aduocare, 
praeci|)ueque senatores deorum, qui penates ferebantur 
Tonantis ipsius quorumque nomina quoniam publicari 
secretum caeleste non pertulit, ex eo quod omnia pariter 

f^ repromittunt, nomen eis consensione perfecit. Vulcanum 42 
uero louialeni ipse luppiter poscit, licet numquam ille de 
sede corusca descenderet. tunc etiam ut inter alios po- 
tissimi logarentur ipsius collegae louis, qui bis seni cum 
eodem Tonante numerantur quosque distichum com- 

plectitur Ennianum 

luno Vesta Minerua Ceresque Diana Venus Mars 
Mercurius)> louis Neptunus Vulcanus Apolio 
item et septem residui, qui inter duodecim non uocantur. 43 
post hos quam piures, alti pro suis gradibus, caelites ac 

5 deorum omnium populus absque inpertinentibus conuo- 
candi. nec mora rnihtes louis per diuersas caeli regiones 44 
approperant, quippe discretis plurimum locis deorum sin- 
guh mansitabant et licet per Zodiacum tractum non nulli 
singulas uel binas domos animalibus titularint, in aliis ta- ^ 

» men habitaculis commanebant. nam in sedecim discerni ^^; q 
dicitur caelum omne regiones. in quarum prima sedes 
habere memorantur post ipsum louem di ConsentesPenates 
Salus ac Lares lanus Fauores Opertanei- [Nocturnus] que. in 46 
secunda itidem mansitabant praeter domum louis, quae ibi 
(juoque sublimis est, [utestinomnibusjPraediatusQuirinus 
Mars [Lars mihtaris]. luno etiam ibidomicihum possidebat, 
Fons etiam Lymphae dique Nouensiles. sed de tertia re- 
gione unum placuit corrogari. nam louis Secundani el 47 
louis Opulentiae Mineruaeque domus ilHc sunt constitutae. 
sed omnes circa ipsum louem fuerant in praesenti. Discor- 
diam uero ac Seditionem quis ad sacras nuptias corro- 

■ ■P 7 chorusca D |1 10 ann. 63 f^ahl. [| 12 iuppiter Bli corr. 
Vtdcaniiis |1 13 ex B \\ 20 discernitur B [f 22 dii Bli p 
23 fabores B^R^ \\ opertanei br obportanei B obtertanei li j| 
Nocturnus deleui [j 25 ut est in omnibus deleui \\ Praebia- 
tus 0. MuUerxcs Etrusc. 11 p. J29 \\ 26 lars inducta s ^ 11 
Lars militaris deleui \\ 27 arfFons add. \ r {h. e. Fors) r jj 
lympae R \\ diique BR \\ ad Nouensiles add. \ i {h. e. lo- 
uensiles) r \\ 

MARTIANUS CAPELLA '2 



ly MARTIANI CAPELLAE 

garet praeserlimque cum ipsi Philologiae fuerint semper 
inimicae? de eadem igitur regione solus Pluton, quod pa- 

48 truus sponsi est, conuocatur. tunc Lynsa siluestris Mul- 
ciber Lar caelestis nec non etiam militaris Fauorque ex 

49 quarta regione uenerunt. corrogantur ex proxima trans- 1 
cursis domibus coniugum regum Ceres Tellurus Terraeque 

50 pater Vulcanus et Genius. uos quoque louis filii Pales et 
Fauor cum Celeritate Solis filia ex sexta poscimini. nam 

51 Mars Quirinus et Genius superius postulati. sed etiam 
Liber ac Secundanus Pales uocantur ex septima. Fraudem ] 
quippe ex eadem post longam <deliberationem placuit ad- 

52 hiberi , quod crebro ipsi Cyllenio fuerit obsecuta. octaua 
uero transcurritur, quoniam ex eadem cuncti superius 

53 corrogati solusque ex illa Veris fructus adhibetur. lunonis 

54 uero Sospitae genius accitus ex nona. Neptune autem i 
et Lar omnium cunctahs ac Neuerita tuque Conse ex de- 

55 cima conuenistis. uenit ex altera Fortuna et Valitudo 
Pauore Pallore et Manibus refutatis, quippe hi in con- 

56 spectum louis non poterant aduenire. ex duodecima San- 
cus tantum modp euocatur. Fata uero ex altera postulan- i 

57 58 tur. ceteri quippe ilhc di Manium demorati. ex bis sep- 

tena Saturnus eiusque caelestis luno consequenter acciti. 

i7(r 59Veiouis ac di pubhci ter quino ex limite conuocantur. 

60 ex ultima regione Nocturnus lanitoresque terrestres simi- 

61 hter aduocati. ex cunctis igitur caeh regionibus aduocatis s 
deis ceteri, quos Azonos uocant, ipso commonente Cyl- 

62 lenio conuocantur. tunc elementorum praesules^ atque 
utilitatis publicae mentiumque cuitores omnisque populus 
potestatum, qui Numae nulh successori indicantur [qui], 
confestim omnes louis imperio conuocati, in aulam cae- i 



1 tum i? 11 3 Lympha Grotius [J 4 et familiaris Grotius ]] 
faborque BR |[ 9 sed br sic BR || 10 septima b septimae 
BR II 15 sospitae Grotius hospitae BR [| 16 et om. B^D || 
in cunctalis latere uidetur cum cum nomine dei alicuius [j Nerina 
Grotius sed cf. Prell. myth. R. p. 503 \\ conse BD cosse b \\ 
18 faborque pastor BD corr. 0. Miillerus post Gyraldum et 
Grotium \\ hixB \\ 21 ex om. BD^ \\ 21 et 23 dii BD U 29 qui 
Numae nulli successori indicantur scripsi quis Numae multus 
successor indicatur qui BR {sed indicat R) <1^ delui || 



LIBER I 19 

litem conuibrantibus uenere sideribus. tunc lanus in 63 
limine militesque louis ante fores regias constiterunt in- 
gressuros etiam cunctos nominatim uocabat Fama praeco- 
nans. at intra consistorium regis quaedam femina, quae 64 

5 Adrastia dicebatur , urnam caelitem superamque sortem 
inreuocabilis raptus celeritate torquebat excipiebatque 
ex uolubili orbe decidentes sphaeras peplo inflexi pecto- 
ris €i)uap)Lievri. Clotho uero Lachesis Atroposque, quoniam 65 
sententias louis orthographae studio ueritatis excipiunt 

utpote librariae superum archiuique custodes, cum sena- 
tum curiamque contrahi et ipsum Tonantem exuuiis in- 
dusiari pubHce cernerent, senatus in acta caelestiumque 
consultum stilos acuunt cerasque componunt. tunc lup- 66 
piter pubiica et quae senatum contracturus assumit indu- 

5 menta percipiens apponit primum uertici regalis serti 
flammantem coronam contegitque ex posticis caput quo- 
dam uelamine rutilante, quod ei praesul operis Pallas ipsa 
texuerat. dehinc uesti admodum candidae obducit amictus 
hyalinos, quos stellantibus ocuhs interstinctos creljri ui- 

• bratus ignium luminabant. tunc duos globosos orbes, 
quorum unus auro electro ahus praenitebat, dextera por- 
rectiore corripuit, laeuaenneaphthongon chelyn innitenti 
similis imprimebat. calceos autem smaragdineae fluctu 
uiriditatis herbosos uestigiis eius Tellus annexuerat. in- 
sidebat autem ex pauonum pennis intertextae oculataeque 
pallae, ex qua multicoloribus notuhs uariegata pictura uer- 
nabat. sub calceis uero fuscinam deprimebat. huius sug- 67 
gestui subditus lunonis consessus haut indecenter orna- ^* ^ 



1 conuibrantibus b conuibratis B conbibrantis R |I ue- 
nere b nenire BR j| 2 foras R \\ ingressurus /2 II 3 uoca- 
bant R |] 4 ad /{ || 8 imarmene BR [j cloto BJ^ Ij 10 arci- 
uique Bli} \\ in anie senatum add. 6 |j 11 contrai R [] 12 pu- 
blici R \\ senatus scripsi magistratus BR \\ caelestiuraque b 
caelestumque BR \\ 16 contig-itque R \\ 19 yalinos BR [] 
20 duo^^ duos add. b \\ 22 enneapthongon B ennaeapthon- 
gon R [] chaelin B chaelyn /? [] 23 smaracdineae b smaracdi- 
nae B smaracdine R 1| 24 annexuerat b annexuit BR [1 
25 pinnis B^ \\ 26 uariegata R uari**cata ^ uariagata r jj 
28 consensus B^R [] aut R haud B [] 29 calnranate B ga- 
lumnate b galaumate D corr. Grotius ]] 

2* 



20 MARTIANI CAPELLAE 

tus. <(ipsa uero tecto capite lacteo quodam calymmate 
praenitebat, cui gemmis insitum diadema pretiosis: nam 
neque Scythidis uirecta nec Cerauniorum uibrans fulgu- 
ransque lumen nec flucticolor hyacinthi credebatur abesse 
profunditas. sed totum illiid sertum capitis fulgurantis 
Thaumantias optuhsse reginae caeUtum ferebatur. ipsius 
uero diuae ultus assidua perlucens gratia fratri consimilis, 
nisi quod ille inmutabili laetitia renidebat, haec commuta- 
tionum assiduarum nubilo crebrius turbidatur. nam uestis 
eius hyalina sed peplum fuerat caligosum, quod tamen 
si adpulsu cuiusque luminis tangeretur inter ol^umbrantes 
nebulas sudae perspicuitatis gratia praeniteret. haec lul- 
men dextera, laeua sonorum bombis terrentibus tympanum 
sustinens , sub quibus plurimum sudans ima subiecta ro- 
scidis uidebatur inundare fluoribus. huius uero calcei 
admodum furui, quorum maxime solea atrae noctis nigre- 
dine coloratur. nam eiusdem genua zona quidem diuer- 
sicolor ambiebat, quae nunc perfulgido resplendebat orbe 
nunc uanescentis gratiae tenuata uarietas ita penitus obli- 
68 quabat)> tamquam nihil habuisset ante discolorum. his 
igitur uterque regum indumentis decenter ornati ante 
consessum in suggestu sidereo positam quandam sphaeram 
caelatam uarietate multiphci conspicantur , quae ita ex 
omnibus compacta fuerat elementis, ut nihil abesset quic- 
quid ab omni creditur contineri natura. illic caelum omne : 
aer fretadiuersitasque telluriscIaustraquefuerantTartarea. 
urbes etiam compita cunctorumque species animantium 
tam in specie quam in genere numerandae. quae quidem 
sphaera imago quaedam uidebatur ideaque mundi» in hac 
quid cuncti, quid singuli nationum omnium populi cotidia- ; 



3 scytidis B scytis 1) || ceraimoruin B [| fulgorans (que 
deletd) B \ gurantis add. 6 [I 4 lumen nec — capitis fulgu- 
rantis om. B [{ yacynthi D [] 5 fulgorantis Z> [| 6 tauman- 
tvA^ BD [j obtulisseZ> [| 8 comutationum Z) [[ 10 yalina^Z) [| 
11 appulsui)6 [[ 13 dextra Z) [[ tymphanum ^ typhanura Z) || 
15 ad fiuoribus add'\ fluuo b \\ 19 obligabat B \ obliqua- 
bat add. b abligabat D |[ 21 igiturque R igitur B uterque 
add. b \\ 22 consensum R \\ opositam R \\ 26 fuerat R |{ 
27 animantum B ]\ 29 ydeaque B \\ 



LII3EK I 21 

nis niotibus agitarent idem in relormanti speculo re- 
lucebat. ibi quem augeri quem deprimi quem nasci queni 
occidere luppiter uellet manu propria ipse formabat. 
quam terrarum partem disperdere quam beare quam ua- lo g 

5 stam quamque celebrem cuperet fictor arbitrarius uariabat. 
hoc igitur fatum publicum conspicans conponensque deo- 69 
rum senatum iussit admitti. quamuis intus quos innomi- 
nabiles sacra uis testatur intrarent, tamen etiam primati- 
bus diuum praesertimque parentibus uterque consurgunt. 

10 uerum sator eorum gressibus tardus ac remorator incedit 70 
glaucoque amictu tectus caput. praetendebat dextera 
flammiuomum quendam draconem caudae suae uitima de- 
uorantem, quem credebant anni numerum nomine perdo- 
cere, ipsius autem canities pruinosis niuibus candicabat, 

15 licet ille etiam puer posse fieri crederetur. eius coniunx 71 
grandaeua corpulentaque mater quamuis fecunda circum- 
fusaque partubus tamen floridam discoloramque uestem 
herbida palla contexerat, in qua totus gemmarum metallo- 
rumque census atque omnium prouentus^frugesque satio- 

20 num iarga admodum ubertate ferebantur. huic Vesta quae 72 
etiam coaeua eius fuerat, adhaerebat. quae quod nutrix 
louis ipsius suoque eum sustentasse gremio ferebatur 
caput regis ausa est osculari. post hos candida cum sorore 73 
Sol auratus expetitur. qui mox ut coepit ingressui pro- 

25 pinquare, purpurae rutilantis puniceus quidam fulgor ante- 
uenit, et rosulenti splendoris gratia totam aulae ipsius 
curiam obstupefactis ceteris ornatibus luminauit. ast ubi 
primos honorati capitis radios ingressurus immisit, ipse 
etiam luppiter paululum retrogressus sub immensi nitoris 

50 numine caligauit, sphaera uero orbesque, quos dextera 
sustinebat, ueluti speculo cognali luminis refuisere. luno 74 



1 idem in reformanti speculo *m/?5z pedae (paediaeA'o/)- 
pius) reforHiantis speculo Grotius pedeire (corr. eoc pideire) 
formantis speculo B pidei (pithei r Pythei Koppius) refor- 
mantis speculo li |1 5 cupiret R \\ 6 componensque H ]\ 
7 amitti R \\ 11 dextra R \\ 14 canicies h cantices R cani- 
cis B \\ 15 coniux R \\ 17 partibus B^R^ H 27 caeteris B 
caeterorum h H 29 sub sub^ |1 30 sphaera scripsi sphaerae^Z) 




22 MARTIANI CAPELLAE 

autem diuersicoloris illustris ornatilius 39 uaria uelut 
speculo cognato gemmarum luce resplenderis candentibus 

75 serenis^ enituit. erat ilii in circulum ducta fuigeiis corona, 
quae duodecim flammis ignitorum lapidum fulgurabat. 
quippe tres fuerant a fronte gemmae Lychnis Astrites et 5 

20 G Cerdttiios , quae eius effigiem reuerendam a cognitione 
conspicientium uibrantibus radiorum fulgoribus occule- 
bant. quarum alia Cancri cerebro Leonis oculis altera 
Geminorum fronte assumpta tertia dicebatur. aliae sex 
ex utroque latere rutilabant, quarum Smaragdus una, 1 
Scythis altera, laspis tertia uocabatur. inter quarum ui- 
rorem feta mari lumina coruscans fronti quaedam inte- 
grior suauitas resplendebat. Hyacinthos Dendrites etiam 
Heliotropios utrimque compacti. qui lapides coloribus 
suis terras ratis temporum uicibus herbidabant, quos ei 1 
ad obsequium numinis recurrentis Ver dicebatur et Au- 
tumnus munere contulisse. posterior autem pars coronae 
Hydatide Adamante et Crystallo lapidibus alligabatur. 
hos enim Hiemps undosa genuerat. ipsius uero diui auro 

76 tinctam caesariem comasque crederes bracteatas. facie 2 
autem moxutingressus est pueri renidentis, incessu medio 
iuuenis anheli, in fine senis apparebat occidui, licet duo- 
decim non nullis formas conuertere crederetur. corpus 
autem eius flammeum totum pinnata uestigia pallium cocci- 

77 neum sed auro plurimo scutulatum. sinistra autem manu 2 
clypeum coruscantem, dextera ardentem facem praefere- 
bal, calcei autem similes ex Pyropo. queni iuxta Luna 



3 emicuit b \\ 4 ignitorum p ig^notorum BR \\ ful- 
gorabat BR jj 5 lichnis R \\ 7 uibrantes ^ j| 9 diceban- 
tur R \\ pro sex sed in ras. etiam ex B |j 10 smaragdos B [[ 
12 foeta B freta R |1 per in R anie lumina legi falso dixit Kop- 
pius 11 coruscans BR corr. Gt^otius || fronti b fonti BR fon- 
tis r 11 integrior scripsi interioris BR \\ 13 resplendebant R \\ 
yacinctos BR [1 dendrides R H 14 eliotropios BR \\ copacti b 
copactu BR II 18 ydatite B ydatidae R \\ alligabat R \\ 
20 bratteatas BR 21 ut om. BR^ \\ renidentes R reniten- 
tis r II 22 haneli B H 24 pennata b \\ 25 scutulatum Bur- 
mantius poetae Lai. min. I 365 rutilatura BR \\ 26 cli- 
peum BR \\ 



LIBER 1 23 

ieni quodam teneroque uuUu ex fraterna fulgorem lam- 
pade resumebat. post hos admissi fratres louis, quorum 
alter maritima semper inundatione uiridior, alius lucifuga 
inumbratione pallescens. in capite uterque dominandi 79 

5 sertum pro regni condicione gestabat. nam unus albidi 80 
salis instar candidum atque spumarum canitie concolorum, 
alter ebeneum acTartareae noctis obscuritate furuescens, 
qui quidem multo ditior fratre et semper <^eorum quae 
gignuntur conquisitionibus opulentus alius uero propter 

10 molem elationemque corporis renudatus ac despuens diui- 
tias obpressione quaesitas. uerum utrique diuersa con- 81 
iunx. nam hic nudus omnium nutricem deorumque hospi- 
lam secum ducit, iile puellam accessibus gratulantem, 21 (} 
quae ita plerumque frugem exposcentibus tribuit, ut magni 

15 nominis uota sint eidem redhibere centesimam. dehinc 82 
admissi Tonantis ipsius filii. inter quos primus quidem 
ruber inuenis ac uorax omnium silitorque etiam sanguinis 
gradiebatur. alter suauis et comis falcemque dextera, 
laeua gestans cratera somnificum ac pronus in petulantiam 

20 referebatur. huius gressus incerti atque olacis temeti ma- 
doribus implicati. post hos duorum una quidem germa- 83 
naque facies sed aHus lucis sidere , opacae noctis aiius re- 
fulgebat. dehinc quidam roboris inauditi et extirpandis 84 
semper aduersitatibus praeparatus. sed eius miros la- 

25 certos rictusque Cleonaeos limis luno cernebat. quin inter 85 
eos decentes feminae. quarum una uirgo ferebatur. alia 
generationum omnium mater. illi> arcus cum pharetra 
huic rosis decussatim uinctis sertata contextio. quam et 

Inspicere nitentem et fantem audire dulces inlecebras et 
1 leui BR corr. p H 2 ammissi B^R \\ 5 condi- 
tione R [] 6 canicie h canitiem ^iR i-ppfip add. 6 H 7 ebe- 
num B II 11 oppressione D I| 15 nominis scripsi numi- 
nis BD 11 redibere D jl 18 falcemque b facemque B fa- 
cem /> II dextra/) || 19 im /) || 22 opace om. ^'/> || 25 sub- 
limis bD retortis oculis quia omnes priuignos praeter Mercu- 
rium oderat add. b \\ quis jff |] 2G sequuntur eos decentes 
(decernentes BR) feminae Grotius \\ 28 decusatim BR \\ uin- 
culatis h II 29 dulcis B 11 



24 MARTIANI CAPELLAE 

adlrahere flagrantissimi spiritus halatibus redolentem et 
oscuUs lambere et contingere corpore eiusque uelles cu- 
pidine suspirare. quae quiiiem licet amorum uoluptatum- 
que mater omnium crederetur, tamen eidem deferebant 
sr, pudicitiae principatum. cum his grata Ceres admodum 5 
grauis femina alumnaque terrarum ac nutrix mortalium 

87 uidebatur. quidam etiam claudus faber uenit, qui licet 
crederetur esse lunonius, totius mundi ab Heraciito dictus 

88 est deuorator. tunc etiam omnium garrula puellarum et 
contrario semper fluibunda luxu leuitate pernix desultoria i< 
gestiebat. quam alii Sortem asserunt Nemesimque non 
nulli Tychenque quam plures aut Nortiam. haec autem 
quoniam gremio largiore totius orbis ornamenta portabat 
et aliis impertiens repentinis motibus conferebat rapiens 
his comas puellariter caput illis uirga comminuens eis- 1 
demque quibus fuerat eblandita ictibus crebris uerticem 

89 compUcatisque in condylos digitis uulnerabat. haec mox 
Fata conspexit omnia quae gerebantur in louis consistorio 

22 G subnotare, ad eorum Ubros et pugillarem paginam cu- 
currit, et Ucentiore quadam fiducia quae conspexerat in- 2( 
opinata descriptione corripuit, ut quaedam repente pro- 
rumpentia uelut rerum seriem perturbarent, aUa uero, 
quae causarum ratio prospecta uulgauerat quoniam facere 
inprouisa non poterat suis tamen operibus arrogabat. 

90 post hanc uulgus ceterum deuenere. luppiter nunc solio 2 
resedit praecepitque cunctos pro meriti ordine <(residere. 
tuncque subselUa flammabunda coetum suscepere side- 
reum. uerum quidam redimitus puer ad os compresso 
digito salutari silentium commonebat. * conticuere omnes 

91 intentique ora tenebant.' tunc luppiter coepit a» 



1 alatibus ii || 9 deuorator Grotius ^admodum adolescens^ 
ui Fahricius ait (hibl. Gr. I 802) democrator coniciens demo- 
rator BR \\ 13 ad portabat in marg. ab ea credebant sibi 
omnia bona prouenire ; hoc in quibusdam codicibus non ha- 
betur add. h manu eiusdem saeculi guo codex uniuersus scrip- 
tus est [] 15 comes B^R || 18 facta B^R || 19 currit B^R j| 
25 uulgus ceterum scr-^'si uulgo ceteri BR j| iupiter R [j 
tunc b [| 29 Ferg. Aen. II 1 |j 30 iupiter R \\ 



LIBEK I ^ ■ 2c^ 

^ni nostra aslrigeri nota benignitas 

conferre arbitrium cogeret intiinuin 

et quicquid tacito uelle fuit satis 

id ferre in medium collibitum foret, 

possem certa meis promere ductibus 

nec quisquam inlicitis tollere nisibus 

concertans cuperet iussa deum patris. 

sed tristis melius censio clauditur 

atque infanda prerait sensa siientium, 

ne uulgata ciant corda doloribus,^ 

at cum laeta patrem promere gaudia 

et certo deceat foedere pignora 

palam perpetuis iungere nutibus, 

cassum est nolle loqui sensa decentia. 

uobiscum ergo dei, grata propinquitas, 

conferre studium est uota propaginis. 

aequum quippe puto foedere caelitum 

quae sectanda forent orsa probarier. 

nostis Maiugenam pignoris incliti 92 

in nostris merito degere sensibus. 

quae nec frustra mibi insita caritas, 

ut sueuit patria stringere pectora. 

nam nostra ille fides sermo benignitas 

ac uerus Genius fida recursio 

interprcsque meae mentis 6 voOc acer. 

hic solus numerum promere caelitum 23 G 

hic uibrata potest noscere sidera, 

quae mensura polis quanta profunditas 

qualis sit numerus marmoris haustibus 

et quantos rapiat margine cardines 

quaeque elementh liget dissona nexio, 

perque hunc ipse pater foedera sancio — 

sed forsan pietas sola recenseat 



10 doloris B^ \\ 18 fuerant B^R^ \\ 19 nostis Dresdensi» 
nostris BR nostri hr \\ inclyti B \\ pignus id inclytum Von- 
ckiua 11 25 6 voOc acer scripsi iionos sacer Bli (sater B^ 
socer r): cf. p. 37,20 \\ 31 elimenta /? [] 32 sancto /? san- 
ctio r 1] 



26 MARTIANI CAPELLAE 

quae parens probitas munera pensitet: 
qui Phoebi anteuolans saepe iugalibus 
in sortem famuli nonne relabitur? 
hic quoque sic patruis seruit honoribus, 
<[ut dubium proprium quis mage uendicet. 
illum conubio rite iugarier 
suadent emeritis saecla laboribus 
et robur thalamo flagitat additum. 
m at uirgo placuit docta quidem nimis 

et compar studio sed cui terreus 
ortus, propositum in sidera tendere: 
plerumque et rapidis praeuolat axibus 
ac mundi exsuperat saepe means globum. 
cunae ergo officiant quod nihil editae, 
censendum, superi quique crepundia 
terris recolitis uestra tenerier,)> 
quae occultant adytis sacra latentibus. 
iungantur paribus, nam decet, auspicis, 
et nostris cumulent astra nepotibus. 

M Sed postquam luppiter fmem loquendi fecit, omnis 

deorum senatus in suffragium concitatur adclamantque 
cuncti fieri protinus oportere adiciuntque sententiae lo- 
uiali ut deinceps mortales, quos uitae insignis elatio et 
maximum culmen meritorum et ingenium in appetitum 
caelitem propositumque sidereae cupiditatis extulerit, in 

^5 deorum numerum cooptentur ac mox inter alios, quos 
aut Nilus dabat aut Thebae, Aeneas Romulus aliique, quos 
postea astris doctrinae nomen inseruit, designati caelites 
nominentur, ut post membra corporea deorum fierent 

96 curiales. his quoque annuente loue iubetur quaedam 
grauis insignisque femina, quae Philosophia dicebatur, 

24 G hoc superi senatus consultum aeneis incisum tabulis per 

97 orbes et compita publicare. tunc luno condicit propter 



5 uindicet B^ \\ 7 suadente meritis BD \\ 14 cunae ergo 
officiant quoi nihil? edite censendum Grotius \\ quod scripsi 
quo BD 11 18 auspiciis br \\ 23 ud B^ \\ 24 et om. B^R \\ 
26 coaptentur Br \\ 27 taebae BR \\ 33 competa b \\ 



LIBER II 27 

praedictorum Ihalamum iuuenum et nuptialia peragenda 
uti postridie omnis ille deorum senatus in palatia, quae in 
Galaxia louis habitationem potissimam faciunt, diiuculo 
conuenirent. liis igitur actis solio rex ipse surrexit omnis- 
que ille deorum numerus sedes proprias cursusque repe- 
tluit. 



< LIBER II 

Sed purum astrificis caelum scandebat habenis 98 

Nox reuocans merso fulgentia sidera Phoebo. 
ardua tunc senior succendit plaustra Bootes 
et spiris torvo nituerunt astra Draconi, 

Iauratis etiam flagrans splendebat in armis 
qui trahit aestifero fulgentem Sirion ortu, 
hoc quoque Nysiacis quod sparsum floribus ardet 
multiplici ambitum redimitur lumine sertum. 
uirginis interea trepidas perlabitur aures 
fama louis magno dum complet tecta boatu. 

I^p Denique ipse compertis)> superum decretis adultaque 99 
^Ri nocte Philologia peruigilans multa secum ingenti cura 
anxia retractabat. ingrediendum primo senatum deum 
louisque subeundos inpraemeditata uisione conspectus 



3 i habitationem r arbitrationem BH |[ 6 subscriptum 
securus melior felix us (as in ras.B) p (pi?) coih. consist. rethor 
(rhetor B) ur15. (urbis liileris is in ras. B) \i ex mendosissimis 
exemplaribus emendabam contra legenae (legente B) deutero 
(eucherio in ras. B) scolastico discipulo meo romae ad porta 
capena consist (coiis B) paulini uic (uc B) sub die noii mar- 
tiaru christo adiuuante MARTIANI MINNEI FELICISCA- 
PELLAE LIBER PRIMVS EXPLICIT (INCIPIT LIBER 
SECVNDVS FELICITER add. B) in BR ei eadem fere in D 
cf. 0. lahnius actorum acad. Lipsiensis V p. 351 sq. [] 10 boo- 
thes D II 11 dracone D j] 13 syrion B j| 14 nisyacis B ni- 
siacis D 11 



28 MARTIANI CAPELLAE 

100 exiliendumque sibi in superam caelitumque sortem. deinde 
25 G ipsi sociandum esse Cyllenio, quem licet miro semper 
optarit ardore, tamen uix eum post unctionem palaestri- 
cam recurrentem dum flores ipsa decerperet praelectis 
quibusdam herbusculis conspicata. quid quod utrum sibi 
haec nuptialis conduceret amplitudo anxia dubitabat? nam 
certe mythos poeticae etiam diuersitatis delicias Milesias 
historiasque mortahum postquam supera conscenderit 
se penitus amissuram non cassa opinatione formidabat. 

101 itaque primo conducatne conubium atque aelherii uerticis 
pinnata rapiditas apto sibi foedere copuletur ex nuptiaU 

102 congruentia numero conquirit. moxque nomen suum 
Cylieniique uocabulum — sed non quod ei dissonans dis- 
crepantia nationum nec diuersi gentium ritus pro locorum 
causis cultibusque finxere uerum illud quod nascenti ab 
ipso loue siderea nuncupatione compactum ac per sola 
Aegyptiorum commenta uulgatum fallax mortahum curio- 
sitas asseuerat — in digitos calculumque distribuit. ex 
quo finalem utrimque litteram sumit, quae numeri pri- 
mum perfectumque terminum claudit. dehinc illud quod 
in fanis omnibus soliditate cubica dominus adoratur. lit- 
teram quoque, quam uim mortalitatis asserere prudens 
Samius aestimauit, in locum proximum sumit ac sic mille 

10.3 ducenti decem et octo numeri refulserunt. quos per no- 
uenariam reguiam distribuens minuensque per monades 
decadibus subrogatas in tertium numerum perita re- 

104 strinxit. suum quoque uocabulum per septingentos ui- 
ginti quattuor numeros explicatum in quaternarium duxit, 
qui uterque numerus congruenti ambobus ratione signa- 

105 tur. nam et <(iile, quod ratio principium medium finem- 
que dispensat, pro certo perfectus est, quippe lineam facit 
solus et solidorum frontes incunctanter absoluit. nam 



2 sociandum scripsi sociandam BR H 3 obtarit i? H 5 her- 
buscolis R [j utrumne 6 |1 8 conscenderet B^R \\ 9 ammissu- 
ram B^R \\ formidat B^R [| 11 pennata hR {] 21 solyditate 
R \\ cubica r cybica B cybi ac R fl 22 uim B uimimm R sed 
cf. Heinsius in Burm. Ouid. 1 p.254 || 25 distribuens om.B^R \\ 
26 restrinxit R 11 32 fontes B^ 11 



LIBER II 29 

longitudine profunditateque censentur. dehinc quod nu- 
meri triplicatio prima ex inparibus Kupov gignit. ires 
auteni symphonias quis ignorat in niusicis? Numerusque 
inpar maribus adtributus. omne uero tempus tribus uici- 

5 bus uariatur. atque idem numerus seminarium perfecto- 26 G 
rum sexti uidelicet atque noni alterna diuersitate iunctu- 
rae. rite igitur deo adtribuitur rationis. Philologia autem 106 
quod etiam ipsa doctissima est, licet femineis numeris 
aestimetur, absoluta tamen ratione perficitur. nam qua- 

lernarius suis partibus complet decadis ipsius potestatem 
ideoque perfectus est et hal3etur> quadratus ut ipse Cylle- 
nius, cui anni lempora caeU climata mundique elementa 
conueniunt. an aUud illa senis deieratio, qui juct Tfjv xe- 107 
Tpdba non tacuit, confitetur nisi perfectae rationis nume- 

'■> rum ? quippe intra se unum secundum triademque ipsum- 
que bis binum tenet, quis collationibus symphoniae peragun- 
lur. nam tres ad quattuor epitritus uocitatur arithmetica 
ratione ac diatessaron perhibetur in musicis. item intra 
eum iacent tres ad duo, quae hemiolios forma est sym- 

' phoniamque secundam, quae diapente dicitur , reddunt. 
tertia symphonia diapason in meUcis perhibetur diplasio- 
que conficitur hoc est uno duobus coUato. igitur quater- 
narius numerus omnes symphonias suis partibus perfectus 
absoluit omniaque mela harmonicorum distributione con- 
quirit. hanc igitur discutiens numeri congruentiam perita 
uirgo gratulatur. denique utrumque consociat et trias 108 
quaternario sociata heptadem facit. qui numerus rationis 
superae perfectio est sicut et ojuaXuuv illa docet plenitudo. 
an aUud fataiis lemperamenti cursus siderumque circuli 
motusquetestantur intraquelatebras uteri septimo mense 
absoluta mortaUtas? dehinc quod trias triplicata nouem 
eros facit quaternarius autem per biTrXdciov gemina- 



iir 



2 cybon BD \\ 4 adtributus est D \\ 12 clymmata H 
climmata 7J \\ 13 deieratio BH dei ratio b || ma nen tetra- 
madan J{ ten tetradan B \\ 15 triadenque BR \\ 19 emiolos /{ 
emiolios B \\ simplioniamque /t quocl amj)lius non notaho 11 
26 deinde B \\ 27 eptaden BR H 28 sicut et IAOMAA0)N R 

sicut en^^MA^QN B \\ ille R |1 32 AIAnAACION R 11 




30 MARTIANI CAPELLAE 

lus octo reddit. nouem uero ad octo epogdoi numeri ef- 
ficiunt iunctionem tantumque pensat in numeris quantum 
symphonia diapason in melicis, quae tonon facit qui est 
consonae unitatis continua moduiatio. ex quo nihil est 
quod discrepet aut resultet in medio consentaneaque con- 5 

109 gruit iugitate. ergo praedictorum nominum numerus con- 
cinebat. sic igitur rata inter eos sociatio copulam nuptia- 

17 G lem uera ratione constrinxit, ex quo commodissimum sibi 
conubium laetabunda alio mentis fluctu multiuida <conci- 
tauit. nam nihii diffidens animo decori formae ac sub- lo 
stantiae coepit formidare corporeae. quippe perferendos 
llammarum caelestium globos et ignes ardentium siderum 
mortahbus adhuc artubus et macilenta gracilitate siccatis 

110 non cassum tremebunda formidat. sed aduersum illa 
quoddam Abderitae senis ahmma, cui multa lapilhs sur- i5 
culisque permixtis herbarum etiam nemorumque conges- 
serat, praeparauit. Colchica etiam in centum uoces con- 
tinuata fiducia adamantini cacuminis inpressione signatur, 
quod aduersum ignes superos et deorum confmia praepa- 
rata decoris incuriam uenustatis etiam lumine submoue- 20 
bat. denique reuibratu corpori mensis apposito irrorati 

111 liquoris allinebat unguentum. sed cum talia uirgo com- 
ponit, pedisequa eius Periergia^ utrum a matre uirginis 
missa an sua utpote eius collactea trepidatione sollicita 

112 quid ageret conspicatur. quam cum disponentem prae- 25 
dicta rimatim ab ostio speculabunda cognosceret, aham 
eius ancillam, cui Agrypnia uocabulum est, ac quae intra 
cubiculum praebebat excubias, adorta est increpare quod 
paululum coniuere seruandi decoris gratia uirginem non 
siuisset, cum ipsa haec cuncta si Philologia iniungeret 30 

113 ualeret implere. nam iam multa asserit circuisse manci- 



1 reddidit R \\ epocdoi B epocdoin /? U 6 concinnebat 
B^R \\ 7 copulara B cupiam R \\ 10 diffidens Grotius diffe- 
rens BR || 14 cassum B casum D in cassum d \\ 16 mem- 
brommque concesserat BD [J 19 quod Dresd. quid BD jl 
22 ailiniebat B \\ 23 pedissequa D \\ 24 collactia B || 
26 hostio 5 y 27 agrinia RB agrim.nia b \\ ac quae Grotius 
atque BR || 29 conuenire R || 31 circumisse B^R |] 



LIBER II 31 

piaque dotalia quid soliertiae quid ornatus quid denique 
indumentorum sumerent comperisse. non sibi quoque 
nescitum quid sponsus ipse perageret, quid louis palatio 
gereretur an Leucothea succenderet facem iumenque pur- 

5 pureum et an Solis remigia uigiiarent sonipesque Plios- 
piiori comeretur. id genus innumera, quae curiosis per- 
scrutationibus aspexerat, astruebat. uerum secretum 114 
cubiculi rcpente Phronesis mater inrupit. quam cumuirgo 
conspiceret, ad eam adcurrens honorandumque pectus ex- 

10 osculans praeparatorum [poematum] consciam fecit. ue- 
rum illa exuuias fdiae ornatusque detulerat quis induta 28 G 
deorum sociari coetibus non paueret. itaque uestem pe- 
plumque lactis instar fulgidum dedit, quod uel ex ilia her- 
barum felicium lana, qua indusiari perhibentlndicae pru- 

5 dentiae uates accolasque montis Vmbracii et quantum usus 
eius telluris apportat ex candentis byssi netibus uidebatur. 
dehinc apponit uertici diadema uirginale, quod maxime 
medialis gemmae lumine praenitebat, ex qua galeata quae- 
dam obtectaque uultum uirgo instar secreti Troiani peni- 

io tus incisa resplenduit. at cingulum quo pectus annecteret 115 
sibi prudens mater exsoluit et ne Philologia ipsius Phro- 
nesis careret ornatibus eius pectori quo uerius comeretur 
apponit. calceos praeterea ex papyro textili subligauit, ne- 
quid eius membra pollueret morticinum. acerra autem 

:') multo aromate grauidata eademque candenti manus uir- 
onerantur. 

et iam <tunc roseo subtexere sidera peplo llS 

coeperat ambrosium promens Aurora pudorem, 
cum creperum lux alma micat, gemmata Dione 




4 leuchoeta R \\ 8 fronesis R et hic et deinceps H irrupit B 
9 accurrens B \\ 10 boematum BR poematum p : (jlossam de- 
leui 1] 13 iactis R \\ 15 Vmbracii p umbratia BR umbratii b 
umbrati Grotius: uidetur Maleum montem ita significare Jiis Plinii 
VI 69 (Solin. p. 205, 16 M.) uerbis adductus Un quo umbrae ad 
septenirionem cadunt kieme aestate in austrum per senos menses^ 11 
osus B p usus add. b \\ 16 telloris R [| 19 optectaque R y 
uultu B II 28 ambosium B ambronum b \\ 29 Dione Grotius 
dea ore B decore bD \\ 



32 MARTIANI CAPELLAE 

cum nitet, aurato fulget cum Phosphorus astro : 
tunc candens tenero glaciatur rore pruina et 
matutina greges quatiunt in pascua caulas: 
languida mordaces cum pulsant pectora curae 
et fugit expulsus Lethaea ad litora somnus. 5 

117 Ecce ante fores quidam dulcis sonus multifidis suaui- 

tatibus cietur, quem Musarum conuenientium chorus im- 
pendens nuptiahbus sacramentis modulationis doctae tinni- 
tibus concinebat. nam nec tibiarum mela nec ex fidibus 
sonitus nec hydraularum harmonica deerat)> plenitudo, sed k 
in blandum collala cantum ac modificato fine compactum 
uoci uirginum complementi spatio ratum fecere siientium. 
actunc ille omnls chorus canoris uocibus dulcique modulatu 
praeuertit omnes organicas suauitates et cum sacrae nu- 
meris cantilenae haec dicta funduntur ii 

29 G scande caeli templa uirgo digna tanto foedere : 

te socer subire ceisa poscit astra luppiter. 
il8 tunc Vrania ceteris paulum reticentibus coepit 
sidereos coetus et culmina sacra polorum 

nil iam coniciens numine fisa uide 2( 

ohm disquirens nexos quid torqueat orbes, 
nunc praesul causas raptibus ipsa dabis. 
quae circos textura hget quae nexio claudat 

ambiat et quantos orbita curua globos, 
sidereos cursus quid cogat quidue retardet, 2 

quis Lunam flammet uel minuat radius, 
qui caelum stellet fomes et quanta reuoluat, 

quae sit cura deis uel modus aspicies. 
scande caeli templa uirgo digna tanto foedere: 
te socer subire celsa poscit astra luppiter. 31 

119 tunc Calliope 

semper complacitis amica Musis, 
cui Magnesia poculum fluenta 

1 fulget cvim Hauptius et cum fit ^ et cum sit Z) et cum 
fulgit Grotius \\ 2 gladiatur ^[15 lethea B loethea D \\ lit- 
toraT) II 10 hidraularura ^ |] 23 quid nexio ^'/Ji |1 26 in- 
flammet r [j 27 reuoluet R \\ 33 magnesia B pernesia R 
udd. in marg. \ magnesia || 



LIBEU II -^a 

et fons Gorgonei tulit caballi, 

uertex Aoniduni uirens coroliis 

cui frondet uiolas parante Cirrha: 

tu uatum mela dulcibus Camenis 

et scis Pindaream chelyn referre 

te dictante fides sacrumque piectrum 

nouit Threicium sonare carmen. 

lux nostra sacros probaiie cantus 

^suesce atque organicis beare circis. 
scande caeli templa uirgo digna tanto foedere. 
te socer subire celsa poscit astra luppiter. 

ac sic Polymnia 120 

tandem laboris fructus aethram fulgidam 
diuumque sedes ad louis consortia 30 G 

prouecta carpis inditoque numine 
distenta dudum quae iugare rhythmica 
ac disparari mixta sueta regula, 
mox quid iacente quid iugata hnea 
trigonus recuruet circulusque torqueat, 
melos probare ac lonos et crusmata 
artesque cunctas> solita, quaeque caelitum 
possunt parare mentem ad alta culmina. 

scande caeU templa uirgo digna tanto foedere. 

te socer subire celsa poscit astra luppiter. 

tunc Melpomene 121 

sueta cothurnatos scenis depromere canlus 

soccumque ferre comicum 
et reboare tua tulimus quae carmina cura 

melo fauente rhythmico : 
nunc tibi uirgo cano spes atque adsertio nostri 

tenore uersa carminis. 



HPhelyn b \\ 1 nouit Grotius mouit BR \\ 14 ad scripsi ac 

^WD II 16 distenta scripsi cruenta BD \\ rithmica BD 1] 

17 disparari scripsi dispari BD \\ 22 mente B [] acta R j) 

25 melphomene B^R \\ 26 coturnatos BR \\ 29 rjthmieo B 

rithmico R \\ 

MABTIANUS CAPELLA •> 



34 MARTIANI CAPELLAE 

nam thalamum redimire iuuat, lu serta probato 

tuis placere ritibus. 
(ligna maritali semper uidearis Olympo 

decentiorque caelitum. 
scande caeli templa uirgo digna tanto foedere. 
te socer subire celsa poscit astra luppiter. 

122 ac sic Clio 

tu quae rhetorico clangere syrmate 
atque reum rabido absoluere pectore, 
quae nunc sensa ligans horrida nexibus 
soritas cumuli accessibus aggerans, 
nunc quid grammatica stringere regula, 
quid fandi ambiguis conterat ordinem 
sollers docticanis ludere sensibus : 
nunc stellata poli conspice Hmina 
et candore sacro aetheris utere: 
31 G quem uero pretium est noscere lumine. 

scande caeli templa uirgo digna tanto foedere. 

te socer subire celsa poscit astra luppiter. 

123 mox Erato 

caput artibus incHta uirgo 
cui panditur < aula Tonantis, 
merito tibi subditus orbis 
rationibus ante repertus : 
sacra fulgura cur rutilescant, 
fragor intonet unde resuitans, 
quid agat per aperta madores 
modo nubibus imbrilicatis, 
quid euntibus agmine nimbis 
reuocet nitidissima uerna, 
*♦ + ♦**** 
rotet omnia circulus anni> 
properantia claudere saecla. 



8 rethorico /2 H 9 rapido B \\ 12 nunc b num BR \\ 14 do- 
ctieanis sollers BR transposuit Grotius jj 24 subditur D |j 
25 fulgora B^ \\ 27 madorem B^B IJ 28 ymbrificatis D || 
31 uersiculum interddisse idderi indicaui 11 



LliillR li 35 

quod habent rationis operta 

canimus tibi cognita soli. 
scande caeli templa uirgo digna tanto foedere. 
te socer subire celsa poscit astra luppiter. 

ac tunc Terpsichore 124 

laetor : honoris meritis conspicis astra uirgo : 

hoc tibi soliers peperit ingenium labosque, 

ista peritis tribuit cura uigil lucernis. 

perdia pernoxque sacris namque operata chartis 

quidquid agentes Stoici praescia dant futuris 

semper anhelis docihs fomitibus tulisti. 

nam Sabaeorum rapidis quid uapor edat aris, 

fumida quid turicremis aura paret fauillis 

omina uel certa ferant uocibus auguratis 

intrepidis nec dubitans fatibus anteuortis. 

scande caeli templa uirgo digna tanto foedere. 

te socer subire celsa poscit astra luppiter. 32 G 

dehinc Euterpe 125 

uirgo perite 
praeuia sortis, 
quae potuisti 
scandere caelum 
sacraque castis 
dogmata ferre, 
noscere semet 
quis ualuere, 
quisque uidentes 
lumine claro 
numina fati 
et geniorum 
cernere uultus 



1 quod scinpsi quid BH \\ opeta B^R [] 5 terpsicore B 
repsicore Ji \\ & astra uirgo conspicis BR transposuit Grotius |j 
9 oi^Qrsit&GrotiHS onerata RB honerata b \\ carthis R \\ 10 Stoici 
Grotius id casi R stoasi B (sed in ras.) et /?"» [] 19 perite 
Dredensis peritae BR \\ 27 quisque Grotii codex quique BR jl 
29 numine B^R 11 




36 MARTIANI CAPELLAE 

quaeque Platonis 

Pytliagoraeque 

esse dedisti 

sidera mentes, 

tuque caducis 

mortaiibusque 

nube remota 

cernere iusti 

numina caeli: 

<iure senatum 

scande Tonantis, 

quam decet unam 

Mercuriali 

foedere iungi. 
scande caeli templa uirgo digna tanto foedere. 
te socer subire celsa poscit astra luppiter. 

126 deinde Thalia 

beata uirgo, tantis 
quae siderum choreis 
thalamum capis iugalem 
ac sic fauente mundo 
nurus adderis Tonanti: 
ah cuius esse diui 
tibi contigit maritam : 
eius meante pinna 
qui solus astra mundi 
praeteruolans perrexit 
rapidis uigil procellis, 
qui cum superna tranat 
^ freta, Tartarum^ recurrit, 

qui solus ante currum 
et candidos iugales 
alti potens parentis 
memorem ciere uirgam, 
qui fata succidentis 



2 phytagoraeque ^ [| 17 talia BD [} 23 ah Lucianus Muel- 
ler ac BD at b \\ 25 penna bD \\ 27 perexit BD \\ 35 facta R \\ 



LIBER II 37 

reparat libens Osiris, 33 G 

sationibus grauari 
genitalibus repertis 
quem scit pater deorum, 
cui lacteam papillam 
gaudens dedit nouerca, 
cuius uigente uirga 
dirum stupet uenenum, 
cui uirus omne fanti 
orbem facit gemellum. 
est doctus ille diuum 
sed doctior puella. 
nunc nunc beantur artes 
quas sic sacratis ambo, 
ut dent meare caelo 
reserent caducis astra 
ac lucidam usque ad aethram 
pia subuolare uota. 
per uos uigil decensque 
voOc mentis ima compiet, 
^ per uos probata lingua 
fert giorias per aeuum: 
uos disciplinas omnes 
ac nos sacrate Musas. 

Dum haec igitur Musae nunc solicanae nunc conci- 127 
nentes interserunt uicissimque mela dulcia geminantur, 
ecce quaedam matronae sobrio decore laudabiles nec con- 
quisitis figmentis circa faciem uultuosae uerum simplici 
quadam comitate praenitentes in penates uirginis thala- 
mumque conueniunt. quarum una intenta circum- 
spectione cautissima et omnia rerum uigili distinctione 
discriminans dicebatur Prudentia uocitari. huius germana 128 
sua cunctis attribuens, nullumque eo quo non merebatur 
adficiens lustitiae ferebatur sortita uocabulum. uerum 129 




\ 



1 Teip&Tat ffatiptius separat BR || 9 fanti R sed n punctua- 
\\ 10 uersiculus nondum ertiendaius est [| 20 nus BR nys r [] 
28 uerum p rerum BR || 



38 MARTIANI CAPELLAE 

tertia contemptis muneribus atque abstinentia praedi 

130 canda ex morum temperantia nomen acceperat. quae 
supererat fortissima ac tolerandis omnibus aduersis sem- 
per infracta subeundis etiam laboribus robore quoque 
corporis praeparata, Virium uocabulum possidebat. hae 

34 G in amplexum eius osculumquedeferuntur atque eam^cum 
intra cubicuium conspicerent per omnia trepidantem et 
uelut lucifugam haesitationibus torpentem pectus eius 
faciemque tractantes in conspectum omnium et publicam 

131 uenire faciem compulerunt. post has ingressa quaedam ^ 
grauis crinitaque femina et ex eo quod per ipsam luppi- 
ter ascensum cunctis in supera tribuerit admodum glo- 
riosa. quam cum uirgo conspiceret ad eam omni studio 
affectuque cucurrit, quippe quadam fiducia compertorum 
ipsa eidem scandendum caelum fuerat augurata et nunc : 
ad eam in nuptias corrogandam ab ipso transmissa Maiu- 

132 gena. praeterea tres puellae uultu decoreque parili ac 
uenustate luculentae sertis religatae in uicem manus ro- 
sarumque spiculis redimitae ad uirginem conuenere. qua- 
rum una deosculata Phiiologiae frontem illic ubi pubem s 
ciliorum discriminat glabella medietas, aha os eius, tertia 
pectus apprehendit, uideUcet^ prima ut Maetos ocuhs ad- 
flaret honores', secunda gratiamlinguae inspirabat, animo 
tertia comitatem. quippe illae Charites dicebantur et 
quicquid apprehenderant uenustabant. quae quidem uir- s 
ginem postquam lumine repleuere, Musis admixlae etiam 
gesticulationes consonas atque hymeneia dedere tripudia. 

133 sed ecce magno tympani crepitu crotalorumque tinnitu 
uniuersa dissultant eo usque ut Musarum cantus ali- 
quanto bombis tympani obtusior redderetur et cum so- < 
nitu introfertur lectica interstincta sideribus, cui ritu 
mystico crepitus praecinebant, qua mos fuerat nubentes 

134 deas in caelestis thalami peruenire consortia. ante hanc 



5 hae add. Hugianus [| 9 conspectu D |1 10 fatiem D [| 
14 fidutia D \\ 16 nubtias B \\ 19 spiculis Koppius speculis 
BD II 20 deosculata est J9 H 22 apprendit ^^ [| 24 terciaD H 
cantes BR [| 25 apprenderant B^ j] 26 ammixtae B am- 
mixte /2 Ij 27 hymeneia R \\ 32 mistico R \\ 



LiiiER II ai) 

quaedam augustioris uultus femina ac sacro iumine 
aetlierioque resplendens uenerabiii antistitio praemine- 
bal, quam cum omnes qui adfuere conspicerent , reveriti 
inclitam maiestatem ut deorum omnium mundique custo- 

sidem. huic Atlianasiae nomen fuit. *etheus' inquit 'uirgo, 
praecepit deorum pater hac regali lectica in caeli palatia 
subueharis, quam quidem nulU fas adtrectare terrigenae 35 G 
et nec tibi quidem ipsi ante nostrum poculum hcet.' et 135 
cum dicto leniter dextra cordis eius pulsum pectusque 

10 pertractat ac nescio qua intima pienitudine distenlum 
magno cum turgore respiciens ^niliaec' inquit ^quibus 
pienum pectus geris coactissima egestione euomueris fo- 
rasque diffuderis, immortalitatis sedem nuUa tenus opti- 
iiebis.' at illa omni nisu magnaque ui quicquid inlra 

15 pectus semper senserat euomebat. tunc uero illa nausea 136 
ac uomitio laborata in omnigenum copias conuertitur lit- 
terarum. cernere erat qui libri quantaque uolumina quol 
linguarum opera ex ore uirginis diffluebant. alia ex pa- 
pyro quae cedro irerlita fuerat uidebantur, alii carbasinis 

20 uoluminibus impli-^cati libri, ex ouillis multi quoque tei - 
goribus rari uero in philyrae cortice subnotati. erantque 137 
quidam sacra nigredine colorati, quorum litterae animan- 
tum credebantur effigies quasque librorum notas Atha- 
nasia conspiciens quibusdam eminentibus saxis iussit 

25 ascribi atque intra specum per Aegyptiorum adyta collo- 
cari eademque saxa stelas appellans deorum stemmata 
praecepit continere. sed dum taha uirgo undanter euo- 138 
meret puellae quam plures , quarum Artes ahae, alterae 
dictae sunt Disciphnae, subinde quae ex ore uirgo effude- 

30 rat colhgebant, in suum una quaeque illarum necessariuin 
usum facultatemque corripiens. ipsae etiam Musae prae- 

2 aethereoque p athereque BR [| antestitio R \\ ad prae- 
minebat ndd. \ nite b^ h atanasiae BR [] 7 subuearis R \\ ad- 

Iectari Z/ [j 8 et scripsi sed BR [] ipsi scripsi si BR [] 12 euo- 
|ieris scripsi uomueris BR \\ 13 obtinebis R \\ 15 semper 
t uideiur) ante senserat erasum in B \\ nausia B^R \\ 17 quod 
fR I! 19 fuerant ^ H 21 phyllyrae B philirae D \\ 22 ani- 
liUum b \\ 23 atanasia BD el ita saepius \\ 25 egyptiorum 
adita D 11 26 stellas D 11 



I 



40 MARTIANI CAPELLAE 

sertim Vrania Calliopeque innumera gremio congessere 
uolumina. in aliis quippe distinctae ad tonum ac dedu- 
ctae paginae in aliis circuli lineaeque hemisphaeriaque 
cum trigonis et quadratis multiangulaeque formae pro- 
theorematum uel elementorum diuersitate formatae. de- 5 
hinc pictura animaUum membra multigenum in unam 
speciem comphcabat. erant etiam libri, qui sonorum 
mela signaque numerorum et cantandi quaedam opera 

139 praeferebant. postquam igitur illam)> bibliothecalem co- 
piam nixa imitus uirgo diffudit, exhausto pallore confecta lo 

?6' G Athanasiae opem, quae tanti laboris conscia fuerat, postu- 
lauit. tum illa ^ut refectior caelum sublimisque conscen- 

140 das, hoc tibi accipe sorbillandum.' ac tunc matri Apo- 
theosi, quae cum illa forte conuenerat et iam pridem li- 
bros, qui exPhilologiae ore defluxerant, manu contingens is 
ac dinumerans consecrabat, auferens quandam globosam 
animatamque rotunditatem sumit ac uirgini porrigit hau- 
riendam. uerum ipsa species oui interioris crocino cir- 
cumlita exterius rutilabat ac dehinc perlucida inanitate 
albidoque humore interiore tamen medio solidior appa- 20 
rebat. quam cum Philologia susciperet, quoniam post 
tanti laboris adflictationes aestusque mentis plurimum 
sitiebat, reseratis eius rotunditatis arcanis postquam rem 
dulcissimam comperit totam incunctanter exhausit 

continuoque nouo solidantur membra uigore 25 

et gracilenta perit macies uis terrea cedit 
aetheriumque uenit sine mortis legibus aeuum. 

141 uerum diua cum inmortalitatis eam poculum cerneret 
ebibisse quo e terris illam caelum pergere inmortalemque 
factam uelut aenigmate redimiculi perdoceret, ex herba 30 
quadam rurestri, cui deiZiiuov uocabulum est, uirginem 
coronauit praecipiens omnia, quae adhuc mortalis aduer- 
sum uim superam in praesidium coaptarat, expelleret. 



8 numerum Z> [| 10 nixi R |I imitus Pontanus imitatus BR 
undanter Groiius animitus Susius [j 11 constia R [| 13 sorbi- 
landum B^R \\ 20 umore R \\ 22 adflictiones br \\ 23 sicie- 
bat R \\ 31 AeiZCaC BR corr.p \\ 33 cooptarat 



^1' 



LIliEii 11 41 

quippe caducae mortalisque substantiae istaec esse [mf- 
iiima] memorabat. quae quidem omnia eidem mater ab- 
siraxit, postquam <(eam mundana transcendisse studia re- 
cognouit. tunc Philologia ex aromate praeparato acerra- 142 

5 que propria Atiianasiae primitus supplicauit matrique eius 
gratiam muita litatione persoiuit, quod nec Vedium cum 
uxore conspexerit sicut suadebat Etruria, nec Eumenidas 
et Chaldaea miracula formidarit , nec igne usserit nec 
lympha subluerit nec animae simulacrum Syri cuiusdam 

10 dogmate uerberarit nec Phasi senis ritu Charontis mani- 
bus inuolutam immortalitatem mortis auspicio consecra- 
rit. interea conscendere iussa lecticam , quae in suggestu 143 ^ 
maximo quoniam uidebatur, difficile admodum sibi ne ^'^ ^ 
dicam impossibile deputabat. in quam rem consequen- 

15 ter implendam alumnum suum dilectum prae ceteris con- 
uocauit, quo innixa omnem difficultatem superaeconsessio- 
nis euicit, uerum idem,> qui Labor ab eadem uocabatur, 
non solum in lecticae culmen eam sustulit uerum caelum 
cum domina impiger permeauit. quippe consociato sibi 144 

20 quodam puero renidenti, qui nec uoluptariae Veneris 
filius erat et tamen Amor a sapientibus ferebatur, a fronte 
lecticam subueliere memorantur. nam postica Epimeiia 145 
et Agrypnia dilecta uirginis sustulere mancipia. sic enim 
Athanasia praeceperat ut uterque sexus cum Philologia 

J5 caelum posset ascendere. praecedit ilico conscendentem 
Musarum concinentium pompa et praedictarum comitum 
uenerabilis multitudo. Periergia uero aliis comitata pe- 146 
disequis dotalibusque mancipiis curiose uniuersa per- 
scrutans atque interrogans sequebatur. uerum ad cul- 

to mina arcis aeriae comitatus ille cum uirgine propinqua- 
bat. et ecce aduenire subito deorum Pronuba nuntiatur, 147 
.ante quam Concordia Fides Pudicitiaque praecurrunt. 

tCupido corporeae uoluptatis iliex licet eam semper 148 
1 mortalitatisque R |I iste R f| glossam deleui: minimanima 
Grotii codex re uera habuerit iure dubites || 8 ad pro et li \\ 
caldea D chaldea R \\ forraidaiiit BD \\ 9 limpha D \\ 10 cha- 

Itis D |1 11 consecrauit B^D \\ 22 morantur B^R (moli- 
nrp) 11 pymelia B \\ 



42 MARTIANI CAPELLAE 

aiiteuolet, Philologiae occursibus non ausus est interesse. 

149 at ubi in conspectum nubentis diua peruenit atque ut mos 
uirginis erat litauit aromatis, deam talibus deprecatur 
^ luno pulchra licet ahud nomen tibi consortium caeleste 
tribuerit et nos a iuuando lunonem unde et louem dici- j 
mus nominemus, siue te Lucinam quod lucem nascentibus 
tribuas ac Lucetiam conuenit nuncupare, nam Fluoniam 
Februalemque ac Februam mihi poscere non necesse est, 
cum nihil contagionis corporeae sexu intemerata pertule- 
rim, Iterducam et Domiducam Unxiam Cinxiam niortales i< 
puellae debent in nuptias conuocare ut earum et itinera 

^8 G protegas et in optatas domos ducas et cum postes un- 
guent faustum omen adfligas et cingulum ponentes in tha- 
lamis non relinquas, Opigenam te quas uei in partus dis- 
crimine uel in bello protexeris, precabuntur, Populonam li 
piebes, Curitim debent memorare beilantes, hic ego te He- 
ram potius ab aeris regno nuncupatam uoco: da nosse 
poscenti quid haec aeria latitudo atque atomis perlucentes 
concurrentibus campi animantum gerant quidue hic dica- 
tur numinum subuolare. non enim de humiHtate aeris 2« 
illius quaero, qui uolucribus permeatur quem Olympi 
montis cacumen excedit qui uix decem stadiorum aUitu- 
dine sublimatur, sed elata disquiro et iam fas puto quic- 
quid TTepi bai)Li6vu)V lectitans intellexeram conspicari/ 

150 hic luno conscendentis precibus non repugnans eam se- 2i 
cum in arces ducit aerias atque exhinc multarum diuersi- 
tates edocet potestatum. ^illi' inquit *quos ignitae sub- 
stantiae flammantisque suspicimus, ab ipso aetheris 
sphaeraeque superioris ambitu usque solarem circulum 
demeantes ipsi dicuntur di et caelites aUas perhibentur si 
causarumque latentium arcana componunt. sunt enim 



3 deprecatur b depraecantur R depreeantur B \\ h tribue- 
vet li II 7 fluuoniam BR corr. Groiius [j 10 cinctiam R et de- 
leta c i5 II 14 soticenam BR [1 quas uelint partus R [j 15 po- 
plonam RB^ || 16 Heram Grotius aeram B aeriam h eram R [| 
18 athomis Dh \\ perlacentes Z) [( 23 at B^D \\ 24 ^\}hr\\xuivw.c D 
€YA/\IMONIAC ^corr.GVofiM* 11 conspirari /> | 28 aethere ^ 
aetheris bD \\ 



LIBEK II 43 

l)iiriores nec aclnioduni eos niortalium curarum uota sol- 

licitant (XTraGeTcque perhibentur. illic louem regnare cer- 

tissimum est. at intra Solis meatum usque lunarem glo- 151 

bum secundae beatitatis numina supparisque potentiae,^ 

6 per quae tanien uaticinia somniaque ac prodigia compo- 

nuntur. haec aruspicio exta fissiculant admonentia quae- 

dam uocesque Iransmittunt auguratisque locuntur omini- 

bus. plerumque enim quaerentes admonent uel sideris 

cursu uel fulminis iaculo uel ostentaria nouitate. sed 152 

10 quoniam uni cuique superiorum deorum singuU quique 

deseruiunt, ex illorum arbitrio istorumque comitatu et ge- 

neralis omnium praesul et specialis singulis mortalibus 

Genius admouetur, quem etiam Praestitem quod praesit 

gerundis omnibus uocauerunt : nam et populi Genio cum 

15 generalis poscitur supplicatur et unus quisque guberna- 

tori proprio dependit obsequium. ideoque dicitur Genius, .?ry g 

oniam cum quis hominum genitus fuerit, mox eidem 

pulatur. hic tutelator fidissimusque germanus animos 

omnium mentesque custodit. et quoniam cogitationum 153 

20 arcana superae annuntiat potestati, etiam Angelus poterit 

nuncupari. hos omnes Graeci baijaovac dicunt (xtto toO 154 
^■toriiuovac eivai, Latini Medioximos uocitarunt. qui qui- 
^Bem omnes minus lucidae splendentisque naturae quam 
^iUi caelestes sic ut conspicis approbantur. nec tamen ita 
25 sunt corpulenti ut hominum capiantur obtutu. hic igitur 155 
Lares hic post membrorum nexum degunt animae pu- 
riores, quae plerumque si meritorum excellentia suljli- 
mantur etiam circulum solis ac flammantia saepta tran- 
siliunt. dehinc a lunari circulo usque in terram quicquid 156 
^ interpatet interstitii proprii partitione discernitur et ab 

tbe lunari interfusa medietas disparatur. sed superior 
irtio eos sic ut conspicis claudit quos fijLiiGeouc dicunt 



2 ATT/\-e-€Cque ^Z> || 3 intra Vulc. infra BD I| 6 fessicu- 
lant BR fisiculant h [] ammonentia BR [j 7 omnibus B^R {] 
ammonent BR [] 10 deorum superiorum R ]] 13 ammouetur 
21 deraonas -ff daemonas /if [] apotu i9/{ [] 22 de*meny 
corr. ex u) B daemenu R daeomenu r || latine B^^R || 
27 sublimantur scripsi subuehantur R subueantur B ]] 



xaui 

^7 i 



44 MARTIANI CAPELLAE 

quosque Latine Semones aut Semideos conuenit memo- 
rare. hi animas caelestes gerunt sacrasque mentes atque 
sub huma-<(na effigie in totius mundi commoda procrean- 

157 tur, qui quidem plerumque sui miraculo fidem fecere cae- 
lestium, ut in ortu Herculis geminatae noctis obsequium » 
serpentesque idem paruus oblidens uim numinis appro- 
bauit, Tages sulcis emicuit et ritum statim gentis-|-sypnum- 
que monstrauit, Hammon apparuit cum cornibus arietinis 
et uestimento lanitio ac sitientibus undam fontis exhibuit. 

158 qiiid loquar eos qui primi mortalibus usum rerum maiora- lo 
que commoda praestiterunt? ut uitem Dionysus apud 
Thebas, Osiris apud Aegyptios haustum uini usumque 
comperiens, frumentum Isis in Aegypto,Triptolemus apud 
Atticos docuere. eademque Isis lini usum sementemque 
monstrauit. comminuendae frugis farrisque fragmenta i5 

40 G Pilunimo assignat Italia. ascribit Asclepio Graecia medici- 

159 nam. alii quoque huius generis homines in diuinandi^ 
usum et praescientiam procreati ut Carmentis in Arcadia 
ab effuso per uaticinia carmine memorata, Sibylla uel 
Erythrea quaeque Cumaea est uel Phrygia : quas non de- 20 
cem ut asserunt sed duas fuisse non nescis id est Hero- 
philam Troianam Marmensi filiam et Symmachiam Hip- 
potensis filiam, quae Erythra progenita etiam Cumis est 
uaticinata. ex hac diuinandi possibilitate Amphiaraus 

160 Mopsusque celebrati., a medietate uero aeris usque in 25 
montium terraeque confmia Hemithei Heroesque uersan- 
tur, qui ex eo quod heram terram ueteresdixeruntHeroes 
nuncupati. ibique Manes id est corpori humano praesu- 

161 les attributi, qui parentum seminibus manauerunt. deni- 



1 sermones /? H 7 sypnumque D sipnumque B ai exi- 
tum add. b haruspicinamque Grotius inspiciumque Barthius || 
9 uestimentum ^i) corr. p {] 11 dyonisius -ff dionisius /) corr. 
Munckerus |1 12 osyris BD [] 16 assignat cod. Vossianus 
(Arntzeniimisc. p. 211) signat BD \\ 18 archadia i? |j 19 ecfu- 
so 7? [I sybilla B syllaba R \\ 20 erytrea BR \\ cymea BR \\ 
frygia B frigia R \\ 21 herophylam B therophylam b thero- 
philam R \\ simacliiam B simmachiam R \\ ypotensis B \\ 
23 erytra BR j| 26 emithei B \\ herohesque BR \\ 27 eram 
B^R II edixere^i/? U herohes i5 [] 29 parentium i?<7? {] 



LlBEli II 45 

que haec omnis atiris a luna diflusio sub Plulonis po- 
testate consistit, qui etiam Summanus dicitur quasi sum- 
mus Manium. hic Luna, quae huic aeri praeest, Proser- 
pina memoratur. uerum illi Manes quoniam corporibus 162 

5 illo tempore tribuuntur quo fit prima conceplio, etiam 
post uitam isdem corporibus delectantur atque cum bis ma- 
nentes appellati Lemures. qui si uitae prioris adiuti fue- 
rint honestate in Lares domorum urbiumque uertuntur. 
si autem deprauantur ex corpore Laruae perbibentur ac 163 

10 Maniae. Manes igitur hic tam boni quam truces sunt con- 
stituti, quos dTaOoiJC et KaKoOc bai|uovac memorat Graia 
discretio. in his etiam locis Summanes eorumque prae- 164 
stites Mana atque Mantuona, di etiam quos Aquilos dicunt, 
item Fura Furinaque et mater Mania Intemperiaeque et 

15 aUi thripes diuorum degunt. circa ipsum uero terrae 165 

' circulum aer ex calore supero atque exhalatu madoreque 

Ilfero turbidatus egredientes corporibus animas quodam 
juenti aestu coilidens non facile patitur euolare. hincque 166 
ractum Pyriphlegethonta sollertia poeticae adumbrationis 
llusit atque in eo perenni strepitu uolutata coUiditur ani- 
niarum, quas Vedius adiudicarit, impietas [id est <(PIuton] 4i G 
quem etiam Ditem Veiouemque dixere. ipsam quoque 167 
terram qua hominibus inuia est referciunt longaeuorum 
chori, qui habitant siluas nemora lucos lacus fontes ac 
25 fluuios appellanturque Panes Fauni Fontes Satyri Siluani 
Nymphae Fatui Fatuaeque uel Fantuae uel etiam Fanae 
a quibus fana dicta quod soleant diuinare. hi omnes post 
prohxum aeuum moriuntur ut homines sed tamen et prae- 
sciendi et incursandi et nocendi habent praesentissimam 
30 potestatem. inter priores igitur Genios tua adhuc mor- 168 
talis uirginis diua consistet. nam eccam tibi aetheria luno 



I 



r 2 submanus 7? [] 3 manuum B^Ii^ [] 5 conceptio h con- 
cetio B concestio R congestio ^ || 6 hisdem^ (| 9 larbae R [{ 
11 agathos et cacos demonas (daemonas R) BR [| 14 furinna- 
que BR furonaque h || 15 thripes Grotius triptes BR l[ 16 exa- 
latu BR \\ 19 pyrphlegethonta BR \\ 20 perhenni B [| 21 id est 
Pluton deleuit Grotius \\ 22 **iouemque D \\ 25 syluani BD \\ 
26 nymfae B nimphae D \\ 27 hii B [[ 31 eccum B \\ 



4G MARTIANI CAPELLAE 

seu Vesta est, ut iam immortali diuaeque praecipit dicens 
'iam sede in concilio louis dilecta' demumque de acerra 

169 uirginis partem sumit. tunc portitores diuae correpta 
leclica magno eam molimine subuexere. sed postquam 
centum uiginti sex milia stadiorum aeria subuecti leuitate^ i 
conscenderant ac tonum primum ex phthongis compleuere 
caelestibus, lunarem ingressa circulum uirgo diuae con- 
gruis nidoribus supplicando de proximo conspicatur glo- 
bosum quoddam tenerumque corpus e superni roris leui- 
tate compactum instar speculi praenitentis adiaculati ful- i^ 

170 goris radios reuibrare. in eo sistra Niliaca Eleusinaque 
lampas arcusque Dictynnae tympanaque Cybeleia uide- 
bantur. Iriformis etiam discolorque uertigo terribili qua- 
dam maiestate rutilabat. quae licet cornigera et aspera 
crederetur, aggestionibus opportuna tamen et felem et i 
ceruam et conuersiones bis binas uultibus praeferebat. 

171 exhinc medio quam ad lunam conscenderat, ad Cyllenii 
circulum uenit. quo hemitonio permeato multiplex ei ut- 
pote nubenti dominae ministrorum populus laetabundus 

172 occurrit. inter quos splendentis formae habitusque femina 2^ 
ac promptae ubertatis ornatibus opulenta uirgine salutata 
usque in eius osculum confisa peruenit. sed mirabatur 
illa obsequentium multitudo, quae sic ut Syrus quidam 

42 G astruit in numero duorum milium fuerat constituta , quod 
femina, quam Etrusci dicebant ipsi deo nuptam fuisse Cyl- 21 
lenio, nulla prorsus inuidia titillata uirginem complexa 

173 constrinxerat. haec autem Facundia, nam hoc illi uoca- 
bulum, in Philologiae penatibus se ortam educatamque 
memorabat nec indignum esse quod sibi alumna praelata 
est quae et sibi semper ornatum et pabulum multis prae- 31 

174 buerit disciplinis. uenit etiam quaedam decens ac pudi- 
cissima puellarum, quae praesul domus custosque Cylle- 
niae, uerum Themis aut Astraea aut Erigone dicebatur: 



1 praecipit h praecepit BD [] 2 in om. B^D \\ dilecta Hu- 
gianus directa BD \\ 6 pthongis B phtongis /2 |1 8 supplicanda 
B^R II 10 cumpactumT? [] 12 dictinnae/2 || cybelei/? {] 14 aspe- 
ra hR sparica ut uidetur B |] 15 oportuna BR || 17 chyllenii R 1| 
18 quod 5>/?> 11 21 uirgini B^R |1 33 astrea Rh astra B H 



LIBER II 47 

spicas manu caelatumque ex hebeno pinacem argumentis 
talibus adferebat. erat in medio auis Aegyptia, quae lijis 175 
memoratur ab incolis. sed cum petaso uertex atque os 176 
pulcberrimum uidebatur, quod quidem serpentis gemini 

5 lambebat implexio. subter quaedam praenitens uirga, 
cuius caput ^auratum, media glauca, piceus finis extabat. 
sub dextra testudo minitansque nepa, a iaeua capra. sed 177 
dilofon alitem, quae sit oscinum mitior, in certaminis 
temptamenta pulsabat. ipsa uero Ibis praenotatum gerit 178 

10 nomen mensis cuiusdam Memphitici. hanc tabellam cum 179 
ingestam sibi cognosceret uirgo uenerata licet sponsi 
cognosceret argumentum tamen non ausa est sine suppli- 
catione transire. tum etiam candidior Atlantidum louis 180 
congressu pignerisque culmine prouecta superuenit, quae 

15 quidem nec in nurus officio sine bilance Hbra apparere di- 
gnata est. quam uirgo uenerata quoniam satis sociam filio 
recognouit duabus cum lucrorum potente dicatis coepit 
honorare pecudibus. hinc festinatur ascensus et usque in 181 
Veneris circulum hemitonio transuolatur ipsaque Venere, 

20 quae nuptiis adlubescebat,>quantum decebat orata hoc in 
ea perhibetur intuita quod admodum pulchra tamen antias 
draconibus circumflexa crebroque capillitio uulsa ambi- 
farium genitalis secum congressos mitificat. mox studium 182 
in solarem laborare circum, quippe sescuplo fatigabat 

25 ascensum, qui tonos ac dimidius habebatur. ibi quandam 43 G 
nauim totius naturae cursibus diuersa cupiditate mode- ^^^ 
rantem cunctaque flammarum congestione plenissimam 
beatis circumactam mercibus conspicatur. cui nautae 
septem, germani tanien suique consimiles, praesidebant. 

w in prora felis forma depicta, leonis in arbore, crocodili in 

V^m 1 caelatamque BR j] 7 a eras. in B |1 capra B caprea h 1| 
^^B tunc D H athlantidura D \ 15 ne*i9 1] 15 bilance mu/^o 
~ance BD 11 20 honorata r [| 21 anthias Bli [| 22 ambifarium 
genitalis scripsi (cf. Seruius ad Aen. II 632 ^secundum eos qui 
dicicnt utriusque sexus participationem habere numind') ambifari- 
umque nital* B ambifariumque nital li H congressos scripsi 
congressa BIl \\ 25 tonus b [| 26 nauem B^R \\ 30 felis marg. 
ed. Lugdun. 1538 felix BR \\ crocodilli ^/^ jj 



I 



48 MARTIANI CAPELLAE 

184 extimo uidebatur. in eadem uero rate fons quidam lucis 
aetlieriae arcanisque fluoribus manans in totius mundi 
lumina fundebatur. quo uiso Phiiologia consurgens tota- 
que ueneratione supplicans ac paululum coniuens oculis 
cleum talibus deprecatur 

185 ignoti uis celsa patris uel prima propago, 
fomes sensificus, mentis fons, lucis origo, 
regnum naturae, decus atque assertio diuum, 
mundanusque oculus, fulgor splendentis Oiympi, 
ultramundanum fas est cui cernere patrem 

et magnum spectare deum, cui circulus aethrae 
paret et inmensis moderaris raptibus orbis : 
18G nam medium tu curris iter dans solus amicam 
temperiem superis conpellens atque coercens 
sidera sacra deum cum legem cursibus addis, 

187 hinc est quod quarto ius est decurrere circo, 
ut perfecta tibi numerus ratione probetur : 
nonne a principio geminum tu das tetrachordon? 

188 Solem te Latium uocitat quod solus honore 
post patrem sis lucis apex radiisque sacratum 
<bis senis perhibent caput aurea lumina ferre, 
quod totidem menses totidem quod conficis horas. 

180 quattuor ahpedes dicunt te flectere habenis 

quod solus domites quam dant elementa quadrigam. 

190 nam tenebras prohibens retegis quod caerula iuce, 
hinc Phoebum perhibent prodentem occulta futuri, 

191 uel quia dissoluis nocturna admissa, Iseum 
te Serapin Nilus Memphis ueneratur Osirim 

dissona sacra Mithram Ditemque ferumque Typhonem, 

192 Attis pulcher item, curui et puer almus aratri, 
Ammon et arentis Libyes ac Bybhus Adon. 
sic uario cunctus te nomine conuocat orbis.> 



4 plicans B^R^ \\ conibens B^R \\ 12 orbes 6 |] 18 a Gro- 
tius ac BR \\ tetracordon BR tetracordum h \\ 25 luce Muncke- 
rus ad Fulgentium p.43 lucet BD \\ 27 amissa BD 1 ad add.b 
legitur et admissa 2?"* IJ isaeum BD Lyaeum Grotius 
28 osyrim D |l 29 mitram BD \\ forumque BD corr. p 
31 libi*es^ libies D \\ biblius D 11 



LIBEK II 49 

salue uera deum facies uultusque paterne 
octo et sescentis numeris, cui littera Irina 44 G 

conformat sacrum mentis cognomen et omen. 
da pater aetherios mentem conscendere coetus 
5 astrigerumque sacro sub nomine noscere coelum. 

his auditis deorum sedes iussa est permeare. uerum hemi- 194 
tonio subleuatam Pyrois circulus immoratur, in quo louis 
fuerat maximus fiUorum. ex quo circulo uisus Pyriphle- 195 
gethon amnis ad infera demeare. quo transgresso, neque 196 

10 enim labor fuerat hemitonii interiecta transcurrere, in 
louialis sideris peruenere fulgores, cuius circulus Phrygio 
phthongo personabat. iilic sidus erat temperamenti uiui- 
fici ac salubris effulgentia blandisque uibratum candoribus. 
cuius quidem lucis natura ex calidis umidisque commixtio- 

15 nibus candens quadam prosperitatis tranquillitate ruti- 
labat. uerum ibi sidus louis, nam ipse totius mundi 
membra conlustrans ad deorum dicebatur imperium et 
senatum caehtem commeasse. hunc etiam praetergressa 197 

. circum ac parili interiectione sublimis deorum rigidissi- 

.»0 mum creatorem in algido haerentem pruinisque niualibus 
conspicata: uerum idem quem circumire nitebatur orbis 
melo Dorio tinniebat. sed ipsi praesuli nunc draconis 
facies nunc rictus leonis nunc cristae cum aprugnis den- 
libus uidebantur totoque exitialis saeuiebat horrore, cui 

i5 tamen poteslas pro circi granditate maior ac praelata ce- 
teris habebatur. denique harpis bombisque perterrita tam 
intoleranda congressione uirgo diffugit. inde maximis 198 
conatibus sescuplo itinere euehuntur. nam tono ac dimi- 
dio ad ipsius caelestis sphaerae globum ac laqueatum stellis 

30 ambitum peruenilur. sicque sex tonorum conscensionibus 199 
stadiorum defecta lassitudine fatigati cum diapason sym- 



!• 



2 sexcentis B^ \\ 4mentem scripsi mentes BR [] 11 Phrj- 
phthongo Koppius ♦pthongio B tpongis R empthong-io 
/?"» 11 12 vahx3Lt'A BR corr. Bas. cod.'\\ 21 idemque i?'/i H 
orbes R \\ 23 apioinis ^/^ aprinis br \\ 26 arpis BR corr. Kop- 
pius 11 bombisque b pumisque ui uideiur B bomisque R 
27 congressio R |J 28 itineris BHi^ \\ 29 caelitis BR corr. b 
30 peruehitur R \\ 

MARTIANUS CAPELLA 4 



i 



50 MARTIANI CAPELLAE 

phoniam quicquid emensi erant aduerterent consonare 
perfectione absolutae modulationis post labores maximos 

200 recreati paululum conquierunt. ipsa quoque Philologia 
45 G lectica <(desiliens cum inmensos luminis campos aetheriae- 

que tranquillitatis uerna conspiceret ac nunc tot diuersi- 
tates cerneret formasque decanorum tunc octoginta quat- 
tuor hturgos caelo miraretur adstare uideretque praeterea 
fulgentes crebrorum siderum globos et circulorum alterna 

201 illigatione texturas, ipsam uero, quae ambitum coercet 
ultimum, sphaeram miris raptibus incitatam polosque et 
axem ex caeli summitat^ uibratum profundam trans- 
meare terram atque ab ipso totam caeli molem machi- 

202 namque torqueri, tanti operis tantaeque rationis patrem 
deumque non nesciens ab ipsa etiam deorum notitia 
secessisse quoniam extramundanas latitudines eum 
transscendisse cognouerat , empyrio quodam intel- 
lectualique mundo gaudentem iuxta. ipsum extimi ambi- 
tus murum annixa genibus ac tota mentis acie coar- 

203 lata diu sdentio deprecatur ueterumque ritu uocabuIa)> 
quaedam uoce mentis inclamans secundum dissonas na- 
tiones numeris uaria sono ignota iugatis alternatisque 
litteris inspirata, ueneraturque uerbis intellectuahs mundi 
praesules deos eorumque ministros sensibilis sphaerae 
potestatibus uenerandos uniuersumque totum infmibilis 

204 patris profunditate coercitum poscitque quosdam tres deos 

205 aliosque diei noctisque septimo radiatos. quandam etiam 
fontanam uirginem deprecatur, secundum Platonis quoque 

206 mysteria aTraS xai bic eTTiKOiva potestates. his diutis- 
sime florem ignis atque illam existentem ex non existen- 
tibus ueritatem toto pectore deprecata tum uisa se cer- 

207 nere apotheosin sacraque meruisse. quippe quidam can- 
dores lactei fluminis tractu stellis efflammantibus deflue- 

208 bant. laetabunda igitur gratesque testata iter in Galaxium 



2 quippe ^ H 7 lyturgos B \\ 11 sumitate BD \\ 14 ne- 
sciens Grotius sciens BD \\ 15 latitudines Hugianus beatitudi- 
nes BD \\ 16 enpyrio^ H 19 diui?; ex euanidis litteris dm corr. 
in D 1! 28 AHAXkAIAIC . eniKHINA in ras. B AAnAZET- 
AIC€Tr€XINA R \\ 33 gratesque B^R galactium B^R^ \\ 



LIBER II 51 

llectit, ubi senatiim deum a loue nouerat congregatum. 
erat autem ibi louialis domus, quae etiam granditate mira 
mundanum ambitum possideret et decore conspicuo ful- 
gorem siderum uinceret et obliquitate situs signiferum 
5 circulum decussaret. praeterea tanto splendore renidebat 
ut argenli crederetur fabricata materia. ibi septa can- 46 G 
dentia culmenque septatum limbis niualibus albicabant. 
ubi iam luppiter cum lunone omnibusque diuis in sugge- 209 
slu maximo ac subselliis lacteis residens sponsales prae- 

10 stolatur aduentus. qui simul Musarum uoces ac dissonis 
mela dulcia cantilenis uirgine adueniente percepit, priore 
loco praecepit uenire Cyllenium, cum quo Liber et Delius 210 
fidi amanlissimique germani, Hercules etiam, uterque Ca- 
storum Gradiuusque et quicquid deorum de loue progeni- 

15 tum est Cyllenii adhaerebat officio. elementorum quoque 211 
praesides angelicique populi pulcherrima multitudo ani- 
maeque praeterea beatorum ueterum, quae iam caeli 
templa meruerant, gressus Maiugenae sequebantur. Linum 212 
Homerum Mantuanumque uatem redimitos canentesque 

20 conspiceres, Orpheum atque Aristoxenum fidibus perso- 
nantes, Platonem Archimedemque <sphaeras aureas deuol- 
uentes. ardebat Heraclitus, udus Thales, circumfusus ato- 213 
mis Democritus uidebatur. Samius Pythagoras caelestes 
quosdam numeros replicabat, Aristoteles per caeh quoque 

J5 culmina Entelechiam scrupulosius requirebat, Epicurus 
uero mixtas uiolis rosas et totas apportabat inlecebras 
uoluptatum. Zeno ducebat feminam prouidentem, Arce- 
silas collum intuens columbinum, multusque praeterea 
palliatorum populus studiis discrepantibus dissonabat, qui 

quidem omnes inter Musarum carmina concinentium au- 
diri licet perstreperent nullo potuere reboatu. ueniente 214 
igitur introgressoque Cyllenio omnis ille deorum senatus 



^ 3 decora /2 [| 4 obliquitate scripsi nouitate BR \\ 5 de- 
cusaret BR \\ 7 sectatum R [| 21 archimedenque BR jf de au- 
reas D \\ 22 tales B \\ athomis D \\ 23 phytagoras B phitha- 
goras D [j 25 endeliciam B edelichiam b endelchiam D \\ 
27 arcisilas B archesilas b archisilas D [J 30 continentum D 
concinentum B || 31 reboatu Hiigianus rabulatu BD \\ 

4* 




52 MARTIANI CAPELLAE 

ueneratus uerticem ingredientis exsurgit. ipse luppiter 
eum propter suum consessum Pallade a dextra sociata 

215 medium collocauit. nec longo interiectu ipsa quoque 
Philologia ambita Musis ac matre praeambula corrogatur. 
qua ingrediente> ac Vestae deum nutrici eiusdemque pe- 
disequae acerram illam olacem aromatis refundente omnis 
iile ordo caelicolum portiones sibi competentes attribuens 

216 Arabicis laetabatur halatibus. uerum uirgo ut est per 
47 G omnia uerecunda Jicet a loue eius assidere confinio iube- 

retur tamen ibi potius uoluit ubi Musas conspexerat ad- 1 

217 mota P^lladis consorlione residere. tunc exurgens uirgi- 
nis mater poscit de loue superisque cunctis uti sub con- 
spectu omnium, quicquid sponsaiium nomine praepara- 
uerat Maiugena, traderetur ac demum dos a uirgine non 
deesset, tuncque tabulas ac Papiam Poppaeamque legem i 

218 sinerent recitari. cuius petitioni iustissimae deorum sena- 
tus attribuit ut in consessu caehtum offerenda probarentur. 
hic Plioebus exsurgit fratris officium non detrectans ac 
singulas ex famulitio dilectuque Cyllenii incipit admouere, 
quae tam pulchrae cunctis quam ornatissimae refulsere. ^ 

219 Transcursa lector parte magna fabula, 
quae tam morosis imphcata ductibus 
tenui lucernam palpitare lumine 
coegit instans innitens crepusculum, 
ac ni rosetis purpuraret culmina 
Aurora primo conuenuslans halitu, 
surgens fenestras dissecaret lumine, 
adhuc iugata compararet pagina 
quocumque ducta largiorem circulum. 

220 nunc ergo mythus terminalus, infiunt 3 
artes libelh qui sequentes asserent. 

nam fruge uera omne fictum dimouent 



2 dextera D \\ ^ medium om. -D H 8 alatibus B^R \\ 
10 ammota B^R \\ 11 exsurgens R [| 12 uti om. R \\ 15 po- 
peamque BR popiamque r Ij 19 cyllenio B^R (] 26 halitu 
Bottgerus in lahnii archiui uol. XIII p. 610 habitu BR \\ 27 dis- 
sicaret B^R {[ 30 mytus B mythos h \\ 32 demouent D |j 



LIBEK II 53 



et disciplinas annotabunt sobrias 
pro parte multa nec uetabunt ludicra. 
habes quid instet, si potestas caelitum 
faueant-<que Musae et chelys Latoia. 



LIBER III 48 G 

DE ARTE GRAMMATICA 



Rursum Camena paruo 221 

phaleras parat libello 

et uuit amica fictis 

commenta ferre primum^ 

memorans frigente uero 

nil posse comere usum 

uitioque dat poetae 

infracta ferre certa 

lasciua dans lepori 

et paginam uenustans 

multo illitam coiore, 

atquin prioris ille 222 

titulus monet libelli. 



2 uectabunt D \\ 4 chelis BD \\ suhscripium FELICITER 
MARTIANI MINEI {corr. ex MINNEI) FELICIS CAPELLE 
DE NVPTIIS PHILOLOGIAE LIB. II EXPLIC. m B Mar- 
tiani, et Minei Felicis Capellae de nuptiis Philologiae LIB 
SECDS EXPLICIT m D \\ 5 inscriptum INCIPIT DE ARTE 
GRAMATICA LIB III in BD (FELIClf add, B) \\ 



54 MARTIANI CAPELLAE 

mythos ab ore pulsos 
artesque uera fantes 
uoluminum sequentum 
praecepta comparare. 
ad haec iocante rictu 
'nil mentiamur' inquit 
* et uestiantur artes. 
an tu gregem sororum 
nudum dabis iugandis, 
et sic petent Tonantis i 

et caehtum senatum? 
aut si tacere cultum 
placet, ordo quis probatur?' 
certe loquentur illae 

quae quid ferat docendum ii 

habitusque consequentur 
4g Q asomato in profatu. 

^haec nempe ficta uox est 

et deuius promissi es, 

cur ergo non fateris 20 

ni figminis figura 

nil posse comparari?' 

<his me Camena uicit: 

nudis iugabo ludum. 

223 Admouerat igitur Latoides unam priori loco Mercu- 25 

rialium ministrarum aetate quidem longaeuam sed comitate 
blandissimam,quae se inMemphide ortamregeadhucOsire 
memorabat diuque obtectam latibulis ab ipso repertam 
educatamque Cyllenio. quae femina hcet in Attica, ubi 
maiore aeui parte floruerat, se assereret incedere pallia- 30 
tam, tamen ritu Romuleo propter Latiare numen et Olium 
caput propterque Martiam gentem Venerisque propaginem 
senatum deum ingressa est penulata. gestabat haec autem 
teres quoddam ex compactis adnexionibus ferculum, quod 



1 mytos B \\ pulsas bR Ij 10 Tonantis scripsi notandis 
BR \\ 11 et B in R(?) \\ 15 quae quid Grotius quicquid BR [] 
24 nudis scripsi fugisBD \\ 31 olim^O Toli Pignorius [[ 



LIBER III 55 

leui exterius elephanto praenitebat. unde uelut medendi sol- 224 
lers magistra)> curandorum uulnerum insignia proferebat. 
nam ex eodem scalprum primo uibranti demonstrat acu- 
mine, quo dicebat circumcidi infantibus uitia posse lingua- 

5 rum dehincque nigeilo quodam puluere, qui ex fauilla 
confectus uel sepia putaretur illato per cannulas eadem 
resanari. tunc etiam quoddam medicamen acerrimum, 
quod ex ferulae flore caprigenique tergoris resectione con- 
fecerat rubri admodum coloris exprompsit, quod monebat 

10 faucibus adhibendum, cum indocta rusticitate uexatae foe- 
tidos ructus uitiosi oris exhalant. demonstrabat etiam 
quendam gratissimum gustum uespere multo ohuoque la- 
boratum, quo depulsa uocis insuauissimae diritate canoros 
etiam fieri posse memorabat. arterias etiam pectusque 225 

15 cuiusdam medicaminis adhibitione purgabat, in quo et 
cera fago illita et gallarum gummeosque commixtio et 
Niloticae fruticis collemata notabantur. quae uis epithe- 50 G 
matis Hcet memoriam intentionemque procuraret tamen 
natura sui etiam uigiHas inferebat. protuHt quoque limam 226 

20 quandam artificialiter expolitam , quae octo partibus au- 
ratis uelut diuersis nexionibus interstincta uibrabat, ex 
qua scabros dentes uitiliginesque Hnguarum et sordes, 
quas in Soloe quadam ciuitate contraxerant, leui sensim 
attritione purgabat. haec abstrusa nosse carmina nume- 227 

J5 rosque multifidos crebrae supputationis opere putabatur. 
denique quotiens curandos acceperat mos eius erat de no- 
mine primo tractare. casus etiam non tacebat quanta uel 
uitia creare possent uel prudentissime declinare. tunc 
genera rerum, uerba etiam curandorum cum ratione capta- 

lobat, ne ut fieri ab aegrotantibus moris est nomen pro 
nomine commutarent. tum uerborum modos tempora 

, figurasque [schemata] requirebat iubebatque alios quis 



™^ 8 resectatione B^R || 9 expromsit R \\ 10 fetidos R j] 
11 exalant^'7? [] 16 curameosque BHl |) 17 ephitematisj^ epi- 
tematis/? || 21 aestua/? et corr. in aestiua^ at ex qua add.b [} 
22 uituliginesque BR \\ 23 quidam b [] leni b \\ 27 quanta scri- 
psi quanti BR || 28 declinare scripsi declinari BR \\ 31 uer- 



56 MARTIANI CAPELLAE I 

,.l 



plenituflo obtusior atque immobilis torpor insederat gra- i 
dus percurrere scandereque quam plurimum operum ^ 
praepositionibus aut coniunctionlbus aut participatis in- 

228 sistere totaque curandos arte fatigari. <hanc igitur femi- 
nam tali multorum curatione callentem cum deorum non i 
nulli latricen alii Genethliacen diuersis rerum operibus i 
aestimarent addereturque fidei medendi soliertia quod eam i 
opitulari posse oris uitiis nec Pallas denegaret nec ipse : 
Maiugena, inconsentaneum tamen uidebatur incedere me- 
dicam penulatam. idcircoque ab ea et nomen et officium ic 

229 suum ac totius exposilio artis exquiritur. tunc illa ut fa- 
miliare habebat exponere percunctata ac docere facile \ 
quae ab eadem quaerebantur, penula a dextera cum mo- t 
destia uerecundiaque releuata sic coepit * rpajujuaTiKri di- ' 
cor in Graecia, quod fpa^pnf] linea et fpaniiaTa litterae it 
nuncupentur mihique sit adtributum litterarum formas 
propriis ductibus Hneare. hincque mihi RorauUis Littera- \ 
turae nomen ascripsit, quamuis infantem me Litterationem j 
uoluerit nuncupare)> sic ut apud Graecos rpajujuaTiCTiKri . 

51 G primitus uocitabar, tunc et antistitem dedit 6t sectatores 2(! 
impuberes adgregauit. itaque assertor nostri nunc litte- 
ratus dicitur, litterator antea uocabatur. hoc etiam Ca- ; 
tulius quidam non insuauis poeta commemorat dicens ! 
^munus dat tibi SuIIa litterator.' idem apud Graecos 
Ypaja)LiaTobibdcKaXoc iiocitatur. 2c 

230 Officium uero meum tunc fuerat docte scribere legere- 
que. nunc etiam illud accessit ut meum sit erudite intel- \ 
legere probareque. quae duo mihi uel cum philosophis 
criticisque uidentur esse communia. ergo istorum quat- 
tuor duo actiua dicenda sunt, duo spectatiaa. si quidem 3g 
impendimus actionem cum quid conscribimus legimusue, = 
seciuentium uero spectaculo detinemur cum scripta intel- i 
legimus aut probamus [et] hcet inter se quadam cogna- i 



1 obtunsior i? [j 3 aut add. p ^ ^ hiatricem B 
genethliacem BD genethliacam bd |1 12 percontata B 
14 uerecondiaque D [] 15 grammate BD [] 21 ita quod^*7? 
24 Cat.14,9 [] syU a BR ]] 32 sequentum ^/? corr. p H 33 et 
om. Cant. ]] j 

- i 



LIBER III 57 

tione coniuncta sint sic iit ceteris artibus comprobatur. 
nani et actor cognoscet primo quae ualeat actitare, et 
aslronomus quaedam facit ul per ea cognoscat quae de- 
beat comprobare. miscet etiam utrumque geometres 

5 quippe formas theorematum cum rationibus certis efficit 
»noscit. 

Partes autem meae sunt qualtuor litterae litteratura 231 
litteratus litterate. litterae sunt quas doceo, litteratura 
ipsa quae doceo, litteratus quem docuero, litlerate quod 

10 perite tractauerit quem informo. profiteor autem de ora- 
tionis natura usuque tractare. natura est ex quibus for- 
metur oratio. usus cum eadem utimur appeliatur. his 
etiam materies admouetur ut de qua re dicendum sit 
aestimemus. oratio ipsa uero tribus gradibus eruditur 

15 id est ex Htleris, syllabis et ex uerbis. 52 6r 

Verum in litleris gemina quaestio diuersalur. nam- 232 
que aut naturales sunt aut efTectae. natura enim insi- 
nuante earum nomina inioquendi substantiam procreata, 
artificiosa uero formatio earum hneas quas scribimus de- 

20 signauit ad hoc ut praesentes una uti, absentes alia potuis- 

- sent. atque ita ex hac parte, qua scribitur <mutae, exilla 
qua legitur uoces sunt appellatae, si quidem haec auribus 
tantum, illa sohs oculis ualeat conprehendi. 

Litterae igitur aliae sunt, quae per se efficere totum 23.^ 

25 valeant, aliae quae nihil. nam uocales, quas Graeci septem, 
Romulus sex, usus posterior quinque .commemorat, Y ue- 
lut Graeca reiecta. hae tamen inLatio nuncproducinunc 
contrahi, nunc acui nunc grauari uel etiam circumflecti, 
nunc aggregari nunc distrahi sine iactura sui nominis 

30 possunt. modo solae syllabas formant, nunc consonanles 
utrimque suscipiunt. uocalesque non nullae modo se in 
uicem mutant, nunc sibi cum decore succedunt. quippe 
A plerumque in E transuertitur, nam capio cepi facit. 

Iinc in 1 ut salip insilio. nunc in ut plaudo plo- 
1 in ceteris b \\ A miscet D misit BR |1 11 formatur b [| 
uero ipsa R |j 15 id est om. R \\ 21 quae RB^ || 29 aggra 
D II 31 nullas BB corr. p \\ 32 nuper BD corr. ffercherus 
33 coepiiP 11 34 plaudo plostrum smVJSi plaustro plostro^Z) 




58 MARTIANI CAPELLAE 

strum. uel in V ut arca arcula. item E litera pri- 
raum in A reformatur ut sero satum. uel in I ut 
m n e m o n i t u s. uel in ut a t e g e n d oy t o g a. uel 
in V ut a tecto tugurium. similiter I quoque uocalis 
in A conuertitur ut siquis siqua, in E ut fortis forte, 5 
in Out qui quo, in Vut ibi ubi. non aliter littera in 
A transit ut creo creaui, uel inE ut tutor tutela, 
uel in I ut uirgo, uirginis, uel in V ut uolo uolui. 
item V simili ratione conuertitur in A ut magnus 
magna, in I ut telum teli, in ut lepus leporis, lo 
in E ut sidus sideris. sic igitur transformatae nunc 
utrimque poterunt copulari nunc ex altero nunc ex neu- 
tro, nunc aliquas partes orationis terminant nuncque 
S3G nullas. 

234 Nam A primum utrimque sibi adsociat V et I litte- is 
ras: nam et aur um et uar us dicimus et lanus et Aiax. 
ex uno autem latere suscipit E ut A e n e a s. ex neutro 
uero 0. fmit nomina feminina ut dea, masculina ut lu- 
gurtha, neutra in singulari numero tantum Graeca ut 
loreuma peripetasma, in plurali autem Latina ut 20 
monilia. in uerhis imperandi modum ut canta, salta. 

235 E autem uocalis duarum Graecarum litterarum uim 
possidet. nam cum corripitur e Graecum est ut ab hoc 
hoste, cum producitur t| est ut ab hac die. ac ma- 
xime tunc circumflexum accentum tenet. haec duas 25 
uocales id est I et V ^x latere utroque complectitur ut in 
Euro Veientano et in eia iecore. finit uero nomina 
neutra ut monile, feminina etiam sed Graeca ut Cal- 
liope, pronomina ut ille iste, numerum etiam totius 
generis ut quinque Ucet ctTTTUJTOV sit. item uerba im- 30 
peratiui. modi ut sede curre, modi infmiti scribere 
scripsisse. I uero littera cunctis utrimque uocalibus 

236 sociatur. nam A complectitur cum dicimus ianuariae et 
Aiax, E autem ut teneat docuerunt exempla superius 
demonstrata, autem litterae copulatur in nomine louis 35 



1 primum in scripsi in primum BD \\ 16 dicitur i? {] 18 O 
om. R II 27 eio BRD 1 eia D"^ H 33 ad ianuariae add, lusb \\ 



LIBER III 59 

et Oinone, oisiis eliam dicitur — sic enim ueteres 
usuni dixere — V autem in iuvando et uita. haec ali- 
quando uocalis geminam syllabam facit fmitque omnium 
generum nomen ut frugi, numerum itidem omnium ge- 

snerum ut uiginti, item uerba modi <(indicatiui ut noui 
memini, imperatiui sali ueni, infiniti iaculari lu- 
ctari. uero littera quibus uocalibus quaue ex parte 237 
cohaereat superius memoratum. fmit autem nomina 
masculina ut Cato, feminina ut luno, numerum omnium 

10 generum ut octo, item uerba actiua ut canto laudo, 
modi imperatiui tantum modo unum finit ut cedo, ad- 54 G 
uerbium ut subito, praepositionem ut pro. V autem 238 
littera uocalibus omnibus utrimque coit praeter ante- 
latum. sola etiam V sui generis litteram non geminat 

15 sed coniungit ut uulgus Vulcanus. finit articulos ut 
tu, nomina neutra ut genu cornu, nullum autem uer- 

«im claudit. 
Hac tenus de uocalibus. non enim uocales astruere 239 
d omnes Htteras sum iussa monstrare. uerum rehquas 
lae secuntur consonantes esse non dubium est. quae 
item discernuntur in semiuocales et mutas. quarum exe- 
quar ratio-)>nem. quippe F littera, quae est semiuocalium 240 
prima, duas tantum modo consonantes praelata comple- 
ctitur L et R ut dicimus flauus et frugi. uocales uero 
26 complectitur ita ut I et V uocales sibi praeferri prohibeat, 
nullum autem claudit finitiua sermonem. L uero littera tri- 
pliciter sonat. nam exilem sonum reddit cum geminatur 241 
utsollers Sallustius, medium autem cum terminat 
nominaut sol sal, item lenitersonatcumuocalesanteuenit 
30 ut lapis lepus liber locus lucerna, plenum uero 
sonum habet cum ei praeferuntur literae P G C F ut in 
Plauto glebis Claudio flauo. L autem numquam 
ulli semiuocali uel mutae praeponitur. quae pro D in 
praepositione accipitur cum et A praefertur ut allidit 
asalligat. hace eliam praelata praepositione seruatur ut 

IHk 1 oinone oisus B oenone oesus R oynone oysus ^' 1] 6 sili 
^9-^ II 11 modo imperativo 5 iraperatiuoZ) coJT.Fb^zcA. j] unum 
finit Vonckms inuenitur BD |I 18 asstruere B \\ 32 glebus R H 



I 



60 MARTIANI CAPELLAE 

inlepidusinlotus. utrimque autem uocales amplecti- 
lur et nomina non nulla determinat: in masculino sol in 
feminino Tanaquil in neutro A E I praecedentibus ut 
bidental mel sil. aduerbia etiam ciaudit ut semel, 

242 M uero littera tam in sermonis initio quam in medio esse 5 
et in ultimis potest ut mores umbra triticum. ex 

55 G consonantibus soiam praecedit N ut Memnon, subsequi- 
tur splam SutSminthius mutaturque in N non num- 
quam ut cum dicimus nunquis. terminatque neutra ut 
aurum et argentum, item monoptota ut nequam, in 10 
genere masculino accusatiuum simplicem et duplicem ge- 
nitiuum, item participia et uerba et aduerbia ut tractum 
legam cursim, numerum etiam omnium generum ut 

243 nouem decem. N autem littera plenior apparet in 
primis et ultimis ut Nestor tibicen, in mediis exilior 15 
utmane damnum. ex consonantibus sequiturM litteram 
utMemnon,S autem praecedit ut f n s m n s. conuertitur 
etiam in M cum eam secuntur B P M ut dicimus imbuit 
impulit imminet. eadem nomina terminantur masculi- 
num ut tibicen, femininum Graecum utSiren, neutrum 20 

244 utculmen. Ruero uocalesutrimquecomplectitur. decon-* 
sonantibus S soli praeponitur<^ut sors fors, et X duplici 
non numquam ut arx. conuertitur in L N et S ut niger 
nigellus femur feminis gero gessi. finit nomina 
masculina post omnes uocales ut par pater uir nitor 25 
f u r , feminina post EetOutmulier soror, neutra post 
omnes praeter I ut calcar piper marmor sulphur. 
finit uerba et aduerbia utuenoruador. S non nulli lit- 

245 teram non putarunt. nam Messalla quendam sibilum dixit. 
quae tamen utrimque P htterae copulatur ut spadoso 
psittacus, et C Q T sequentes amplectitur ut Scaurus 
squama stella. in plures etiam transitum facit ut in L. 
dicimus enim modus moduIus,inN sanguis san- 
guinis, in R flos floris, in D custos custodis, in 

T nepos nepotis. terminat et masculina et. feminina 35 



8 smithius 72 {j 9 numquis R \\ 18 sequntur 6 [] 23 non 
nunquam D \\ in el D \\ 26 femina B^ [j 27 praeter s et i ^ H 
29 messala BD \\ 31 psitacus D \\ 33 et om. D \\ 



LIBER III 61 

post omnes iiocales, neutra post AOVutuas os ne- 
nius. liuiclitterae diuus Claudius P adiecit aut C)>propter 
ijj et H Graecas ut psalterium sacsa. X autem ^fg^ 
nemo litteram putat, quoniam duplex est. constat enim 
5 ex G et S ut rex regis aut ex C et S ut nuxnu-» 
cis. in V aliquando transuertitur ut nix niuis, et C 
pix picis. haec in Latinis numquam ponitur prima, 
apud Graecos autem ponitur ut Xantlio. et mascu- 
lino et feminino omnibus uocalibus sociatur ut Aiax 
lofrutex calix ueiox Pollux et feminino ut fax 
lex lodix celox lux. neutrum nulium ciaudit. 

Transactis semiuocalibus mutae sunt perquirendae, 217 
quae ideo hoc nomine nuncupantur, quoniam nisi illis 
uocales adsociatae succurrerint, intra oris sonitum ante 
15 auspicia moriuntur. B prima omnibus uocalibus utrim- 248 
que conectitur, praefertur consoQantibus L et R ut 
laesus ^t breuis. Iransit in C ut succurrit, in 
ut sufficit, in M ut summittit, in P ut sup- 
ponit, in S ut sustulit. finit nihii nisi tres prae- 
^^ositiones ab ob sub. C uocales utrimque coUaterat, 249 
^Bonsonantes quasdam praecedit L TRMN ut cla- 
^Bus tectum crus Acmon Cnidus. fmit articulos, 
Hpios pronomina uocant hic haec hoc et aduerbia 
^ut sic huc hic. sola mutarum antecedentem uocalem 
25 producit et pro duplici habetur ut hic hoc haec. D 250 
utrimque uocales tenet. praeponitur R litterae in 
Druso, M litterae numquam praefertur in Latinis, in 
Graecis autem aliquando ut Dmolus. sic et N ut 
Ariadne. transit in C ut accidit, in R utaggerat, 
in L ut alligat, in P ut apponit, in S ut arripit, 

1*1 S ut assidet, in T ut attinet. fmit articulos 
eutralis generis ut illud istud, et praepositionem ut 
pud. G omnibus uocalibus praefertur, sequitur A 251 
2 P]TT Z> jl propter y et z {corr. in 5j B propter psi et chi 
xi b propter y et I 7? [] 3 saxa BR \\ Q Q om. R \\ 7 in t ut 
ox noctis post picis add. p \\ JO pro uelox coni. ferox 
^onckius \\ 11 celox Koppius uelox BR [] 20 C om. R |j 






clares /{ [] 22 nidus R \\ 23 pronima /?» 24 hoc BW \\ 



Q2 MARTIANI CAPELLAE 

litteram ut in aggere, quae quotiens geminatur ad- 

57 G iungitur. praefertur R litterae ut graue, L ut gla- 

dius, N ut ignis. in C quoque conuertitur ut rego 

252 rector. niliil [quoque] concludit. H aspirationis no- 
.tam esse certissimum est. quae aliquando uocalibus ac- 
cedit ut hospes et heres. transit in X ut traho 
traxi. hanc Graeci diuiserunt. nam pars eius dexte- 
rior aspirationis nota est, sinistra contrariae significa- 

253 tionis. K uero nunc nota putatur esse nunc littera, 
nam eius effectus C integrare <^non dubium est absque i 

254 his kapita kalendaekalumniae. P autem con- 
uenit utrimque uocahbus, R htterae praeponitur ut 
prandere, L ut placere, T ut Ptolemaeus, S ut 

255 psittacus, N ut in Sypno. terminat uero nihil. 
Q quidam litteram non putabant et uincerent nisi in ii 
equo et equitatu appareret expresse. numquam sine 
duabus uocalibus ponitur, quarum prior erit V et sic 
ceterae consequenter ut quartus questus Quirites 
quotus equus. constat autem ex C et V ideoque 
duplex et composita dicitur nec geminatur. nullam singu- 21 

256 larem litteram comprehendit, finit nihil. T uocales ex 
utroque concludit ut in coniunctionibus et praepositio- 
nibus. praecedit Lut in Tlepolemo, M in Tmolo, 
N in potnia, R in Troia. finit neutra caput sin- 
ciput lact. articulos terminat ut quot tot. uerba lit 2i 

257 legunt. aduerbium et interiectionem utut***+. Za 
Graecis uenit^ licet etiam ipsi primo C Graeca uteban- 
tur, nam Sethum dicebant, quem nunc Zethum di- 
cunt. tamen haec geminata etiam ab ipsis habetur. nam 

a T et C componitur, quam ut aduertas duplicem, num- 3< 



4 quoque deleui ^ adspirationis ^ II 5 aliquando b quan- 
do BR [] accedit Koppius accidit BR [j 8 adspirationis R || 
13 ut prandere b prandere BD \\ t ptholomeum D t ptolo- 
meus B t ui ptolomeus 6 |[ s psitacus D s psittacus ^ s ut 
psittacus h || 14 in om. D \\ sympnu B oppidum hispaniae 
add. b simpno in ras. D \\ 23 tleptolemo D \\ tmolon D \\ 24 ut 
caput D II 26 pro ut coni. atat Grotius (interiectionem: ut 
ut at at p) [[ lacunam indicaui [] 28 setum BR [| zetum BR 
29 gemina ^ [[ 30 T om. R 



LIBER III 63 

quam poterit geminari. liaec praeponitur M litterae ut 
Zmyrna. ex his igitur uniuersis XVIII litterae neces- 258 
sitatem cunctae conscriptionis absoluunt. placet enim 
milii Y in uocalium numerum congregari. neque sine 
5 hoc Hyacinthus aut Cyllenius poterit annotari. sic 
igitur erit ut senae fiant uocales, XII semiuocales et mutae. 58 G 
si enim H aspirationi dabitur superuacuaeque erunt Q 359 
et K, X autem ut duplex in elementi cardine non pro- 
batur, Z uero a Latinis excluditur, XVIII numero sic ut 
10 dictum est supersidunt. quae lamen cum su{)eruacuis 260 
reiectisque cunctis ex unius uocis sonitu conformatae 
diuersas naturalis harmoniae causas sub oris concinen- 
tia reppererunt. 

Namque A sub hiatu oris congruo solo spiritu me- 261 
15 moramus. 

B labris per spiritus impetum reclusis edicimus. 

C molaribus super linguae extrema appulsis ex- 
primitur. 

D appulsu linguae circa superiores dentes inna- 
scitur. 

E spiritus facit lingua paululum pressiore. 

F dentes labrum inferius deprimentes. 

G spiritus cum palato. 

H contractis paululum faucibus uentus exhalat, 

I spiritus prope dentibus pressis. 

K faucibus palatoque formatur. 

L lingua palatoque dulcescit. 

M labris inprimitur. 

N lingua dentibus appulsa conlidit. 

rotundi oris spiritu conparatur. 

P labris spiritu erumpit. 

Q appulsu palati ore restricto. 

R spiritum lingua crispante conraditur. 

S sibilum facit dentibus uerberatis. 

appulsu linguae dentibusque inpulsis extruditur. 

5 iacynctus ^ H si /2 [] 7 in Grotius sine BR \\ 11 confir- 
itae BR^ [1 12 naturales armoniae causa R \\ 24 conrasis 
BR corr. p \\ ^ spiritus BR corr. Vulc. \\ 35 extuditur BR [1 




64 MARTIANI CAPELLAE 

V ore constricto labrisque prominulis exhibetur, 
X quicquid C atque S formauit exsibiiat. 

Y appressis labris spirituque procedit. « 

Z uero idcirco Appius Claudius detestatur quod 
J59 G dentes mortui dum exprimitur imitatur. 

262 <(Perstricta est cursim rationis regula primae, 

quae multis tendi sueta uoluminibus. 
• in qua iuncturis quid nectat littera utrisque, 

quo admittat sociam uel faciat latere, 
quae quo transiliat conuersis legibus usu, n 

et transformatum nomen habere uelit, 
quas oris sonitus uel quas modulatio linguae 

gignant et pulsu rupta labella suo. 
nunc iam compaclis cursanda est syllaba formis, 

ut fastigetur longa breuisque fuat. i^ 

haec duo percurram, iuncturas littera quippe 

praeueniens docuit sub ratione pari.)> 
hoc igitur subdens nectendum concipit ordo. 

si uestrum superi comprobat arbitrium.* 

263 haec cum Grammatice diceret eamque progredi luppiter 2c 
DeHusque praeciperent, hic Pallas ^de iunctura sylla- 
barum' inquit ^dum haec Litteratura deproperat, partem 
historicam praetermisit.' quo uirginis obiectu perter- 

• rita ^scio' inquit ^mihi plurima transeunda ne minutiora 
nectendo fastidium superae beatitatis incurram. propo- 2s 
sito igitur per compendiosos calles festina perfungar, 
ne densis obumbrata ramalibus uelut senticosae copiae 
densilate siluescam. 

264 Syllaba igitur dicta est, quod iunctis litteris soni- 
tum simul accipientibus informetur. cuius ut dixi tres 3o 
partes esse non dubium est: de iunctura, de fastigio, 

265 [aut] de longitudinibus. iuncturae sunt genera quattuor 
duo naturaha, duo historica. naturalia sunt cum quae- 
ritur una quaeque syllaba utrum ex una an gemina 
an neulra parte iungatur, et utrum litterae, quae inter 35 



5 dentis morsus Mommsenus Rom. Forsch. p. 304 \\ 6 per- 
«tricta Grotius praestricta BD [1 32 aut del. Hercherus [[ 



LIBER III 65 

se copulari non possunt, adiecla alia littera socientur ut 
M et N dum non coeant uocali accedente socianlur ut 
in amni et somno, quae iuncturarum genera ex hoc, 
quod in litteris memorata sunt, transeantur. historica ^^^^ 

5 uero illa coniunctio est, cum ex litteris, quae inter se 
poterunt copulari, diuersitas fandi non easdem nec pa- 
res numero sociaret. scribimus nos enim Musarum 
primam syllabam duabus litteris, Graeci tribus. LuciUus 
in datiuo casu A et E coniungit dicens Mrnic Terenliae 

10 Orbiliae' [Licinius] ^ * * * A et 1 et Lucretius crebro 
et noster Maro aurai pictai. item duae iuncturae 267 
sunt cum sociamus syilabas propter pedem uel uersum. 
ut duae in una repente depereant, ut in synaloephe 
uel cum htterae excluduntur e uerbo ut in ecthlipsi. 

15 Hac tenus de iuncturis. nunc de fastigio uideamus. qui 268 
locus apud Graecos TrepiTTpocujbiuJV appellatur. hic in tria 
discernitur. una quaeque enim syllaba aut grauis est aut 
acuta <(aut circumtlexa et ut nulla [uox] sine uocali est ita 
sine accentu nulla. et est accentus, ut quidam putauerunt, 

20 anima uocis et seminarium musices, quod omnis mo- 
dulatio ex fastigiis uocum grauitateque componitur ideo- 
que accenlus quasi adcantus dictus est. omnis igitur 269 
uox Latina simplex siue composita habet unum sonum 
aut acutum aut circumflexum. duos autem acutos aut in- 

25 Hexos habere numquam potest, grauis uero saepe. acutum 
liabet in prima syllaba si dicas Caelius in secunda Sal- 
lustius in tertia Curiatius, inflexum item in prima si 
dicas caelum, syilaba autem paene ultima numquam acui- 
turnatura ipsa sed praecedens eius id est ab ultima tertia 

fe breuis siue longa sit ut Cicero Caelius. flexus 
em sonus in ea tantum modo syllaba consistit quae 
4 transeantur B transeant i? |] 5 inter h in Bli \\ 7 in 
ante numero add. D [] sociarit r \\ 9 terrentiae BR \\ 10 hi- 
cinius R licinius B uocahulum ex antecedenti Lucilius perpe- 
ram renetitum deleui. uidetur enim uera in genetiuo sede sua mo- 
uisse II 11 aulai B \\ 13 synalipte B sinaliphe /i \\ 14 ec- 
thlipsi Kuppius aelipsi B eclypsi Ji \\ 18 uox deleui \\ 29 post 
ipsa add. breuius D \\ 



66 MARTIANI CAPELLAE 

praecedit ultimam nec aliter quam ut ipsa natura longa 
sit et ultima tamen breuis ut)> Galenus. at si longa ul- 
tima, aut si paene ultima positione longa licet ultima bre- 
ei G uis acutus tamen sonus fiet G a 1 e n i C a m i 1 1 i. intlexi pro- 
prium hoc est ut nisi longis natura syllabis non ad- 5 
haereat, acutiis autem et in longis et in breuibus inueni- 
tur. omnis autem uox aut acutum aut circumflexum so- 
num habeat necesse est, etiam si monosyllaba sit. mono- 
syllabae enim graui carent. omnis uox monosyllaba cum 
aliquid significat siue breuis est siue positione longa, lo 
acuetur ut dicimus far ars. si autem natura longa fuerit 
flectetur ut lux mos. disyllaba uero priorem acuunt uel 
cum breuis est utraque ut citus uel cum positione longa 
est utraque ut sollers uel alterutra positione longa ut 
cohors. si uero prior syllaba natura longa est et se- i5 
quens breuis, flectetur prior ut luna, si posterior longa 
erit positione uel natura, prior acuetur ut codex docte. 
nulla enim longa inuenietur grauis si in disyllabo prior. 
in trisyllabis si media breuis fuerit , quam paene ultimam 
dicimus, non dubie graui accentu pronuntiatur , ac statim 20 
prima eius hoc est tertia ab ultima acuetur ut in Cotulo, 
si uero eadem longa est interest quem ad modum sit 
longa. si enim natura longa est breuisque ultima, me- 
dia flectitur ut CethegusMancinus, si uero media 
longa erit natura et extrema longa, media acuetur ut Ca- 25 
toni Ciceroni, uel si positione longa erit media, acuta 
durabit qualiscumque nouissima fuerit ut Catullus 
270 Catullo Metellus Metello. pronomina autem quae 
duplici modo dechnantur id est aut corripiuntur aut pro- 
ducuntur, mediam syUabam in genitiuo casu acuunt 30 
ipsius illius. horum si secundae breues fiant, primae 
acuta erunt ut ipsius illius. si uero longae erunt me- 
diae, primae graues, secundae inflexae erunt ut occidit 



3 aut si BR^ [] ultima om. B^R j] natura uel de suo addi- 
dit Koppius ante positione sententiam pessum dans \\ 8 habet R || 
11 acuitur b \\ 12 flectitur b \\ dissyllaba BR \\ 14 al- 
tera B || 18 si addidi quarhquam omitti poterat || dissyllabo B 
dysyllabo R \\ 26 si om. B^R \\ 



LIBER III 67 

sol et occidit hominem. ergo primae acutae sunt 
cum mediae breues. cum uero mediae longae, uel acutae 
uel inflexae : acutae cum longae ultimae ut t e n e b r a e 1 a - 
tebraemanipli*+. haec a superioribus <[quae sunt alia 271 

5 ut Catullus Sallustius ), hoc differunt quod illa conso- 
nantes discretas habent, haec quamuis et ipsam paene ul- 
timam positione habent longam, nullam tamen in secunda 62 G 
syllaba ex consonantibus sibi retinent sed in tertia sunt 
duae. ideoque factum est ut media haec nomina tene- 

lobras et latebras acuto accentu prima syllaba proferret, 
atmaniplosetfenestras paene ultima syllaba acuta 
diceretur: quod quidam illud genus syllabae paene ultimae 
omnino breue putauerunt, quia non terminaretur conso- 
nante; quidam quia, licet non terminaretur consonante, 

15 proxima syllaba a duabus inciperet consonantibus et quod 
natura litterarum L et R quia mollis estnunc longamnunc 
breuem syllabam faciat. nulla autemuox Romanaduarum 
iiel plurium syllabarum acuto sono terminatur, inflexum 
autem non alias postremum habet nisi cuius)> posterior 

20 parsin syllabam natura longam excurrit ut ergo et pone. 
contextus orationis plerumque adimit aut mutat proprios 272 
sonos singulis uocibus. adimit his quae referuntur ad 
aliquid sequens ut praepositionibus ante urbem. nam 
hic ante perdidit acutum sonum prioris syllabae. item 

25postmuros. mutant accentus adiunctis uocibus que ue 
ne., cum tamen conplexiua coniunctio est que, ue [cum] 
expletiua ut 'Latiumque augescere uultis' et 'stimuloue 
meum cor' apud Attium in Pelopidis. numquam migra- 
uit acutus sonus de primis syllabis in postremas, praeter 
rticulas coniunctas, quarum hoc proprium est acuere 



m 

add. 



1 pro et ras. in B \[ 2 cum uero mediae (longae inflexae 
add. mg.) uel (acutae uel add. mg.) inflexae acutae cum longae 
Itimae/? |1 4 excidit fenestrae [j quae — Sallustius rfe^^^ro^iM* H 
enultimam i? H 9 media uidetur dimidia significare [] 10 pro- 
_ ent D II 12 penultimae B [| 14 quidam quia — terminaretur 
consonante om. /) ]] 16 pro quia ras. in D [] 17 faciati? ai effici 
eam add. b efficiat D \\ 22 adimitis his corr. in ademtis his B 
at adimit add. b j] 26 cum deleui \\ 27 Ennii ann. 455 V. 
Ribbeck. trag. p. 172 |1 28 accium R actium B \\ migrabit B^ 



i 



68 MARTIANI CAPELLAE 

partes exlremas uocum quibus adiunguntur. Graeca no- 
mina cum in Latinum uertuntur, nostra regula pronun- 
tiantur nisi maneant Graeca. Olympus igitur et Cau- 
casus sicut Latina proferuntur, quam acuere uel flectere 
tlebeant secundum rationem supra scriptam apparet. sed i 
si manent Graeca et huic regulae in peregrinis uocibus 
accedimus, necesse est tamen in obliquis casibus acutos 
sonos in mediis syllabis seruent, quoniam apud Graecos 

273 quoque non alio accentu haec enuntiari audimus. acutus 
accentus notatur uirgula a sinistra parte in dexteram ic 

63 G ascendente, grauis autem a sinistra ad dexteram descen- 
dens. inflexi signum est sigma super ipsas literas deue- 
xum. accentus partim fastigia ubcamus quod Utterarum 
capitibus apponantur, partim cacumina tonos uel sonos, 
Graeci iTpocujbiac. sciendum etiani uni uocabulo accedere i£ 
omnes tres accentus posse ut est Argiletum. 

274 Memoratum arbitror competenter quae sint et quem 
ad modum uertahtur fastigia syliabarum. nunc earum 
longitudines intimabo. una quaeque enim syllaba aut bre- 
uis est aut longa aut communis. breuis est cum uocalis 2c 
corripitur acnullis consequentibus adiuuatur, autcumcor- 

275 repta forma uel Uttera terminatur. longa ^autem duobus 
n^odis efficitur natura et positione natura: cum uocaUs 
producitur aut cum syUaba circumflexum accentum tenet 
[uel acutum in paene ultima], aut cum monosyUaba [una 2n 
quaeque uocaUs est] aut cum diphthonga repperitur uel cum 
prima syllaba sub aUa forma cuiuscumque uerbi compo- 
sita nec uocalem nec acumen mutat. positione, cum bre- 
uem uocalem aut duae consonantes secuntur siue in 
eadem syUaba siue in sequenti siue per ambas diuisae aut 30 

276 in altera tria aut duplex una. dupUces autem sunt X et 
Z : aUquando I et C fieri possunt, ut si I inter uocales sit 



3 manent B^R \\ 4 siut ^ [[ 6 si manente li si manent r 
**(fuii si) manente B al si manent add. * [] 9 audiuimus b 
11 ascendentem R \\ 12 signa R \\ 16 arg-iloetum B 
24 sillaba i5 [j 25 uel — ultima deleui [[ una — est deleui 
26 dypthonga B dyptonga D [[ 27 compositara B [j 31 aut 
addidi \\ 



I 



LIBER III 69 



t aio Troia, ileni C ut Mioc erat alnia parens.' liae 
autem consonantium uel duplicium quae breues adiu- 
uant formae tunc possunt, si in eodem sermone claudan- 
tur. ceterum proximi sermonis consonantes nihil adiu- 
' uant praecedentem , licet Vergilius refragetur dicens 
'arma uirumque cano Troiae' et item 'fontesque^fluuios- 64 G 
que uoco.' diplUliongi autem sunt AE OE EV AVEl. abs- 277 
que his [syllabis] nulla diphthongus memoratur. 

Communium autem syliabarum modi sunt octo. nam 278 

10 primus est cum correptam uocalem sequitur subiecta con- 
sonantibus liquida, est enim ionga ut ^uasto Cyclopis in 
antro' breuis ut ^uastosque ab rupe Cyclopas'. secundus 
modus cum correpta uocalis in unam desinit consonantem 
sequente H, estenim longa ut Uerga fatigamus hasta' 

15 breuis ' quisquis honos tumuli'. tertius cum correptam 
uocalem duae consonantes secuntur, quarum prima S iit- 
tera sit, est enim longa 'unde spissa coma' breuis 'ponite 
spes sibi quisque'. quartus modus cum breuis syllaba 
partem terminat orationis, est enim longa in commate ut 

20 est 'nam tibi Tymbre caput Euandrius' breuis *hoc caput 
ciues.' item alter locus , ex diphthongo fit communis : 
longa ut 'Musae Aonides' breuis ^insulae lonio hi 
magno'. cum uocaUs enim sequitur, potest diphthon- 
gus breuis fieri ut * sudibusue praeustis'. alius locus, cum 

25 longam uocalem alia uocalis sequitur, est enim longa ^o 
ego infelix quem fugis' breuis 'sub llio alto'. ahus locus 
cum pronomen C littera terminatur uocali sequente, est 
enim longa ^ioc erat alma parens' breuis ' solus hic in-. 



1 f^erg. Aen. 11 664 \] 4 sernis D \\ 5 uirgilius bD \] 
7 Ferg. Aen. XI 1 181 \\ dypthongae B dyptonge R ]\ ^ syl- 
labis deleui H dypthongus B dyptongus R \\ 11 ciclopis R \\ 
Verg. Aen. 111 689 et 647 \\ 12 eiclopas R \\ 14 Ferg. Aen. 
VUll 607 et X 493 \\ 15 honos B onus R \\ 16 sequuntur 
B II 17 TerenU M. 1103 ]] Verg. Aen. XI 308 ]\ 18 rao- 
dus b locus BR || 20 thymbre B timbre R \\ Aen. X 394 \\ 
Verg. Aen. Xll 572 \\ 21 dypthonga B dyptonga R ]] 22 in- 
sulae] Verg. Aeti. 111 211 [| 23 dyptonga B dypthonga b dip- 
tonga R 1] 24 Verg. Aen. VII 524 \\ 26 Verg. Aen. V 261 \\ 
28 Verg. Aen. 11 664 et 1111 22 \\ 



70 MARTIANI CAPELLAE 

flexit sensus'. alius locus cum correptam uocalem sub- 
sequitur Z, est enim longa ^iMezenti ducis exuuias' bre- 
uis ^nemorosa Zacynthos'. 

Dicta natura in tribus generibus syllabarum. supier- 
est ut finales dicantur, in quibus artis auctoritas et cano- 5 

65 G nica forma consistit. ac prius de nomine retractandum. 
279 nominatiuus casus singularis A littera terminatus breuis 

est ut Catilina lulia. E littera finitus inGraecis longus 
est ut Euterpe. ♦ * * * I autem terminatus longus est 
ut frugi. breuis finitus est in Latinis ut Gato. V ter- lo 
minatus breuis ut cornu. AL finitus breuis est <ut tri- 
bunal, EL breuis ut mel, il breuis ut uigil excepto 
uno Etrusco TanaquiL OL longa est ut sol, VL breuis 
utconsuL M terminatus breuis est ut tectum, licet 
huius raro occurrat exemplum, quia inter uocales M de- 15 
prehensum uelutmytacismiasperitatesubtrahitur. an fini- 
tus producitur ut Titan, en in neutris breuis est ut 
carmen, in ahis generibus longus utlien siren. ox 
lerminatus longus est ut Memnon. ar terminatus in 
monosyliabis tantum longus ut Nar far. er finitus in 20 
latinis breuis est ut puer, excepto uno monosyliabo uer. 
in Graecis producitur ut aer. IR terminatus corripitur 
ut uir. OR terminatus breuis est ut auctor. VR termi- 
natus corripitur ut murmur excepto uno monosyllabo 
f u r. AS finitus in Latinis nominibus producitur ut f a c u I - 25 
tas paupertas, in Graecis)> tunc tantum breuis est cum 
genitiuus DOS fuerit terminatus utArcasArcados. ES 
.terminatus in Graecis nominibus breuis est ut Anchi- 
ses, in Latinis, si quintae declinationis fuerit, producitur 

66 ff ut dies. si tertiae, tunc longus est, cum genitiuus singu- 30 



1 sequitur R \\ 2, Verg. Aen. XI 7 jj 3 Verg. Aen. III 
270 \\ zachintus B zacintus R zacinctus r [| 8 catulina R [| 
9 lacunam indicauit Koppius [] 10 post Cato add. in Grae- 
cis longus est ut Dido p [[ u terminatus breuis (est add. 
RD) BRD u terminatus longus p sed talia retinui cf. p!. 71, 32 
12 breuis est D \\ breuis est D [| 13 uno et etrusco D 
15 currat B \\ 16 moetacismi B^D \\ 18 longus est D 
19 mennon B^D \\ 21 uno om. B^D \\ or B os D [| 22 ut fur 
B^D II 28 ancises/? f| 



I 



LIBER III 71 



aris non crescit syllaba ut labes uei crescens E pro- 
ductam ante uitimam syllabam retinet ut quies quie- 
tis. nam si eam in I mutauerit ut miles militis, 
aut corripuerit ut seges segetis, corripitur exceplis 

5 his Ceres pes atque his similibus. is finitus breuis 
est ut agilis. os terminatus tunc est in Lalinis bre- 
uis, cum genitiuus ante uitimam syllabam non habet 
naturaliter longam ut os ossis. in Graecis tunc corri- 
pitur cum genitiuus diphthongo terminatur ut AfiXoc 

10 |toO] Ar|\ou. vs finitus breuis est ut doctus sed lon- 
gus fit si genitiuus syllaba creuerit et ante ultimam I 
aut V productam habuerit ut uirtus et in uno infle- 
xibili ut pus. T derminatus corripitur ut caput. C 
finitus duo nomina lantum facit ut allec quod produ- 

15 citur, et lac de cuius dechnatione dubitatur. genitiuus 280 
singularis tunc producitur cum aut nominatiuo similis 
est ut senatus aut diphthongum habet ut luliae, aut 
I terminatur ut docti, in celeris corripitur. datiuus 
singularis producitur ut Pompeio, in Graecis corri- 

20 pitur si 1 iittera finiatur ut Palladi. accusatiuus sin- 
gularis in Graecis tunc tantum corripitur cum A uel 
ON terminatur utThesea Delon, in Latinis uero bre- 
uis est utdoctum. uocatiuus singularis A littera ter- 
minatus* in Latinis omnibus uei in Graecis femininis 

25 corripitur ut tabula Musa, in masculinis longus est 
Aenea. E terminatus in Latinis breuis est ut docte, 
in Graecis producitur ut Tydide, exceptis his quae nomi- 
natiuus Graecus os terminat utPhoebos Phoebe. I 
terminatus in Latinis longus est ut Mercuri, in Grae- 

30 cis corripitur ut N a i. terminatus in Latinis breuis 
est ut Cato, licet Vergilius contra sentiat, in Graecis er G 
producitur ut Dido. V terminatus corripitur ut 
cornu. in <(consonantes uero desinens nominatiui se- 
quitur regulam exceptis Graecis nominibus, quae saepe 

1 e ^ est /i U 3 mutet R \\ 5 pes li spes ^ [] 8 os 
oris /i II 9 dypthongo B dyptongo li l| 17 dypthongam B 
dyptongam /? |1 26 e om. R [| 27 tidide R \\ 28 foebos 
oebe B phebos phebe R [[ 31 uirgilius R \\ 



72 MARTIANI CAPELLAE 

Tnutantur uarietate linguarum ut Diomedes. ablati- 
uus singularis semper producitur absque cum E termi- 
natur in his duntaxat nominibus, quae tertiae fuerint 

281 declinationis ut a pariete. nominatiuus et uocatiuus 
plurales in masculino et feminino genere producuntur 5 
ut fluctus terrae, in neutris breues sunt utfata, in 
Graecis uero cum S uel A terminati fuerint ut rhe- 
tores poeniata: in aliis uero longi sunt ut Musae. 
genitiuus pluralis breuis est ut doctorum, in Graecis 
longus, sed Graeca declinatione, ut OiXaiviuv. datiuus lo 
pluralis et ablatiuus si is fuerint terminati producun- 
tur ut doctis, si Bvs corripiuntur ut hominibus. at 

si Graeca sit declinatio, in terminatus datiuus corripi- 
tur ut Arcasin, alias longus est. accusatiuus pluraHs 
in omnibus masculinis uel femininis producitur ut i» 
doctos lulias, in neutris corripitur ut moenia, in 
Graecis uero si AS fuerit^ terminatus et ueniat a ge- 
netiuo os finito corripitur ut Arcadas, alias produ- 
citur ut Musas. 

282 Ii^ omnibus pronominibus singularis nominatiuus 20 
correptus inuenitur exceptis duobus monosyllabis tu et 
qui. genetiuus singularis I uei E prolatus longus est 
ut mei meae, alias breuis ut illius. datiuus singu- 
laris semper productus est ut nostro exceptismihi 
tibi sibi quae indifferenter accipiuntur. accusatiuus 25 
singularis corripitur ut illum exceptis me et te. uo- 

68 G catiuus singularis a nominatiuo suo non dissentit. abla- 
tiuus singularis longus est ut ab illo. nominatiuus 
et accusatiuus plurales tunc tantum corripiuntur cum 
A fuerint terminati ut nostra. genetiuus pluralis num- 30 
quam producitur ut illorum. datiuus et ablatiuus plu- 
rales is terminati producuntur, Bvs finiti corripiuntur. 

283 In omnibus uerbi modis temporibus numeris per- 



7 rethores D jj 10 <l>iXaiviJUV Hercherus philenon BB [j 
17 genitiuo B 1] 18 archadas B j{ 20 de pronomine ante in 
omnibus add. BR {] 22 ei 30 genitiuus B \\ 33 de uerbo 
ante in omnibus add. BR \\ uerbi scripsi uerbis BR \\ 



LIBER III 73 

sonis coniugalionibus liaec uniformis est ralio. quae- 
cumque persona A fuerit terminata producitur ut canta. 
E fmita breuis est ut lege, nisi a secunda coniugatione 
ueniat ut doce, tunc enim longa est. I terminata 

5 persona semper producitur ut nutri. quae fmitur 
correpta est ut audio, licet auctoritas et in iiis dis- 
crepet. nam primae coniugationis primam personani 
Vergilius longam facit ut ^canto quae solitus' et 'terra 
tibi mando.' tamen monosyllaba etiam producenda 

10 sunt ut do sto flo. V terminata persona producitur. 
AM quae finitur breuis est ut legebam. OR finita 
corripitur ut legor. S littera terminata uerba produ- 
cuntur: si paene uitima littera A uel E fuerit ut amas 
doces excepto monosyllabo es et his quae ex eo fiunt 

15 ut ades. si uero I ante S habuerit, corripitur ut le- 
gis legitis excepta secunda persona indicatiui modi 
temporis praesentis numeri singularis a tertia coniuga- 
tione producta ut nutris audis.et a uerbo uolo 
uis. si uero V ante S, habuerit, correpta erit ut nu- 

2otrimus. T littera terminata correpta sunt ut legit. 
C <(finita producuntur ut produc. participia licet per 
casus flectantur, a nominibus omni tamen ratione dis- 
sentiunt. 69 G 

Aduerbia monosyllaba ut huc uei quae ex his 284 

25 fiunt ut f illuc, omnia producuntur exceptis bis et ter. 
quae uero A finiuntur longa sunt ut una. quae in E 
desinunt producuntur ut docte pulchre, exceptis quae 
aut non comparantur ut rite, aut in comparatione de- 
ficiunt ut bene impune. quae I finiuntur longa sunt 

30 ut heri praeter ibi et lubi et quae componuntur ex 
ipsis ut sicubi, item quasi. quae finiuntur a se 

^ uenientia breuia sunt, ab aliis ducta producuntur ut 

Ilso, licet auctoritas uariet. quae V finiuntur longa 
? 8 iiirgilius br \\ Verg. ecl. II 23 et VIII 93 || 9 mono- 
llabae R \\ 13 penultima h \\ 24 ante aduerbia add. de ad- 
Tierbio BR \\ 25 pro illuc (cf. p. 74, 5) requiritur adhuc uet 
simile aliquid |] 27 producentur B^ [| 31 post quasi add, cor- 
ripitur p \\ 



74 MARTIANI CAPELLAE 

sunt ut noctu. quae L terminantur corripi debenl 
ut semel. quae M N R fmiuntur breuia sunt ut 
cursim forsan fortiter. quae S> terminantur tunc 
tantum producta sunt cum ante eam A habuerint. 
quae C finiuntur producta sunt ut illuc. 5 

285 Omnium participiorum temporis futuri nominati- 
uus singularis breuis est ut lecturus, genitiuus et 
datiuus singularis producitur ut lecturi lecturo 
excepto praesentis temporis participio quod genitiuum 
corripit ut amantis. accusatiuum et uocatiuum bre- 10 
ues esse constat ut lecturum lecture, ablatiuus 
singularis tantum corripitur ut amante legenle. 
nominatiuus et accusatiuus plurales in masculini uel 
feminini generis participiis producuntur ut lecturi 

y^G^lecturos, in neutris corripiuntur ut lectura. gene- 15 
tiuus pluralis breuis est ut lectorum. datiuus et 
ablatiuus plurales is terminati producti sunt, bvs finiti 
breuiantur. 

286 Copulatiuae et disiunctiuae et expletiuae coniunctio- 
nes breues sunt, nisi positio fecerit longas. de cau- 20 
salibus uero et rationalibus quae A terminantur ex- 
ceptis ita et quia productae sunt ut propterea 
interea. quae I terminantur excepta una nisi pro- 
ducuntur ut si. quae in N desinunt si ante eam 1 
habuerint producuntur ut sin. alias breues sunt. ce- 25 
teras uero omnes correptas esse constat. 

287 Praepositiones quae in A exeunt solae productione 
laetantur ut contra et extra et una monosyllaba a. 
ablatiuae praepositiones omnes corripiuntur exceptis 
monosyllabis, quae uel ex uocalibus constant uel uoca- 30 
libus terminantur ut e et de. utriusque casus prae- 
positiones correptas esse non dubium est. 

288 Interiectiones longae sunt si monosyllabae fuerint 



6 ante omnium add. de participio i^ K de participio B \\ 
13 plurales 6 i' 14 genitiuus B \\ 16 pluralis R \\ 19 de 
coniunctionibus ante copulatiuae add. BR [| 27 de praepo- 
sitione ante praepositiones add. BR [j 28 et extra B extra R 
•33 de interiectione ante interiectiones add. BR \\ 



LIBER III 75 

ut heiis, si uero disyllabae uel trisyllabae erunt, quo- 
niam speciem retinent partium orationis, exemplo ea- 
rum quarum similes erunt iudicandae sunt ut papae. 
Haec ita ut dixi per omnes partes orationis in ul- 
6 timis syllabis <obseruanda sunt, exceptis positione lon- 
gis et diphthongis. 

Expleta cursim syllabarum pagina est: 289 

iuganda demum uerba. nam probabilis 
hic ordo rebus quique disgregabitm" 
io in bina demum. prima nam proportio 

dicenda, Grai analogiam quam uocant. 
ac mox repulsa quae nouantur regula 
uulgoque docti quae anomala nominant, 
bis *quarta fandi quis paratur portio 
^5 uel uulneratur ductus oris integer, 

quantumque solo inditum Hbelluio)> 
potest probare serium fastidium. 

^ ANALOGIA est igitur, quae Latine proportio dicitur, 290 

. obseruatio similium inter se loquellarum. nam primum 

20 omnia nomina Latina duodecim lilteris terminantur: uo- 

cahbus quinque et semiuocaHbus sex atque una muta T 

ut caput. A igitur uocalium prima terminat masculina ut 

Catilina lugurtha, feminina ♦♦♦♦ ut aduena, femi- 

nina etiam Graeca utHelenaAndromacha, pronomina 

25 quoque ut altera sola illa. quibus si detrahas A et 

ivs addas, genitiuum singularem feceris ut dicimus alte- 

rius solius, si uero I, datiuum ut alteri soli. illa 

uero quae sunt Graeca neutra ut poematoreuma tres 

casus in utroque numero similes habent: in genitiuo sin- 

30 gulari Tis adsumunt, in datiuo S amittunt, et in E cor- 

reptam ablatiuum finiunt, atque in pluraU datiuo et abla- 

^^0 genitiui singularis formam seruant, Ucet et BVS 



1 dissyllabae B [| triaillabae 5 |1 6 dypthongis B dyp- 
tongis D Ij 19 loquelarum br [[ 23 lacunam indicauit Grotius [I 
detrahis li \\ 27 solus R \\ 



I 



76 MARTIANI CAPELLAE 

Lalina sunt, neutra sunt ut monile sedile. haec prae- 
ter casus, quos similes habent, datiuum cum ablatiuo con- 
fundunt ut huicet ab hoc monilisedili, quoniam 
ablatiuus si in E exierit quattuor casus similes faciet, quod 
neutrorum nominum declinatio non admittit. nam quae 5 
E producta in nominatiuo fmiuntur, Graeca sunt generis 

"^^G feminini utAgaueAutonoe Graecorum more sunt de- 
chnanda, ut nominatiuus datiuus uocatiuus et ablatiuus 
pares sint, genetiuus S, accusatiuus N finiantur. quae 
autem nomina E in A conuertunt ut Andromache An- lo 
d r m a c h a sic decHnantur ut Latina in A exeuntia. I lit- 
tera terminataLatina nomina totius generis sunt ac mono- 
ptota ut frugi nihili. gummi autem et sinapi pe- 
regrina sunt neutri generis et tantum numei»i singularis 
sed casus eodem modo decurrunt excepto genitiuo, qui is 
S recipit ut sinapis gummis, quamuis recte dicatur 

292 haec gummis. littera nullum nomen in neutro finit, 
nam aut mascuhna sunt ut Cicero aut feminina ut luno 
hirundo aut utrique generi communia ut homo. quo- 
rum declinationes in duas <(species exeunt, nam aut lit- 20 
teram in obliquis casibus relinent ut unio unionis, aut 
I ut cupido crepido cupidinis crepidinis, utra- 
que autem syllaba crescunt in obhquis casibus praeter 
uocatiuum singularem. caro autem praeter hanc ana- 
logiam ut decUnetur consuetudo optinuit, item Anio, quae 25 
in sua dechnatione unica sunt et sine exemplis simihum 
deciinantur. faciunt enim huius carnis Anienis. 
duo et ambo cum sint semper pluraha, non sunt adnu- 
meranda his quae supra dixi, sua enim consuetudine de- 
clinantur. Graeca nomina quae littera finiimtur, ea 30 
quae a prima positione in nostram formam transierunt ut 
leo draco sic declinantur ut Cicero Milo, ea uero 
quae primam sui positionem integram seruant ut lo Ino 
Graeco more deciinantur, ut faciant in genitiuo lus Inus 



4 quatuor BR [| 9 genitiuus R \\ acusatiuus B et accu- 
satiuus R II 15 per ante casus add. Vulc. \\ 22 in i B^D [] 
crepedinis D j[ 32 milio BD [| 



LIBER III 77 

accusatiuo lun Inun^ et ceteris casibus similiter, quam- 
quam cosuetudo hanc lo dicat. turbo si nomen est pro- 
prium, ut Cicero declinatur, si aulem uim uenti signi- 
fices aut puerilis ludi instrumentum, ut cupido declina- 

5 tur. V liltera tantum neutra finiuntur ut cornu uer u, 293 
quod in plurali tacit uerua. apud ueteres etiam specua 73 G 
dicebant. horum nominum plurales dechnationes carent 
dubitatione. nam tres casus ut in omnibus neutris similes 
sunt, item datiuus et ablatiuus in bvs syllabam exeunt, 

10 datiuus et ablatiuus singularis in genitiuo plurali VM syl- 
labam iungit. quaeritur aulem de genitiuo singulari quem 
alii in vs ahi in V litteram egerunt, nec non datiuo quem 
ahi in I agunt ut genui cornui, quidam ueteres secuti 
ablatiuo similem faciunt huic genu cornu, quoniam 

15 pluraliter genubus et cornubus amissaque ultima 
syllaba relinquitur datiuus singularis sicut fit in ciuibus 
et suauibus, et quomodo genibus et cornibus di- 
cimus, I littera in locum V litterae transit, et sic ut opti- 
mum etmaximum item dicimus cum optumus et 

20 maxumus diceretur. sunt aliqui qui genitiuo casu ge- 
nuis et cornuis dicant, sed non debet genitiuus plus 
habere syllabas quam datiuus et ablatiuus. quamuis ergo 
dissimilia sint senatus et exercitus, tamen sic genus 
et cornus genitiuo dicendum est quem ad modum se- 

25natus et exercitus. praeterea quaecumque nomina 
uel participia genitiuo singulari in is exeunt, datiuo plu- 
rali syllaba crescunt utCatonis Catonibus, secundum 
quam rationem si esset genuis cornuis, genuibus 
fecisset, ut syllaba cresceret. L littera nomina finita du- 294 

30 plicem formam habent. prima est in qua masculina sunt 
ut Annibal Asdrubal neque alia fere propria quam 
Punica excepto Solis nomine, item feminina utTanaquil 
nomen Etruscum, et communia ut uigil pugil, quae 



4 struraentum B^R \\ 10 in genitiuo plurali om. BR 
add. d \\ um B im R \\ 12 alii in i litteram B litteram 
oviissis ceieris R alii in is syllabam D \\ 13 quidam b qui 
BR \\ 15 genubus et cornubus BR genibus et cornibus br 
18 litterae o?n. R 11 transiit R 11 et om. R 11 31 hannibal R 



78 MARTIANI CAPELLAE 

omnia easdem declinationes habent. Altera species neu- 
trorum est ut mel fel, quae hoc differunt a superiore 
dechnatione quod monosyllaba sunt et L htteram per 
obhquos casus geminant. nam in nominatiuo qui E ht- 
tera finiuntur ut proconsule naturam propriae prae- s 
positionis intuentur, <(pro quippe ablatiuo tantum praefer- 

74 G tur. nam respieiunt cum proconsul dicitur non dua- 
bus uocibus sed composito nomine dici ut procurator 
propugnator nec quicquam obesse exemplo quod haec 
nomina possunt uerba ex se facere ut procuro pro- lo 
pugno [nam praepositio perit] proconsulo autem 
non facit licet consulo faciat. tamen si proconsule di- 
catur in casu nominatiuo monoptoton erit, sed propter 
consueludinem proconsul dicatur, ut declinari possit, 
quem ad modum illa quae L littera terminantur ut uigil i5 
mugil pugil, quoniam in plurah geniliuo mugilum 
dicimus et pugilum: nam si mugilis esset nominati- 

295 uus ut agilis, mugilium faceret ut agilium. M lit- 
tera etiam neutra finiuntur ut telum scamnum. sed 
hoc animaduertamus, quoniam quae in nominatiuo I ante 20 
ultimam syhabam habent in genitiuo singulari item da- 
tiuo et ablatiuo plurahbus eandem gemina-)>re debent ut 
lilium folium, quoniam genitiuus aut pares syllabas 
nominatiuo habet ut scamnum scamni aut plures ut 
caput capitis, pauciores numquam. praeterea datiuus 25 
littera finitus in I eam conuertit ut scamno scamni, 
sed consuetudo et auctoritas ueterum ingeni [et] con- 
sili imperi per tres syhabas maluit dicere. uasum 
an uas dici debeat quaeritur, quoniam quaecumque neu- 
tra non M littera nominatiuo finiuntur si pluralem reci- 30 



2 est om. i9 [] 3 cum BR \ quod /?»» [| 4 nam in nomi- 
natiuo qui E littera finiuntur ut proconsule naturam propriae 
praepositionis intuentur scripsi nam de proconsule in nomi- 
nMiuo qui E littei-a finiunt naturam propriae praepositionis 
intuentur BR (de punctuatum in B) [| 7 nam D non B [| 
9 nec b ne BD [| 11 glossam deleui || ante proconsulo uidetur 
proconsul et ante consulo addendum consul [[ 20 quae in b 
quae B qui D \\ 21 in om. B [( 27 ingenii et (del. p) con- 
silii imperii B^R \\ 



LIHEK III 79 

piant, tlatiuo et ablatiuo in BVS cadunt. itaque monile 
monilibus genu genibus pecus pecoribus no- 
men nominibus marmor marmoribus, secundum 
quae uas uasibus facere debuit et in genitiuo borum 

5 uasum, quoniam quaecumque neutra singularia ablatiuo 
E littera fmiuntur, genitiuum pluralem totidem syllaba- 
rum babent quot ablatiuum singularem ut a nemore 
nemorum capite capitum, sed boc nomen per ano- 
maliam declinatur et erit singulari nominatiuo uas, geni- 

10 tiuo uasis datiuo uasi ablatiuo a uasi, plurali autem 
numero sic declinabitur ut scamna, Lucretius tamen 
genitiuo uasi ut 'rarique facit lateramina uasi.' N littera .296 
terminantur masculina ut flamen pecten, communia 
duobus generibus uttibicen fidicen, quod frequen- 

15 lissimi auqtores non probant, nam et tibicinam et fi- 
dicinam dicunt, item neutra ut nomen flumen. quae 
omnia manifesta declinatione uno modo declinantur. altera 
species est generis masculini, quae E litteram ante extre- 
mam N seruat ut lien rien, quae tamen ipsa quoque in 

20 ceteris ut superiora declinanlur. gluten quoque his 
simile est licet Sallustius glutinum dixerit. item femi- 
nina quasi similia uidentur. iam ren singularis nomina- 
tiuus nec ullus alius ablatiuo excepto in usu est. Graeca, 
quae N fmiuntur, praecedentes habent litteras A E I ut 

2') Alcman Cephen delphin Phaethon, ex quibusquae 
AX EN IN terminantur exemplo superiorum declinantur 
ut fulmen numen fidicen, quae uero ox fmiuntur, 
si producta ON Graece declinantur <(ut Xeujv, eandem lit- 
teram et apud nos producunt ut Cicero Scipio. ea 

3oautem, quae ex productione nominatiui casus corripiun- 
tur in reliquis figurationibus utAmphion Creon Aga- 



II 12 Lucr. VI 233 [j litteramina R \] 18 generis om. R 
[ seruant R \\ 21 (salustius R) fragm. hist. IIIl 2 Dietsch 
pninina R flemina B al feminina b \\ 22 iam «m/jsi nam 
R II reo reo /i reoren D reqr eoBfsed exglossa supra scripta 
apparet scholiastam cod. B ren legisse) \\ 25 cefen delfin BR |I 

Ieton B feton R || 28 Graece scripsi greca BR \\ 31 anfion 



80 MARTIAIs'! CAPELLAE 

memnon, amittunt apud nosN litteram in nominatiuo et 
comparabuntur his Latinis quae conuersis casibus cor- 
repta efferuntur ut uirgo turbo. quae apud Graecos 
recipiunt T litteram, apud nos quoque eandem habebunt, 

^97 ut Phaethon Phaethontis. R littera praecedente A 5 
terminatorum ut Caesar lar far par impar una 
forma est nisi quod neutrum in rehquis casibus R Htteram 
geminat ut far farris. poetarum uero liceiitia hacc no- 
mina pluraliter dixit, cum omnia nomina , quae pondere 
aut mensura aestimamus, pluralem numerum non admit- 10 
tant ut aurumplumbum triticum oleum. Errant 
ergo qui parium dicunt, quoniam haec in pluraH tri- 
ptota sunt ut hi Caesares hos Caesares)> o Caesa- 
res, nec potest accusatiuus I habere ante S si genitiuus 
76 G ante V R habet. uidentur tamen qui-parium dicunt 15 
nonnnatiuum pluralem generis neutri intueri et quoniam 
paria dicuntur ut suauia, facere parium ut suauium. 

298 R httera praecedente E terminatorum species sunt sex. 
prima quae genitiuo casu nullum incrementum admittit et 
in 1 litteram mutatur ut aper niger macer: apri^o 
nigri macri. secunda haec tener lacer puer: te- 
neri laceri pueri. tertia ut imber uter, quae a 
superioribus hoc differt quod liaec in gehitiuo S Utteram 
accipit et datiuo I finitur et non crescit ut secunda species 
et in genitiuo plurali IVM litteris finitur. quarta ut mater 25 
pater frater, quae datiuis plurahbus non ut prima spe- 
cies apris sed fratribus facit, nec ut secunda syliaba 
crescit et in genitiuo pluraii VM syllabam habet, dicimus 
enim patrum fratrum nonuttertiautrium imbrium. 
praeterea tres casus similes habet hi patres hos pa-3o 
tres patres, cum imber et uter hos imbris et 
utris faciat. quinta species est ut passer anser later 
mulier, quae a secunda specie hoc differunt quod illa 
cum incremento syllabae I littera finiuntur ut gener 



4 t Z) e 5 [j 5 foeton foetontis BD [j littera om. D \\ 
9 com D 11 13 uiB u D \\ Ih habeat R \\ 19 amittit B^R \\ 
21 haec] hoc R \\ 22 mher R \\ 27 ut om. BR add. D \\ 29 ut 
utrium /? H 30 similiter B \\ hii BR \\ 



LIBER III 81 

generi, haec in S exeunt ut passer passeris et in 
ceteris discrepat. piper namque et cicer neutra in 
quinta specie liabentur, nam ut passer ita declinantur 
in numero singulari, qiieiu numquam egrediuntur. sexta 

6 species ut neuter uter. rteutrius enim et utrius 
facit et declinantur ut cetera pronomina, quae in ivs 
litteras genitiuos et in I datiuos agunt. praeterea eos ge- 
nitiuos et datiuos communes habent cum reliquis generi- 
bus id est feminino neutroque. R littera praecedente I 77 fi: 

10 una tantum species est uir. R Uttera praecedente ter- 
minatorum species sunt duae, aliaquaeper obHquos casus 
producuntur ut sopor soporis color coloris, aHa 
corripiuntur ut arbor arboris, sed uno modo declinan- 
tur. Castoris et Hectoris genitiuos ueteres produ- 

15 xerunt, sed nos corripimus, quoniam Graeci horum nomi- 
num genitiuos corripiunt. R littera praecedente V termi- 
natorum species suntduae: prima ut satur quae geni- 
liuo I fmitur ut s a t u r i , secunda quorum genitiuus in is Ht- 
teras exit ut sulphur sulphuris augur <(auguris. 

20 neutra autem quae VR litteris finiuntur aUa retinent VHtte- 
ram ut sulphur suiphuris, aHa in mutant ut ebur 
eboris. S littera finitorum nominum formae sunt octo. 299 
nam aut A Httera praeponitur utMaecenas ciuitas 
aut E ut uerres moles, aut I ut panis, aut ut 

25custos nepos, aHas V ut uetus Ligus, alias R ut 
iners, alias N ut serpens, aHas P ut praeceps. S 
autem littera praecedente A species sunt duae. prima ut 
Maecenas Laenas, secunda ut nostras Priuernas 
quae a superioribus hoc diflerunt, quod communia sunt 

30 omnibus generibus et assumere debent I Htteram in ge- 
nitiuo plurali quae neutraHbus in plurali nominatiuo ac- 
cusatiuo uocatiuo famiiiaris est. igitur nostratium 
Priuernatium dicemus, quia sunt haec nostratia)^ 
Priucrnatia, sedet praegnatium etoptimatium 

35 dicimus , quia accusatiuus pluraHs I litteram habet ut 

2 et add. Vulcanius H 6 ius p us BR [J 14 ectoris R fj 
19 sulfuris D || 21 in o mutant D immutant B || 22 norai- 
num formae sunt B omnium sunt D |1 31 acussatiuo D jj 

MARTIANUS CAPELLA 6 



I 



S2 MARTIANI CAPELLAE 

hos et has optimatis et has praegnatis, quamuis 
ueteres praegnatum et optimatum dixerunt. prae- 
gnas autem feminini et neutri generis est. asetmas 
cum sint monosyllaba , analogia non tenentur sed propria 
quadam declinatione assisetmaris faciunt et in pUirali 5 

300 assium marium. fas et nefas aptota sunt. Graeca 
nomina, quae apud nos in AS exeunt, tres species habent. 
prima est ut OlympiasPythias, nam Olympiadis et 
Pythiadis facit. secunda ut Pallas Thoas Atlas, 
nam Paliantis Thoantis Atlantis facit. tertia ut lo 
Aeneas Pythagoras Lycas, nam facit Aeneae Py- 
thagorae Lycae, quando nostra ratione nomina quae 
genitiuo in E exeunt nominatiuo kfinimtur ut Catilinae 

"^SG Catilina. sedhaecGraecasunt: ideoinnominatiuoShtte- 
ram retinent. quaedam tamen perdunt S Htteram in nomi- 15 
natiuo ut Nicia Mela. Ergo in his nominatiuis con- 
suetudo seruanda est. S littera praecedente E termina- 

301 torum species sunt quinque. prima quorum nominatiuus 
et accusatiuus et uocatiuus plurales simiies sunt, genitiuus 
pluralis in VM exit ut Hercules proles, Herculum2o 
prolum. secunda species est, quae a superiore hoc dif- 
fert quod genitiuum pluralem in IVM compellit accusati- 
uum in ES ut nubes rupes cautes. in qua forma 
masculina non habentur. tertia, quae etiam si ahquam 
inter se habent differentiam in declinatione, tamen quo- 25 
niam incremento syiiabarum pares sunt in obliquis casi- 
bus, in unam speciem rediguntur ut Ceres bipes 
merces, mascuUna autem exempla non sunt nisi Graeca 
ut Chremes Laches. quarta species hoc differt a 
praecedente quod per obliquos casus E in I compellit, 30 
cum superior E litteram seruat : uidelicet quoniam in no- 
minatiuo non ut superiora E producunt sed contrahunt 
ut hospes antistes ales comes. quinta species a 



4 et ante analogia add. r \\ b facit R [\ & assum BR 
corr. p 11 11 phytagoras R jj licas BR || phitagorae R [} 
12 licae BR [| 13 finiuntur add. p \\ 20 ercules B \\ 24 ha- 
bentur B habent BR \\ 28 masculini Rb || exempli bR^ \\ 
30 per obliquos B j| 



LII3EU III 83 

superiore hoc (lilTcrt quod geiiiliuus auctus syllaba I littera 
finitur, qui etiam datiuus habebitur, accusatiuo in EM 
exit, abiatiuo in E productam, cui adiecta RVM syllaba 
genitiuum phiralem facit. cuius numeri nominatiuum 

5 cum prima positione et uocatiuo <(singulari confundit, da- 
tiuum et ablatiuum bvs syllaba finit ut facies dies 
spes acies. sed consuetudo rei et spei corripuit, for- 
tasse quod monosyllaba sunt. S Httera praecurrente I 302 
terminatorum alia crescunt per obhquos casus, aha intra 

10 modum positionis continentur, dumtaxat in numero sin- 
gulari. eorum igitur quae non crescunt species sunt duae. 
prima generis mascuhni ut scrobis mensis, licet Lu- 
canus exiguam scrobem dixerit, feminini et com- 
munis ut canis iuuenis, quorum dechnatio hquet. 

15 secunda species hoc a superiore diflert quod ablatiuum 79 G 
in I litteram finit, accusatiuum in im, ut duo sola mascu- 
hna Ligeris Tiberis, feminina clauispeluis tur- 
ris sitis tussis. hanc rationem dechnandi manifestam 
diminutio facit, quae I producta in omnibus istis pronun- 

20 tiatur. itaque quotiens dubitamus de nominum enuntia- 
tione,^ diminutionem eius consulemus. eorum quae syl- 
laba crescunt species sunt duae, quarum altera corripit 
1 htteram, in qua forma suntmascuhna sanguispuluis 
lapis, feminina cuspiscassis, in quibus nihil interest 

25 quod alia in declinatione I conseruant alia in E transeunt, 
item quod alia Dis alia Ris syllaba in genitiuo finiantur. 
altera species I litteram producit in nominatiuo glis 
lis amnis quam et in obliquis similiter conseruant et 
in genitiuo plurah I ante VM syllabam dicimus gli- 

3orium litium amnium non ut superiora lapidum 

Iuspidum cassidum. S littera praecedente ter- 303 
jinatorum cum sit paruum discrimen, una species potest 
i 1 auctus scripsi aucta Bli \\ 6 et om. R \\ 9 crescunt 
ulcanius crescit BD \\ 10 continetur ^j[) corr. Vulc, \\ dum- 
taxxat D \\ 11 species sunt tres BD corr. marg. Vulc. \\ 
12 Luc. VIII 576 y 14 ut canis om. D || 16 finiunt D \\ 20 quo- 
ciens /) ]| 26 ris syllaba ^ trissyllaba /i |I 27 is litteram i? || 
glis amnis B lis add. b gliris (glis r) samnis R \\ 29 glirum R \\ 
30 samnium r || 

6* 



I 



84 MARTIANI CAPELLAE 

esse. nam cum omnia in obliquis syllaba crescant, boc 
differunt quod quaedam in geniliuo S litteram in T, 
quaedam in D, quaedam in R conuertunt ut nepos 
nepotis, custos custodis, monosyllaba masculina 
ut flos floris, ros roris, item neutrum os oris. in 5 
ossibus autem nominatiuum consuetudo facit os con- 
tra ralionem quoniam in genitiuo R non habet. sed 
nec ossum potest dici, quoniam neutra quae nomina- 
tiuo M terminantur bys syllabam non admittunt nu- 
raero plurali. ergo in monosyliabo anologia non te- lo 
304 netur. S littera praecurrente V terminatorum species 
sunt sex. in prima genitiuus I simplici, uocatiuus E 
terminantur ut Marcus Sextus, genitiuus ut Marci 
Sexti, uocatiuus ut Marce Sexte. secunda species 
a superiore hoc distat quod genitiuo I geminat et in r 
uocatiuo I terminatur ut Antonius lulius, huius 
Antonii lulii facit etoAntoni luli. in ceteris cum 
$0 G superiore consentiunt. tertia species nominatiuum cum 
uocaliuo miscet et genitiuo easdem litteras producte 
conseruat, datiuo V et I, ablatiuo V, accusatiuo vm ter- 2o 
minantur ut senatus fluctus exercitus quae plu- 
raliter nominatiuum cum accusatiuo et^uocatiuo in vs 
productum agunt, genitiuum in VM, datiuum et abiati- 
uum in BVS syllabam. quarta species incrementum 
syllabae per obliquos casus accipit ita tamen ut ali- 25 
quam uarietatem inter se habeant. quaedam enim V 
litteram <(retinent alias correptam alias productam, ut 
Ligus Liguris palus paludis uirtus uirtutis. 
quaedam eandem V Htteram in E mutant ut uetus 
ueteris genus generis Venus Veneris, quaedam so 
in ut nemus nemoris, quaedam tamen uno modo 
declinantur. laus et fraus cum sint monosyllaba et 
duas uocales habeant iunctas in eadem specie habentur, 
quia similiter syllaba crescunt. quinta species prono- 



8 nec p nTmc BR \\ 9 amittant R \\ 12 simplici bR sim- 
plicem B \\ uocatiuo B^R \\ 24 syllaba R \\ 30 genus generis 
om. B \\ quaedam in o ut nemus nemoris om. D \\ 31 quae- 
dam p quae DB \\ 



I 



LIBER III 85 



iniim quae vs terminantur ut unus solus totus, 
quae hoc modo declinaniur unus unius uni unum 
une ab uno uni unorum unis unos uni ab 
unis. sexta in EVS ut hinuleus eculeus a uoca- 
5 tiuo E httera geminata efferuntur ut eculee hinu- 
lee. sed quidam malunt in EV ut Tydeu uocatiuo 
Graece dicere. S Hltera finita praecedente I neulra 305 
monoptota sunt ut tressis sexis. S httera praece- 
dente V duae species sunt. prima quae in 1 genitiuum 

10 agit et pluralem non habet ut uulgus pelagus. ul- 
rus Lucretius uiri dicit,) quamquam rectius inflexum 
maneat. in secunda specie sunt quae per obhquos 
casus crescunt et genitiuo singuiari in Ris htteras ex- 
eunt ut genus nemus, ex quibus quaedam V in E 

15 mutant ut olus oleris ulcus ulceris, quaedara in 
ut nemus nemoris pecus pecoris. in dubita- 
tione ueniunt fenus et stercus, in E an in mu- 
tent, quoniam quae NVS syllaba finiuntur V in E mu- 
tant ut uulnus genus funus et funeratus di- ^i 6* 

20 cimus. fenus enim exemplo non debet nocere, cuni 
inter dubia genera ponatur. item ueteres stercera- 
tos agros dicebant, non stercoratos. S littera finita 306 
nomina praecurrentibus N uei R omnia sunt unius ge- 
neris, nisi quae ante S R habent interdum D recipiunt 

25 ut socors socordis, interdum T ut sollers in- 
ers. in phirah quoque excepto genitiuo et accusatiuo 
omnibus casibus similiter declinantur. nam quaedam 
in VM genitiuo, accusatiuo in es exeunt utMars Aruns, 
quaedam in IVM ut sapiens patiens, et ob hoc ac- 

30 cusaliui eorum in is exeunt. pleraque autem ex his 
nomina tribus generibus communia sunt et I litteram, 
quam liabent neutra in nominaliuo plurali, dant etiam 



3 une p unus BB \\ 4 in om. B || inuleus BB || 
5 inulee BD I| 8 monoptata BD \\ 11 Lucr. II 476 \\ 17 fae- 
nu8 B foenus li (fenus D) \\ 19 funus RB fenus r foenus b 11 
funeratus B feneratus Hb \\ 20 fenus UB al fu add. b || 
21 stercoratus /{ |j 22 sterceratus R \\ 25 solers H \\ 28 ar- 
runs B 11 31 et n litteram B II 



86 MARTIANI CAPELLAE 

genitiuis reliquorum generum cum quibus communia 

307 sunt. T littera neutra tantum nomina quaedam pauca 
fmiuntur ut git quod non declinatur, et caput sinci- 
put. quidam cum lac dicunt, adiciunt T propter quod 
facit lactis. sed Vergilius Mac mihi non aestate nouum 5 
non frigore defit' quippe cum nulia apud nos nomina in 
duas mutas exeant, et ideo ueteres lacte in nominatiuo 

308 dixerunt. X littera terminatorum quaedam in genitiuo 
plurali, in quibus omnia communia, in IVM exeunt, ob 
hoc accusatiuo in I et S : plurima uero genitiuo in V et lo 
M non praecurrente I et ob hoc in E et S accusatiuo ex- 
eunt. nam in reliquis consentiunt utpote cum singulariter 
omnia nominatiuo habeant X, genitiuum in I et S agant, 
datiuum in I littera, ablatiuum E definiant, adiectaque M 
accusatiuum definiant impleantque, pluraliter uero dati- 15 
uum et ablatiuum BVS syllaba finiunt. <^nam de ceteris de 
quibus dissident ueteres, quidam atrocum et ferocum 
<[ua ratione omnium X littera finitorum una species uide- 
bitur. huic X litterae omnes uocales praeferuntur ut 
capax frutex pernix atrox redux. ex his nomini- 20 
bus quaedam in nominatiuo producuntur, quaedam corri- 
piuntur, quaedam consentiunt in nominatiuo, in obUquis 

S2 G dissentiunt. pax enim et rapax item rex etpumex 
item nux et lux primam positionem uariant. at nix et 
nutrix item nox et atrox sic in prima positione con- 25 
sentiunt ut discrepent per obliquos. et illud animaduer- 
tendum est quaedam ex his X litteram in G quaedam in 
C per dechnationes compellere. I e x enim 1 e g i s , g r e x 
gregis facit et pix picis, nux nucis. nam inhis,quae 
non sunt monosyllaba, non numquam X littera genetiuo 30 
in C conuertitur ut frutex fruticis ferox ferocis. 
s u p e 1 1 e X autem etsenexetnix priuilegio quodam con- 

5 Verg. Buc. II 22 \\ 7 in om. B \\ 12 utpute R \\ 14 lite- 
ram R || in e difiniant R \\ 15 rlifiniant /? [] 16 et ablatiuum 
busj^ ablatiuumquibus/? H de addidi \\ 21 quaedam/? quae^ II 
24 lux B dux D \\ 26 animaduertendum — quaedam oni. D I| 
27 his Dis B \\ quaedam ante in g del. in B add. D \\ 28 iwst c 
ndd. quaedam in o /> [] 29 quae B quaedam D {j 30 genitiuo 
B [| 81 post ferocis add. facit D \\ 32 suppellex BD || 



I 



LIBER III 87 



ra ratlonem declinantur, quoniam supeliex duabus^ 
syllabis crescit; quod uetat ratio. et senex ut in nomi- 
iiatiuo item genitiuo disyllabum manet, cum omnia X lit- 
lera terminata crescant. et nix nec inCconuertitur ut pix 

5 nec in G ut r e x sed in V cum consonans in uocalem trans- 
ire non possit. in plurali autem genitiuo ablatiuus singu- 
laris formas uertit. nam in A aut terminatus in RVM 
exit, E correpta in ym, producta in rvm, I terminatus in 
IVM, V terminatus in VVM. datiuus et abJatiuus pluralis 

10 item aut in is exeunt aut in bvs, quae praecepta in scho- 
lis sunt tritiora. sed quotiens in is exeunt longa syllaba 
terminantur, quotiens in bvs breui. 

Decursis nominis regulis aequum est consequentia 309 
dicere canonesque uerborum. genera uerborum sunt 

15 quinque: actiuum passiuum neutrum commune deponens. 
actiuum est quod in exit et agendi significationem ha- 
bet ut lego scribo. passiuum in R et patientis signifi- 
cationem monstrat ut scribor caedor. neutrum in 
et neque agentis neque patientis plenam significationem 

20 habet ut sudo dormio: nescias enim agat quis an pa- 83 G 
tiatur. commune et deponens in R exit, sed hoc inter- 
est quod in communi duo sunt significationes et agentis et 
patientis. cum dicimus enim o s c u 1 o r , nescis utrum o s c u - 
iorteanosculorate. in deponenti autem aut agentis 

25 effectus est ut 1 u c 1 r , aut patientis ut m o r i o r. est etiam 
inpersonale ut sudatur curritur, quodideo sic uocatur 
quod cum omnes personas contineat nullum habet certam. 

Verborum autem modi sunt quinque, sed alii sex alii 310 
septem alii octo alii nouem pauci decem esse dixerunt. 

30 qui uero quinque dicunt hos aiunt: indicatiuum impera- 
tiuum optatiuum coniunctiuum infinitiuum , quem et per- 
petuum dicimus. qui sex memorant addunt promissiuum ; 
qui septem , inpersonalem ; qui octo , percontatiuum ; qui 
nouem, subiectiuum et a coniunctiuo eum separant; qui 



1 suppellex BD \\ 3 dissyllabus B \\ h cum nnte consonans 
add.hr \\ 10 scolis /i |1 11 eiciunt /y/i exennt /y I| 13 nomini- 
bus R [] 14 canonasque B \\ sunt om. B^H \\ 22 duae r || 
27 habeat R \\ 31 infinitum B \\ 33 percunctatiuum R \\ 



38 MARTIANI CAPELLAE 

decem, etiam hortatiuum adscribunt. sed lios superflue 
adiectos ratio non admittit. 

311 Coniugationes autem, quas Graeci cvlvY^ac appel- 
lant, tres esse non dubium est, quae in uerbis actiuis neu- 
tralibusue in secunda persona tempore <(praesenti mon- 5 
strantur. nam quotiens finalis syllaba in AS exit, prima 
est; in ES, secunda; inis, tertia: ut cantas uides 
audis — si producta sit haec tertia, nam si correpta sit 
curris. harum omnium coniugationum uerba in prima 
positione ante ultimam litteram tres tantum uocales reci- lo 
piunt ElVutsedeo lanio irruo, consonantes autem 
omnes exceptis F K et Q utlibo uaco cado lego 
traho inpello amo- cano scalpo curro lasso 

84 G peto nexo. his accedunt I et V loco consonantium po- 
sitae ut aio adiuuo. sed nec F excludunt cum dicamus i5 
triumfo, quamquam a Graecis ueniat et per P et H potius 
conscribatur. praeterea ab eo quod dicimus faris et fa- 
tur primam uerbi personam uolunt for. et de Q littera 
dubitatur. nam dicimus eliquo et aequo etin huius 
modi uerbis V littera nec uocalis locum ut est inruo 20 
nec consonantis ut est adiuuo ualeat optinere. 

312 Harum omnium coniugationum in de->clinando for- 
mae sunt triginta sex exceptis defectiuis et impersonali- 
bus et inchoatiuis. primae coniugationis uerba , quae uel 

httera nulla alia praecedente uocali terminantur uel 25 
praeeunte uocali qualibet, formas habent quattuor. se- 
cundae coniugationis uerba formas habent sex. tertiae 
coniugationis correptae uerba formas habent uiginti» sic 
quaecumque uerba indicatiuo modo tempore praesenti 
persona prima 10 litteris terminantur formas habent sex, 30 
quae vo formas habent duas, quae nulla praecedente uo- 
cali littera terminantur formas habent duodecim. ter- 



1 ortatiuum B \\ 3 synzygias B sinzygias /? || 8 cor- 
recta I) \\ 12 uaco do D || 13 amo om. D \\ curo D \\ 14 ac- 
cedunt Koppius accidunt B ascendunt D [j 16 trimfo JB trium- 
pho bD II ueniunt quae per D \\ 17 conscribuntur D \\ 
18 et om. D \\ 21 obtinere D \\ 26 habet B^R \\ secundae 
— sex om. B [[ 



LIDER III 89 

liae coniugationis productae uerba quae indicatiuo modo 
tempore praesenti persona prima lo litteris terminantur 
formas liabent quinque. quaecumque autem uerba cuius- 
cumque coniugationis indicatiuo modo temporc praesenti 
5 persona prima uel nulla praecedente uocali uel qualibet 
alia praecedente littera terminantur, eorum declinatio 
boc numero formarum continetur, de quibus singuHs 
dicam. 

Primae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore 313 

10 praesenti persona prima aut littera nuUa alia praece- 
dente uocali terminantur ut amo canto, autEOut com- 
meo calceo, aut lo ut lanio satio, autvo ut aestuo 
c n t i n u o. primae coniugationis uerba imperatiuo modo 85 G 
tempore praesenti ad secundam personam A littera pro- 

15 ducta terminantur ut amoamacanto canta. infmi- 
tiuo modo.ad imperatiuum re syllaba manente produ- 
ctioneterminantur utama amare cantacantare. item 
prima coniugatio : quae indicatiuo modo tempore praeter- 
ito specie absoluta adiecta ad imperatiuum modum vi 

20 syllaba manente productione terminantur ut commeo 
commea commeaui, lanio lania laniaui, satio 
satia satiaui, eodem modo eodem tempore specie in- 
choatiua adiecta ad imperatiuum modum bam syllaba ter- 
minatur utcommeacommeabam,Ianialaniabam, 

25aestua aestuabam. prima coniugatio <(eodem modo 
[eodem tempore] specie recordatiua adiectis ad impe- 
ratiuum modum veram syllabis M terminat partes, ut 
commea commeaueram, lania laniaueram, ae- 
stua aestuaueram. prima coniugatione eodem modo 

30 tempore futuro adiecta ad imperatiuum modum BO syl- 
laba terminantur ut commea commeabo, lania la- 
niabo, aestua aestuabo. quae uero indicatiuo modo 314 
tempore praesenti ad primam personam littera nulla 
alia praecedente uocali terminantur, ea indicatiuo modo 



23 syllabam B^R \\ 26 eodem tempore deleui \\ 27 syl- 
labis ra terminat partes B syllabam terminantur partes D 
syllabis terminant partes b \\ 29 primae eoniusrationis D 11 
31 lanio D \\ " ^ " 



90 MARTIAKI CAPELLAE 

lempore praeterito specie absoluta et exacta quattuor 
modis proferuntur. et est primus, qui similem regulam 
his habet, quae indicatiuo modo tempore praesenti prima 
persona penultimam uocalem habent ut amo ama 
amaui amabam amaueramamaboamare. secun- 5 
dus est qui in I conuertit et penultimam in praete- 
rito)> perfecto, tertiam ab ultima in plusquamperfecto 
[V] producit utadiuuo adiuui adiuueram. tertius 
qui similem quidem regulam habet primi modi sed de- 
tracta A Httera disiungit: seco secui secabam se-io 
^eG^cabo secare. facit enim specie absoluta secui et 
exacta secueram. quarta est quae per geminationem 
syllabae profertur ut sto sta steti steteram stabo 
stare. huic simile do da dedi dabam dederam 
dabo dare correpta httera A contra regulam in eo i5 
quod est dabam dabo dare proferlur. 
315 Secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tem- 

pore praesenti persona prima EO litteris terminaniur ut 
uideo uides, moneo mones. secundae coniugatio- 
nis uerba imperaljiuo modo tempore praesenti ad secun- 20 
dam personam E littera producta terminantur ut uideo 
uide, moneo mone. secundae coniugationis uerba in- 
fmitiuo modo adiecta ad imperatiuum modum re syllaba 
manente productione terminantur ut uide uidere, 
monemonere. secundae coniugationis uerba indicatiuo 25 
modo tempore praeterito specie absoluta et exacta se- 
ptem modis declinantur. et est primus qui formam regu- 
lae custodit. nam forma haec est cum secundae coniu- 
gationis uerbum indicatiuo modo tempore praeterito qui- 
dem perfecto adiecta ad imperatiuum modum vi syllaba 30 
manente productione terminatur ut deleo deleui, 
plusquamperfecto autem adiectis ad imperatiuum modum 
VERAM syllabis terminantur ut dele deleueram. se- 
cundus est cum indicatiui modi primae personae E et 
litterae transeunt in I ut s e d e s e d i et in exacta s e - 35 



4 habet Z) \\ 8 n B e R guod deleui [] 19 secundae — im- 
peratiuo modo om. R \\ 30.adiecto/{ (1 33 dele om. B^R J| 
35 litteris B^R fl 



LIBER iri 91 

deram. tertius est cum E et in V et I mutantur ut 
caleo calui, moneo monui, calueram monue- 
ram. quartus est cum E et in I mutant et consonan- 
tem quae praecedit in S ut mulgeo mulsi mulse- 

5 ram. quintus est cum E et in I mutant, praecedens 
uero consonans in X mutatur ut luceo et lugeo luxi 
luxeram. sextus est qui per duplicationem syiiabae pro- 
fertur ut spondeo spopondi spoponderam. septi- 87 G 
mus est qui resoluitur in formam passiuorum ut a u d e o 

loausus sum es est ausus eram eras erat. <(se- 
cundae coniugationis uerba indicatiuo modo specie in- 
choatiua adiecta ad imperatiuum bam syllaba manente 
productione terminantur ut uide uidebam, mone 
monebam. secundae coniugationis uerba indicatiuo 

15 modo tempore futuro adiecta ad imperatiuum modum bo 
syllaba manente productione terminantur ut uide ui- 
debo, mone monebo. 

Tertiaeconiugationiscorreptae uerba indicatiuo modo 316 
tempore praesenti persona prima aut littera nulla 

20 alia praecedente uocali terminantur ut legolegispeto 
petis; aut I, raplo rapis facio facis; aut V ut 
induo irruo. tertiae coniugalionis correptae uerba, 
quae indicatiuo modo tempore praesenti persona prima 
littera nulla alia praecedente uocali terminantur, eadem 

25 imperatiut) modo tempore praesenti persona secunda E 
correpta, praecedente consonante)> primae positionis ter- 
minanter ut lego lege, peto pete; quae V et 0, ea 
imperatiuo modo V et E retinebunt ut induo indue, 
irruo irrue. terliae coniugationis correptae uerba 

30 infiniti modi adiecta ad imperatiuum modum re syllaba 
manente correptione terminantur ut lege legere, pete 
peter e. tertiae coniugationis uerba, quae indicatiuo modo 317 
tempore praesenti persona prima lO litteris terminantur, 
ea praeteritum perfectum et plusquamperfectum sex mo- 

35 dis enuntiant. primus est qui tertiae coniugationis pro- 

5 mutant om. i? II 6 luceo et om. /? [| 11 incoatiua B \\ 
17 mane manebo D \\ 19 personae primae D JJ 23 personae 
primae D \\ 24 eadem BD eodera tempore b 



92 MARTIANI CAPELLAE 

duclae integram regulam sequitur: hic est qui imperatiui 
modi regulam in productionem uertit et in absoluta 
specie assumit vi syllabam et in exacta veram ut cupio 
cupiui cupiueram. haec eadem tamen interdura 
sublata V littera in absoluta specie et geminata I, in ex- 5 
88 G acta uero correpta eadem pronuntiantur ut cupii cu- 
pieram. secundus modus est qui primae positionis uerbo 
litteram deponit et praeeuntem syllabam seu mutata 
uocali seu perseuerante producit: facio feci, fugio 
fugi; in exacta uero specie I deposita et in E mutata lo 
RAM syllabam assumit ut feceram fugeram. tertius 
modus est cum I et in V et I conuertuntur ut elicio 
elicui elicueram. quartus depositis i et o litteris et 
praeeunte consonante per S geminum enuntiatur ut per- 
cutio percussi percusseram. quintus qui per X, is 
ut aspicio aspexi aspexeram. sextus qui per ge- 
minationem syllabae enuntiatur ut pario peperi pe- 

318 pereram. tertiae coniugationis correptae uerba , quae 
indicatiuo mpdo tempore praesenti persona prima VO lit- 
teris terminantur, ea praeterito et absoluto et exacto duo- 20 
bus modis enuntiantur. et est primus cum primae po- 
sitionis uerba in I commutant ut induo indui in- 
dueram, secundus qui per X pronunliatur ut instruo 

319 instruxi instruxeram. tertiae correptae uerba, quae 
indicatiuo modo tempore praesenti persona prima lit- 25 
tera nulla alia uocali praecedente terminantur, ea in-<(di- 
catiuo modo lempore praeterito specie absoluta et exacta 
duodecim modis declinantur. et est primus qui tertiae 
coniugationis productae integram formam sequitur, ut 
supra ostendimus in his uerbis, quae tertiae coniugationis 30 
correptae indicatiuo modo tempore praesenti persona prima 
10 litteris terminantur. ut enim est cupio cupiui 
cupiueram sic peto petiui petiueram. haec quo- 
que V litteram interdum subtrahunt et I geminant ut 



9 producitur bR 1| 13 et punctuatum in B om. /? [1 10 u et o 
litteria Grotii cod. o littera BR uo littera b \\ 23 quippe x /? [j 
24 correpta R \\ 25 litteram D [] 27 specie B persona pri 
ma D II 30 coniugationes corrept 



I •d.i sp( 

B.D n 



LIBER III 93 

petii petieram. secundus est cum in I conuertilur, 
qui primae positionis uerbi litteram in I commutat et 
praeeuntem syliabam seu mutata uocali seu perseuerante 
producit, deposita etiam consonante si fuerit media, in 

5 quam> prima uocalis desinat ut ago egi egeram, lego 
legi iegeram; eorum aulem quae in consonantem «i> ff 
desinunt exempla sunt haec frango fregi fregeram, 
fundo fudi fuderam. quartus est qui mediam conso- 
nantem deponit et praeeuntem uocalem corripit ut findo 

lofidi fideram, scindo scidi scideram. quintus 
littera deposita V et I assumit, ut molo molui molue- 
ram, coio colui colueram. sextus, qui deposita 
S et I assumit ut carpo carpsi carpseram,scribo 
scripsi scripseram. septimus qui deposita et prae- 

i5'eunte consonante per S geminum pronuntiatur, ut meto 
messui messueram. octauus qui simili correptione 
per unum S praeeunte uocali producta declinatur ut 
trudo trusi truseram. nonus qui per X annuntiatur 
ut expungo expunxi expunxeram, ungo unxi 

20 unxeram. decimus qui per geminationem primae sylla- 
bae profertur ut pungo pupugi pupuger#m, curro 
cucurri cucurreram. undecimus qui uerborum 
compositorum ultimam syllabam geminat ut trado tra- 
didi tradideram, reddo reddidi reddideram. 

25 duodecimus qui in formam passiuorum resoluitur ut fido 
fisussum es est fisus erameraserat. haec om- sao 
nia tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo 
lempore praeterito specie inchoatiua adiecta ad imperati- 
uum modum bam syllaba praecedente consonante primae 

30 positionis uocali E adiecta productione terminantur ut 
lege legebam, pete petebam exceptis his quae I- 
ante habuerint in prima positione. ea enim adiecta I 
littera ad imperatiuum modum et adiecta bam syllaba 
producta E terminantur ut rapio rape rapiebam. 



19 expugxeram B \\ 28 incoactiua i? H 30 e add. p 
32 in prima positione om. BD add. R^ || 33 modum om. B 



I 



94 MARTIANI CAPELLAE 

tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo 
tempore futuro sublata E littera et adiecta am syllaba ter- 
minantur ut lege legam, pete petam, indue in- 
duam exceptis his quae I ante habuerint in prima po- 
sitione. ea enim E in I conuertunt et assumpta am syl- 5 
laba faciunt futurum ut rapio rape rapiam, facio 
90 G face faciam. 

321 Tertiae coniugationis productae uerba indicatiuo 
modo tempore praesenti <^primae personae aut EO htteris 
terminantur ut adeo adis, prodeo prodis; aut 10 10 
audio audis, nutrio nutris. tertiae coniugationis 
productae uerba imperatiuo modo tempore praesenti in 
secunda persona 1 producta terminantur, ut adeo adi, 
prodeo prodi, audio audi, nutrio nutri. haec 
infinitiuo modo adiecta ad imperatiuum modum re syl-15 
laba manente productione terminantur ut adi adire, 
prodi prodire. tertiae coniugationis uerba, quae in- 
dicatiuo modo tempore praesenti persona prima EO 
lilteris terminantur, ea modo indicatiuo tempore prae- 
terito spe<j^e absoluta adiecta ad imperatiuum modum vi 20 
syllaba terfcinantur ut adeo adiui, exacta autem uerba 
RAM ut adiueram; sed consuetudo saepe breuitatem 
appetens V litteram subtrahit et absoluta ingeminat V} 
utadii prodii adieram prodieram. inchoatiua 
quoque specie adiecta ad imperatiuum modum bam 25 

322 syllaba terminantur ut adibam prodibam. quae uero 
indicatiuo modo tempore praesenti persona prima 10 lit- 
teris terminantur, ea tempore praeterito specie absolutae 
et exactae formae quinque modis enuntiantur. et est 
primus modus similis superiori utnutrio nutriui nu-3o 
triueram nutrii nutrieram et audii audieram 
ut apud Vergilium ^audieras et fama fuit.' specie tantum 
inchoatiua distant. omnia enim tertiae coniugationis pro- 



5 assiimta R \\ 10 ut otn. D [j 15 in infinitiuo b || 
modo om. D 1| 17 indicatiuo modo D |I 21 adiuui D J| uerba 
om. D [| 22 ad ram add. al uerba D"» [[ adiuuaram D 
28 speciei b [[ 29 et R aut B [[ 30 modus om. B (R?) 
32 uirgilium B (Ecl. Vllll 11) [| 



LIBER III 95 

ductae uerba, quae indicatiuo modo tenipore praesenti 
persona prinia lO litteris terniinantur, ea eodem modo 
tempore praeterito specie inchoatiua E producta manente 
rjouissimae syllabae adiciunt BAM ut audiebamuenie- 
obam opericbam; quamquam haec ueteres sine E Ut- 91 G 
tera pronuntiabant ut Vergilius 'nutribat Tyrrhusque 
pater, cui regia parent armenta'. secundus modus est 
cum amissa praecedens syllaba producitur ut uenio 
ueni ueneram. tertius cum I et in V et I mutant 

10 ut operio operui operueram. quartus qui depo- 
sitis l et praecedentem consonantem in S conuertit ut 
sarcio sarsi sarseram. quintus qui per X enuntia- 
tur ut uincio uinxi uinxeram. tertiae coniugationis 323 
productae uerba, quae indicatiuo modo tempore praesenti 

15 EO litteris terminantur, ea tempore futuro eodem modo 
BO syliaba adiecta ad imperatiuum modum terminantur 
ut adeoadi adibo, prodeo prodi prodibo; quae 
uero 10, adiecta ad imperatiuum modum AM syllaba ter-, 
minantur ut audio audi audiam, nutrio nutri nu- 

20 triam, quamuisTerentius protulerit perBO. inde apparet 
geminam esse pronuntiationem. dixit enim ^iam scibo ubi 324 
siet'. indicatiuo modo tempore praesenti eorum, quae 
EO litteris terminantur, sunt uerba quae a diuerso prae- 
senti praeteritum simile habent ut luceoetlugeoiluxi 

25 enim facit. item <^cernit et crescit creuit facit. 
sunt alia quae una uerbi positione duas coniugationes te- 
neantutpando mando: faciunt enim pandas et pan- 
dis, mandas et mandis. uerba casibus iunguntur in- 
terdum singulisita: genitiuo ut misereor tui, datiuo 

soutsuadeo tibi, accusatiuo ut moneo te, ablatiuo ut 
utor iilo: interdum duobus ut ablatiuo et accusatiuo, 
ut fungor hanc rem et illa re. 

Haec satis ad exempla analogiae dixisse sufficiat. 



6 uirgilius b (Aen. VII 485) |J tyrrusque BR \\ 9 mittunt 
corr. in mutaut supra script. mittunt B mittunt R j| 20 terren- 
tius b (Adelph. 361) \\ 23 diuerbo R \\ 24 similem BR corr.p \\ 
26 tenet I) 11 31 accusatiuo et ablatiuo I) 11 



96 MARTIANI CAPELLAE 

quae enim his formis conspecta fuerint non teneri , pro 
certo anomala iudicanda. quae strictim exigueque me- 
morabo, ut contra rationem etiam usum quendam usur- 

92 G passe detegamus aut etiam contra regulam defecisse. 

325 Cum nominatiuo singulari reusetdeus similia sint, 5 

quare plurali hi rei dicuntur et usus dicit hi di contra 
regulam, cum dei tantum dici)> deberet, praesertim cum 
genitiuus nominatiuo suo duabus syliabis non debeat lon- 
gior inueniri, quod hic eueniet si dicamus deorum? cur 
ThoasetAeas cum simiiia sint Thoantis etAeantisio 
faciant. Aeneas non facit Aeneantis sed Aeneae? 
cur cum hic biceps et triceps dicamus, genitiuus 
duabus contra regulam syllabis crescat et bicipitis aut 
tricipitis dicamus non bicipis aut tricipis? unde 
uenit ut aliger frugifer accipiter habeant omnes i5 
casus, luppiter duos habeat? cum sanctus pius 
bonus similia sint, cur dicimus sanctior, et pior non 
dicimus? deinde sanctior sanctissimus: bonior 
bonissimus non dicamus? cum dicat Vergilius ^fandi 
atque nefandi' cum a nefando dicamus nefarius,2o 
afandofarius non dicitur? quare seiunctus amissa 
praepositione dicitur iunctus, securus et sedulus 
eadem perdita non ualeant memorari? cum dicamus sin- 
guli uiri, singulae muiieres, singula scrinia; 
quare non dicimus singulus uir, singula mulier, 25 
singulum scrinium? cum uenorpiscor aucupor 
simiHa sint, cur uenator et piscator dicitur et au- 
cupator non dicitur sed auceps? cur uolo non ha- 
bet imperatiuum? cur fare primam uerbi personam non 
habet? quare soleo praeteritum perfectum nonhabet?3o 
€um canta et laua similia sint, cur cantaui faciat, 
€t lauaui non faciat? item corusca et tona: co- 
rusc^ui facit, tonaui non facit? quid quod ego unum 
casum recipit? cum calciatus armalus togatus 



2 exiguaque j& [] 6 hi dii BB 1] 7 deberent BR con\ p 
12 cur cum B circum R \\ 19 uirgilius br (Aen. I 543) 
33 rego h \\ 34 calceatus B^ U 



LIBER III 97 

l^enulatus paria uideantur, quare calceo et armo 
dicimus, toga et penulo non admittitur? nomina- 
tiuus singularis in vs exiens in omnibus positiuis E pro- 
(luctam liabet in aduerbiis, ut doctus docte, auarus 

5auare, parcus parce: bonus et malus cur cor- 
ripit in aduerbio E bene et male? cum habilis ha- 
biliter dicamus, cur facilis faciliter non dicimus? 
item curn difficulter dicamus, cur faculter dici non 
poterit? cum audax audacter dicatur, cur uerax 

loueracter non dicimus sed uere? cur singulatim 
dicimus, binatim ternatimque non dicimus? <et 
alia huius modi, quae possem innumera memorare ni ad 
cetera properarem.' 

Haec cum Grammatice uelut serum exordium in- 326 

15 stauratura dixisset, propter superi senatus louisque fasti- 
dium Minerua talibus interuenit ^ni fallor octo partes ora- 
tionis uelut incunabula repetitura intimare disponis ad- 
iciens soloecismorum causas barbarasque formas, tum alia 
loquendi uitia, quae apud uates inclitos plurimum cele- 

20 brata, quae nunc tropos nunc metaplasmos nunc schemata 
[figuras] ex eodemque cuncta uitia uelut decoris fonte ma- 
nantia, quae adtestentur aut nescientis errorem aut ad- 
fectatam doctioribus uenustatem. quae si ab scholaribus 
inchoamentis in senatum caelitum ducis, decursae peri- 

25 tiae gratiam deflorabis. nam si rhythmicum quid metri- 
cumque,&ic ut> inter cirratos audes, assumpseris, profecto 
Musices impetu, cuius praeuertis officium, discerperis. 
formam igitur praedictae praeceptionis absolueris, si 
praecipuis memoratis iam te ab inchoamentorum uulga- 

so rium uilitatibus uindicaris. his ofermanae uerbis cum 



I 



1 uidebantur B^R \\ 2 admittit BR corr. ;7 [j 5 cur B 
cum punctuatum R [J 10 uere BR ueraciter r jj 14 serum 
scripsi rerum BR \\ 17 adicies B \\ 19 inclytos b \\ 20 sce 
mata D \\ iiguras deleui (figurarum D) \\ 23 doctoribus B " 
scolaribus B \\ 25 aamsyritmicum B \\ 26 cyrratos R 
28 praefectae R [] 

MARTIANUS CAPELLA 7 



I 



98 MARTIANI CAPELLAE 

sponso Delius annuebant et Grammaticen ad uirginis 
transire obsequia compulerunt. ac tunc aliam feminarum 
pari sponsalium munere conferendam Ciarius intromisit. 



94 G LIBER IIII 

DE ARTE DIALECTICA 



Haec quoque contortis slringens effamina nodis, 

qua sine nil sequitur nilque repugnat item, 
in coetum superum ueniens primordia fandi 

aduehit et scholicum praestruit axioma 
ambiguis memorans uocem consistere uerbis lo 

nil normale putans ni fuat adsocium. 
sed licet ipse modos demum bis quinque profatus 

pallens afflictim uerset Aristoteles, 
Stoica circumeant ludantque sophismata sensus 

perdita neque umquam cornua fronte ferant, is 

Chrysippus cumulet proprium et consummat aceruum 

Carneadesque parem uim gerat helleboro, 
nullus apex tot prole uirum par accidit umquam 



1 grammaticem /? [I 3 subscriptum MARTIANI MINNEI 
FELICIS CAPELLAE (AFRI CARTHAGINIENSIS add. B) 
DE ARTE GRAMMATICA LIBER III (TERTIVS R) EX- 
PLICIT INCIPIT DE ARTE DIALECTICA LIBER IIII 
(FELICITER add. B) in BR H 9 aduehit r aduenit BR [j 
excolicum [quod Koppius quo in codice non innenerit uelim di' 
xisset) BR corr. p || axiomas BR^ [} 10 uerbis Grotius uer 
sns BR [| 14 sofismata ^iJ j) 16 crysippus i9 [| et addidi 
consumat R [} 17 elleboro BR \\ 18 prole corruptum uidetur 



LIBER IIII 99 

nec libi tam felix sortis honos cecidit, 
inter templa deum fas est Dialectica fari 
et loue conspecto iure docentis agis. 

Quae igitur introgressa et Delio conuocante pallidior 328 

5 paululum femina sed acri admodum uisu et uibrantibus 
continua mobili-<tate luminibus,cui crines tortuosi decen- 
tique inflexione crispali et nexiles uidebantur, qui tamen 
deducti per quosdam consequentes gradus ita formam 
totius capitis circulabant ut nihil deesse cerneres, nihil 

10 superfluum detineres. cui quidem paflium Athenarumque 
uestitus sed gestamen in manibus fuerat inopinum ac 
prorsus gymnasiis omnibus inexperlum. in laeua quippe 
serpens gyris inmanibus inuolutus, in dextra formulae 95 G 
quaedam florentibus discolora uenustate ceris sollerter 

15 effigiatae latentis hami nexu interius tenebantur, sed 
quoniam eius laeua sub pallio occulebat insidias uiperinas, 
cunctis dextera praebebatur. denique ex illis formuhs 
siquis aUquam percepisset mox adprensus hamo ad laten- 
lis anguis uirosos circulos trahebatur, qui tamen mox 

20 emergens primo)> spinosorum dentium acumine uenenato 
assiduishominem morsibus adfligebat, dehinc ambitu mul- 
tiplici circumactum ad condiciones propositas coartabat. 
si autem quamlibet formulam nulius uellet adsumere, 
quibusdam obuiis interrogatiunculis occupabat aut laten- 

25 ter in eos anguem serpere stimulabat, donec nexilis com- 
plexio circumuentos ad iriterrogantis arbitrium strangu- 
laret. ipsa autem femina contractioris uidebatur corporis 329 
habitusque furui, uerum dumaHbus hirta sentis nescio 
quid uulgo inexplanabile loquebatur. nam uniuersalem 

30 dedicatiuam particulari abdicatiuae obliquam sed ambas 
posse uertier asserebat uniuocis aequiuoca conectendo ac 
solam se discernere uerunf quid falsumue sit uelut qua- 
dam diuinantis fiducia loquebatur. haec se educatam 330 
" lebat Aegyptiorum rupe atque in Parmenidis exinde 



18 adprehensus amo D \\ 28 abitusque R |] irta BR 
sentis Heimius in Ouid. Burm. II p. 964 setis BR \\ 32 fa 
sumne BR corr. p [) 34 atqui B || 

7* 




100 MARTIANI CAPELLAE 

gymnasium atque Atticam demeasse illicque uersipellis 
studii calumniafite proposito etiam Socratis sibi Platonis- 

331 que amplitudinem mancipasse. hanc igitur fraudulenta 
semper argumentatione uersutam ac de circumuentis plu- 
ribus gloriantem cum Cyllenius KripuKeiuj geminus anguis 5 
assurgens adlambere feminam crebris linguarum micati- 
bus adtemptaret tuncque etiam Tritonida Gorgo cogno- 
scentis quodam gaudio sibilaret ^nimirum' inquit Bro- 
mius qui facetior est deorum eamque penitus nesciebat 
^haec aut ex arenis Libyae anhelantis adducitur, quod et lo 
capillitium implexum docet et amicitia uenenorum aut 
fidendum pharmacopolam esse Marsicae nationis. ita 
namque agnitione uiperea et blanda anguium adulatione 

96 G delinitur. quod ni est, ex illius hami fraude colhgitur 
quod circulatrix pellacissima et ^petrarum Marsicarum in- i5 

332 cola comprobatur.' quo dicto cum complures deorum 
quantum decuerat arriderent, Pallas aliquanto concussior 
iocum emergentis inhibuit memorans hanc admodum so- 
briam, quod quibusdam diuis penitus denegatum, etiam 
inter germanas quae probandae sunt acriores, a nuUo 20 
posse, <(cum asserta protulerit, derideri. illa autem, quae 
in argumentum uirosae assertionis acrimoniaeque detu- 
lerat, tradere eam iubet ac se ad insinuandae sollertiae 

333 habitum comparare. tunc lubrici anguis circulatos orbes 
et hiatus cum Grammatice, quae insinuatione peracta 25 
propter adstabat, accipere formidaret, ipsi diuae, quae 
etiam Medusaeos crines edomuit, cum figuris illicibus et 
hamatis illis formuhs committuntur. ita crinali decore 
mera Cecropis atqueAttica comprobatur maximeque quod 



2 studi /? II 5 ceryceo BR corr. Heinsius in Oidd, Burm. 
1 p. 605 D 7 tritonia BR corr^ Koppius [| cognoscens Gro- 
tius 11 8 quodam Heinsius in Ouid. Burm. I p. 605 quoniam 
BR [j 9 perspiciebat pro nesciebat coni. Heinsius l. l. I| 
10 libiae BR (] anelantis B \\ 11 inflexum Heinsius l. l. 
implexum BR |1 12 formacopulam BR corr. Salmasius exercit. 
Plin. p. 739 aF(ed. 1689) \\ 14 delinitur Heinsius l. l. diligitur 
BR \\ 15 petrarum Heinsius moetarum B metarum R (] 
18 irridentis scripsi emerg^ntis BR \\ amodum B \\ 20 inter 
b ter BR \\ acriorem B acriore b \\ 22 uerosae Db jj 

'^^^^eoTM^e^s^ CAMPBELL 
s^^"^"' "^Ol COLLECTIO' 



LIBER IIII 101 

oam palliatorum populiis et Graiae iuuentutis electio se- 
(juebatur, prudentiam feminae ingeniumque mirata. lup- 
piter autem iudicandis implendisque uirtutibus posteram 
Romuleis uirtutibus Graiam aestimans leuitatem quicquid 
r. iiosset illa Latiari promere praecepit facultate. ac mox 334 
Uialectica quamquam parum digne> Latine loqui posse 
crederetur, tamen promptiore fiducia restrictisque qua- 
dam obtutus uibratione luminibus etiam ante uerba for- 
midabilis sic exorsa 

10 ^ Ni Varronis mei inter Latiares glorias celebrati mihi 335 

eruditio industriaque suppeterel, possem femina Doricae 
nationis apud Romuleae uocis examina aut admodum rudis 
aut satis l^arbara repperiri. quippe post Platonis aureum 
flumen atque Aristotelicam facultatem Marci Terentii 

15 prima me in Latinam uocem pellexit industria ac fandi 
possibilitatem per schoias Ausonias comparauit. his igitur 336 
praeceptis parere colluctans nec Graia deseram ordine 
disserendi nec Laurentis assertionis effamina remorabor. 97 G 
ac prius illud compertum uolo mihi Romanos togatamque 

20 gentem uocabulum nondum nouare potuisse ac Dialecti- 
cen, sicut Athenis sum solita, nuncupari meique prorsus 
iuris esse quicquid artes ceterae prolocuntur. nam neque 337 
ipsam quam aures uestrae probauere Grammaticam neque 
aiteram opimi oris praecluem facultate uel illam forma- 

25 rum diuersa radio ac puluere hniantem sine meis posse 
rationibus explicari quis dubitet ? quippe in dicione mea 333 
iureque consistunt sex normae, quis constant ceterae disci- 
plinae. nam prima est de loquendo, secunda de elo- 
quendo, tertia de proloquendo, quarta de proloquiorum 

sosumma, quinta de iudicando quae pertinet ad iudicatio- 
nem poetarum et carminum, sexta quae dicenda rhetori- 
hus commodata est. in prima autem parte quaeritur quid 339 



10 laciares R \] 12 exanima R \\ amodum B \\ 14 ter- 
rentii R [| 16 scolas BR \\ his p hinc BR \\ 21 prorsum 
B^R II 24 opinioris R opinionis r |] iraecluen B iraeduen ad- 
dita 8 R corr. Meursius \\ illarum B \ illam h 1| 25 liniante R \\ 
31 rethoribus/? H 



i 



102 MARTJANI CAFELLAE 

sit genus, quid forma, quid differentia, quid accidens, quid 
uero proprium,quiddefinitio, quid totum, quid pars,qui in 
diuidendo modus, qui in partiendo, quid sit aequiuocum, 
quid uniuocum, quid ut ita dicam pluriuocum. debetis 
quippe insolentiam perferre sermonis qui Graiam disser- 5 

340 tare Latialiter compulistis. quae ergo rebus uerba sua 
sint, quae aliena et quot modis aliena <(sint, quid sit sub- 
stantia, quid qualitas, quid quantitas, quid relatiuum, quid 
loci, quid temporis, quid situs, quid habitus, quid facere, 
quid pati, quae sibi opposita et quot modis sibi opponantur, lo 

341 haec in prima nostri parte censentur. in secunda uero, 
quam de eloquendo dixi, quaeritur quid sit nomen, quid 
uerbum, quid ex his iunctum, quae ex his subiectiua pars 
sententiae sit, quae declaratiua, qui subiectiuae modus sil, 
qui declaratiuae, quatenus nomen accipiatur, quatenus uer- i5 
bum, quatenus sit perfecta sententia ut possit esse prolo* 

342 quium. excipit hanc pars tertia de proloquendo. in ea 
quaeritur quantum ad propositum hodiernae sufficiat bre- 

98 G uitatis quae sint diff^erenliae proioquiorum)> in quantitate, 
quae in quaUtate, quidsituniuersale,quid particulare, quid 20 
indefinitum, quae sint aientia quae negantia, quam uim ha- 
beant singula et quem ad modum inter se adfecta sint. 

343 hinc progreditur ad quartam partem, quam esse diximus 
de proloquiorum summa. in ea quaeritur quid sit sum- 
ptum,quid illatio,quid syllogismus, quid symperasma, quid 25 
sit praedicatiuus syllogismus, quid condicionalis el quid 
intersit, quot formae sint praedicatiui generis et quae sint, 
utrum certum ordinem teneant et si tenent quae sit eius- 
dem ordinis ratio, quot modos habeant singulae et utrum 
hi modi certum ordinem teneant et si ita est quae sit eius- 30 
dem ordinis ratio, deinde condicionalis syllogismi quot 
primi modi ac necessarii sint, qui etiam istorum ordo sit, 
quid inter se differant. haec sunt quae praesenti arbitror 
cognitioni asserendisque sufficere. 



1 deferentia /? U 2 quid in diuidendo /? H 7 quod 
B^R \\ 16 sit om. D deletum in B \\ ut om. B^D \\ 22 quemamo- 
dum ^ I 23 c?e progreditur cf. Priscian. I 396, 16 Hertz. || 
25 sylogismns B \ 31 syllogysmi B || 34 cogniscioni R 



LIBER IIII 103 

Quid ergo genus sit exordia repetens, quo uniuersa 
discurram, primitus intimabo. 

GENVS est multariim formarum per unum nomen 344 
complexio ut animal: formae eius ut iiomo seu equus 

5 et cetera. sed non numquam aliquae formae ita generi 
subiciuntur ut etiam ipsae aliis sub se positis genus esse 
possint, uthominum genus, quod animali forma est, 
barbaris et Romanis genus. usque eo genus esse 
potest, donec eius formas diuidens ad indiuiduum aliquod 

10 uenias. ut si homines diuidas in masculos et fe- 
minas, item masculos in pueros adolescentes 
etsenes, item pueros in infantes et ioquentes, 
item puerum si ueUs diuidere in Catamitum aut 
ahum quempiam certae personae puerum, non est genus, 

15 quod iam ad indiuiduum peruenit. uti autem eo ge- 
nere debemus, quod est praesenti negotio proximum, ut 
si de homine quaeratur, eius genus animal debemus 
assumere, quod ei proximum est. nam si substantiam 99 G 
dixerimus, quantum ad rationem pertinet uerum est, quan- 

20 tum ad necessitatem superfluum. 

FORMAS easdem dicimus, quas et species. formae 345 
ergo sunt, quae subditae generi tenent definitionem eius 
et nomen, ut homo equus leo <(quoniam formae sunt 
animalis, potest et homo et equus et leo animal 

25 dici, quod nomen et corpus animae participans, quae de- 
finitio generis esse cognoscitur. 

DIFFERENTIA est sufficiens ad id quod su&ceperis 346 
discretio, ut si quaeratur quid inter hominem intersit 
et equum, sufficit ut dicamus quod homo bipes est, 

30 equus quadrupes. animaduertere autem debemus quod 

Iquia muitae sunt in rebus singuhs differentiae , unam 
quamque rem dissimihter nos posse diuidere, quotiens in 
pa poterimus ahas atque ahas differentias inuenire. nam 
L., 
V- 7 animalis br f) 9 aliquid BR \\ 21 de formis ante for- 
tnas add. B \\ 25 nomen pos< participans /}05i7m7« in ^/?; quod 
nomen ante et corpus inseruit Grotius || animae Grotius ani- 
ma BR || diffinitio B deffinitio h \\ 




104 MARTIANI CAPELLAE 

si ani nal uoluerimus diuidere, possumus in sexus quod 
aiia sunt masculina alia feminina, possumus in aetates 
quod alia sunt ortiua alia iuuenilia aiia senilia , possumus 
in q antitates quod alia suntparua alia magna aiia me- 
dia, possumus in uarietates motus quod alia sunt 5 
gra ientia alia serpentia alia natantia alia uolantia, pos- 
sumus in liabitaculorum diuersi-^tates quod alia 
sunt aquatilia alia terrena alia aeria alia ut non nulli di- 
cunt ignea,* ♦*♦* + * possumus in linguae sonum quod 
alia sunt loquentia aiia gementia alia latrantia alia ululan- lo 
tia. sciamus tamen et singulas perfectas esse diuisiones 
et omnes in singulis inueniri. nam masculina animalia 
possunt et ab ortu recentia et parua et gradientia et terre- 
100 G stria et bipedia et loquentia esse. ergo quauis uti licet, 
ea tamen debes, quae est apta suscepto negotio. nam si i5 
tibi sit de hominum laude dicendum, in rationabilia 
et stolida diuidere oportebit, ut eo facile possit intellegi 
inter omnia animalia rerum natura quanti homines habu- 
erit, quibus solis ad se cognoscendum ratiocinari permisit. 

347 ACCIDENS est quod non nisi eidem formae sed non 20 
semper euenit, utrhetorica non nisi homini accidit sed 
ei potest et non accidere, ut quamuis sit aliquis homo non 
sit tamen orator. 

348 PROPRIVM est quod et eidem formae et ita semper 
accidit ut unam quamque rem ab omnium communione 25 
discriminet ut in homine risus. nam nec ridere quis- 
quam nisi homo potest, nec homo cum uoluerit, quantum 
in eius natura est, ridere non potest. et differentia pro- 
prio eo distat quod differentia unam quamque rem ab eo 
tantum distinguit unde quaestio est, proprium uero ab 30 
omnibus. nam cum hominem a leone per differentiam 



1 uidere D \\ 3 et BD alia b |] iuuenilia Grotius iuuen- 
tutis BD II 5 uarietatem ^^ [] 6 alia uolantia om. DB^ \\ 
9 lacunam indicauit Grotius || 14 quamuis R \\ post licet 
«r/rf.omnibus R^ U 17 stollida i? |1 19 cognoscendam B Ij 
20 de accidenti ante accidens add. BR \\ 21 rethorica R |1 
22 quoduis B^R [] 24 quid sit proprium ante proprium add. 
BR 11 formae om. B add. /?♦» I| 26 nec om. R \\ 



LIBER IIII 105 

uolentes discernere dixerimus quod leo ferus est liomo 
autem mitis, id solum uidemur discernere (juod ad susce- 
ptum negotiumpertinet. dicendo enim *leo ferus est homo 
mitis' nec hominem ab aliis mitibus animalibus nec leo- 
5 nem a ceteris bestiis seiunximus, cum uero hominem 
'animai risibile' dixerimus, eo a ceterorum animantium 
generalitate discreuimus. 

DEFiNiTio est cum inuoiuta unius cuiusque rei notitia 349 
aperte ac breuiter expHcatur. in hac tria uitanda sunt: 

10 ne quid falsum, ne quid plus, ne quid minus significetur. loiG 
falsum est hoc modo ^homo est animal <^immortaIe'. nul- 
lus enim homo immortaUs est et ideo falsum est. plus 
cnim dicitur tali modo 'homo est animal mortale'. et 
hoc enim quamuis breuiter dictum sit plus tamen est, 

15 quod ad omnia animalia pertinet. minus significatur hoc 
modo Miomo est animal grammaticum'. quamuis enim 
non sit nisi homo animal grammaticum, non tamen omnis 
homo grammaticus. definitio plena est hoc modo ^homo 
est animal rationale mortale'. addendo enim mortale 

20 separauimus a dis, addendo rationale separauimus a feris. 

TOTVM est quod duabus pluribusue in se partibus 350 
positis non semper nomen, definitionem tamen numquam 
accommodat. et hoc non nisi in indiuiduis inuenitur, ut 
si hominem designemus et eius partes singula membra 

25 faciamus, intellegimus id ipsum totum esse, quia certum 
hominem constituimus et definitionem et nomen ipsius 
totius non posse in partes cadere. non enim aut brachium 
solum aut caput, hominem^ dicere poterimus aut ipsius 
definitionem singula membra recipiunt. sed animaduer- 

30 tendum est quod aliquando OMNE pro TOTO dicere pos- 

^^B 5 dum /2 II 7 discreuerimus 72 || 8 quid sit defini- 

^H|o ante definitio add. BR \\ 9 ac 7? || 11 nullus enim — 13 

^^Knimal mortale om. B^ j| pro uerbis nulhis enim — 13 tali modo 

^^■a^c leguntur quamuis enim homo animal esse uerum sit fal- 

^^■un tamen est inraortalera (aut irrationalem add. d) plus 

^HIit hoc modo in D \\ l3 mortale om. D [] et 6 ex BD [j 

20 diis Db \\ 21 quid sit totum ante totum add. B"^ D \\ 22 di- 

finitionem D \\ 24 menbra D \\ 25 intelligimus D \\ quia B 

quod D \\ 28 capud D \\ 



I 



106 MAKTIANI CAPELLAE 

sumus sed alio quodam intellectu. nam totvm etiam 
in singulis, omne in muitis agnoscitur. nam cum dici- 
mus homo Cicero, Cicero quia unus est in eo totvs 
inteliegitur, homo autem quia inperitus et artifex et uir 
et muHer esse potest, meUus omne accipimus. 5 

351 PAKTES sunt, quae in toto esse intelleguntur, et ex 

quibus totum constat. 

^s^2 DiviDERE usque eo debemus donec ad indiuiduum 

ueniatur, et hoc fit cum per differentias ad paucitatem 
genera redigimus et eis ita formas subicimus, ut et ipsae lo 
singulae aliis sub se positis etiam geriera esse possint. 
ut animal si breuiter primo diuidere uoluerimus, per 
differentias possumus, quod alia sunt gradientia alia ser- 
pentia aUa natantia alia uolantia. hinc item , hoc est de 
singuhs formis possumus genera facere ut dicamus ani- 15 
malia gradientia genus t:sse et ei formas subiciamus, quod 
aha sunt humana, alia ferina. et ex his possunt esse aliae 
formae, per quas si necesse fuerit ad indiuiduum poterit 
perueniri. sed hob non in omni assertione facere oportet, 
sed in suptiU quadam disputatione. tunc autem in ora- 20 
lione hoc modo possumus diuidere cum id exigit obscu- 
ritas causae. quod si causa non sit obscura , diuisionis 
quidem ratio inesse et tractari debet sed multum apparere 
non debet. 
353 PARTiENDi differentiae non frequenfcer occurrunt at- 25 

que ita sine his infinita potest esse partitio, si usque ad 
indiuiduum uoluerimus peruenire. nam si certum homi- 
nem pro toto dicamus et eius partes breuiter coIUgere uo- 
luerimus, differentiae non suppetunt partium, efcertarum 
partium nominibus uti cogemur, ut dicamus caput pedes 3o 
et reliqua, quae si conplecti breuiter uoluerimus, quoniam 
differentiae desunt, non possumus singula coIUgere , quia 

i^^^G' multa sunt et aut inpossibile erit aut longum. 

3 Cicero addidi ['[ 5 omnem /? jj 6 quid sit pars ante par- 
tes add. BR \\ 8 qui in diuidendo modus (raodos R) anie di- 
uidere add. BR [] 20 subtili R {] 25 qui in partiendo modus 
ante partiendi add. BR [1 29 ceterarum B^R^ [j 



LIBER ini 107 

Interes tautem inter divisionem et partitionem 354 
(luod in diuisione per formas currimus, in partitione <^per 
partes. formae autem sunt, quae generi subiciuntur et 
eius detinitionem tenere possunt et nomen. partes sunt 
5 quae in toto sunt et dcfmitionem numquam, nomen inter- 
dum tolius recipere possunt. possumus tamen unam 
eandemque rem et pro genere et pro toto accipere sed 
alia quadam ui. ut est homo, quem si in adulescen- 
tem senemetpuerum diuidere uoluerimus, genus est 

10 et formae eius. quem si in caput pedes et manus 
partiri uoluerimus, totum est et partes eius, quia adule- 
scens senex et puer, quas formas esse diximus, et nomen 
hominis recipiunt et definitionem , ut et senex dicatur 
homo animal rationale mortale, et puer et 

15 adulescens, caput uero et pedes, quas partes esse di- 
ximus, neque definitionem hominis neque nomen acci- 
pere possunt, quia nec c a p u t> potest dici homoanimal 
risibile nec pedes nec manus. 

AEQVIVOCVM est quando multarum rerum unum 355 

20 est nomen, sed non eadem definitio ut leo. nam quan- 
tum ad nomen pertinet, uerus et pictus et caelestis leo 
dicitur; quantum ad definitionem, aUter uerus definitur 
aUter pictus et aliter caelestis. 

VNivocvM est quando duarum aut plurium rerum 356 

25 unum nomen est et definitio ut uestis. nam et birrus 
et tunica etnomen uestis habent et definitionem possunt 
accipere. ergo hoc uniuocum in generis serie intellegi- 
tur, quod et nomen et definitionem dat formis suis. 

PLVRivocvM est quando multis nominibus una res 357 

30 dicitur ut gladius. nam et ensis et mucro idem signi- 
ficant. 



6 totum /> [1 8 adolescentem D [| 11 et 15 adolescens 
D II 13 et anle senex om. D j] 19 quid sit aequiuocum (equi- 
uocum R) ante aequiuocum add. BR \\ 24 quid sit uniuocum 
antc uniuocum add. BR \\ 25 byrrus BR \\ 27 intelligi- 
tur /{ [[ 28 dant R \\ 29 quid sit pluriuocum ante pluriuo- 
cum add. BR \\ 30 significat B^i^ \\ 



108 MARTIANI CAPELLAE 

358 Rebus SVA sunt uerba, quae naluralia atque etiam 
propria dicimus ut lapis lignum et cetera. 

359 ALIENA sunt quae ratione aliqua mutuantur uel 
propter necessitatem uel propter decorem. propter ne- 
cessitatem ut dicimus uites gemmare, laetas se-5 
getes. bic enim quoniam proprium deficit, alieno usi 
sumus. neque enim aut uites aliud quam gemmare 
aut segetes aliud quam laetas possumus dicere. pro- 
pter decorem aulem dicimus fluctuare segetes. pos- 
sumus enim aliud moueri dicere, sed quoniam orna- lo 
tum non est, alieno utimur. 

360 ALIENA uerba tribus modis fiunt aut per similitudi- 
nem aut per coritraria aut per differentias. per similitu- 
dinem, ut sunt quae in grammaticae tropis numerantur ut 
hoc ipsum quod dixi fluctuare segetes. ex hoc genere i5 
sunt etiam iila , quae ex toto partem aut ex parte totum 
significant in hunc modum ut decenter uerborum habe- 
ant propinquitatem. haec enim simihtudinis genere pla- 
cuit includi. per contrarium uerba dicuntur quando 
contra quam dicimus accipiuntur, ut Parcas dicimus 20 
Fata cum non parcant, et lucum cum non luceat. hoc 

105 G grammatici Kax' dvTiq^paciv uocant. per dififerentiam 
aJiena uerba sunt cum sine ulla ratione ex aliis assumun- 
tur, ut si hominem <[^neque corpore durum neque ingenio 
stolidum lapidem dicamus. sed his uti non conuenit. 25 
stultum est enim aut nihil significantia uerba aut nimis 
aUena proferre. propriis autem simiUbus et contrariis 
uti fas est. 

361 [Anlequam de hac dicam , quaedam docenda sunt.] 
omne quicquid dicimus aut subiectum est aut de subiecto 3o 
aut in subiecto est. svbiectvm est prima substantia, 

1 quae sunt uerba ante rebus add. BR \\ 3 quae aliena 
ante aliena add. BR \\ 5 c/". Cic. Or. 31 \\ 11 utitur B \\ 
12 quot modis aliena uerba fiant (aliena sint R) ante aliena 
add. Br 1] 13 aut differentia B J) 22 cata antifrasin B ca- 
tantifrasin R \\ differentias R U 27 et similibus D {{ 
29 quid sit substantia ante antequam add. BD {{ antequam 
— sunt deleui \\ 31 est ante subiectum om. D ^ aut de sub- 
iecto et in subiecto ante subiectum est prima s. add. B {{ 



LIBER IIII 109 

quod ipsum nulli accidit alii inseparabiliter, ei tamen alia 
accidunt, ut Cicero est non nomen sed quod eo nomine 
significatur. DE svbiecto est quod de ipso subiecto di- 
citur et dat ei et defmitionem suam et nomen ut homo. 

5 nam et homo Cicero et animal rationale mortale. 
ita et nomen et defmitio, quae est de subiecto, eidem 
subiecto accessit; ideoque hoc, quod de subiecto> dicitur, 
in generibus uel in formis inuenitur. IN subiecto est 
quod neque nomen neque defmitionem dat subiecto sed 

10 in ipso subiecto ita esse intellegitur ut sine eo esse non 
possit ut rhetorica. nam nec nomen eius potest sub- 
iectum recipere nec defmitionem. neque enim aut rhe- 
torica Cicero aut bene dicendi scientia Cicero: 
in eo autem intellegitur cum id ipse uocari non possit. 

15 aUud est de subiecto ahud in subiecto. in subiecto est 362 
disciplina. nam eadem rhetoricae de subiecto est, 
Ciceroni in subiecto. frima ergo svbstantia sub- 
iectum est, secvnda quae de ipsa prima dicitur ut sit 
C i c e r prima substantia, homoetanimal secunda. iam 

20 in subiecto omnes consequentes praedicationes esse intel- 
ieguntur, itaque de singulis uideamus. quid quaUtas? ^63 
QVALlTAS est, secundum quam dicimus quale est ut 
candor. et ex hoc intellegi hcet et quaUtatem in sub- 
iecto esse, cum candor necessario in aliquo sit, sine quo 

25 esse non possit: utique ipsum ahquid, in quo est, sub- 
iectum est. quid quantitas? qvantitas est, secundum 
quam dicimus quantum est ut bipedale. etiam ista in 
subiecto intellegi necesse esL quid relatiuum? relati- 
VVM est, quod ad aiiquid uocant ut pater frater. et 



8 quid sit subiectum ante in subiecto add. Bll I| 10 non 
possit R non possit esse r || 11 rethorica BR || 12 retho- 
rica B [| 14 mire turhata haec inde a Vulcanio \\ esse post 
eo add. r \\ 15 quid de (e R) subiecto et in subiecto est (quod 
add. B) ante aliud add. BR [] aliud BR aliud est h aliud in 
subiecto est R aliud in subiecto B jl 16 rhetoricae R retho- 
ricae ^ uterque deleta posteriore e \\ de subiecto est punctuata 
in R \\ 17 est post Ciceroni ponendum esse significatum inR 
erga R \\ 18 sit D si BR \\ 27 etiam del in B ista add. bR 
29 ad om. R^ [| aliqui R 




1 1 M ARTI ANI C APELL AE 

haec utique in subiecto sunt. nam necesse est ut haec 
omnia ad aliquid sint et si non nuila sunt, de quibus di- 
cantur, illa quae dicuntur, in anima uidebuntur. quid 
LOCI? id est quod dicimus Romae: Roma substantia est, 
ipsiRomae hoc accidit quid temporis? utherinuper 5 
u e s p e r i. quorum motu tempus inteliegitur substantiae 
sunt, ut sol, cuius cursu tempus intellegimus, et quae 
aliquam intellegentiam morae in nobis faciunt. quid 
SITVS? ut puta iacet sedet. quid habitvs? ut cal- 
ciatus armatus: substantia est homo et haec illi acci- lo 
dunt. quid faceee? ut secare urere. quid pati? 
ut secari uri. 

364 Prima svbstantia est quae nec in subiecto est in- 
separabililer neque de ullo subiecto praedicatur. insepa- 

107 G rabiliter autem ad hoc definitioni adiectum est, quod omnis 15 
prima substantia quamuis in loco aliquo sit tamen ab eo 
separari et migrare potest, ut Cicero iia in curia esse in- 
tellegitur, ut inde possit aliquo discedere, et pars primae 
substantiae <(quamuis in toto sit non tamen inseparabili- 
ter: nam siue re ipsa siue cogitatione separari a corpore 20 
nostro brachium potest. at uero rhetorica ita est in animo 
Ciceronis ut etiam si aliquo casu esse destiterit non tamen 
intellegatur migrare, quoniam nec cum esse coepit, intel- 
legitur aduenisse. 

365 SECVNDA SVBSTANTIA cst quae de prima, ut dictum 25 
est, praedicatur ut homo de Cicerone et animal de 
homine et Cicerone. et quicquid genus est primae sub- 
stantiae, secunda subslantia esse inteilegitur. ita ergo 
substantiis omnibus commune est non esse in subieclo. 
prima uero nec de subiecto est substantia nec intendi nec 3o 
remitti potest id est recipere magis et minus. et si qui- 



1 subiecta R \\ 2 omnia h nomina BR \\ si om. B^R 
sint om. B \[ h haec accidunt {corr. ex accidit) R 1| eri R 
9 calceatus b |] 13 item de substantia ante substantia add 
BR II prima addidi \\ 16 ad B oh R \] 17 intelligatur R jj 
21 ad JD II rethorica BD \\ 23 caepit D || 25 de secunda 
substantia ante secunda add. BD [] 29 cummune D [] 30 pri- 
mo D et in edd. inde a p |j 31 remiti D [| 



LIBER IIII 111 

dem nemo homine alio magis homo est et nec ipse unus 
homo magis cras erit Iiomo quam hodie fuit, et in diuersis 
non magis equus equus est quam homo homo. hoc autem 
obseruandum est in sub-)>stantiis, inter consortes suas id 

5 est ut primam primae conpares, secundam secundae. nam 
si secundam primae compares, magis substantia est prima 
quam secunda. prima enim rem magis declarat, se- 
cunda uero habet quandam communionum ambiguitatem. 
nam cum dico Cicero, iam quiddam indiuiduum cer- 

10 tumque significo: cum dico homo, quoniam cuncti sumus 
huic appellationi subditi, incertum est quem significem. 
ita ergo fit ut magis sit substantia prima quam secunda, 
quia rem certius ostendit. magis ergo et minus sub- 366 
stantia non recipit inter consortes suas. item substantia 

15 contrarium nihil habet. nam nihil homini aut equo con- 
trarium. sed si quis dixerit Clodium Ciceroni fuisse con- 108G 
trarium, intellegit non ipsas substantias fuisse contrarias 
sed qualitates, quae in ipsis erant ut malitiam bonitati 
aut uitium uirtuti aut iniustitiam iustitiae. uidetur autem 

:o substantiae proprium quod una eademque capax est con- 
trariorum quadam sui permutatione, ut lapis cum idem 
sit, potest nunc albus esse nunc niger, idem tamen lapis 
esse non desinit, et Cicero primo stultus postea sapiens 
idem tamen Cicero esse non desinit. 

5 QVALITATEM esse diximus, secundum quam dicimur 367 

quales. qualitatum forma una est, in qua dispositio quae- 
dam et habitus mentis esse intellegitur, ut in omnibus 
perceptis artibus, sapientia grammatica rhetorica ceteris- 
que quae ita haerent animo ut difficile amitti possint. sed 

) in his aliqua perfecta sunl, aliqua inperfecta. ut siqui 
grammaticae arti operam dederit in plerisque tamen fal- 
latur, nondum potest dici habitvs sed tantum dicitur 



'3 ecus equs D \\ 4 obsseruandum i) 1| 8 comraunionem 
)iguitatum BR corr. p [[ 17 intellegit B intellegat hR 
21 supermutatione B^R \\ 25 item de qualitate anie qua- 
litatem add. BR |] dicimus quale est r f| 27 et 32 abitus R \\ 
28 rethorica B \\ 30 si quis p \\ 32 tantum b tamen BR 11 



112 MARTIANI CAPELLAE 

DiSPOSiTio. ita non omnis dispositio habitus, omnis 
368 autem habitus dispositio esse intellegitur. secunda spe- 
cies est earum qualitatum, quas recte passibiles dixerimus, 
ut dulce atque amarum calidum uel frigidum, 
non quod ex his eaedem substantiae aliquid patiantur, sed 
quod sensus nostros aliquid pati coganL cogit enim ali- 
quid pati et tangentem calor et dulcedo gustantem. item 
quae nobis <(ex aiiqua passione naturae inoleuerint, se- 
cundum quas p a 11 i d u s quisque uel r u b e r dicitur, non 
tamen ita ut quis aliqua repentina causa uel pallet uel i 
, rubet. nam ipsae passiones rectius, non qualitates appel- 
lantur, si quidem secundum has non dicimur quales. non 
enim sequitur ut qui pallet sit pallidus, aut qui amat 
amator, aut qui est ebrius ebriosus. illae igitur pas- 
3g9 siones sunt, hae qualilates. tertia species est earum quali- i 
tatum, quae non ex eo quod iam quisque est sed ex eo quod 
esse potest intelleguntur ut dicimus fragile lignum, non 
quod iam fractum sit sed quod frangi possiL nam et 
palaestricum corpus duobus modis dicimus et id quod 
palaestra conpositum est, et id quod natura ita formatum 2 
ut huic arti accommodatum sit,)> quamuis ea non sit inbu- 
tum. illud tamen a palaestra recte dicitur palaestricum 
quod ipsius artis habet effectum, non autem inuenilur 
ipsius quahtatis nomen unde sit denominatum et deriua- 
tum palaestricum illud quod nondum est sed esse potest. 2 
quare cognoscendum est dici quasdam substantias ex qua- 
litatibus, quarum nomina non inueniuntur. namque ut 
bonum dicimus a bonitate, non ita optimum ab optimitate. 
ita ergo palaestricum, quod intellegimus ex eo quod per- 
cipere possit palaestram, non habet certum qualitatis no- a 
men ex quo dictum uidetur, constat tamen a quahtate esse 
370 dictum. quarta species est earum qualitatum, secundum 
quas formas figurasque intellegimus , ut quadrum ro- 
tundum pulchrum deforme et similia. recipit qua- 

let 2 abitus R \\ 5 eadem R (] 7 pati ut R (?) [| 8 in- 
oluerint D \\ 15 hae jD eae B et non b \\ 19 palestrium D \\ 
21 acommodatum B acummodatum D \\ inbutum D inbutus 
B imbutus R 11 24 diriuatum R 11 27 nam R 11 



LIBER IIII 113 

litas iiiagis et minus, nec tamen omnis. nihil enim 
quadrum magis altero quadro quadrum est. magis autem 
aliquid candido candidum dici potest. et quaestio est in 
plerisque utruni magis iustus alter altero dici possit. 

5 plerisque autem subtililer uideiUur adtendisse qui quali- 
tates ipsas non dicunt recipere magis et minus sed ea 
quae ab his denominantur, ut iustitia sit ipsa una quae- 
dam perfecta notio, ut non dici possit ^magis haec iustilia 
quam illa est' dici tamen potest ^magis hic iustus quam 

10 iile est' item dici non potest 'magis haec sanitas quam 
illa est' dici tamen possit *magis hic sanus quam ille est'. 
ex quo fit ut substantia non recipiat magis et minus, 
qualitates quidem per ipsas substantias possint recipere. 
item contrarium qualitas liabet nec tamen omnis. nam 110 

16 sanilali cum sit inbecillitas contraria, nihil est quadro ro- 
tundoue contrarium. uidendum est autem quoniam quic- 
quid contrarium qualitati est qualitas sit necesse est. dul- 
cedo autem qualitas, quaUtas igitur amaritudo et simiUa. 

QVANTITAS bipertita est, quod alia discreta est alia 371 

20 continua. discreta ut numeri et orationis, continva 
ut hneae ac temporis. item alia quantitatis diuisio est 
quod alia situm quendam partium habet, alia non habet. 
nam linea situ quodam partium intellegitur, si quidem dici 
potest quae pars eius quo loco sit, dextramque ac sini- 

25 stram uidetur habere. at uero numerus aut oratio aut 
<^tempus nihii horum habent, quamuis ordinem habere 
possint ut sit in his aliquid primum et secundum et ulti- 
mum et medium , nihil tamen quod in loco intellegatur. 
quantitas omnis caret contrario. quid enim bipedali tri- 372 

30 pedaliue conlrarium? et si quis dixerit contraria esse 
maius et minus, quae uidentur esse uerba quantitatis, 
sciat non esse definitam quantitatem. itaque siquis dicat 
aliquid maius esse, uidetur esse ei contrarium quod minus 
est. si certum quaesiuero ^quo maius est' ? et responderit 
od tripedali, apparet nihil esse contrarium. ipsa sibi 

4 utrumne R \\ alter addidi quamquam omitti poterai \\ 
19 item de quantitate ante quantitas add. BR H 31 maius D 
ma^is B \\ 32 quis om B^D (1 

MAKTIANUS CAPELLA 8 



114 MARTIANI CAPELLAE 

autem quae dicuntur maiora et minora, relatiue dici ma- 
nifestum est. quodlibet enim minori comparatum maius 
est, idemque maiori comparatum)> minus est. si igitur 
maius et minus contraria sunt, cogimur confiteri, quod 
uaide absurdum est, posse alicui rei uno tempore simul eue- 5 
nire contraria. rursus aliud absurdum cogimur intellegere 
unam eandemque rem sibimet esse contrariam. si quidem res 
una diuersis quantitatibus comparata potest eodem tempore 

373 maior et minor esse. quantitas non recipit maius et minus. 
non enim quinque magis quinque sunt quam duo duo,aut item lo 
duo aliis duobus magis duo sunt aut magis cras duo erunt 
quam bodie sunt. est autem proprium quantitatis quod se- 
cundum hanc dicimus p a r et i m p a r, ut qualitatis proprium 
est quod secundum hanc dicimus s i m i I e alque d i s s i m i 1 e , 
quamuis in diuersis rebus utrumque Hceat abusiue usurpari. i5 

374 RELATIVVM est, quod hoc ipsum, quod dicitur, ali- 
cuius est uel ad aliquid quohbet modo referri potest ut 
iilius non sine patre uel matre et seruus non sine domino 

375 potest intellegi neque sine his iUi uicissim. dicuntur au- 
tem relatiua tribus modis: aut alicuius ut filius, aut 20 
alicui ut uicinus, aut ad aliquid ut duplum, quoniam 
duplum ad aliquid simplum est. omnia relatiua his, ad 
quae referuntur, uice mutua respondent. nam quem ad 
modum filius patris filius est, sic pater filii alicuius pater 
fst. et respondent ita ut aliqua isdem casibus respon- 25 
deant, aliqua casus mutent. nam quod de filio dixi, item 
de seruo dicere possumus, quoniam «eruus domini seruus 
est, dominus serui dominus. haec ita sibi respondent 
ut eosdem casus in conuersione custodiant. ita quoque 
duplum ad aliquod simplum est et simplum ad aliquod so 
duplum est, ita maior minore aliquo maior est et minor 
maiore aliquo minor est. manifestum est ergo ista casus 
in conuersione seruare. at uero scientia cum sit relatiua, 



11 idem BR corr. p \\ dualis BR duo aliis b || 16 quid sit 
relatiuum ante relatiuum add.BR \\ 22 ante omnia add. K ^ || 
25 hisdem BR jj 26 quod om. B^R 1| 30 ad aliquod simplum 
est et simplum ad aliquod duplum est h ad simplum est item 
BR 11 32 ista Grotius ita BR 11 



LIBER IIII 115 

alicuius enini rei scibilis scientia est, in conuersione id ad 
quod refertur casum mutat. nam quo modo dicimus 
'scientia scibilis rei est^ non possumus dicere ^scibiiis 
res scientiae est' sed * scibilis rcs scientia scibilis est'. 
r) item sensus rei alicuius sensibilis sensus est, contra sen- 
sibiiis res sensu <^sensibilis est. haec ergo non ut quae 
supra dicta sunt seruatis eisdem casibus sed mutatis con- ^^^q 
uertuntur. quaedam relatiua his, ad quae referuntur, et 376 
in tempore concordant eaque simul esse incipiunt simui 

10 desinunt, ut seruus esse non potest nisi cum esse coeperit 
dominus et cum dominus esse desierit seruus esse desinit, 
et item dominus cum seruum non habuerit dominus dici 
non potest. at uero noscibilis res prior est natura quam 
notio. nam si noscibilia tollas notio non erit, at uero si 

15 notionem tollas potest aliquid esse noscibile , quamuis 
desit ille qui nouit. relatiua possunt habere)> contrarium 377 
sed non omnia. namque inscientiae scientia contraria, 
amicitiae inimicitia, at uero duplo nihil contrarium neque 
maiori uel minori : quae quisquis [ista] contraria putaue- 

20 rit, cogitur confiteri unam eandemque rem uno atque eo- 
dem tempore posse sibi esse contrariam. si quidem maior 
minori comparatus maior est idemque maiori comparatus 
minor est uno atque eodem tempore, quod contrariis eue- 
nire nullo modo potest. nam quo tempore homo stultus, 

25 non eodem tempore sapiens esse polest, neque quo tem- 
pore albus est, eodem tempore niger esse potest: quod 
quia euenire non posse in maiore et minore ostendimus, 
fateamur necesse est maius et minus non esse contrarium. 
item duplum simplo non esse contrarium;, quoniam hoc 

K) idem duplum potest esse ad ahquid simplum. non igitur 

«nia relatiua possunt habere contrarium. item maius 
ninus quaedam recipiunt, quaedam non. nam magis 
amicus illo est, hoc magis duplum illo duplo esse non 
potest propterea, quia si duplum est, ita duplum est, ut plus 

2 quo modo br quod BR jj 6 res ovi. B H sensus BR 
lisdem B || 10 pro cum his co B 1| 15 notiones B 
19 quis R 1] ista deleui |J 21 contrariam p contraria BR 

Iposset B^R 1] 29 item scriipsi ita BR \\ 
8* 



116 MARTIANI CAPELLAE 

aliquid minusue si fuerit non sit duplum. quaeritur utrum 
378 aiiqua substantia dici possit relatiue. sed de prima sub- 
stantia dicinon posserelatiuenulla quaestio est. non enim 
Cicero alicuius dici potest aut ad aliquid referri. item 
equus: nam quis equus ut Rhoebus non aiicuius est hoc 5 
ipso quod Rhoebus est sed quod iumentum est alicuius 
ii5 6? iumentum est. non ergo prima substantia relatiue dici 
potest neque pars eius quaeiibet, quae sine dubio et ipsa 
prima substantia est. nam quem ad modum Cicero prima 
substantia est, ita manus eius. manus uero non eius sed lo 
specialiter manus ita ut secunda substantia relatiue dici 
non potest. non enim sua conuersione respondent, ut si 
dicamus ^manus Ciceronis', non Cicero manu Cicero est, 
neque ipsa manus ob hoc manus, quia Ciceronis est, sed 
quia ita adfecta est, manus dicitur, non quod alicuius sit. i5 
non ergo ut diximus prima substantia neque partes eius 
relatiue dici possunt. quaeritur ergo de partibus secundae 
substantiae. nam de ipsa substantia nulla quaestio est. 
non enim homo alicuius homo sed manus specialiter ali- 
cuius hominis manus est, et ut mutua conuersione respon- 20 
deat, aiicuius manuati manus est, ut possimus ita conuer- 
tere, quia et <(manuatum aliquid manu manuatum est. 
item ungula non primae substantiae ungula sed ahcuius 
ungulati, quia et ungulatum ahquid ungula ungulatum, ut 
mutuam possit habere conuersionem , quod relatiuis esse 25 
diximus proprium. si ergo maneat illa relatiuorum defi- 
nitio, ut relatiuum sit quicquid alicuius dici potest, difficile 
resistimus dici partes secundarum substantiarum relatiue. 
si uero illa definitio mutata sit, ut relatiua sint ea, quae ad 
aliquid referuntur excepto eo quod in aliquo sunt, nulla 30 
incidit in hanc definitionem substantia. quem ad modum 
seruitus excepto eo quod in eodem seruo est id est in 
aliquo homine refertur ad dominum. at uero penna ita 



5 nam Monacens. 6 iam BR \\ hroebus /2 1| 6 rhebus R [] 
9 est add. p \\ 13 manu B manui R manus br \\ 16 dici- 
mus B II parte B \\ 20 est om. B \\ 24 est ante ut add. D \\ 
25 relatiuus D \\ 27 dificile D \\ 29 sit scripsi ita BD (] 30 ex- 
coepto B II 32 eo om. D \\ 33 et 117, 1 pinna B^ (| 



LIBER IIII 117 

pennati alicuius penna est ut ex->cepto eo quod in aliquo 
pennato est ad nihil referri possit. sane admonendi sumus 379 
ne nos pudeat uerba noua facere pro necessitate conuer- 
sionis. nani si mutua conuersio non respondet, non rela- 

5 tiue enuntiamus. hoc modo: cum dico pennam uolens 
eam ostendere relatiuam, non me pudeat pennatum ali- 
quid propter conuersionem dicere. est enim pennatum i/^ G' 
ita usitatum ut aures non oftendat. si de pede agatur, 
non pudeat simili deriuatione fingere notum conuersioni 

10 uerbum. item scire oportet eum, qui relatiuum aliquid 
ad quid referatur ignorat, nec omnino utrum ad aliquid 
referri possit id quod dicit scire posse. hoc modo: cum 
dicimus Mioc duplum est' nosti simplum eius, id est ad 
quod duplum sit, aut si illud ignoras, nec omnino utrum 

15 duplum sit scire potes. 

FACERE et PATi possunt haberc contrarium ut cale- 380 
facere refrigerare et calefieri refrigerari. habent etiam 
raagis et minus ut magis et minus urere et magis et 
minus uri. 

20 siTVS omnis denominatiue dicitur ut sedere ab ses- 381 

sione, stare ab statione. et quamuis non numquam no- 
mina deficiant, ex quibus situs denominantur ratio tamen 
non deficit. 

De illis tribus quae restant supra dicta exempla suf- 382 

26 ficiunt. QVANDO euim dicimus ut heri cras, VBi ut 
Romae Athenis, habitvm ut calciatum armatum. 
quid horum recipiat magis et minus cum in sermone in- 
ciderit facile apparet. 

Istae sunt decem praedicationes, ex quibus aliquid 383 

80 necessario singillatim enuntiamus. nam quicquid omnino 
dixerimus quod aliquid significet, nondum tamen intellegi 

.. possit an uerum an falsum sit, unum est de his decem 

^^B 1 pinnati B^ j] 2 pinnato B^R |1 ammonendi BR \\ 3 noua 
^Krba R |] pro h ut BR 11 5 nuntiamus B^R 1] pinnam B^R 11 
^^met 7 pinnatum B^R |[ 9 diriuatione B || 15 potest R || 
16 quid facere quid pati ante facere add. BR \\ 18 et /> ut 
BR [1 20 Sih BR ab \\ 25 eri B ]\ 26 habitum R \\ calcea- 
tum J?' 11 27 sermonem b 11 



I 



118 MARTIANI CAPELLAE 

exceptis dumtaxat illis uerborum quodam modo articulis. 
sunt enim pleraque a grammaticis in orationis partibus 
enuntiata, quae oninino per se nihil ualent aut aliquid 
significant plenum, nisi cum fuerint uerbis adiuncta ut 
115 G coniunctiones praepositiones et quicquid tale illi docent. 5 

384 Restat ut de oppositis dicamus. sunt autem oppo- 
SITA quae sibi ueluti ex aduerso uidentur obsistere ut 
CONTRARIA. nec tamen omnia quae opponuntur sibi, 
contraria <^sunt, sed omnia contraria opposita sunt. oppo- 
nuntur autem sibi ita ut aut relatiue opponantur ut ma- lo 
gnum paruo et dimidium duplo , aut ut contraria ut stul- 
titia sapientiae , aut babitus orbationi ut cernentia caeci- 
tati, aut aientia negationi ut 'Cicero disputat' ^Cicero non 
disputat'. haec autem inter se non nihil differunt. nam 
RELATIVVM RELATivo ita opponitur, ut hoc ipsum quod i5 
opponitur eius sitcuiopponitur, aut ad id quocumque modo 
referatur. mm dimidium opponitur duplo et eiusdem dupli 
dimidium est. ita ergo ilU opponilur ut eius sit, cui op- 
ponitur. et paruum opponitur magno, ut eius sit ita, ut 
ipsum paruum ad hoc magnum cui opponitur paruum sit. 20 

385 CONTRARIA uero ita)> sibi opponuntur ut non eorum sint 
quibus opponuntur, sed tamen ad ea quocumque modo 
referantur, si quidem stultitia sapientiae ita conlraria est, 
ut non eiusdem sapientiae*3tultitia sit sed ut ad iiiam sit 
stultitia. sciendum tamen est quaedam contraria medium 25 
habere , quaedam non habere. namque sunl talia, ut in 
ea re in qua esse possunt, alterutra uice necessario insint 
et medio careant, ut sanitas et inbecillitas. haec duo con- 
traria natura insunt corporibus animalium atque ita uice 
alterutra necessario insunt ut diximus, ut in quo animalis 30 
corpore sanitas non est, necessario inbecillitas sit, et in 
quo inbecillitas non est, necessario [ut] sanitas sit. at uero 



10 relatiuo B relatiua bD [] oponantur D \\ 11 aut con- 
trarium B \\ 13 agentia BD \\ 17 referantur D \\ 18 cui op- 
ponitur add. j!> [| 22 ante ad ea add. sed tamen b aut R \\ 
24 sed ut p ut BR aut 6 jl 26 talia ut scripsi alia ut BR alia 
quae ita ut p \\ 27 necessarium RB^ \\ 31 inbecillitas est 
B^R [1 32 inbicillitas R \\ ut om. p \\ 



LIBER mi 119 

candidum et nigrum cum sint contraria et naturaliter in 
corporibus inueniantur, propterea niedio non carent, quia 
non necesse est corpus aliquod candidum esse aut nigrum. 
potest enim ita deesse candidum, nt non insit nigrum at- 

5 que hoc modo ex alia parte. ergo color aliquis meiMus 116 
inueniri potest ut luteus uel uiridis. habitvs et okbatio 386 
ita sibi opponuntur ut in ea re, cui euenire possunt, alte- 
rum eorum necessario insit ex illo dumtaxat tempore, 
((uo ea natura esse permittit. ut dentatum eum dicimus, 

10 qui dentes habet, edentulum uero non illum dicimus, qui 
dentes non habet, sed cui natura inest ut habeat ex illo 
tempore, quo nalura permittit ut habeat. nam neque la- 
pidem recte dicimus edentulum, qui numquam dentes 
habet, neque infantem. quamuis enim ahquando habere 

15 possit, nondum tamen illo tempore ut habeat natura per- 
mittit. hoc ergo tertium genus oppositorum differt a 
primo relatiuorum eo, quod cernentia ita opponitur caeci- 
tati, ut eiusdem caecitatis non sit aut ad eam quodam modo 
referatur. a secundo genere, id est contrariorum, illud dif- 

20 fert ab his dumtaxat contrariis quae habent medium, quod 
cernentia et caecitas intelleguntur erga oculos, ut alterum 
eorum necessario insit. hoc ergo differunt ab his con- 
trariis quae liabent medium, quia illorum alterum non 
necessario inest substantiae, liorum aulem [medium] ne- 

25 nessario. ab his uero contrariis, quae medio carent, haec 
ipsa opposita differunt, quod illa, rei cui natura insunt, 
omni tempore <(alterutra uice accidant necesse est, ut cor- 
pori animalis sanitas et inbecillitas. nam alterum eorum 
semper est in corpore animalis, haec autem possunt ah- 

80 quo tempore ei rei, cui natura inesse possunt, utraque 
deesse aliquando ut infans, dum nondum tempus est, quo 
dentes habere possit, neque dentalus neque edentulus di- 
citur, et oculi aiicuius animantis nondum adueniente tem- 



11 et anie ex add. Grotius [] 14 enim om. BR^ \\ 20 post 
quae add. N r H 22 ergo om. R \\ 24 medium post autem add. 
R^ om. BD deleuit Koppius \\ 26 ista B (J 27 aceedant B \\ 
28 nam om. B |1 31 dum nondum tempus est B dum non est 
tempus D [[ 



120 MARTIANI CAPELLAE 

pore, quo uidere possint, neque caeci neque uidentes di- 
cuntur et tamen medium non habent. igitur contrario- 
rum, quae medio carent, duae species sunt id est eorum, 
quae alterutra uice accidunt rei in qua esse possunt nullo 
medio intercedente ut sanitas et inbecillitas, et eorum quae 5 
//7 6=simul deesse possunt substantiae, in qua simul esse non 
possunt, et tamen cum simul desunt nihii medium inter- 
cedit ut cernentia et caecitas uel habitus et orbitas den- 
387 tium. quartum genus oppositorum est)> aientia et NE- 
GANTIA ut 'Cicero disputat' 'Cicero non disputat'. haec lo 
a superioribus differunt quod illa singillatim dici possunt, 
haec non nisi conexe dicuntur. a relatiuis hoc differunt 
quod illa etiam relatiue dicuntur, haec autem non relatiue. 
non enim disputans ad non disputantem refertur. 
a contrariis hoc differunt quod illa si conexe dicantur tam i5 
diu aut uera aut falsa sunt, quam diu est illud in quo in- 
esse possunt, cum autem hoc esse destiterit neque uera 
neque falsa sunt ut ^aut stultus est ille aut sapiens est' 
ille quam diu uiuit horum alterum uerum est, cum ipse 
esse destiterit, utraque falsa sunt, quia ille, qui non est, 20 
neque stultus neque sapiens esse potest. at uero ^Cicero 
disputat' et 'Cicero non disputat' ita sibi opponuntur 
ut et dum uiuit Cicero alterum eorum necessario sit, et 
ipso mortuo falsum est quidem quod disputat, uerum 
ramen est quod non disputat. hoc modo discernuntur 25 
haec et ab habitu atque orbatione. nam qui non est, neque 
caecus est neque uidens. nec sane moueare quod uide- 
mur iam de proloquiis aliquid dixisse, de quibus postea 
dicendum est. hoc namque factum est occasione oppo- 
sitorum. 3o 



1 possent -0 tl 2 aliquid post tamen add. i) [] 7 et tamen 
— 8 dentium om. B^ H 9 contrariorum B oppositorum D 
4 rei cui inesse /> i| 6 substantia D [[ non simul esse D 
7 intercidit 6 [[ 9 est oppositorum B [| 10 Cicero non dispu- 
tat om. B^R || 12 haec nixi conexe li || 13 etiam illa BR 
corr. p \\ (13 quod etiam — 14 refertur om. B^) \\ quod etiam 
illa duo a contrariis hoc diflferunt quod illa si conexe dican- 
tur R \\ n distiterit R \\ 19 ille ante quam diu add. B^R^ \\ 
20 distiterit R 11 



LIBER IIII 121 

Nomen est quod aliquam rem significat et per casus 388 
llecti potest. uerbum est quod aliquid significat et \)ev nsG 
tempora flecti potest. ut Cicero nomen, disputat uerbum. 
liaec a se in uicem separata non nihil quidem significare, 
5 uerum tamen uel falsum dici non possunt. cum autem 
fuerint coniuncta, iam possunt et adfirmari el negari, ut 
'Cicero disputat' iam dici potest *Cicero non disputat'. 
[esse autem debet ***:r+ nominatiuus casus nominis et 
tertia uerbi persona.] prima persona significat aliquid 

10 quod iam affirmari et negari possit et in hominem tan- 
tum cadit. in ea autem intellegitur nomen etiam si 
non dicatur, ut disputo [totum] plenum est, etiam si non 
dicas ego. item secunda persona et ipsa iam ueritati 
aut falsitati obnoxia est sed etiam ipsa in hominem cadit, 

15 et ei nec recte dicimus disputas, qui nec audire nec in- 
tellegere quod dicitur potest. ergo et hoc cum dicatur 
sine nomine, tamen ibi nomen intellegitur. aliter figurate 
utimur siue prima siue secunda persona ut aut loquentem 
eum inducas qui loqui non potest, aut ad eum conuerta- 

20 mus orationem, qui neque audire neque intellegere potest. 
tertia uero persona non hominis tantum est sed aliarum 389 
etiam <(rerum, et simul ac dicta fuerit non continuo intel- 
legitur, nisi forte de deo dicatur aliquid, quod de eo solo 
potest inteilegi, ut cum dicimus pluit: iam potest esse 

25 uerum aut falsum , ctim non addamus nomen : notum est 
enim qui pluat. cum uero dicimus disputat, cum aliquid 
iam significet, non tamen uerum aut falsum dici potest, 
si nomen non addetur. et quamuis de homine hoc tan- 
lum possit intellegi, quia non de uno dici potest, necessa- 

30 rio subdendum est nomen. et resistit cum dicimus, 
tertia uerbi) persona est et exigit nomen non hominis 



1 de nomine quid sit anie nomen add. BR \\ 2 ante uer- 
bum add. k quid uerbum B quid uerbum /i 1] 4 a se scripsi ab 
BR Ij 6 fuerit /? 1] 8 excidisse uidetur proloquium; sed totam 
sententiam ex p. 122, 6 perperam repetitam deleui \\ 9 prima 
persona om. B^R^ |) 10 affirmari et om. B^R \\ possit b non 
sit BR non possit r |I 11 autem om. B [| 12 totum ante plenum 
add. R om. B [] 22 simul ut 6 || 23 deo Leidenses Oudendorpii (ad 
^ mL metam. p. 311) eo BD [1 26 enim om. B^D [J 31 et addidi \\ 



^^^ul. metam. 



122 MARTIANI CAPELLAE 

lantum sed cuiuslibet> quod resistere potest. prima igitur 
et secunda persona et de homine tantum possunt intellegi 
119 G et solae dictae possunt aut uerae aut falsae dici, quia cum 
his etiam nomina intelleguntur. terlia uero et non omnis 
sola dici potest et non de solo homine intellegitur. quod 5 
ergo fuerit ex nominatiuo casu nominis et tertia uerbi 

390 persona coniunctum, proloqvivm dicitur, ita ut iam ne- 
cessario aut uerum sit aut falsum aut dubium. namque 
^homo animalest' omnesiudicamusuerumesseefomneani' 
mal homo est' omnes iudicamus falsum. dubium est 4IIe ic 
disputat' quamuis necessario aut disputet aut non disputet, 
nobis tamen dubium est. alterum [nihil] horum neces- 
sarium esse intellegimus , sed quid uerum sit nescimus. 
ubi uero illa uerba sunt, quae inpersonalia dicuntur, non 
ex nominatiuo casu impletur sententia sed ahos casus re- is 
cipit ut disputatur cum dicitur, plena sententia est si 
ablatiuum adiungas hoc est a Cicerone. et paenitet 
cum dicilur, plena sententia est, si accusatiuum adiungas 

391 id est Ciceronem. [et multa sunt alia.] illud tamen 
constat personalia uerba non implere sententiam nisi cu7n 2( 
nominatiuo casu et tertia uerbi persona. sunt etiam sen- 
tentiae quae quamuis constent ex nomine et uerbo adfir- 
mari tamen aut negari non possunt. quae non prolo- 
QVIA sed ELOQVIA dici non nullis placuiL ut est modus 
imperatiuus. cum dicimus curre, iam plena sententia 2£ 
est. nam nec solum inteUegi sed etiam fieri potest quod 
dicis. negari tamen non potest. non enim hoc negat qui 
dixerit noli currere. hoc enim non est aduersum ei 
quod dictum est curre, ut hoc sit uerum illud falsum. 
[ut possit nasci quaestio.] nam de aientia et negatione sc 
quaestio sine dubio nascitur ut ille currit et iUe non 
currit: quaestio est utrum currat. curre autem et 



2 possunt b potest^/? |[ 4 etsi non omnis h [| 10 post falsum 
add. esse r [] dubium est om, R \\ 12 nihil deleui; eadem de causa 
ante nihil add. non b [] 13 uerum scripsi horum BR ][ 17 penitet 
BR \\ 18 et — alia deleui \\ 20 cum add. p \\ 25 discimus R \\ 
29 ad curre add. aiax R^ . \\ currere R [[ 30 ut — quaestio 
deleui j] 31 et om. R ]] 32 post currat add. an uon R"^ \\ 



LIBER IIII 123 

noli currere non facit quaeslionem utrum curral. 
nulla quidem quaestio hic potest intellegi utrum currere 
(iebeat. hoc enim ex aientia et negatione natum est ut 
currere debet et currere non debet. lioc facit 
5 et optatiuus modus. cum enim plena sit sententia cum noO 
dicamus utinam scribam, utinam non scribam, 
non potest hinc nasci quaestio utrum scribat. sed plera- 392 
que talia sunt : haec ad exemplum sufficiant. quod ergo 
fuerit iunctum ex nomine et uerbo, si plenum nomen et 

10 plenum ^uerbum sit , necessario facit sententiam sed non 
necessario facit proioquium. si enim est [quod iam est], 
adfirmari et negari potest. et supra diximus , multa dici 
plena sententia, quae tamen adfirmari et negari non pos- 
sunt. pleniim igitur proloquium est ^ omnis homo animal 

15 est' et quamuis natura illud exigat ut primo nomen et 
postea uerbum dicatur, ut dictum est, non desinit uerum 
esse proloquium etiam si dicas ^est animal omnis homo'. 
Quicquid accesserit huic sententiae cui parti accedat 
dihgenter uidendum est. nam sunt proloquii partes duae. 393 

20 quae in nomine una : svbiectiva dicitur,^ quae in uerbo 
DECLARATIVA. subicitur enim quid sit et declaratur quid de 
iilo possit intellegi. cum ergo dicimus Cicerodisputat, si 
accedat huic sententiae inTusculano, declaratiue acces- 
sit, si accedat R o m a n u s, subiectiue. item si accedat p r u - 

25denter et copiose, declaratiue. item si dicitur cum 
Catone, declaratiue accessit. quicquid igitur nomina- 
liuo casui accedit, subiectiue accedit. quicquid declaratiue 
accedit, uariis casibus et modis accedit. nam subiectiue 
non possunt alii casus accedere , declaratiue non nisi alii 

30 excepto nominatiuo. iliud tamen sciendum posse fieri ut 394 
uerbum sit in subiectiua , nomen in declaratiua , sed ita 



2 curre /{ || 3 utrum currcre debeat r |1 5 et add. Vulc. 1| 
6 utinam scribam om. B^W [] 11 quod iam est ab interpolatore 
additum est, qui non intellegebat ad si enim est audiendum esse 
proloquium [| 13 adfirmari et negari non possunt b affirmari 
non possunt et negari non possunt D adfirmari possit et negari 
possit B II 21 declinatiua /{ |1 25 item si dicitur — declara- 
tiue om. R \\ 26 accessit B cessit R |1 29 alii scripsi uarii 
BR 11 30 est ante posse add. R \\ 31 declinatiua R || 



i 



124 MARTIANI CAPELLAE 

iierbum in subiectiua ut aliquod pronomen secum uice 
/2^^nominis teneat. ita eliam nomen est in declaratiua ut 
teneat secum aliquod uerbum, ex quo eius uicem impleat. 
ueiut si dicamus ^qui disputat Cicero est' qui disputat 
subiectiua est, Cicero est declaratiua, sed illam subie- 5 

395 ctiuam pronomen facit, hanc declaratiuam uerbum. in 
hac igitur parte illud dicimus quem ad modum iuncta 
sunt nec tamen possunt plenam facere sententiam. et si 
faciunt, quem ad modum falsitati et ueritati non sint ob- 
noxiae sententiae, quamuis sint plenae, et quem ad modum lo 
ad id perueniatur ut iam non solum plena sententia sit 
sed etiam necessario uera aut falsa. 

396 Tertia pars sequitur, in qua dicendum iam est de ipsis 
proloquiis, ad quorum intellectum in superiori parte per- 
uenimus. proloqvia igitur differentias habent binas, i5 
in quantitate et qualitate. qvantitatis differentia est 
quod aUa sunt uniuersalia aha particularia alia indefinita. 
VNIVERSALE est ut 'omuis homo animal est'. parti- 
CVLARE ut ^quidam homo ambulat'. indefinitvm 
ut 'homo ambulat'. quod igitur indefinite dicimus, ne- 20 
cessario particulariter accipimus, non necessario uniuer- 
saliter. et quoniam id potissimum enumerandum quod 
securum habet intellectum, indefinitum pro particulari 
accipitur. erunt ergo duae differentiae in qUantitate, 
quod aliud est uniuersale proloquium , aliud particulare. 25 
in qualitate item duae, quarum dedicativa altera, altera 
ABDICATIVA. dedicatiuum est ^omnis ^^uoluptas bonum', 

^abdicatiuum ut ^omnis uoluptas non bonum'. 

397 Vniuersale igitur dedicatiuum non necessario sequi- 
tur conuersio. non enim ^ si omnis homo animal est, so 
omne animal homo est'. uniuersale autem abdicatiuum 



5 cicero est b cicero BR \\ 7 digcimus h ^ 1 et 9 et 10 
quemammodum i? || 8 possint B \\ 13 ante tertia add. quod est 
proloquium BR \\ 19 ambulat b animal est BR fl 22 quae 
quoniam B quae quoniam R et quoniam b \\ 26 qualia B 
quia b quarum alia R \\ altera abdicatiua BR alia abdica- 
tiua r [] 29 quemad (a B) modum conuertantur ante uniuersale 
add. BD |I 



LIBER IIII 125 

necessario sequitur conuersio. ^si enini omnis uoluplas 
bonum non est, omne bonum non est uoluptas' et 'si 
omnis homo non est animal mutum, omne animal mutum 
non est homo'. particulare^ aulem dedicatiuum habet 

5 necessario conuersionem. nam ^si quidam homo animal 
est, quoddam animal homo est'. particuiare uero abdi- 
catiuum non habet necessariam conuersionem. 'non' 
enim *si quoddam animal non est rationale, quoddam ra- 
tionale non est animai'. uniuersalis ergo dedicatiua et 

10 particularis abdicatiua non necessario recurrunt. uniuer- 
salis autem abdicatiua et particularis dedicatiua necessario 
conuertuntur, ita tamen ut facta conuersione in declara- 
tiua particuia negatio maneat. nam utique conuersio ita 
fit ut quae particula fuit declaratiua, eadem subiectiua sit. 

15 ergo cum dico ^omnis uoluptas bonum non est' omnis 
uoluptas subiectiua, non cst bonum deciaratiua. si 
conuertam 'omne bonum uoluptas non est' facta est qui- 
dem subiectiua quae fuit declaratiua, negatio tamen hanc 
particulam tenet, quae facta est declaratiua. et si uelini 

20 sic dicere 'nulla noluptas bonum est' conuertendum est 
sic *nullum bonum uoIuJ)tas est'. sed propter duo pro- 398 
loquia, quae diximus non necessario conuerti, debemus 
intendere omnia quae proloquiis attribuuntur, per quae 
recte aut non recte proponi possunt, ut uerum aut falsum 

25 possint ostendere. haec autem quinque sunt iam supe- 
rius demonstrata: genus species differentia accidens et 
propriuni. ex his duo faciunt illa proloquia recurrere, 
alia tria nullo modo. namque 'ut omnis homo animal est 123 G 
rationale mortale, ita omne animal rationale mortale homo 

80 est' ct *quem ad modum omnis homo risibilis est, ita omne 

K' iibile homo est'. rursum in particulari abdicatiua ui- 
ndum est quid sit proprium non esse. ut enim pro- 
ium est hominis esse risibile, ita proprium est risi- 
le non esse praeter hominem. ergo si particulare 
4 deindicatiuum Z? |1 6 homo animal 7? 1| 8 rationalera 
R 11 9 et om. B 1| 23 attribuntur B^R H 27 ex hiis duo add. b 
ex his duo sunt quae add. /?♦" Ij decurrere B \\ 30 quemam- 
modum BR \\ risibile B^R \\ 33 homines B^R 



i 



126 MAKTIANI CAPELLAE 

abdicatiuum proponamus sic ^quiddam risibile non est 
praeter hominem' recurrit sine dubio ^quiddam praeter 
hominem non esse risibile'. item ^quiddam inanimum 
inrationale inmortale non est homo, quidam homo non est 

399 inanimum irrationale inmortale'. item sunt ahae con- 5 
uersiones, quae faciunt easdem proloquiorum particuias 
indefmitas etiam negatione scilicet de loco migrante. nam 
particulae indefinitae fiunt hoc modo homo, non homo; 
animal, non animal; et ideo indefinitum est, quia ne- 
gas tantum lioc esse, non dicis quid sit. cum ergo dico lo 
^omnis homo animal est' si uelim recte conuertere, <ad- 
hibeo negationes , ut tiant particulae indefinitae. si enim 
uerum ^omnis homo animal est' et uerum est ^omne non 
animal non homo'. hac conuersione usus est in rhetori- 
cis Cicero ' deinde si constitutio et ipsa et pars constitu- i5 
tionis eius quaelibet intentionis depulsio est, quae inten- 
tionis depulsio non est, ea nec constitutio est nec pars 

400 constitutionis'- item particularis abdicatiua potest hoc 
modo conuerti ^si enim quoddam animal homo non est, 
quoddam non homo animal est')> et in hac conuersione 20 
obseruandum est, quod ubi non est negatio cum directo 
proponimus, ibi fit dum conuertimus. hanc uicissim con- 
uersionem recipiunt duo proloquia, quae iliam primam 
non necessario recipiebant. solum uniuersale abdicatiuum 
non illam aliam recipit. uocetur ergo docendi causa illa 25 
prima conuersio, haec secuhda. haec autem proloquia 

-, quem ad modum inter se adfecta sint hoc modo manife- 
4QJ stius apparebit. quattuor lineis quadrata formula expri- 
matur. inprimo angulo superioris lineae scribatur uni- 
uersalis dedicatiua et in aUo eiusdem angulo uni-3o 
uersalis abdicatiua, item infra ad primum angulum 
inferioris lineae particularis dedicatiua, ad angu- 



4 quiddam b || 13 ante uerum b post uerum D add. est [] 
14 rethoricis D (de inu. 1, 10) \\ 15 constitutionis ex Cice- 
rone add. Koppius \\ 17 ea — est om. i) [J 21 quod om. B^R \\ 
derecte R ^ 22 si dum BR ibi sit dum b ibi fit si dum r || 
24 necessario om. B^R jj 25 aliam om. B || docendi Vulc. di- 
cendi BR j| 30 imiuersalis om. BR^ \ 



LIBER IIII 127 

liim reliquuiii particularis abdicatiua, deinde du- 
cantur angulares lineae ab uniuersali dedicatiua ad parti- 
cularem abdicatiuam et ab uniuersaii abdicatiua ad par- 
ticularem dedicatiuam. duae igitur superiores simul cou- 
5 lirmari non possunt, simul negari possunt. nam non po- 
test simul uerum esse ^omnis uoluptas bonum est' et 402 
'omnis uoluptas non est bonum'. possunt autem simul 125G 
esse *non omnis uoiuptas bonum est' *non omnis uolu- 
ptas non est bonum'. duae uero inferiores uicissim simul 

10 negari non possunt, simul confirmari possunt. nam uti- 
que non potest simul negari ^quaedam uoluptas bonum' et 
'non quaedam uoluptas non bonum' esse. at uero potest 
et ^quaedam uoluptas bonum' esse et ^quaedem uoluptas 
bonum non' esse. angulares autem neque simul adfirmari 

15 neque simul negari possunt. nam si uerum est ' omnis 
uoluptas bonum est' falsum est ^quaedam uoluptas 
non est bonum'. item si falsum est ^omnis uoluptas 
non est bonum' uerum est ^quaedam uoluptas est bonum'. 
hoc item contingit, si prius particularem uicissim nomines, 

20 nam si uerum est 'quaedam uoluptas non est bonum' 
falsum est ^omnis uoluptas bonum est'. item si uerum 
est 'quaedam uoluptas bonum est' falsum est ^omnis uo- 
luptas non est bonum'. item uniuersalis dedicatiua con- 403 
firmata particularem suam necessario confirmat , negata 

55 non necessario eam negat. nam si uerum est ^ omnis uo- 
luptas bonum est' necessario uerum est 'quaedam uolu- 



4 Kopphis formulam ex p repetiit: nihil tale in BR inuenitur : 
in D formula est sed simplicior quam Koppii [| 6 et om. BR^ I| 
10 ante iitique perperam non toleraiiit Koppius, quod codd. non 
agnoscunt |) 11 ante quaedam add. siraul non Bli simul negari 
non b (negari etiam add. W^ ) \\ post bonum add. est b \\ post 
et om. non B^R \\ 12 post uoluptas om. non B^R^ [1 esse BR 
est br \\ post potest add. simul affirmari bR"* \\ 17 falsum B 
uerum b [| 18 uerum B falsum b \\ bonum est b non est bo- 
num B 1] 20 nam b item BR \\ 20—23 omnis uoluptas non est 
bonum, uerum est, falsum est quaedam uoluptas bonum est. 
et si falsum est omnis uoluptas non est bonum, uerum est 
quaedam uoluptas bonum est RB, quod in textu exhibui prae- 
bent bD 1! 




128 MARTIANI CAPELLAE 

ptas bonum est'. at uero si superiorem negemus hoc 
modo ^non omnis uoluptas bonum est' potest fieri ut 
^quaedam uoluptas bonum' sit. particularis item dedica- 
tiua confirmata non necessario uniuersalem suam confir- 
mat, negata <(necessario illam negat. nam si uerum est 5 
*quaedam uoluptas bonum est' non sequitur ut ^omnis 
etiam uoluptas bonum' sit. si uero ^quaedam uoluptas 
bonum non est', falsum est *omnis uoluptas bonum est'. 
in duabus reiiquis hoc obseruabis 

404 Plenam sententiam cum proposuerimus aliquid ex lo 
126 G ea uolentes efficere, cum concessa fuerit svmptvm dicitur. 

huic etiam uni sententiae aUa certa ratione debet innecti 
et utique propter id , quod inferre uolumus , concedenda> 

405 et haec cum concessa fuerit, svmptvm dicitur. ex duobus 
sumptis ratione sibimet nexis conficilur illatio. quae i5 
illatio sumptum propterea dici non potest, quia non ex- 
pectas ut hoc etiam tibi aduersarius concedat sed eo in- 
uito sequitur, si modo ratione seruata fuerit iilatum. et 
ut hoc pianum fiat exemplo, putemus quaestionem esse 
utrum uoluptas utilis sit. si proponamus ita * omnis uo- -'o 
luptas bonum est' plena quidem sententia est: sumptum 
efficitur, si hoc aduersarius concedat. quo concesso ad- 
iungenda est alia sententia 'omne autem bonum utile est'. 

si hoc etiam concesserit, efficitur sumptum. ex quibus 
duobus sumptis etiam inuito eo sequitur 'omnis igitur uo- 25 
luptas utilis est'. 

406 Hoc totum, quod constat ex duobus sumptis et illa- 
tione, RATiociNATio a nobis, a Graecis cuXXoTiCjuoc 
appeliatur. est ergo ratiocinatio ex duobus pluribusue 
concessis ad id quod non conceditur necessaria peruentio. 3o 
possunt ergo plura esse sumpta sed minus [a] duobus esse 
non possunt. et enim est integra ratiocinatio, si ad illud 
quod uoiumus ostendere, utiiem esse uoluptatem, tribus 
etiam sumptis peruenire uelimus ut ^ omnis uoluptas se- 



9 excidisse non nulla perspexit Koppius [] 10 quid sum- 
ptum et quid illatio BD add. ante plenam Ij 12 rationationeZ) || 
14 post duobus add. igitur b \\ 15 pallatio quod R \\ 18 si 
moderatione R \\ 28 syllogismus RB || 31 a del. Grotius [j 



LlBEii ilil 129 

ciindum naturam est, omne quod secundum naturam cst 
bonum est, omne bonum utile est, omnis igitur uoluptas 
utilis est'. ex hoc apparet plura eliam licere addere si 
oportuerit. non numquam etiam concludimus inferentes 407 
5 non quidem id quod conficitur, sed quod ex eo ipso, 
quod inferre debemus, necessario conficitur boc modo 
^omnis uirtus bonum est, omne bonum utile est, omnis 
igitur uirtus non nocet'. inferendum erat ^ omnis igitur 
uirtus utilis': ex eo necessario sequitur non nocere, /276^ 
10 quod enim utile est numquam nocet. boc a Graecis 
cu)Li7Tepac|ua dicitur, a nobis dici potest confinis CON- 

CLVSIO. 

Ratiocinatio igitur siue propriam et suam siue con- 
finem habens conclusionem diuiditur in duo genera: prae- 

15 dicatiuum et condicionalem syllogismmn. 

PRAEDiCATivvs est iu quo sumpta ita sibi innexa 408 
sunt, utaUquo extrinsecus addito suppleantur, ut hoc quod 
supra dictum est ^omnis uoluptas bonum est, omne bonum 
utile est'. uidemus itaque non totum quod supra positum 

20 est dictum, sedunam inde partem sumptam declaratiuam, 
(luae secundo proloquio facta est subiectiua. quod pro- 
loquium secundum ut impleret sententiam, aliquid petiuit 
extrinsecus <(id est utile est. huius illatio conficitur ex 
eo, quod accessit et ex eo, quod non est repetitum id est 

25 'omnis igiiur uoluptas utilis est'. huius generis tres for- 
mae sunt. prima est in qua declaratiua particula supe- 
rioris sumpti sequentis efficitur subiectiua, aut subiectiua 
superioris declaratiua sequentis. declaratiua superioris 
fit subiectiua sequentis ut in superiori proposito exemplo. 

30 subiectiua superioris fit declaratiua sequentis si hoc modo 
uelis conuertere ^omne bonum ulile est, omnis uoluptas 
bonum est, omnis igitur uoluptas utilis est'.> secunda 
forma est, in qua declaratiua superioris sumpti eadem est 

9 est post utilis add, r \\ 11 symplerosma RB^ f] 15 con- 
ditionalem R {] syllogismum add. Monac. 3 et 6 \\ 16 quid 
sit praedicatiuus syllogismus (silogismus B) ante praedica- 
^tiuus add. BR \\ nexa /i [] 19 itaquenonp utique nec BR [| 
^Btl in post quae add. b \\ 25 utile B^ jj 32 utile BW {] 

I^V^ MARTIANUS CAPELLA 9 



nsG 

409 



130 MARTIANI CAPELLAE 

etiam declaratiua sequentis ut ^omnis uirtus bonum est 
et omnis uoluptas non est bonum, omnis igitur uoluptas 
non est uirtus'. tertia forma est in qua subiectiua supe- 
rioris sumpti eadem est etiam subiectiua sequentis ut 
^quoddam bonum uoluptas est, omne bonum utile est, 5 
quoddam igitur utile est uoluptas'. in prima forma et 
uniuersaliter et particulariter et dedicatiue et abdicatiue 
concludi potest, in secunda forma uniuersaliter nisi per 
contrarium concludi non potest, in tertia forma particula- 
riter tantum concluditur. quapropter non frustra hic est lo 
ordo seruatus. nam merito prima dicitur in qua omni 
modo concludi potest, secunda item recte in qua potest 
concludi uniuersaliter, quamuis per contrarium, tertia 
item recte quia in quantitate minor est, in qua nisi parti- 
culariter concludi non potest. is 

410. Nunc dicendum est singulae formae quot modos re- 
cipiant. nam recipiunt intra se certum numerum , extra 
quos modos quicquid conclusum fuerit, non est lemere 
concedendum. recipit autem prima nouem modos, se- 
cunda quattuor, tertia sex. 20 

411 PEIMAE FORMAE PRIMVS MODVS est in quo COnfi- 

citur ex duobus uniuersalibus dedicatiuis uniuersale dedi- 
catiuum directum ut est ^omne iustum honestum, omne 
honestum bonum, omne igitur iustum bonum'. si refle- 
xim inferas ^omne igitur bonum iustum' non sequitur 25 
sed particulariter potest inferri ^quoddam igitur bonum 
iustum'' et efficitur quintus modus. secvndvs modus 
est in quo conficitur ex uniuersali dedicatiuo et uniuer- 
sali abdicatiuo uniuersale abdicatiuum directum ut est 
^omne iustum honestum, nullum honestum turpe, nullum 30 
igitur iustum turpe'. si reflectas ^nullum igitur turpe 
iustum' efficitur sextus modus. diximus enim supra uni- 



8 in secunda — 9 non potest om. R [j ante nisi add. uni- 
uersaliter et particulariter 6 [{ 9 post tertia add, uero deleto 
forma 7?, forma in ras. in B [| 10 ordo est /? |1 13 yosi uni- 
uersaliter add. et particulariter hRm [| 18 conolusum R [] 
19 autem om. R [| 23 Koppius directim legendum putat \\ 
29 directim B \\ 



LIBER mi 131 

uersale abdicatiuum posse conuerti. tertivs modus est 
in quo conficitur ex particulari dedicatiuo et uniuersaii 
dedicatiuo particulare dedicatiuum directum ut est ' quod- 
dam iustum iionestum, omne lionestum utile, quoddam 

5 igitur iustum utile'. at si reflectas efficitur septimus mo- 120 G 
dus 'quoddam igitur utile iustum' quoniam supra dictum 
est <particulare dedicatiuum posse conuerti. qvartvs 
modus est in quo conficitur ex particulari dedicatiuo et 
uuiuersali abdicatiuo parliculare abdicatiuum directum ut 

10 est ^quoddam iustum lionestum, nullum honestum turpe, 
quoddam igitur iustum non est turpe' reflecti non potest. 
diximus enim supra particulare abdicatiuum non posse 
conuerti. octavvs modus est in quo conficitur ex uni- 
uersali aljdicatiuo et uniiiersali dedicatiuo particulare ab- 

15 dicatiuum reflexim ut est 'nullum turpe honestum, omne 
honestum iustum, quoddam igitur iustum non est turpe'.)> 
NONVS modus est in quo conficitur ex uniuersali abdica- 
tiuo et particulari dedicatiuo particulare abdicatiuum re- 
flexim ut est ^ nullum turpe honestum, quoddam honestum 

20 iustum, quoddam igitur iustum non est turpe'. 

»:CVNDAE FORMAE PRIMVS modus est in quo con- 412 
ficitur ex uniuersali dedicatiuo et uniuersali abdicatiuo 
uniuersale abdicatiuum directum ut est ' omne iustum ho- 
nestum, nullum lurpe honestum, nullum igitur iustum 

25 turpe'. hic reflexione si utaris, alius modus non efficitur, 
quoniam de utrisque subiectiuis fit illatio. secvndvs 
modus est in quo conficitur ex uniuersali abdicatiuo et 
uniuersali dedicatiuo uniuersale abdicatiuum directum 
ut est *nullum turpe honestum, omne iustum hone- 

[3ostum, nullum igitur turpe iustum'. tertivs modus 
est in quo conficitur ex particulari dedicatiuo et uniuer- 
sali abdicatiuo particulare abdicatiuum directum ut est 
^quoddam iustum honestum, nuHum turpe hone^ixim, 130G 
quoddam igitur iustum non est turpe'. qvartvs modus 
^^est in quo conficitur ex particulari abdicatiuo et uniuer- 
^^nali dedicatiuo particulare abdicatiuum directum ut est 

3 cTirectim^ jl 9 directim 6 || 23 directim i?/^» || 28 di- 
—^rectimi? H 32 directim ^ 1| 36 directira ^ J| 



132 MARTIANI CAPELLAE 

'quoddam iustum non est turpe, omne malum turpe, quod- 
dam igitur iustum non est malum'. 
413 TERTIAE FOEMAE PRiMVS modus est in quo con- 

ficitur ex duobus uniuersalibus dedicatiuis particulare de- 
dicatiuum directum ut est ^ omne iustum honestum, omne 5 
iustumbonum, quoddam igitur honestum bonum'. SE- 
CVNDVS modus est in quo conficitur ex particulari dedi- 
catiuo et uniuersali dedicatiuo particulare dedicatiuum di- 
rectum ut est *quoddam iustum honestum, omne iustum 
bonum, quoddam igitur honestum bonum^. tertivs lo 
modus est in quo conficitur ex uniuersaH dedicatiuo et 
particulari dedicatiuo particulare dedicatiuum item di- 
rectum ut est "^omne honestum iustum, quoddam honestum 
bonum, quoddam igitur iustum bonum'. qvartvs modus 
est in quo conficitur ex uniuersah dedicatiuo et uniuer- 15 
sali abdicatiuo particulare abdicatiuum directum ut est 
*omne iustum honestum, nullum iustum malum, quod- 
dam igitur honestum non est malum'. qvintvs modus 
est in quo conficitur ex particulari dedicatiuo et uniiier- 
sali abdicatiuo particulare abdicatiuum directum ^quod- 20 
dam iustum honestum, nullum iustum malum, quoddam 
igitur honestum non est malum'. ^sextvs modus est in 
quo conficitur ex uniuersali dedicatiuo et particulari ab- 
dicatiuo particulare abdicatiuum directum ut est ' omne 
iustum honestum, quoddam iustum non est malum, quod- 25 
dam igitur honestum non est malum'. omnes igitur modi 
181 G certum ordinem tenent eiusdemque ordinis ratio est, quae 
in ipsis formis> demonstrata est. 
414 CONDICIONALIS syllogismus est cuius propositio et 

plenum argumentum et plenum id de quo quaestio est 3o 
continet, ita ut assumpto argumento iam certum inferri 
possit de quo quaestio erat ad hunc modum. ponamus 
quaestionem esse utrum sit utilis rhetorica , et uoleptes 
utilem probare, argumentum ab huius definitione capia- 

5 directim B \\ 8 directim BR^ \\ 11 in quo conficitur 
om. B I) 12 item R ut est B [] directim BR^ \\ 13 ut est 
om. B |( 20 directim BR^ \\ 29 de condicionali syllogismo 
ante condicionalis add. BR (l 34 huius Br hus /? || 



LIBER IIII 133 

mus, qiiod est bene dicendi scientia. ex huius argumento 
et illa quaeslione condicionalis syllogismus ponitur sic 'si 
rhetorica est bene dicendi scientia, utilis est'. assumimus 
argumentum ita ^est autem rhetorica bene dicendi scien- 
lia'. haec duo qui concesserit, etiam inuitus concedat 
iiecesse est utilem esse rhetoricam, quod erat dubium 
ante quam propositio et assumptio concederetur. nihil 
tamen in assumptione accessit extrinsecus. quod est 
proprium praedicatiui syllogismi. hic peimvs modus 

10 a dialecticis appellatur, qui est ab antecedentibvs 
proplerea quoniam argumentum quem ad modum po- 
positum est, ita et assumptum, hoc tantum modo differens 
quod cum condicione positum est et sine condicione as- 
sumptum. SECVNiws modus est qui appellatur A CON- 415 

15 SEQVENTIBVS, in quo ipsum argumentum quaestionem 
sequitur, non quaestio argumentum hoc modo ^si est rhc- 
torica utilis, est bene dicendi scientia'. assumitur argu- 
mentum a contrario id est per negationem sic 'non est 
autem bene dicendi scientia, non utilis est igitur'. ter- 416 

20 Tivs modus est , qui appellatur A repvgnantibvs , iu 
quo demonstratur non posse simul hoc esse et illud non 
esse, in quo cum fuerit adsumptum unum, aliud necessa- 
rio tolletur, ut cum fuerit adsumptum esse, non esse 
tollatur hoc modo ^non est bene dicendi scientia rhetorica 132 G 

25 et non est utilis, est autem bene dicendi scientia, utilis est 
igitur': confectum est 'utilem esse' sublato eo quod ^non 
esse utilem' propositum erat. hi tres modi ex uno argu- 
niento possunt confici et unam rem omnes probare pos- 
sunt. nec interest in propositione quam partem [in] 

30 primo ponas utrum argumenti utrum quaestionis, dum 
modo condicionis ratio conseruetur. cum dixeris *si rhe- 
torica est bene dicendi scienlia, utilis est' potes et sic 
proponere ' utilis est rhetorica , si bene dicendi scientia 



3 rethorica R quod notare desinam |] 11 quemammodum 

)R 11 13 conditione bis 7? fl 14 apellatur B \\ 23 id est 

ante ut add. B deletum in ^ |J 24 a post scientia add. R j] 

26 utile Br utilis R j| 27 positum R [j hii R \\ 29 in deleuit 

Vulc. 11 32 potes scripsi potest BR \\ 




134 MARTIANI CAPELLAE 

417 est. hoc etiam in duobus aliis experiri licet. qvaetvs 
modus dictus est, qui per disivnctionem efficitur, ita 
ut uno assumpto aliud necessario negatum sit hoc modo 
* aut sanus est aut inbecillis, sanus est autem, non est igi- 

418 tur inbecillis^ qvintvs modus est, qui etiam per Dis- 5 
IVNCTIONEM efficitur, ita ut uno negato ahud necessario 
sit hoc modo ^aut sanus est aut inbecilhs, non est autem 

419 sanus, est igitur inbecillis'. additi sunt aiii duo modi, 
qui per <argumentum istorum duorum fieri possunt, non 
tamen per disiunctionen sed per negationem. est ergo lo 
SEXTVS modus in quo demonstratur non posse simul et 
hoc esse et illud. assumilur per unius confirmationem, 
concluditur per alterius infirmationem hoc modo *non est 
sanus et inbecilhs, sanus est autem, n*on igitur inbeciUis'. 
SEPTIMVS modus proponitur sic et in eo assumitur ut in i5 

420 quinto atque ita concluditur. ad rem facihus intellegen- 
dam his quaedam formae iunguntur ita ut rebus)> ipsis, 
non dictis ratiocinandi uis inteUegatur. est primi modi 
forma haec ^si primum, secundum : primum autem, secun- 
dum igitur'. secvndi haec ^si non primum, nec secun- 20 

i33G dum: secundum autem, et primum igitur'. tertii haec 
^non et primum et non secundum : primum autem , igitur 
et secundum'. qvarti haec 'aut primum aut secundum: 
primum autem, non igitur secundum. qvinti haec 'aut 
primum aut secundum: non autem primum, igitur secun- 25 
dum'. sexti haec ^non et primum et secundum : pri- 
mum autem, non igitur secundum'. septimi haec ^ non 
et primum et secundum : non primum autem , igitur se- 

421 cundum'. sciendum tamen est ex uno argumento posse 
fieri tres superiores modos et ex uno argumento ahos 30 
quattuor. huius autem ordinis ratio est ut primus modus 



2 dictus om. R \\ 3 absumpto R \\ ^ inbicillis R \\ h quin- 
tus — 8 inbecillis om.BR \\ 7 autem om. ^ U 8 est om. R [| 
19 haec om. R [] primum — igitur om.BR add.B^^R'^ [| 20 si non 
primum non secundum non secundum autem non primum 
igitur BR deletis prima non in /?, prima et secunda in B ; tertia 
et quarta additis a sec. manu in B^ omissis in R \\ 21 tertia B H 
27 haec om. R \\ 28 autem om. B \\ 



I 



LIBER IIII 135 



sit qui appellatur ab antecedentibus , quia utique quod 
antecedit prius est, secundus a consequentibus eadem ra- 
tione ut ipso nomine suo primum se debere sequi etiam 
in ordine uideatur ostendere. restat qui sit tertius in eo- 
dem argumento a repugnantibus. non enim potest ad 
disiunctionem transilire, quae iam non potest ex eodem 
argumenlo fieri. erit ergo quartus modus quasi ad aliud 
argumentum primus. et ibi iitique antecedere debet, in 
quo per confirmationem assumitur. prior est enim con- 
firmatio negatione, quintus debet esse idem sed per dis- 
iunctionem, sed post eum propterea, quia in eo per con- 
firmationem assumitur, in hoc autem per negationem. hoc 
In duobus reUquis hcet intellegi. 

Miscentur autem sibi multis modis syilogismi ut in 422 

15 una ratiocinatione et praedicatiui generis et condicionalis 
formas agnoscas hoc modo. si quaestio sit utrum utilis sit 
ipsa dialectica, proponendum est 'si bene disputare utile 
est, utilis est bene disputandi scientia: at bene disputare 
utile est, utilis est igitur dialectica'. sane uidendum est in 

20 praedicatiuo syllogismo quod de propositione sibi assum- 
ptionem uindicet. nam extrinsecus aliquid eam accipere 
manifestum est. in eo autem quod sibi, ut diximus, Aq1S4G 
propositione uindicat adtendendum est utrum recte uin- 
dicet propter seruatas memoratasque formas. efficitur 

25 enim ut quod in propositione ad declaratiuam partem per- 
tinere uidebatur, in assumptione ostendatur ad subiecti- 
uam pertinere. et item si aliter assumas, hoc ipsum 
perlinebit ad declaratiuam hoc modo. notum est in prima 
forma ita assumi ut aut declaratiua propositionis subiectiua 

30 sit assumptionis, aut subiectiua propositionis eadem et de- 
claratiua sit assumptionis, ut si proposueris sic ^omnis ars 
frequenti exercitatione meditanda est, dictio autem exer- 
citatio est rhetoricae, <rhetorica igitur frequenti dictione 



3 ipse BR ]] 5 potest br possemus BR j] 12 in — nega- 
tionem om. B^R^ \\ 17 est R esse B {] 18 aut R \\ 29 ita 
assumi {deinde deleta ut aut) subiectiua assumptionis si pro- 
posueris sic B omissis ceteris |1 post ut aut add. aut, deinde de- 
letum subiectiua in R \\ declaratiua — declaratiua sit om. R^ If 



136 MARTIANI CAPELLAE 

meditanda est' in propositione exercitatio ad declaratiuam 
partem pertinere uidebatur, in assumptione ipsa exerci- 
tatio ita ad declaratiuam pertinet. quo modo ergo forma 
seruata est? scilicet quia relictum est aliquid in declara- 
tiua propositionis quod non uenerit in declaratiuam as- 5 
sumptionis unde possit fieri conclusio lioc est medi- 
tanda est. nam si uellem sic assumere ^rhetorica au- 
tem ars est' totum seruaretur ad conclusionem ^rhetorica 
igitur frequenti exercitatione medilanda est'. ex hoc 
apparet multa esse communia quae possent uel subiectiue lo 
uei declaratiue adiungi pro)> ut se habuerit assumptio.' 

123 Talibus insistente Dialectica et ad quaedam non 

minus inextricabilia quam caliginosa properante Pallas 
nutu Maiugenae festinantis interuenit 

^perita fandi iam progressum comprime, is 

ne implexa tortos stringat intimatio 
et multinodos perpeti anfractus diu 
Hymen recuset. editum est compendio 
quicquid decenter docta disputatio 
multo astruendum contulit uolumine, 20 

sat est profundae fons decens scientiae, 
quae abstrusa promit nil morosum disserens 
praeteruolando nilque ignotum deserens, 
135 G nam quae supersunt fraude multa consita, 

quis falsa captos circuit deceptio, 25 

dum ambage ficta praestruis sophismata 
captentulisue ludis illigantibus 
pellax soritas cumque sensim congeris 
formasue, mendas comprobat quas ueritas, 
nefas Tonantis garriat sub auribus 30 

facinusque dirum, quippe summi caelites 
odere turpis omne falsum feminae. 



5 declaratiua 5 II 8 serua\ia.i\vc BD corr.Mon.3 \\ 9 fre- 
quentiae D om. B (J 11 se B si BR [| 12 insistentibus B |] 
et om. B 11 13 caligosa B [1 14 nutum BR H 16 inflexa BR l| 
tortos B tortus hR [] 18 ymen BR [] 21 frons R [| 25 quae 
iJ' 11 26 sofismata BR [] 32 turpis B^R'' [[ 



LIBER IIII 137 

nam si reuoluas, quid cauilla saeuius? 
ducluin locuta circulatrix indecens 
fies profecto decipula, si astruxeris. 
facessat ergo uersilis profunditas 
relicumque tempus liqueris sororibus.' 

liis auditis Diaiectica cunctabunda paululum , tamen diuae 424 

praeceptis paritura respondit 

Hienerandos mihi fatus reuerendosque secuta 
referam iussa pedem atque ilicet exorsa Silebunt. 
licet unam decuit iussae permittere culpam, 
ut honoris pretio cederet inferre relatus, 
<JpopuIum Cecropidarum bene quo palliatarum 
Bromius conciperet contumias nosse dolere, 
mage quam crediderat uipeream noscere posset 
et iners Marsica dudum fieret praestigiatrix 
neque me conspiceret somnificam uel temulentam 
ioca passim blaterantem louialibus sub orsis. 
tamen uni famulandum^ est tibi uirgo: reticemus.' 

haec dicens uelut repressa conticuit compluresque eam 
diuorum, qui inter initia deriserant, horruerunt. 



1 uoluas SR^ II 2 locutus B^R^ \\ 5 reliqumque b reli- 
quumque /? [] 8 uenerandus BR corr. p \\ reuerendusque br \\ 
9 illic et B \\ 10 decuit iussae b decuisse BR \\ 11 ut p et 
BR \\ cederet BR cederem b \\ 12 cicropidarum quo bene I) \\ 
13 contumelias I) \\ 15 fleret BR fieret b 11 17 ioca Grotiua 
loca BD \\ 21 ntia R \\ orruerunt B^R'^ 11 subscriptum DE 
ARTE DIALECTICA EXPLICIT LIBER IIII in BR II 



138 MARTIANI CAPELLAE 



LIBER V 
DE RHETORICA 



405 Interea soriuere tubae raucusque per aethram 

*f^' 1"^**^ cantus, et ignoto caelum clangore remugit: 

turbati expauere dei uulgusque minorum 5 

caelicolum trepidat causarum et nescia cord^ 
horr^nt ne ueteris renouentur crimina Phlegrae. 
tunc Amnes Faunique Pales Ephialta Napeae 
respectant proceres nuUoque assurgere motu 
cernunt attoniti uicibusque alterna profantes 10 

mirantur placidam per pectora sacra quietem. 
tum primum posita Siluanus forte cupresso 
percitus ac trepidans dexlram tendebat inermem 
Dehacos poscens arcus atque Herculis arma, 
Portuni trifidam suspirans flagitat hastam, 15 

Gradiui frameam non ausus poscere, falcem 
Saturni bello suetus disquirit agresti, 
diffidensque sui respectat tela Tonantis. 

426 Sed dum talibus perturbatur multa terrestrium plebs 

deorum , ecce quaedam sublimissimi corporis ac fiduciae 20 
grandioris, uultus etiam decore luculenta femina insignis 
ingreditur, cui galeatus uertex ac regah caput maiestate 
serlatum, arma in manibus quibus se uel communire so- 
Hta uel aduersarios uulnerare fuhninea quadam corusca- 



inscriptum INCIPIT DE RETHORICA LIBER V in BR \\ 
7 horrent ne Susius haerent et BR \\ phlaegrae BR || 
12 tunc 6 [] 13 inermen R [] 14 deliacos poscens B"^ Della 
composcens BR Dellaque composcens rb [| 20 sublimissimi 
BR*** (limis in ras., in qua prima littera t fuerat) subtilismi R [[ 
23 sertatum arma in manibus B in ras. \\ 




LIliER V 131) 



^ tione renidebant. subarmalis autem uestis illi peplo quo- 
dam circa umeros inuolutoLatiariter tegebatur, quod om- 137 G 
nium figurarum lumine uariatum cunctorum schemata 
praeferebat, pectus autem exquisitissimis gemmarum co- 

5 loribus balteatum. haec cum in progressu arma concus- 427 
serat, uelut fulgoreae nubis fragore colliso bombis dissul-e^^3[i«Xi/ft' 
tantibus fracta diceres crepitare tonitrua : denique credi- 
tum quod instar louis eadem posset etiam fulmina iaculari. 
nam ueluti potens rerum <(omnium regina et impeliere 

io quo uellet et unde uellet deducere et in lacrimas flectere ^ 

et in rabiem concitare et in alios etiam uultus sensusque 
conuertere tam urbes quam exercitus proeliantes , quae- 
cumque poterat agmina populorum. haec etiam senatum 
lostra iudicia domuisse in gente Romulea , Athenis uero 

15 curiam gymnasia theatraque pro arbitrio reflexisse ac 
totam funditus Graeciam miscuisse ferebatur. hac uero 428 
loquente qui uultus uocisue sonus quantaque excellentia 
cclsitudoque sermonis!^ audire operae pretium etiam su- 
peris fuit tantae inuentionis ingenium, tam fecundae uber- 

20 tatis eloquium, tam capacis memoriae recordationisque 
thesaurum. qualis disponendi ordo, quam pronuntiandi 
congrucns modulatio, qui gestus in motu,quae profunditas 
in conceptu! denique exilis in modicis, in mediocribusi 
facilis, in elatione flammatrix. "fecTdebatque cunctos in am- 1 

25 biguis dociles, in persuasione cedentes, in conlisione dis- 
coi'des, in laudibus arrogantes. at uero cum quid commo-r 
tum publici nominis attestatione clamauerat, fluctuare per-I 
misceri ardere omnia uidebantur. hanc igitur feminam 429 
auratae uocis et quasdam diadematum gemmas regnorum- 

30 que fundentem ingens inlustrium uirorum sequebatur 
agmen. inter quos proximi eidem duo diuerso habitu 
nationeque praenitentes, quorum unus erat paUio circum- 
actus alterque trabeatus. diuersus utrique oris sonus, 
Hcet alius etiam Athenis se diceret Graia didicisse ac 



6 fulgureae & jj 9 ueluti npotens R uelut impotens B \\ 
10 quo h quod BD [| 15 gimnasia D \\ 19 fecundae Rb facuu- 
dae B \\ 27 permiscere B^R^ \\ 31 proxime R \\ 



140 MARTIANI CAPELLAE 

promptus gymnasiorum sludiis et reluctantibus semper 
138 G Academidie altercationibus haberetur. ambo tamen noui 
profectique paupertatis sinu. et cum alterum Quirinalis 
eques, alium fabrilis procrearet industria, ita praecbies 
linguae excellentia floruerunt, ut post curiarum fata im- 5 
meritasque mortes uirtute astra conscenderent, immor- 

430 talitate gioriae saecula superarent. de uno tamen, quem 
Athenarum populus ac palliata agmina sequebantur, haec 

I fama conuenerat , quod acerrimus idem et procellis in- 
I dignantis oceani fremituque uiolentior. denique de illo lo 
uersus huius modi ferebatur 

beivoc dvrip' rdxa Kev Kai dvaixiov amoujTO. 

431 alter uero, quem consularis purpura et coniurationis ex- 
tinctae laurea redimibat, mox ut ingressus curiam supe- 
rum et in louis gratulatus est se uenisse conspectum, cla- is 
mare laetior coepit * o nos beatos o rem publicam fortu- 

432 nalam o praeclaram laudem consulatus mei'. post hos 
tamen in diuersis agminibus oratores emeriti ac prae se 
ferentes insignium culmen meritaque Hnguarum Aeschinem 
Isocratem Lysiamque conspiceres , tum in togatis agmini- 20 
bus -f- Sosantios Gracchos f Regulum Plinium Fronto- 

433 nemque. uerum ante cunctos atque ipsam ducem omnium 
feminam senex quidam signum [ac] praeuiam uirgam 

- ^ gestans hctoris Romulei praecedebat usu atque in eiusdem 

^5^**^ uirgae culmine <(corax oris aurati uenientis feminae au- 25 

M^ 434 spicio praeuolabat. ille autem, gui gestabat uirgulam, 

Tisias dictus cunctisque uetustior atque elatior uidebatur. 

nam et suos minores ceteros, ipsam illam ducem respe- 

ctans superpositum coruum commune pignus filiamque 

435 memorabat. quo argumento commoti quam plures deorum 3o 

12 Hom. II. XI 654 16 Cic. in Cat. II § 10 



3 profectique Susius protectique BR \\ 5 curarum B^R 
(duriora fata Vonckius) U facta r [] 6 conscenderant B^ |I 7 de 
uno^ denuoi? [I 9 item .gi [] 12 AIN0CaNHP.TaKaK6N- 
KaiaNaiTIC0N.HT*OITO(HTIOITI R)BR \\ 13 alterum B \\ 
14 redimebat R [] ut ingressus est b ingressus BR [] 19 esci- 

Jnem BR \\ 21 sosantios BR Crassos Antonios Koppius Cato- 
nes Halmius \\ graeos R \\ 23 ac deleui [] 27 dictus est b \\ 



LIBER V 141 

eam quidem nobilissimam feminam sed aut Apollinis co- 
gnatani credidere si Graia est, aut si Romulea de gente 
Coruini. cui aenigmati illud adiectum,)> quod intrepida 
et liduciae promptioris tam Palladis quam ipsius Cyllenii 

5 deosculata pectus cuiusdam propinquae familiaritatis indi- 
cia patefecit. denique non nuUi superum cum inter tre- 139 G 
pidationem bucinae praecinentis et admirationem amici- 
tiae superorum incerti diutius diuinatorem Phoebum cu- 
perent sciscitari nondum loue maximo disquirente, tu- 

10 multuarie quae esset inquirunt. ac tunc illa respectans 436 
superos uniuersos aliquanto commotiorque sic coepit 
^patrem maximum louem ceterosque caelites, quos in 
causis piuribus saepe sum deprecata atque ipsum conuen- 
tum superae consessionis attestor nihil mihi magis incon- 1 

15 sentaneum atque indecens aestimari, quam ut quae semper | 
in foro iudiciisque quam pluribus accusauerim multos ali- 
osque defenderim et uiribus gloriam deluctationis annixa 
mihi de discriminum* fatis promerjti euentus praeconia 
compararim, nunc apud uos superi, quis placere inmor-i 

20 talitatis instar [ac pretium] uidebatur, inuita compellor | 
scholarium iuuenilium monitus et exiUa decantatae artis 
praecepta memorare. neque enim hoc nobis adscribit 
inopia, cum redundantes turmae suppetant consequentum, 
cum absque his, qui perturbantes pectora sensusque cun- 

25 ctorum cognoscentum quoque perfregere subsellia, etiam 
alios habeam qui minutias praeceptorum et artis intimae 
commenta perscripserint, inter utrumque uero columeni 
sectatorum praeniteat Tulhus meus, qui non soium inj 
foro senatu rostrisque grandiloquae facultatis maiestate 

80 tonuerit, uerum etiam ipsius artis praecepta commentus 
Hbros quam plures saeculorum usibus consecrarit. quod 437 



2 esset Halmius \\ 3 adiectum est Db [[ 4 promptionis 
tam Pallidis qua R [j cillenii h cilleni BR [[ 6 inter Halmius in 
BR [| trepidationem BR trepidatione br \\ 7 ammirationem Z?/? 
ammiratione 6 [[ 8 pliebum/J [[11 aliquando Halmius [[ 14 con- 
cessionis B^ ([ 20 ac pretium deleui \\ compellar b \\ 21 scho- 
larum b [| 23 suppetunt b \\ consequentium b \\ 24 cum scripsi 
tam BR \\ 25 cognoscentium b \\ 28 non forum in solo B^ \\ 






142 MARTIANI CAPELLAE 

cum ita sit, emeritae granditatis pudor et celebrati quan- 
tum pote nominis gloria haec inchoamentorum primordia 
] detrectaret excurrere, ni et hoc ad immortahtatis prae- 
mium proficeret quod iubetis, ac fiducia me perennitatis 
accendat exequi uel primordia tamen loue cum superis 5 
imperante. accingar igitur haec aridiora percurrere 
minus quidem quam publicitus soieo placitura, quamquam| 
si Pallados aures atque Arcadicam rationem beniuolaej 
maiestatis participaret assensio, ne nunc quidem apud uosi 
i4^G=maximi caeiites disphceb-o. quippe sum ipsa Rhetorica, lo 

438 quam aln artem, uirtutem alii dixere, aln disciphnam. ar- 
tem uero idcirco quia doceor, licetPlato huicuocabulo re- 
fragetur. uirtutem autem <dicunt, qui mihi bene dicendi 
inesse scientiam compererunt. qui edisci uero dicendi 
intimam rationem et percipi posse non nesciunt, fidenter i5 
me asserunt disciplinam. 

439 OFFiciVM uero meum est dicere apposite ad persua-- 
dendum, FiNis persuadere id quod est propositum dictione. 
quae quidem uerba mei Ciceronis attestor, cuius etiam 
exemplis me per omnes jnsinuo praeceptionis ductus con- 2035 

440 sequenter usuram. materies autem duplex est, ubi et 
unde fiat oratio: VBi, [ut] cum ipsius membra adgredior 
quaestionis: vnde, cum res inuentae uerbaque sociantur. 

441 QVAESTIO ipsa aut FiNiTA est aut INFINITA. fmila 
est, cum nascitur de certo facto demonstratque)>personam, 25 
ut in Rosciana quaeritur Ciceronis utrum interfecerit 
patrem Roscius. infmita illa est, quae generaliter quaerit 

^ lutrum sit aliquid appetendum, ut an philosophandum sit 
I in Horlensio disputatur. in superiore autem crebro assi- 
dueque conluctor atque eam Graecis placuit inroGeciv no- 30 



2 pote scripsi puto BR \\ 4 jfiducia me Hahnius fiduciam 
BR fiducia br (j 5 accendat Rb accedat B jj primordia br 
primora BR j| 7 quam pollicitus 6 || 8 archadicam D archa- 
diam BR [| 9 assensio, ne nunc Groiius assensione. nunc b 
assensionem nunc R ascensionem. nunc B || 11 alii disci- 
plinam r alteri disc. BR \\ 17 apposite p apropositae B pro- 
posite Db [] 18 in dictione b \\ 20 insinuatio D [J 22 ut del. 
Koppius \\ 24 quaestio autem ipsa Db [] 26 ut om. B^R^ [j 



^"mi 



LIBER V 143 



linari. in infmita uero uniuersitatis astruendae sibi fidu- 
ciam uindicante tunc potius uersor, cum otium ac dispu- 
tationes adgredior, licet plerumque etiam pars ipsa, quae 
thesis dicitur, in causis mihi elatius anhelanti amentatasi 
5 hastas crebro et pila plurimum ualentia ministrarit. an ( 
aUud in Scauriana succurrit, cum interposita disputatione 
tractatur ^ex quibus causis mors obueniat repentina' ac 141 G 

^^ro Milone simihter ^an mundus prudentia gubernetur'. 
denique e meis sectatoribus quidam acri admodum ac 

10 subtilissima ratione commoti nullam esse attestantur hy- 
pothesin [quaestionem] , na?n cuncta quae in defensione 
pro reis contraque eos in accusationibus retractantur , ad 
generales quaestiones poterunt applicari. 

lam uero partes officii mei quinque esse non dubium. 442 

15 nam est inuentio dispositio elocutio memoria pronuntiatio. 
iudicatio enim, quae a non nullis dicitur, partibus cunctis Kpi-fl^i^ 
adscribitur idcircoque ipsa pars non poterit rite censeri, 
licet dicendum quid silendumue sit dispensatio iudicatio- 
nis examinet. inventio est quaestionum argumento- 

20 rumque sagax inuestigatrixque comprehensio. disposi- 
Tio est quae ordinem rebus attribuit. elocvtio quae 
arripit uerba uel propria uel translata, quaeque noua facit 
ueteraque componit. memoria firma rerum uerborum- 
que custodia est. pronvntiatio uocis motus gestusque 

25 pro rerum et uerborum dignitate moderatio. sed ex his 
inuentionem certum est esse potissimam , cuius opus est 
causae quaestiones excutere et argumenta probatu ido- 
nea repperire. 

Quaestionum uero duplex species. aliae sunt enim 443 

30 principales, aliae incidentes. peincipales sunt status 
ex quibus nascitur causa , quas TuIIius constitutiones ap- 

30 Cic. de Inv. I § 10 et saepius 



1 in infinita Rb infinita BD [] 4 ammentatas BR 1) 9 e 
om. B^R^ [] ammodum ^ [| 11 quaestio BR quaestionem b: del. 
Halmius jj nam add. Habnius \\ 14 dubium est b jl 15 et 21 
eloqutio B eloquutio R H 18 dicendum quid silendumue BR 
(silendum R) quid dicendum quid silendum r \\ 24 questus- 
que B^ II 25 dignitatem R [] 



144 MARTIANI CAPELLAE 

pellat. INCIDENTES uero, quae dum tractatur causa 

nascuntur, dum argumenta uel scripta refutando in plures 

142GtcsiUSdi diducitur quaestiones, ut sit principalis ^utrum Clo- 

Idium iure occiderit Milo' incidens <^*uter utri insidias 

' compararit'. 5 

444 Principales igitur status sunt numero tres, an sit, quid 
sit, quale sit. AN SIT coniectura est ut ' an patrem occi- 
derit Roscius' qvid sit finis ut ^an minuerit Cornelius 
maiestatem ' qvale sit qualitas ut * an Saturninus iure 
necatus sit'. sed ne forsan moueat, quod praetereo quar- 10 
tum statum, quem Hermagoras inuenit, subtiiior ratio est 
eum non statum sed partem dicere qualitatis, quod in eius 
expositione monstrabo. 

445 Nunc dicendum est quo modo status inueniantur in 
causa. inueniuntur igitur per intentionem)> et depulsio- 15 
nem. intentio est obiectio eius facti quod in iudicium 
uenit. DEPVLSio quaedam resistens intentioni ut si di- 
catur ^occidisti patrem: non occidi'. ex his duabus inter 

Ise concurrentibus uocibus nascitur quaestio, quae dicitur 
STATVS , quod ibi quasi ad pugnandum actionum acies 20 
ordinata consistat. sed facile est uidere quid obiecto cri- 
mini respondeatur. illud facile non est quid debeat in- 
lendi, utrum factum ut ^hominem occidisti' an nomen 
facti ut ^homicidium fecisti'. et licet uideatur idem esse, 
tamen in superiore obiectione si negabitur, coniectura 25 
erit, cum dixerit ^non occidi': in hoc ubi nomen rei in- 
tenditur, potest et finirs uideri, ut si dicat ^non feci homi- 
cidium', -f quicumque homo an cum innocens occiditur. 
quod si non factum obicias sed criminis nomen, negatione 
diuersae partis non erit manifestum qui status existat. 30 
nescias enim quid neget qui ita negat ^non feci homici- 



3 deducitur i? H 4 incedens r incidentes /2 || 9 magesta- 
tem Z) U 14 nunci B^ || inueniatur B^ inuenitur B inueniun- 
tur d II 17 resistens intentioni negatio b [] 21 obietto R || 
26 rei nomen R (?) [] 28 quicumque BR an quicumque br. tale 
aliquid latere putem homicidium est enim non cum quicumque 
homo sed cum innocens occiditur |j nocens b |[ 31 negat qui 
ita negat Rb negat qui ita neget B corr. Halmius \\ 



LlliER V 145 

I dium', iitrum quia nulium liominem iugularit an quia 

{ tyranni interfectio liomicidium non uocetur. est 

intendendum ipsum illud quod factum est, ut si id nega- 

uerit aduersarius liabeas coniecturam , si eo concesso no- 

6 men criminis excluserit inlendas finem. quod si concesso 44G 
facto factique uocabulo licuisse sibi uel oportuisse facere 
dixerit, qualitas in causa uersatur, quae aut de re aut 
de actione congreditur : de re ut ^Miloniw^ facere licuisset' 
de actione ^an seruo uel addicto tribunos liceat appellare: 

10 an habere ignominioso liceat contionem' quae species 
qualitatis TRAXSLATio nominatur. item cauere debemus 
ne intendamus auditoris pfficiuga et sola status qualitas i 
fiat. nam qui causam coguoscit, propositum habet effi- 1 
cere ahquid, id est aut damnare aliquem aut absoluere. 

15 Auditoris autem sunt genera tria. unum eius, qui 447 

secundum aequitatem aliquid statuit et is est per pense 
IVDEX. aliud eius, qui honestate uel utilitate incerta du- 
bius alienae sententiae persuasionem inexplicabilis deli- 
BERATOR exspectat. tertium genus eius est, qui facti 

20 honestatem uel turpitudinem libera aestimatione perpendit, 
hunc AESTIMATOREM couuenit nominari. haec igitur 
sunt tria causarum genera, quae hypolhesi continentur, id 
est iudicialis deliberatiua et demonstratiua. 

Sed cum omnes praedictarum rerum audilores <(du- 448 

25 bitatio sui deducat officii, quaerendum discrimen est et 
j)roprietas singulorum. nam et iudex , cuius oflicium est 
damnare reuni uel absoluere, possessionem dare uel au- 
ferre , priusquam cognouerit causam , dubitat quo modo 
utatur officio. et qui deliberat ambigua mentis opinione 

30 dififertur. et laudationis arbiter an rite quis laudetur aesti- 

Ianti contemplatione dispensat. sed cum in diuersum 
lec distrahantur officia, tum illud maxime discrimen ad- 
ndimus, quem ad modum> temporibus uarientur. nam 
iiiberatio futuri tantum temporis continet quaestionem, 
4 concessa B^ \\ 5 intendas scripsi intellegas BR |[ 7 ad 
de re B^ [] 8 Milonine scripsi miloni BR \\ 15 auditores R [| 
16 alius B^ \\ 22 continetur B [| 25 officio D \\ 30 aesti- 
mati h 11 33 uariantur b 11 



I 



MARTIANUS CAPELLA 



10 



146 MARTIANI CAPELLAE 

i44G uisi deliberet Cato an se debeat ne uictorem aspiciat 
Caesarem trucidare. at uero iudlciale genus tam prae- 
teriti quam futuri non numquam temporis inuenitur. sed 
in praeterito tantum de facto coniectura. ex futuro qua- 
litas frequenter innascitur, ut suo loco promptius assere- 5 
tur. laudatiuum etiam genus in praeteritis Tactis omne 
— consistit sed a iudiciali genere Jine discernitur. nam aliud 
-^ est absoluere innocentem aequitatis imperio, aliud laudi- 
bus prosequi gloriosum insfgnium contemplatione merito- 
rum. accedit quod in iudiciali genere ambigit cognitor lo 
in rebus alienis [quisque tam de suis quam etiam de rebus 
externis], in laudatiuo aestimator auscultat an uera con- 

Igruaque memorentur, licet nouella etiam id contulerint 
blandimenta ut suae praedicationis fiat arbiter qui laudatur. 
449 ergooportet attentiusintueri, ne ea, quae auditoris officium i^ 
habuerit, intendamus, ut si Verri, quod damnandus sit, 
edicatur. ille quippe se damnandum non esse respondet 
et utrum damnandus sit sola quabtas apparebit. igitur 
a facti obiectione nascitur intentio, ut si eidem dicas ^Sici- 
liam spoliasti' responsuro ^non feci' coniectura componi-v2a 
tur. stultum quippe est id , quod in arbitrio manet iudi- 
cis, aut certum facti nomen, non ipsum crimen intendere. 
cauendum aeque ne, cum lex uUa uel scriptura in causa 
tractatur, intentio sumatur ex lege, ut si dicas Mex te 
murum uetabat ascendere peregrinum ' sed illud potius 25 
dicendum *murum ascendisti' ut si negauerit, non sit pu- 
gna de lege, sed de facto, cui^ccedit lex; si confessus erit 
factum, tunc contra legem fecisse uideatur. ceterum si 
negato facto fuerit lex uel quaeuis scriptura recitata, su- 



4 facto BR de facto b alia corr. in B ex facto : in praet^ 
facto tantum coniectura Halmius [j 5 asserentur BR corr. p \\ 
10 cognitur R \\ 11 alienis quisque BR alienis in deliberatiuo 
uero quisque b m. multo recentiore; in deliberatiuo add. J?"* 
^est in&pta interpotatio^ Balmius \\ tam om. B^R^ {j 12 an add. 
Halmius Ij 16 habuerint 6r |j 17 damandum /? |j respondit J^iJ^ 
(respondebit Halmius) [] 18 qualitate Halmius \\ 19 aflfecti 
obiectione R \\ 22 certum scripsi certe BR \\ 23 scripturae 
B^R y 27 confessus erit factum scripsi confessus ex ia.cioBR (| 
29 negatio R^ [[ uel om. B^ \\ superflua p superfluo BR || 



LIBER V 147 

perflua uidebitur contentio, quando non iuris sed ueritatis i 
altercatio contineat quaestionem. lioc uitio plerique ' 
falsi sunt. 

Sed et praeter illos tres, quos status asserui, aiios 450 
[ 5 quattuor uel quinque de scripti qualitate mananles esse 
dixerunt. qui licet suas in diuisione causae partes ohii- 145 G 
neant, tamen numquam principali loco nascuntur, quia nisi 
fuerit quod probetur, nemo ad probandum recitat legem 
uel aliquam scripti formam. id autem quod probatur sta- 

10 tus est, qui ex primo conflictu semper existit. ceterae 
quaestio-<nes controuersiae uel incidentes sunt perhi- 
bendae. 

Sic igitur inueniendi status facilis erit ratio, cum ne- 451 
que nomen admissi neque auditoris officium_.neque legem 

15 autscriptum aliquod m^m/ww^lntentionis loco [quae obici 
polerit]. itaque talis intentio 'hominem occidisti' depul- 
sio 'non occidi': quaestio ex his oritur 'an occiderit' 
in quo statu erit coniectvra. sed cum intentioni jus^ 
facti opposuerit reus, fit qvalitas, ut a Milone non factuni 

2oliegatur sed de facti iure contentio est. occidisse enim se 
fatebatur Clodium^ sed id iure fecisse. huic depulsioni 
subicitur ratio, quae non una simplexue est. nam potest 
unum atque idem factum propter uarias causas uideri 
probabile, ut hoc idem quod insidiatorem occiderat Milo 

25 una ratio fuit, alia quod hostem rei publicae et tyrannidis 
affectatione suspectum se interemisse memorabat. in qui- 
hus assertis fit quidem qualitas sed diuersae species eius 
erumpunt. nam prima relatiua, altera comparatiua qua- 
litas fulget. quod si intentioni non ius facti sed negatio 

30 nominis opponatur, quamuis negatio depulsionis uice di- 

■ — 

^B 3 sunt om B^R^ \\ 4 sed praeter R j] 15 ingerimus add. 

^Bkalvu y quae Halmius qui B, om. Rb \\ quae — poterit deleui " 

^^^^6 intentio est b [| 17 is /> |1 21 fatebatur i)6 fatebitur 5 

22 est Halmius sit BR \\ potest B post R \\ 25 et del. Christius 

26 aiFectatione Grotius affectione BR {] suspectum scripsi 

{Vell. 2, 55, ^jsuccensum BR \] 27 assertis fit Z) assertisunt 



II 



BR assertis est b ]\ 30 apponatur BR corr. p \\ depulsionis 
uice (ue R^) dicatur Rb depulsioni subdicatur B \\ 

10* 



148 MARTIANI CAPELLAE 

catur, tamen non faciet coniecturam, quia non factum sed 
nomen facti destruitur ut in hoc ^adulterii actio sit. cum 
repudiata uxore stupratorem qui repudiauerat maritus in- 
uenit, accusat adulterii. reus contra dicit nec factum negat 
sed adulterii nomen excludit et quaerit quid sit adulte- 5 
rium' quodestDEFiNiTiVAECONTROVERSiAE. igiturcon- 

452 iectura ipsius facti negatio est, finis non admissi sed nomi- 
i^^G^nis, idcircoque etiam depulsio ingesti criminis, quia cum 

facto aliud nomen imponitur, imminens obiecto crimini pe- 
riculum denegatur utinhoc obiectu^pocula templi e sacer- lo 
dotis domo furatus es: sacrilegium fecisti'. repeliit ^pocula 
quidem abstuli sed quia de domo non templo, furtum non 
sacrilegium nuncupandum'. in quo etiam facti alia quae- 
<iam uidetur esse negatio. non enim hoc ad deorum iniu- 
riam spectat admissum sed ad dispendium sacerdotis, cum i5 
dedomo poculasubtrahantur. hicutraquefactum definitione 
tractandum, id est et quid sit sacrilegium et quid furtum. 

453 Nunc de quaiitate dicendum , cuius multiplex natura 
diuisionem partium primo desiderat, ut ea decursa singu- 
larum proprietas explicetur. qualitas igitur aut de re aut 20 
de actione est. de re cum eius facti quod in iudicium 
uenit ratio causaue tractatur, uel cum quid fieri oporteat 
disceptatur ut 'an iure Clodium Milo iugularit' uei ^an 
domus Tullio restituenda fuerit'. de actione autem cum 
quaeritur an admittenda sit actio et iudicium faciendum. 25 
quae pars quoniam iuris aequitate perpenditur recte eam 
in species qualitatis subtilius adgregamus, aliter autem 
Hermagoras, qui quasi constitutionem nouam a qualitate 
distinguere et translationem uel praescriptionem uocare 

454 maluerat. sed haec po-<sterius. qualitas aut futuri tem- 30 
poris aestimata aut praeteriti. et praeteriti IVRIDICIALIS, 



13 alia Grotius alta BR \\ 14 uidentur B \\ 16 subtrahun- 
iux Halmius \\ 18 dicendum est b \\ 19 primai? |] 23 iugularit j&r 
iugularet R \\ 27 aliter autem Hermogenes, qui quasi Halmius 
aliam autem Hermagoras quasi BR \\ 28 a qualitate E aut 
qualitatem BR [1 29 praescriptionem D perscriptionem BR \\ 
30 aut futuri t. aestimata aut praeteriti. et praeteriti b ut 
fut. t. aestimata et praeteriti BD \\ ^ 



LIBER V 149 

futuri NEGOTIALIS QVALITAS. in utraque iuris assertio 
est. in iuridiciali naturae, in negotlali legis aut consue- 
ludinis asserta uersantur. iuridicialis autem diuiditur in 
absolutam et assumptiuam. absolvta est quae factum 
5 ipsum sui natura et iure defendit. assvmptiva quae 
(um in facto ipso nihii probabile repperiat, confugit ad 
ipsam causam eamque iustam [ut facere deberet] allegat, 
ut cum Miio non potest dicere hominem licuisse iugulare, i47 G 
causam occidendi astruxit insidias^ Clodianas. iilinc as- 

10 sumptiuae nomen accepit, quia cum absolute factuni tueri 
non possit, confugit ad causas. 

Haec igitur assumptiua partes habet quattuor : rela- 
tionem remotionem comparationem concessionem. re- 455 
LATio est cum de facto confessus culpam in eum, quem 

i5perculit, refert ut in Clodium Milo, Orestes in matrem, 
Horatius in sororem, qui idcirco a se perhibuit iugulatam, 
quia eius prouocatus iniuria in facinus sit coactus. RE- 456 
MOTIO est cum obiectum crimen in aiterum uel in aliud 
ab eo, qui percellitur, remouetur. in alium ut Tiberius 

20 Gracchus in Mancinum, qui auctor faciendi foederis fuit, 
quod tam senatus quam populus inprobarat. item in tali 
causa ^legatus nisi intra triginta dies profectus erit, capite 
puniatur. quaestor sumptum legato non dedit. tempus 
emensum est. accusatus contra dicit et crimen obiectum 

25 remouet in quaestorem'. in aliud aulem remouet, si 
morbo tardatus in infortunium suum causam remoueat 
larditatis. ' remouetur uero aut ipsum factum si ad alterius 
attinuisse dicitur potestatem , aut causa cum alterius uitio 
quid accidisse dicatur. COMPARATIO est, quam COM- 457 

1 futuri uero h 1| in utroque b |j asertio B \\ 3 in iuri- 
dicialis B^ [] 6 recipiat /> f] 7 iuste B^ iniustam D \\ ut — 
deberet deleui \\ 8 posset Halmius I) 9 illic B^R \\ 14 con- 
fessus culpam in eum qiiem perculit scripsi confesso (con- 
fessio B) culpam in eum qui pertulit (pertulerit B^) BR " 
15 oratius /{ |] 18 alium Halmius \\ aliud habes qui R || 
"22 profecturus B^ \\ 26 tardatus B tardus /{ ]] 28 causa cura 
alterius uitio quid accid. Halm. causam alterius uitio (ui- 
tioq; B) qui accidisse BR causa alterius uitii q accidisse h || 
29 compensionem R ]] 




150 MARTIANI CAPELLAE 

PENSATIONEM iioui a posterioribus perhiberi, non cum 
crimini beneficium alterius temporis subrogatur sed cum 
factum iure defenditur , ut ex eo aliquid commodi seque- 
retur. nam si meritum alterius temporis uelut in com- 
pensationis gratiam memoratur, ad deprecatiuam potius 5 
admouendum est qualitatem, quae ueniali specie contine- 
tur: haec uero rite se fecisse contendit ut Verris illa re- 
sponsio ^magno' inquit 'decumas uendidi' quod factum 
compensat utilitate beneficii. in hac quippe parte facti 
confessio est sed immanitatem obiectionis excludit allegatio lo 
promerendi. at in illa criminis factique una confessio 
USGesi sed aut ab animo se purgat aut purgatione cessante 

458 ad humanitatis miseranda respirat. uerum haec qualitas 
uenialis in bina asserta discernitur : purgationem et depre- 
cationem. nam pvrgatio est, cum confesso facinore i5 
animum uoluntatemque purgamus: cuius modos tres esse 
non dubium id est inprudentiam casum necessitatem. in- 
prudentia est cum a uoto scientiaque noslra aliquid di- 
mouemus ut * quidam in uenando iaculum intorsit <(in be- 
luam et hominem delitiscentem retibus interemit*: quae 20 
pars error dicitur atque ei subduntur ignoraiio uinulentia 
obliuio fatuitas dementia ceteraque quae errorem admit- 
tentis excusant. casus uero culpam euentus exonerat, 
ut qui cum uictimis ad diem sacrum non uenit cum occur- 
rerit fluminis incrementis. scelus autem necessitate com- 25 
misit qui praecepto ducis insontem hominem iugulauit. 
inter quos modos hoc interest, quod inprudentia fallit, casus 
prohibet, necessitas cogit. deprecatio autem nihil cau- 
sationis associat sed in> exorandi ^humiiitatem precesque 
suspirat. 30 

459 > Ceteras quaestiones, quas status dicunt incidentes, 
aduertant qui f talium didicerunt , sic ut interius demon- 

7 Cic. Verr. III § 40 



4 corapensationib; B^ [j 8 decomas B || 12 se purgat 
Christius separatur BR [j 13 inhumanitatis B^R \\ 18 demo- 
uemus /?• [| 20 delitescentem hD \\ 21 dicitur p edicitur BD [j 
ignorantia b [[ uinolentia b [[ 24 uenit cum addidi \\ 32 prae- 
cepta uel rationem talium Halmius [[ 



LIBER V 151 

strationem formet primae uocis ingestio. pierumque enim 
secunda uim intentionis incutiet, utin lioc *uiro forti prae- 
mium quod uolet: qui fortiter fecit petit praemium nuptias 
uxoris alienae'. in quo qui petit praemium, quia nullum 

5 putat e diuerso, niliil intendit sed maritus contradictor 
intendit, licet secundo loco uideatur assurgere. cui per 
depulsionem uir fortis obstabit tamquam petitionem prae- 
mii quod poposcerat accusanti, praemium iustum esse 
contendens, tamquam, si factum aliquod iure tueretur. 

10 item quaestiones legales, quas tamquam status causis inci- 460 
dere memoraui, non eadem regula percensentur quippe 
quae in secunda conflictatione prorumpunt. nam prima 
qualitati tribuitur. igitur illa intentionis ac depulsionis i49 6? 
regula in qualitatis praedicta parte turbatur. 

15 Nunc t6 Kpiv6)uevov quod Graeci dicunt consequen- 461 

ter assumam. nam cum intentio et depulsio statum con- 

slitutionemque signaret, si coniectura fuerit, iudicationi 

B praebebit pariter rationem. neque enim est quod possit 

ponderari iudicio nisi ipsa negatio. in qualitate uero uel 

20 fine alio loco, quam status apparet, necesse est [confessa] 
depulsio facti habeat rationem, quam item accusator infir- 
met, et uelut secundaria quaestio procreatur per rationem 
inpugnalionemque rationis. hic illud iudicabile potest 
uersari idque est quod aestimator iusti ratione perpendat, 

25 posse in quauis causa et omnis status existere. et multae 
rationes infirmationesque numerosae perindeque iudica- 
tionum semina copiosa , cum unum uidelicet factum mul- 
tipUci ratione defenditur ut Tullius pro Milone quod insi- 
diatorem et quod hostem publicae quietis occiderit. in his 

30 igitur ille status potius apparebit, quem orator pro utihtate 
defensionis sumpserit. illa etiam ratio ex oratoris ple- 
rumqueadstructione colligitur tuncque uelut rationales aHi 
slatus eniergent ac sic ad probationes scriptura profertur. 

1 inforraet b \\ 6 e om. H \\ 12 conflictatione Ji j| 18 pa- 
riter iterationem B^R^ \\ 19 ponderare B^H \\ 20 est ut con- 
fessa b (confessa deleui) \\ 23 posse uersari idque esse BR 
■ quod correxi \\ 24 idque necesse est esse b 1] 31 iila enim b 11 
33 hac /{ 11 si B^R \\ probationis B \\ 



152 MARTIANI CAPELLAE 

462 Hinc IVDICATIO LEGALis orietur, cuius sunUpecies 
quinque. una est, cum scripto aliquid pluraue ambigua 
continentur, quae a Graecis d)uq)ipoXia memoratur, ut ex 
<(communione nominis res plerumque confunditur ut est 
illud ^quidam TAVRVM legauit, quo nomine seruum ha- & 
buerat admodum pretiosum. uerum ille heres taurum 
hoc est bouem dedit, quia fecit nomen amphibolum quae- 
stionem'. item ex nominum distinctione per syllabam ut 
^quidam habuit propinquos duos unum Lesium nomine 
aliumque Miiesium , heredemque constituens sic locutus lo 
est HERES ESTO MILESI. qua distinctionis ambage cer- 

i50G idimen exortum dum heres 'esto mi' distinguit,)> qui Le- 
sius dicebatur: alius uero continua nominis iugitate ^Mile- 

463 sium' dicit heredem. sunt item modi, quos dialectica 
conprehendit astructio. item species scriptionalis est is 
quaestionis, quae ex uerbis et sententia scriptionis emer- 
git, ut in hoc ^peregrinus murum ne ascendat. quidam 
obsessa ciuitate conscendit hostemque deiecit. arguitur.' 
hic reus legis sententia, uerbis nititur accusator. 

464 Tertium quaestionis est genus cum contrariae leges 20 
utriYnque secum colliduntur, ut in illo ^mas templum Ce- 
reris ne ingrediatur'. item ^qui parentibus opem non tu- 
lerit puniatur. in templo Cereris uapulanti matri ingres- 
sus opem filius tulit. accusatur.' facit hic conflictum di- 
uersitas legum, quarum interpretatio coIHditur, ut cui po- 25 
tius auscultandum sit appareat. 

465 Quarta de scripto quaestio est, quae dicltur syllogi- 
smus, cum ex eo quod scriptum est, id quod non est scri- 
ptum argumentatione colligimus, ut in hoc '^exulem intra 
fines deprehensum liceat occidere. quidam inuentum exu- 3o 
lem uerberauit. accusatur. a defensore colUgitur, quod 
minus permisso sit, fieri licuisse'. huic insunt modi quat- 
tuor: a simili, a consequenti, a maioread minus, a contra- 



3 et b 11 7 amphibolam B corr. ex amphibolum || 9 qui- 
dam D qui B \\ 16 sententiis h Ij 27 descriptio B sed poste- 
rior i expuncta discripto R descriptionalis rb \\ 28 id quod 
non est scriptum om. B^R \\ 32 licuisse Grotius debuisse 
BR II 



LIBER V 153 

rio. a sirnili ita ut ^quia patris interfector culleo insuitur, 
haec poena manere debeat niatricidani'. a consequenti sic 
Uyrannicidae praemium. ({ui suasit tyranno deponere 
dominatum praemium petit. colligit par esse meritum, 

5 quia reddidit libertatem'. a maiore ad minus [supra dixi 
enimj ^exuiem permittitur iugulare, licet etiam uerberare', 
a contrario *si uir fortis meretur praemium, desertor di- 
gnus est poena'. 

Finitiua superest quaestio de scripti ambiguitate de- 466 

10 manans, cum aliquod uerbum in lege uel testamento du- 
bium est et defmitione clarescit ut *nocte cum telo depre- 
hensum liceat occidere, quendam cum fuste nocte depre- 151 G 
hensum magistratus occidit. reus est caedis. lege se 
quidem tuetur sed telum quid sit inquirit'. quod quae- 

15 stionis genus hoc a principalibus statibus differt, quia non 
de facto unde orta causatio est, sed de scripti tantum de- 
finitione disquiritur. discutitur igitur ab his legalibus 
status principales esse discretos et hos incidentes dici, illos 
autem, a quibus causa nascitur, uel constitutiones uel sta- 

20 tus rectius appeliari. 

lam nunc decursis constitutionibus controuersias 467 
DELiBERATivi ac DEMONTRATivi generis uideamus. 
nam et causarum <(tria genera esse dubium non est et in 
omni causa statum debere uersari, licet in deliberatiuo 

-:, quidam qualitatem negotialem consistere, quod de futuro 
deliberat, existimarint. tamen ita qualitas plerumque 
censenda est ut alii quoque status huic generi posse acci- 
dere non negentur. nunc status in talibus ita reperiri 
posse firmamus, ut non ex intentionis depulsione, quem 

30 ad modum in conftictibus monstratum est, regulam tenea- 

Kus. quid enim aut quis intendet, uel ordine solito per- 
1 insinuitur B^ \\ 5 supra dixi enim deleui \\ 6 licet 
im b II 13 legem R \\ 16 horta H \\ 20 rectius Halmius cer- 
8 B certius li \\ 21 controuersis B^ \\ 26 liberat B^ \\ ae- 
imarint B \\ ita bD id B \\ 27 aecidere BD accedere Hal- 
mius II 28 repperiri D \\ 30 regulam teneamus. quid enim 
Hh regulatim; Qui enim^; ^ nidetur totus locus graui uitio ia- 
^^borare quod toUere nescimus* Halmius \\ 



154 MARTIANI CAPELLAE 

suasor dissuasorue confligunt, cum alterum> deligere in 
astruclionibus non uetemur? sed tamen accusatoris partes 
dissuasor uidetur arripere. qui enim inhonestum uel in- 
utile illud quod dissuadet ostendit, pro certo ipsum uide- 
tur accusare negotium. persuasor uero partes arripit 5 
defensoris et negotii tractatum qualibet obiectione contra- 
rietatis absoluit. ex quo et persuasor depellere et dissua- 
sor intendere memorandi. ac sic conflictione partium 
facta status poterit apparere, ut in tali causa ^crebro 
ad muros exercitu fugiente deliberat imperator utrum lo 
diruat'. muros excindi cum dicit, nonne uidetur si fe- 
cerit accusari, deinde grauiter et seditiose id exercitum 
perpessurum? in quo coniectura fiet de commotionis 
euentu. ac mox si dicat ^uictoriam non uocandam si 
praesidium ciuitatis excinditur' finis accessit. definiendum i5 
152 G quippe qualis status moenium uictoriam faciat celebrari. 
tunc si dissuasor addat * sine consilio senatus id fieri non 
debere' praescriptio etiam uidetur accedere. certum est 
igitur et intentionem dissuasori iure assignari et delibera- 
tiui cunctos status promptius apparere. sciendum tamen 20 
ne dissuasor uelut sententiam dicens prohibeat tamquam 
iudex , cum eius officium hoc sit ne faciat persuadere in- 
honestae rei uel inutilis ratione monstrata. 
468 lam nunc in demonstrativo quem ad modum status 

emergat non est facile memoratu idcirco, quia non statim 25 
laudem uituperatio consectatur, ut quisquis laudabiUs non 
esl uiluperabilis habeatur, uel contra qui uituperatione ca- 
ruerit laudibus fastigetur, utsi laudandus ex eo quisdicatur 
quia homicidium non commisit. est ergo medium [nomen], 
quod priuationem placuit memorari, propterea quia qui 3o 
laude priualur non confestim uituperationi permittitur uel 



1 diligere B^D {] 7 dissuasor intendere et persuasor de- 
pellere Db persuasor intendere et dissuasor depellere B per- 
suasor depellere et dissuasor depellere R corr. Halmius j| 
10 post diruat add. muros h [j 12 accusare B^R^ [J 19 iuris B^ 
iuri R \ iure /?"' (1 assignari Habnius signari BR [| delibe- 
ratiuis B^R [| 23 uel codex Grotii uelut BR \\ 29 nomen de- 
leui [] 31 uituperatione R [[ 



LIBER V 155 

contra. sic tamen status demonstratiui generis apparet, 
cum laudatorem uituperatoremque constitues, et uitupe- 
ratori accusatoris intentionem, laudatori defensoris partes 
adiunxeris. aut iliud subtilius conformatur, ut auditor 

5 inter laudem uituperationemque libratus uelut aduersantis 
loco ponatur. non enim, antequam laudandum quemquam 
laudabilem demonstraris, iam illi talis intentio est, ut lau- 
dabilem nondum credat. aduersum quam intentionem 
laudatori <(cerlamen est uel uituperatori, licet in superiori 

10 astructione quidam conflictus euidens approbetur, ut cum 

alius quempiam laudat et alter accusat, utCatonemTuUius 

laudans et duobus uoluminibus Caesar accusans. ex quo 

colligitur omnium causarum genera statibus percensenda. 

Hoc reperto naturam causae discuties, quae aut sim- 469 

15 plici aut duplici quaestione aut multiplici continetur. et 
simplex est cum unum quid in tota actione disquiritur, ui 153 G 
Clodium Milone iure necauerit. illud uero quod per iu- 
dicationem posteriore loco disquiritur uter utri)> insidias 
compararit, non est singulare sed iunctum ex duplici con- 

20 iectura, quam Graeci dvTiKaxriTOpiav nominant : sed in- 
cidens quaestio genus causae facere non potest. duplex 
tum ex rebus fit ut pro Caelio de auro ct de ueneno, lum 
collatione ut pro Roscio, fdiusne patrem an inimici iugu- 
lauerint. multiplex uero ex pluribus quaestionibus causa 

25 consistit, ut repetundarum omnes Verrinae, et pro Scauro 
de Bostaris nece de Arinis uxore et de decimis tribus 
exquiritur. 

Deliinc DVCTVS causae inspiciendus est. ductus au- 470 
tem est agendi per totam causam tenor sub aliqua figura 

30 seruatus. sunt autem ductus quinque : simplex subtilis 
fjguratus oblicus mixtus. simplex est cum non aliud est 



1 sic b hic BR \\ 2 cum B con li \\ 3 partem 6 H 5 ad- 
iiersantis scripsi aduersarii Halmius aduersanti BR \\ 7 de- 
monstraueris b |1 iam illi Halmius non illi BR nam illi cod. 
Grotii II 10 utque alius B^ \\ 11 lajidet D \\ accuset D \\ 
17 milo** B milo anne b \\ negauerit D \\ 20 anticatiglorian 
B^ anticatigorian R \\ 22 tunc R \\ 26 de add.Halmius \\ 28 in- 
spiciendus b spiciendus B speciendus R \\ 



156 MARTIANI CAPELLAE 

in agentis consilio aliud in uerbis, ul si bene meritum 
laudes ac noxium accuses. subtilis, cum aliud uultanimus 
aliud agit oratio ut ^quidam abdicat filium quod amicos 
non habeat'. hic non uere abdicat sed ut amicos habeat 
terret. figuratus est, cum aperte quid dicere prohibet 5 
uerecundia propter obscena et significatione alia atque 
integumentis uestita monstrantur. oblicus est, cum metus 
impedit aUquid dicere libere et per quosdam fandi cuni- 
culos obicienda monstramus ut in hoc ^ tyrannus qui sub 
abolitione tyrannidem posuerat, fortiter fecit. petit prae- lo 
mii nomine armorum arcisque custodiam. magistratus 
contra dicunt'. mixtus autem ex utroque componitur cum 
et pudor et metus impedit libertatem ut Uyrannus, qui 
duos filios habuit, quorum uni uxor, in qua infamis fuit, 
cuius maritus se suspendit, cogit aiterum filium eam du- 15 

471 cere. contra dicit'. hic non incestum libere nec tyran- 
nidem potest obiCere. hi sunt ductus artificiose tractandi 
et per totam orationem subtiUter diffundendi. qui a co- 

154 G lore hoc separantur quod color in una tantum parte, du- 
ctus in tota causa seruatur. 20 

472 Ductus reperitur ex causatiuo litis hoc est ex re, quae 
controuersiam facit, quae aut praeteriti temporis est ut 
^an Aiacem Vlixes occiderit' quae ductum simplicem tenet. 
aut si praesentis uel futuri temporis fuerit, omnes ductus 
admittit. ergo ductus de consilio nascitur, consilium ex 25 
causatiuo litis exoritur. causatiuum est, quod facit dubi- 
tationem , ut in illo tyranni causatiuum litis est quod ty- 
rannus <(custodiam et arcis postulat et armorum. ductum 
seruatum testatur prima Phihppica, quae mira subtilitate 
dominatum Antonii latenter insimulat ut omnia dicens nihil 30 
aspere dixisse uideatur. 

473 His omnibus conquisitis argumenta uidenda sunt, 
quibus ad quaestionis ambiguum fides ualeat adhiberi. 
fides autem tribus fit modis: conciliando docendo permo- 



3 ratio R \\ 7 monstrantur Halmivs monstratur BR [1 
8 fundi B^R \] 9 abicienda BR corr. p \\ 10 petit om. B^ || 
18 a om. B^R |] 21 repperitur R [| 23 uxiles R \\ 26 causati- 
uum litis est b 11 34 consiliando B^ 11 



LIBER V 157 

uendo. illa prior ethica, sequens apodiclica, tertia pathe- 
tica nominatur. conciHatione)> licet in tota causa uti con- 
ueniat, tamen in principiis uberius insistendum et in com- 
mouendo maxime uigere debet epilogus. docere autem 

5 prae ceteris debet ipsa narratio, quamuis diluendis quae- 
stionibus obiciendisque criminibus non dissimilis operetur 
astructio. nunc de argumentis incipiam. 

ARGVMENTVM est oratio, quae rei dubiae fidem facit. 474 
res dubia est intentio et depulsio uel ratio et infirmatio 

10 rationis. cum enim obieceris ^occidisti' ut doceas, argu- 
mentatione firmatione uteris, maxime cum negatur. etiam 
ipsum *non occidi' exigit argumentum, licet ad faciendam 
fidem etiam illa quae inartificialia nominantur, debeant 
adhiberi ut tabulae testimonia quaestiones, quae post dis- 

15 cutienda seruabo. nunc argumenta tractentur, quae Bui 155 G 
in negotio de quo agitur posita sunt, aut illud attingunt. 
in ipso tum totum, tum pars eius, tum nota, quam Graeci 
eTUjuoXoTiav dicunt: attingunt uero negotium, quae ad id 
relatiuorum ratione ducuntur. et sunt numero tredecim : 

20 a coniugatis a genere a forma uel specie a simili a diffe- 
renti a contrario a coniunctis ab antecedentibus a conse- 
quentibus a repugnantibus a causis ab effectis a compa- 
ratione. cuius sunt partes maiora minora paria. apparet 
in omnibus relatiuam inesse rationem. nam coniugatum 

25 alterum alteri nominatur, et genus et species ad se rela- 
tiua fiunt. ipsum etiam simile alicuius assimile est, et 
omnes loci argumentorum non ex se sed ex alio nomen 
accipiunt. 

Igitur totum, quod dubium discutitur, definiri primi- 475 



tigiiur i 
8 -p.4( 
547 sq. ed. 



8 — p. 469, 6 cf. Cassiod. de dialect. in capite de topicis I 
. 547 sq. ed. Garet, 



8 oratio Halmius ratio BR \\ 10 argumentatione firma- 
tione uteris {uel firmatione eius uteris) Halmius argumenta- 
tione firmationeius B argumentatione firmationem (add. uis r) 
H II 13 inarteficialia R \\ 19 ducuntur Br dicuntur R 
20 adiferenti B \\ 22 affectis R \\ 23 sunt partes tres b 
25 relatiua r retata BR || 29 quo Grotius \\ 




158 MARTIANI CAPELLAE 

tus oportebit et sic argumenta tractari hoc moclo. sit res 
dubia 'utrum utilis eloquentia uideatur'. eloquentiaa 
totum est. in toto igitur defmiendum sic *eloquenti 
est bene dicendi scientia. bene dicere autem utile est: 
utilis igitur eloquentia'. cui loco tractando subsidio est & 
Dialectica, quam nuper audistis, per quam cognitum puto 
quid sit genus quid species uel differentia proprium acci- 
dens ceteraque quae eius praecepta tenuerunt. tamen haec 
ut potero breuiter strictimque percurram. 
476 GENVS est igitur ad multas species differentiasque lo 

notio pertinens, ut animal, quod refertur ad hominem pe- 
cudem auem piscem ceteraque, quae non tantum numero 
sed etiam specie disparantur, quod alia aeria, alia aquatilia 
terrenaque, alia ratio-<[nabiHa, aha rationis expertia, quae 
sub uno nomine coUecta cum fuerint nomine generis ap- 15 
^477 P^^l^ntur. SPECIES est quae a genere pendens aha con- 
tinet numero tantum modo disgregata, ut 'homo' continet 
et Demosthenem et Ciceronem, quibus una species est sed 

478 numero distant. differentia uero est sufficiens quae- 
stioni discretio, ut si quaeratur inter hominem leonemque 20 
quid intersit, respondeatur quod homo mitis, leo forus sit, 
quod quidem nec hominem a mitibus ceteris> nec leonem 

479 a feris aUis distinguit animalibus. proprivm est quod 
rem aliquam ab omnium communione discernit ut risus. 

480 hoc enim non est hominicommune cum ceteris. accidens ^ 
est quod in aliquo positum nec pars eius est nec separari 
ab eodem potest, ut per se possit existere ut color in cor- 

481 pore, in animo disciplina. A parte uero argumentum non 
ad totum probandum dicitur sed ad aliquam partem, quae 
continet quaestionem. nec enim probata pars totum pro- 3o 
bat, ut puta si oculus uidet non ideo totum corpus uidet 
[cum refutetur totum uidere corpus]. sed dialecticus 
iste tractatus est. nunc quem ad modum argumentum a 

1 argumentum b \\ tractari Halmius tractare BR 
2 eloquentia totum — definiendum est (est om. R) sic om. B^ 
4 'post est add. et R || 11 pecudem D pecodem BR || 12 autem 
B^ II 14 experta B || 23 distingit B \\ 24 rem aliam B^ (} 
28 imo R anima r || 29 aliquam scripsi aliam BR \\ 32 cura 
— corpus deleui [] 33 quem B quae R \\ 



LIBER V 159 

parte ad partem sumalur ostendam *si pedes si brachia 
tueri debemus, utique oculos diligentius asseruare'. cuius 
argumenti loco incurrere aliquando et alius potest, qui a 
maiore ad minus dicitur. nec tamen ideo principalis ^57 (? 

5 argumenti ratio perturbatur, quia geminari aliquando ar- 
gumenta natura permittit. hoc paene contingere et in 
figuris solet, de quibus postea nobis erit dicendum. fit 482 
non numquam et [in] hoc modo a partibus argumentum, 
cum inducta partitione et propositis partibus pluribus ce- 

10 teris refutatis aliquam concludimus partem in qua sit 
quaestio constituta, ut si dicas 'equum hunc, quem habes, 
aut emisti aut dono accepisti aut natus est domi aut fura- 
tus es. non autem emisti nec dono tibi datus est neque 
natus est domi: furatus es igitur'. a nota uel etymo- 48a 

15L0GIA, ut Graeci dicunt, sumimus argumentum sic ^si 
consul est qui consuht rei publicae, quid aliud Tullius 
fecit cum adfecit supplicio coniuratos?' quo in loco ori- 
ginem uocabuli tantum oportet attendere. ab his uero 484 
quae negotium uidentur attingere, argumenta ducuntur 

20 hoc modo: primum a conivgatis cum uno nomine pro- 
posito principah per eius deriuationem casu aut tempore 
commutato aliquid adprobamus ut *si pietas uirtus est, 
quod pie factum esl laudari oportet'. constat enim lau- 
dabilem esse uirtutem. qui locus a superiore hoc differt 

25 quia ahud est unde nomen inpositum fuerit perscrulari, 
aHud per cognationem uerbi ab aiio deflexi argumenti uim 
sumere. a genere autem, cum quod in toto ualet ad 485 
speciem <(quoque deducitur, ut, si uarium et mutabile 
quiddam est femina, Dido etiam uaria mutabilisque uidea- 158 G 

30 lur possitque ex amore in odium commutari. hac ratione 
illud Ciceronis astruitur *nam cum omnium prouinciarum 
sociorumque rationem dihgenter habere debeatis lum 

31 Verr. II § 2 



4 ducitur rh \\ 5 aliquando scripsi aliquanta BR \[ 6 paene 
B rte R sepe r \\ 8 in del. Halmius \\ a om, R \\ 12 accipisti 
R \\ 13 est R [) 15 dicitur R \\ 19 dicuntur R \\ 20 quo h 
quae BR quom uel quando Halmius jl 21 diriuatione R |[ 
22 commutati R \\ 26 cognitionem B^ \\ 




160 MARTIANI CAPELLAE 

praecipiie Siciliae, iudices^ hunc locum ille a toto mdetur 
imitari. sed interest illud quod in illo definitione, hic ab 
ipsa ratione qua genus est argumenta ducuntur, et quod 
in genere totum est,> quod totum diuisione perit, genus 

486 manet etiam partibus distributum. ab specie uel A 5 
FORMA ducitur argumentum, ut fidem generah faciat 
quaestioni ut Cicero in Phihppicis "^quid iam proprie Cae- 
saris actum est quam lex?' actum enim genus est, quod 
ab specie id est lege lata a Caesare conprobatum est. 
quod item confirmat a similibus ^quaere acta Gracchi, lo 

487 leges Semproniae proferentur. quaere Sullae, Cornehae'. 
a simih per se ut *ut Helena Troianis sic ciuibus beUi 
semen tu fuisti'. item ^ut saepe homines aegri morbo 
graui cum aestu febrique iactantur' et cetera. huic dissi- 
mihtudo contraria est, quae a Cicerone differentia is 
nominatur. quae res inter se diuersas non aduersas 
ostendit, cuius Cicero ponit exemplum in Verrem ^sed tu 
idem fecisse eris existimandus, si eodem consiho fecisti'. 
hoc et in personis ostenditur et in rebus et in tempore et 
in locis et aliis, quae nunc memorare longissimum est. 20 

488 a CONTRARIO ut uita et mors, f quae ex quibus Teren- 
tius sic 

*nam si ihum obiurges uitae qui auxihum tulit, 
quid facies iUi, qui dederit damnum aut malum?' 



7 et 10 Phil. I § 18 II 12 Phil. II § 55 fl 13 in Cat. I 
§ 31 II 15 Top. II 46 II 17 secundum Verr. III § 214 H 
23 Andr. I 1, 115 



7 quid — actura add. Habnius Ij 8 est quam lex BR Cicero 
habet ecquid est quod tam proprie dici possit actura eius, 
qui togatus in re publica cura potestate iraperioque uersatus 
sit quam lex? H 11 proferuntur ^ || syllae BR |1 12 per se 
om. b II ut add. Halmius \\ elena BR \\ 13 sementum ipro 
s. tu) R II 19 hoc et personis B^ \\ 21 ut oin. BR add, D H 
uitae mors R H quae ex quibus terrentius BR ex quibus te- 
rentius b: ita suppleuit Halmius ut uita et mors aliaeque res 
discrepantes sibimet opponantur I| 22 post sic add. ait r \\ 
23 si iilum E si ut illum BR \\ 24 malum cicero BR malum? 
Cicero in tertio Philippicarum contra Antonium e contrario 
argumentatur dicens p ll 



LIBER V 161 

Cicero ^si ille consul fustuarium meruerit, legiones quid, 195 G 
quae consulem reliquerunt?' a conivnctis autem fides 489 
pelitur, cum quae singula infirma sunt, ea coniuncla uim 
ueritatis assumunt ut ^quid si accedit ut tenuis antea fue- 

5 ris? quid si ut auarus? quid si ut audax? quid si ut eius 
qui occisus est inimicus?' singula haec quia non sufficiunt, 
idcirco congregata ponuntur. ab antecedentibvs 490 
nt Cicero ^cum ilie non dubitauerit aperire quid cogitarit, 
uos poteslis dubilare quid fecerit?' praecessit enim prae- 

lodictio, ubi est argumentum. secutum est factum, unde 
est quaestio. a conseqventibvs uero conuersim, ut 491 
quaestio in antecedentibus sit, argumentum in sequenti- 
bus, ut si lioc secutum est, illud praecesserit ut ^si pepc- 
rit cum uiro concubuit'. exemplum de Verrinis 'si finem 

15 edicto praetoris adferunt lialendae lanuariae, cur non ini- 
tium quoque nascitur a kalendis lanuariis?' a repvgnan- 492 
TiBVS argumentum, cum ostenditur duo sibi coliaerere 
non posse, uerbi causa ut et parasitus quis sit et ridicu- 
lus non sit, quae per negationem simul esse non posse 

20 praedicantur hoc niodo ^non et parasitus est Gnatho et 
ridiculus non est'. eius loci exemplum est in re magis 
ipsa quam forma uerborum ^is igitur non modo a te pe- 
riculo <(iiberatus sed etiam honore amplissimo ornatus 
arguitur domi suac te interficere uoluisse'. et in Corne- I6OG 

25 liana prima repugnare dicit ut '^diuisores, quos honoris 
sui ministros esse uoluerat, lege ambitus uellet affligere'. 
CAVSARVM locus late patet et multa disputatione tractatur. 493 
sed nunc formam eius satis fuerit demonstrare sub hoc 



1 Phil. III § 14 II 4 p. Rosc. Am. § 86 |1 8 p. Mil. § 44 
Verr. I § 109 1| 22 p. Deiot. § 15 || 25 fragm. 34 Or. ( 



\ „ 

6 singula autem br H quia rb quae BH \\ 8 sicut add. p || 
cogitarit rB cogitaret R \\ 18 quid R \\ 20 praedicantur p 
praedicuntur BR \\ gnato R \\ 21 huius b || 22 post uerbo- 
rum add. ut Cicero dicit E ]] 23 liberatus om. B^ \\ 24 Cor- 

Ieliana Halmius cornelia BD \\ 25 cidit D \\ honore Db \\ 
6 uoluerit b \\ 28 ACAVSIS ante causarum add. D U 



162 MARTIANI CAPELLAE 

exemplo ^sed cum ob tua decreta, ob iudicia, ob imperia 
dabantur, non est ita quaerendum cuius manu numera- 
rentur, sed cuius iniuria^ cogerentur'. sic et Vergilius 

494 ^niene fugis?' AB effectis fit argumenlum, cum in 
causa dubitatio est, ut fatum probetur ex eo, quod homi- 5 
nes etiam inuiti seruabantur in uita. fatum enim est 
causa uel uitae uel mortis: ilia uero elfecta sunt fati: ui- 
uere posse uel mori. Cicero hinc probat ^Auli Hirtii uita 
populo cara est, quod ei populus plaudit'. hoc estVergilii 
'degeneres animos timor arguit'. nam timor est causa lo 

495 ut degener sit animus, quod timoris effectum est. a com- 
PARATIONE MAIORVM ^quis dubitet a Siculis petisse pe- 
cuniam Verrem cum a Marco Octauio Liguri postularit?' 
Vergilius 

tu potes unanimos armare in proelia fratres. i» 

ex hoc utique probat et alienos posse, quod minus est. 
Terentius 'nam qui mentiri aut fallere instituerit patrem 

496 [aut audiebat], tanto magis audebit ceteros'. a minorvm 
COMPARATIONE ut Tublius Scipio pontifex maximus Ti- 

161 G berium Gracchum mediocriter labefactantem statum rei 20 
publicae priuatus interfecit'. deinde iungit quaestionem 
ubi gradus est quidam ^Catilinam orbem terrae caede 
atque incendiis uastare cupientem nos consules perfere- 
mus?' ex hoc Terentius loco illud ^hic paruae consuetu- 

497 dinis causa huius mortem tam fert familiariter'. a PARIVM 25 
COMPARATIONE. Cicero *et si non minus iucundi atque 



1 Verr. II § 26 || 4 Aen. IIII 314 Q 8 secund. Cic. Phil. 
I § 17 II 10 Aen. IIII 13 1| 12 sec. Cic.Verr. I§ 127 [1 15 Aen. 
VII 335 II 17 Adfelph. I 1, 30 (] 19 22 Cic. Cat. I § 3 [] 
24 Andr. I 1, 83 H 26 Cic. Cat. III § 2 



2 munerantur -0 |{ 3 uirgilius r |j 4 affectis R\\h factum 
R^ II 6 factum /? [] 8 aula B^ \\ uitam R \\ ^ curae b \\ sic 
et illud Vergilii Halmius \\ 10 degenere R {} 13 ligore B^R \\ 
postularet R 1| 16 alienus R \\ 17 falli B^R \\ insuerit libri 
Terentii 1] patrem aut audebit tanto magis audebit ceteros 
BR \\ 18 animorum B^r \\ 22 gradus Ijtalmius modus BR {] 
quondam r (| catillinam R [( 23 cupiehtem nos cons. perfe- 
remus b cupientem nos iudices perferemus /?"• c. n. c. p. 
BR 11 24 terrentius R \\ 26 iocundi R [] 



LIBER V 163 

illustres siint ei dies, quibus comeruamur, qucmi illi qui- 
bus nascimur'. et in Pisonem ^niiiil interest utrum ipse 
consul improbis contionibus, perniciosis legibus rem pu^ 
biicam nexet an alios ucxare patiatur'. 

5 His igitur breuiter demonstratis illa, quae non exco- 498 

gitantur ab oratore sed a causa aut a reis suggeruntur, 
in tribus ut diximus rebus posita sunt: in scriptura ut 
tabularum, in auctoritate ut testium, in necessitate ut tor- 
menlorum. ab scripto argumentum petitur cum ad 499 

10 dubiae rei probationem uel cbirograpbum uel testamen- 
tum uel transactionis tabulae recitantur ceteraque huius 
modi, quae ita nota sunt nt exempla de oratione non quae- 
rant. ab avctoritate uero ut ^Africanum dixisse iure 500 
caesum esse Tiberium Gracchum', aut cum testimonium 

15 quo ueritas nudetur adfertur ut ^Gnaeum Pompeium de . 
misso frumento celeriter testem nobis orator inducit'. 
auctoritas igitur aut iudicantis aut testis est. huic parl-i /g^/? 
adiunguntur oracula ceteraque id genus. <(necessitas 501 
uero dat fidem ex tormentis aut somno aut furore aut 

2i\ uinolentia, quae uocem alicuius rei extorquet inuitis. quae 
omnia cum ad coniecturam ** causa persona facto id est 
ipso testimonio uel confessione uel scripto capiunt fidem 
uel amittunt. nam et causa dicentis adtenditur et per- 
sona tractatur et ipsius scripturae secum aut cum causa 

25 qualitas comparatur. 

Sequitur ut ad ea quae conciliant aut permouent au- 502 
ditores^ intentionem suam flectat assertor, quoniam ad 
fidem faciendam haec quoque pertinere praedicimus. con- 



2 § 10 il 13 cf. Cic. de Orat. II § 106 



^B 1 illostres H illiustres r H hii BR [] quibus conserua- 

^paur quam illi ex Cicerone suppleuit Grotius \\ 2 intere E in- 

teresse R interee ^ || 9 a scripto h \\ 11 uel add. Halmius |1 

12 modi om. B^R^ || 21 facto id est ipso B facto adduntur 

»id est ipso Dh (sed D sine id est) : deleto adduntur lacunam 
indicauit Ilahnius ita supplens quae omnia cum ad coniectu- 
ram adplicantur, ex causa etc. || 28 nam et E nam nec 
BD \\ 26 concilient B^ \\ permoueri D \\ 

L^ 11 "^ 



164 MARTIANI CAPELLAE 

ciliantur igitur animi tum personae tum rei dignitate. 
personae aut auditoris aut rei uel ipsius oratoris aut ad- 
uersarii. auditoris sic ^ut, qualem te antea populo Ro- 
mano praebuisti, cum huic eidem quaestioni iud6x prae- 
esses, talem te nobis et populo Romano hoc tempore im- s 
pertias'. rei uero, ut pro Deiotaro ^quem ornare antea 
cuncto cum senatu soiebam pro perpetuis eius in nostram 

503 rem publicam meritis'. oratoris uero, cum de se non 
superbe sed moderate loquitur, quale ilhid est ^cum quae- 
stor in Sicilia fuissem, iudices, itaque ex ea prouincia lo 
decessissem , ut Siculis omnibus iucundam (Wutyrnamque 
memoriam quaesturae mxninisqne mei xelinquerem 
factumst ut cum summum \n ueteribus ^^tronis mxjXXis, 
tum non nullum eiiam m me ^vaesidium mis fortunis 
constitutu?n avbitrarentur\ sed haec plenius in exordio- is 
rum praeceptis edisseram. ab aduersarii uero persona 
conciliatio fit dum ilHus iniquitate aut arrogantia demon- 
strata nostra modestia commendatur. sed haec posterius 
in principiis, quoniam nunc non orationis partes sed di- 
cendi formas et faciendae fidei species numeramus. quo 20 
ioco patheticaequoquedictionisattendimus facultatem,cuius 
uis uel in communibus locis uel in epilogis maxime conli- 
netur. ne primordia quidem apud ueteres hac animorum 
permotione caruere, quod tunc demonstrabitur cum ordien- 

163 G di praecepta tractabimus. interim generatim quibus men- 25 
tes affectibus incitentur nulla partium definitione signabo. 

504 Commouentur igitur auditores aut miseratione aut 
odio aut inuidia aut metu aut spe aut ira ceterisque simi- 
libus. miseratione cum calamitatqs alicuius magno do- 
lore tractamus, cum iniquitatem temporis uel pericuii 3o 
magnitudinem memoramus, ut in seplima Verrinarum 



3 Cic. p. Rosc. Am. § 11 [] 6 § 2 11 9 diu. in Caec. § 2 



11 omnibus iu. di. m. Q. nom. m. R. F. VT. C. S. I. u. 
pa. mult. NNV. GT. I. P. R. SF. O. AR. BR \\ 17 fit om. 
B^R^ II 19 quoniam Halmius quamquam BR \\ 21 patpathe- 
tice R^ ***patheticae B || 23 ne Halmius neme B me (add. 
s. l. neue) R mea h \\ 27 commouent B^ \\ 



LIBER V 165 

^palres hi, quos Mk\ctis, iudices, idicebant bi \imine ])rimo, 
matresque miserae \iernoctahani mte ostium carceris ab 
extremo conspectu \iberum exclusae, quae nihil aiiud 
orahani nisi ut Ulionmi suorum poslremum s\)iritu?n ore 
5 excipere \iceret\ ab odio cuni aduersarii faclum uel 
uiris bonis uel iudicibus ostendilur execrandum, ut cuni 
iudicum corruptio docelur a Verre iactari. item ^cum iu 
auaritia scelere periurio uos sui similes esse arbitratur'. 
inuidia est quae quodam liuore inficit auditores ut est 

10 *quod ad tuam ipsius amicitiam ceterorumque hominum 
magnorum atque nobihum faciUorem auditum istius habet 
nequitia et audacia quam cuiusquam nostrum uirtus et 
inlegritas'. item 'istum rebus omnibus undique ereptis - 
impune eludentem circumfluere et abundare'. <(potestqui- 

15 dem et illa res auditorum mentes incendere ut si alicuius 
exaggeres tyrannicum spiritum aut potentiam non feren- 
dam. metum uero excitaris uel propriis uel communi- 505 
bus pericuhs. propriis ut Mioc est iudicium, in quo uos de 
reo, populus Romanus de uobis iudicabit'. communibus 

20 autem ut est ^uideor mihi uidere hanc urbem lucem orbis 
terrarum arcem omnium gentium subito uno incendio 
concidentem'. spe quoque animi perturbantur)> cum be- 
neficia aut obsequia promittuntur, ut cum fidem Milonis 
Pompeio pollicetur et ^CaeHi in omni uita seruitium ob- 

25 strictum uobis ac Hberis uestris habebitis'. ira etiam ue- 
hementer animos turbat,^ ut cum exaggerat TuUius eii64G 
exciamat in curia sedere socios Catilinae ^o dii mmorlaies! 

11 7 Cic. Verr. Act. I § 42 H 10 Verr. III § 7 [| 
18 Verr. Act. I § 47 j] 20 in Catil. IIII § 11 || 
p. Cael. § 80 Ij 27 Catil. I § 9 





IV 


§ 118 


13 


ibid. 


§9 li 


24 secund. or. 



I 
I 



1 patres hii quos ui DIIA. (ia R) I. L. p. m. a. q. m. 
p. an. os. CllR. UB. CONS. LL. (IL li) ex. q: nihil. a. o. 
(c I{) nihil u F S. post. sp (c H) €X. L. BU \\ iudices 
om. lihri Cic. \\ limine primo suppl. Halm. limine ipso palimps. 
Vat. Verrinarum limine rell. codd. Cic. \\ 8 arbitretur tibri Cic. \\ 
17 metum B metu bB \\ excitaris scripsi cxcitari BD \\ 20 ue- 
dere /) [] 26 perturbat b \\ 27 odii inmort. V. BIN. G, S. Q. 
R. P. HclB. in qua urb: uiuimus hichics .N. I. nump. c. BR \\ 



166 MARTIANI CAPELLAE 

uhinam gentium mmusl quam vem publtcam hdibemus'^. 
in qua urbe uiuimus? hic, hic sunt nosiro m num^ro, p. c' 
simiies aiii permiscentur affectus qui cum ad persuaden- 
dum plurimum ualeant, exlra causam tamen sunt nec ap- 
parere in oratore manifestius debent, ne insidiis iudicem 5 
capere, non ratione ducere uideatur. 

506 His igitur ad fidem faciendam prudenter inuentis 
ordo rerum est sociandus, quae pars DISPOSITIO uocita- 
tur, qua quid dicendum quoue loco, quid penitus omitten- 
dum, quo modo etiam et quando et ubi prudenter inspi- lo 
cimus. duplex igitur huius partis est ratio. aut enim 
naturalis est ordo aut oratoris artificio comparatur : natu- 
ralis cum post principium narratio partitio propositio 
argumentatio conclusio epilogusque consequitur : artificio 
oratoris cum per membra orationis quae dicenda sunt i5 
digerimus. et hoc ex causae utilitate non ex temporis 
serie coaptamus ut pro Miione factum , cum quaestiones 
quasdam ante narrationem ut praeiudicia refutaret indu- 
xit, quod non ex ordine naturae sed ex causae utilitate 
mutauit: et pro Cornelio primo refutata sunt crimina, 20 
quae secuta sunt tribunatum , post ad ipsum tribunatum 
recursus est factus, quae dispositio artificialis ut diximus 

507 nominatur. in Verrem autem naturalem temporum ordi- 
nem tenuit, ut primum quaesturam, tum legationem, deinde 
duas ei praeturas obiceret seruata temporum ratione, 25 
quam, nisi causae repugnet utilitas, necessario perseque- 
mur. at ubi maiora quaeque potissimum et inuidiosiora 
purganda sunt, ab his sumitur refutationis exordium, ut 
pro Cluentio coniecturae partibus expeditis ad praescri- 
ptionem legis accessit ordine uideiicet commutato , ne si 3o 
Cluentium legis adsertione defenderet, fugere causam dif- 

165 G fidentia uideretur. 

608 Duabus liis officii partibus absolutis elocvtionis 



6 ducere BR deducere r H 8 qua R quia ^ ^ poeni- 
tus B \\ 17 cooptamus B^^ \\ 20 prima B^ H 25 ei h et 
BR II 30 commutatio B^R^ [1 31 defenderet et B^ [] 



LIBER V 167 

cura est intinianda. quae cum constet in singulorum anim- 
aduersione uerborum, hoc ab eloquentiae nomine sepa- 
ratnr quod illa totius operis <(oratorii uirtus est, haec pars 
habetur officii, cuius Cicero duo quasi fundamenta, duo 
5 dicil esse fastigia. fundamenta Latine loqui planeque 
dicere, quorunr unum Grammatice loquente didicistis, 
cum eius uobis insinuata subtilitas est. fastigia uero sunt 
copiose ornateque dicere, quod non ingenii sed laboris est 
maximi exercitationis etiam diuturnae, qua non solum 
10 uberior scd illustrior quoque facullas adquiritur. 

Huius rei duplex ratio est: una qua in singulis uer- 509 
bis lumen appareat, altera ut dignitas eloquendi copula- 
tionis ipsius decore seruetur.^ in singulis uero uerbis 
aut proprium aut translatum mutuatumque conquiritur. 

15 propria sunt uetusta praecipue. nam cum et proceres 
uel nescirent haec dicendi ornamenta uel appetere non 
auderent, propriis utebantur. sed quia uerborum uete- 
rum iam exoleuit usus, non sunt audacius usurpanda illa, 
quae cum aetate mutata sunt. itaque ALVCINARI et CER- 

20 RiTVM et CAPERATVM simiUaque praetereuntes utemur 
his, quae consuetudo recipiet nec tamen sordidis nisi cum 
rei sententiaeque uis exigit, ut cum Cicero uolens crude- 
litatis inuidiam facere ait 'gurgulionibus exsectis relique- 
runt' et ^uirgis plebem Romanum concidere^. nec inde- 

25 core Vergilius uitandae humilitatis aucupio lychnos pro 
LVCERNis ait. quod si sua res propria uerba non ha- 510 
beat, nouanda sunt aut alienis utendum. nouantur autem 
duobus modis uerba aut quadam fictione, aut declinatione 
praesumpta, aut duorum quae usitata sint coniunclione 

30 composita. fmguntur maxime cum transferimus, ut qui 



23 p. Tullio 10, 21 11 24 Verr. I § 122 H 25 Aen. I 726 



6 grammatica b \\ 7 est 07n. B \\ 8 set c? [] sunt orna- 
teque B^ \\ 12 apparet D \\ 13 uerbis Halmius rebus BR \\ 
15 cum et B et cum /{ tum cum b \\ 20 caperratum BR 
corr. p \\ praeterientes B^R^ 11 22 ut om. p \\ 25 lychinos 

R 11 29 sunt r II i' ll ^ 



168 MARTIANI CAPELLAE 

TTOiorriTac qvalitates esse dixerunt, quod nomen 

i^J^G^ numquam fuerat in Latinis, quo et auribus temperandum 

et insolentia fugienda. quam uitans Cicero soterem sal- 

uatorem noluit nominare sed ait 'qui salutem dedit'. illud 

511 enim nimis insolens uidebatur. deriuatione quoque fmnt 5 
uerba , quae grammatici paragoga nominarunt, ut dici- 
mus ^lorea rura' et ^campique ingentes ossibus albent' 
quod satis crispa flexione Horalius albicant dicit. bis 
plerumquePoetice utitur licet Tullius ^grandiferas posses- 
siones' dicat et ^grandiloquos oratores'. lo 

512 Huic diligentiae subiungitur translatorvm cura 
VERBORVM cum res aut sua non inuenit uerba aut cum 
uolumus splendidius aliquid explicari. ergo aut inopiae 
aut decoris causa transferunlur: inopiae cum dicimus 
'gemmare uitem' et ^luxuriare segetes' laetasque per- i5 
hibemus. desunt enim propria et commoditati sunt 
ascita. decoris uero ut ^bellum subito exarsit'. cum po- 
luerit dici extitit. et item possumus ab omnibus sen- 
sibus muluari ut ab oculis Muce libertatis et odore legum', 
et ^siient leges inter arma' et a gustu ^o nomen dulce 20 
libertatis'. uerum nbn debet haec translatorum alieno- 
rumque uerborum adfectatio sine modeiratione captari. 
nec longe petita debent esse translata ut si dicas <(Muxu- 
riosam Charybdim'. uitandum quoque ne turpis sit simi- 
litudinis usurpatio, ut si dicas ^castratam Africani morte 25 
rem pubhcam' aut ^Clodium stercus senatus'. in hoc 



1 Cic. Acad. I § 25 II 4 Verr. II § 154 [] 7 Yerg. Aen. I 
430 et XII 36 || 8 Carm. I 4, 4 jl 9 Phil. II § 101 |1 10 Orat. 
§ 20. Tusc. V § 29 II 19 Cic. Verr. V § 160 H 20 p. Mil. § 10. 
Verr. V § 163 || 25 ex Cic. de Orat. III § 164 



1 TTOIOTHTaC Halmius poeoteta BR \\ 2 quo modo 
et 6 1] 4 sed B et R \\ 5 diriuatione i? || 9 poetice Christius 
grammatice BR \\ 10 grandilocos B^ \\ 14 transferuntur b 
transferre BR jj 16 commoditati sunt Halmius commodatius B 
{sed a ead. m. in i corr.) commodatus R (commodantus corr.) |1 
17 assoeiata b \\ 19 odor BR \\ 20 o in B erasum \\ 23 luxo- 
iosum B^ 11 



LIBER V 169 

genere Iransferendi eliam allegoriam poetae praecipue 
nexuerunt. et Cicero ^cum [dicit] senatum a guberna- 
culis deiecisses, populum Uomanum e naui exturbasses, 
ipse arcbipirata cum grege praedonum impurissimo ple- 

5 nissimis uelis nauigares'. et in Pisonem 'ut qui in ma- 
ximis tempeslatibus ac fluctibus rei publicae nauem gu- 
bernassem saluamque in portu collocassem, fronlis tuae 
nubecuiam et coliegae tui contaminatum spiritum perli- 
mescerem?' usurpalis ergo baec simul pluribus uerbis^^7G^ 

1) elocutus est, quae suis forlasse angu-^stius aul bumilius 
diceret. ilem translata quodam modo sunt, quae aut ex 
parte totum aut ex toto partem aut ex uno plures mon- 
strant aut ex pluribus singula. ex parte totum ut 'in 
puppim ferit' aut 'me isdem parietibus tuto esse tecum' 

15 pro 'eadem domo'. bunc tropum metonymian- gramma- 
tici memorarunt, catachresin etiam Graeci, quam nos 
abusionem dicimus ut cum perhibemus ^naturam deorum' 
pro *substantia'. in coniunctis uero uerbis orationisque 51;^ 
contextu seruanda sunt haec ut constructio coagmentata 

20 el conclusio perfecta proueniat et quodam schemate dictio 
uenustetur. 

lam COMPOSITIONIS praecepta percurram, cuius 514 
uitium maximum est hiulcas et asperas, frenos etiam, iota- 
cismos mytacismos labdacismos homoeoprophora dyspro- 

25 phora et polysigma non uitare uel cuiuslibet litterae assi- 
duitatem in odium repetitam ut 'sale saxa sonabant' et 
'casus Cassandra canebat'. 

2 de domo s. § 24 |1 5 § 20 I| 14 Verg. Aen. I 115 Cic. 
Cat. I § 19 II 15 ex Cic.Orat. § 93 sq. 1] 26 Verg. Aen. V866 
27 ibid. III 183 

^^E 2 et BD ut h \\ dicit del. Halmius \\ 4 arcipirata B^ 1] 
^^■bpurissimo Hahnius impurissimum BD impurissimus b || 
^^P^simul scripsi similiter BD j] 10 suis propriis D \\ augu- 
^Kius B^ 11 14 hisdem BR [] toto BUi \\ 15 metonymiam R jj 
^^■€ memorarunt B nominarunt R H 17 ut est 6 || 24 moe- 
^Kacismos BR \\ omoeoprofora B^R^ omoeoproforan h \\ 

dysprophora add. Halmius \\ 25 polysigmia BR polysigmata 

Halmius \\ 27 casandra B^ 11 



I- 



( 



170 MARTIANI CAPELLAE 

MYTAClSMVS est cum uerborum coniunctio M litte- 
rae assiduitate colliditur ut si dicas ^mammam Ipsam amo 
c(uasi meam animam'. labdacismvs ubi L plurimum 
dissonat ut si dicas 

sol et luna luce lucent alba leni lactea. 5 

iotacismvs ut si dicas ^unio luno louis iure irascitur'. 
POLYSIGMA ubi S littera crebrius geminatur ^Sosia in 
solario soleas sarciebat suas'. homoeprophoron est 
cum dicitur 

o Tite tute Tati tibi tanta tyranne tulisti. 10 

DYSPROPHORON ut si quis dicat ^persuasitrices praesti- 

615 giatrices atque inductrices strigae'. asperae inter paen- 
ultimum ultimumque uerbum maxime uitandae, cuius 
exemplum est si dicas *phaleras ablatas gratis', aut si 
"^g^g iuret auriga ^per lora per flagella per frena'. hivlcae 15 
sunt cum in ea parte, quam diximus, similes uocales ac 
similiter longae conlisam hiantemque structuram faciunt 
ut si quis dicat 'suscepisse se liberos secundo omine?, et 
ut TuIIius pro Milone ait ^auctoritate publica armare'. 
quod quidem artem dissimulans pFeruraque appetit uo- 20 
luntate. 

517 Vitandum similiter ne in eodem loco tres aut quattnor 

longas breuesque continue ponamus neue in notissimos 
uersus et maxime <^heroicos structura fundatur igmbicos- 
que uersus, quamuis eos Cicero non euitet cum dicit 25 
^senatus haec intellegit consul uidet' et heroici uersus 



10 Ennii Ann. 113 Vahl. [] 14 Cic. Verr. IIII § 29 
19 § 2 II 26 Catil. 18 2 



1 moetacismus B moetacismos /2 |j M add. in B sup. ^ 
lin. Ij 2 amo b ama BR \\ 6 ioui 6 H 7 polysigmia B [j gemi- 
natur ut Db [[ sosia B corr. ex socia [| 8 omoeoproforon b 
omoeaproferon B omoeoproferon R [[ 10 tali om. B^ \\ 11 dis-. 
proforon Rb disproferon R \\ praestrigiatrices b \\ 12 strigae 
Halmius triges B tigres Rb ([ 13 uerborura /?' [[ 17 faciunt b 
faciant BR [| 18 omine b homine BR [J 20 uoluptate B^ [| 
24 maxime in b [| iambicol*** uersus B inter iambicosue uer- 
sus b II 



LIBER V 171 

lineni iiel initiuni iion declinet cum dicit ^o miserum cui 
peccare licebat' et in Academicis ^latent ista omnia,Varro, 
magnis obscurata et circumfusa tenebris' et in Verrinis 
plenum uersum, una quidem syilaba mutiium, fuderit 

5 cum dicit 'cum loquerer tanti fletus gemitusque fiebant'. 
nec finem uitauit elegiaci cum ait 'oderat ilie bonos*. 
incurrit eliam in liendecasyllabi pbalaecii petulantiam 
dum dicit ^successit tibi Lucius Metellus'. bic tamen uir 
et longo opere et ipsa sui maiestate defenditur. ceterum 

in clausulis uitiosissimum reperitur. animaduertendum 
autem ne cuni similitudinem uersus)> efTugimys bonam 
clausulam transeamus , ut si timeas dicere ^strepitumque 
plagarum' cum pla longa sit et bonam clausulam fecerit. 

Vitandum etiam [eodem loco] cacemphaton uel inter- 518 
L5 positione uel commutatione uerborum. inhonesta enim 
exempla sunt ut ^arrige aures Pamphile' ut est *atque 
ereptae uirginis ira'. in his enim sordescit oratio. ui- 
tandi etiam freni, qui fiunt ex asperrimis litteris in unum 
concurrentibus, ul est Terentii in Hecyra 
}o per pol quam paucos reperias meretricibus 

fidelis euenire amatores Syra. 
et ab isdem litteris incipientia ut est ^non fuit istud iudi- 
cium iudicii simile iudices'. et in eadem desinentia, ut 
^fortissimorum proximorum fidelissimorumque sociorum' 169 G 
ib in eodem uitio habentur. item penitus fugiendum breues 
syllabas continuare quam plures ut est illud Sereni 
perit abit auipedis animula leporis. 



2 Acad. II § 122 H 5 Verr. IIII § 110 H 8 Cic. Verr. III 
§ 43 [1 12 Verr. V 162 j| 16 Ter. Andr. V 4, 31. [] Verg. 
Aen. II 413 H 20 I 1, 1 H 22 Cic. p. Cluent. § 96 



3 magis BD [\ 4 syllaba utillum ^ H 6 elegiaci cum ait 
Halmius elegi sicnt ait BD {sed B ait*) |1 7 endecasyllabi 
BD 11 falleucii B phaletii /> H 9 magestate B^ \\ 12 que 
om. B^ jl 14 eodem loco deleui H cacenfaton B cacenfa- 
tem R II 16 pamphyle R \\ 18 freniq;fiunt B^ \\ 19 hae- 
cyra B haecira R \\ 20 repperias R \\ 21 fidelea b \\ - 
22 hisdem BR [1 istum B^R^ H 27 perit abit auipedis 




172 MARTIANI CAPELLAE 

/ 519 His breuiter intimalis pedes sunl assercndi quibus 

clausulae decenter aptentur. quos quidem Cicero qua- 
dam permixta confusione perturlDat dum dicit modo ditro- 
cbaeo conchidendum, niodo paeonem primum probat 
incipientibus, modo finientibus quartum, modo dochmium, i 
qui constat ex breui, duabus longis, breui et longa, cuius 
exemplum posuit ^amicos lenes', item amphimacrum pe- 
dem et rursum dactylicum numerum laudat. modo ana- 
paesticum modo -|- ditliyrambum laudat nec tamen certa 
sententia est. ego tamen compendiosiora percurram, ut k 
in hac silua quibusdam uidear praeire tramitibus. 

520 In monosyliabis inspiciendum utrum fmaUs longa 
breuisne sit. si enim longa est, praeire debet trochaeus, 

'•T ^ !•** ut est Ciceronis ^non scripta sed nata lex' aut Mebet esse 
?' legum in re publica prima uox', quae tamen pendente n 

. sensu apta conclusia. at uero si breuis fuerit monosyl- 
^"^l laba, iambus aut anapaestus antecedat, ut ait Sallustius 
V " t^ ^tota autem insula modica et cultibus uariis est'. breuem 
uero breuis aut longam longa non sine uituperatione se- 
ctatur ut si dicas ^ista res mea est' aut contra, quod Ci- 2( 
cero pro Ligario ^non tu eum patria priuare, qua caret, 
sed uita uis'. quod uoluntate orator, non errore <^conipo- 
suit. uerum hoc de monosyllabo superius praeceptum 
in colo meHus collocamus aut commate non in fine sen- 
tentiae. 2! 

521 Dissyllaba uero iambico numero non iure clauduntur, 
iiOGVi^ si paenultimus spondeus mox iambus aptetur ut si 



2 Orat. § 215 sqq. j] 14 p. Mil. § 10 || 18 ex Hist. lib. 
III II 21 § 11 



/. C. Scaliger poet. II 39 perit auita uipedis BR |] 5 finien- 
tibusque B^ [] quartum add. Halmius collato Cic. de Orat. 
III § 183 atque illi philosopho (Aristoteli) ordiri placet a 
superiore paeone (i. e. ab eo, qui a longa syllaba oriiur) , a 
posteriore finire ]] docimium BR || 7 amphimacrum B \\ 
8 modo anapaest. — laudat om. ^ [j 9 dytyrambicum R {corr. 
dytyriambicum) d**i + ambum B detirambicum b corrupt. si- 
gnum add. Halmius \\ 16 sensui B^ \\ apta est b || 18 insola 
R 11 21 eum Rb enim B ergo libri Tulliani \\ 




LIBER V 173 

icas Uemii seruos meos', aut pyrricliius pro iambo ut 
^consul uidet'. at bona clausula est ex iambo et spondeo 
uel ultimo trochaeo ut siquis dicat ^palria continet bonos 
ciues' uel asserat caput legis'. cauendum est autem nc 

5 aut duo iambi aut iambus et pyrricbius in fme ponantur, 
ut siquis dicat ^pugnare iuuenes pro parenlibus suis'. 
cauendum etiam ne pyrricbius post pyrrichium ueniat et 
quattuor breues faciat ut siquis dicat 'perdidi bona mea' 
aut post pyrrichium trocbaeus spondeusue ut si dicas 

D 'conqueritur sua facta' aut ^impulat sibi demens'.)> sed ^ ^ 
et trochaeus et iambus uel pro iambo post trochaeum 
pyrrichius malam clausulam faciunt. hoc enim fmem ele- 
giaci pentametri lurpiter reddit. quid enim interest utrum 
dicas 'omnia nempe uides' an uero dicas 'aspice facta 

5 mea'. bene autem ponimtur uel duo trochaei uel tro- «— ^ — ' 
chaeus et spondeus in fine clausulae ut siquis dicat ^haec 
est bonorum ciuium niagna cura' aut Miaec sunt, quae 
maximi priucipes soia curant'. 

Trisyllabis clausulam terminantibus lex est, si modo 522 

eam uelis molliter fluere, ut trochaeo praecedente paenul- ^ 
timo molossus subsequatur, siue longam habeat nouissi- 
mam syllabam siue breuem iure metrico, ut illud est '— i>l •• 
TuIIii 'mare fluctuantibus litus eiectis'. fit autem pessima 
clausula si pro Irochaeo paenultimo spondeum praeloca- 

5 ueris, ut si dicas 'mare fluctuanlibus rupes eiectis'. item 
pessima si pro trochaeo pyrrichium praemiseris ut si dicas ^^ lZ»T- 
*mare flucluantibus apex eiectis'. item uitiosa est con- ■*"**! 
clusio si nouissimi molossi prima syllaba breuis fiat, quam- 
uis Irochaeo rite praemisso. tunc enim heroicum comma 

) nascitur ut si qui dicat 'litus amicis'. item bona clausula 

23 p. Rosc. Am. § 72 

3 uel si 6 II 5 pyrrhicius B et sic plerwnqiie [] 6 pro pa- 
rentibus suis parentibus B^ properantibus suis parentibus D 
6 spondius B^ jl 12 causulam B item u. 16^ 19 et p. 174, 7 \\ hoc r 
hunc Bli II elegia*ci*penta metri*tur piter B |I 18 D€ TRI- 
SYLLABIS (TRISSYLABIS /i) post cnrs^nt add.BH \\ 19 tris- 
syllabis li \\ 21 molosus /i et ita fere semper \\ 25 fluctibus 
B^ II 30 qui B quis h om, li \\ litus om. B^ \\ 



174 MARTIANI CAPELLAE 

^|v.<» fit si pro nouissimo raolosso ionicus minor ponatur post 
trochaeum, ut si dicas 'mare fluctuantibus litus agitanti'. 
171 G sed in hac ciausula cauendum ne pro trochaeo paenultimo 
spondeus ponatur. nam tunc si solueris tertiam molossi, 
in uitium cadis, quale incidit Cicero cum dicit 'si te semel 5 
ad meas capsas admisero'. si autem paenultimo trochaeo 
mediam molossi solueris, pulchram clausuiam feceris, ut 

^l^ vvr *-* si dicas 'litus Aemiliae'. item trochaeo paenultimo pulchre 
* etiam tertia molossi resoluitur ut si dicas ^itus aequabile'. 

item si trochaei paenultimi longam soluerimus et primam lo 
molossi ultimi, fit elegans clausula ut est 'curas regere 
animorum' * * * 

523 Gipujveia est simulatio, in qua aliud uerbis signifi- 
camus, aliud re ipsa sentimus ut est principium pro Liga- 
rio ^nouum crimen Gai Caesar'. 7Tapd\€iv|iic est prae- i5 
teritio cum quasi praetermittentes quaedam nihilo minus> 
dicimus. dtTTOCTpocpri est in aliquem districta conuersio 
frequens apud Ciceronem ac nobilis figura. hoc est cum 
in aliquem sic conuertimus actionem ut ex ea iudices do- 
ceamus. biaTr6pr]Cic est <addubitatio, qua figura utimur 20 
cum ueluti dubitantes ab ipsis iudicibus inchoamenti con- 
silium postulamus ut est pro Cluentio ^equidem quo me 
uertam iudices nescio'. et pro Cornelio ^pugnem contra 
nobilissimorum hominum studia consilia rationesque eo- 

524 rum aperiam?' et cetera. epiuTr|)aa est interrogatio, qua 25 
figura utimur, cum interrogando aUquid acerbamus et 



5 diu. in Caec. § 51 || 12 Caput de figuris ex Aquilae 
Romani libri § 7 — 46 sumptum est \\ 15 p. lAg. § 1 jl 
22 § 4 II 23 p. Corn. II 1 



6 admise B^ {] 8 pulchra B^ \\ 11 curas re^ere animorum 
om.BR: in B sic pergitur in eodem uersu clausula ut est ironia 
est simulatio, adiectum in marg. manu paulo recentiore D€ FI- 
GVRIS. iiem curas gerere animorum. DE FIGVRIS add r in 
marg. lacunam indicauHHalmius, quem uide [] 15 paralemsis^i? [| 
16 quasi Aquila § 8 om. BR || 17 ad aliquem h [| 20 dubita- 
tio Dh [| 24 ^hominum uoluntates? studia etc. Aquila, ut in Ca- 
pella quoque scrihendum est, nisi error est ipsius^ Halmius [| cogi- 
tationesque Aquila \\ 26 acerbamus Halmius aceruamus BD || 



LIBER V 175 

exaggeramus eius inuidiam. Truc)ua cst quaesitum, quae 
figura a superiore eo dilTert quod interrogato una uoce 
tantum responderi potest, quaesito autem nisi pluribus 
responderi non potest, ut cum dicimus ^qua igitur ratione 

5 bellum geremus? quae auxilia nobis parata erunt? quis 
erit qui subuenire uelit,. cum tam acerbe socios)> tracta- 
uerimus?' biaTOiriucic est descriptio uel deformatio, cum ^72 6^ 
rebus personisque subiectis et formas ipsas et habitus 
exprimimus, ut Tullius pro Milone 'si haec non gesta au- 

10 diretis sed picta uideretis' et deformat Milonem in reda 
sedentem paenulatum cum uxore item Clodium cum equo 
et delectis uilla egredientem, et cetera. dvTeicaYUifri 
contraria inductio. haec figura est cum aliquid difficile 
est et contrarium conferimus, ut Cicero de rege Ptolemaeo 

15 ^difficilis ratio belli gerundi at plena fidei, plena pietalis' 
et cetera. biacupjuoc est eleuatio uel -f- impressio. in hac 525 
figura laudantes quae dicuntur ab aduersariis dissoluimus, 
quahs est in Mureniana totus ille in Sulpicium locus de 
iure ciuili. iueTdcTacic est transmotio quaedam hoc est 

20 cum rem a nobis alio transmouemus sed non ita ut ibi 
totam causam constituamus. alioquin status incipit esse, 
non figura. 

Hactenus de sententiarum figuris. nunc ad elocv- 526 
TIONVM FiGVRAS transeamus. sed uolo breuiter memo- 

25 rare quot genera sint elocutionis quotquc modis ea uten- 
dum sit. est igitur familiaris omni narrationis generi, 
quam graeci eipO|ae'vriv XeHiv appellant. quae ita conecti- 
tur, ut superiorem eiocutionem semper proxima conse- 



9 § 54 II 15 fr. de rege Alex. 3, 4 || 18 § 25 sqq. 



1 aggeramus B^ \\ 2 interrogato Ruhnkenius interroganti 
BD II 9 si haec nunc gesta audistis facta uideretis et mi- 
lonem BR emendauit et suppleuit Grotius ex Aquila || 12 et 
dilectis h || antisegoge BR \\ 14 ptolomeo BR || 16 dia- 
sirmos BR \\ impressio BR inrisio Halmius \\ 17 ludentes 
Ruhnk. ex Aquila |1 ab om. B^ (] 19 transmutatio b || 26 omni 
Halmius omnis BR \\ 27 elpO|Li^vriv Rob. Stephanus (adAquil.18) 
epimonem BR epimonen r |1 conectuntnr b [j 28 consequa- 
tur IJalmius consequantur BR \\ 



176 MARTIANI CAPELLAE 

quatur. ea historiae conuenit et narrationi et non con- 
uersum neque circumscriptum eloquendi genus desiderat 
sed fusum atque continuum ut illa sunt in Miloniana *occi- 
di, occidi non Spurium Maelium, quod annonae leuandae 

527 iacturis' et cet^ra. est alia quam Trepiobov Graeci appel- 5 
lant, quae sententiam quadam circumscriptione dehnit 
atque determinat, quale est in Caeciniana 'si quantum in 
agro locisque desertis audacia potest, tantum in foro iudi- 

17 3 G ciisque impudentia ualeret, non minus nunc Aulus Caecina 
cederet Sexti Aebuti impudentiae quam tum in ui faciunda lo 
cessit audaciae'. quae multis constat ex membris quae 
KUjXa Graeci dicunt, et ex caesis quae K6jU|uaTa appellant. 

528 MEMBRVM est pars orationis ex pluribus uerbis <absoIute 
aliquid significans hoc modo 'etsi uereor iudices ne turpe 
sit pro fortissimo uiro dicere incipientem timere'. caesvm i5 
autem est pars orationis ex duobus aut pluribus uerbis 
nondum quicquam absolute significans. quamquam cae- 
sam dicamus orationem, cum singula uerba quoduis signi- 
ficantia proferuntur ut est ^quis est iste LoIIius, qui sine 
ferro ne nunc quidem tecum est? quis est ille LoUius 20 
armiger Catilinae, stipator tui corporis, concitator taber- 
nariorum, percussor, lapidator curiae?' et in Verrinis *co- 
mites illi delecti manus erant tuae, accensi medici aruspi- 

529 ces scribae manus erant tuae'. uerum superior periodos 
constat ex duobus membris et ex tribus et ex quattuor,'^^ 
interdum et sex. quamuis ex uno membro putent non 
nuUi posse^ compleri, quam juovokujXov Tiepiobov appel- 
lant, cum sit colon potius. optima igitur oratio fiet si 



3 § 72 [I 7 § 1 11 U p. Mil. § 1 11 19 Cic. de domo sua 
§ 13 II 22 II § 27 



1 ea Halmius ex Aquila et BR [1 3 sed fusum Ruhnk. 
defusum BR difusum b diffusum r \\ occidi occidi B occidi 
Rb II 4 melium BR |j annonae leuandae iacturis BR annona 
leuanda et iact. Halmius annona leuanda iacturisque Cic. et 
Aquila |] 7 in agro locisque Halmius in alogis quae B in alo- 
cisa R in agris locisque D H 10 ebutti B ebuttii R {| quan- 
tum BR 11 17 nondum quicqam Aquila dum quicquam BD \\ 
19 iste add. E om. BD \\ 27 quam Halmius quem BR \\ 



LIBER V 177 

nunc ex ambitii periodico nunc ex illa continuatione per- 
petuae elocutionis aptetur, non numquam caesis inter- 
rupta fueril, aliquando colo consocietur. differt autem 530 
figura elocutionis a figura sententiae lioc quod sententiae 

6 figura immutato uerborum ordine manere potest: at uero 
figura elocutionis ipso uerborum mutato ordine manere 
non poterit, quamuis plerumque fieri potest ut senlenliae 
figura coniungatur cum elocutionis figura ut in ironia, 
quae figura est sententiae, epanaphora permiscetur, quae 

10 est elocutionis. 

Sunt igitur figurae elocutionis aliae ad ornandam 531 
tantum et quasi pingendam orationem accommodatae, 
quibus nunc utimur. dvTiOeTOV id est compositum ex 174 G 
contrariis cum uerba pugnantia inter se paribus uocibus 

15 colliduntur uel paria paribus opponuntur ut est Ciceronis 
Momus tibi deerat, at habebas: pecunia superabat, at 
egebas' aut si dicas 'in pace ad uexandos ciues acerrimus 
in bello ad expugnandos hostes inertissimus'. icokujXov 
aequatum membris, quod fit non [in] pugnantibus inter se 

20 uerbis sed paribus exaequatis, ut si dicas ^classem specio- 
sissimam et robustissimam instruxit, exercitum pulcherri- 
mum et fortissimum legit, sociorum maximam et fideiis- 



16 uulgo fragm. Scaur., at u. Halmii rhetores p. 30, 1 



2 nounumquam Ruhnk. (ad Aquil. % 10) nonnullam BR^ 
nonnuUa br \\ 3 consocietur Grotius consociet BR \\ 5 po- 
test at uero figura elocutionis ipso uerborum mutato (mo- 
tato D) ordine manere add. DE om. BR ^ supplementum in codd. 
reliquis factum uidetur ac potius ex Aquila sic scribendum 
quod sententiae figura inmutato uerborum ordine [manet ni- 
hilo minus, -elocutionis autem inmutato uerborum ordine] 
manere non poterit' Halmius \\ 8 figura coniungantur BR 
{sedninRpunct.) \\ 11 DE FIGVRIS ELOCVTIONIS (ELO- 
QVVTIONIS R) BR [J ornandum b \\ 12 quasi ad r H commo- 
datae BR corr. Koppius [) 13 oppositum Ruknkenius \\ 14 re- 
pugnantia Grotius \\ 15 ut est c ciceronis B^ \\ 17 acerri- 
mus — inertissimus b acerriraos — inertissimos BR \\ 18 ex- 
pugnandos b et codd. Aquilae pugnandos BR depugnandos 
Balmius \\ 19 in del. Halmius [| 21 extruxit BR em. Ruknk. ex 
Aquila [| 

MARTIANUS CAPELLA 12 



178 MARTIANI CAPELLAE 

simam manum comparauit'. Trdpicov prope aequatum. 
haec figura differt a superiore, quod ibi omnium membro- 
rum uerba paria sunt numero, hic uno uel altero addito 

532 in quouis loco cetera excurrunt. ojuoiotttujtov simile 
casibus. nam ex eo nomen accepit, quod cola omnia in 5 
eosdem casus cadunt ut est 'huic socios uestros crimi- 
nanti et ad bellum uos cohortanti et omnibus modis ut 
in tumultu essetis molienti'. ojuoiOTeXeuTOv simili modo 
determinatum. differt a superiore quod illud et casu et 
sono simiU postrema <uerba determinat, hoc uero soni lo 
tantum simiHtudine sub quacumque uerbi enuntiatione 
componitur. 7Tapovo)Liacia leuis inmutatio uerbi ac no- 
minis id est cum syllaba aut httera mutata diuersa signi- 
hcat ut si dicas ^praetor iste uel potius praedo'. TiXoKri 
id est copulatio, in qua idem uerbum aut nomen conlinuo is 
positum diuersa significat ut est 'sed tamen ad illam diem 

533 Memmius erat Memmius\ TraXiXXofia iteratio. haec 
figura repetito uerbo aut nomine non diuersa uult intellegi 
sed uehementius repetita significat ut est *nos nos dico 
aperte, nos consules desumus'. eiTavdXriiiJic repetitio. 20 
haec figura a superiore distat, quod illa eadem parte ora- 

^75 6^ tionis repetita coniungitur aut uno alteroue uerbo inter- 

posito. at haec non una parte orationis)> sed prout libuerit 

sociatis uerbis ut est ^non potest, iam non potest haec li- 

bera ciuitas esse'. 25 

ANADiPLOSis est REDVPLiCATio. optima est cum 



16 Cic. fragm. p. 468 Or. (1) || 19 or. Catil. I § 3 



2 omnium membrorum uerba RuTmkenius omnia membro- 
rum genera BR \\ 4 cetera BR pariter Aquila recte [] 8 mo- 
lienti Ruhnkenius uolenti BR \\ 9 illud add . p \\ 12 par- 
onomosia B {] 14 dicas p dicat BB \\ iste Ruknkenius (ad 
Aquil. 27) est BD ]] 15 nomen bis continuo Aquila § 28 
16 illum Aquila {] 17 erat Memmius add. Grotius ex Aquila 
palinlongio B palinlogion D JJ 19 nos non dico aperte E nos 
aperte BD \\ 20 nos ante consules om. B \\ epanalempsis B 
epanalemsis /) [J 23 una parte BD una parte interposita h \\ 
26 reduplicatio Halmius replicatio BR j] optima est scripsi 
optime BR ]] 



LIBER V 179 

ea, quae in priore membro postrema ponuntur, in poste- 
riore prima repetuntur ut est illud Terenti 

'negat lianc sibi cognatam Demipho ? 
hanc Demipiio negat esse cognatam ? ' 

5 TTpocaTTobocic redclitio orationis id est cum nomen in po- 
strema parte membri aut eadem quaecumque pars oratio- 
nis redditur, ex qua idem membrum coepit, ut si dicas 
Hibi calamitates imputare debet res publica, tibt'. eTrava- 534. 
q)opd relatio, quotiens per singula membra eadem pars 

10 orationis repetitur hoc modo Terres calumniatores appo- 
nebat, Verres de causa cognoscebat, Verres pronuntiabat'. 
dvTiCTpoq)r| conuersio. haec figura hoc differt a supe- 
riore, quod in illa ab eadem parte orationis saepius inci- 
pitur, hic in eadem terminatur, ut est pro Fonteio ^fru- 

15 menti maximus numerus e Galha, peditatus ampHssimae 
copiae e Galha , equites numero plurimi e GaUia'. cujn- 
TrXoKri conexio. nam et incipit saepius ab una parte ora- 
tionis et totiens in unam eandem desinit ut est ^quis legem 
tulit? Rullus. quis decem uiros quos uoluit creauit? idem 

20 RuUus'. ttoXOtttujtov ex pluribus casibus quod cum 535 
saepius initium ab eadem parte orationis fiat, illa ipsa 
pars declinationibus aut numeris immutatur per casus, 
ut est ^senatus iussit, senatui placuit, senatum certum est 
praecepisse, a senatu delectus est'. cuvujvujaia est com- 

25 munio nominis, quotiens uno uerbo non satis dignitatem 
rei aut magnitudinem demonstramus ideoque ad eandem 
significationem plura conferimus. TauToXoYia est eadem 



3 Phorm. 2, 3, 5 || 10 secundum Cic. Verr. II § 26 || 14 ex 
parte amissa 4, 8 || 18 secundura Cic. de lege agr, II § 22 



2 Terentii br ]] 5 proapodosis BR \\ redditio radi- 
tionis B^W \\ 8 tibi Bli publica tibi b \\ immutare debe- 
res publica BR \\ tibi add. Ilalmiiis [] 9 est relatio b \\ 
13 in add. Halmius \\ 14 hic B haec Rb \\ frumenti add. Gro- 
tius [1 16 synploce BR JI 19 post tulit? Rullus colon quis 
tribus sortitus est? Rullus uidetur excidisse Halmio [] 20 quod 
add. Halmius ]\ 23 senatus iussit] 'in hoc exemplo CapellaAqui- 
lam^ ducem suu7}i, reliquit^ Hahnius |[ 

12* 



180 MARTIANI CAPELLAE 

pluribus uerbis significatio. hoc differt a superiore, quod 
ibi singuiis uerbis eadem res, in hac plurimis significatur. 

g3g KXTjuaE est ascensus ut est Ciceronis pro Milone *neque 
uero se populo solum sed etiam senatui commisit, neque 
senatui modo sed etiam pubUcis praesidiis et armis, neque 5 
his tantum uerum etiam eius potestati, cui senatus totam 
rem publicam commiserat'. dcuvbeTOv est solutum, cum 
demptis coniunctionibus, quibus uerba aut nomina cone- 
ctuntur, singillatim <(unum quodque enuntiamus utest 'ex- 
pecto uim edicti, seueritatem praetoris, faueo aratori, cupio lo 
[supplico] octuplo damnari Apronium'. bie^eufJLievov dis- 
iunctum appellamus, cum diuersis redditionibus uerborum 
cola disiungimus siue duo siue plura hoc modo 'Capuam 
colonis deductis occupabunt, Atellam praesidio commu- 
nient, Nuceriam, Cumas multitudine suorum optinebunt, i5 

537 cetera oppida praesidiis deuincient.' f dvTe^euT|uevov 
iniunctum. haec figura a superiore hoc differt, quod ibi 
singulis membris singula diuersa redduntur, hic piura in 
uno coniungimus ut est 'quorum ordo ab humili, fortuna 
a sordida, natura a turpi ratione abhorret'. hoc enim 20 
postremum abhorret praedicta coniunxit. irXeovacjuoc 
est plus necessarium , cum uerba quaedam^ adicimus non 



3 § 61 II 10 Cic. Verr. III § 28 jj 13 Cic. de lege agr. 

n§ 86 



5 praesidiis Cic. et Aquila sociis BR \\ 7 cum deraptis Hal- 
mius cum ademptis E ut eademptis B ut ademptis Rb ubi 
ademptis coni. Kopp. \\ 9 unumquemque B^ \\ enontiamus D 
nuntiamus 5 [J 10 aratori Cicero oratori B et Aquila ra- 
tori D 11 11 supplico del. Halmius [| Apronium B Aphroni- 
um D {{ diezeumenon B dieteumenon D [| 14 Atellam p 
tadelam BD |1 15 numeriam BD \\ Cumas Aquila cum hac 
BD [1 sociorum D \\ 16 deuincient B deuincent Db \\ Anti- 
zeugmenon B Antezeumenon D Epezeugmenon Grotius at cf. 
Halmius ad Aquilam p. 36, 14 [] 17 hoc add. p \\ 18 diuersa 
BD uerba b [[ 19 umili D \\ 20 a. et natura a add. Halmius [J 
sordida nitorpiratione B sordida turpi ratione B natura add, 
Ruhnk. ex Aquila [| 21 praedicta B corr. ex praeterea [j 
22 plus quam necessarium Groiius J| adicimus Halmius dici- 
mus BR \ 



LIBER V 181 

enuntiandae rei necessaria, sed magnitudini cumulandae 
ut si dicas Cato ille cum suffecerit nomen dixisse, ad 
ampKtudinem adicimus ille. eXXeivpic est detractio, con- 
traria superiori figura, cum uerbo aliquo minus dicto rem 

5 sentiendam potius praelerimus, ipsa ceieritate gratissimi. 
liae sunt elocutionis figurae, quas quidem non oportet 
uelut studiose copulatas in unius conceptionis sententiam 
conglobari. 

Nunc ordo praecepta memoriae subministrat, quam 538 

10 quidem constatesse naturalem sed et arte adiuuari posse inG 
non dubium est. haec autem ars breuibus praeceptis sed 
magna exercitatione formalur. cuius partis hoc munus 
est ut non tantum firma uerum etiam celeri comprehen- 
sione res uerbaque percipiantur. tenenda uero sunt non 

15 ea tantum , quae a nobis inuenta sunt sed etiam quae ab 
aduersario in agendo tractata sunt. Simonides huius rei 
praecepta inuenisse perhibetur poela idemque philoso- 
phus. cum enim conuiuii locus subito conruisset nec 
possent propinqui obtritos internoscere, discumbentium 

20 ordinem nominaque memoria recordante suggessit. quo 
admonitus intellexit ordinem esse qui memoriae praecepta 
conferret. is uero in locis inlustribus meditandus est, in 
quibus species rerum senlentiarumque imagines collocan- 
dae sunt ueluti nuptiarum uelatam llammeo nubentem 

25 aut homicidae gladium uel arma detineas, quas species 
locus tamquam depositas reddat. nam id quod conscribi- 
tur cera continetur et litteris, quod memoriae mandatur 
in locis tamquam in cera paginaque signatur. imaginibus 
uero quasi litteris rerum recordatio continetur. sed ut 539 



9 hoc caput est ex Fortunatiano III 13 



1 magnitudinis cumulaTTa BR m. cumulandae h magni- 
tudini cumulandae Grotiiis \\ 2 Cato ille£ antole BR^ antoille 
hr M. Cato ille Halmiiis \\ 3 eglipis BR^ eclipsis 6 |1 4 figu- 
rae b \\ 5 gratissimam b \\ 16 contracta h [1 18 lacus B^ \\ 
22 his uero BR J] 26 locus BR locis b \\ depositas BR de- 
positas memoria b \\ nam BR nam sicut b nam sic r H 27 lit- 
teris quod B litteris sic quod R (?) b [j 




182 MARTIANI CAPELLAE 

diximus, magnam exercitationem res laboremque conqui- 
rit, in qua illud obseruari compertum est, solere ut scri- 
bamus ipsi quae facile uolumus retinere, deinde ut si lon- 
giora fuerint, quae sunt ediscenda, diuisa per partes faci- 
lius inhaerescant, tum apponere notas rebus singulis opor- 5 
tebit his, quae uolumus maxime retinere, nec uoce magna 
legenda sunt, sed <(murmure potius meditanda et nocte 
magis quam interdiu maturius excitari meitioriam mani- 
festum est, cum et late silentium iuuat nec foras a sensi- 
bus auocatur intentio. est quidem memoria rerum atque lo 
uerborum, sed non semper ediscenda sunt uerba nisi spa- 
tium meditandi tempus indulserit sat eritqne res ipsas 
animo tenuisse praesertim, si nihil eius munere naturaU 
prouenerit. 
^540 ACTIONEM apud ueteres appellabam , quam nunc i5 

PRONVNTIATIONEM uulgo dici non nescio. ea praestat 
[oratio] ut concilietur auditor, ut ad fidem persuasione 
ducatur, ut animorum motibus incalescat. eius partes 
sunt tres: uox, uultus, gestus. his ut plerique putant cul- 
tus uel habitus oris accedit. uox et natura constat et^ 20 
quadam scientia modificata seruatur. in natura qualitas 
uocis et quantitas dispensatur. scientia uero, quo modo 
541 ea utaris, assequitur et quid oporteat obseruare. bonitas 
uocis constat claritate firmitate suauitate. quae omnia 
nutriuntur cibi potus coitus obseruantia praecipueque, ut 25 
corpus deambulando moueatur intra breue spatium reditu 
maturato. qui motus cum digestionem facilem praestat, 
sine dubio purgat et uocem. nimia excursio uel longa 
deambulando extenuat ac fatigat. post hanc ambulationem 



15 — p. 183, 8 cf. Fortunat. III c. 15 sqq. 



2 obseruare R Ij 5 inhaerescant Halmius inhaerescunt 
BR 11 6 quas /? |1 9 nec B corr. e ne 1] 10 uocatur BD corr. 
Halmius ex Fortun. p. 129, 23 \\ 12 sateritque Halmius saterit 
qui B sat erit cui D \\ 13 tenuissem D H 17 oratio deleui 
oratori Halmius \\ 20 uox ex b \\ 23 ea utaris p cautaris BR 
eaute (cauta h) res hr cf. Fortun. p. 130, 13 H 26 deambu- 
lando BR deambulatio r 11 



I 



LIBER V 183 



tatim nos ad studia conferamus priusque quam sit dicen- 
duni, uocem lectione coloremus. nec ab initio clanian- 542 
dum s€d tenui murmure inchoandum, quo sensim uocem 
possis efferre. ad curandam autem uocem plerique per- 

5 tinere dixerunt, ut sedentes paucissimos uersus lenta et 
graui proferant uoce, deinde per gradus paulatim erigant 
sonum, per eosdemque gradus recolligatur oratio, quo sine 
damno ad murmur usque perueniat. uultus uero pro 543 
sententiae dignitate mutandi sunt sed non ita, ut histrio- 

10 nibus mos est, qui ora torquendo ridiculos motus spectan- 
tibus praestant. significanda enim, non spectanda sunt 
ista, quae actio uultusquc comraendat. sed oculorum in 
hac parte magna moderatio est, qui tum hilarilate, tum 
intentione, tum minaci mouentur aspectu. nec nimium 

15 grauioribus supercihis premendi aut petentibus frontem 
nudandi sunt oculi, quod in Pisone TulHus amare uitupe- 
rat. nec molHus agitandi sunt gestus aut muHebriter la- 
tera deducenda sunf. nec iactanda deformiter ceruix, ne 
in illasHortensii deducatur inlecebras, quibus etsi uenuste, 179 G 

20 tamen non uidebatur uli uiriliter. ad summam gestus 
non is oratori tenendus est, quo scaenae placere uidentur 
actores. manus in contentionibus fusa porrectius, in ser- 
mocinatione uel narratione contracta, praecipueque in hac 
parte praestandum est ut deceant cuncta, quod prudentia 

25 magis quam ulla praeceptionis huius arte seruatur. 

lam nunc ordo admonet promissorum ut partes 544 
ORATiONis excurram, quas <(quidam subtilius duas, alii 
quinque, non nulli plures esse dixerunt. qui autem duas 
asserunt, unam qua docemus iudices, aham qua mouemus, 

30 aduertunt, et in docendo tam narrationem quam confir- 
mationem partis adscribunt, in mouendo autem prooe- 



16 in Pis. § 14 p. Sest. § 19 || 20 cf. Cic. Brut. § 303 



2 colemus Grotius \\ 3 quo sensim scripsi quae in similem 
BR quo in similem hr \\ 5 ut om. B^ \\ 18 nec in illas b \ 
21 his B 1] 23 contracta B corr. e contra |[ 24 deceat Bli 
26 amraouet B^ ammonet R ]] 28 nonnulli E non BD \ 
31 partes b \\ 



184 MARTIANI CAPELLAE 

mium et epilogum nexuerunt, quia et initio praeparandus 
est et commouendus sententiam prolaturus auditor. qui 
uero quinque dixere partes, rationalem ordinem perse- 
cuntur. nam est exordium narratio propositio argumen- 
tatio peroratio. 5 

645 EXORDIVM est oratio noscendae causae praeparans 

auditorem. eius uirtutes sunt tres, ut attentum ut docilem 
ut beniuolum faciat auditorem. attentum facimus si ma- 
gnam rem geri, si nouam, si publicam aut plurimorum di- 
cimus, docilem si de causa aliquid strictim, quo instrua- 10 
mus iudicem, profe-)>ratur, beniuoium aut a re aut a per- 
sona facimus, a persona autem aut nostra aut iudicum 
aut aduersariorum. a nostra, si quod fauorabile gessimus 
commendamus, aut si quod obest causae diluimus uel 
extenuamus, a iudicum, si eos nobis uel ex causae ipsius 15 
blandimentis uel extrinsecus conciliamus, ab aduersario- 
rum autem persona tribus modis, si eos in odium, in inui- 
diam in contemptum adducimus: in odium, si scelestos 
180 G crudelesue doceamus; in inuidiam, si eos impotentes esse 

546 monstremus ; in contemptum uero, si humiles. uerum ex- 20 
ordiorum genera sunt duo: principium et insinuatio. 
PRINCIPIVM est, quo statim simpliciter palamque concilia- 
mus Robis auditores, insinvatio cum insidioso exordio 
iudicem circumscribimus. in quo modi sunt quattuor: 
primus cum res ipsa mala est, aller cum aduersum nos 25 
iudex aliquid contraria opinatione praesumpsit aut fatiga- 
tus est, aut adclamatio uel inrisio ulla interuenit. 

547 Ante cuncta discutiendum , quae sit forma materiae. 
nam sunt quinque: honesta turpis dubia bumilis obscura. 

si honesta est, aut principio non utendum, aut amplifi- 30 
catione exordium concludendum ; si turpis, insinuatione 
utendum; si dubia, beniuolus faciendus auditor; si humi- 
lis, attentus ; si obscura, dociUs. 

548 Insinuatio uero quattuor modis explicatur, cum aut 



6 oratio om. ^ jl 9 p urimorum Halmius plurimum B plu- 
rimam Db [J 13 fauor habile B^ \\ 19 in {ante inuid.) om. 
B' II 



LIBER V 185 

personam rei subiectione mutamus, aut rem persona, aut 
rem re, aut personam persona. nam si in causa meretri- 
cis agendum est, rem potius iudicibus spectandam esse 
dicimus. aut si libertus alicuius uel cliens agat, personam 

5 patroni, non huius considerandam esse admoneamus atque 
ita cetera. 

Vitia uero exordiorum ista sunt: uulgare quod in 549 
omnis causas cadere potest, commune quo etiam aduersa- 
rius uli potest, contrarium quo melius aduersarius utere- 

10 tur, affectatum quod aut uerbis inusitatis aut rebus exter- 
nis profertur, superuacuum quod neque attentum neque 
dociiem neque beniuolum facit auditorem. fugiendum 
praeterea saiis longum et obscurum. 

<(narrationvm genera sunt quattuor: historia fabula 550 

15 argumentum, negotialis uel iudiciahs assertio. HISTORIA 
est ut Lluii. fabvla neque uera est neque ueri simihs 
ut ^Daphnen in arborem uersam'. argvmentvm est, 181G 
quod non facta sed quae fieri potuerunt continet, ut in 
comoediis 'patrem timeri' et ^amari meretricem'. IVDI- 

20 ciALis autem narratio est rerum gestarum aut ueri simi- 
hum expositio. 

Narrationis autem laudes tres sunt, ut lucida sit, ut 551 
ueri similis, ut breuis, et his contraria uitia uocantur. hi- 
cida est narratio,. si non confusa, si uera, si usitatis signifi- 

25 cationibus, si non longo circuitu rem monstremus. ueri 
simiUs, si nihil adfectate et quasi ex natura exponere uidea- 
mur. breuis, si non uitra quam res exigit et prolixe fun- 
datur assertio.)> 

Narrationum aliae sunt ipsius causae et negotii, aliae 

30 incidentes. ipsius causae sunt, sine quibus res, quae 
agitur, intellegi non potest. incidentes, quae aut proba- 



1 utamus B^ ]] 7 sunt om. B^ || 13 b ne sit addidit post 
praeterea I| 14 DE NARRATI0N6 titulus in BR \\ 16 libii 
B^ II 17 daphim B daphnim D \\ uersum h \\ 23 et is B 
et ut his contraria uitia uitentur Halmius \\ 24 si us signi- 
ficationibus B^ j] 25 longum circumito B^ [] 26 extra na- 
turam b 11 



186 MARTIANI CAPELLAE 

tionis gratia aut exempli aut augendi aut inuidiae aut uo- 
luptatis extrinsecus afleruntur. non nulii quinque species 

552 narrationis esse dixerunt ut Theodorus Byzantius Graece 
discernit TtpobiriTTlciv UTTobiriTnciv iTapabiriTnciv dvxi- 
birjT^civ KaiabiriT^civ. narrationis etiam eiementa sunt 5 
sex : persona causa locus tempus materia res. item nar- 
rationura aliae continuae, aliae partiles uocantur. conti- 
nuae, quae perpetuo contextu sine ulla interruptione di- 
cuntur. partiles, quibus uel argumentum uel digressio 
aliqua interponitur. narramus autem modis sex : augen- lo 
tes, aliquid attenuantes praetereuntes admonentes docen- 
tes gratiam uel inuidiam comparantes. 

Post narrationem quidem digressionem, quam Tiap- 
€Kpaciv uocant, oportet adiungere, quo uel incitamus iu- 
dices uel delenimus. sed quoniam pars orationis non est i5 
et non semper arripienda est, eam placuit praeterire. 

553 PROPOSITIO aut nostra est aut aduersariorum aut 
182 G communis. nostra ut *caedem obicio'. aduersariorum 

^caedem me fecisse dicit'. communis ^uter igitur nostrum ■ 

554 caedem admiserit quaeritur', propositiones aut princi- 20 
palium quaestionum sunt aut incidentium aut simplices 
aut coniunctae. simplex est [luxurialis] ut ^meretricem 
amas'. coniunctae autem per partitionem maxime pro- 
ponuntur, quae dupliciter fiunt. aut enim simpliciter quid 
dicturi simus ostendimus, aut ante, quid iiobis cum aduer- 25 
sario conueniat, quid in dubium uocetur edicimus. 



1 aut augendi codex Grotii aut agendi BR agendi b \\ 
4 nPCOAerHCIN YnOAINrHCIN (INYllOAINrHCIN/?) HA- 

PAAemrYCiN (nAPAAeinrYciN r) mriANAAeiHrHciN 
(iNnANAAemrcHcm r) KaxaAeiNrHcm br (dvTibiri- 

TTlciv Halmius [] 5 sunt VII 6 [j 6 modus locus 6 jj 9 quibus b 
qui BR jl 11 Sitt ennsintes Halmius aut tenuantes^i^ aut attenu- 
antes b || admoneutes Balmiiis aut monentes BR sed ntB in ras. \\ 
13 parecbasin^ parebasin/? [] 15 delinimusi)6 [[ 17 DE PRO- 
POSITIONE. propositio^/? [j aduersariorum ut Z>6 [| 20 ammi- 
serit B^ [[ propositionis B^R^ [] aut B autem R || 22 luxu- 
rialis B luxorialis R quod deleui: luxurialis es p luxuriaris Gro- 
tius. post luxur, in B dimid. uers. uiginti fere litt. erasus est (sim- 
-plex est luxurialis. composita est meretricem amas cod. Grotii 
interpolate) \\ 25 simus Halmius sumus BR \\ 26 et quid b [] 



I 



LIBER V 187 



Propositiones aut nudae sunt aut ratione subiecta. 555 
nudae ut ^adfectas tyrannidem'. ratione subiecta 'adfe- 
ctas tyraniiidem. arma enim domi babes'. omnes autem 
sumuntur aut simpliciter aut per inductionem. simpli- 

5 citer ut si dicas 'docebo proditorem'. per inductionem, 
ut si superioris meminimus et sequenlem introducimus 
ut si dicas ^quoniam docui <^iniustam legem, docebo inuti- 
lem'. proponimus autem aut per concessionem aut per 
praeteritionem. per concessionem cum gratiam facientes 

10 eius quod diximus prius, aliquid introducimus ut si dicas 
^concedo interim occisum sed ab hoc interemptum nego'. 
per praeteritionem cum ita transimus ad alteram propo- 
sitionem, ne superiorem interim concedamus, ut si dicas 
^nunc quoniam docui ignominioso actionem de priuatis 

15 rebus tantura negari, docebo de proditionis crimine non 
negari'. 

PARTiTio est quae ordinem totius diuisionis breuiter 556 
conprehendit, ut est pro Quintio ^negamus te bona PubUi 
Quintii possedisse ex edicto praetoris'. et primo sic in- 

20 cipit ^nullam causam fuisse postulandae proscriptionis'. 
huic subicit ^nec ex edicto possidere potuisse' ad extre- 
mum ^nec possessa esse. haec' inquit 'tria cum docuero 
perorabo'.) animaduertis corpus totius orationis per haec 
liniamenla digestum esse. tahs autem debet esse parti- 183 G 

25 tio ut singulae partes eius phnlmas quaestiones in se con- 
tineant. nam si fuerint et per incidentes quaestiunculas 
deriuata, onerabitur ipsa partitio et ex hoc rebuntur iudi- 
ces rerum copiam fugiendam. ideo et TulUus in eadem 
Quintiana sic partitus est, ut singula capita plures quae- 

30 stionum articulos continerent. et enim primum illud 



18—23 § 36 



1 ratione subiecta B rationes subiectae R^ rationi sub- 
iectae 6 H 2 adfectasti tyrannidem R adfectas tityranni- 
dem B \\ adfectasti BR jl 8 aut om. D \\ 15 proditionibus 
B^ 11 17 DE PARTITIONE. partitio BD 18 quinti B \\ 
21 nec ex b ne ex BD \\ 27 diriuata R \\ 28 rebus R^ item B^ 
ut uidetur || 29 capitula b [j 



188 MARTIANI CAPELLAE 

'non fuisse causam postulandae proscriptionis' uide quanta 
contineat *quod pecunia debita Sexto Naeuio non fuerit 
et aliter agi oportuerit, quod Quintius uadimonium non 
deseruerit' secundum ^quod ex edicto possidere non po- 
tuerit, quod et procuratorem habuerit et absens defensus 5 
sit et non latitauerit et ceteri creditores quieti sint' et 
^quod ante missum sit, ut fundo communi expelleretur, 
quam proscriptio eius imperaretur' et ^quia ui de saltu 
sit deiectus, contra quam praetor iusserit'. his igitur 
manifestum est intra partitipnem quaestiones esse ponen- lo 
das, quae in exsecutione sint euulgandae, ut iudex et nobis 
attentus fiat et promissorum copia non grauetur. illud 
etiam inspiciendum , quae nobis cum diuersa parte con- 
ueniant,. quae in controuersiam deuocentur, et ea quae 
conueniunt, tunc enumeranda , si nobis prosunt, ut Cicero is 
pro Marco Tullio ait 'damnum passum esse Marcum Tul- 
lium conuenit mihi cum aduersario. ui hominibus ar- 
matis rem gestam esse non inficiantur. a familia P. Fabii 
commissam negare non audent. iam dolo malo factum 
slt ambigitur.' uides ergo hic in partitione a concessis 20 
duxisse quod sibi proderat. 
557 ARGVMENTATio est elocutio, qua argumenta ipsa 

uerbis exsequimur, argvmenta uero quibus causa pro- 
batur. argumentatio diuiditur in duas partis: in confirma- 



16 locus omissus est in edd., quae tantum habent similem 
Victorini p. 209, 25 sqq. jj 22 caput est ex Fortunatiano II 
23 et 24 



1 causa R \\ S quintios B^R^ \\ 4 quod ex D quem ex 
BR quae ex b Hectio manifesto corrupla fort. sic emendanda est 
etenim primum illud 'non fuisse causam postulandae proscri- 
ptionis' uide quanta contineat . . . secundumque illud ^ex 
edicto possidere non potuisse', quod etc.^ Halmius \\ 6 quin- 
tii b [j 8 ui de aaltu sit deiectus Halmius uide uita (ui**ta, 
ex uisita ut uideiur B) sit eiectus BR ui deiectus sit p cf. or. 
p. Quint. § 28 et 79 \\ 11 euulgandae Halmius deuulgandae BR 
diuulgandae b {1 17 ui Br ut Rb [] 20 ergo hic R ergo hac r 
ergo hoc B \\ 22 DE ARGVMENTATIONE. argumentatio 
BR \\ 



LIBER V 189 

tionem et reprehensionem. <(argumentorum genera duo 
sunt: artificiale et inartificiale. sed artificiaie locos prin- i84G 
cipales habet quattuor: ante rem, in re, circa rem, post 
rem. ante rem uero diuiditur in locos septem : a per- 

5 sona, a re, a causa, a tempore, a loco, a modo, a materia. 
in re autem loci sunt duodecim : a toto, a parte, a genere, 
ab specie, a differentia, per scptem circumstantias, qui 
locus recipit in se etiam a maiore ad minus, et a minore 
ad maius, a proprio, a definitione, a nomine, a multiplici 

10 appellatione, ab initio, a progressione uel profectu, a per- 
fectione uel consummatione. circa rem loci sunt decem : 558 
a simiH, cuius species sunt quinque: exempUim similitudo 
fabuia imago f id est ueri simile, quod de comoedia su- 
mitur>. addunl quidam et apologos ut sunt Aesopi. ergo 

15 circa rem locos exequar, qui sunt a dissimili, a pari, a con- 
trario per positionem et negationem, ad aliquid, quod figu- 
ratur casibus quattuor genetiuo datiuoaccusatiuoablatiuo: 
ab inter se collidentibus per habitionem et amissionem, 
a maiore ad minus, a minore ad maius, a praecedenti, 

20 ab eo quod simul est uel a coniunctis, a consequentibus. 
post rem loci sunt duo: ab euentu et a iudicato. sunt 559 
alii loci dTio Tfic QMtM^iac id est a coniugatione siue a 
coniugatis, quod quasi iunctum est personae qualitati, ut 
si eum qui hostilia sentiat hostem esse dicamus. item a 



4 in loco septima persona B^ \\ 6 sunt XIII 7> [] 8 etiam 
in se Z) [] 9 adproprio B^ \\ 10 ad progressionem uel profectum 
BD em. Koppius ex Fortunatiano p. 115, 24 \\ 11 ab initio (ad 
initium b) uel consummatione B uel consummatione ad ini- 
tium D glossam sustulit Koppius ex Fortun. || 12 quinxjue B 
mi D [| exemplo B^ \\ 13 ide BD item Koppius exemplum 
uerisimile, id est quod de comoedia sumitur Fortunatianus uid. 
Halmius \\ 16 positionem Halmius ex Fortunatiano propositio- 
nem Br [sed prosotionem R) || 17 genitiuo B getio D [] 
18 habitionem B hambitionem R habitationem /2"» b habitum 
Koppius [| 20 simul Halmius ex Fortunatiano simile BR [] ^immo 
uel a consequentibus ut habet Foriunatianus^ Halmius [| 22 apo 
tes synzugias BR [] coniunctione R^ ut libri Fortunatiani [] 
23 ut+*si eum B (si del. b) ut qui eum {deleto qui) i? [] 24 a 
om. B^ 




190 MARTIANI CAPELLAE 

qualitate ut 'si iracunde fecit, sine ratione fecerit'. a quan- 
titate ut 'si seruus est, eodem modo factum sit'. a con- 
iunctis id est diTro tujv f TTT0C60C Kai cuvOeiuiv , ut 
fasces el toga, sella curulis magistratuum ornamenta supt. 
item partitio est id est biaipecic per omnes circumstan- 5 
tias id est cum partimur per personas tempora et cetera, 
quae uarietas grata discriminat. 

560 mARTiFiciALiA ARGVMENTA diuiduntur in praeiu- 
dicia, in rumores, in tormenta, in tabulas, in ius iurandum, 
in testes. quae similiter quem ad modum et artificialia lo 
tractat orator. in argumentis autem cauendum est ne in 

185 G aliqua parte nobis noceant, ne inter se discrepent, ne uul- 
garia sint, ne cum aduersario communia, ne alte repetita 
aut supra dignitatem causae aut infra dignitatem. 

De confirmatione breuiter memoraui. nunc repre- i5 
HENSiONis praecepta uideamus. reprehenditur enim 
actio aduersarii aut redarguendo, cum aut totum argumen- 
tum aut partes eius contra facere monstrabimus ; aut re- 
pugnando cum docemus falsa esse pro ueris assumpta uel 
illa ex his non effici; aut compensando, si^contra argu- 20 
mentum quod aduersum nos est aUud opponamus. 

561 QVAESTIONVM duo sunt genera. dicitur enim TtpOTi- 



8—21 = Fortunatianus II c. 25 [| 22 — p. 192, 8= For- 
tunat. II 26 sq. 



1 ^immo s. ratione fecit et deinde factum est' Halmius || 
2 si seruus est] u. Halm. rhet. p. il6, 14 \\ coniugatis 6 [1 3 id 
om. B^ II AnOTONnTOCeOC KAI CYNC€TON {uel CYN€e- 
TON; h: CYNT6T0N) BR d.-xih tOuv TTpoc6vTUJv etc. Halmius \\ 
tRSceslictores toga recte Fortunatianus \\ 5 partitio est (parii- 
tio * e ^^partitionem R) id est dieresis (dieresin R) BR a par- 
titione id est dTro Tfic biaip^ceuic p ^ut est apud Fortunatianum 
p. 116, 17, sed uidetur potius Capella errasse^ Halmius [| 8 inar- 
tificialia argumenta Halmius inartificialia artificia BR inarti- 
ficialia & |1 9 in {anle ius) om. B^ [| 12 nec alte h |[ 14 aut 
supra B corr. ex asupra 1| 17 redarguendo p remarguendum 
BR remarguendo hr [| 18 monstrauimus B^R || 20 illa addidi 
(ex his sumta non effici Halmius) |1 offici R [| compensando b 
compensandum BR \\ 22 praemissus est titulus DE QVAE- 
STIONIBVS m 5/2 U proegumenos 5/2 Ij 



LIBER V 191 

fOUjLievri, quae a nobis inducitur ut confirmetur. ab ad- 
uersariis autem quae infertur <et repellenda est, dicitur 
dvttYKaia. uerum superior quaestio, quae a nobis infer- 
lur, modis fit duobus, ut aut singillatim separatae inducan- 

5 lur aut plures coniunctim. inducimus autem eas uarie : 
aut per simplicem propositionem aut per partitionem aut 
per figuras, quas dianoeas dicunt. qui locus multiformis 
est. nam paene tot sunt occasiones inducendae quaestio- 
nis in hoc genere, quot sunt figurae sententiarum. fit 562 

10 enim aut per solutionem id est Kai' dvdXuciv aut per ad- 
iectionem aut per praeteritionem aut per concessioneni 
aut per reprehensionem ant per seiunctionem id est dcpo- 
picjuov aut per admonitionem aut per dissimulatam pro- 
positionem aut per repetitam aut per instructam aut per 

15 partitam aut per similitudinem superioris quaestionis aut 
responsionis, aut per inuersionem id est cum primam 
illam) quaestionem tractamus quae secunda est, dein 
quae prima. 

Etiam eam quaestionem, quam aduersarii intulerint, 563 
20 isdem modis refutare possumus et adicere solemus cum 
aUquid aut obscure abuersarius posuerit aut augendi po- 
tius causa dixerit quam probandi aut cum per hypopho- 
ran gradum facimus nostrae propositionis aut cum aduer- 
sarii propositionem in nostram partem conuertimus, quam i86 G 
25 peristrophen uocamus, aut cum secunda proposita quae- 
stione primam tractamus. et hoc faciendum uel cum ele- 
ganliam uarietatis adfectamus uel cum prima quaestio ad- 



2 est dicitur hD est igitur i5 || 5 inducimus Halmius du- 
cimus BD || 6 praeparationem codd. Fortunatiani |I 10 enim 
aut D enim et B jj cata anteloesin B catantelixin D Kaxd 6id- 
\uciv /? li aut per adiectionem BD ante id est dq)opiC|a6v 
habent, secundum Fortunatianum transposuit Koppius [| 11 et per 
praeter. B^ \\ 12 aut per reprehensionem om. codd. Fortu- 
natiani |) 14 aut per repetitam non habet Fortunatianus nec 
uerum uidetur Halmio || aut instructam B \\ 16 Hmmo primo 
ut habet Fortunatianus uel primum cum Grotio"* Halmius |] 20 his- 
dem BR || 21 affendi /? ]| 22 per hypophoram add. p cf.For- 
iunat. p. 117, 15 1| 25 quaestione D quaestionem BR \\ 




192 MARTIANI CAPELLAE 

uersus nos ualde facit et non est in primo loco ponenda. 
in hypophora cauendum est ne plene et copiose ponatur, 
quamquam ahquando irridendi aduersarii causa, si hoc 
augeat, de quo nuUa quaestio est, exaggeranda a nobis 
est, aut ut quod discrepat ostendamus. hypophorae tribus 5 
modis imminuuntur adiectione uerborum, immutatione, 
detractione. hypophora est autem intentio aduersae partis, 
anthypophora responsio eius. 
564 ANACEPHALAEOSIS est ueluti a capite causae bre- 

uis repetitio quaestionum. anacephalaeosi non semper lo 
utendum est sed quando aut partitionem tecimus aut 
quando in multas quaestiones causa processit, ita tamen 
ut summam cuiusque, non partes partium retexamus. qua 
quidem utemur etiam in alia parte orationis, cum iudicis 
memoria fortasse succumbet, quae res tunc €TrmepiC|u6c i5 
uocatur. anacephalaeosis tamen nulla pars orationis est 
sed epilogi quaedam portio. 

665 EPILOGVS enim tres partes habet: enumerationem 

praedictam, indignationem quam beivujciv dicimus, mise- 
rationem quam oTktov uel eXeoc memoramus. sed di- 20 
nosis ex locis argumentorum. nam his non tantum res 
probamus, uerum etiam augemus. sed conquestio id est 
miseratio isdem ex locis argumentorum sumitur quibus 
et indignatio. peroratione tamen non in <(rme tantum 
orationis utendum sed ubi materia permiserit id est in 25 
digressione principiorum aut narrationis assiduae sed et 
quaestionum non numquam. in epiiogo generaliter ob- 
seruandum ut breuis sit, si quidem commotus iudex sta- 
tim dimittendus est ad sententiam proferendam, dum aut 



9 — p. 193, 2 = Fortunat. II c 31 



3 si hoc augeat suppleuit Halmius e Fortunaiiano p. 118, 2 \\ 
4 quaestio quae exaggeramus B \\ 5 aut add. Halmius [] 6 de- 
tractatione BR \\ 11 faciraus h \\ 20 oTktov Halmius yctosin 
B ystostin R [1 20 sed] sumitur uel sed sumitur Halmius 
23 isdera ex locis Halmius his locis BR [[ 26 degressione B 
29 ferendara Fortunatianus \\ 



LIBEK V 193 

aduersariis irascitur aut tuis miseretur iacrimis aut reorum 
afflictatione commotus est.' 

Adimc adserenti innuit ipse Cylienius ut ad termina- 1S7G 
tarum coetum nubentisque transiret obsequium. quo con- 
5 specto asserta determinans ad Phiiologiae consessum fidu- 
cia promptiore perrexit eiusque uerticem deosculata cum 
sonitu — niiiil enim silens ac si cuperet)> faciebat — so- 
rorum se consortio societatique permiscuit. 

Tandem loquacis terminata paginae 566 

10 asserta cursim, quae tamen uoiuminis 

uix umbilicum multa opertum fascea 
turgore pinguis insuit rubellulum. 
quod si probatur et caret fastidio, 
non nulla promet quae nouelia texuit 
15 diditaque fient quae uetustas praeterit: 

sin sanna typhi naris imum torseris, 
pigebit arma horruisse caelites, 
forrnidinisque tunc locus mouebitur, 
Siluane, falcem cum petis Saturniam. 
20 at tu reclamans rhetorum turham tuba 

clangore uerso Tulliana percrepans 
in castra abibis, quo nec osor inuidens 
nec liuor ater te sequatur praecluem. 



1 reorum scripsi rerum BD \\ 2 afflictatione BD affli- 
ctione b |1 commotus stf {uel si) adliuc B commotus sic adhuc/> 
commouetur. sed adhuc 6 (| 3 innuet B^ {j terminatarum {sciL 
disciplinarum) b tminarum corr. alia m. 2 in feminarum B fe- 
minarum -0 || 4 nubentesque B^ II 13 qui si B quis si R^ quae 
si Halmius [| 14 nonuella B^R^ || 15 diditaque B deditaque 
R [1 16 tyfi B tifi R [| torserit b \\ (sin sanna typhum nare sima 
intorserit Heinsius adOuid. Metam. XII 11 95) [| 20 turbam Hal- 
mius: om. B scarum Rb \\ 22 nec B sed ec in ras. [[ 23 libor 
B^R^ \\ 24 MARTIANI MINNEI FELICIS CAPELLAE DE 
ARTE RHETORICA (rethorica R) LIBER V EXPLICIT BR \\ 



MABTIAKUS CAPiSLLA 



13 



194 MARTIANI CAPELLAE 

< LIBER VI 
DE GEOMETRIA 



667 
188 G *Virgo armata decens, reriim sapientia Pallas 

aetherlus fomes mens, et sollertia fati, 

ingenium mundi, prudentia sacra Tonantis, 

ardor doctificus nostraeque industria sortis 

quae facis arbitrium sapientis praeuia curae 

ac rationis apex diuumque bominumque sacer voOc, 

ultra terga means rapidi ac splendentis Olympi, 

celsior una loue, flammantis circulus aetbrae 

iTTTdc in numeris, prior igni, tertia Luna, 

quam docto assimilant babitu qui agalmata formant:^ 

568 hinc nam tergeminae rutilant de uertice cristae 
quod dux sanguineo praesulque corusca duello, 
uel tibi quod fulget rapiturque triangulus ignis : 

569 hinc tibi dant clipeum, sapientia quod regat orbem, 
uel rationis opem quod spumea proelia poscant, 
basta etiam uibrans penetrabile monstrat acumen, 
Lymphaseum magis est et scutum circulus ambit : 

570 hinc iam uernicomae frondent tibi munera oliuae, 
artes cura uigil per te quod discat oliuo ; 

571 glaucam dant uolucrem quod lumina concolor igni es, 
tuque ignis flos es cluis et YXauKOJTTic 'AGrjvri. 

an mage noctiuidae tibi traditur alitis usus 
quod uigil insomnes ducat sollertia curas? 



INCIPIT DE GEOMETRIA (GEOMETRICA D) LIB. VI 
FELICITER. inscriptum in BD {[ 8 nus BD {| 11 etitas D 
ignis ut uidetur B^ ]] hinae ut uidetur B^ || 12 formant Grotius 
firmant BD \\ 18 asta BR \\ penetrale B^R [] 19 limfasenm B 
linfaseum R \\ 22 ad quod add. quae r [] luraina scripsi lumi- 
ne BR [j 23 claucopis athenae BR \\ 24 unde age Barthius \\ 



i 



LIBER VI 195 



pectore saxificam dicunt horrere Mediisam 572 

quod pauidum stupidet sapiens sollertia uulgum. 
arcibus urbanis ueteres tibi templa sacrarunt, 573 

quod ratio amplificet quodque est elatior urbe. 
5 hinc de patre ferunt sine matris foedere natam, 
prouida consilium quod nescit curia matrum, 
consultisque uirum praesis: hinc dicta uirago. 
sacra doctarum prudentia fontigenarum ^ggQ 

sola nouem complens, Musis mens omnibus una, 
10 te precor ad proprium dignata illabere munus 
inspirans nobis Graias Latiariter artes. 

Ago tibi habeoque, diua, persoluensque perpetes de- 575 
bebo grates, quae optatis fulgida dignaris annuere. nosco 
uenerorque quod uidi. parent denique iam ingressurae 

15 artes obsequio electissimae feminarum , quae decentem 
quandam atque hyalini pulueris respersione coloratam 
^uelut mensulam gestitantes ad medium superi senatus 
locum fiducia promptiore procedunt. sed quae istae sunt 
quidue gestitent gerendorum inconscius non aduerto.' hic 576 

20 ut lepidula est et quae totam fabellam ab inchoamentorlim 
motu limineque susceperit, Satura iocabunda ^ni fallor' 
inquit 'Felix meus plurimum adfatimque oliui, quantum- 
que palaestras perluere uel sponsi ipsius posset, superfluo 
perdidisti dispendiaque lini perflagrata cassum deuorante 

2b Mulcifero, qui tot gymnasiorum ac tantorum heroum ma- 
trem Philosophiam non agnoscis, saltem cum per eam 
luppiter dudum caelestis consultum senatus tabulamque 
uulgaret cumque ad Philologiae concilianda consortia 
procum adfatum conubialiter allegaret, ne tunc eam no- 

30 scere potuisti ? sed quia nunc Arcadicum ac^ Mi^Iinum 577 
sapis praesertimque ex illo quo desudatio curaque distri- 



4 quoque B^ 1| illa b est BR \\ urbe Grotius urbes BR || 
10 te precor Barthius in memhranis se inuenisse meyititur de- 
precor BR jj 13 quae om. B |1 fulgida Koppiiis fulcida BR 
16 coloratum B^R \\ 21 satyra bD \\ 22 afFectimque D 
23 superfluuio D \\ 25 gemnasiorum B gimnasiorum b 
27 consultumque tabulam senatus D \\ 28 uulgarit b 30 ar 
chadicum D || medimnum b [1 31 illo om. R |] 

13* 



196 MARTIANI CAPELLAE 

ctior tibi forensis rabulationis partibus inligata aciem in- 
dustriae melioris obtudit, amisisse mihi uideris et huius 
matronae memoriam , et iam eiusdem germanam uoiuisse 

578 nescire. illa namque parili quam accinctam cernis officio 
TTaibeia uocitatur, femina admodum locupies et quae ilias 5 
Croesias Dariasque prae suis opes gazasque despiciat. 
haec utpote talentorum conscia in omnium rara congres- 
sus, nec cuiquam facile primores saltim uuitus superba 
committens plerumque tamen adhaesit arrisitque paupe- 
ribus, magisque illis quos aut pedibus nudos aut intonso lo 
crine hispidos aut sordenti conspexit pallio semitectos: 

190 Gdenique si Marcum Terentium paucosque Romuleos exci- 
pias consulares, nuUus^prorsus erit diues, cuius ista limen 

579 intrarit. uides igitur utrique feminae quam insit fastuosa 
censura , tamen utraeque Mercurialis ministrae , quae ue- 15 
niet, officio praeparantur. illud quippe quod gerulae 
detulerunt abacus nuncupatur, res depingendis designan- 
disque opportuna formis, quippe ibi uel lineares ductus 
uel circulares flexus uel triangulares arraduntur amfra- 
ctus. haec totum potis est ambitum et circos formare 20 
mundi, elementorum facies ipsamque profunditatem adum- 
brare telluris; uidebis istic depingi quicquid uerbis uisum 
non ualeas expHcare'. '"nimirum' inquam "^ista quae ueniet 
Apeliem Polycletumque transcendit : ita quippe memora- 
tur posse omnia effigiare ut labyrintheus Daedalus eam 25 

580 credendus sit genuisse. et cum dicto prospicio quan- 
dam feminam luculentam radium dextera, altera sphaeram 
solidam gestitantem amictamque laeuorsum peplo, in quo 
siderum magnitudines et meatus, circulorum mensurae 
conexionesque uel formae, umbra etiam telluris in caelum 30 
quoque perueniens uel lunae orbes ac solis auratos ca- 

581 liganti murice decolorans inter sidera uidebatur. ipsum 



1 fabiilationis Br rabulationis bR \\ pastibus B \\ alle 
gata B^ \\ 3 matroniae -R H 5 pedia BR \\ 8 saltem B 
12 terrentium R II 13 diues addidi \\ ad cuius add. q istius r 
18 oportuna BR j] 19 anfractus R \\ 20 haec scripsi hic BR 
22 hic R [| uisum B et uisa b uisu R \\ 24 appellen BR 
polyclitumque B^R [I 25 labyrintus BR labyrinteus b \\ 



LIBER VI 197 

iiero uernantis aethrae <colore fulgebat, denique etiam 
in usum germanae ipsius Astronomiae crebrius commo- 
(latum , reliqua uero uariis illitum diuersitatibus numero- 
rum, gnomonum stilis, interstitiorum ponderum mensura- 
5 rumque formis diuersitate colorum uariata renidebat. 
crepidas peragrandae teliuris causa easdemque permenso 
orbe contritas uiatrix infatigata gestabat. quae quidem 582 
ingressa senatum deum, licet quot stadia e terris in cae- 
lum quotque ulnas, quot denique digitos permensa sit in- 
10 staret absoluere, tamen louiali caelestiumque maiestate 
contacta ad illam abaci renudati mensulam circumspe- 
ctans camerae exterioris ornatum et laqueata sideribus 
pala-^tia properauit. 

constitit attonito spectans stellantia uisu 191 g 

i^ et decuit crinis puluereique pedes. 

ipsa eliam laeua sphaera fulgebat honora 

assimihs mundo sideribusque fuit. 
nam globus et circi zonaeque ac fulgida signa 
nexa recurrebant arte locata pari. 
20 tellus, quae rapidum consistens suspicit orbem, 584 

puncti instar medio haeserat ima loco. 
hanc tener et uitreis circumuohtantibus auris 

aer complectens imbrificabat aquis : 
quae tamen inmenso quo cingitur ilia profundo 
25 interriuata marmore tellus erat : 

texerat exterior qui fulget circulus orbis 
aetheris astrifico lumina multa pepio. 
hinc nitidus rulilum Titan succenderat orbem 585 

moxque imitala pium lactea Luna diem. 
30 sic oculos igitur furuae splendescere noctis 



3 iiariis Grotius uersis BD \\ 4 gnominumque D \\ inter- 
stitionum hD \\ 5 uariegata B^ \\ 9 instaret absoluere Susius 
instanter absoluere BD instanter absolueret Grotius [j 11 con- 
tracta bD^ \\ 12 camarae D \\ excelsioris Susius \\ 15 crinis 
hr inis B crini 7? |1 20 quo Heinsius in Burm. Ouidio 111 p. 12 [1 
Buscipit B^R II 21 pro haeserat coni. sederat Hcinsius \\ ima 
Heinsius una BR \\ 22 circumuolitabilis B^R \\ 28 hic B^R^ \\ 
30 (oculo spledescere B^R^) [j igitur furuae oculos BR: uerha 
iransposuit Vulc. \\ 



198 MARTIANI CAPELLAE 

cerneres ex auro ut sacra flamma micat. 
sic Cypris Oceani perfuso sidere lymphis 

Lucifero annuerat lumina tota suo. 
omnia compar habet paribus sub legibus ordo 

nec minus haec mira est quam domus alta deum. 5 
hanc mundo assimilem stupuit Trinacria tellus 

Archimedea astrificante manu : 
felix cura et mentis prudentia maior 

corpore sub nostro aequiperasse louem. 

586 tandem igitur regkitinatis ab aethrae interuibrantis admi- lo 
ratione luminibus decenti conlustrans diuos conspectans- 
que censura, cum omnibus reuerenda uenerabili dignitale 
et magistra <ceterarum quae notae diuis sunt [artibus] 
diceretur,- exquisitum est eruditionis arcanum ut ab ipsis 
praeceptionis cunabuhs auspicata depromeret. tum illa i5 
remoto paujulum obstaculo contorti crinis a facie orisque 
luculenta maiestate resplendens alque abaci sui super- 

587 fusum puluerem mouens sic exorsa *licet Archimedem 
meum inter philosophos conspicata EucHdemque doctissi- 
mum in astruendae praeceptionis excursus potuerim sub- 20 
rogare, ne impoUtum quicquam subsisteret assertorum 
aut profunditas caligaret, tamen congruentius ipsa uobi- 

192 G scum , quia Cyllenium excludit ornamentum , iili etiam 
Helladica tantum modo facultate, nihil effantes Latiariter, 
atticissant quae etiam ipsa eos edocui, quod numquam fere 25 

588 accidit, Romuleis ut potero uocibus intimabo.^ ac prius 
uocabuh mei promenda ratio, ne indecenter squalentior 
peragratrix caelicolarum auratam curiam et interstinctum 
cylindris gemmantibus pauimentum rurali respersura 
puluere credar intrasse. Geometria dicor quod permea- 3o 
tam crebro admensamque tellurem eiusque figuram ma- 
gnitudinem locum partes et stadia possim cum suis ratio- 



2 cf.Verg.Aen. VIII 589 \\ 10 ammiratione ^/? H 13 ar- 
tibus deleui jj 19 philosofos D \\ eoclidemque BD \\ 23 ex- 
cudit B (j 24 elladica BD \\ faccultate D \\ efantes D \\ 
lacialiter D \\ 25 ipsa eos scripsi ipsos BD \\ 27 exqualentior 
B squalentior h xqualentior R et squalenti^r Vulc. ^ 30 geo- 
metrica r (j 31 ammensamque BR \\ 32 partis B^R \\ 



r 

^■bus e 



LIBER VI 199 



lus explicare neque ulla sit in totius terrae diuersitate 
parlitio quam non memoris cursu descriptionis absol- 
uam'. quo dicto quoniam fuerant in deorum senatu quam 589 
plures qui neque toti terrei essent neque ipsam umquam 

5 dicerent se calcasse teilurem, ipse etiam luppiter curio- 
sius totius terrae latebras uellet exquirere, credo necubi 
decentes puellas isto quoque saeculo is uersiformis etiam 
cupitor audiret: hoc igitur promere Geometria primum 
iubetur ac demum cetera astruendae praecepta artis ape- 

10 rire. tum illa 

Tormam totius terrae non planam, ut aestimant 590 
positioni qui eam disci diffusioris assimilant, neque 
concauam, ut alii qui descendere imbrem dixere tellu- 
rfs in gremium, sed rotundam globosam, etiam sic ut 

15 secundum Dicaearchum asseuerant. namque ortus obi- 591 
tusque siderum non diuersus pro terrae elatione uel in- 
chnationibus haberetur, si per plana diffusis mundanae 
constitutionis operibus uno eodemque tempore supra 
terras et aequora nituissent aut item si emersi soUs ex- 

20 ortus concauis subductioris terrae latebris abderetur. sed 592 
quoniam posterior assertio mage despicabiUs opinationis 
cassae uiUlate tenuatur, illam priorem, cui etiam physicus 
Anaxagoras accessit, praestat exigere, quamuis non nullas 
credatur adstruere rationes. quippe dicit planam terram 

25 ortu occasuue soHs aut lunae perspicue comprobari, qui 
mox, primi luminis fulgor ut emerserit, confestim ad obtu- 
tus nostros directis lineis diriguntur, quod magis indubi* 
tabilis probamenti fiet, si in Htore consistentes obstacula jr^5 6^ 
montium <^reiinquamus. quod si ita esset, cunctis supra 

30 terras degentibus eodem tempore emergentia uiderentur 
occasusque uno obitu condita cunctas ualerent tenebrare 



4 terrei b terris Bli [] ipsam b ipsi BR j] 7 his R || 
8 geometrica r \[ 11 forma /{ |j 12 positioni B positione b 
possitioni R possitionem r || assimulant BR corr. jj \\ 13 di- 
scendere R j| 15 secundus dicearcus asseuerat BR quod 
correxi \\ 17 per del. in B |] 22 ad cassae add. ai causae b 
utilitate R 11 23 ullas B^ || 24 astruere Z? U 26 ut om. B^R 
31 coudita inductum in B 



200 MARTIANI CAPELLAE 

terras, ac falsa Romulei iiatis exploderetur assertio qua 

docet 

nosque ubi primus equis Oriens adflauit anhelis, 
iilic sera rubens accendit lumina Vesper. 

593 quin etiam cunctae noctes ac dies similibus interstitiis ho- 5 
risque semper paribus conuenrrent nullique parti telluris 
uel apparerent certa uel alia sidera negarentur. at cum 
Arctoa conuersio supra uerticem uoluatur Hesperiae, 
apud Troglodytas Aegyptumque confmem ignoto occulto- 
que penitus sidere nescitur : cum Canopum ac Berenices lo 
crinem stellas admodum praenitentes Scytliia Galliaeque 
atque ipsa prorsum non cernat Italia, cum illae)> antar- 
cticis lerris conspicuae ac praenitentes et uelut perpendi- 
culatae capitibus suspectentur: in Alexandria etiam Ca- 
nopos quarta parte interstitii signi unius ultra terras emi- i5 
neat, Trionesque geminos ut deuexa non cernat; cum in 
Arabia Nouembri mense sub noctis auspicio Helice non 
conspecta secunda uigilia prospectetur, in Meroe solstitio 
tantum exiguaque breuitate conspicitur, ubi circa ortum 
Arcturi cum die nascitur, quae item in India Patalitano 20 
portu prima tantum parte noctis aspicitur, in qua etiam 
in Maleo monle quindecim tantum diebus annuis uidetur ; 
quis igitur dubitet [et] globi deuexioris oppositu aha in- 
conspicua fieri atque alia uelut sphaerae curuationibus 

594 eminere? additur ad fidem globi rotundioris ambigentibus 25 
asserendum quod solis lunaeque deliquia in occasu facta 
oriehtis incolae non uiderunt itemque in ortu-si accidant, 

a tota Brittania atque occasiuis regionibus ignorantur; 
etiam in mediis plerisque regionibus horarum diuersitati- 



§ 593 ex parte ex Plinio II 178 jl § 594 ex Plin. II 180: 
de Martiani errore uid. Harduinus |1 



3 Verg. Georg. 1 250 \\ 5 orisque B ^ ^ haesperiae B \\ 
9 trogoditas BD |] egiptumque i> |I 11 crimen i?* |1 schy- 
tia ^ schythia h H 12 antarticis ^/? || 15 quarte /? 1| signi 
unius Koppius ex Plinio signilis BR {} 16 non Rb nunc B \\ 
20 cum B 11 Patalitano Koppius cf. Plin. II i$4 patauitano R 
patauitano B \\ 23 et deleui \\ 27 que deletum in B 1] ac- 
cedant B^R 1] 29 plerumque B^R 



LIBER VI 201 

l)iis iiariantur; sic ul in magni Alexandri uictoria lunam 
noclis secunda hora defecisse Seruius Nobilis in Arabia i94 G 
nuntiauit, quod in Sicilia in exortus primi splendore con- 
spectum. -|- Alpiano et Fonteio consulibus undecimo ka- 

5 lendas Maias defectus solis fuit, qui in Campania diei 
septima uisus in Armenia eiusdem diei undecima compro- 
batur. quod factum est iitique spbaerae circuitu moras 
per inflexus rotunditatis subinde uariante. denique ipsa 595 
uasa, quae boroscopa uel borologia memorantur, pro lo- 

10 corum diuersitatibus immutata componuntur alioque gno- 
mone ultra quingenta stadia discernuntur, umbris pro 
locorum aut elationibus celsis aut inclinationibus infimatis. 
liinc est quod in Meroe longissimus dies duodecim aequi- 
noctiales boras et alterius bessem secat, Alexandriae 

15 quattuordecim , in Italia quindecim , in Brittannia decem 
et septem. solstitiali uero tempore cum caeli uerticem 
Sol in-<(ueclus subiectas deorsum terras perpetui diei con- 
tinuatione conlustrat itemque brumali descensu semian- 
nuam facit borrere noctem, quod in insula Tbyle comper- 

20 tum Pytbeas Massiliensis asseruit. his temporum diuersi- 
tatibus assertum ni falior globosam rotundilatis llexibus 
babendam esse tellurem. sequitur ut quem mundi lociun 59^ 
quamue granditatem sortita sit approbemus. circulus 
quidem terrae ducentis quinquaginta duobus milibus sta- 

25 diorum, ut ab Er^tosthene doctissimo gnomonica subpu- 



§ 595 — 201, 12 infimatis ex Plln. II 182. reliqua ex 
Plin. II 186 II § 596 — 598 non uidentur ex Cleomede cycl. 
theor. c. 10 (cf. Bernhardyi Eratosth. p. 57 sq.) excerpta esse, 
quod censel Delambre hist. astron. I p. 310 || 



2 hora add. br \\ 4 alpiciano h Vipstano apud Plinium \\ 
calendas ^ H 5 diei h die BR (hora add. Vulc.) \\ 9 orispica 
BR oroscopa b [| orologia BR orologica b \\ 12 infirmatis R [j 
13 aequinocciales R \\ 14 oras B || besem BR bissem b [j 
alexandreae B alexandria i [| 17 deorsum Monac. 1 leuor- 
sum BD II 18 discensu B descensus b || 19 orrere BD 
oriri b || tyle BD || 20 pyteas BD 21 rotonditatis D || 
23 circulus scripsi circulum BD || 25 eratostene D \\ gno- 
mionica D 




202 MAETIANI CAPELLAE 

597 tatione discussum. quippe scaphia dicuntur rotunda ex 
aere uasa, quae horarum ductus stili in medio fundo siti 
proceritate discriminant, qui stilus gnomon appeliatur, 
cuius umbrae prolixitas aequinoctio centri^ sui aestima- 
tione dimensa uicies quater compHcata circuli dupHcis 5 

598 modum reddidit. Eratosthenes uero a Syene ad Meroen 
per mensores regios Ptolemaei certus de stadiorum nu- 
mero redditus quotaque portio teHuris esset aduertens 
multipUcansque pro partium ratione, circulum mensuram- 
que terrae incunctanter quot milibus stadiorum ambiretur lo 
absoluit. 

^^??, Comperta est terrae breuitate rationabili masrnitudo : 

locus emsdem ac positio doceatur. quam m medio imo- 
que mundi immobilem stare multipHcibus monstratur 
assertis [quaej siue ante constitutionem mundi in eodem i5 
loco fuerit, ex quo moueri non potuit ac dehinc diuulsis 
a confusione primae commixtionis elementis undarum in- 
mensa et uolubilis iatitudo aerisque haHtus undiquesecus 
circa terrae stationem diffusus artarit mediumque fecerit 
quod teres ac uolubilis circumciusit ; siue quod in sphaera 20 
efficitur imum omne quod medium est, dum paribus ab 
extimae rotunditatis ambitu lineis quicquid eas sustinet 
600 constipatur. imum uero iam necesse est sui extremitate 
consistere, quia inferius quo decidat non est. omnia 
etiam pondera in eam desuper cadunt ut imber, grando, 25 
nix, fulgura atque ipse, qui in eius penita praecipitatur, 
Oceanus et fluenta latentia, quae fundo uoluuntur in imo. 
uides igitur eam, quae undas cunctaque sustentat, artatam 
ex omnibus nihil subicere quo secedat. media igitur cre- 
denda est, quia postrema. quod praesertim aequinoctialis 30 



2 Qvdixum BD Ij 5 duplicis /f || 6 redidit R \\ eratoste- 
nes BR |1 ab B^R \\ suene B syene b siene i? || 7 ptolo- 
mei B phtolomei R \\ ^ mensuram Bernhardytcs Eratosthe- 
nica p. 59 [| 10 quod B^R \\ 15 quae deleui \\ siue scripsi sibi 
B {deleta ut uidetur s) et R \\ constitutione R \\ 18 alitus BR \\ 
19 difusus B II artarit B (i in ras.) artaret R \\ fecerat Br 
fecerit bR \\ 20 quod p quo BR \\ 24 ex B \\ 26 fulgora R \\ 
27 oceanos B^R \\ 29 subiacere r 11 medio bR 11 



LIBER VI 203 

temporis interstitia manifestant: nam pares horarum me- 
tas tam antemeridialium quam etiam postremarum, et tam 
diei quam noctis horologia manifestant. quo documento 601 
clarum est tantundem undiquesecus ab terris abesse cae- 

5 lum, quod item duobus circulis edocetur soIstitiaU el bru- 
mali. nam utique quantum interstitii dies habet, cum 
caeh culmina sol elatus inlustrat, tantum spatii longior 
nox, quam sol in brumam decidens [repraesentat. item- 
que quicquid singuia signa zodiaci intercapedinis luci con- 

10 tulerint tantundem <soIe e contrario rutilante umbris 
noctis ignoscunt, quod utique undiqueuersum probat lan- 
tundem circulos sideraque distare mediamque esse tellu- 
rem. quod si congrue uidetur assertum, iam partes eius, 
quas ipsa permensa sum, perhibebo. 

15 Orbis terrae in quinque zonas siue melius fasceas ^g^ ^ 

dico pro rerum diuersitate disccrnitur, quarum tres in- 
temperies multa contrariorum nimietate relegauit. nam 
duae quae axi utrique confines,. algore inmenso et frigo- 
ribus occupatae , desertionis causas pruinis ninguentibus 

2opraebuere, media uero Uammis atque anhelis ardoribus 
torridata propinquantes animantum amburit accessus, 
aliae autem duae uitahs aurae halitu temperatae habita- 
tionem animalibus indulserunt. quae quidem per totius 
rotun-)>ditatem telluris incuruae tam supernum hemi- 

25 sphaerium quam inferius ambierunt. nam utique terra 603 
duas sibi partes hemicycliorum quadam diuersitate dispe- 
scit id est unam habet supernatem, quam nos habitamus 
et ambit Oceanus, et aliam infernatem. sed haec superior 



1 orarum Bli \\ 2 an poraeridianarum scribendum? |] 
3 orologia BR U 8 quam scripsi cum BR \\ im B^R |] 9 zo- 
diaci h zoziazi BR \\ intercapedinis h intercapedines BR ]] 
luci 6 loQx BR \\ 10 e ow. B ][ contraria i?* |] 14 perabeboj& 
peribebo h periljeo D [] 15 fascias D sed cf. script. hisi. Aiig. 
I p. 246, 12 ed. Berol. \\ 16 ad diuersitate add. ai necessi- 
tate i 11 17 a post multa add. p \\ religauit B^ ligauit D || 
19 dissertionis D \\ ningentibus i) [J 20 anelis BD \\ 22 alitu 
B^D \\ teporibus Heinsius in Burm. Ouidio II p. 234 tempori- 
bus BR \\ 24 emispherium BR \\ 26 emicycliorum BR j| 
dispescit Grotius despicit BR (dispicit B^) \\ 



204 MARTIANI CAPELLAE 

initium habet a solari ortu, illa incohat a lucis occasu, 

604 quem circulum Graeci horizonta perhibent. uerum quia 
illae zonae uolubilitatem utriusque partis includunt, decem 
iitrimque circulo suo faciunt regiones, e quibus|haec, quae 

a nobis habitatur, est una atque ad aquilonem uersus et 5 
septem triones ascendit, altera quae contrario ad meri- 
diem atque austrum fertur, quam habitare illi aestimantur 

605 qui uocantur dvTOiKOi. similiter ex infernatibus duae. 
sed hi qui nobis obuersi antipodes memorantur, qui con- 
tra illos quos dvTOiKOuc diximus, dvTixOovec appellantur. lo 
sed nos cum illis diuersitas temporum uelut quadam con- 
trarietate discriminat. nam cum aestate torremur, illi 
frigore contrahuntur; nam cum hic uer pubescit florenti- 
bus pratis, illic edomita aestas teporibus autumnascit ; hic 
bruma , solstitium illic apparet ; nobis Arctoa lumina spe- i5 

606 ctare permissum, illis penitus denegatum. antipodes 
autem nostri unum nobiscum tractum perferunt hiemis et 
flagrantiam communis aestatis, sed noctem diuersam dies- 
que contrarios; scilicet aestate nobis grandes dies proli- 
xaeque hieme noctes, illis aestate grandes noctes pro- 20 

iP7G^ lixique hieme dies nobisque septemtrio conspicabilis 
illos lateat sine fme. ita etiam his qui dvTOiKOi uocantur, 
antipodes sui quattuor anni tempora nouere communia, 
ac polum qui est ad austrum, antipodibus suis nobisque 

607 penitus ignoratum soli suspiciunt. qui autem in media 25 
fascea sunt, his cotidie ortus occasusque mutantur, et 
supra quos sol est his citius exoritur tardiusque mersatur. 
aequinoctiali autem tempore et oriens et occidens simi- 
liter apparebit neque uila astra sunt quae illorum obtuti- 



1 incoat BR inchoat t' 11 2 orizontam BR orizontem b U 
3 partes 7? 11 4 utriqiie /i || e post quae add. p |] 10 ANTl- 
hOrC BR 11 ANTIKTONeC^ ANTIKONEC i? H 11 \ad iUis 
add. ai ab b H 14 autumnescit R j| 15 arcto R \\ 19 scili- 
cet scripsi licet BR \\ nobis om. B^R jl 19 prolixasqiie BR 
quod correxi \\ 20 hyeme om. B^R \\ illis aestate grandes no- 
ctes prolixosque (prolixique scripsi) hyeme dies in marg. 
add. b om. BR H 22 ante lateat om. illos B^ illis om. R^ || 
23 ad antipodes add. q. b |1 ad suis add. al nostris b H 25 ad 
soli add. illi b ]] suscipiunt R ]] 



LIBER VI 205 

bus denegcntur, et quae una illis oriuntur, simul ueniunt 
iu occasum. <(hi dies cunctos pares suis noctibus intuen- 
tur nec ullas meridiano die metiuntur umbras ; eorumque 
antipodes dies noctesque sub eadem longitudme patiuntur. 

5 cum autem solstitii properantia peragendi per eosdem 
transeat ct iam brumam itidem sol reuertens similiter per 
ilios iter ducat et procul ab his utrimque secedat, du- 
bium non est quin bis hiemem et secundo patiantur aesta- 
tem; quibus cum ortus solis est, eorum antipodibus appa- 

10 ret occasus. uerum illae duae regiones, quas fasceas item 608 
dixi, quarum una uicinantis Plaustri algore crustatur, ai- 
tera transaustrini haiitus desertione contrahitur, antipodas 
proprios non habent sed ipsae sibi inuicem contraria fiunt 
habitatione antipodes nullosque ortus siderum absque)> 

15 pianetis utrimque nouerunt, quae quidem iliis non supra 
caput eunt sed de medio lateris oriuntur. stellae etiam 
fixae caeli sex uidentur mensibus, sex itidem non appa- 
rent, ortiuusque circulus aequinoctiahs illis est, senaque 
ex zodiaco signa conspiciunt. denique sex mensibus dies- 

20 que noctesque patiuntur, ut utrisque poli axisque termini 
supra uerticem uideantur. sed haec prior Septentrionis, 
altera Canopi steilae inluslrala fulgore cetera non no- 
uerunt. 

Quarum regionum habitus prodidit doctissimus Py- 609 

25 thagoras, sed ego ipsa peragraui, nequa mihi ignota ui- 108G 
deretur portio superesse telluris. cuius terrae totius am- 
bitus omnis plenusque circuitus, ut Romanorum dimen- 
sione percenseam quicquid stadiorum supputatione me- 
moraui, est in milibus passuum trecenties et quindecies 

30 centenis : quo loco non puto transeundam opinationem 
Ptolemaei in geographico opere memoratam. idem quippe 6io 
zodiaci tractum omnemque complexum trecentis sexa- 

1 cum anie illis add. r [j 6 in bruraam Grotius [1 12 ali- 
Eus B .i. frigoris add. b 1] 14 antipodae B^D Jj 17 ante uidentur 
add. eis p \\ 18 ortibusque B^R [j 19 zoziaco B^R quod dein- 
ceps non notabitur [j 24 habitus BR ai ambitus add. b [j 
pytagoras BR [[ 26 habitus BR at ambitus add. b || 30 cen- 
lis b centena BR \\ 31 ptolomei BR \\ 



^^nis b cente 



206 MARTIANI CAPELLAE 

ginta caeli partibiis secat, qiias singulas in telluris cen- 
trum ita aestimat peruenire, ut unius partis latitudo istic 
quingentorum stadiorum mensura tendatur, singula uero 
stadia centum uiginti quinque passibus explicata, quae 
octies millenos passus absoluunt, unde quingenta stadia, J 
quae sunt partis unius, milia passuum coliigunt sexaginta 
duo passusque quingentos. uerum illa stadia quingenta 
trecenties sexagies complicata faciunt semel milies octin- 
gentiesque centena ; ex quibus milia passuum partitione 
praedicta coUecta faciunt ducenties uicies quinquies cen- k 
tena. hoc de totius terrae globo oportuit intimari. 

611 Ceterum eius longitudo ab ortu ad occasum, hoc est 
ab ipsius Indiae extremitate usque ad Herculis coiumnas 
Gadibus sacratas, octies quinquies centena septuaginta 
septem milia sunt, sic ut etiam Artemidorus auctor asse- li 
ruit, nam Isidorus nonagies octies dicit et decem et octo 
milia. uerum Artemidorus dimensioni praedictae adicit 
quicquid a Gadibus procurrit : nam per Sphenis frontem 
circuitu sacri promunturii ad aliud finale promunturium, 
quod Artabrum memoratur, procedere dicit terram in 2< 

612 ^nongenta nonaginta unum milia. quae dimensio item 
fieri compendiosior potest, si per maria quis uectus ex- 
currat. nam a Gange fluuio ostioque eius, quo se in 

IQQGEoum effundit oceanum, per Indiam Parthyenemque ad 
Myriandrum urbem Syriae in Issico sinu positam quin- 21 



§ 611 ex Plinio 11 242 [] § 612 ex Plinio II 243 



5 octies Bottgerus inlahniiarch. uol. XIII p. 612 octo BR [j 
quingenta B quinquaginta i? [] 7 quingenta B quinquaginta 
^ }] 8 faciunt semel milies octingenties q; sescenta (sexcen- 
tena R) ex quibus BR faciunt milies octuagies centena ex 
quibus & ]] 9 (coUecta praed. part. ^"») ]] 12 orto 72 }{ 
14 LXXX.LXVIII mill. pass. Plinius \\ 16 esiodorus b \\ 
et B 11 18 sphenis p spinam BR \\ 19 promuntorii b pro- 
montorii R \\ promuntorium B promontorium 72 ]] 20 carta- 
brum BR cantabru m b corr. p [} 21 nongenta nonaginta milia 
et unum mille I) DCCCXCI Plinius \\ 23 hostioque I) [] 
24 partyenemque BD \\ 25 my myrandum B myrandum I) \\ 
siriae B \\ 



LIBER VI ^ 207 

quagies bis quindecim milia. inde proxima nauigatione 
Cyprum insulam , Pataram Lyciac, Rhodum, Astypalaeam 
in Carpathio mari, item in insulam Taenarum Laconicae, 
inde Lilybaeum Siciliae et Caralim Sardiniae tricies qua- 

5 ter quingenta milia. inde Gadibus quadragies bis quin- 
quagena milia. quae mensura uniuersa ab eo mari efficit 
octogies quinquies septuaginta octo milia. potest item 615 
aliud terra marique iter duci per Gangem Euphratemque 
fluuium Cappadociam Phrygiam per Aegeum pelagus et 

10 Laconicum mare itemque per sinus alios usque Pelopon- 
nesum Leucadem Corcyram , Acroceraunium Brundisium 
Romam Alpes et Gal->liam per Pyrenaeos etiam montes 
in Oceanum uesperlinum, Hispaniae oram traiectumque 
perlGades, et omnis mensura attestante Artemidoro asser- 

15 tionibus meis habet milia octogies sexies octoginta quin- 
que. habetis longitudinem multipliciter memoratam. 

Latitudo autem eius a meridiano situ in septentrionis 614 
caput plurimum minor est. nam utrimque intemperati 
aeris nimietate contrahitur. eo accedit quod a septen- 

20 trionis plaga Sarmatarum gens copiosaque barbaries ac- 
cessum indagandae dimensionis excludit. attamen quic- 
quid intrepida permeare quiuit excursio competenter ad- 
mensum repertaque latitudo habitabilis terrae paene di- 



§ 613 ex Plinio II 244 || § 614 et 615 ex Plinio II 245 



2 pateram BD (| licye D [| rodum BD || astypaleam B 
astipaleam /> H 3 carpatio B carpatheo D \\ insula BD corr. 
Koppius II tenarum B teneclarum al tenarium b tenecla- 
rum /? 11 4 lylibeum BD [1 sardiniae uiciens et semel CIII M 
pass. Plinius [] trecies D \\ h posl inde add. a 6 || Gadis duo- 
deciens CL M pass. Plinius \\ 7 octoagies D \\ LXVIII Pli- 
nius 11 potestate B potest iter 6 [] 8 iter duci B item duci h \\ 
gangen h || eufratemque BD [| 9 cappadotiam D jj frigiam 
BD II egeum BD \\ 10 peloponessum BD peloponnessum h || 
11 leucadam B leocadam D \\ acrocerauniarn BD \\ 12 py- 
reneos BR [| 13 spaniae BR hispaniae b ispaniae R \\ 
15 LXXXIX.XXXXV Plinius \\ 18 utrique /2 [[ intempe- 
ranti aeris BR intemperania aeris b corr. p [j 19 contraitur 
B \\ accidit br \\ 22 quiebit B^ [| ammensum B^R [| 



208 MARTIANl CAPELLAE 

615 niidio minor quam dicta est coUegisse longitudo. nam 
colligitur in quinquagies quater centena sexaginta duo 
milia, quippe a littore Aethiopici oceani, qua habitabilis 

200 Gprimum est, ad Meroen, inde Alexandriam Rhodum Cni- 
dum Coum Samum Chium Mitylenen Tenedum Sigeum- 5 
que promunturium, os PontiCarambim promunturium, os 
Maeotidis, ostiumTanais praedicta dimensio comprobatur. 
qui quidem cursus si per maria transeatur, in compen- 

616 dium ducit miUa sescenta septuaginta octo. huc usque 
compertum progressum Artemidorus asseuerat sed Isido- lo 
rus adiecit duodecies quinquaginta usque ad Thylen ulti- 
mam tendi. quae quidem opinatio mihi uidetur incerta. 
nam ipsi tantundem latitudinis inesse dico quantum iongi- 
tudinis comprehensum. neque enim cum rotundum tei- 
luris orbem astructio superior ratioque monstrarit, impar i5 
latus globo poterit prouenire. 

Sed supra dicti scriptores aequabilem dixere tellu- 
€17 rem. rotunditatis autem ipsius circa extima circumfusus 
ambit Oceanus, sicut nauigatus undique comprobatur. 
nam a Gadibus per Hispaniae Gailiarumque flexum occi- 20 
618 dentalis piaga omnis liodieque nauigatur. dum autem 
diuus Augustus classe Germaniam circumiret, septentrio- 
nalem totum permeauit <(Oceanum. nam primum in 
Cimbricumpromunturiumueniens magno dehincpermenso 
mari ad Scythicam plagam ac rigentes undas usque pene- 25 



§ 616 ex Plinio II 246 || § 617 et 618 ex Plinio II 167 



2 XLIIII.LXXXX milia Plinius \] 3 litore R \\ etio- 
pici BR ethiopici b [f* 4 rome nidum B rodum cnidum b ro- 
dum gnidum 7? |I 5 chyum B l\ 6 promuntorium b promon- 
torium R \\ promuntorium b promonturium R \\ 7"meotidis 
hostium BR \\ 8 qui cursus conpendiis maris breuior fieri 
potest LXXXIX milia Plinius I| 9 sexcenta R \\ 10 esiodo- 
rus 6 [] 11 duodeciens centena milia quinquaginta Plinius [f 
tylen BR \\ 15 monstraret R \\ 17 aequabilem scripsi habi- 
tabilem BR \\ 18 circa br cir BR \\ 20 ispaniae br spa- 
niae BR \\ 21 odieque R \\ 24 promuntorium bD \\ 25 sciti- 
cam B sciaticam I) \\ agrigentes B \\ 



LIBER VI 209 

trauit. (le confinio item ab orientis principio et Indico 619 
mari pars, quae pergit in Caspium mare, a Macedonum 
classibus remigata, dum Seleucus et Antiocbus regnauis- 
sent. paius uero Maeotica eiusdem sinus iiabetur Oceani. 

5 item laeui lateris circumflua memorentur. ab ipsis ita- 620 
que columnis Ilerculis, quae in Gaditano sunt iitore con- 
secratae, usque in Arabicum sinum meridianus omnis 
permeatur Oceanus sic ut plurimis asseueralur exemplis. 
nam eius maximam partem Magni Alexandri sulcauere 621 

10 uictoriae. in eodem Arabico sinu constituto Gaio Caesare 
Augustifdio, Hispanarum nauium naufragium et eiectae 
fragmentorum reliquiae paruere.^ item Hanno dum Pu- 201 G 
nicum floreret imperium Mauritaniae circuitu ac dehinc 
meridiani flexus excursu in Arabiae terminos prolixa ad- 

15 modum nauigalione peruenit. Corneiius auctor adfirmat 
quendam Eudoxum fugientem regis insidias ex Arabia in 
Gaditana peruenisse refugia. Caeiius Antipater se homi- 
nem uidisse confirmat, qui negotiationis ardore in Aethio- 
piam ex Hispania nauigasset. idem Cornehus post captos 

20 Indos per Germaniam nauigauit. 

Ostensum puto ambitum superioris terrae permenso 622 
in circulum mari undiquesecus nauigato. nunc ipsius 
diuisionem lerrae quantum patitur succincta insinuatio 
memorabo. circulus omnis superae habitabilisque telhiris 

25 sic ut plerique testantur in tres partes est distributus: Eu- 



§ 619 ex Plinio II 167 et 168 § 620 et 621 ex Plinio 
II 168—170 II § 622 et 623 ex Plinio III 3 



4 meotica BD \\ 6 literae Z) [] 8 si /) [] 10 cesare BD l[ 
11 spanarura B ispanarum D \\ 12 Hanno p annio BR |{ 
13 maturianiae /? JI ac ;> hac BR H 16 eudoxium R \\ 18 ethio 
piam BR [I 19 ispania B spania R isspania r H an posuit pro 
post et nauigasse scribendum? H captus B^ I| M. haec Plinii 
uerba corrupit idem Nepos de septentrionali circuitu tradit 
Q. Metello Celeri L. Afrani in consulatu conlegae sed tum 
Galliae proconsuli Indos a rege Sueuorum dono datos, qui 
ex India conmerci causa nauigantes tempestatibus essent in. 
Germaniam abrepti |I 22 nauigato scripsi nauigatum BR \\ 
25 europem R \\ 

MARTIANU8 CAPELLA 14 



210 MARTIANI CAPELLAE * 

ropam, Asiam, Africamque. quarum primam atque ulti- 

623 mam interruptio dispescit Oceani. nam Atlantici pro- 
fundi ex Gaditano freto uis intersecans profunda telluris 
Lybicum Hibero latus abscidit et confestim se in propin- 
qui maris fluenta diffudit. quippe a Gaditano ostio in in- 5 
gressum interioris maris per longitudinem cursus uix 
quindecim passuum milia numerantur, latitudo uero, ubi 
angustior quinque, ubi diffusa septem, ubi prolixior de- 
cem milibus explicatur. hinc defluxere per diuersos 
sinus subsidenlesque campos tot maria tot fragores et lo 

624 quantum per diuersa aequora tumescit. undarum uero 
illa proruptio interfluentis Oceani laeua Europam facit, 
Lybiamque dextra, et montibus utrimque conciuditur. 
nam ab Europa Calpe, Africa Abyla monte despicitur, qui 
utrimque prominentes dici columnae Herculis meruerunt, i& 
quod testimonio uetustatis laboris Herculei limes in illis 
sit consecratus, si quidem ultra eum progredi consumptae 

625 telluris inuia prohibebant. denique etiam hoc de eius 
sacrae uirtutis possibilitate persuasum, quod, cum antea 

^02 G natura terris maria dispararet ac tantum cingi circuitu 2a 
firmaret Oceani, montium praedictorum effossis <^radicibus 
diuulsoque confinio camporum deuexis lacunisque terra- 
rum improuisum pelagus in usum impigrae morlalitatis 
admisit permutans orbis faciem naturaeque discrimina. 

626 hoc igitur freto laeuorsum Europa distenditur usque in 25 
Tanais fluminis gurgitem, a quo incohans Asia Nili itidem 
alueo limitatur. qui quidem Nilus eandem Africamque 
disrumpens telluris complexum intersecat multitudine flu- 
uiorum. Europam tamen terminari Propontidis faucibus 



§ 624 ex Plinio III 4 



2 dispicit R et corr. in dispescit B (dissicit supra add. h) 
athlantici B athalentici R \\ b diffuhdit B || hostio BR 
in B [J 10 flagores B^ U 13 libiamque B lymbiamque R 
14 alpe Bi |j Abyla p ab aetna Bli || dispicitur B^R \ 
20 disperar et B^R^ || 23 inmortalitatis D || 26 incoans B in- 
choans bD H 28 complexu B || intersecans B^D |j 



LIBER VI 211 

(lixere quam plurimi, quae Propontis per angusta descen- 
dens ad Maeotidem quoque perfertur. 

Europae tamen principium incohamentique limen 627 
Hispaniae contributum fertili frugum opimaeque prouin- 

5 ciae, metaliorum aurique fetura minii marmoris gemma-> 
rumque muneribus praedicandae. quae quidem, quod 
Iberi fluminis interriuata tractu, amnis sui meruit cogno- 
mentum. cuius illa portio, quae Atlantico confmis oceano 
in Gaditani freti litus excurrit, Baetica perhibetur etiam 

10 ipsa uocabulum proprii fluminis nuncupatione sortita, 
quae ab Vrcitano fme, qua citerior meat, Tarraconensis 
dicitur a Tarraconensi urbe, quam Scipiones condidere. 
nam Poeni fundauere Carthaginem conditas ubicumque 
urbes amico sibi nomine praesignantes. sed praedictum 628 

15 latus a Pyrenaei iugis in aham prouinciam dissecatur, si 
quidem Baeticae a septentrionali confinio Lusitania socia- 
tur, cui nomen fabula a lusu Liberi patris uel cum eo 
bacchantium sociauit. haec quoque cognomini fluuio per- 
meatur, Hcet eam Tagus quoque arenis inlustret auratis. 

20 Olisipone iilic oppidum ab Vlixe conditum ferunt, ex cuius 629 
nomine promunturium, quod maria terrasque distinguit. 
nam ab eius ambitu inchoat mare Gallicum et facies 
septentrionalis Oceani, Atlanticus uero et occiduus termi- 
natur Oceanus, qui tum Ilispaniae limitatur excursibus. 

25 in eius quoque confinio equarum fetura uentis maritanti- 203 G 



% 627 ex Solino p. 115, 19 sq. et 117, 4 ed. Momms. || 
§ 628 ex Plinio III 8 et Solino p. 116, 20 || § 629 ex Solino 
p. 116, 14 116, 19 117, 1 



1 discendens B^D {! 3 incoamentique B inchoamentique 
D II lymen D \\ 4 spaniae BD ispaniae b \\ 5 factura B fae- 
tura b II minii Vulc. miri BD || marmoris bD arboris B || 
8 athlantico BR || 9 betica BR \\ 11 urcitano B rucitano b 
urticano R \\ terraconensi B \\ 12 terraconensi R \\ 13 car- 
taginem BR |j 15 pyrenei BR \\ 18 bacliautium BR \\ 20 so- 
lissipone BR olisipone b \\ 21 promuntorium b promonturium 
/2 3 23 septentrionales R \\ athlanticus B athalenticus R || 
24 spaniae BR ispaniae b || 25 miritantibus B^ mirantibus R 
maritantibus bR"* \\ 



L. 



14* 



212 MARTIANI CAPELLAE 

bus inolescit uolucres proli cursus, ipso spirante Fauonio. 
uerum Baetica cunctas ubertate fecunditatis prouincias 

630 anteuenit. quae quidem habet iuridicos conuentus duo, 
Gaditanum Cordubensem, oppida centum septuaginta 

631 quinque habitantium multitudine frequentata. eadem 5 
uero longitudinis dimensione distenditur a Castulonis op- 
pidi fme in Gaditanum oppidum, ducentis quinquaginta 
miiibus amplior aestimatur; latitudo quoque in ducenta 

632 uiginti quattuor milia excurrit. at uniuersa prouincia 
habet conuentus septem Carthaginensem Tarraconensem lo 
Caesaraugustanum Ciuniensem Asturum Lucensem Bra- 
carum, ciuitates uero praeter insulas atque aliis contribu- 
tas ducenfas nonaginta quattuor tota complexione dinu- 
merat. tenditur autem per longi-<(tudinem quantum 
Agrippa dinumerat milibus quadringentis septuaginta is 
quinque, latitudine ducentis uiginti quattuor, cum fines 
Carthaginem usque protenderet, quae opinio Agrippae 

633 non exiguum admittit errorem. nam Hispania omnis ci- 
terior a Pyrenaeo in Castulonis finem per sescenta septem 
milia longitudinem protrahit, cuius ora paulo amplior ae- 20 
stimatur, latitudo autem a Tarracone ad litus larsonis 
trecentis septem miiibus inuenitur, a radicibus Pyrenaei, 
ubi utriusque maris propinquitate concluditur. nam pau- 
latim diffusior adiacet in iatitudinis excrementum. 

634 Idem igitur Pyrenaeus ex alio latere Galliarum fini- 25 



§ 630 ex Plinio III 7 || § 631 ex Plinio III 17 || § 632 ex 
Plinio III 18 et 16 || § 633 ex Plinio III 29 



1 et post inolescit add. h \ poli B^ jl 6 oppido BR corr. p |{ 
9 CCXXXIV M. p. Plinius || 10 cartaginiensem b \\ terraconen- 
sem /2 II 11 lucrensem BR corr. Vulcanius || 12 alias b || 13 nu- 
merum potius esse earum quae aliis contribuebantur Koppius ad- 
notauit || 15 agryppa BR i| septuaginta BD at LX add. b || 
16 latitudinem CCLVII M Plinius \ 17 cartaginem D || 
18 spina B hispinia b spania D || 19 pyreneo BD quod dein- 
ceps non notabitur H sexcenta b \\ 20 longitudine D \\ pro- 
trait B^ \\ 21 iarsolis b gersonis D Olarsonis Plinius [j 24 ad- 
icit B^D II 



LIBER VI 213 

bus admouetur, a cuius radicibus quicquid interiacet us- 
que Rhenum et item inter Oceanum et montes^ Geben- 
nam et luram, Gallicis regionibus attributum. Narbonen- 
sis autem prouincia appellatur, quae interno mari allui- 
5tur; haec Bracata antea dicebatur, quae ab Italia iugis 
Alpium atque amne Varo discernitur, cuius longitudo, 
sic ut Agrippa dimensus, trecenta septuaginta milia pas- 
suum , latitudo autem ducenta quadraginta octo. in hac §35 
prouincia Rhodanus fluuius ex Alpibus ueniens per Le- 

10 mannum lacum meat, et causas fertilitatis importat lerrae 
germinibus ac fecundis, cuius ora diuersis nominibus ap- 
pellata. nam Hispaniense unum, alterum Metapinum, ter- 
tium, quo plenior meat, Massilioticum nuncupatur. pro- 
uincia uiris oppidis frugibus memoranda unoque trans- 

15 currenda piacuio, quod iliic fas fuerat hostias humani ge- 
neris immolare. 

Sed post Alpium montes, qua facies prominentis 636 
naturae ortiui soUs inluminatione perfunditur, inchoat ac 
descendit Italia longe ante ahas omnes laudibus ueterum 

20 in urbis Romae gratia praedicanda. cuius principium 637 
Ligures tenent, dehinc quae ubertate soli sacrata occupa- 
uit Etruria regio, tam indigetis Aeneae foedere quam re- 
mediorum origine atque ipsius Tagetis exaratione cele- 
brata. Vmbri mox Latiumque atque ostia Tiberina de- 

25 hincque ipsa caput gentium Roma armis uiris sacrisque, 
quam diu uiguit, caeliferis laudibus conferenda. haec a 
mari sedecim passuum miUbus disparatur. dehinc Utus 638 
in Vulscorum nomen sortemque concessit. mox Campania 



§ 634 ex Plinio IIII 105, III 31 et 37 U § 635 ex Plinio 
III 33 et Solino p. 111, 12 Ij § 636—638 Plinii III 38 ratione 
habita sed multis de sno admixtis conscripsit 



1 ammouetur 5 l] 2 renum D \\ gaebennam R geben- 
nam B gehennam 6 || 3 et luram p et duris BR eduris b || 
7 agryppa BR jj 12 spaniense B ispaniense b spaniensem R 
ispaniensem r .|| Metapinum p etapinum BR alpinum br \ 
22 indigitis B^ \\ 24 hostia RR \\ 



214 MARTIANI CAPELLAE 

Piceiitesque ac Lucanum latus Bruttiumque coniungitur. 
cuius promunturium in meridiem austrumque respectans 
in mare procurrit laeuaque alia interioris sinus fluenta 
complectitur, ut si a primis Alpibus dextrum latus et pro- 
lixi montis brachium contempleris, prominentias utrimque 5 
componens theatrum quoddam spectare uidearis undarum. 
lunata quippe et quodam hemicyclio in promunturium 
memoratum circumfertur Italia; denique ab ipsis Gadibus, 
qua se fauces freti interfluentis aperiunt , in Bruttium si- 
num, qui est <(primus Europae, emissa maria conquie- lo 

619 scunt. interior uero teflus, quae in superum mare Bo- 
reamque profertur, Graeciae ora, Saflentinis PedicuUs 
205 G Apulis Pehgnis Istris Liburnis et ceteris populis obscurio- 
ribus habitatur. laeuorsum quoque se flectit et item duo- 
bus promunturiis peltae Amazonicae formam reddit, i5 
dextro cornu Leucopetram tendens, laeuo Lacinium. unde 
cum longa sit ab Alpibus Praetoriae Augustae per urbem 
Capuam et Rhegium oppidum absque recuruo flexu de- 
cies centena et uiginti milia passuum , nusquam uero tre- 
centa milia latitudo eius excedit. a solo igitur Italico Li- 20 
burnia Istriaque discretae sunt centenis milibus passuum, 
quod ab Epiro et Illyrico quinquaginta , ab Africa intra 
ducenta miiia, ut Varro commemorat, ab Sardinia centum 
uiginti, a Sicilia milie^ quingenta, a Corsica minus octo- 

640 ginta milia, ab Issa quinquaginta. uerum omnis Itaiiae 25 
circuitus tenditur uicies centena quadraginta nouem milia. 
eius umbilicus in agro dicitur Reatino. angustior pluri- 



§ 639 ex Plinio III 38, 43, 45 || § 640 ex Solino p. 40, 18 
19 et 17 et 15—16 p. 41, 3—11 



1 ad 5 II bryttiumque B || 2 promuturium B promunto- 
rium 6 [} 5 bracchium B \\ 1 emiciclio B emicycilio R || 
promuntorium & H 9 bryttium BR [] 12 gratiae D ab add. d U 
salentinis D H 13 apulisque h \\ 15 promuturiis B promun- 
toriis hD \\ pelthae B \\ 16 leocopetram B^D \\ 17 Prae- 
toriae Augustae Vulc. praetoribus augustae BD al praetoriis 
augustis b jj 18 regium BD \\ 22 affrica otnisso intra D \\ 
24 quingentis B^R y corcyra B^R \\ 26 uicies quadragies 
nouies centena codd. Solini 11 



LIBER VI 215 

ndum est ad portum, quem Ilannibalis castra dicunt : nam 
uix ibi centum triginta milibus passuum lata est. uerum 
Italia etiam Pado llumine memoranda, quem Graecia dixit 
Eridanum. hunc amnem mons Vesulus inter montes Al- 

5 pium elatior gignit fonte mirabili, qui in Ligurum fmibus 
flumen creat, ac dehinc lluuius mersus in penita telluris 
in parte agri Vibonensis emergit. canis ortu diflusior: 
nam solulis Alpium niuibus flagrantia solis aestiui exube- 
rat ultra gurgitis ripas nullique gloriae nobilium amnium 

10 cedens triginta receptis fluminibus Adriaticum mare magna 
opimus granditate perfundit. cetera Italiae memoranda 641 
nec poetae lacent, ut Scyllaeum oppidum cum Crataeide 
flumine, quae Scyllae mater fuit, Charybdisque uoraginem 
ac uertiginem tortuosam ; Paestana rosaria , scopulos Si- 

15 renarum. in Campaniae amoenis antiquitus nemora. Phle- 
graei dehinc campi, habitatioque Circeia Terracina, prius 
insula, nunc contmenti iuncta, Rheginique ab Sicilia con- 
linenti separati, atque in compensationem conexae telluris 
in insulam relegati, Formiae etiam Laestrygonum habita- 

20 tione famosae. 

Hoc loco possem etiam urbium percunere condito- g^.^ 
res, ut a lano laniculum, a Saturno Latium, a Danae Ar- 
deam, ab Hercule Pompeios, cum boum pompam duceret 
Iliberorum. ex cuius laboribus in Liguria campi Lapi- 

§ 641 maximam partem ex Solino p. SQ', 20 — 40, 7 |1 
§ 642 ex Solino p. 34, 7—14 et p. 35, 3 et 5, 9— 10 et p. 36, 
1—6 et 7—8 



2 aui XL aut CCCC codd. Solini centum triginta milibus 
BR 11 3 memoranda R \\ 6 gygnit BR \\ 6 hac B [j 7 bi- 
bonensis BR \\ 8 solitis B^ || nubibus B^ \\ 12 scyllaeum b 
syllaetum B sylleum R \\ grateide BR \\ 13 carybdisque B 
cjirypdisque li \\ 14 pestana bR pertana B \\ riosaria B^ || 
15 nemora D numera BR nunera b \\ hinc Campaniae amoe- 
nissimi tractus Salmasius \\ flegrei BR \\ 17 continenti iun- 
cta scripsi ex Solino cogiuncta B coniuncta bR \\ reginique B 
regnique R \\ 19 furmiae b [1 lestrygonum /{ lestrigonum 
-S [] 23 herculae B [] Herculanium ad radic^m Vesuuii a qua 
haud procul add. p post Hercule || 



216 MARTIANI CAPELLAE 

(larii sunt appellati, quod eodem dimicante saxis ferunt 
pluisse caelum. idem etiam lonio nomen dedit. nam 
lonem Autocli filiam obsidentem uias latrocinaliter inte- 
remit. lapygas lapyx Daedali filius condidit, Coram Dar- 
danus, Agyliinam Pelasgi, Tibur Catillus praefectus classis 5 
Euandriae. Parthenope dicta ab Sirenis sepulchro hoc 
nomine uocitata, quae nunc NeapoUs appellatur. Prae- 
neste ab Vlixis nepote Praeneste, licet alii uelint Caecu- 
lum conditorem, quem pignus <^asserunt fuisse flamma- 
rum. Arpos et Beneuentum Diomedes, Patauium Antenor, lo 
Pyhi Metapontum condidere. sed nihili mea interest ori- 
gines urbium perscrutari. 

643 Nunc quoniam continentis terrae limes interfluentis 
freti coercitione distinguitur, non alienum est inter fluenta 
emergentes terras, quae quod in salo sint insulae uo- 15 
citantur, praesertimque nobiies commonere. neque enim 
morosa debet esse percursio. transeo itaque Pityussas 

a silua pinea memoratas, quae nuncEbusus appellatur, in 
confinio Carthaginis nouae, Baleares etiam duas, Colubra- 
riam, et quas Gyninasias Graeci dicunt, uel Caprariam 20 
iiaufragalem. in Galliae quoque ora in Bhodani ostio Me- 
tina, mox quae Blascorum uocatur, et tres Stichades, qua- 
rum haec sunt nomina singularum : Prote, Mese [secun- 
da])> uel Pomponiana, tertia Hypaea; ceterasque exiguas 

644 aduersum Antipolim. in Ligustico autem mari est Cor- 25 



§ 643 ex Plinlo III 76—79 H § 644 ex Plinio III 80—83 



4 yapyx dedali BR \\ 5 agyllam agellan agillinara 
codd. Solini \\ 6 partenope J? j| 8 praesente B^R || cecu- 
lum BR [] 11 Pylii p fylli B psylli b pheli D \\ raorigines 
D II 14 coercitatione D \\ 17 percussio b jj pytiessas B py- 
tieshas b pytyesses D [] 18 ebusias D \\ 19 cartaginis D \\ 
20 capraliam BD [| 21 rodani BD \\ hostio B [] raitina D 
raidma (d in ras.) B Ij 22 uascorura BD euasconura b \\ sti- 
cades D stycades B (] 23 Prote Mese ex Plinio Wesselingius 
proteraes***^ teraesto prima b prima temistho D priraa 
Themista p || ad exemplum Plinii seounda deleui et uel ad- 
didi II 24 poraponiona B }j tertya B \\ ypea B ypeia h 
ypera /? || 



^Hca, quam 



LIBER VI 217 



ca, quam Graeci Cyrnon appellauere, longa cenlum 
quinquaginta milibus passuum, lata quinquaginta. circu- 
raitus eius omnis distentlitur mililius trecenlis uiginti 2^)7 (r 
quinque. habet ciuitates Iriginta tres. sita autem citra 

5 est Oglasa , intra in sexagesimo Corsicae Planasia, fallax 
nauigantium mentiensque propinquitas. Vrgo item et 
Capraria, quam Aegilion Graeci dixerunt. item Igilium 
Dianium. item Columbaria Veneria. item ultra Tiberina 
ostia in Antiano Paimaria Sinonia et in Formiano Pontiae, 

10 Pandataria Prochyta, Abaeneria Inarime a Graecis dicta, 
Pithecusa, et Megaris etiam in Neapolitano. a Surrento 
in oclauo miliario Capreae. item Leucothea. iam Afri- 645 
cum mare spectans a Corsica in octauo Sardinia est, in 
quo angusto freto sunt paruae insulae, quae Cuniculariae 

15 perhibentur, item Pintonis et Fossae. uerum Sardinia a 
Sardo filio Herculis appellata habet formam humanae 
plantae. denique Sandaliotes est appellata et Ichnusa, 
quod utrumque uestigii formam significat. uerum ab 
oriente centum octoginta octo milibus patet, ab occidente 

20 centum septuaginta quinqiie, a meridie septuaginta se 
ptem, a septemtrione centum uiginti quinque milia. habet 
a Gorditano promunturio insulas duas, quae Herculis me- 
morantur, a Sulcensi Enusin, a Caralitano Ficariam [Ga- 



§ 645 ex Plinio III 83 (Solino p. 50, 15?) et 85 et 84 (Ga- 
m ex Pliuio III 92 assumpsit) 



latam ex 



2 milia ante circumitus (circuitus b) add. 6 [} 3 osten- 
ditur i? II 4 sita autem citra est Oglasa (oclisa BR oclifa h) 
intra Grotius Stipa autem citra est, O. infra p || 6 argo BR |( 
7 elegion BR egian b \\ elegium B eligium R egilium h | 
9 hostia b [j antino Rh antina B \\ 10 pantatoria BR |) 
procyta R procita B prochita b \\ abeneria BR abueneria b 
ab Aenaria Plinius cf. Koppius ]] 11 pitecusa BR pytagussa 
\ pyteguas b \\ assurento B surento R \\ 12 ad octauo add. 
atacio b |1 leocotea BR leucotea b |1 iam BR in b H 13 cur- 
sica B^R (1 14 coniculariae BR \\ 15 Phintonis et Fossae 
Plinius Pythonis fossae coni. Grotius |1 17 ignosa BR signo- 
sa b II 22 corditano BR H promunctorio b || 23 ficaria BR 
figariam b [] Galatamque deleuit Liideckius cf. ad § 648 \\ 



218 MARTIANI CAPELLAE 

latamque.] quidam item non longe Balaridas dicunt et 
Callode et Heras lutra. conlra Paestanum Leucasia est 
a Sirene ibi sepulta nominata. contra Veliam Oenotrides. 
contra Vibonem Ithacesiae ab Viixis specula dictae. 

646 Hinc Sicilia memoranda, quae a Tlmcydide Sicania, 5 

a multis Trinacria perhibetur. Sicania a Sicano rege, 
qui cum Iberica nianu in eandem terram ante bella Tro- 
iana peruenit. dehinc Siculus Neptuni filius, a quo nomen 
eidem commutatum. nam Trinacria, quod tribus pro- 
munturiis triangula censeatur. quippe unum , quod a lo 
208 GVachyno in Peloponnensum in meridiem uersum spectat, 
quadringentis quadraginta milibus a Graecia disparatur. 
Pelorias autem occasum Italiamque inspicit, quae freto 
<mille quingentis passibus separatur; Lilybaeum Africae 
fines uidet in centum octoginta milibus. ipsa autem pro- 15 
munturia inter se terreno itinere disparantur sic : a Pe- 
loro Pachynum milia centum septuaginta sex, inde Lily- 
baeum ducenta, inde Pelorum centum quadraginta tria. 
«47 coloniae in Sicilia quinque, urbes sexaginta tres, fluuii 
fontesque quam plures ac montis Aetnae miracula nocti- 20 
bus lotis uomentis incendia. cuius crater stadiis uiginti 
patens fauilla Taurominium Catinamque respergit magno 



§ 646 ex Plinio III 86 Solino p. 54, 4 sq. Plinio III 86 
et 87 II § 647 ex Plinio III 88 



1 leberidas BR liberidas 6 |] 2 gallode BR \\ praesta- 
num BR [] sinum post Paestanum ex Plinio add. LUdeckius |l 
leugasia B^ ]J !3 beliam B belliam 72 [] 4 bibonem BD \ 
itacaesiae BR itacaessiae 6 [] 5 tucydide R tucidide B tu- 
chidide 6 ]] 7 hiberica BR [] trogana B^ \\ 9 promuntoriis B 
promonturiis R \\ 11 pacyno B^R [| peloponnessum b cf. 
p. 221, 10 et 17 \\ 13 a post quae add. b \\ freto mille quin- 
gentorum passuum coni. Koppius XV M in longitudinem freto, 
in latitudinem autem MD p. Plinius III 86 \\ 14 lylibeura B 
lylybeum D \\ 15 promunctoria b promuntoria D (| 17 ad 
post Peloro add. h \\ pacynum B^D [| CLXXXVI M p. Pli- 
nius \\ lylibeum B lilibeum D \\ 18 CLXX Plinius [] 20 aeth- 
nae b etne D \\ 21 crater BD atra b \\ 22 fauillam B^D \\ 
tauromenium 6 II 



LIBER VI 219 

strepitii mugiens et inmensos fragores intonans oblucta- 
tione flammarum. in Siculo etiam freto insulas esse non 648 
dubium est. Africam uersus Gaulos, Melita a Camarina 
in milibus octoginta octo, a Lilybaeo in centum tredecim, 

5 Consura Hieronesos Coene Galata Lopadusa^ Aethusa, 
quam alii Aegusam dixere, et ceterae. sunt aliae citra 
Siciliam : ex aduerso Metauri amnis in uicesimo quinto ab 
Italia septem Aeoliae, appellatae a nostris Vulcaniae, cum 
diuersis nominibus prima dicitur Lipara, secunda Thera- 

10 sia, tertia Strongyle, in qua Aeolus regnasse fertur et e 
flamma in proximo prorumpente uel eius fumo qui uentus 
flaturus esset intellexisse, quod hodieque eius loci incolas 
certum est praesentire. quarta uero insula est Didyme, 
quinta Ericusa, sexta Phoenicusa, ultima Euonymos. 

15 Hic primus Europae sinus Ausonii maris patet nona- 649 

ginla sex milibus, quique tres sinus habet. Italiae frons 
incipit, quae Magna Graecia appellata est, ubi amnium et 
oppidorum copia. ac tunc portus, qui Hannibalis castra 
dicuntur, ubi latitudo Italiae uiginti solis milibus ae- 

20 stimatur. 

Dehinc a Lacinio promunturio secundus incipit sinus ?^^- 
Europae magno ambitu flexus etAcroceraunio Epiri termi- 
natur promunturio, a quo abest octoginta quinque miUbus 



§ 648 ex Plinio III 92—94 |I § 649 ex Plinio m 95 
§ 650 ex Plinio III 97, 100, 150, 151 



3 gaulo BD 1] meleta B melata B (| ac marina a ly- 
libeo {ita B lilbeo D) in milibus octoginta octo consura (cen- 
sura h) in centum tredecim BD corr. ex Plinio p H 4 milibus 
post tredecim add. b \\ 5 eronesros B herohesros D 11 
cene b |] Galata ex Plinio add. Ludeckius cf. ad § 645 \ 
lampadusa BD \\ astusa BR \\ 7 uiginti quinque milia ab R | 
8 apellatae BR \\ 9 diuTsis B \\ terasia B terrasia R |( 
10 strongile B \\ 13 dydime B \\ 14 erepusa BR \\ foeni- 
cus R fenicus B phoenicos b jl donymos BR [] 15 ausoni 
B^R II LXXXVI M p. Plinius \\ 17 appellatur b \\ 18 locus 
BR portus b [] annibalis B^R^ \\ 19 quadraginta solis BR 
CXXX solis b II 21 prorauntorio b promonturio R \\ 22 ter- 
minantur B^ jj 23 promonturio R || LXXV M p. Plinius || 



220 MARTIANI CAPELLAE 

oppidum Crotona. ex hinc propter oppida sinusque 
quam plures in mare Italia plurimum pergens in Hydrun- 
tum urbem uenit, ubi superum inferumque mare decem 
et nouem milibus disparatur, unde in Graeciam breuissi- 
mus transitus. ac dehinc ItaUa per populos sinus urbess 
fluuios montes barbarosque quam plures ducitur in fines 
lllyrici, cuius a flumine Arsia ad flumen Drinium longi- 
tudo pergit quingenta quinqua milia, a Drinio ad promun- 
turium Acroceraunium centum septuaginta quinque miiia. 
ora lliyrici habet insulas ultra mille. u 

651 Tertius autem Europae sinus Acrocerauniis inchoans 

montibus Heliesponto terminatur, ac sinus habet decem 
et nouem, prouinciasque quam plures. nam ibi sunt 
Epirus Acarnania Aetolia Phocis Locris Achaia Messenia 
Laconia Argolis Megaris Attice Boetia. item ab alio is 
latere alioque mari Phocis et Locris Doris Phthiotis Thes- 
salia Magnesia Macedonia Thracia Graecia omnis. Epiros 
autem incipit Acrocerauniis montibus, in qua primi Chao- 
nes, <a quibus dicta Chaonia. deinde mons Pindus, Dryo- 
pesque Molossique Dodonaei louis fano inclyto ceiebrati. 20 
a tergo inter ceteros populos Ponto iunguntur Maesia ac 
Maedia. Thraces usque ad Pontum. Rhodopae mox et 



§ 651 ex Plinio IIII 1—8 



1 oppida B \\ 2 primum b \\ foruntum B fodruntum R 
3 decennouem B deeem et nouem b decen et nouem R 
7 yllirici B yllyrici R \\ farsia r |1 8 DXXX M Flinius 
drino BR \\ promuntorium B promonturium R \\ 10 hora 
B^R 11 inlyrici B^R \\ 11 acroceraunis R \\ 12 elesponto B 
ellesponto bR |1 13 et om. B^R [| 14 epyrus acarnia BR || 
etholia B aetholia R \\ focis BR || locis B^R \\ agaia B 
achaia b acaia R !| 15 laconiaca post laconia add. BRD (laco- 
niana b) || beotia B^ sed (cf.p.221,16 et 222, 12 etSalm. ad script. 
hist. Aug. II p. 222 ed. Hack. || 16 alio quoque b || focis BR \ 
lucris R II dori thiotis BR || tessalia magnaesia BR || 17 tra- 
cia BR II epirus b \ 18 acroceraunis R acerauniis B \ cao- 
nes B^R || 19 caonia BD l| triopesque D \ 20 mollossique B 
molosique b inolosique D |1 dodonei BD dodoneique b \ in- 
clito D II 21 ponte B sponte b \ iugitur D || moesia BD || 
22 media BD || traces BD || rodopae B rodope bD \ 



LIBER VI 221 

Haemi uidetur excelsilas. tunc colonia Buthrotum. Am- 
bracius sinus faucibus angustis aequor accipiens, in quod 
defertur amnis Aclieron infernae fabulae errore famosus. 
post aliquot gentes etiam Actium colonia cum Apollinis 

5templo, ex quo ipsi quoque deo additum cognomentum, 
ciuifasque Nicopolitana. egressos sinu Ambracio in lo- 210 G 
nium excipit diuersitas populorum Aetolique, apud quos 
inter ceteras urbes oppidum in confinio maris nomine Ca- 
lydon Diomedis Tydeique progeneratione notissimum. 

10 dehinc^ influens sinus Aetoliam ac Peloponnensum diuidit. 
mox in Acarnania Aracynthus, in Aetolia Ozolei, apud 
quos oppidum Oeanthe, in quo portus ApoIIinis. lunc 
deinde in Phocidis campis oppidum Cirrha, portus Caleon, 
a quo in septem milibus passuum introrsus oppidum Del- 

15 phos sub monte Parnasso, clarum oraculis ApoIIinis. fons 
ibi Castalius. deinde in intimo sinu angulus Boetiae 
montem Heliconem iuxla. Peloponnensus paene insula 652 
inter duo maria Aegaeum et lonium angulosos recessus 
obducens, in circuitu habens quingenta sexaginta tria 

20 milia passuum, et per sinus paene tantundem. angustiae, 
unde procedit, Isthmos appellatur. in quinque milibus 
passuum diuersa maria utrimque conlidunt ac lalera mea- 
tus arradunt. in medio hoc interuallo, quod Isthmon ap- 
pellaui, colonia est Corinthus, sexagenis ab utroque litore 



§ 662 ex Plinio IIII 9—12, 23 



1 emi B hemi bD j| coloniam b || butrotum BD \\ ambrachius 
B ambrocius D \\ 2 sirus D \\ quo p || 3 aceron B^D \\ 4 aliquod 
B^D II accium D \\ 6 egressos D egressis B egresso b \\ am- 
brachio b ambrocio D [| 7 Aetolique Koppius et oblique BD 11 
8 calidon BD |1 notissiraus D |j 10 aetholiam R etoliam D || 
peloponnessum bR \\ 11 acarnia B carnia R \\ araquin- 
tus B arachintus b aracintus R H eotalia B etolia b aetho- 
lia R II azolei B azoeli R \\ 12 teante BR \\ 13 focidis BR || 
cirra BR \\ celeona BR Chalaeon Plinius \\ delphus R \\ 
16 de boetiae cf. ad p. 220, 15 \\ 17 eliconem BR y pelopon- 
nessum 6/? || 11 egeum 5/i || 19 quinquaginta /?' [| tria om. 
R 11 20 pene BR \\ 21 hismos BR \\ 23 hisraon BR histmon 
b 11 24 chorinthus R \\ littore B \\ 



222 MARTIANI CAPELLAE 

stadiis, a summa arce, quae dicitur Acrocorinthos, utrum- 
que mare prospectans. ab Isthmo autem Achaiae pro- 
uinciae nomen incipit, quae ante Aegialos uocabatur, pro- 
pter urbes in litore per ordinem constitutas. ibi quam 
plures sinus portus montes urbes et populi. ab ipsius & 
Isthmou angustiis Hellas incipit, a nostris Graecia dicta. 

653 in ea prima Attice antiquitus Acte uocitata contingit Isth- 
mum sui parte Megaris dicta, in ora autem portus, cui 
nomen Scironia saxa , [uiginti] sex longitudine, latitudine 
quinque milibus passuum Myrtoo recedentibus Athenae la 
atque Attica. fontes ibi multi, inter quos Callirhoe prae- 
dicatur. nec Athenis cedunt Boetiae, in quis Epicrene, 
Arethusa Hippocrene Aganippe Gargaphie. post oppida 
montes populique quam plures. 

654 Sequitur Aemonia, cuius a tergo mons Oeta, eaque is^ 
211 G etiam Thessalia nuncupatur. ibi natus rex nomine Grae- 

cus, a quo Graecia dicta. ibi Hellen, a quo Hellenes ap- 
pellati. in Thessaha montes notissimi Olympus PeUus 
Ossa, cuius ex aduerso Pindus et Othrys Lapitharum sedes 
occasum uerticibus intuentes. nam ortum Pelius uidet. 2a 
hi omnes montes theatrali more curuantur, ante quos se- 
ptuaginta quinque urbes sunt memorandae. Thessaliae 



§ 653 ex Plinio mi 23—25 [j § 654 ex Plinio ini 28, 
30, 32 et Solino p. 69, 17 (sed cf. Mommsenus) 



1 estadis RB estadiss b jj agrocorinthos R agrocorintos 
B acrocorintos i^ H 2 hismo BR histmo b |( acaiae BR \\ 
egialos B eialos R \\ b popli B^R [j 6 isthmou Grotius his- 
mos R mos B ismos b \\ ellas BR jj g-raeciae B^R [| 7 atice 
R 1] atte BR \\ hismum BR [] 8 sui partem mogatitana in ora 
R megatitana sui parte (partem B^) B |I 9 XX ex aniecedenti 
saxa ortum deleui: YlPlinius || Plinii sententiam male contractam 
pessum dedit Martianus [J latitudine om. B add. /?'» || 10 myr- 
to B myro R myrote mare r l| athaenae B |[ 11 atticae B \ 
12 quibus b [j 13 aretusa B [[ ippocrene BR [| gargani BR \ 
14 populusque B^R [[ 15 emonia BR \ 16 tessalia BR \ 
17 elles BR |1 ellenes BR [[ 18 thesalia BR [| pierius R et 
corr. in pelius B al pierius add. b \\ 19 otris B otrys R 
lapidarum B lapitarum b laphitarum R \\ 21 hii b \\ 



LIBER VI 223 

uicina Magnesia, cuius fons est Libethris <poetici haustus 
nomine celebratus. longitudo Thessaliae habet milia qua- 
dringenta nonaginta, latitudo ducenta nonaginta septem. 

Macedonia postea centum quinquaginta populorum 655 

5 maximis reglbus inclita praesertimque Alexandro, qui 
Philippo cum natus crederetur, eius mater Olympias dra- 
cone eum conceptum esse memorabat. uictor orbis: nam 
easdem peragrationis et uictoriae metas habuit quas Liber 
et Hercules. haec tamen Macedonia populos, qui Edonii 

10 dicebantur totamque Mygdoniam Pieriam Emathiamque 
recepit in nomen. haec in Thracium limitem terminum 
ducit. a meridie Epirotis habitatur, a uespera a Dardanis 
et lUyriis, a septentrione Paphlagonia ac Paeonia. inter 
ipsam et Thraciam amnis Strymon pro limite est ab Haemi 

15 montis uertice defluens. in ea Rhodope, quem)> Mycdo- 
nium asserunt montem, et Athos abscissus a continenti 
Xerxe uiribus utente Persarum , et Orestidem terram, ab 
Orestis et Hermionis filio quam uocitari non dubium est. 
ibi Phlegra nunc ciuitas, tunc Gigantum proeliorumque 

50 immanium temeritate famosa. quae sola etiam diluuio 



§ 655 ex Plinio IIII 33 et Solino p. 73, 20 — p. 74, 6 
p. 69, 19 — p. 71, 18 



1 magnaesia B || libetris BR 1] poeteci B^D [] austus 
B II 2 thesaliae D \\ quadraginta B^ \ 3 latitudo CCLXXXVII 
milium Plinius |1 5 inclyta 5 [] 6 a philippo b ({ olimpias 
BD II draconeum BD H 10 micdoniam B et corr. ex macedo- 
niam D \\ ematiamque B emathiamque b emiatiamque D || 
11 recepit BD recipit b \\ tractum B tracium bR \\ 12 me- 
ridiana epirotis corr. in meridiae ab epirotis B: deinde ante 
meridiae add. a et supra scripsit at meridiana p*rotis b me- 
ridie epirotis D \\ 13 inliriis B illiriis bD \\ septemtrione B \\ 
paplagonia B paflagonia bD Pelagonia Solinus cf. Valesius 
ad Amm. Marc. XXVII 12, 9 || poenia BD peonia b \\ 14 tra- 
tiam D traciam B \\ strimon D \\ aemi D emi B || 16 ro- 
dope B II mycdonium R micdonium B Mygdonum Solinus 
16 atos B^ II abscisus BR \\ 17 serxe BR xerxe b erse r 
orestidam B^ (accusatiuus apud Solinum p, 70, 14 est) \\ her- 
mioni B^ \\ inductum quam in B \\ 19 flegra BR \\ non de 
Phlegra haec apud Sol. dicuntur (p. Tl^ 17) || 



224 MARTIANI CAPELLAE 

mundi asseritur noii operta , quod utique praestitit mon- 
tium celsitudo. 

666 Sequilur Thracia, cuius incolae barbari habent appc- 

titum maximum mortis, et qui a dextera parte Strymonis 
degunt Bessi et Denselelae, iMestusque amnis, qui Pan- 5 
2i2(r gaeum ambit. nam Hebrum Odrysiae niues complent, 
qui inter diuersos barbaros tluens eliam Ciconas perluit. 
quorum confinio Haemus sex milibus passuum cacumen 
extollens uicinia perflatur astrorum. cuius item terga 
diuersae gentes tenent, inter quas Getae Sarmatae Scy- lo 
thae. dehinc Pontum Sithonia gens habet, quae gloriam 
Orphei progeniti uatis perfectione sortita est. nam in 
Sperchio promunturio ille uitam aut sacris inpendit aut 

657 fidibus. mox regio Maronea ac Tyrida oppidum, in quo 
equi Diomediaci slabulati. circa eum locum Abdera, cui i5 
conslructae Diomedis soror suum nomen asscripsit, quod 
oppidum Democriti physici ortu potius decoratum. ean- 
dem Thraciam Polydori sepulchro signatum nec poetae 
praetereunt. illic promunturium Ceras Chryseon Byzan- 
tio oppido celebratum, quod a Dyrrhachio septingentis 20 
undecim milibus distat. eo enim interstitio a se utraque 
maria recesserunt, id est A-dria et Propontis. iilic Hei- 



§ 656 ex Solino p. 74, 22 et p. 75, 20—21 et p. 76, 2-7 
§ 667 ex Solino p. 76, 9— U et 20 et p. 78, 8-11 



3 trachia D tracia b H barbari Koppius bardi BR [] 
6 Denseletae Solimis denseleusque BR [] mesiusque R me- 
sius B messiusque b Mestus Solinus [1 pangium R et for- 
tasse B^ (pangeum b) \\ 6 ebrum RR || Odrysarura solum 
Solinus \\ 8 confini B^ \\ eraus BR [| 9 austrorura B^R \\ 
10 gente sarmatae BR gentes sarmatae b corr. Mommsenus 
ex Solino \\ scytae B \\ 11 dein R \\ sitonia B [| habeti5/2 
habitat br \\ 13 sperthio B at spartio b spartio R Sperchiuo 
Solinus II promuntorio B promunctiirio R [[ 14 maronea BR ma- 
ronia b mauronia r [j tyrda BR [( 15 circa eum B circeum R |l 
locum addidi \\ stabulata B^ [| abdira b [| cni BR cuius b \\ 
17 fisici ^ fysici /? [[ 18 traciam ^/J [[ polidori ^ [] 19 pro- 
munturium B promuntorium b promunctoriura R [j cryseon 
BR cryson b [[ bizantio R [[ 20 dyrratio BR \\ 21 distant 
B^ 11 22 adrias D \\ eliespontus BR || 



LIBER VI 225 

lespontus anguslior per sladia septem ab Europa Asiam 
diuidit. hic quoque duae ciuitates, quarum una id est 658 
Seslos, Europae est, Abydos Asiae. deinde promunturia 
contraria : Cherronesi , in quo terminatur Europae sinus 

5 tertius et Asiae Sigeum, in quo Cynossema dicitur locus 
Hecubae sepulchro tumulatus. in confinio insula Tenedos, 
a qua usque iu Chium diffusior sinus interiacet, cuius 
dexterior Antandrus. exiguitas insularum denique naui- 
gantibus caprae simiUtudine diuulgatur, ab eaque Ae- 

10 gaeum pelagus appellatur. sed in Corcyrae Phalario pro- 
munturio <(erfigiem nauis scopukis imitatur, in quemVlixis 
nauem uersam fabulosa confinxit antiquitasi»iv iam Creta 659 
centum urbibus opulenta in ortum occasumque porrigitur, 
cui nomen suum Hesperidis fdia Nympharum pulchra con- 

15 cessit, aut Curetum rex Cretes, a quo Creta primo, mox 
Curetis nuncupata. xleinde propter caeli temperiem Ma- 
caronesos est appellata. haec in iongitudinem tenditur 
milibus ducentis septuaginta, latitudo quinquaginta milia 
non excedit. circuitus omnis quingentis octoginta octo 2i5 6f 

20 mihbus patet, montibus Idaeo et Dictynnaeo sublimibus. 
Euboea uero a Boetiae continenti modico atque ita exi- 
guo mari interfluente discernitur, ut plerumque ponte 
iungatur. duobus promunturiis, ad Atticam uersum 



§ 658 ex Solino p. 79, 7—13 et p. 79, 17—80, 2 H § 659 ex 
Plinio IIII 58 et 63 et 64 in. 



3 sextus BR sextos 6 [| 4 linea sub contraria in B jj 
3 promuntoria h promonturia /? || 4 cerronessi BR jj 5 Si- 
geum Koppius ecc Soli7io aegen BR [] cimasema BR corr. p \\ 
6 haecubae B haecurbe R haecube r [| ad confinio add, 
aegei b \\ temedus B tenedos b temedos R {] 7 cium B^ \\ 
Martiani ipsius errorem frustra correxit Salmasius || 9 eaquae 
B^R II aegeum R egeum B \\ 10 falario BR \\ promonturio R 
promuntorio b || 12 confixit B \\ iam scripsi nam BD \\ 
14 aesperidis BR \\ nimharum D |1 pulcra D || 15 prae- 
terea B creta b praeterea creta D [| 16 noncupata D || 
macaronisos Db macaronesso+s B |l 19 circuitum DLXXXIX. 
Plinius II 20 ideo BD \\ dict^mneo B dictim nec D \\ 21 eu- 
boia D II boeciae D cf. ad p. 220, 13 \\ 22 mari ow. B \\ 23 ia- 

tatur D 11 promuntoriis bD \\ 



226 MARTIANI CAPELLAE 

Gerasto, et ad Hellespontum Caphareo)> decoratur. huius 
latitudo ultra secundum miliarium intra quadragesimum 
contrahitur, longitudo uero totius Boetiae ab Attica us- 
que Thessaliam centum quinquaginta miUbus numeratur. 
circumferentia uero trecentis sexaginta quinque miUbus 5 
explicata. huius oppidum Chalcida ex aduerso Aulis, et 

660 Carystos marmore fluctibus concolore. in Myrtoo autem 
mari Cyclades, quarum notiores Delos et Antandros: quae 
nomina a circulata ordinatione sortitae. item Sporades, 
quarum Naxos Homeri sepulchro memoranda , aliaeqae lo 
quam pUires per septuaginta longitudinem et per ducenta 
lalitudinem ducunt. inter Cherronesum et Samothracen 
quaedam loca uasta nuncque Barbarica. 

661 Quartus uero magnus Europae sinus ab Hellesponto 
incipiens Maeotis ostio terminatur. nam artum mare is 
inter Europam et Asiam in angustias septem stadiorum 
interfluens coartatur. quas angustias Hellespontum dicunt: 
Xerxes Persidis rex adgregatis nauibus ponteque constru- 
cto exercitum duxit. uerum haec angustiora quadam in- 
terriuatione per octoginta sex milia distenduntur, ac rur- 2a 
sum diffunditur mare latissimum, iterumque contrahi- 
tur; sed maris illa difl"usio Propontis dicitur secundaeque 
angustiae Bosporos appellantur, quae quingentis passibus 
patet. item hac Darius Xerxis pater copias ponte trans- 



§ 660 ex Plinio IIII 65 et 68 et 69 et 74 [] § 661 ex Solino 
p. 87, 5—9 et Plinio IIII 76 

1 Geraesto Plinius [{ ellespontum BD \\ caphario D 
Caphereo Plinius || 3 boeotiae B^ \\ 6 calcida BR ]] 7 ca- 
ristos B II marmore fluctibus concolore Salmasius ad Sol. p. 
177 marmore (marmoreis b marmore et R) fluctibus concolora 
B II myrtoo B myrteo bR \\ 9 post sortitae add. s.s b 
strofades R strophades b \\ 10 naxo B^R [| omeri BR 
11 septing-enta ex Plinio Lildeckius \\ 12 eronessum BR 
samotracem BR samotrachiam b \\ 14 post uero add. e R 
ellesponto BR [] 15 meotis BR meotidis r (| hoBWo BR 
18 serxes BR xerxes b xerses r |1 21 contraitur B^ \\ 22 se- 
cundae R secundae quo r || 23 bosphoros BR bosphorus b 
24 patent b |j serxis BR xerxis b xersis r || 



LIBER VI 227 

misit. cuius ab Ilellesponto longitudo ducentis triginta 
nouem milibus inuenilur. deinde Scylhicus difTusi maris 662 
sinus. in quo medio Maeotis ostio iungitur iacus Cimme- 
rius, Bosporus uocatus. is duobus milibus et qumgenlis 2 14 G 
5 passibus, inter quos Bosporos, id est Cimmerium et Thra- 
cium latus interpatent milia quingenta. circuitus uero 
totius Ponti uicies semel quinquaginta milibus, ut Varro 
quoque non reticet. qui dicit Europae totius iongitudinem 
habere sexagies ter triginta septem milia passusque quin- 

10 gentos. Hister fluuius ortus in Germania de cacumine 
montis ad nouem sexaginta amnes absumens etiam Danu- 
iiius uocitatur. dehinc litus Scythicum confertum multi- 66S 
plici <^diuersitate barbarica. nam illic Getae Daci Sarma- 
tae Amaxobii Trogodytae Alani Germaniae omnis tractus. 

15 ab Histro ad Oceanum bis decies centum milium passuuni 
est, in latitudinem milibus quadringentis usque ad Arme- 
niae solitudines. nec procul fluuius lacus oppidum, sub 
uno cuncta nomine Borysthenes, propter Achillis insulam 
eius sepulchro celebratam. introrsus degunt Auchetae, 

20 apud quos Hypanis nascitur, et Neuri, apud quos Bory- 
sthenes. Geloni Agathyrsi Anthropophagi et a tergo eo- 
rum Arimaspi. tunc Bipaei montes et regio caligantibus 



§ 662 ex Plinio IIII 76 — 79 in. I| § 663 ex Plinio IIII 
80—83 et 88 



2 ad nouem add. VIII b \\ seyticus B scitycus R || 
3 raeotis BR [] cinamerius ^ || 4 bosphoros id^s BR bospho- 
rus b 11 uocatur B^R \\ his B^R \\ 5 bosphoros BR bospho- 
rosque b \\ cimerium BR \\ tracium BR \\ 6 quinquaginta 
R^ II 7 uiciens semel centena L M Plinius IIII 77 Ij 8 quia 
B^R \\ post dicit add. ter 6 (1 9 tredeciens centena XXXVII 
M. D Plinius IIII 78 \\ 10 ister Rb hisister B \\ 11 sub ad 
linea in B \\ assumens b \\ 12 scyticum BR Ij confestum 
B^ |I 13 dai D \\ 14 amacsobii BD n trogodyte B tragodite 
D II termania B^ \\ 15 istro BD \\ 18 borystenes B bori- 
stenes D \\ insula est b \\ 19 celebrata est b \\ aucete B 
ancete b aut cetae D \\ 20 spanis BD spais b || Neuri Gro- 
tius neutri BD \\ borystenes B boristenes D \] 21 agatyr- 
si BD II antropophagi B (erat antropophagia) antropofagi 
D II 22 Ripaei Plinius riphei BD \\ 

15* 




228 MARTIANI CAPELLAE 

664 tenebris inumbrata. post eosdem montes trans Aquilo- 
nem Hyperborei, apud quos mundi axis continua molione 
torquetur, gens moribus prolixitate uitae, deorum cultu, 
aeris clementia, semenstri die, fine eliam habitationis hu- 
manae)> praedicanda. uerum Sarmatiae Scythiae Tauri- i 
cae tractus in longitudine habet milia nongenta octoginta, 
latitudine septingenta decem. iam nihil in Europa aestimo 
memorandum. [quoniam et Hyperboreos sibi Asia uin- 
dicauit.] 

€65 Si autem laeuorsum post Riphaeos montes redeas per k 

Oceani septentrionaiis tractus, te denuo per Germaniae 
Galliarumque et Hiberos populos in Gaditanum ostium 
reuocabis. Arimphaei quippe iam in Asia constituti pari- 
lem Hyperboreis uitam degunt cunctis gentibus uenerandi, 
ut ad eos uelut ad quoddam asylum confugiant metuentes. li 
215GVL\ir3L hos Cimmerii et Amazones ad Caspium mare, quod 
in confinio ortus aestiui Scythicum perrumpit Oceanum. 

666 post prolixa terrarum et Hyrcania repperitur. ceterum 
in Atlanticum litus Oceani remeantes per Aquitaniam ex- 
tremam extremaque Europae in Brittanniam reuertuntur. 2( 
quae insula iacet inter septentrionem et occasum longa 
milibus octingentis, iata trecentis. circuitus tricies octies 



§ 664 ex Plinio IIII 89 et 91 H § 665 ex Plinio IIII 94 
et Solino p. 101, 4—15 ][ § 666 ex Plinio IIII 102—104 et 
Solino p. 121, 8—11 



2 yperborei B iperborei JD [J motione bD ratione B \\ 
4 semestri B^JD \\ die b de B dei D \\ finem I) \\ 5 sarma- 
ciae R || scytiae B^ [\ taurice /? || 6 longitudinem B^ [J post 
octoginta add. VIII b \\ 7 latitudo DCCXVII Plinius llll 
91 II 8 yperboreus b yperboreos BR \\ asiam b \\ glossa?n 
deleui ab interpolatore male docto additam \\ 10 ripbeos bR tri- 
pheos B fontes B^ [J 12 hostium BR \\ 13 arinfei BR arim- 
fei b arnifei r Jl 14 yperboreis BR \\ 15 quondam BR quod- 
dam b quodam r [J confugiunt B^ \\ 16 cirameri RB cime- 
rii r [J quia BR quod br H 17 aestiui Salmasius est ibi BR \\ 
scyticum BR \\ 18 yrcania BR \\ 19 athlanticum BR \\ sub 
extremam linea ducta in B \\ 20 b ritaniam B brittaniam b 
bryttaniam R [J 22 circuitu patere XXXXVIII . LXXV M Py- 
theas et Isidorus tradunt Plinius \\ trecies R jj 



LIBER VI 229 

ct uiginli quinque niilia tenet. in uicino eius silua Calido- 
nia insulaeque quam plures, inter quas Orcades quadra- 
ginta paene iunctae. item Electrides, in quibus electrum 
gignitur. sed ultima omnium Tyle, in qua solstitiali tem- 

5 pore continuus dies, brumalique nox perennis exigitur. 
ultra quam nauigatione unius diei mare concretum est. 
sed infra confinis est Galliae Hispaniaeque, quibus nisi 
Oceani Atlantici prohiberet inruptio "Africa misceretur. 
nam Velonensis Baeticae ciuitas triginta tribus milibus a 

10 Tingi oppido disparatur, quae colonia est Mauretaniae 
Caesariensis. huius auctor oppidi Antaeus dicitur. 

Africa uero ac Libya dicta ab Afro Libe, Herculis 667 
filio. in confinio est Elissos colonia, in qua regia Antaei 
luctamenque cum Hercule celebratur, et Hesperidum horti. 

15 illic aestuarium flexuosum, quem draconem uigilem rumor 
uetustatis allusit. nec longe mons Atlas de gremio cacu- 
men proferens arenarui]Q. hunc incolae Adirim uocant. 
is usque in confinia lunaris circuli euectus ultra nubium 
potestatem. qui ab occasus parte <(Iitora prospectat 

20 Oceani, nemorosus, fontibus scatens sed rupibus infecun- 
dus. qua uero Africam spectat, opimus omnis. arbores 
praeterea gignit cupressi similes, odore tamen graues, 
quae lanam obducunt instar serici pretiosam. per diem 
silet, nocte et ignibus micat et tibiis fistula cymbalis tym- 

25 panisque percrepat Satyris Aegipanisque bachantibus. 



§ 667 ex Solino p. 121, 13 — 122, 6 et p. 122, 20 — 123, 
16 et p. 124, 11 



1 sylua B [] calydonia /2 |1 3 poene i? [1 6 unus B^ |j 
7 ispaniaeque B spaniaeque R hispaniaeque r' || 8 athlan- 
tici BR II africae BR corr. p [] 9 beticae BR \\ ciuitatis 
B^ II 10 mauritaniae R \\ 11 anteus BR 12 lybia BR \\ 
libe Rh liber aut libet B (ab Afro Libyis Herculis filib So- 
linus) II 13 lisos B lissos b \\ antei BR \\ 14 esperidum BR \\ 
orti BR ortus b [] 16 athlans BR athlas b [1 17 addirim b 
adiri BR (cf. Mommseni prolea. Solini p. IX) \\ 18 his B^R j] 
confinio r \\ 19 littora D \\ 20 scantens D \\ 21 oma B 
omaes b [] 22 cupresse D^ \\ 24 solet B^ \\ 25 satiris D \\ 



230 MARTIANI CAPELLAE 

^^^^ ultra ipsum ad occasum litus per quadringenta nonaginta 
sex milia saitus feris Lybicis occupati. nec plurimum di- 
stant septem montes, qui parililate cacuminis fratres sunt 
appellati, sed elefantorum pleni, ac sunt ultra prouinciam 
Tingitanam, cuius longitudo centum septuaginta miiium 5 
est. item Siga oppidum e regione Malacam urbem Hispa- 
niae contemplatur. in litore quoque Cartenna maiusque 
oppidum)> Caesarea. item Icosium aeque coloniam. item 
Rusgoniae etRusucurus, Saldae etiam ceteraeque ciuitates 
atque Igilgili Tubusubtus. flumen uero Ampsaga abest lo 
669 a Caesarea trecentis uiginti duobus milibus. utriusque 
Mauritaniae longitudo decies Iriginta octo milia , latitudo 
quadringenta sexaginta septem. ab Ampsaga Numidia 
est nomine Masinissae celebrata. Numidae Nomades dicti. 
cuius in medilerraneis coionia Cirta , interius Sicca atque i5 
Rulla regia. in ora uero litoris Hippo regius ac Tabraca. 
interius Zeugitana regio, quae proprie uocatur Africa, 
habet haec tria promunturia : ApoIIinis aduersum Sardi- 
niam, Mercurii respectans Siciliam, quae in altum pro- 
currentia duos efficiunt sinus, Hipponensem proximum ab 20 



§ 668 ex Solino p. 124, 1—3 et 20—21 et Plinio V 17 et 
19—21 II § 669 ex Plinio V 21 extr. -24 



1 nonaginta (nonoginta ante corr.) sex B LXXVI hD H 
2 libicis BR || 3 a parilitate Vulc. parilitate b paritate 
BD jj 5 tingitaniam i> [] 6 malacam b alacam B malacram 
D II ispaniae B^ H 7 cartenna Plinius V 20 in. et titulus Hen- 
zeni 5334 carmenna B carnenna b carnennia Z> H 9 rusogo- 
niae bR ]] rusuccurus BR rusucurrus b \\ Salde Plinius aldae 
BR 11 etiae R et, ut uidetur corr. in etiam, B [1 10 Igilgili 
Plinius igibgi B igilgi R \\ Tubusuptus Plinius et Itin. Anton. 
p. 32 ei 39 ff'\ tubusubtu BR {] et Rusarus add. p ante flumen 
om. BRD H ambaga BR \\ 12 mauretaneae B^ \\ ad octo 
add. VII b II 13 quadrangenta R |I isaga B saga bR I| 
14 Masinissae «</c?.^ro^m* || 15 circa 6/? || 16 regio 6 [j ippos 
BR ippus b II tabracca ^ || 18 promuntoria b promontu- 
ria R |[ pro AppoUinis coni. Candidum Grotius sed Martia- 
num ipsum errasse agnouit Koppius \\ 20 Hipponensem proxi- 
mum ex Plinio addidit Koppius [] 



LIBER VI 231 

Hippone Diarryto. deinde promunturium Apollinis et ia 
aiio sinu Vlica Catonis morte memoranda, flumen Bagrada 
ac propinqua Cartliago inclita pridem armis, nunc felici- 
tate reuerenda. demum Maxula Carpi Messua Clypeaque 
5 in promunturio 3Iercurii. item Curubis Neapolis. 

Mox alia distinctio : Libyplioenices uocantur qui By- 670 
zacium incoiunt. quae regio ducentis quinquaginta mili- 
bus passuum circuitur. cuius satio cenlesimo messis in- 
cremento feneratur. liic oppida Pupput Adrumetus Leptis 

10 Ruspae Tapsus Tenae Aues Macomades Tacape Sabrata 
contingens Syrtim minorem, ad quam Numidiae et Afri-2i7ff 
cae ab Ampsaga longitudo sunt milia quingenta octoginta, 
latitudo ducenla. 

Tertius sinus diuiditur in geminos duarum Syrtium 671 

15 recessus uadoso ac reciproco mari. sed minor Syrtis a 
Carthagine abest trecentis milibus. ad maiorem uero per 
deserta pergitur, quae serpentibus diuersis ac feris habi- 
tantur. post haec Garamantes. super hos fuere Psylii. 
in deflexu ciuitas Oeensis et Leptis magna. inde Syrtis 

20 maior circuitu sexcentorum uiginti quinque milium. tunc 672 
Cyrenaica regio. eadem est Pentapolitana Ammonis ora- 
culo memorata , quod a Cyrenis abest quadringenta milia 
passuum. urbes maximae ibi quinque: Berenice Arsinoe 
Ptolemaida Apollonia ipsaque Cyrene. Berenice autem 



§ 670 ex Plinio V 24 et 25 I| § 671 ex Plinio V 26 et 27 
§ 672 ex Plinio V 31—33 et 39—40 



1 ippone diarryto BR \\ promuntoriura b promontu- 
rium r II 2 bagrada B barcada b bagadra /J j| 3 inclyta 
y? [I 5 promuntorio b promonturio R || 4 Misua Plinius |) 
5 curubis BR curiu 6 i| 6 lybiphoenices B lybiephoenices bR |j 
byzacium R bizatium B byzancium r || 8 ratio B^R [] mes- 
ses B^R 11 9 puput B deest hodie apud Plinium \\ adrometus 
BR 11 10 ne B tene b tenae R \\ abes bR abies B \\ ma- 
cosmades b \\ 12 ansaga BR \\ ad octog-inta add. at XC b || 
16 ad milibus add. passuum b \\ 18 Psylli Plinius spylli BR 
sphylli b [| 19 oeeusis Rb (in quo rursum in ocensis correctum) 
ocensis B \\ sertis B syrtis b sirtis R \\ 20 circuitu ita Z> 
circuit BR circuitus p \\ sescentorum B^ \\ 21 cirenaica B Q^ 
24 ptolomaida B [| uerenice B^ \\ 



232 MARTIANI CAPELLAE 

in extremo Syrtis cornu, ubi Hesperidum horti, fluuius 
Lethon, lucus sacer, abest a Lepti trecentis <septuaginta 
quinque milibus. ab ea Arsinoe quadraginta tribus mili- 
bus et deinceps Ptolemais uiginti duobus, proculque Ca- 
tabathmon et Marmarides et in ora Syrtis Nasamones. 5 
deinde Mareotis Paraetonium. inde Apis Aegypti locus, 
a quo Paraetonium in sexaginta duobus milibus. inde 
Alexandrea ducentis milibus. totius autem Africae a mari 
Atlantico cum inferiore Aegypto tricies quadraginta milia, 
ab Oceano ad Carthaginem magnam undecies miUes. ab 10 
ea ad Canopum Nili proximum ostium sedecies milies 
octoginta octo miUa. 

673 Interior autem Africa ad meridiem uersus inter- 
uenientibus desertis habet Leucaelhiopes Nigritas et cete- 
ros monstruosae nouitatis, post quos solitudines fugiendae 15 
ad orientem uersus. fluuius Niger eius cuius Nilus est 
prorsus naturae. inter solitudines degunt)> Atlantes, qui 

2iSffneque uUa inter se nomina habent et SoU inprecantur, 
quod eos cum messibus semper amburat. hi numquam 

674 somniare uidentur. Trogodytae in specubus manent ue- 20 
scunturque serpentibus striduntque potius quam locuntur. 
Garamantes uulgo feminis sine matrimonio sociantur. 
Augilae inferos colunt. Campasantes nudi et inbelles 



§ 673 ex Plinio V 43—45 [1 § 674 ex Plinio V 45 et 46 



1 esperidum BR \\ 2 leton BR lecon 6 |[ 3 arasinoe D [{ 
milibus om. i) || 4 ptolomais BD \\ catabatmon B catha- 
bahtmon /) [[ 6 mareotis B maraeotis h maroetis D || pa- 
retonium D maretonium B [| m i? [[ 8 ducenta milia totius 
i [[ 9 athlantico Db athlantoco B deinde circuitus 1 longitudo 
add. b [| tricies in D legi falso negat Koppiiis [| 10 earta- 
ginem D [] ad om. B^ \\ 11 hostium BD \\ XVI . XXVIII M p. 
Pliniiis V 40 extr. {} 14 leucoetiopes B leucoethiopes b leu- 
cathiopes D \\ nigratis B^ \\ 16 locum recte distinxit Lxi- 
deckius }] 17 aclantes R aclactes B^ [] 19 hi b \\ 20 tro- 
goditae b trogloditae B troglodytae R [[ 21 stridunt neque 
B^ \\ loquuntur b \\ 23 Augylae Plinius autgilae BR autgu- 
lae r {] Gamphasantes Plinius [{ 



LIBER VI 233 

externis numquam miscentur. Blemmyae sine capite sunt 
atque os et oculos in pectore gerunt. Satyri hominum 
niliil habent nisi faciem. Aegipanes quales pinguntur 
existunt. Himantopodes debilitate pedum serpunt potius 

5 quam incedunt. Pharusi comites Herculis fuere. post 
hos finis est Africae. 

Aegyptus dehinc, hoc est Asiae caput. quae una ab GTS 
ostio Canopi ad ostium Ponti habet uicies sexies centena 
triginta octo milia passuum, ab ore autem Ponti ad os 

10 Maeotis sedecies centena septuaginta quinque milia pas- 
suum. uerum Aegyptus introrsum ad meridiem tendit, 
donec a tergo Aethiopes obuersentur, cuius inferiorem 
situm Nilus dextra laeuaque dinisus amplectitur, ut Aegy- 
ptum Nili poRsis insulam uocitare. nam ab ambitu cir- 

15 cumfluentis amnis etiam Deita litterae figuram creditur 
detinerc. sed a principio fissurae ipsius fluuialis ad Ca- 
nopicum ostium milia centum quadraginta sex. summa, 676: 
aulem eius pars contermina Aethiopiae multas oppidorum 
praefecturas habet, quas nomos uocant, inter quas Mene- 

20 laitem Alexandriae regionem, item Libyae Mareotin. 
Heracleopolis autem insula Nili est, in qua oppida Her- 
cuhs, Arsinoita et Memphila, quae ad summum Delta per- 
ueniunt. Nilus autem ipse incertis ortus fontibus credi- 
tur, cum luba rex eum a monte inferioris Mauritaniae de 

25 lacu Nilide oriri significet, quod animalibus isdem et argu- 
raentis feturae parilis approbatur. in omni autem Delta 



§ 675 ex Plinio V 47 et 48 H § 676 ex PHnio V 48 extr. 
— 51 et 59 et 62—63 



1 esternis B^R^ \] blemmye bR blemmys B \\ sinea B^ || 
3 egipanes BR \\ 4 exsistunt B \\ Hiraantopodes Plinius ia- 
mantopodesZ? imantipodes b iraantopedes R \\ 5 farusi BR [j 
hercul es B^R \\ 7 egyptus B \\ 8 hostio BR \\ hostium BR \\ 
XXVI . XX^IX M p. Plinius \\ 9 hore R \\ 10 meotis BR \\ 
XV . XLV M p. Plinius \\ 12 ethiopes BR \\ 15 deltae BR \\ 
18 ethiopiae BR \\ 19 nom B^ \\ menalaitem b \\ 20 lybiae 
BR |1 mareotis b \\ 22 arsenoita b H qui B^R \\ 24 mante 
B^ I mauretaniae B^ 11 de B 11 




234 MARTIANI CAPELLAE 

Nili oppida ducenla quinquaginta fuisse Artemidorus ad- 
testalur. in litore tamen Aegyptii maris praestantior ur- 
2i^6= bium Alexandrea constituta, ab Aiexandro Magno condita, 
a Canopico ostio in duodecim milibus passuum iuxta lacum 
Mareoticum, qui complures insulas habet tra-<(iectusque 5 
quadringentos , cuius tam longitudo quam etiam latitudo 

677 centena quinquagena milia passuum tenent. unde ultra 
Peiusiacum ostium Arabia est ad Rubrum pertinens mare, 
quod Erythraeum ab Erythra rege Persei et Andromedae 
fiiio uocitatum, a colore eliam dictum Rubrum. nam fons lo 
est in litore, quem cum greges biberint in rubrum colo- 
rem incipiunt mulare lanas. Imius maris oppidum Ar- 
sinoe. 

678 Veruni Arabia tenditur usque odoriferam ac diuitem 
terram sed iuxta est Syria muitis distincta nominibus. i5 
nam et Palaeslina est quae contingit Arabiam , et ludaea 
et Phoenicia et quantum interior habetur Damascene, in 
meridiem uergens Babylonia et eadem Mesopotamia inter 
Euphraten el Tigrim, qua transit Taurum montem So- 
phene, citra uero eam Commagene)> et ultra Armenia et 20 
Assyria ante dicta. et ubi Cilicia et Arabia quadringenla 



§ 677 ex Solino p. 165, 10—18 1| § 678 ex Solino p. 165, 
18—19 et Plinio V 66 et 67 



2 egyptii ^ [j 3 alexandria R \\ 4: cenobico BR cano- 
bico b \\ iusta ^ [j 5 traiectusque quadringentos] insulas 
quoque pluris amplexus XXX M p. traiectu CL ambitu Pli- 
nius II 8 ababia £> et corr. in arabia (sed r rursus deleta) B \ 
arabia add. 6 ][ 9 erytreum BD [[ erytra J5 erytro D [[ per- 
B&^ B^ [[ andromaede B andromede D || 11 littore D [[ 
12 inquipiunt B^ || 14 ad add. b ante odoriferam [[ 15 siria 
D [[ destincta B^ |[ 16 palestina BD [[ qua Plinius \\ con- 
git B cingit b [[ iudea BD iudeam b [[ 17 phoeniciara b feni- 
cia i) [] 18 babyloniam b babilonia D \\ et ex Plinio Lii- 
deckius ex BD \\ mesophotamia b [[ 19 eufraten D [[ tygrin 
D \\ sophone BD \\ 20 eam BD etiam p \\ magene B^ [j 
et ultra armenia et asyria (asiria RD) ^nte (antea B^RD) 
dicta et ubi Cilicia et Arabia BRD et ultra Armaeniam Adia- 
bene Assyria an dca et ubi Ciliciam attingit Antiochia. Lo- 
gitudo ei' inter Cilicia & Arabia ;? [| 21 cicilia B^ [[ 



LIBER VI 235 

iTiilia passuum, lalitudo autem a Seleucia ad oppidum Eu- 
phratis Zeugma centum septuaginta quinque niilia. Oslra- 679 
cine Arabia finilur: a Pelusio sexaginta sex milibus pas- 
suum. Apollonia Palaestinae per centum octoginta octo 

5 milia passuum procedens, supra Idumaeam et Samariam 
ludaea longe lateque funditur. pars eius Syriae iniuncta 
Galilaea uocatur, a celeris eius partibus lordane amne 
discreta, qui fluuius oritur de fonte Paniade. secunda 
elatio ludaeae ab Hierosolymis, in quo latere est fons 

10 Callirrhoe. ab occidente Esseni , qui sine concubitu et 
cunctis cupiditatibus uiuunt. hinc aliquanto interius Ma- 
sada castelium, in quo ludaeae finis est. iungitur Deca- 
polis dicla a numero ciuitatum. redeuntibus ad oram 680 
Phoeniciae colonia Ptolemais. a tergo Libanus et Anti- 220 a 

15 hbanus montes, interiacentibus campis Bargilus item 
mons sedet. item Syria desinente inter oppida Phoeni- 
ciae Antiochia , quae Oronte amne diuiditur. super eam 
mons nomine Casius, cuius altitudo quarta uigiha soiem 
per tenebras uidet. in Syria fluuius Euphrates nascitur 681 

20 a monte qui uocatur Capotes. ibi quoque Marsyas aUus 
amnis. inter Syriam et Parthiam oppidum Palmyra mox- 
que Euphrates tluuius, cuius decem dierum nauigatione 
in ipsam Seleuciam Parthorum urbem maximam perueni- 
tur. sed scissus Euphrates laeuorsum in Mesopotamiam 



§ 679 ex Plinio V 68 — 741^. |I § 680 ex Plinio V 74 
—80 in. [1 § 681 ex Plinio V 83 et 88 et 89-90 



1 eufratis;?/? H 2 zenmsi BR \\ ostraciae b || 3 CLXXXVUII 
mil. p. Plinius V 69 \\ 5 ibymeara R ydime B ydimem h || 
samariam b samarin BR samaria in r (et ante corr. b) \\ 6 in- 
cuncta R^ \\ 7 galilea BR \\ 8 paneade bR [] secunda latio 
B seeundura latus 6 [1 9 iudeae BR \\ hierosolimis B || 
10 callirroe BR \\ occidente b occidenti B occidentis R || 
essenii B^ \\ sene B \\ 12 iudeae BR [j decaprailis ut uide- 
iur B^ [| 14 foeniciae BR \\ 15 et post montes deleta in BR || 
bargylus BR \\ 16 sedit B^ \\ siria B \\ poeniae B^ \\ 17 an- 
tiocia ^» [J 18 Casius P/imw* V 80 cassius ^/? || 19 eufra- 
tes R II 20 marsias B \\ 21 partiara bR partium B \\ pal- 
mira BR \\ 22 eufrates R \\ 23 seleutiam R [1 24 eufrates R II 




236 MARTIANI CAPELLAE 

uadit et Tigridi infundilur, dextro autem meatu Babylo- 

682 niam petit, quae Chaldaeae caput est. sed redeundum 
ad oram Syriae. cui confinis est Cilicia, in qua oppidum 
Veneris et Cypros insuia et fluuius Paradisus. Ciliciae 
Pamphylia sociatur, cuius ultima Phaselis. dehincque ; 
Lycaonia in Asiaticam iuris dictionem uersa , quae ab illa 
parte qua Galatiae contermina est habet ciuitates quattuor- 

683 decim. uerum Pamphyliae iuncta Lycia, a qua incipit 
mons Taurus paene mediatenus orbis conscius, quem pe- 
ragraret, nisi maria restitissent. quae aliquando flexuo- ii 
sus euadit et in Ripaeorum montium iuga sub nominum 
diuersitate protenditur. nam inter cetera nomina idem 
Niphates est Caucasus et Sarpedon. Portarum etiam no- 
mine censetur et alibi Armeniae, alibi Caspiae. et idem 
Hyrcanius Coraxicus Scythicus Ceraunius appellatur. in ii 

684 Lycia aHus mons Chimaera <noctibus flagrans. haec ha- 
buit oppida septuaginta. nunc triginta sex sunt. Telmesus 
oppidum dicitur, quo finitur. hinc Asiaticum siue Carpa- 
tbium mare, et quae proprie uocatur Asia, cui ab oriente 
Phrygia et Lycaonia, a septemtrione Paphlagonia est. 2( 
huius longitudo quadringenta septuaginta miHa passuum, 

685 latitudo trecenta. Armenia altera ab oriente, a septen- 



§ 682 ex Plinio V 91—96 H § 683 ex Plinio V 97 et 98 
et 100 in. [I § 684 ex PHnio V 100—102 H § 685 ex Plinio 
V 102—103 in. et Solino p. 185, 6—14 

1 babiloniam B \\ 2 caldeae BR [J 3 horam BR \\ cilia 
B^ \\ post qua add. -^ 6 |] 4 cipros ^j^ ciprus b \\ et fluuius b 
fluuius BR II paradysus bR [] 5 pampilia br pamphilia BR [| 
6 licaonia BR \\ ditionem b dictione R \\ 1 quae galaciae 
7? [[ 8 pamphiliae BR [) liciae B licia R cilicia r [| a qua 
bR qua ^ |[ 9 conscius BR constitutus r \\ 10 quae BR 
qui p [[ 11 Ripaeorum Plinius ripheorum BR \\ 13 nifates 
est R nifatest B nimfates est b \\ syrpedon b \\ 15 myrea- 
nus BR \\ coraniicus B coraxicus b coraxinus R \\ scyticus 
B syticus R-\\ Ceraunius PZzmM* ceraunias ^T? [] 16 cimera 
BR chimera 6 || 18 carpatium BD \\ 19 cui ab b quae ab 
B a,h D \\ 20 frigia BB \\ licaonia BD \\ paflagonia BD \\ 
22 latitudinem CCCXX M Plinius V 102 \\ alteri corr. in al- 
tera B ui alterior add. b ulterior D \\ 



LIBER VI 237 

trione Pontica. in proximo Caria est, mox lonia et ultra22/6r 
Aeolis sequitur. 

In Phrygia Celaene anlea , in Apamiam commutata. 
iliic Marsyas et natus et occidit et lluuio nomen dedit et 

5 cum Apoliine decerlauit. denique pars eius Aulocrene 
uocitatur, unde Maeander amnis exoritur. Pln-ygia Troadi 686 
imminet. ab aquiione Galatia est, a meridie Lycaoniae el 
Pisidiae Mygdoniae confinis est, ab oriente Lyciae, a 
septemtrione Moesiae, Cariae. dehinc Tmolus croco flo- 

10 rens amnisque Pacto-^lus. hinc loniae Miletos caput. 
ibi etiam Colophon oraculo Clarii Apoliinis celebrata. 
Maeoniae principium Sipylus Smyrna etiam Homero no- 
lissima, quam circumfluit Meles fluuius. nam Smyrnaeos 
campos Hermus inlersecat, qui ortus Dorylao Phrygiam 

15 Cariamque dispescit. iuxta Uium sepulchrum Memnonis 
iacet. supra Troadem in mediterraneo Teutrania est, 
quae regio Moesorum fuit, ciuitas uero Teutrana Cayco 
flumine alluitur. ibi inter omnes Asiae ciuitates Perga- 
mum clarius. nam Bithynia initium Ponti est et ab ortu 687 

20 Thraciae aduersa a Sagari flumine primos fines habet. 



§ 686 ex Solino p. 185, 17 — 186, 3 et p. 186, 13 et 1.5 et 18 
€t 20 — 187, 5 et p. 187, 18 et p. 188, 3- 6 et Plinio V 126 [] 
§ 687 ex Solino p. 190, 3—5 ^habet' et Plinio VI 4 et Solino 
p. 190, 5faute' —12 



1 proxima B^ \\ iania corr. in ionia B al alania add. b 
alania D \\ 2, eolis BD eoles b [j sequitur. in Phrygia 
scripsi redit (redi B^) in frigiam BD media Doride in 
Phrygia p I| celene B caelene D [J apaniam /> |[ 4 mar- 
sias BD [[ 6 meander BD [| frigia troadi B frigia autem 
troiadi h frigia a troia D \\ 1 Lycaoniae Grotius ex Solino ly- 
caonia B licaonia Z> (| 8 pisidie D \\ migdonia D raicdo- 
niae B et micdoniae h [[ liciae /> || 9 VII trione D \\ Moe- 
siae Solinus p. 186, 1 mysiae BD \\ carie D caryae B \\ 
-^- molus d molus BD [| 10 hinc ioniae b hioniae B hinc 
meonie r hionie li \\ 11 clari BUi \\ 12 meoniae Bli \\ omero 
Bli \\ 13 melis b \\ smyrneos Bli [I 14 ermus Bli \\ fri- 
giam Bli \\ 15 dispicit li dispexit h |) 16 uero teutrana li [| 
17 caito h cato Bli \\ 19 bitinia B bithinia b britinia R 
brithinia r [| 20 traciae BR \\ habitatores posi primos add. p 
lines ego ex Solino p. 190, 5 addidi \\ 



238 MARTIANI CAPELLAE 

qui fluuiiis alii fluuio Gallo miscetur, a qiio Galli dicuntur 
ministri matris deum. haec et Bebrycia et Mycdonia dicta 
est, a Bithyno rege Bithynia. in ea ciuitas Prusias, quam 
Hylas inundat lacus, quo puer eiusdem nominis dicitur 
interceplus. ibi Libyssa locus Nicomediae proximus. in & 

688 eo sepulchrum Hannibahs memoratur. dehinc Ponti ora 
post fauces Bosphori et amnem Rhesum Sagarimque sinus 
Mariandyni, in quo Heraclea ciuitas, portusAcone, ubi 
herba ueneni aconitum procreatur, specus Acherusius, 

689 qui mergitur in profunda telluris. inde Paphlagonia, ubi lo 
a tergo Galatia est. sed hic Enelosa etiam ciuitas, a cuius 
ciuibus in Italia ortos Venetos asserunt. ibi promuntu- 
rium Carambis, quod a Ponti ostio abest milibus passuum 

222 G (^ucentis uiginli, quanlum a Cimmerio. ibi etiam mons 
Cytorus et ciuitas Eupatoria, quam Mithridates fecerat, i5 
sed eo uicto Pompeiopolis appellata. 

690 Cappadocia autem introuersus recedit. quae laeuor- 
sum ambas Armenias Commagenemque transcurrit, dex- 
trorsum plurimos Asiae populos ambiens. ad iuga Tauri 
succrescit in ortu. praeterit Lycaoniam Pisidiam CiUciam 20 
super tractum Syriae means, Antiochiae partem in Scy- 
thiam pertendens. ab Armenia maiore diuiditur Euphrate 
fluuio, quae Armenia inchoata monlibus Panedriis. in Cap- 



§ 688 ex Solino p. 191, 1-9 }| § 689 ex Solino p. 191, 
10 — 15 et Plinio VI 6 — 7 (uel Solino p. 191, 16 — 18) H 
§ 690 ex Solino p. 191, 19 — 192, 8 et 192, 11 — 14 et Plinio 
VI 24 extr. 



1 fluuios B^ II ali R et corr. in alii B alio b \\ 2 bebricia 
BR \] 3 binitio ut uidetur B bitino b bytino R bythino r \\ 
bytiniae B bytinia R bythinia r 1| prutius b \\ b lybissa 
BR II 6 annibalis BR hannibalis r |1 7 amnum R \\ res- 
sum B ressem R [| sinus Mariandyni ex Solino p sinusque 
ady BR \\ 8 eraclea R || 9 erba BR \\ acerusius BR \\ 
10 paphlagonia R et deleta l B \\ 12 ubi b [| promuntorio B 
promuntorium b promonturium R \\ 14 CCCXXV M p. uel ut 
aliis placet CCCL M Plinius \\ quantum scripsi tantum BR \\ 
chimeris BR \\ 15 cythorus R \\ mitridates BR \\ 17 liuor- 
snm R II 18 commaginemque ^'/? Jl 21 Scythiam Solinus p. 
192, 5 sistiam BR \\ 22 eufratae R I 23 cappadociae b \\ 



LIBER VI 239" 

padocia mullae iirbes eximiae, inter quas Melita , quam 
Semiramis conditlit, et Mazaca, quam dicunt urbium ma- 
Irem. cui Argaeus mons imminet, qui niues uerticis al- 
bicantis ne aestiuis quidem solibus superfundit. in bac 
5 Cappadocia longitudo Asiae undecies centena quadraginta. 

Assyrii <(Adiabene incipiunt, quos excipit Media in 691 
prospectu Caspii maris, quae Caucaseis montibus cingitur. 
sed Caucasus portas habet, quas Caspias dicunt, cautium 
praecisiones etiam ferreis trabibus obseratas ad externo- 

10 rum transituni cohibendum. quamuis uerno etiam serpen- 
tibus obcludantur. a quibus ad Pontum ducenta milia 
passuum esse non dubium est. in [*onto autem sunt 
insulae Symplegades, mox regio Margiane sola in eo tractu 
uitifera, inciusa montibus sladiorum miile quingentorum, 

15 difficilis aditu propter solitudines arenosas, quae sunt per 
centum uiginti milia passuum. regionis praediclae amoe- 
nilatem Alexander Magnus delegerat et ibi primo nominis 
sui condiderat ciuilatem, quae excisa est, et ab Antiocbo 
Seleuci filio reparata cum nomine patris^ eiusdem, cuius ^^^ 

20 circuitus habet stadia septuaginta quinque. inde Oxus 223 
amnis, qui circa Baclram cum eius nominis oppido flu- 
iljoque. ultra Paranda oppidum Sogdianorum, iibi Ale- 
xander terliam Alexandream condidit ad contestandam 
itineris prolixilatem. quippe ibi a Libero dehinc ab Her- 



§ 691 ex Solino p. 196, 1 et 17 et PHnio VI 28 et 30 et 
Solino 198, 1 et Plinio VI 31 — 32 et46 — 47 1| § 692 ex So- 
Jinop. 199, 1 — 200, 4 



2 sameramis ^ saemiramis 6 semeramis/? semiramis r [[ 
mazasa BR [| 3 arg-ens BR [| 5 capadocia R [j duodeciens 
centena L M p. Plinius |1 6 assirii B \\ adgabene b |1 in- 
quipiunt B^ \\ 8 caucasis B H 10 coibendum B \\ 13 Mar- 
giane Flinius martianae B martiana D \\ 15 ac ante propter 
add. B^ II solitudinis B^ \\ 18 antioco B || 19 cum nomine 
BD cognomine h \\ 20 stadiis LXX Flinitis VI 47 [] oxus b 
oxis BR \\ 21 Bactrum Solinns p. 194^ 4 bractani BR bactri 
b II 22 paranda BR Panda Solinus \\ 22 socdianorum BR |1 
23 alexandriam R |j 24 post quippe add. emensi p \\ p. 240, 1 
ibi R et fortasse B ^ quod deleui: mensi in rasura b immen- 
sip II 



240 MARTIANI CAPELLAE 

cule arae sunl constitutae in testinionium laboris [ibi]. 
illam terrarum partem Laxates fluuius secat, qui Tanais 
putabatur, quem Demodamas dux transcendit aliumque 
esse perdocuit et ultra Didymaeo Apollini aras cxtruxit. 

693 Hic Persicus limes. Scythis iungitur. sed Scythico 5 
Oceano et Caspio mari, qua in oceanum Eoum cursus est, 
profundae in exordio niues, dehincque longa desertio. 
post quam Anthropophagi excursus inuios reddidere. post 
quos Seres, qui undis aspergunt arbores suas, ut lanugo, 
quae sericum creat, possit admitti. aliarum gentium ho- lo 
mines aspernantur et appositione mercium sine colioquio 
gaudent implere contractum. hinc Attagenus sinus Hy- 
perboreis beatitate consimilis, quo incolae gratulantur qui 
circumactu uallium auras nesciunt peslilentes. 

694 Dehinc India. nam Ciconas in medio error astruxit. is 
sed a Mediis montibus inclioat India. nam in Eoum mare 

a meridiano porrecta, salubris Fauonii uegetabihbus fla- 
bris, secundo aestate annis singuHs uegelatur bisque fru- 
gem metit. pro hieme Etesias perfert. quinque milia 
habuit oppidorum et mundi pars tertia credebatur. Liber 2( 
primus ingressus Indiam triumphauit. in ea maximi flu- 
uiorum Indus et Ganges, sed abScythicis montibus Ganges 
uenit. et Hypanis ibi amnis inmodicus, qui Alexandri 
Magni iter inclusit, sic ut in eius ripa locatae testantur 



§ 693 ex Solino p. 200, 5—6 et p. 201, 17 — 21 et p. 202, 
2—5 et p. 202, 11 et 14—16 et 17 — 202, 2 (l § 694 ex Solino 
p. 203, 3 — 7 et 17 — p. 204, 4 et p. 204, 19 et 12—17 et p. 
205, 9—19 



1 uid. p. 239 ecctr. \\ 3 demodas B^ \\ 4 didimeo BR \\ apol- 
loni H \\ 6 scytis BR \\ scitico BR scithico r |1 8 antropo- 
phagi B andropophagi b \\ reddire R \\ 9 Suos B^ {] 10 ammitti 
B^R II 11 appositione Koppius fortasse nuUa necessiiate a^t^osi- 
tionem^/? || 12 contractu ^ || B.iia.cenviS Solinus p. 202, 17 adta- 
genus^/? adtagenius r 1| yperboreis^ || 16 Emodisjo7'oMediis ex 
Flinio VI 56 restituere uolehat Grotius sed cf. Solinus \\ 17 ui- 
getauilibus B^ \\ 18 secunda p bis Solinus p. 203, 6 \\ uegi- 
tatur R II 19 mittit b \\ 20 raundo B^R \\ 22 gandes B^ \\ 
scyticis B \\ gangens B^ || 23 ypanis BR ypamis r || 



^^«•ae. latiti 



LIBER VI 241 



latitudo Gangis iibi diflusior uiginti milia passuum, 
ubi angustus octo milia, profundus pedibus centuni fmi-^^^fl^ 
lia]. ibi reges gentiumque diuersitas tam exercitibus 
(fuam elephantis copiosa. ultra Palibolram urbem mons 
5 Maleus, in quo hieme in septentriones umbrae, in austros 
aestate cadunt senis alternatae mensibus. in eo ioco per 
annum quindecim diebus tantum septentriones apparent. 
iiomines fusciores. iam Pygmaei monlibus habitant et qui 695 
confmes Oceano sine regibus degunt. Pandeam gentem 

10 feminae tenent , cui prior regina <(Herculis fdia. in eo 
Iractu etiam Nysam urbem esse Libero patri sacram mon- 
temque Merum loui, unde fabula est eum louis femine 
procreatum. ibi etiam insulas duas auri argentique me- 
lallis ac fetura praedicandas, etiam uocabulis approbatur. 

15 nam una Chrysea, Argyrea altera nuncupatur. omnes 696 
Indi comarum fuco decorantur alii caeruleis aUi crocinis 
lulgoribus tincti. gemmis comuntur. fenerationes negle- 
gunt elephantisque uehi eximium putant. sed in Tapro- 
bane insula maiores elephanti quam Indici, ampliores 

20 etiam margaritae sunt. quae patet in longitudine stadio- 
rum septem milia, in latitudine quinque milia. scinditur 
fluuio interfluente atque Indiae praetenta est. in quam 
septem dierum iter, ut Romanis nauibus approbatum. 
illic et illud mare absque canaHbus profundis senum pas- 

25 suum altitudine)> deprimitur. ibi septentriones non ap- 
parent, uergiliae numquam, lunam ab octaua in sextam 
decimam tantum supra terras uident. ibi sidus clarissi- 697 
mum Canopos. sol ortiuus in laeua conspicitur. in naui- 



§ 695 ex Solino p. 206, 2—11 H § 696 ex Solino p. 206. 
14—16 et p. 217, 8—12 et 14 — p. 218, 7 || § 697 et § 698 ex 
Solino p. 218, 3 et 12 et p. 219, 7—9 et p. 202, 13—16 (Momm- 
senus confert § 693) et p. 219, 9 — 220, 20 



2 milia del. Grotius in marg. \\ 4 urbe7£ |1 8 fusciores h fu- 
stiores BH fortiores r || iam scripsi nam BR \\ picmei BR || 11 
nisam Z> |1 12 semine b \\ 15 crysea ^Z? || a.rgirea. BD [] 16 
cerules D \\ 17 fanerationes B faenerationes b (] neclegunt 
B^ 11 18 elefantisque D \\ 19 elephantis B elephantes b ele- 
fanti D ]] 22 india D \\ 26 uirgiliae b || 28 gando B^R^Ii^ 

MASTIAMUS CAPELLA 16 



242 MARTIANI CAPELLAE -* 

gando nullum sidus obseruant, auium quas uident uolatus 
secuntur. quaternis per annos mensibus nauigant. homi- 
nes ibi corpore grandiores uitra omnium mensuram , ru- 
tulis comis, caeruleis oculis, trucioris soni, nullo linguae 
commercio genti alteri sociantur. cum negotiatoribu& £ 
aliis in ripa fluminis merces apponunt ac uix complacitas 
mutant. aetas illis ultra humanam fragilitatem prolixa, 
ut mature pereat qui centenarius moritur. nuili per diem 
j225^somnus. annona eodem semper tenore. aedificia humilia 

69S paruaque. uitem nesciunt. redundant pomis. Herculem ic 
colunt. regem eum , qui mitior annisque grauior ac sine 
prole fuerit eligunt et si in regno prolem susceperit, re- 
mouent hereditarium formidantes imperium. cum quo 
tamen aiii triginta cognoscunt, et si fuerit prouocatum 
septuaginta iudices fiunt. rex Liberi patris cultu compo- ic 
nitur et si peccauerit interdicto omni usu et conloquio 
iugulatur. cuUuras et uenatus amant uerum ligridum aut 
elephantorum. piscationibus delectantur praesertimque 
testudinum, quarum superficie domos familiarum capaces 

699 operiunt. dehinc habitant Ichthyophagi , quos Alexander 2>c 
uesci piscibus uetuit. nec longe insula Solis quae dicitur, 
et Nympharum cubile rubens, in qua omne animal ui fer- 
uoris absumitur. mox Ypanis Carmaniae fluuius, a quo 
primum aspici septentriones incipiunt. deinde tres insu- 
lae , in quibus hydri marini uicenum sunt cubitorum. in 21 
his Rubrum mare litoribus sinu gemino disparatur. uerum 
ortiuus Persicus dicitur propter liabitationem Persarum, 
qui sinus uicies et sexaginta milia circuitu patet. ex ad- 



§ 699 ex Solino p. 223, 14 — 16 et 18 — 224, 8 et p. 225, 
12—17 



1 auium quas nidi^ni scripsi auium quasueut BR auium 
quas uehunt b auiumquase ut r 1| 2 sequuntur 6 jl 3 ruti- 
lis 6 11 5 commertio BR \\ alteri bR literi B \\ 11 coiant R \\ 
annisque ex Solino p. 219, 18 add. Ludeckius \\ 17 iungulatur 
B^R II 20 ictyofagi BR \\ 22 ferboris B^ \\ 23 Hyani So- 
linus p. 224, 3 \\ germaniae BR corr. p ex Solino \\ 25 idri 
BR II 27 ortibus B^R \\ 28 uicies et sexagies centena milia 
Solinus p. 225, 15 \\ 



LIBER VI 243 

uerso alter Arabicus uocalur. Carmaniae quoque Persis 700 
adiungitur, quae ab insula Aphrodisia inchoat, quae trans- 
lata est in Parthicuni nomen. Httore quo occasui obiacet 
milium est quingentorum quinquaginta. oppidum ibi no- 
5 bile Susa, in quo templum Dianae Susiae. iuxta Carbyle 
siue Barbyta in centum triginta miUbus, <in qua sunt ho- 
mines, qui aurum in profunda defodiunt. necui sit in usu. 
Parthici uero regni nongenta quadraginta qualtuor milia 
passuum. uerum omnis Media Parthia et Persida ab 

10 oriente flumine Indo, ab occidente Tigri, a septentrione 
TauroCaucasio, a meridie Rubro mari terminantur. quae 
omnes per longitudinem patent tredecies iiiginti milia pas- 
suum, per latitudinem octingenta triginta. 

Sed Chaldaeae gentis Babylonia caput est , denique 701 

15 Assyria et Mesopotamia propter illius claritatem Babylonia 226 G 
uocatur. urbs ipsa sexaginta milia passuum muris am- 
plectitur, qui ducentis pedibus alti, quinquagenis lati sunt, 
nisiquid amplius. nam terni digiti singulis mensurae 
nostrae pedibus applicantur. haec interluitur Euphrate. 

20 ibi louis Beli> templum, qui inuentor fuit disciplinae side- 
ralis. haec nunc ad sohtudinem rediit exhausta a Seleu- 
cia. item in hunc usum etiam Ctesiphontem tertio ab ea 
lapide condidere Parthi, ac nunc caput regnorum est. 
habitantur etiam abdita Aethiopiae et adusta Trogodyta- 702 

§ 700 ex 8olino p. 225, 19 — 226, 7 et Plinio VI 137 || 
§ 701 ex Solino p. 227, 7 — 15 et Plinio VI 122 || § 702 ex 
Solino p. 229, 7 — 230, 1 et p. 230, 9 — 231, 9 



1 germania BR H 2 frondisia BR U 3 particum BR H 
litore R || 5 Susiae Grotin.t ex Solino p. 226, 3 susae BR || 
6 Babitae Solimts p. 226, 4 \\ centum triginta quinque milibus 
Solinm \\ 7 diffodiunt b \\ 8 partici 5 || 9 partia B \\ 10 VII trione 
D II 12 latitudinem D \\ 12 tredecies b dicies B ter decies 
D II 13 DCCCXL Plinim \\ 14 caldeae BD \\ babilonia 
BD II deinde b \\ 15 et siria D \\ 16 uocantur b \\ 18 nisi 
quod BD II 19 eufrate BD 1| 21 exhausta Grotiu.f exaustate 
B exaustae b exauste R \\ a Seleucia Grotim Seleuciae B 
seleutiae 7? || 22 tesipontem R ctesipontem B ctesiphontem b \[ 
23 concidere BR corr. p jl parti at B^R || 24 de abdita cf. 
Mommsenus ad Sol. p. 229, 7 \\ trogoditarum i? || 

16* 



244 MARTIANI CAPELLAE 

rum et Ichthyophagorum gentibus. sed primi feras cursu 
praetereunt. alteri nando marinas beluas uincunt. sunt 
et Gorgades insulae obuersae promunturio quod uocatur 
Hesperu ceras. has incoluisse Gorgonas ferunt, in quas 
a continenti biduo nauigatur. ultra has Hesperidum in- £ 
sulae, quae in intimo admodum mari sunt. Fortunatas 
autem insulas in laeua Mauritaniae constitutas inter me- 
ridiem occasumque non dubium est. quarum prima 
Membriona dicitur, secunda lunonia, tertia Theode, quar- 
ta Capraria, aUa Niuaria, quae aere nebuloso et con- k 
creto est. mox Canaria, canibus inmensae magnitudinis 
plena. omnes auibus plenae, nemorosae palmiferae, nuce 
pinea, mellis copia, amnibus ac siluris piscibus abun- 
dantes. 

703 Percursus breuiter terrarum situs , Hcet ignobiUa i£ 

quaeque praeteruolans immorari nonpotui, tamen ut orbem 
terrae mariaque ammensa cognoscar, mensuram omnem 
breuiter intimabo. a Gaditano freto per iongitudinem di- 
recto cursu ad os Maeotis XXXHII. XXXVII milia pas- 
suum. uniuersus autem circuitus ab eodem exordio per 21 
sinus dictos intra Maeotium lacum CLVII, cum ipsa uero 
Maeotide CLXXXII. XC. Europae mensura soUus 
LXXXII. XCIIII. Africae longitudo XXXVH. XCIIH, la- 
:227(?titudo in Cyrenaicam eius partem DCCCCX. Asiae uero 
longitudo LXHI. DCCL latitudo ab Aethiopico mari ad 2i 



§ 703 ex Plinio VI 206—210 



1 hictiophagorum B yctyophagorum jR 1| 3 gordades h H 
promuntorio b promuncturio /i |1 4 esperuceras B espereu- 
cheras h esperuteras 7? || 7 mauretaneae B^ |] 8 Norion 
Solinus p. 230, ifipndrion Plmii libri \\ 9 de Theode cf.^almasius 
ad Solinum 56, 16 \\ 19 mili a add. p \\ 21 sinos /? {] C . LVIIII 
M p. Plinius VI 207 \\ 22 CLXXIII . XC M p. Pliniu s l. l. \ \ 
24 cuirenaicam 7? quirenaicam 5 sirenaicam h |j 25 LXIII» 
DCCCL B^ (LXIII . LXXV M p. Plinius VI 209) \\ ad oin. R \\ 



LIBER VI 245 

Alexandream iuxta Nilum sitam per Meroen et Syenen 
XVllLXXV. 

Exposita est terrae, quam ipsa peragraui, aequorum- 
que mensura; nunc ad artis praecepta, ut iussum est, 
5 ueniemus.' 

Dixerat, at Papliie paulum contractior ore 704 

mora intricante laeditur, 
nixaque mox famulis marcentia terga reclinat 
magisque lassa pulchrior. 
10 hic dudum roseas inter resoluta puellas 

Voluptas <inquit anxia 
'unde haec tam duris immitis rustica membris 

peregit orbis circulum, 
et tantos montes fluuios freta compita currens 
10 delere uenit taedia? 

hanc ego crediderim sentis spinescere membris, 

neque hirta crura uellere. 
namque ita puluerea est agresti et robore fortis, 
iure ut credatur mascula.' 

20 quo dicto locus ministris Veneris suscitatur ipsique Cythe- 705 
reae, cui de proximo , susurratim decenter adrisit. quam 
Arcas nutu hilaro et quo eam)> solitus intueri propter di- 
uum reprehensiones circumspectus inhibuit. uerum Pro- 
nuba propter assidens ^nihil mirum' inquit ^si propere 

25 Venus cum deHciis famulitioque tam comi appulsa est 
lasciuire. nam et nuptialiter laeta est et blanda semper 
arridente Cyllenio'. et cum dicto Geometria praecipitur 
ad promissa properare sed ita, ut summa quaeque per- 
stringens fastidium non suscitet tarditate. tum illa 706 



1 alexandriam R \\ 2 XVIII . LXXV M p. Plinius l l. 
es ter 



ad XVIII add. al XV . III h \\ 6 ad /? |[ paphie h paple B 
paphile R \\ ora r || 9 magisque Lucianus MuUerus magis 
quod BR II laxa /?* | 12 montis B \\ 17 neque irrita B nec 
irta h neque irta D \\ 18 et agresti h 1] 20 cytereae BD || 
21 arrisit bD \\ 23 inibuit B \\ 27 dictu B^R \\ 28 prae- 
stringens Rb praestinges B corr. p \\ 29 ante tum add. k B \\ 



246 MARTIANI CAPELLAE 

^Omnis mea qiiae in infinitum propagatur assertio, 
numeris lineisque discernitur, quae nunc corporea tum 
incorporea comprobantur. nam unum est quod animi 
sola contemplatione conspicimus, aliud quod etiam oculis 
intuemur. uerum prior pars, quae numerorum regulis 5 
rationibusque concipitur, germanae meae Arithmeticae 
deputatur. alia est linearis atque apodictica huius pul- 
225 6=ueris erudita cognitio, quae quidem ab incorporeis pro- 
creata ac sensim in multiplices formas effigiata tenui ac 
uix intellectuali principio in caelum quoque subuehitur. lo 

707 quod quidem incorporeum inuisibileque primordium com- 
mune mihi cum Arithmetica repperitur. nam monas 
eiusdem insecabilis procreatio numerorum est, mihique 
signum uocatur, quod utpote inconprehensibile parte nulla 
discernitur, apud illam dyas lineam facit, mihi linea in i5 
longitudinem ducta latitudinis nihil prorsus adquirit. 
superficies item mihi tam longe lateque diffusa sine pro- 
funditate censetur, illi numerus, qui cunctis accedere spe- 
ciebus gregatim singulatimque potest, nisi rebus inci- 
dat incorporeus inuenitur. ergo incorporea utriusque 20 
principia. 

708 Verum primae apud me formandorum schematum 
partes duae: una quae dicitur planaris, quam emTTebov 
Graece soleo memorare, aha solida, quam cxepeov dici- 
mus. et prioris principium est crijueTov, quod punctum 25 
uel signum Latiariter appellatur; consequentis superficies, 
quae eTriq)aveia dicitur. punctum uero est, cuius pars 
nihil est, quae si duo fuerint, linea interiacente iunguntur. 
linea uero est, quam Ypajujurjv uocamus, sine latitudine 



1 finitum B^ \\ 6 conspicitur b 1| aritmeticae B^ \\ 7 apo- 
dictica b optica BR |j 9 sensib* r || in add. p || 10 subuei- 
tur B II 11 incorpoream B^ \\ 12 aritmetica B || 13 pro- 
gregatio B^ l| 17 itim B^R \\ 18 accedere B^R \\ 19 singil- 
latimque r }| 22 scematum BR |j 23 epipedon BR Graecos 
terminos in p deiiiceps emendatos esse singillatim non noiabo 
24 stereon BR stirion b 1| 25 simion BR H 26 latialiter R 
ad consequentis {corr. ex consequentes) add. b ai quens 
27 epiphania BR \\ 29 grammen R gramen B \\ 



LIBER VI 247 

longitudo. <linearum aliae directae sunt quas euOeiac 709 

dico, aliae in gyrum rellexae quas KUKXiKdc, non nullas 

etiam eXiKoeibeic , alias KajUTTuXac pro obliquitate discri- 

mino. quae tamen lineae punctis utrimquesecus inclu- 

5 duntur, sic uti ipsae quoque superficiem circumcingunt. 

superficies est, quae longitudinem et latitudinem tantuni 

habet, profunditate deseritur, ut est color in corpore. 

hanc e7Tiq)aveiav Graeci dixere, et ut dixi eius termini 

lineae sunt, siue plana sit siue sinuosa. 

710 
10 Planus autem fit angulus in planitie duabus lineis ^^ 229G 

in uicem tangentibus et non unam facientibus ad alteru- 

trum inclinationem. quando autem aeque intra se tenent 

angulum lineae et directae fuerint, directilineus dicitur 

angulus et Graece eu9uYpajujuoc. quando autem directa 

15 super directam iacentem> stans dextra laeuaque angulos 
aequales fecerit, directus uterque est angulus, et illa su- 
perstans perpendicularis dicitur, sed Graece KdGeToc. 
angulus maior directo obtusus dicitur, minor directo acu- 
tus. definitio est res, quae alicuius est terminus. forma est 

20 res, quae exaliquo uel aliquibusterminiscontinetur. circu- 
lus est figura planaris, quaeuna lineacontinetur. haeclinea 711 
7Tepiq)epeia appellatur, ad quamex una nota intra circulum 
posita omnes directaeductae lineaeaequalessunt. punctum 
autem est circuli media nota. diametros est directa linea 

25 quaedam per punctum supra dictum ducta, quae orbem 
aequalibus partibus diuidit. hemicyclium est figura, quae 
diametro et peripheria media, quam eadem diametros di- 
stinguit, continetur. lineae tres directae diuersa positione 
faciunt trigonum, quattuor tetragonum, mullae polygonum. 



1 €YTias B ertias /> jj 2 girum D \\ cyclicas B cididas 
Z) 11 3 elicoides BD \\ campelas BD cambelas b \\ discri- 
minis B^ \\ 5 sicut bD \\ 8 epiphaniam BD \\ 9 figuras mar- 
gini cod. B deinceps appictas omisi \\ EYfY (ti D) rPAMMOC 
BD 11 17 catetos BR \\ 18 directa /?'/? H 19 ex aliquo bR 
alico B II 20 alico corr. in aliquibus B ex add. b aliquibus R \\ 
21 ex ante una add. r \\ 2 perepiphania BR perypiphania b | 
26 emicyclium B emiciclium R \\ 27 perepiphania BR \l 
media] cf. ad p. 67, 9 H 29 poligonum BR || 



248 MARTIANI CAPELLAE 

et hae planae figurae dicuntur. quarum sunt genera tria, 
quorum unum directis lineis clauditur, quod Graeci euGij- 
Ypa)Li)uov uocant. aliud quod inflexis, quod Ka|U7TuX6- 
Ypa|U)Liov dicunt. tertium quod directis simul curuisque 
712 Hneis aptatur, quod )liikt6v dicunt. ei)GuYpa)ujuoc igitur i 
et TpiTuXeupoc et TeTpdiTXeupoc et TroXurrXeupoc dicitur. 
TpiTTXeupoc tres habet formas. nam trigonus est aut 
icoTrXeupoc, quod Latine aequilaterum dicitur, quod tri- 
bus paribus lineis lateribusque concurrit; aut icocKeXf]C 
;25^^quod ex tribus lineis duas aequales habet, quibus quasi lo 
cruribus insistit, denique aequicrurium uocitatur; aut 
CKaXT]v6c, quod omnes tres lineas inter se inaequales 
habet. eu6uYpa)Li)uoc item TCTpdTTXeupoc quinque species 
habet: primam quae quattuor aequalibus lineis et directis 
angulis sustentatur, quod schema tetragonon dicitur. se- is 
cunda species,quae directiangula est, non aequilatera, etdi- 
citur €Tepo^r|Kric. tertia aequilatera est non tamen directi- 
angula et dicitur p6)uPoc. item quae ex aduerso sibi latera 
aequalia et contrarios anguios inuicem sibi aequales habeat 
et neque omnia latera in uicem sibi aequaUa neque angu- 20 
los directos et dicitur pojupoeibrjC. [item quae nec latera 
sibi in uicem aequalia nec angulos elirectos sed acutos et 
oblusos et dicitur j5o|Upoeibr|c]. extra has formas quic- 
quid quadrilaterum est TpaTue^iov uocatur. parallelae 
sunt directae lineae, quae in eadem planitie <constitutae 25 



1 hae BR eae br \\ 2 €YTYrPAM/^ON BR \\ 3 KAMHI- 
<Y/2}rPAMMON BR || 4 curuis B^R \\ 5 Ml (Y7?) KTON BR \\ 
eutygrammus B eutygramnus R [| 6 tripleuros et tetrapleu- 
ros et polypleuros BR \\ 7 tripleuros BR \\ est add. p |t 
S isopleuros BR & isoaequus ide e add. b \\ 9 partibus R \\ 
TICOCK6A6C B ICOCKEAeC bR \\ 11 uocitatur B \\ 12 CKA- 
A(Ai?)eNON 2?/? II 13 haheant B^R \\ eniy gr a.mmos BR eu- 
tygramnos b f] tetrapleuros BR \\ 15 scema BR \\ 16 post 
species add.-~b \\ 17 6T6pOMHK€C BR \\ 18 PONBOC R il 
latere B^ \\ 19 qualia B^ |] 20 quae ante neque add. b || 
21 PONBOIANC B PONBOCTANC b PONBOIANC R \\ item 
quae — et dicitur PONBOHCTANC (djuqpiTrXeupoc p) om. BRD 
add. b in marg. nihili sunt neque leguntur Euclid. 1 33 \\ 25 plan- 
tia R planitia B planitie b jj 



LIBER VI 249 

atque productae in infinitum nulla parte in se incidunt. 
dictum de tetrapleuris, quorum similitudo poiypleura 
scliemata potest docere. in his autem pentagona hexagona 
et cetera euthygrammi generis continentur. 

o Sequitur secundum schematum genus, quod curuis 7ia 

lineis informatur, quod KajUTruXoTpoijUjuov appellatur, cuius 
species duae sunt. una quae integri circuli rationes tenet, 
nam integer est cum ad eius circumferentiam ab uno 
centrali lineae protentae undique aequales sibi sunt. alia 

10 quae obducti circuli diuersitates ostendit. tertium genus 714 
est planorum schematum, quod juiktov uocant. quod 
partim curuis lineis, partim directis includitur, ut est semi- 
circulus, cuius ut supra dixi gyrum curua linea facit et 
alia directa, quae linea sic ut dixi bidjuexpoc dicitur, La- 

1'. tine distermina,)> quae si in circulo pleno sit, per centrum 
eius ad utramque circumferentiam peruenit. 231 CF 

In his generibus planorum alia schemata dicuntur 715 
ergastica, alia apodictica. ergastica sunt, quae faciendae 
cuiuslibet formae praecepta continent. apodictica quae 

20 probandi quod asseuerant adferunt documenta. uerum 
Graecis nominibus sic appellantur. primus cucxaTiKOC, 
secundus T)ur|)uaTiK6c, tertius dvdYpaqjoc, quartus eYTpot- 
90C, quintus TrepiTpaq)Oc, sextus TrapeiupoXiKOC, septimus 
TTpoceupeTiKOC. TfuriuaTiKOC est qui docet quibus argu- 

25 mentis lineas praecidamus ad imperatum modum. cu- 
CTttTiKOC dicitur quo docetur, quibus argumentis propo- 



2 polipleura D |j 3 scemata BD \\ pentegona D \\ exa- 
gona BD \\ 4 eutyp^rammi B eutigrammi /) || 5 scematum 
BD II 6 KANnYAOrPAMMON D KANnVAOrPAMMON B 
7 post integer add. est BD \\ 10 post ostendit add. k B 
11 sceraatum BD \\ 12 partem his B^D \\ includit hD 
13 girum D \\ 14 diametros BD \\ 15 disterminato D dime- 
tiens coni. Botlgerus l. l. \\ 21 systaticus BR \\ 22 T|LiTi|LiaTi- 
Koc ei hic et postea Grotiiis itmematicus Bli \\ anagraphos b 
anagraphas BR \\ engraphos h engraphas BR \\ 23 perigra- 
phos b perigraphas BR \\ parembolicus BR [| proseureti- 
cus BR (proseuretibcus B^) \\ T|ur||aaTiK6c Grotius systaticus R 
systatias B || 25 cucTaTiKcSc Grotius itmematicus {corr. ex 
anagraphos) B itmematicos R || 26 anagraphos {ita etiam R) 
dicitur quo docetur om. B^ \\ dicitur om. R 11 




260 MARTIANI CAPELLAE 

sitae lineae adiungi et adscribi possint. dvdYpaqpoc di- 
citur quo docetur reiiquum schema quod imperatum est. 
eTTpaqpoc est qui monslrat quibus argumentis dato cir- 
culo uerbi gratia imperatum trigonum uel quid aliud in 
medio possimus conuenienter ascribere. TrepiYpacpoc 5 
tropus est qui docet quem ad modum datum circulum 
uerbi gratia quadrato concludamus schemate. TrapejuPo- 
XiKOC est qui docet quem ad modum uerbi gratia dato 
tetragono immittamus datum trigonum , ut trigoni spatia 
crescant, non schema mutetur. TrpoceupexiKOC tropus est lo 
qui docet quem ad modum uerbi gratia inter datas impa- 
res lineas inueniamus mediam, quae tantum cedat maiori 
lineae quantum praecedit minorem. hi sunt tropi gene- 

716 rales ergasticorum schematum. apodictici autem tropi 
ideo transeuntur, cum mihi cum Dialectica, quam audistis, i5 
communes sint. sed omnia schemata quinque partibus 
communibus intexunlur, quae a Graecis sic appeliantur : 
prima TrpoOecic, secunda biopicjuoc, tertia KaiacKeuri, 
quarta diTobeiHic , quinta cu)Li7T€pacjua. Latine autem sic 
possumus interpretari : prima schematis propositum , se- 20 

232G cunda determinatio quaestionis, tertia dispositio argumen- 
torum, quarta demonstratio comprobatioque sententiae, 
postrema confinis conclusio. hoc de generibus plano- 
rum dictum sit: ad theorematum membra redeamus. nam 
utique membra sunt linea et angulus. 25 

717 Angulorum natura triplex est. nam aut iustus est 



2 as«ribi 7? || 2 puo modo coucludendum est ante reli- 
quum (relicum B reliqum b add. D om. BR \\ scema BR {] 
3 engraphos BR [] 5 k post ascribere add, B || perigra- 
phos B perigraphus R \\ 6 sub tropus linea ducta in B \\ 
6 e/ 8 queamodum B \\ 1 scematae R [] parembolicus BR [] 
9 immitamus BR \\ trigoni Bottgerus tetragoni BR \\ 10 scema 
BR II proseureticus BR \\ 11 queammodum B [[ 12 lineas 
bis scripium a B^ || maiorae B^ \\ 13 generalis B^R \\ 14 sce- 
matum BR \\ 16 scemata BR \\ 17 communes R et corr. in 
commune B l nibus add. b \\ sintextuntur ^^ [] 18 protasis 
BR 1] diorismos BR diarismos b \\ catasceue BR \\ 19 apo- 
dixis R apoxidis B apodoxis b \\ syraperasma BR \\ 20 sce- 
matis BR \\ 23 confinis add. bd om. R \\ 2h utrique b \\ 



LIBER VI 251 

aut an-<gustus aut lalus. iustus est qui directus et sem- 
per ideni, angustus autem acutus est et semper mobilis, 
latus uero obtusus mobiiisque similiter. nam cum latior 

" fuerit directo siue multum siue exiguum, obtusus tamen 
5erit, et cum moueris in forma eadem permanebit, quae 
mobilitas in lineis constat, cum maiores minoresque for- 
manlur. buius autem collationis quattuor sunt species: 
prima dicitur icoiric, secunda ojuoXoyoc, tertia dvdXoYOC, 
quarta dXoYOC. icorric est cum duae lineae pares uni 

10 mediae duplo pariliue conferuntur, ojuoXoyoc cum collata 
consentiunt, dvdXoYOC cum linea ab alia duplo uicta 
aliam tantundem superat. dXoTOC uero est quae neque 
aequalitate uel media tertiaue parte neque duplo triploue 
alteri ullaue parte consentit. omnis autem linea aut pr|Tr| 718 

15 dicitur aut dXoTOC.> pnxri autem illa est quae prior pro- 
ponitur aut quae propositae lineae communi mensura 
confertur. prjTOV autem dicitur quicquid conuenit. pro- 
posita autem linea , quamuis coilata non sit, tamen quia 
adhuc non est dXoTOC alii collata, et habet quiddam quod 

20 e se sola perficiat rationabiiiter, appellatur pnTr|. dXoTOC 
autem iam collata linea efficitur, si dissonare per omnia 
repperitur. lineas autem quae sibi consentiunt cujUjLie- 719 
Tpouc dicimus, quae non consentiunt dcu|U)ueTpouc. et 
non mensura sola sed et potentia cu|U|ueTpouc facit et di- 

35 cuntur buvdjuei cujujueTpoi. in mensura autem pares cuju- 
jueTpoi appellantur. ergo cum tam mensura quam po- 
tentia conferantur, omnes quae uel potentia uel mensura 



2 et om. Z) II 8 eA9 isotes BD isotetes 6 || 9 icOTric est 
cum collata consentiunt 6jli6Xotoc (omolog-os BD) cura duae 
lineae pares uni raediae duplo pariliue conferuntur BD: 
uerha duce Euclide transposuit Bottgerus [1 8 e^ 11 analogos 
BD \\ 9 et 12 alogos BD \\ 10 collata B cola D \\ deplo pa- 
rili B^ [1 14 ante oranis add. k ^ 1| autera om. D \\ rete 
BD II 15 alogos BD \\ 14 et 20 rete BR \\ 17 reton BR \\ 
18 collocata B H 19 et 20 alogos BD \\ 19 aliae b \\ 20 e se r 
esse BR \\ 22 el 24 CTMMeTPA (A R) C BR \\ 23 ametras 
BR II 25 dinami CYMM6TP0I BR l trae add. b \\ cu|ujaeTpoi 
Bottgerus mete CYMMeTPOI (AC b) BR || 26 quam poten- 
tia — uel raensura om. B^ \\ 



I 



252 MARTIANI CAPELLAE 

720 discrepant dcu|Li)LieTpoi sunt. ex his alogae tredecim fiunt. 
quarum prima dicitur )uecri dXoYOC, secunda ex buo 
6vo)adTUUv dXoTOC: huius species sunt sex. quarum prima 
J255 G' dicitur TTpuuTri dXoYOC, secunda similiter beuTcpa, item 
TpiTri et ceterae deinceps. item tertium genus dicitur eK e 
buo juecujv TTpuJTri dXoTOC et simiHter ut supra. quartum 
eK buo juecojv beuTe'pa dXoyoc. quintum genus dicitur 
fueiZiuJv dXoToc. sextum priTov Kai )uecov buva)uevr| 
dXoTOC. septimum buo )ueca buva)Lievr| dXoTOC. octa- 
uum dTrOTOjufi dXoTOC. huius species sunt sex : prima ig 
secunda tertia et deinceps dicuntur ut supra. nona \xicr\Q 
anoTO\iY\ TTpiuTrj dXoTOC. decima dTTOTO|ufi beuTepa 
dXoTOC. undecima eXdTTUJV dXoTOC. duodecima )U€Td 
priTOu )uecov t6 oXov TTOiouca dXoTOC. tertia decima 
)ueTd juecou )uecov t6 oXov Troiouca dXoTOC. hae omnes n 
mixtae ceteris lineis dum aut trahunt suas aut ahenas 



1 a {om. R) CYMMGTPAI BR \\ sequentia ex Eudide X 112 
(uol. II p. 137 Aug.), ex quo desumpta sunt, emendauit Bottge- 
rus 1] 2 M6C€*A0r*0C (alogos h) B mesolotos R \\ decim 
(*ci7. tredecim) — secunda om. R^ [| eK BR \\ buo 6vo|Lid- 
TUDV Bottgerus AYONON (0 add. B) MATON R et punctis sup- 
positis B M6CH DYNAMIN add. 6 [j 3 AAOfOC BR \\ 4 prote 
alogos BR II deutera BR alogos add. h \\ h tritae B trite R \\ 
ec (et B^) dio (dyo R) meson prote alogos BR \\ 7 ec (et B^) 
dy (o add.B) meson deut- (e add.B) ra alogus (alogos h) BR \\ 
8 mizon (micton h) alogos BR |j sextem R, deinde reton 
KAIMCOI AYNAM6NH AAOPOC (AAOIOC /?) BR (ec dimese 
dinamin alogos add. h) corr. Bottgerus || 9 A (A7?) Y0M6CA 
AYNAMCNH BR (mese dinamin alogos al omesa dinamene 
alogos add. h) corr. Koppius \\ AAOfOC R MOPOC B || octa- 
ua BR corr. p \\ 10 dTroTO.uri p attoto R ATTOTO B || MNA- 
AOrOC B apotome alogos add. h MHAAOIOC R || 11 ^iecric 
Bottgerus m.(iW BR 12 ATTA!(07?)T0 MH nPOTH AAO- 
rOC^i? II AnOTOMH BR AnATOMH h 1| CTePA B A6Y- 
TCPA hR II 13 et 14 AAOfOC BR \\ 13 ^XdTTUJv Bottgerus 
CAACCON B {supra AA add. me h) ACCON R \\ MCTAPH- 
TOY MCCON TOAON ^N 07n. B^) nOIOYCA (nOYOICA B 
nOYIC h) AAOTOC BR \\ 15 M6TA M6C0Y (M6C0N h) 
M6C0N (CO del.h) OAON HOYOICA (HOYOC h nOIOYCA 
R) AAOrOC (AOrOC R) BR (t6 add. Bottgerus \\ haec B^ \\ 
16 certus B^R 11 



LIBER VI 253 

uires accipiunt, diuersis rationibus certos spatiorum mo- 
dos, quos Graeci x^upia appellant, demonstrant. 

Ilaec de planis dixisse sufficiat. nunc de solidis, quae 721 
cxeped dicimus, uideamus. ciepeov schema, quod iongi- 

5 tudine latitudine altitudine constat, cuius extremum su- 
perficies est, ut in planis linea. subsistit autem solidura 
schema planorum schematum superficie. nam subiacenti 
trigono pyramis imponitur, circulo conus aut cyUndros, 
quadro cubus, et cetera similiter. sphaera sane intrinse- 722 

10 cus capax omnium circulis subsistit, in quos resoluitur. 
soliditas uero efficit schemata generaUa, <quae dicuntur 
a Graecis pyrames. item prisma , id est sectio, quae in- 
star schematis est. item cubus. item conus. item cylin- 
drus. item sphaera. his adduntur nobiUa schemata ex 

15 his composita OKidebpoc item biubeKdebpoc item eiKO- 
cdebpoc. quae cuncta ut ordine suo monstremus in pul- 
uere, haec primitus concedenda fas sit. ab omni signo ad 
omne signum directam hneam ducere et terminatam dire- 234 G 
ctam per continuum in directam emittere, et omni centro 

20 et interstitio circulum scribere, et omnes directos angulos 
in uicem aequales sibi esse, et omnem directam Uneam 
terminatam quantum uidetur producere, et si in duas di- 
rectas lineas directa Unea incidet intus et eadem parte 
duos angulos duobus rectis minores faciat, ex iUa parte 

25 qua sunt minores duobus rectis directas hneas conuenire.^ 
communes animi conceptiones sunt tres : quae eidem ae- 723 
qualia sunt, etinuicem sibi aequalia sunt; et si aequalibus 
aequalia addas, tota aequalia esse; et si aequaUbus aequa- 
lia adimas, aequalia sunt reliqua.' haec cum permissa 724 



2 x^pici Bottgerus coras BR || 4 sterea B steria R sti- 
ria h \\ stereon BR stirion b \\ 4, et 7 scema BR \\ 6 solum 
R 11 7 sceraatum BR \\ 8 cilindros BR cilindrus b \\ 9 cibos 
B cubos b cybos R \\ similia b \\ 11 et 14 scemata BR \\ 
11 quod D 11 12 pyramis B \\ 12 scematis BD \\ cibus BD 
cubus b II cilindrus D \\ 15 octaedros BD \\ duodece- (ae B) 
dros BD II icosaedros BD \\ 17 primitus B \\ concidenda 
B^ II 23 incidens B {ad fuerit add. s. fuerit b) \\ ad eadem 
add. s. in b \\ ad parte add. s. sua b [| 25 ad conuenire 
add. s. fas sit b \\ 26 communis B^R^ \\ 




254 MARTIANI CAPELLAE 

conspiceret, lineam in abaco rectam ducens sic ait ^quem 
ad modum potest super datam directam terminatam line- 
am trigonum aequilaterum constitui?' quo dicto cum plu- 
res philosophi, qui undiquesecus constipato agmine con- 
sistebant, primum Euclidis theorema formare eam uelle 
cognoscerent, confestim adclamare Euchdi plaudereque 
coeperunt. cuius laudibus etiam ipsa Geometria pluri- 
mum gratulata, se per sectantis gloriam sublimari proue- 
hique cognoscens ab eodem, Ubros eius, quos casu appor- 
tari conspexerat, festina corripuit, atque in ceterae astru- 
ctionis doctrinaeque documentum loui ac senatui caelitum 
offerens inlimauit. quo facto et doctissima cunctarum et 
benignissima comprobatur. 



< LIBER VII 
DE ARITHMETICA 



725 

235 G Postquam conticuit prudens permensio terrae, 
Innuba sollertes curam quae instig^at in artes, 
sic abacum perstare iubet, sic tegmine glauco 
pandere puUiereum formarum ductibus aequor. 
aUera tunc etiam gerularum accire iubetur 20 

germanam doctae mundum quae admensa sororis. 



2 supra 6 || 5 eoclidis B^R \\ 6 ocUdi BR eoclidi h 
8 gloria b [I proueique B \\ 9 apportare BR corr. p 
10 inter br \\ asstructionis B \\ 11 ioui b obi B iobi R 
subscripium MARTIANI MINNEI (MINNEI B) FELICIS CA 
PELLAE AFRICANI CARTHAGINIENSIS DE GEOMETRIA 
(GEOMETRICA B) LIBER VI EXPLICIT in BR \\ 14 inscri- 
ptian INCIPIT DE ARITHMETICA (ARITMETICA ^«) LI- 
BER VII (SEPTIMVS/)) in BD FELICITER add. B \\ 18 clau- 
co B^ 11 



LIBER VII 255 

nec mora digreditur. tunc rursus dia Voluptas 
ipsius aelheria Cylleni immurinurat aure 
'cum doctas superis^ admirandasque puellas 
adprobat Armipotens, tu optati lentus amoris 
gaudia ionga traliis captumque eludis lionorem? 
seria marcentem stupidant commenta maritum. 
talia conplacita spectat lustidia uirgo: 
nec te cura tori nec te puer ambit herilis 
nec mea nieila rapis? quaenam haechymeneia lex est? 
in Veneris agro Pallas sibi uindicat usum: 
quam melius thalamo dulcis petulantia feruet. 
casta maritalem reprimit Tritonia mentem, 
et nuptae non aequa uenit: poscenda Dione est 
conueniensque tibi potius celebrare Priapum.' 

Iiis Atlantiades auditis licet risum inhibere uix posset, ne 726 
iiifucetus tamen et impar lepiduMs haberetur, hilaro su- 
surramine sic respondit 

^licet urgeas Voluptas 

thalamos inire suadens, 

tamen exeret peritas 

breuis ambitus puellas: 

demumque nec iugalis 

cessator intricatus 2360 

tardabo fulcra lecti 

et siquid illa nostrae 

Veneris feret Voluplas 

nec uobis abnegabo: 

furtis modo adlubescat, 

et clam roseta paruae 



5 eluclis h laudis BR \\ 7 fastidia nescio qids post Vulca^ 
mujn sed ante Grotium fastigia BR \\ 8 heiilis h || 9 haec om. 
B^ NEC R II hymeneia lex in rasura B HYxMELEA R ii ime- 
nela /?"» || 10 uendicAt h || 11 feruit BH^ '|| 13 dionae 
iff'/i* II 14 piapum B^ || 15 atlantiades B athlantiades h 
alantiades R adlantlades r || 16 infracetus r || lepedulia 
B^ II habetur R || 18 urges BR urgueas h || 19 talamoa 
R^B II 22 demum h U 21 fulchra h \\ 25 si om, B^ l| 26 fer- 
uet /?« II 28 furiis h \\ 



I 



256 MARTIANI CAPELLAE 

liliaque det papiilae. 

iie nunc sensu iugalis 

ferat pudore morsum 

el uulsa fellis atro 

laceros trahat capillos.' 5 

;727 quo dicto <(renidens et plus solito laetior Voluptas ad Ve- 
nerem regressa cuncta eius auribus intimauit. quae deli- 
ciosa mollitie et interrumpente genas ridiore paene pro- 
didit susurrata tuncque marcidulis decenter paeta lumini- 
bus Maiugenam conspicata quodam aspectu promittentis 10 
inlexit, quam Saturnia de propinquo uelut deprehendentis 

728 castigabat obtutibus. quae dum geruntur Paedia, quae 
egressa dudum, cum alia femina miri decoris ingreditur, 
€ui quaedam maiestas nobilissimae uetustatis et ipsius 
Tonaniis natalibus ortuque praecelsior uultus ipsius lu- 15 
mine renidebat. quae etiam miraculis quibusdam capitis 
reuerenda uidebatur. nam primo a fronte uno sed uix in- 
tellegibili radio candicabat, ex quo item alter erumpens 
quadam^ ex primo linea defluebat. dehinc tertius et quar- 
tus tumque etiam nonus decuriatusque primus lionorum 20 
reuerendumque uerticem duplis triplisque uarietatibus 
circulabant. sed innumerabili radios multitudine pro- 
rumpentes in unum denuo tenuatos miris quibusdam de- 

729 fectibus contrahebat. huius autem multiplicem plurifor- 
memque uestem quoddam uelamen, quo totius naturae 25 
opera tegebantur, abdiderat. digiti uero uirginis recur- 
santes et quadam incomprehensae mobilitatis scaturrigine 
uermiculati. quae mox ingressa septingentos decem et 

257^septem numeros conplicatis in eos digitis louem saluta- 
bunda subrexit. tum Philosophia ut Tritonidern propter 30 



2 NEC Rne B nunc add. br \\ sensu scripsi sensus BR \\ 
3 ferat pudore morsum scripsi ferajis cura morsum BR () 
7 delitiosa BD \\ 9 peta i5Z) poeta h [[ 10 conspicatur 
B^D II 11 deprehendentis D de prudentis B aJ dephen- 
dentis add. b [] pedia B poedia D \\ 16 ei iam b {] 20 de- 
coriatusque b \\ 21 duplicis B^ \\ 24 contraebat B^ [J plu- 
rimiformemque B [[ 27 nouilitatis B^ \\ 28 septingentis h 11 
29 numeris h \\ eius r \\ 30 surrexit B^ [[ tritonidam corr.p || 



LIBER VII 257 

astabat, quid numero tali Arithmelica inlulisset exquirit. 
cui Pallas 'proprio' inquit 4oucm nomine salutauit'. ac 
lunc ilii radius, qui primus emerserat, coniiniatae lucis 
nitore porreclo ipsius louis uerticem luminauit. quibus 

5 iniraculis radiorum innumera repente multitudine pro- 
rumpente non nulli teliustres siluicolaeque diui Herculeni 
conspicati opinanles eam hydreo germine pullulare. ac 
timc oborto terrigenis mussantibus murmure puer ille pi- 
( eus iussus admonere silenlium. uerum feminam Pytlia- 

10 goras ut inter sapientes stabat usque abacum consecutus 
idemque iam artem promere cupienti quandam lactei lu- 
jiiinis facem officioso consislens munere praeferebat. 
him illa antequam iuboretur quid adportet expromere, sic 
cxorsa 

iy 'Non ignota caelo nec rebus mundanis ignorata quas 7^0 

genui adueni, superi, uestrum quidem nii dedignata con- 
cilium, quamuis singulos uos uniuersosque recenseam ex 
meis ramalibus germinare. tuque potissimum, quem prin- 
cipalis ante cunctos procreauit emissio, tuae singularis 

20 j)rimigeniaeque naturae fontem luppiter recognosce. nec 
despicabiiem uetrum omnium matrem Mercuriale quod 
liabeo me faxit officium, cum prosapiam arcanae sortis 
originisque primordialem uobis studeam comprobare. 
quae cum in terris exerceor, astrorum populus recogno- 

25 scat honorandam suae multitudinis genetricem. 

<Prae cunctis igitur adfata sacra monas esto, quam 73t 
ante cuncta uibrantem sociati postmodum numeri prin- 
cipia docuerunt. quae si species est accidens cuiiibet ex- 
tantium primo, priusque est quod numerat quam illud nu- 



I 1 aritmetica BR \\ inquirit /?• [1 2 inquid B^ [1 3 ille b \\ 
^ui om. B^R II 6 tellustres Vulc. telluristres B tellurestres 
bR 11 7 ydreo BR \\ pollulare B^R \\ 8 murmorent B^ \\ 
9 pytagoras BR \\ 10 stabat b estabat B exstabat r H con- 
secatus BR ♦♦ consecutus b || 12 'pacem B^R \\ ad munere 
add. al lumine b \\ 14 est post exorsa add. b \\ 16 su- 
peri scripsi super BR \\ 20 primigeneque b [j 21 descapi- 
cabilem R [] mercoriale Z?'7J* [) 22 prosapientiam R |[ 
23 primordialim B^R^ [| 25 genitricem br [J 

MARTIANUS CAPELLA 17 




258 MARTIANI CAPELLAE 

merandum, rite eam ante ipsum, quem principem dixere, 
ueneramur. nec dissimulabo ex eo quod monas retractan- 
libus unum, solum ipsam esse ab eaque cetera procreari 
J25Sff omniumque numerorum solam seminarium esse solamque 
mensuram et incrementorum causam stalumque detrimen- t 
lorum. quae tamen ubique pars est ubique totum, dum 
per cuncla perpetua : neque enim quae est ante extanlia 
et quae post absumpta non absconditur, potest non esse 
perpetua. hanc igitur patrem omnium louem rite esse 
nominatum, quod quidem idealis illius intellectualisque ic 
speciei uis causatiua testatur. ad cuius exemplum unum 
deum unum mundum)> unumque solem singularemque 
lunam, elementa etiam, Illlquae extant, singula memorari. 
licet Aristoteles, unus e sectatoribus meis, ex eo quod 
unum solum ipsa sit et se quaeri semper uelit, cupidinem u 
adserat nominatam quod se cupiat, si quidem ultra nibil 
liabeat et expers lotius elationis aut copulae in se proprios 
detorquet ardores. hanc quoque aUi concordiam hanc 
pietatem amicitiamque dixere, quod ita nectatur ut non 
secetur in partes : tamen rectius luppiter nuncupatur 20 
quod sit idem caput ac pater deorum. 
732 Denique cum unum facta in quodcumque defluxerit, 

licet eius iinea inseoabiiis ac sine latitudinis significatione 
fundatur, dyadem tamen facit. quae dyas quod sit prima 
procreatio a non nullis genesis dicta. quod autem inter 25 
eam ac monadem prima coniunctio est consortiumque 
consimile, luno perhibetur uel coniunx uel germana prae- 
cedentis. est autem medietatis capax. nam bona malaque 
participat. eadem discordia ex qua aduersa oriantur, 
utpote quae prima poterit ab adhaerente separari. in bonis 3o 



3 ab eaque I) ab ea adque {corr. in atque) ^ [] 8 abs- 
conditur D abscenditur B scinditur h \\ 10 supra illius add. 
omnibus b \\ 13 IIII quae extant scripsi in quo extant BR j( 
memoraui b \\ 14 aristotiles B^R Ij 16 ad ultra add. se b \\ 
17 propriura B^R \\ 20 iupiter R 1] 21 fit B^ \\ 24 diadem 
BR II dyadas B^ \\ 25 a ow. R \\ -^ post dicta add. b 
29 ex qua Vulc. et quae BR \\ oriuntur b riantur B 
M utpute R 11 aderente B^ \\ 



LIBER VII 259 

uero eadem iustitia, quod duobus aequis gaudeat pariler 
ponderatis. eadenique societas, quod uinculum quo media 
conectantur liabeatur utrimque commune. ab bac nume- 
rus auspicatur et est opinabilis corporatio motusque 
5 primi probamentum. elementorum etiam mater: nam de 
dyade quartus elemenlorum [etiam maler] numerus pro- 
creatur, primaque forma paritatis est. 239 G 

TRIAS uero princeps inparium numerus perfectusque 733 
censendus. nam prior initium medium fmemque sorlitur 

10 et centrum medietatis ad initium finemque interstitiorum 
aequabtate conponit. denique Fata Gratiarumque ger- 
manitas et quaedam uirgo, quam dicunt ^caeloque erebo- 
que potentem' liuic numero colligatur. ex eo etiam per- 
fectus quod perfectos gignit senarium nouenariumque. 

15 cuius auspicio preces tertio ac bbamina repetuntur. tres 
sympbonias conlinet harmonia id est diapason bemiolion 
diatessaron. in tria se spalia temporis cursus alternat 
ideoque tribus diuinatio memoratur. idem mundana per- 
fectio est. nam monadem fabricatori deo, dyadem male- 

20 riaeprocreanti, tricidem idealibusformisconsequenterapta- 
mus. animam uero rationis et iracundiae cupiditatis-<(que 
dislribuere trigario. 

Quid TETRADEM dicam? in qua soliditatis certa per- 734 
fectio. nam ex longitudine ac profunditate conponitur 

25 decasque plena liis qualtuor numeris gradatim plicatis in- 
tegratur, id est uno duobus tribus quattuor. item beca- 
tontas a decade quaternario cumulatur id est decem ui- 
ginti triginta quadraginta, qui sunt centum. et item a 
ceutum quattuor numeri reddunt mille id est centum du- 

30 centi trecenti quadringenti. sic decem milia ceteraque ex- 



* 1 anle quod add. --.- h || 2 medio B^R || 5 eliraentorum 
B^ aliorum supra add. i || 6 diade R [| etiam mater om. p [] 
nara ante numerus add. B^ j] 12 Verg. Aen. VI 247 \\ 16 sin- 
fonias B symphonias b sinphonias R \\ armonia BR \\ emio- 
lion hR emolion B \\ 17 tria se B trias R \\ alternae R \\ 
19 materiei h \\ 20 procreandi /; [j 22 trigario Grotins trica- 
rio BR. \\ 25 plicatis Monac. 1 plicitis BD \\ 26 unum b \\ 
tres BD corr, p \\ aecatontas B ekatontas D \\ 

17* 



260 MARTIANI CAPELLAE 

crementa complentur. quid quod quattuor anni tempora 
frontesque caeli elementorumque principia esse non du- 
bium est? hominum etiam quattuor aetates quattuor uitia 
quattuorque uirtules. hic numerus quadratus ipsi Cyl- 
lenio deputatur, quod quadratus deus solus habeatur.)> 5 

735 Sequitur pentas. qui numerus mundo est adtribu- 
tus. nam si ex quattuor elementis ipse sub aha forma 

240 G quintus, pentade est rationabiUter insignitus. qui quidem 
permixtione naturali copulatur. nam constat ex utrius- 
que sexus numero. trias quippe uirilis est, dyas femineus lo 
aestimatur. apocatastaticus etiam dicitur et siue cum aliis 
inparibus siue cum suo genere sociatus se semper osten- 
dit. nam quinque per quinque habes uiginti quinque, et 
quinquies terni quindecim, et quinquies septeni tricies 
quinquies, et quinquies noueni quadragies quinquies. item i5 
zonae terrae quinque. in homine sensus quinque, toti- 
demque habitatores mundi generibus ut homines quadru- 
pedesque reptantes natantes uolantes. hunc numerum 
quis neget esse diametrum? nam decadis perfectio circu- 
lusque huius hemisphaerio dissecatur. 20 

736 SENARIVM uero perfectum analogicumque esse quis 
dubitet cum suis partibus impleatur? nam et sextam sui 
intra se continet quod est unus, et tertiam quod duo, et 
medietatem quod tres. item naturalia officia sine quibus 
esse nihil potest sunt sex: magnitudo color figura inter- 25 
uallum status motus. item motus totidem differentiae 
sunt. nam mouemur prorsum retrorsumue, dextra laeua- 
que, sursum deorsumque. nam ille aeternus quidam mo- 
tus est circuh. hic autem numerus Veneri est adtribu- 
tus, quod ex utriusque sexus commixtione conficitur id 3o 



3 aetas B^ \\ 5 deputatur om. B \\ & modo B^R \\ 7 eli- 
mentis B \\ ^ utroque B^R \\ 11 apocatasticus supra addito 
singj b jl 12 s\JLO p sio RB (in quo tamen oinras.) \\ 14 tri- 
cies scripsi (trigies. p) tries BR \\ 15 quinques B quin- 
quis b (1 quinque noueni BR \\ quadrages quinques BR qua- 
dragis quinquis br \\ 17 habitores B \\ 20 eius b Ij emi- 
sferio R emis*ri*o B phe add. b \\ di.ssecatur b edissica- 
tur B dissicatur R \\ 22 sextum B^R \\ 23 tertia R 11 



LIBER VII 261 

est ex triade qui mas quod inpar est numerus habetur, et 
dyade quae femina paritate: nam bis terni sex facit. so- 
lida etiam figura quadrati sex superficies habet. totius 
harmoniae toni sunt sex id est quinque toni et duo hemi- 
5 tonia. idem per primum motum hoc est dyadem coUatus 737 
duodecim facit, inter quos duos numeros duo medii inue- 
niuntur id est octo et nouem. quorum unus ex meo no- 
mine regulaque censetur: nam arithmeticus memoratur 
id est nouenarius: eodem enim numero superatur a duo- 

10 decim quot numeris superat senarium id est tribus. alius 
aulem numerus, id est octo, musica ratione confeviur. 24 IG 
ea enim parte superatur a duodecim qua ipse superat 
sextum, idesttertia: nam sexti tertia duo sunt, duodecimi 
<(tertia quattuor. quod geometrica ratione conponitur. 

1') ea enim possunt per coUationem media, id est octo per 
nouem, quae extrema, id estsex per duodecim: nam utra- 
que faciunt septuaginta duo. item et in maioribus nume- 
ris media extremorum rationibus conponuntur sub prae- 
dicta senaria ratione. nam sexies LXXII [dipondius] 

20 facit quadringentos XXXII [dipondius] : similiter octies 
LXXIl [dipondius] quingentos septuaginta sex. item no- 
uies LXXII faciunt sescentos quadraginta octo. similiter 
duodecies faciunt octingentos LXIIII. quae media intcr 
se multiplicata reddunt numeros extremorum inter se 

25 conuenientium. hic primus numerus [id est senarius] 



2 diade BR [| fernina B femine R ferainina b \\ ternis 
B*r \\ sex facit scripsi sex his faeit R sexis facit B \\ 
3 quadratis B^R \\ ex BR sex br \\ 4 armoniae BR \\ emi- 
tonia BR \\ 6 numerus R \\ medi B^ \\ 7 eo B^R \\ 8 arit- 
meticus B^R \\ 10 quod BR quo b \\ numeris BR numero b |J 
15 id om. B^ \\ 17 facitj ^ [j et 07?i. D \\ 19 LXXII scripsi 
et hic et postea Koppio obsecutus septuagies b septuages B se- 
ptuagesies D [| 19 et 20 et 21 dipondius deleuit Koppius \\ 
20 quadringenta (a in ras.) B [] XXXII scripsi tres D tries 
dB [| octogies B^D [] 21 LXXII scripsi seqtuagies (septua- 
gesies D) dipondius BD [] quingentos D quingenti B quin- 
genta b [[ 22 duo D [] sexcentos b \\ XLVIII B [j 23 post 
duodecies add. septages dipondiu D sed LXXIl in B omissum 
facile auditur \\ 25 id est senarius del. Grotius \\ 



262 MARTIANI CAPELLAE 

harmonias ostenditur genuisse, quippe sex ad duodecim 
est>symphonia diapason, sex ad nouem hemiolios, sex ad 
octo epitritos id est symphonia diatessaron. unde Venus 
Harmoniae mater perhibetur. ilem hic senarius quadrato 
et soHdo quaternario sociatus horas diei noctisque dime- 5 
titur: nam quater seni uiginti quattuor facit. 

738 Quifl autem te, heptas, uenerandam commemorem? 

quae quod naturae opera sine feturarum contagione con- 
formas, inter deos Tritoniae uirginis uocabulum posse- 
disti. namque omnes numeri intra decadem positi aut lo 
gignunt alios aHisque gignuntur aut procreantur: hexas 
octas generantur tantum modo, tetras autem et creat et 
creatur, at heptas [autem] quod nihil gignit eo par uir- 
gini perhibetur, sed quod nullo nascitur, hinc Minerua 
est, et quod ex numeris tam mascuiinis quam femininis i5 
constet, Pallas uirago est appellata. nam ex tribus et 
quattuor septem fiunt, qui numerus formam lunae com- 
plectitur: nam primo est corniculata quam jur|Voeibfi 
242 6^ Graeci uocant, deinde medilunia quam bidtTOjaov, dehinc 
dimidiato maior quae dicitur dju^iKupTOc, mox plena quae 20 
dicitur TrXripoceXrivoc. item tres formas praedictas defi- 
ciens repetit. hic numerus lunae cursum significat: nam 
unum duo tria quattuor quinque sex septem uiginti octo 
faciunt. item septem sunt circuli et tot planetae tot dies 



2 el S synfonia B symfonia 6 |1 2 emiolios B \\ 3 sin- 
phonia /2 || 4 armoniae ^/i || raater j9 maior BR \\ 6 uigiuti 
quattuor Koppius uies quartus B uiges quartis b uies quat- 
tus B. uies quartis r || 7 qui B^R \\ 8 natura B^R \\ opera 
D opere BR \\ conformans h \\ 10 nam quod B^R \\ in- 
ter b II 11 aut ante gignuntur add. B^ [] exas BR l[ 13 ad 
B^R II eptas BR \\ autem om. p [] nil /i || eo per in ras. 
B 11 uirgo b \\ 14 a anie nuUo add. p \\ nullo om. R^ I| 
hinc Koppius hic BR \\ 17 forma R \\ 18 raenoidem BR mo- 
noidem b \\ 19^diatomon b dicotoraon BR diatoraenoiden 
r II 20 maior in ras. in B \\ amficirtos B amfycirtos R [| 
21 pleroselinos B plerosolenos R plerosilenos b \\ 22 lumi- 
nae corr. in lumen BR lunae add. b \\ cursus ante significat 
vm. BR add. D || 24 fiunt R^ 11 planae R planate r; deinde 
et add. R II 



LIBER VII 263 

totque transfusiones elementorum: nam ex informi ma- 
terie primiis ignis, ex igne aer, ex aere aqua, ex aqua 
terra: item fit adscensio et ex terra aqua est, ex aqua 
aer, ex aere ignis, ex igne in maleriem inconpreliensam 

5 iam non poterit peruenire. quid quod omnium natura 739 
noime huic probatur numero deseruire? in principio se- 
ptimani partus hominem absolutum perfectumque dimit- 
tunt. dehinc ideo homo septem meatus habet in capite 
sensibus praeparatos , duos oculos auresque et nares toti- 

10 dem et os unum. dehinc paruulis mense septimo dentes 
emergunt ac septimo anno mutantur. item secunda 
hebdomas pubertatem mouet gignendique possibilitatem, 
lertia llorem genarum, quarta incrementa staturae finiun- 
tur, quinta iuuenalis aetatis plena perfectio est. septem 

i^' etiam natura abstrusit membra uitalia: linguam cor pul- 
nioncm lienem iecur et duo renes. item septem corporis 
partes <^hominem perficiunt: caput tenus imum colium, 
pectus, uenter, duas manus pedesque. totidem stellae in 
uertice axis caelestis. 

20 At oCTONARivs numerus primus cubus est et per- 740 

fectus, Vulcano dicatus. nam ex primo motu id est 
dyade, quae luno est, constat. nam dyas per dyadem 
facit tetradem, at bis facit octadem. perfectus item quod 
a senario tegitur : omnis enim cubus sex superficies habet. 

25 item ex inparibus consecutis impletur. nam primus in- 
parium trias, secundus pentas: ambo octadem faciunt. 



1 transfusionis B^Ii \\ 2 igni B^IV \\ 4 igni B^R^ \\ 
5 quid quod b quid R quod ^ff [] 6 incip.io BR principio b 
corr. p II 10 paruolis R^ \\ 11 secundae B^R \\ 12 ebdoma B 
ebdomadas R ebdomadis r corr. Vulc. \\ ubertatem BUl \\ 13 
incrementae R \\ 15 natura* B \\ abstrusit b abstrusa B ab- 
strusi R II 16 splenem in ras. B lienem R et b in mg. \\ iecor 
B^R II 17 tenuis D [j inum B^ \\ 18 ter in uenter in ras. in 
B [] totidemque pedes totidemque tellae p \\ 19 posi caele- 
stis add. septem stellae sunt h || . 20 ad B^ [| cybus B \\ 
21 primotu B^ || 22 diade D \\ dias D \\ diadera BD \\ 23 aut 
B^ II ad bis add. ducta p s tetras d \\ 24 cibus B^ \\ 




264 MARTIANI CAPELLAE - 

idem cubum, qui a)> triade uenit id est uiginti septem se- 
quentes inpares reddunt id est heptas enneas et undeci- 
243Gn\us, qui omnes faciunt XXVIl. item tertius cubus, qui 
a tetrade uenit id est LXIIII: nam quater quaterni: sede- 
cim, hoc quater LXIIII fit, et hic ex inparibus quattuor, 5 
qui superiores secuntur, id est XIII XV XVII XVIIII: 
fiunt simul LXIIII et sic omnes cubi per inparium incre- 
menta inueniuntur sui dumtaxat numeri. sane hic octo- 
narius cubus ita omnium cuborum primus est ut monas 
omnium numerorum. cubus aulem omnis etiam matri lo 
deum tribuitur: nam ideo Cybebe nominatur. 

741 ENNEAS quoque perfecta est et perfectior dicitur, 
quoniam ex triade perfecta forma eius multipHcata per- 
ficitur. deinde quod primi uersus finem tenet, et ideo 
Mars appellata, a quo finis omnium rerum. quadratus i5 
quoque finis est eorum, quae per collationem augentur. 
nam et harmoniae ultima pars est, ad enneadem enim ab 
octade collatio percussionis sonus efficitur. non minus 
nouem Musas dixere. in mundo etiam nouem sunt zonae 
id est sphaerae et deorum septem et terrae duae. 20 

742 DECAS uero ultra omnes habenda. quae omnes nu- 
meros diuersae uirtutis ac perfectionis inlra se habet. 
quae licet primi uersus finis sit, secundae monadis implet 
auxilium. haec primi uersus numerorum regulas analo- 
gias genera species differentias perfectiones et inperfecta 25 
concludit daturque lano, quamuis eam plurimi apocata- 
slasin memorarint. 



1 cybum D cibum B^ \\ id estt R item r || 2 eptas 
Bli I) undecim b \\ 3 XXVI R \\ cybus BR \\ qui a Rb qua 
B [\ 4l faciunt post quaterni add. b (quaternis decies R qua- 
terni sedecies B \\ 5 quatuor BR Jj 6 tredecim quindecim 
R 11 7 cybi R cibi B \\ 9 cybus BR || cyborum BR \\ 10 cu 
bus b cybus R quibus B \\ 11 tribuetur B^R \\ cybele r 
nenominatur B^ || 13 ter forma b performa B forma R 
14 primus R primis r \\ 15 Mors Grotius \\ 17 ennadem 
B^R^ \\ 19 addixere B^ \\ in mundo BR imrao b \\ 20 spe- 
rae BR \\ duae addidi \\ 24 finis sit — prirai uersus om. B^ \\ 
secundi /?* || 25 diferentias B \\ 26 ad apocatastasin add. 
adstantes b \\ 27 memorarit B^ memorarent /?* jl 



LIBER VII 265 

Dictum breuiter quis numerus primum uersum facit, 743 
quos deorum contineat quasque uirtutes. iam nunc quid 
ipse numerus sit quasue inter se analogias seruet et for- 
mas breuiter intimabo. numerus est congregatio mona- 244 Gr 

5 dum uel a monade ueniens muHitudo atque in monadem 
desinens. sunt autem numeri simplicis regulae quattuor : 
prima est quae appellatur a paribus par, secunda a pari- 
bus inpar, tertia ab inparibus par, quarta ab inparibus 
inpar, quas inferius memorabo. sunt etiam qui primi nu- 744 

10 meri appellantur, qui a nullo numero diuidi possuirt, nisi 
a monade tantum non diuidi sed componi uidentur ut puta 
V VII XI XIII XVII et cetera similia: nullus enim eos 
numerus diuidere uno ordine potest. qua propter primi 
appellantur, quoniam a nullo numero exoriuntur nec ae- 

15 quis portionijjus discernuntur. a semet igitur nati alios 
ex se creant numeros, quoniam ab inparibus paria fiunt, 
a paribus inpar fieri nullo modo potest. ergo et primi 
numeri necessario habendi pulchrique. sed omnes <^nu- 745 
meros primi uersus sub his regulis retractemus. monas 

20 quidem numerus non est. dyas par est. trias et ordine 
et uirtute primus. tetras a paribus par pentas primus. 
hexas a paribus inpar et ab inparibus par unde et per- 
fectus nominatur. heptas primus. octas a paribus par. 
enneas ab inparibus inpar. decas ab inparibus par. 

25 sic uti in primo uersu ita) et sequentibus hae regulae col- 
liguntur. primus igilur uersus est a monade usque ad 
enneadem, secundus a decade usque ad nonaginta, tertius 
uero ab hecatontade usque ab nongentos, quartus qui et 
ultimus a mille usque ad nouem milia, licet non nulli 

30 Graeci etiam juupia adiecisse uideantur. mihi uero solus 746i 
numerus adprobatur, qui digitis coercetur: aUas quaedam 



1 quis add. r et deleta s 6 |] 2 contineant 6 U 3 serbet 
t* [1 6 simplices bfi [] 7 secunda a paribus om. B^R^ \\ 9 in- 
"terius B^R \\ 11 putas B^R \\ 12 V om. B^R \\ 16 numerus 
R 11 18 necessario p necessari BR necessarii br \\ omnis 
R^ II 22 exas BD \\ 23 eptas BD \\ ocdas D \\ 25 haec B \\ 
26 est b et BR \\ 28 ecatontade BR \\ 30 myria br myrea. 
B minea R [1 




266 MARTIANI CAPELLAE 

bracliioriim contorta salfatio sit, qua fit ut numeros ger- 
manae praecedentis formis ac lineis concinnemus. nam 
mihi in primo iiersu monas, illi in signo principium quod 
non habet partes. in secundo uersu a decem numeri 
uelut linea distenduntur. in tertio uersu quadrati ex cen- 5 
tum reliquisque fiunt, quae uehit iatitudo primae longitu- 
dini sociatur. in quarto uersu iam cubi sunt: ideo ex 
$45 G noille reliquisque soliditas. fines ergo uel limites mihi sunt 
monas decas hecatontas et mille, geometriae uero nota 
linea figura soliditas. nam monas ita indiuidua est ut nota, lo 
decas in numeris ut linea longitudinis soUus, hecatontas 
quadratus, qui est superficies et in longitudinem latitudi- 
nemue diuiditur. item decas per decem fit centum qua- 
747 dratus, hoc per decem fit cubus mille. omnis inpar pro- 
gressus a monade per singulas positiones necessario qua- 15 
dratos efficiL primum ipsam monadem, adde triadem: 
facit quattyor. primum quadratum, adsocias quinque: fe- 
cisti secundum quadratum VIIII, iunge VII : implesti qua- 
dratum XVI, adicis item nouem et perficis quadratum 
XXV. eodem modo progreditur ratio usque in infinitum. 20 
sed ad superius diuisa regrediar. omnem numerum aut 
parem aut inparem esse aut utroque finiri, quicquid nu- 
mero adiciatur finito, finitum adici, neque ex infinitis fini- 
tum fieri posse. 



1 braciorum B^ \\ ad saltatio add. \ exal h [] qua r que 
R quae B quo b [] numeris B^R \\ 2 proeidentis B^ || con- 
cinamus B concinnem h concinnamus R quod correxi fj 3 mo- 
nades BR corr. p [] 6 quae uelut — cubi sunt om. /? [| 7 cybi 
B W 8 soliditas h pariim in ras. deinde delelum sotas in B at 
sociaetas add. h sociatas R solidiatas r [] finis p ^ ^ el 11 eca- 
tontas BR \\ 9 geumetria B^ \\ 11 in B si R {] numerus R^ \\ 
in ante linea add. R j] 12 latitudinem add. b (ue ut uidetur B 
que h) \\ 13 item Vulc. id est BR \\ decas per decem Grotius 
decus per decus BR \\ 14 cybus BR \\ 15 necessarios BR 
corr. p \\ quadrat B^ quadratus R \\ 16 primam B al um 
add. b prima R \\ adde (ad te R) triadem add. br \\ 17 fecit 
B \\ 18 VIII iunge — quadratum XVI om. Bm^ \\ 19 nouem 
Grotius nonas BR \\ ad sedecim post nonas add. D \\ per- 
ficit h \\ 20 in om. B^R 1] 22 esse et B^R^ \\ utreque R \\ certum 
est post finiri add. r [J 23 infinitum fieri B^R^ \\ 



LIBER VII 267 

Omnis uero numerus aut par aut inpar est. par est 748 
(pii iii duas aequas parles diuiditur ut II illl VI, inpar qui 
iii diias aequas partes diuidi non potest ut III V VII. 
deinde [ex inparibus] quidam ex inpari tantum inpares 

5 sunt ut III V VII, quidam etiam muititudine constant ut 
iiouem quindecim uiginti unum, quos TrepiccdKic Tiepic- 
couc Graeci appellant. at in his qui pares sunt piura 
discrimina sunt, an pares sint et diuidi possint. ceteri uel 
ex paribus pares uel ex inparibus pares uei ex paribus 

10 impares. et illos Graeci dpTiotKic dpiiouc uel TiepiccdKic 
dpTiouc uel dpTidKic rrepiccoijc nominant. pares ex pa- 749 
ribus sunt quattuor quia ex bis binis, octo quia ex bis 
quaternis constant. pares ex imparibus sunt, qui pares 
impari multiplicatione fiunt, ut bis terni sex, aut quin- 

15 (piies quaterna uiginti, quod genus Graeci irepiccdKic 
dpTiouc uocant, et hi qui inparem numerorum multitu- 
dinem pari multiplicatione consummant, ut cum bis terni 
sex, et quater quina uiginti fiunt, quod genus dpTidKic 2^6 6= 
Trepiccov Graeci uocant. qui numeri quamuis idem sunt, 

20 rationes tamen in crescendo diuersas recipiunt. alque ex 
his ipsis <(quidam in duas partes diuisi protinus in pares 
numeros reccidunt, quidam semel saepiusue per pares re- 
plicati citra singularitatem in impares resoluuntur: nam 
duodecim et uiginti semei per pares diuidi possunt, at 



2 -f- post inpar add. b [| 3 ut om. B^R \\ 4 ex inparibus 
del. Boltgerus \\ ex inparibus B^ \\ TTepiCCAKlC in ras. B 
TreOICCAKIC H \\ S sunt B^R II diuidi p dici BR \\ pos- 
sunt B^R II uel ex paribus impares om. B^R^ [] 10 APTIA- 
KeiC RB , cuius manus secunda quo modo Graeciu huius loci uo- 
cahula amplius corruperit non notaho \\ TTePICCAKeiC B nC- 
PICCAKeC R II 11 APTIAKCIC B APTIAKCIN R \\ CPIC- 
COTC /{ II 12 IIII B II 13 post constant add. qd genus greci 
APTIAKCIC APTIOYC h in marg. \\ sunt h et BR \\ 14 ternis 
exsis BR terni sexis h corr. Vulc. [j quiques B^ \\ 15 qua- 
ternar quater BR [j uiea BR uiges h \\ TT(N/?)ePICCAKeiC 
APTION BR \\ 16 hii 7{ 17 ternis ex his RB terni sexis h \\ 
18 APTIAKCIC BR \\ 20 crescendi B^R \\ aut quae R || 
21 Ls ^ his h om. R \\ in inpares D in impares h \\ 22 recci- 
' int B^ recidunt hD \\ 



^^^unt B^ reci 



268 MARTIANI CAPELLAE 

qiiadraginta octo nimirum bis uicenos quaternos, inde bis 
duodenos, deinde bis senos omnes adhuc pares efficiunt, 
nouissime in ternos impares decidunt. itaque nemo lon- 
gius procedere simili multiplicatione potest, quin ut dupli- 
catione reuoluta scanderit sic per replicationes item in 5 
plures partes digeritur. nam uiginti^ et bis dena sunt et 
quinquies quaterna et decies bina et quater quina. 
750 Qmttuor deinde species omnes numeros excipiunt. 

quidam enim sunt per se incomposili, quidam per se 
compositi, quidam inter se incompositi, quidam inter se lo 
compositi : ex quibus duo priores primi numeri , duo se- 
quentes secundi nominantur. sed ea res quo facilius ad- 
disci possit, pianius indicanda est. prima et minima omnis 
numeri mensura singularitas est, quia nuUus numerus 
non in singula diuidi potest. deinde eum etiam aliae i5 
mensurae excipiunt ut duplicationes quae duplo, triplica- 
tiones quae triplo increscunt. cum hoc ita sit, quibu^dam 
numeris in singularitate sola mensura est, qui nisi in sin- 
gula digeri non possunt quales sunt tres. quidam tantum 
in pares, quidam in inpares ut sunt IIII et VIIII: nam bis 20 
bina IIII, ter terna nouem sunt: ita illa duplicatione, haec 
triplicatione metimur. ac saepe non una quidem talis 
mensura numero est sed plures, si quidem octo metiri et 
quadruplicatione et duplicatione facile est cum et quater 
bina et bis qualerna octo sint, itemque euidens est quic- 25 
241 G quid aliqua multiplicatione metimur metiri nos etiam sin- 
gularitate posse, sed non ubicunque singularitatis mensura 



1 XLVIII B 11 ni miro uis B^ H deinde D inde in ras. h \\ 
2 bis in ras. B om. Z) || 3 impares ternos /) 1| 5 scanderit 
scripsi (adscenditur p) scapet D *scabe*t i? i u& add. b |1 
6 digeritur h dirigitur B degeritur D \\ XX ^ 1| 7 quinquies 
D quinque BR \\ bina bR una B; deinde et om. B^R^ \\ quat- 
tuor BR corr. Vulc. \\ quina om. B^R \\ 8 quattuor add. 
p (1 omnes om. B*R \\ excipiuntur B^R al excipiunt 
add. r \\ 10 quidam inter (intra r) ae compositi add. rh sed b 
tertio loco \\ 12 adisci b adici r H 19 quidam om. B^R^ 11 
20 quidam in (om. r) impares om. B^R^ \\ 23 est D om. BR [[ 
25 itemque D iter (inter b) quae (que R) BR \\ 27 sed 
om.B^ II 



LIBER VII 269 

est, esse alicuius etiam multiplicationis. ita singularitas 
omnibus communis mensura, quibusdam unica est. cum 751 
hoc ita sit, per se incompositi numeri dicuntur qui nul- 
lam mensuram habent nisi singularitatis , per se uero 

5 compositi quos metiri non tantum singularitate sed aha 
quoque multiphcatione Hcet. et haec quidem singulorum 
nurnerorum aestimatio est. bini uero piuresue iuncti 
inter se incompositi esse dicuntur, qui nullam communem 
mensuram nisi singularitatis habent ut tres et quattuor. 

10 neque enim interest an quattuor dupli mensuram habeant, 
cum eadem iila in tribus non sit. at inter se compositi 
sunt quibus alia quoque quam singularitatis mensura com- 
munis est ut nouem et duodecim, quorum utrumque Ucet 
tripHcatione metiri, cum ter terna nouem, ter quaterna 

15 duodecim fiant. cum uero alii numeri in singula tantum, 752 
aUi etiam in aliquos soUdos numeros diuidantur, ut re 
ipsa discreti sunt, sic etiam uocabuUs discernam nequa 
indiUgentibus confusio oriatur, et cuiusque numeri mem- 
bra nominabo solidos numeros in quos is deduci poterit 

20 ut in duodecira fiunt , at singula et siqui etiam soUdi nu- 
meri inmixti singulis inserentur, partes appeUabo, ut in 
septem, uel totidem singula uel etiam bis terna singulo 
adiecto. 

Ex numeris quidam perfecti sunt, quidam ampU- 753 

25 <(ores perfectis, quidam inperfecti: xeXeiouc et uTTepre- 
Xeiouc et UTTOieXeiouc Graeci appeUant. perfecti sunt 
qui a partibus suis pares sunt, ampUores perfectis qui plus 
in partibus suis quam in se ipsis habent, inperfecti in quo- 
rum partibus minus quam in ipsis est et exempU causa 

30 sumamus sex. hi et in singula diuidi possunt et in bina 
et in terna, cum et sexies singula et ter bina et bis terna , 



1 etiam om. B^ \\ 4 habet /? Ij 5 meriri b; quid primitus 
scriptum fuerit non dispicio \\ 10 habeant om. B^ habent R (| 
15 fiunt b \\ singulari r |1 17 discreta B^R \\ 18 indele- 
gentibus^r [I 19 didici ^» H 20 ad 5'/? [| 22 singula ^'/2 jj 
23 adicto B \\ 25 TeAeYC D et cetera similiter \\ YTTePTfc- 
AeOIC B II 26 graece b \\ apellant D \\ sunt post perfectis 
add. b II 30 hii B \\ 31 ad sexies add. l sex b \\ 



270 MARTIANl CAPELLAE 

248lS fiant sex, ergo)> partes eius sunt I II III. nunc in unum 
eae conferantur, fiunt VI. hoc est esse parem partibus 
suis et hoc numeri genus in aUqua uirtute est, cetera in 
uitio, uel ex superante uel ex deficiente. ut puta suma- 
mus duodecim. et duodecies singula et sexiens bina et J 
quater lerna et ter quaterna et bis sena duodecim fmnt, 
itaque eius partes sunt unum duo tria quattuor sex, quae 
iunctae in unum sedecim efficiuntur. hic amplior per- 
fecto numerus est. at sedecim fiunt iunctis sedccies sin- 
gulis, ocliens binis, quaternis quater, octonis bis, neque w 
praeter has [si facias] ulla eius numeri mensura est, col- 
lati autem in unum unus, duo, quatuor, octo non ultra 
faciunt quam quindecim, minus eo ex quo orti sunt. hic 
inperfectus numerus est. 

754 Alii etiam plani numeri sunt, aHi crassitudinem quo- i£ 

que in se habent. planum numerum esse Graeci dicunt, 
qui duobus numeris continetur. id eius modi est: in ra- 
lione mensurarum tantum de norma contineri, quantuni 
a toto quadriangulo , cuius pars in ea norma sit, existi- 
mant. item ad numeros planos referuntur qui in duo 2C 
latera ordinantur, sic ut rectum anguium faciant et nor- 
mae similitudinem repraesentent. igilur si in aiterum 
latus quatluor, in alterum tres porriguntur, hi duo numeri 
lege eorum duodecim capiunt planumque eum numerum 
nominant. at crassitudinem aiunt a Iribus numeris. sint 25 
in alterum puta latus quattuor, in alterum tres, supra 
deinde quattuor adiciuntur. his numeris altitudinem quo- . 



2 VII -^ 11 5 sexies hr \\ 8 ad efficiuntur add. l fiunt h 
9 sexdecies R H sedecies singulis om. B^ || 10 octies b 
benis B^ \\ quater (priore loco) om. B^ IJ octonis bis om. B^ 
11 praeter Koppius pariter BR \\ si facias deleui |j post 
jnensura add. non r || 13 quindecim add. p \\ eo p quo 
BR II 14 interfectus B \\ 17 a ante duobus add. B^R 
18 norna B \\ 20 idem B^R \\ plani B^ \\ feruntur R^R 
21 et om. B^R \\ faciunt et repraesentant BR corr. D 
23 bii BR \\ 25 aiunt a BR iunctam hr || tres h \\ sunt b 
26 laterum tres BR corr. /> {] 28 nornam B \\ 



LIBER VII 271 

que siiper inferiorem normam impleridicunt includique ui- 
j,'inti quattuor. inquibus obscuritateex superuacuoquaesita 
euidentissimum est planum esse numerum sic singulis iun- 
clis, nequid super alterum sit, crassitudinem fieri numeris 
5 super numerum inpositis. ipsa autem planities uarias 755 
formas habet numeris ad similitudinem aliquarum figura- 
rum ordinatis, quae incipiunt a linea, tum uel triangulae 
fmnt, atque eae quae quattuor angulos habent uel quadra- 
tae sunt ucl altera parte longiores, quas lT€pO)ur|Keic 24i? (7 

10 Graeci appellant. praeterea piures quoque anguH possunt 
interdum eliam inaequalia numeri latera csse, ut cum 
deinde in crassitudinem insurgat figurasque plures effi- 
ciat, tessera perfectissima esse inter eas uidetur. est au- 
tem triangulum in paucissimis tribus, quadratum in pau- 

i^j cissimis quattuor. id autem quod imparia latera habet 
in paucissimis V. altera parte longius quadrangulum in 
paucissimis sex. crassitudo item, quae tessera, in paucis- 
simis octo. nam duo simplicem ordinem faciunt, tres sic 
componi possunt ut totidem angulos habeant, quattuor in 

20 quadram positi in omnem partem binos habent, quinque 
sic coliigantur ut in altero latere duo, in altero tres sint: 
sex [ut] quadrangulum faciunt quod in duobus latcribus 
<^binos, in duobus ternos habet, at si quattuor ponunlur 
et crassitudo oritur et paria omnia latera in planitiem at- 

25 que altitudinem sunt, binis in omnem partem ordinalis. 
similes autem plani numeri sunt, quorum latera eandem 75(5 
rationem habent ut sex et sexcenta, cum illis in altero la- 
tere duo et in altero tria, his in altero ducenla, in altero 
latere trecenta sint. eodemque modo similes etiam in 

80 crassitudine numeri sunt,)> quorum latera sub eadem 
ratione sunt ut uiginti quattuor et nonaginla sex. nam ut 
in illis alterum latus quattuor, alterum tres habet, quo fit 



5 numeris h numero BR \\ 7 ad triangulae add. l qua-» 
drangiae 6 || 8 uel quae r \\ 12 in add. Grotius \\ 14 trian" 
glum oin. B^R [] 16 quinque p VI BR {} 20 onnera B \\ 22 ut 
del. p [) quadriangulum B^ \\ 23 habent ac D \\ 24 omia D 
26 fiunt ante similes add. h [| similes h simiiis B simile D 




272 MARTIANI CAPELLAE 

ut planities duodecim , crassitudo iiiginti quattuor capial, 
sic in his aitcrum latus octo, alterum sex recipiat, quo fit 
ut planities quadraginta octo, crassitudo nonaginta sex 
comprehendat. quod est autem inter duos eL tres, est 
inter CC et CCC; ratio quae est inter III et IIII, sex et i 
octo. manifestum erit simul atque rationes, quae inter 
numeros sunt, suhiecero. 

757 Omnis enim numerus pars est alicui numero maiori, 
qui aut multiplicatione procedit, aut ratione memhrorum 
aut partium, aut simul et mulliplicatione et ratione mem- k 
hrorum uel partium. ratio memhrorum in uno membro 

250 G plurihusue, ratio partium in una parte pluribusue est, 
minor uero numerus aut repllcatione minuitur aut ratione 
memhrorem uelpartium, interdum etiam slmul rephca- 
tione et ratione aut memhrorum aut partium. neque ulia ii 
ratio numeri ad numerum quae non intra haec est. Graeci 
multiplicatos numeros TroXXaTrXaciouc, replicatos utto- 
TroXXaTiXaciouc, memhro memhrisue antecedentibus em- 
jaopiouc memhro memhrisue inferiores uTr€7Ti|uepeTc ap- 
pellant, hinis deinde nominihus utuntur in eis in quihus 2( 

758 binae rationes sunt. cum hoc ita sit, numerus comparem 
rationem hahet aequalitatis, quam icoTriTa Graeci uocant 
ut duo ad duos, tres ad tres, quae ratio etiam perfecto 
numero ad suas partes est ideoque is numerus potior ce- 
teris hahetur. quid enim aequo esse melius potest? at 2i 
uhi alter numerus maior, alter minor est, protinus inter 
eos distantia est, quod in omnibus fit qui ratione memhro- 
rum uel partium aut antecedunt aut anteceduntur, ideoque 
hi numeri peiores sunt, inter quos partesque eorum aii- 
quod discrimen est. sed ut distantia inter duos numeros 3( 



4 est inter om. B'R \\ 5 haec est inter anie sex add. p \\ 
8 maior B^R^ \\ 9 qui om. B*R \\ 15 rationem R || 17 ad 
ratio add. minuitur b \\ quae om. B^R \\ 17 nOAATTAAClOY 
R II VnOAAAnAACIOIY R \\ 18 CniMOPIOYC BR |j 
19 YTTOMCPeiC BR corr. Koppius \\ 20 his R iis B \\ 21 cum 
parem B \\ 22 eisoteta R eicoteta B \\ 28 aut antecedunt 
om. B^R II 29 hii B \\ 30 discriminent sed R l discrimen 
non est add. r II 



LIBER VII 273 

maiorem minorenniue eadem est, sic ratio inter eosdem 
("ontraria est: tantundem enim distat tnter tres et quat- 
luor quantum inter quattuor et tres, at ratio inter hos 
ipsos diuersa est eaque quac sit infra patebit. 

5 Cum proposuerim uero primas in multiplicatione 759 

rationes esse, multiplicationis ratio est senioni ad ternio- 
iiem, octonario numero ad quaternarium; contra replica- 
tionis ternioni ad senionem, quaternario numero ad octo- 
nyrium. membrorum uero ratione uincit is numerus qui 

10 solido membro membrisue antecedit, qualis est nouena- 
rius ad senarium: ternione enim uincit, quae eadem bis 
in senario numero inuenitur. conlraque membrorum ra- 
tione uincitur senarius a nouenario. at partium ratione 
uincit qui in se et ipsum minorem <(numerum habet et 

15 aliquam partem eius partesue, ut si septem cum qualtuor 251 G 
conferantur: si quidem in septenario numero et quattuor 
sunt et horum tres partes : contra uero partium ratione 
uincuntur quattuor. at idem numerus et multiplicatione 
et membrorum ratione antecedit, si puta VIII et III iun- 

20 guntur: nam octo et bis lerna habent et praeterea mem- 
brum in duobus. et muUiplicalione^ uero et partium ra- 
tione uincunt quinque si conferantur cum duobus: nam 
in quinque bis bina sunt et praeterea duorum pars una. 
contra in his ipsis numeris minores a maioribus simul et 

25 replicatione uincuntur etaut membrorum ratione aut par- 
tium. sed ut genera rationum inter numeros haec sunt, 760 
sic species in singulis plures. nam ut ad muUiplicatio- 
nem primum replicationemque ueniamus, inter hos aut 
dupli ratio est aut tripli aut quadrupli ac procedere quo- 

30 que ultra mulliplicatio potest per eosdemque rursus gra- 
dus idem numerus replicatur. ergo rationem habent 



3 ac6 Ij 5 posuerim/? H 9 his /? |I 11 uis 5 H 13 no- 
uenarius a senario B^ \\ 14 et R. \\ 16 et 07n. D \\ 17 partes 
om. /?' [] uero b ergo BD \\ 18 uincuntur a septem. at D uin- 
cuntur IIII at B [j 22 post uincunt add. ut b [] conferatur 
BR^ II 23 propterea R \\ 26 hae br \\ 28 ad hos add. l 
quos b [[ 29 &c B n R \\ 

MABTIANUS CAPKLLA 18 



274 MARTIANI CAPELLAE 

duplo rnaiorem duo ad unum, quattuor ad duos, octo ad 
quattuor; duplo minorem unus ad duos, duo ad quattuor, 
quattuor ad octo. item triplo maiorem tres ad I, nouem 
ad tres. triplo minorem 1 ad tres, tres ad nouem. qua- 
druplo maiorem quattuor ad I, sedecim ad quattuor. qua- 5 
druplo minorem 1 ad quattuor, quattuor ad sedecim, 
eademque in uiterioribus muitiplicationibus et incrementi 
et diminutionis ralio est. 

761 At ubi inter maiores minoresque numeros ratio 
membrorum est, maior aut superdimidio uincit, quem lo 
fi)Lii6Xiov , aut supertertio, quem eTriTpiTOV, aut super- 
quarto, quem eiriTeTapTOV Graeci uocant et sic ad super- 
quintum supersextum ulterioresque ratio procedit. super- 
dimidius est qui ipsum aliquem numerum et dimidium 
eius babet, supertertius qui ipsum aiiquem et tertiam eius, i5 
superquartus qui ipsum aliquem et quartam eius, eadem- 

252Gque in ulterioribus ratio est. contra ex isdem numeris 
minor maiori aut subdimidius est quem uq)r|jui6\iOv. aut 
subtertius quem uTT^TpiTOv, aut subquartus quem utto- 
Te'TapTOV Graeci appellant. superdimidii rationem habent 20 
tres ad duos, CCC ad CC, quorum supra facta mentio est. 
contra subdimidii duo ad tres, CC ad CCC. at supertertii 
quattudr ad III, octo ad sex, qui ipsi quoque supra positi 
sunt. sublertii tres ad quattuor, sex ad octo. superquarti 
quinque ad quattuor, decem ad octo. subquarti quattuor 25 
ad quinque, octo ad decem. 

762 Partium uero ratio proxima in quibusdam numero 
supertertio est, in quibusdam superquarto, idque proce- 
dere ultra potest. supertertio similis est ubi maior nu- 
merus minorem ipsum et aliquas eius tertias partes com- 30 



1 ante duplo add. in post duplo add. l pli Z> I| 3 in ante 
triplo add. B |1 4 nouem ^ VIII ^ |] 6 maiorem — quattuor 
om. B^R \\ 8 deminutionibus corr. in deminutionis B \\ 
11 HMIO/\€ON /? II 12 eniTTePTATON R \\ 13 ad super- 
sextum b \\ ultioresque B^R \\ 14 ipsam R \\ 16 ipsam B^R \\ 
17 hisdem BR \\ 18 eOHMIAION^ YnOMIOAION b ecDH- 
MIOAION R [] 19 nPOTPITON BR YnOHniTPITON b \\ 
teptaton R \\ 22 ad B^R [1 



LIBER VII 275 

prehendit, superquarto ubi et illum ipsum et quartas eius. 
sumamus quinque ad III et decem ad sex. antecedit qui- 
narius ternionem, quod et illam ipsam et eius duas tertias 
habet. item in decade sunt et sex et de sex duae tertiae. 

5 at proxima superquarto ratio est inter septem et quattuor, 
inter quattuordecim et octo. in septem et ipsa quattuor 
sunt et eius tres quartae. atque ut ea ratione, quae su- 
pertertiae et superquartae proxima est, maiores in his 
numeris uincunt, sic ratione proxima subtertiae et sub- 

10 quartae minores cum maioribus habent. illo neminem 
decipi conuenit, ut ahquam <(partium fationem superdimi- 
diae similem putet. nam si numerus aUquis numerum 
aliquem et dimidium eius habet superdimidius est, si nu- 
merum aHquem et eius duo dimidia habet pars est. nam 

35 ut duae quidem tertiae rationem supertertio proximam 
habent, sic duae quartae rationem superquarto proximam 
recipiunt. nam siquis ipsum et eius duas quartas habet^ 
superdimidius est, ut si sunt sex et quattuor: in sex enim 
et quattuor sunt et eius duae quartae. contra uero ut 

20 ea ratione, quae supertertiae et superquartae proxima est> 253'G 
maiores in his numeris uincunt, sic rationem proximain 
subtertiae et subquartae minores cum maioribus habent 
eademque ratio procedit, sic ut superquintae ulterioribusuc 
simiHs est. hinc rursus phira discrimina oriuntur, si qui- 763 

25 dem unus numerus potest duplo generari aut superdimi- 
dio aut supertertio aut superquarto ulterioribusue et mul- 
tiphcationum et membrorum rationibus. ponamus quat- 
tuor et decem. ex his decem dupio et superdimidio aucti 
sunt. nam bis quaterna octo sunt, deinde dimidium quat- 

30 tuor in duobus. apponamus quattuor et quattuordecim ; 
ex his quattuordecim triplo et superdimidio aucti sunt. 
nam ter quaterna duodecim sunt. deinde dimidium quat- 
lor est in duobus. progrediamur uitra usque ad IIII et 



m 



2 ad] et B \\ ad] et -ff J] 4 decns BR corr. Vulc. \\ sunt VI b [j 
5 ad B^R jl 11 aliquis b \\ 14 pars est B par est b pars 
eius est D \\ 16 duae BD III b \\ 25 generari Vulc. geri 
BR II 28 ex b et BR \\ 30 est b sunt BR \\ 33 sunt ante 

Pobus add. B^R \\ post ultra add. sex R sextum B^ \\ ad 
18* 



276 MARTIANI CAPELLAE 

XVllI. ex his XVIII quadruplo et superdimidio increue- 
runt. nam quater quaterni XVI sunt. deinde dimidium 
quattuor est in duoLus. at si sint III et septem, ex his 
septem duplo aucti sunt et supertertio. nam bis terna 
sex sunt, deinde pars tertia trium est in uno. sint III et 5 
decem. ex his decem triplo increuerunt et supertertio. 
nam ter terna nouem sunt. et deinde pars tertia trium 
est in uno. ponantur III et tredecim. ex his tredecim 
quadruplo aucti sunt et supertertio. nam ter quaterna 
duodecim sunt. deinde pars tertia trium est in uno. acci- lo 
piamus nunc quattuor et nouem: ex his nouem et duplo 
plus habent et superquarto. nam bis quaterna octo sunt. 
deinde [quattuor] quarta pars est in uno. quattuor uero 
et qualtuordecim tripU et superquarti. inter quattuor 
uero et XVIII quadrupU et superquarti ratio est. idemque i5 
in uUerioribus numeris fit perindeque numeri minores ex 
his et repUcationes aUcuius et subdimidn uel subtertii uel 
» subquarti uel aUcuius uUerioris rationis cum maioribus 
254 G liabent. ut apparere autem ex his potuit, muUipUcatio a 
minima ratione incipit et subinde ad maiores maioresque 20 
transit ratio, membrorum uel partium repUcatio a maxima 
ratione incipU et subinde ad minores rainoresque transit. 
maior ratio dicitur quae plus, minor quae minus adicit: 
ergo maior ratio tripU quam dupU, maior quadrupU quam 
tripU est : contra minor dupU quam tripU , minor tripU 25 
765 quam quadrupU est. incipit igitur muUipUcalio a duplo, 
inde ad triplum ad quadruphmi semperque ad maiores ra- 
tiones transit, at ratio membrorum incipit a superdimi- 



om. B^R 2 XVI om. B add. post sunt 6 1| 3 est b sunt BR 
4 aut r II 5 trium sunt B^ [| 6 et ex 6 |1 7 ter om. B^R 
ex BR et de 6 H 8 unum B^R Ij 13 deinde quattuor quarta 
pars est in uno quattuor uero et XIIII b deinde quattuor 
Tiero et XIIII B deinde IIII • IIII u q quarta pars est in uno et 
^tuordecim R \\ 16 uero om. B^R \\ XVII p XVIII /2 X et 
VIII B 11 16 per quem R per quae B al pindeq. add. b [j 
17 iis B^ II replicationes p repUcationis BR [I 22 minores 
om. B^R II 25 contra minor — quam (quamquam R) quadrupli 
est om. B^ \\ 



LIBER VII 277 

dio, deinde siipertertiiim superquartum semperque ad 
niinus et minus peruenit. quae omnes rationes inter duos 
fines sunt ita [numeri sunt] ut puta dupli ratio est inter 
I[ et I, tripli inter III et I ^quadrupli inter quattuor et 

5 unum. et sub eisdem rationibus nominum fines minimi 
suaque comparatione multo minores, uei sub duplo quam 
duo et unum, uel sub triplo quam tres et unum, uel sub 
quadrupio quam quattuor et unum possunt. super hos 
deinde quantumlibet eisdem rationibus solius fines his 

10 numeris augentur.)> ideoque eos fines , qui minimi sunt, 
TTuGjuevac [Thermacides] nominant quod ut uas super 
suum fundum sic numeri rationis eiusdem super istos ad- 
iunguntur. idemque etiam ratione membrorum. minimi 766 
enim fines sunt superdimidii inter II et III, supertertii 

15 inter III et quattuor, superquarti inter quattuor et quinque, 
tum deinde sub isdem rationibus numeri conplentur. ne- 
que alia condicio est, quae ipsa incipit a tertia parte, sic 
ut membrorum ratio dimidia, deinde primum minimos 
fines conprehendit, tum ad maiores transit. ex his autem 767 

20 ueri simile est primam multiphcationem esse inuentam, 
deinde rationem membrorum, tum partium. neque enim 
difficultas ad duplum deinde triplum et quadruplum ap- 
paruit. tum ex duplo superdimidii facta condicio, ex 
triplo supertertii, ex quadruplo superquarti est, idemque 

25 in ulterioribus incidit. nam qui duplum uidebat, hoc 255 G 
ipso coepit intellegere dimidium, quia ut duplum quattuor 
duorum sunt, sic dimidium quartae rationis duo : ut igitur 
duobus adiciendo quattuor fecit, sic rursus quaternioni 



3 numeri sunt deleui \\ 5 hisdem bD [\ 8 ad possunt add. 
ai sunt 6 11 9 solis b \\ finis B^ \\ 10 hii ante eas add. B^R \\ 
eas BR corr, Koppius |I qui BR qua b \\ minimi sunt Kop- 
pius minime eunt BR || 11 7ri)0|Li^vac Koppius pytagoricus B 
phythagoricus R \\ Thermacides deleuit Koppius || nominant 
scripsi noraina dant B nominabat b nominat R \\ uos R et 
corr. in uas B al os add. b \\ 12 sic p sit BR ita add. b \\ 
istos b istis B histis R \\ 13 rationem BR \\ minime BR 
corr. j9 [J 16 hisdem R \\ 17 ad quae add. l quia 6 Ij 18 dimi- 
dia r al adimidia b demilia R et corr. in ab emioliajB jl 19 ante 
ex add. at R aut B^ ]\ 



278 MARTIANI CAPELLAE 

duos adiciendo fecit superdimidium, utque ex duobus 
triplo sex impleuit, sic senario numero duos adiciendo 
supertertium inuenit, idemque in ulterioribus incidit. de- 
inde cum incurrerent nunieri sine iudicii quidem rationi- 
bus positi, quaesitum est quot quotaeue partes alterius 5 
numeri in altero essent, et his eo uentum est, necuius 
numeri non aliqua ratio ad alium numerum exploratissima 
sit. post haec non difficillima animaduersio gemina ratione 
in numeris tluxit. 

768 Quoniam genera numerorum rationumque inter eos lo 
orientium exposui, rursus ad ea singula reuertar et quae 
in quoque animaduersiones sint indicabo. incipiam de 
paribus atque inparibus. par omni multiplicatione sic 
procedit ut par maneat: duplo augentur duo et quattuor, 
octo et XVI, triplo II sex XVIII, quadruplo I et quattuor i5 
sedecim, sexaginta quattuor, CCLVI idemque in ulteriori- 
bus fiat. inpar pari multiplicatione protinus interit et in 
numerum parem recidit. inpar inpari multiplicatione in- 
crescere potest ut inpar maneat. nam bis terna sex, item 
bis quaterna octo fiunt, eodemque modo quater terna duo- 20 
decim, quater quina uiginti. at ter terna nouem, et ter 
nouem uiginti septem. item quinquies terna quindecim, 
quinquies quina uiginti quinque. idemque in omnibus 
multiplicationibus euenit, quo fit ut siue par siue inpar 
parium numerorum multitudo est, id quod consummatum 25 
est par sit. ut duo quattuor sex octo, quae par numero- 
rum multitudo est, fiunt uiginti. duo quattuor sex, quae 
inpar numerorum multitudo est, fmnt duodecim: ambo 

769 numeri pares. item par inparium numerorum multitudo 
pares facit. ergo tres et quinque fiunt octo , qui pares 30 



2 sex scripsi sexis B sex his R \\ adicienda rB^ |1 4 sine 
om. B^ 11 iudicis BR iudicii br \\ 5 quod R \\ Q nec R \\ 1 explo- 
ratissima A^oppzi^ exploratis ultima BR \\ 8 gemina BR germa- 
na b II 9 in] si R \\ numeros b \\ 15 XVI p XV BR \\ ante 
triplo add. V post triplo add. est b fj II corr. in et in B \\ 16 et 
ante XVI add. b \\ et post LXIIII add. 6 {] 18 impar om. B^R \ 
20 quater terna B quaterna R \\ 21 ter om. R \\ 22 terna 
VIII R II 28 est fiunt — numerorum multitudo om. R I| 



LIBER VII 279 

<(sunt. inpar tantum modo inparium multitutlo ini^ave, 256 ff 
seiuai. nam III et quinque et seplem fiunt quindecims 
illi quoque inpares. eadem de causa quotiens par nume- 
rus uei parem uel inparem multiplicat, qui efficitur par 

5 est. nam duplicatio siue duo multiplicauit, fecit quattuor: 
siue III, fecit sex, ambos pares. at inpar numerus si 
parem multiplicat facit parem, si inparem tum)> demum 
inparem reddit. nam triplicatio si duos multiplicat, effi- 
cit sex ipsos quoque pares, si III efficit nouem, qui inpa- 

10 res sunt. tum si pari par adicitur, par manet ut si duo- 770 
bus quattuor adiciantur, sunt sex. si inpari inpar adicitur, 
par fit, ut si tribus quinque adiciantur, sunt octo. uno 
aulem modo inpar numerus procedit, si numero numerus 
non adicitur eiusdem generis sed par inpari, et inpar pari. 

15 nam siue quattuor quis adiectis tribus auxerit, siue tria 
adiectis quattuor, fient septem, qui inpares sunt. deinde 
iiumero pari quale demitur tale superest. liumero in- 
pari conlrarium est, ne quod demitur supersit. ergo si 
pari par demitur, id quod superest par esl, ut si ex octo 

20 duo auferantur, supersunt sex. si numero pari inpar de- 
mitur, id quod superest inpar est, ut si ex VI tria aufe- 
rantur, supersunt III. si numero inpari par demitur, id 
quod superest inpar est, ut si ex septem duo auferantur, 
supersunt quinque. si numero inpari inpar demitur id 

25 quod superest par est ut si ex VII III auferanlur super- 
sunt IIII. par deinde ex paribus est numerus quisquis 77t 



2 et om. B^D \\ 4 post efficitur add. numerus 6 1| 5 post 
duplicatio deleta siue duo multiplicatio in ^ [j 6 aut B^ at- 
que Z> [| 7 multiplicat p multiplicationem BD \\ 10 si om. 
BR add. p \\ 12 adiciatur B^R \\ 14 pari BR corr. p \\ et 
impar om. BR add. D \\ pari deletum in B \\ 18 nec b \\ 19 pars 
BU{ II VJII corr. in VI in B [] 20 supersint B^R \\ VI BR 
IIII hr II si numero pari (impari R) inpar deraitur — III au- 
ferantur supersint (corr. in supersuut in B) IIII deleta in B |j 
impar D par BR || 21 inpar est B inpares B || 22 supersint 
B^ II III D IIII BR II 24 si numero inpari inpar demitur — 
supersunt (ita Grotius sup D) IIII om. BR add. D quem codicem 
Koppius ante oculos habuit cum Grotio eadem ex suo cod. inseri 
iubettti non obsequebatur H 




280 MARTIANI CAPELLAE 

dimidium par liabet iit est induodecim, quorum dimidium 
in senario numero est ipso quoque pari. item par ex 
paribus est quisquis a duobus duplo increuit ut quattuor 
octo sedecim, aut quisquis ab aliis sic increuit ut recidere 
in parem possit, quod euenit etiam quadruplo uel octuplo 5 
similibusque auctis. at quisquis numerus dimidium inpar 
habet par ex inparibus est, ut senio cuius dimidium in 
tribus est. siquis uero neque duobus per duplicationem 
increuit nec dimidium inpar habet, par quidem ex pari- 
bus est, oritur tamen ab eo qui par ex inparibus est ut lo 
duodecim. hic enim numerus neque per duplicationem 
257 G a duobus ortus est neque dimidium inpar habet sed a se- 
nario numero per duplicationem increuit. ille autem par 
ex inparibus id est ternis est. 
772 Transeamus nunc ad numeros incompositos, quos i5 

eliam primos secundosque nominare proposui. incom- 
positi per se numeri nulli pares sunt exceptis, ut supra 
posui, duobus. ceteri quicunque per se incompositi sunt, 
omnes inpares sunt ut IIl quinque septem XI tredecim 
XVII XVIIII similesque. per se uero composili numeri 2a 
sunt omnes pares, qui uel ex paribus uel ex inparibus 
sunt. nam et quattuor atque octo dupUcatione metimur, 
quorum alter numerus in binos , alter in quaternos repli- 
catur et idem facere in sex aut decem facile est, cum ille 
in ternos, hic in quinos resoluatur. praeter hos mulli in- 25 
pares per se compositi sunt, id est qui cum inpari nu- 
mero multiplicantur. nam siue ternio siue quinarius nu- 
merus siue quis alius inpar inpares numeros multiplicauit, 
qui sic effectus inpar est et per se compositus. multiplicet 



2 ipso BR ipse br [] pari. item p parietem R pari- 
ter r pariter corr. iit uidetur in par item B [| par ex par 
inparibus BR par ex paribus b ex inparibus r ]] 4 alis B^R j[ 
reccidere B^ \\ 5 ad parem add. ai imparem b \\ posset b || 
euenit Vulc. uenit BR 11 6 inpar R impar b par ^ JJ 9 inpa- 
ribus R [j 10 inpar B^ j) 12 a duobus om. B^ ]] a duobus — 
per duplicationem oin. R} [[ 14 est del. b \\ 15 ante quos add. 
& copositos b 11 17 ut supra posui del. b \\ 19 III b IIII BR l| 
XI b VIIII BR 11 24 aut in X 6 {] 26 ad cum add. que r \\ 
28 siquis B^R \\ 29 sit B^R \\ 



LIBER VII 281 

ternio se ipsum, fiunt ter terna noucm. multiplicet qui- 
narius numerus se ipsum, fiunt quinquies quina uiginti 
quinque. at muUiplicet uel ternio quinarium numerum 
<uel quinarius numerus lernionem, fiunt quindecim. 

5 omnesque hi numeri nouem quindccim luginti quinque 
per se compositi sunt et quicunque inpares partis eius- 
dem sunt. inter se uero incompositi nulli duo pares sunt 773^ 
siue ex paribus siue ex inparibus sunt, quia nulli non 
aliquam communem mensuram)> babent. nam ut suma- 

10 mus duos pares numeros alterum ex paribus, alterum ex 
inparibus, id est quattuor et sex, tamen inter se compositi 
sunt, quia communis eis duplicatio est, qua bis bina quat- 
tuor, bis terna sex sunt. at inpares primum omnes, qui 
per se incompositi sunt. neque enim possunt aliquam 

15 communem mensuram praeter singularitatem habere qui 
ne propriam quidem ullam habent. ergo tres quinque 
septem similesque omnes ut per se sic etiam inter se in- 
compositi sunt et in eadem sorte is quoque numerus est, 258 Cr 
qui par sub eodem iure est: duo. nam ne hic quidem 

20 cum tribus aut quinque aut cum similibus componitur. 
tum quisquis ex his numeris, qui per se incompositi sunt, 774 
iungitur cum altero numero quamuis per se composilo 
efficit ut hi duo numeri inter se incompositi sint ut si tres 
et quattuor iungantur. quid enim interest si in alterius 

25 mensura aliqua pars et eadem singularitate sit, si alteri 
non est? ac licet etiam duo pluresue numeri non per se 
tantum sed etiam sint inter se compositi, incompositus 
efficit ut omnes inter se incompositi sint, quia quamuis 
aUqua mensura pluribus communis sit, nulla tamen om- 

30 nibus. praeter singularitatem. quod euenit si quattuor 
sex octo et quotUbet similes ponantur, adiciantur deinde 



5 XXV XV B^D II 8 ad sunt add. al fiimt b \] non milMD ]] 
9 aliquam b alia quam B aliam quam I) [| 12 iis B his R 
hiis b II 16 nec b \\ 20 simili B^ || 23 hii BR \\ 24 ad in- 
terest add. al inter se b. \\ si om. B^Ii || alteri B^ ]\ 25 ad et 
add. al ex b \\ post eadem add. in b fj s.i. R || altera b 
27 sint om. BUi \\ compositi om. B^R || incompositos R 
efficiat r |1 28 sunt B^ \\ 29 sit om. B^R \\ 31 quorllibet BUi 



I. 



282 MARTIANI CAPELLAE 

his tres: nam quamuis tres priores numeri inter se com- 
poni possint, tamen quattuor hi inter se non componun- 

775 tur. non tantum uero adiectio eius numeri, qui per se 
incompositus est, efficit ut plures numeri inter se non 
componantur sed potest eliam euenire, ut qui per se com- 5 
positi sunt, in unum dati inter se incompositi sint, ubi 
quamuis aliquas mensuras, diuersas tamen recipiunt; id- 
que euenit et inler impares duos numeros, et parem atque 
inparem. sumamus nouem et uiginti quinque. horum 
uterque per se compositus est. habet enim mensuram lo 
nouenarius numerus in ternione, habet uiginti quinque in 
quinario numero. inter se tamen hi non componun- 
tur, quia neque nouem quinarii numeri mensuram ne- 
que uiginti quinque ternionis admittunt. idem fit inter 
octo et nouem, parem atque inparem numerum. nam i5 
neque duplicatione aut quadrupHcatione nouem neque ter- 
nione octo metiri possumus. itaque per se etiam inter se 
incomposili sunt, qui per se componuntur non protinus 
etiam inter se componi possunt. 

776 Compositi uero inter se sunt omnes pares, ut appa- 20 
^HSOGYere supra quoque potuit, quicunque uel ex paribus uel 

ex inparibus sunt. deinde quidam inpares ut nouem et 
quindecim cum uterque numerus in ternos recidunt. tum 
quidam pares et quidam inpares ut nouem et duodecim, 
si quidem his quoque triplicatio communis est: ter terna 25 
nouem, ter quaterna duodecim sunt» at illud animaduer- 
sione dignum est quod cum inpari numero numquam is 
par componi potest, qui ex paribus sed qui ex imparibus 
ortus est: adeo mutata quoque sorte iuris tamen aliqua 
societas superest. ergo nouem neque cum quattuor ne- 30 
que cum octo neque cum sedecim <(neque cum ullo simili 



1 his III b ut coni. Bottgerus duo tres R III s. III B [} 
2 possunt B^R 5 uenire B^R \\ 8 et del. b \\ 10 compo- 
siti (i corr. in u) sunt est R \\ 13 hii BR \\ 13 mensuram nu- 
meri R \\ 19 post etiara add. compositi b || 20 sunt om. R f] 
21 quicnm B \\ 22 XVI B^ \\ 23 recedunt B^R \\ 26 quater 
BR corr. Vuk. 11 ad del. in R at ow. B^ \\ 



LIBER VII 283 

nuinero componi possunt. conponunlur uero cuni duo- 
decini et uiginli qualtuor, quae a tribus inilium suinpse- 
runt. ac ne cum omnibus quidem, qui pares ex inparibus 77T 
sunt, componi potest omnis inpar numerus qui per se 

^ compositus est, quia potest non in eandem mensuram rec- 
cidere. ergo nouem et quinquaginta componi non pos- 
sunt, quia quinquaginta nuliam triplicationem recipiunt, 
quae> nouenario numero soia praeter singularitatem men- 
sura est. euenit autem lioc, quia ne uiginti quinque qui- 

loden), quae duplicata quinquaginta fecerunt, ternionem 
recipiebant. ergo siquando inpar numerus, ex quo par 
factus est, eandem mensuram, quam alter inpar tenet, 
babuerit, tum demum cum iilo inpari par, qui ex hoc 
factus est, componi potest. ubi illud non antecessit, ne 

15 hoc quidem sequitur. ideo nouem et quinquaginta inter 
se non componuntur at nouem et triginta inter se compo- 
nuntur. orta sunt enim triginta dupUcatis quindecim, 
iam autem nouem et quindecim inler se componi poterant, 
cum communis his mensura in ternione esset. et ex his 

20 cetera oriuntur ^uae ad hoc genus numerorum pertinent. 

Ex duobus numeris inter se incompositis siue uter- 778 
que siue alter per se compositus est, mensura alterius cum 
aitero non componitur. sint qualtuor et nouem. hi per 
se compositi sunt, inter se incompositi sunt. mensura 260 Gf 

25 autem quattuor in duobus, nouem in tribus est neque duo 
uero cum nouem neque tres cum quattuor componuntur. 
ut sint quinque et quattuor, alter per se incompositus, 
mensuram quaternio habet in duobus. duo autem et 
quinque non componuntur. si duo numeri inter se in- 

30 compositi sunt et alter ex his se ipse multiplicauerit, is 
qui sic effectus est cum priore illo non componitur. sint 



I 



^m&u ipsum i 



1 conputuntur B conpununtur b conputantur J) \\ 2 qui 
sumserunt ^ || 3 nec 6 [1 5 eadem B^ \\ recidere D \\ 
9 nec h \\ 16 non om. B^R^ jl 19 is B^^ \\ 23 post hi add 
qui h II 24 inter se incompositi om. /?' || 25 nonus in B^R ' 
27 ut sint ut uidetur B ad sint h at sint R at si sint r 
30 ipsum h |1 multiplicabit B^R || 



284 MARTIANI CAPELLAE 

tres et quattuor. hi inter se incomposili sunt: siue ternio 
se multiplicarit, nouem et quattuor, siue quaternio idem 
fecerit, sedecim et tres inter se incompositi erunt. si duo 
numeri inter se incompositi se ipsos multipUcarint, qui 
ex eis fient inter se incompositi erunt, ut si eosdem tres 5 
uel quattuor sumpserimus et uterque se multiplicarit, 

779 nouem quoque et sedecim inter se incompositi erunt. si 
duo numeri inter se incompositi sunt, et alter ex his se mul- 
tipUcabit effectusque sic numerus rursus ipse se multipli- 
cabit, qui sic effectus est numerus cum aUero iUo non lo 
componitur. sint duo et tres. uterUbet numerus se mul- 
tipUcet, fiunt bis bina qualtuor, ter terna nouem. rursus 
hos numeros eidem muUiplicent. fient bis quaterna octo, 
ter nouem uiginti septem. sumantur nunc duo et uiginti 
septem uel duo et nouem : aeque inter se incompositi i5 
sunt. si duo numeri inler se incompositi sunt et uterque 
se muUipUcauit, deinde effectum ex se rursus muUipUca- 
uerit, hi quoque qui sic effecti sunl, ut in eis ipsis qui supra 
positi sunt inter se incompositi sunt. nam ex duobus 
octo, ex tribus uiginti septem sic facti inter se non com-20 
ponuntur. si duo numeri inter se incompositi sunt et in 
unum iunguntur, hic numerus qui sic effectus est conponi 
cum aUerutro ex prioribus non pOtest. si tres et quinque 
in unum iunguntur, fiunt oclo. hi neque cum quinque 

780 neque cum tribus componi possunt. si numerus in duos 25 
inter se incompositos diuisus est , componi cum aUerutro 

261G eorum non potest. diuidantur nouem in quattuor et 
quinque. neque cum quattuor neque cum quinque com- 
poni nouem possunt. si duo numeri cum <^tertio iuncti 
sic fuerint ut omnes inter se incomposUi sint, deinde ex 30 



2 multiplicaret R multiplicauerit r [] 4 multiplicarent 
B^ 11 5 eis 07n. B^ his 7? 1] 6 multiplicauerit 6 || 8 multipli- 
cauit BR \\ 9 rursus — est numerus om. R^ \\ ipse se BR 
ille h 11 13 idem BR \\ 15 inter positi R^ \\ 18 iis B hiis h 
his R 11 19 inter se incompositi sunt add. Koppius \\ 22 hic 
R hi B del. b [] numeri 72 ]] 24 iung-untur b \\ cum V ne- 
que h communeque BR commune neque r ]J 26 incomposi- 
tus R 11 posi componi add. oUm h \\ 



LIBER VII 285 

duobus alter alterum multiplicet, qui sic elTectus erit cum 
eodem illo tertio componi non poterit. sint duo numeri 
quatluor et octo. adiciantur his tres, inter se incompo- 
s\[\y sunt. multiplicent duo priores alter alterum, quater 

6 oclo aut octiens quaterna fmnt triginta duo. hi et tres 
inter se incompositi erunt. 

Omnis numerus qui per se incompositus est, com- 781 
poni cum altero non potest , nisi cuius ipse mensura est. 
ergo componuntur Ires ad nouem, quinque ad quindecim, 

10 quia ter terna nouem, quinquies terna quindecim sunt, in' 
quo numero, qui dimensionem eius non habebunt, cum 
eo componi non poterunt, si duobus numeris positis 
minor maiori detrahitur et is qui superest non est men- 
sura eius, qui proximus ante eum demptus est, hi numeri 

15 inter se incompositi sunt. sint tres et octo. tollantur ex 
maiore numero terni quotiens possunt. supersunt duo. 
in his trium mensura non est. ergo Ires quoque et octo 
inler se incompositi sunt. si tres iuncti sunt ex omnibus, 
qui sub eadem ratione sunl, ex his duo quilibet in unum 

20 dati cum tertio non componuntur. sint tres numeri no- 
uem, duodecim, sedecim. horum insequens semper priori 
supertertius est nec ulii tres minores duo iuncti reperien- 
tur. confundantur in unum nouem et duodecim. fiunt 
XXI. hi cum sedecim non componuntur. si inpar nume- 782 

25 rus cum aliquo componi non potest, nec cum duplicato 
quidem eo componitur. sint quinque et octo. hi inter se 
incompositi sunt. duplicentur octo. fiunt sedecim. nec 
cum his quidem quinque componi possunt. si duo et alteri 



1 multiplicet D multiplicat h multiplicant B || post 
erit add. atque corr. in atqui -ff || 2 poterint B^ \\ 5 aut BR 
uel b II octies b , |j hii BR || 7 quippe a se R et corr. in 
quippe si a se ^ al qui per se add. b \\ et ante componi 
add. B^R \\ 9 ai B et R \\ 10 sunt om. B^ \\ 11 quid eius 
R et corr. in qui id eius B ai qui dimensionem add. b \\ 
12 cumponi B \\ potuerunt B^R \\ 13 e maiore B^R [| is b 
hiis B his/? II 14 hii BR II 17 et R \\ 22 duo del. b \\ repe- 
riuntur B repperientur R repperiuntur r [[ 24 componen- 
tur B^R II 25 alico B alicuo b || 26 componuntur b \\ hii 
BR II 27 compositi B^R \\ 28 quinque Koppius quoque BR [| 






286 MARTIANI CAPELLAE 

262Gd\io numeri ponuntur sic ut neuter ex prioribus cum 
aiterutro ex insequentibus componi possit, ne is quidem, 
qui de duobus prioribus factus est, componi cum alterutro 
insequentium potest. sint duo numeri quattuor et octo, 
itemque alii duo [et] quinque et septem, neuter ex priori- 5 
bus componi cum altero insequentium potest. confundan- 
tur in unum quattuor et octo. fiunt duodecim. ne hi qui- 

783 dem cum quinque aut septem conponuntur. minimi nu- 
meri ex eis qui sub eadem ratione sunt inter se incom- 
positi sunt, ut in dupli ratione minimi sunt duo et quat- lo 
luor, in tripli duo et sex, hique inter se non componun- 
lur. at quamuis magni numeri sumantur, qui inter se 
incompositi sunt, minimi sunt ex omnibus qui sub eadem 
ratione sunt. sint CC et C. hi inter se non componuntur. 
est autem inter eos partium ratio, quod CC et centum et is 
I dimidio et nonaginta nouem partibus antecedunt. neque 

784 id esse inter ulios minores numeros potest. cum uero 
mensurae ratio efficiat ut quidam per se inconpositi com- 
positiue, quidam inter se inconpositi conpositiue sint, non 
aiienum uidetur documenta his protinus subicere. omnis 20 
numerus aut per se inconpositus est aut si per se conpo- 
situs est in aliquo per se inconposito mensuram habet ut 
III quique ab eo per triplicationem increscunt nouem in 
tribus, item quindecim in quinque. sed eorum qui pares 
ex paribus sunt, minima mensura in duobus est. eorum 25 
autem qui pares ex inparibus aut etiam inpares sunt, po- 
test minima mensura <^etiam in maioribus numeris esse, 
omnibus tamen imparibus. unius autem compositi men- 
sura uel minima uel maxima facile repperitur. replicato 



1 cum alterutro — duobus prioribus om. B^ |] 3 qui de om. 
/? 11 5 et om. p II 7 hii BR \\ 9 is li his B \\ 10 dupli 
ratione R et corr. in duplici ratione B ai duplicatione add. b |j 
11 triplici bR \\ hiique B hique R hi qui r \\ 13 sunt RB 
sint r II sint om. R \\ 14 ut in duo ad unum post sint add. p || 
15 et ♦ ^ ai I add. b \\ 17 numerus R \\ 19 inconpositiue b || 
20 post alienum add. tamen b [] documenta his Koppius ti- 
mentis BR his b tamen his r || 23 IIII B^ \\ quinque b \\ 
VIIII om. B^R II 28 tamen BB etiam b \\ 29 reperitur D rep- 
perietur b \\ replicatio B^ ]] 



LIBER VII 287 

enim numero proxima mensura maxima, ultima minima 
est. ut puta sint quinquaginta. hi replicentur. dimidia 
pars eorum uiginli quinque. in his maxima mensura est. 
rursus animaduer->tamus quas inferiores mensuras ha- 

5 beant. sunt autem decies quina quinquaginta, item quin- 
quies dena , item bis quina uicena nec ulla ex his minor 
est ea quae ex duobus est: haec igitur iiiinima mensura 
quinquagenarii est. at si duo numeri inter se compositi ^g^ 
sunt, maior et minor, quo modo repperiatur commmis 263 Gf 

10 his maxima minimaque mensura quaeri potest. oportet 
autem minorem numerum maiori detrahere quotiens po- 
test. deinde quantum ex priore superest, tantundem de- 
mere ex minore quoliens potest. qui sic intererit nume- 
rus, is erit eorum numerorum mensura maxima. sint 

15 dno numeri CCCL et C. demantur ex CCCL quotiens 
possunt centeni, id est ter: reliqui sunt quinquaginla. 
ex aitero centenario numero detrahantur quinquaginta. 
supererunt ex eo quinquaginta. hic numerus CCCL et 
C communis mensura maxima est. nam quinquagiens 

20 bina centum , quinquagiens septena CCCL sunt. ex hoc 
etiam illud apparet quod quisquis numerus minor maxi- 
mum in supra dictos numeros metitur, is quoque eorum 
minimcm mensuram metietur. minima autem mensura 
eorundem numerorum sic inuenitur. ubi maxima reperla 

25 est, illlus ipsius minima quaeritur. eadem etiam prioribus 
numeris communis minima est. ut hic quoque minima 
quinquagenarii mensura in duobus est : igitur eadem etiam 
priorum numerorum minima mensura est. at trium nu- 780 
merorum, qui inter se compositi sunt, maxima minima- 

30 que mensura sic inuenitur. duorum mensura maxima 




2 hii ^ II 8 quinquagenari B corr. p quinquagenaria bR [j 
is B^R II 11 rainorem b maiorem BR \\ maiori b minori 
BR II 12 tautumdem B \\ 14 mensuram B^R \\ maxima + ^11 
19 bis quinquagies b \\ 20 ex hic corr. in ex hinc B al hoc 
add. b ex hic R ex hinc r || 21 maximam BR corr. p \\ 22 duos 
BR dictos b \\ is om. B^R \\ 23 minimam add. Vulc. \\ 
mensuram metietur (mitietur B^) minima in ras. in B jj 26 ad 
^liic add. al huic b || 27 quinquagenium B^R jl 

I 



268 MARTIANI CAPELLAE 

quaeritur. si ea tertio quoque eorum minimo communis, 
repertum id quod desideratum est: si non est, medii mi- 
nimique maxima mensura eodem modo requiritur eaque 
tribus omnibus communis est. sint tres numeri trecenti 
quinquaginta, centum,septuaginta quinque. quae sit men- 5 
sura maxima communis his qui trecenti quinquaginta et 
liis qui centum sunt, repertaque sit in quinquagenario 
numero , consideremus an hic tertium illum , qui septua- 
ginla quinque habet, metiatur. si metiretur, omnibus 
tribus communis esset. non metitur autem. ergo iungi- lo 
mus centum et septuaginta quinque et horum maximam 
mensuram requiramus. demo ex centum septuaginta 
quinque. supersunt uiginti quinque. hos quotiens possum 
demo ex eo numero, qui septuaginta quinque habet, id 
est bis. supersunt uiginti quinque. hic numerus maxima i5 
mensura est communis his qui centum et his qui septua- 
264 G ginta quinque sunt. in his etiam omnium trium numero- 
rum maxima mensura communis est. nam uiciens quin- 
quicns terna septuaginta quinque sunt, uiciens quinquies 
quaterna centum, uicies quinquies quaterna dena trecenti 20 
quinquaginta. consideremus nunc horum uiginti quinque 
quae minima mensura sit. ea peruenire neque ad duos 
iieque ad tres neque ad quattuor potest, sed est in qui- 
nario numero et haec eadem mensura minima communis 
omnibus tribus superioribus numeris repperietur. nam 25 
duo qui et trecentos quinquaginta et centum metiuntur, 
sepluaginta quinque non metiuntur. tres, qui septuaginta 
quinque metiuntur, <CCCL et C non metiuntur. quattuor 
qui centum metiuntur, rursus CCCL et septuaginta quin- 



1 ea Koppius ex BR at in b \\ quoque eorum p eo quo- 
que h quoque eo BR 1| 6 & C & inter CCCL et LXXV add. b || 
in ante his add. b \\ et his qui R et is qui B et in his qui b \\ 
7 ad sit add. al fit 6 [] 9 si metiretur om. R^ \\ 10 iunga- 
mus p II 13 supersunt XXV om. R^ \\ 18 uicies br \\ quin- 
qiiies br \\ 19 uicies bR \\ C — quaterna owz. /? 1] 20 CCCCL 
B^R II 21 orum R \\ 25 reperietur R \\ 26 post duo add. et 
R^ II et posi qui om. R \\ et ante C om. /?* [| 28 C metiuntur 
om. B add. post rursus b [| 29 post et add. C metiuntur B^ \\ 



LIBER VII 289 

que non nicliuntur. quinque primum omnes illos metiri 
possunt, quia quinquies quina ilena septuaginta quinque, 
quinquies uicena centum, quinquies septuagena CCCf^ 
sunt. (luohus uero numeris datis quem minimum illi 787 

5 metiantur> sic inuenitur. sint tlati numeri duo et tres. 
hi inter se incompositi sunt. ex liis alter aiterum mulli- 
plicet. bis terna uel ter bina fiunt sex. hic minimus nu- 
merus est quem ilii duo metiuntur. maximum quem me- 
tiri possint nemo dixerit, sed omnem idem numeri me- 

10 tienlur quicumque senario numero mulliplicato fiet. ad- 
dantur duo numeri inter se compositi nouem et duodecim. 
simplici multiplicatione eodem non peruenitur, quia potest 
etiam miuor numerus quam qui sic efficitur in his men- 
suram liahere. aiia igitur uia reperiendum est. uidea- 

15 mus qui minimi numeri suh eadem ratione qua hi 788 
sint. est autem in nouenario numero minimus rationis 
eiusdem in III, in duodenario in duobus. nunc multiplicet 
ex minoribus numeris uterlibet non suum numerum sed 
alienum id est uel III duodecim, uel duo nouem. ter duo- 

20 dena triginta sex, bis nouena XVIII, mensuram habeat et 
in nouem et in duodecim. habet autem in nouem et in 
duodecim non habet. dimiltatur igitur et maior adpre- 
hendatur qui est triginta sex. liic minimus est quem me- 
tiri et nouem et duodecim possint. nam et nouiens qua- 

25 terna et duodecies terna XXXVI sunt. eadem ratione 
omnem numerum quicumque triginta sex multiplicatis 2^5^ 
fiet idem ilii duo numeri metiuntur. tribus autem nume- 789 
ris datis numerus quem minimum illi metiantur, sic inue- 



^H 3 septagena B^ H 6 compositi ^^ |1 alter bis positum in 
^^ B \\ S metiuntur D metiantur BR \\ mitiri B etiri R \\ 10 qui- 
cum 6 Ij addentur 5 [] 12 simplici «cripsi simili^/i H 13 quam 
del. b 11 14 habere. alia scripsi aliam habere BR aliam ha- 
bere alia Vulc. \\ 15 quam 6 l^ sunt b \\ 17 in III (tribus 
R) in duodenario oni. B^R^ \\ 19 II \\\ VIIII B \\ 20 is B^R \\ 
& in VIIII iteratum a B^ \\ 21 et ante in XII om. R \\ 22 sic 
ante maior add. b H 23 hic minimus — 25 quicumque XXXVI 
om. R^ II 24 nam et nouiens (nouies Rb nobiens B) quaterna 
et duodecies terna XXXVI sunt om. Koppius || 27 metietur 

f* II 28 quem {corr. ex qui m) ♦♦♦♦* illi B \\ 
MABTIANU8 CAPELLA 1" 



290 MARTIANI CAPELLAE 

nitur. sint dati tres numeri duo tres quattuor. sunimus 
is numerus qui minimus et in duplicatione et in triplica- 
tione mensuram habet. is est senarius. consideremus an 
hic etiam terlium ex tribus id est quaternionem metiatur. 
si metiretur, repertum id esset quod requisitum est. nunc 5 
non metitur. aspiciamus ergo quem minimum quatluor 
et tres metiantur. is est duodecim. ergo is est minimus 
quem omnes ilii tres metiri possunt. nam et bis sena et 
ter quaterna et quater terna duodecim fiunt. et hic quo- 
que omnem numerum, qui duodecim multiplicatis fiet, lo 

790 idem ilii numeri tres metiuntur. ubi duo numeri nume- 
rum aliquem metiuntur, qui minimiis in iiiis duobus men- 
suram habet, eiusdem illius numeri mensura est. sint 
dati duodecim. hos et duo et tres metiuntur. minimus 
autem numerus, quem illi duo metiuntur, senarius. alquin i5 
idem etiam duodecim metitur. nam sexiens bina duode- 
cim sunt. idem fit in eo numero, quem tres aliqni me- 
tiuntur. nam hunc quoque metilur qui minimus in illis 
tribus mensuram habet. ponantur uiginti quatluor. hos 
et duo et tres et quattuor metiuntur, minimus autem 20 
numerus, qui est duodecim, in isdem illis tribus men- 
suram habet. atquin hic quoque eos qui uiginti quattuor 
sunt metitur. nam duodeciens bina uiginti quattuor sunt. 

791 si bini nunieri maiores minoresque ponuntur sic ut eadem 
ratio inter maiores minoresque sit, quotiens maior maio- 25 
rem, totiens minor minorem metitur. sint numeri duo et 
tres. - deinde octo et duodecim. eadem inter maiores mi- 
noresque numeros ratio est. nam et tres duobus et duo- 



2 his B^ II 3 ad is est add. al id est b [\ b esset b est 
et B est /2 11 7 metiatur R \\ in ante XII add. b \\ id est 
corr. in is est B al idem add. b [| minimus BR numerus b |[ 
8 possint B^R \\ 9 hic BR is b |1 10 qui a XII b \\ fieut BR 
al et add. b jl 14 & IIII «w^e metiuntur add. b ]] 15 atqui 
b ir 16 idem scripsi isdem BR \\ sexies br [] 18 hinc B^R^ \\ 
post metitur add. atquin quinarius quoque numerus sexiens 
metitur B^ \\ 21 qui BR id b [| numeris post illis add. b \\ 
22 atqui b \\ 23 binis R \\ 24 numeris RB^ \\ maioresque 
omisso minores B^R^ || 26 ad minorera add. l maiorem b |[ 
et III {corr. ex IIII) B ul add. b [J 



LIBEK VII 21) 1 

decim eis qui oclo siint siiperdiinidii sunt. nietiuntur au- 
tem tres eos qui duodecim sunt quater. nam ter quaterna 
duodecim sunt. <^atqui duo quoque eos qui octo sunt 
quater metiuntur. nam quattuor bina octo sunt. [quo- J^| 

5 liens singularitas aliquem numerum metitur, totiens alius 
numerus metietur.] euenietut, quotiens singularitas ex 
secundis priorem numerum metietur, totiens is, qui ante 
in singularitatis mensuram ue-)>nerit, ulteriorem numerum 
metiatur. sint unum et quinque et sex et triginta. singu- 

10 laritas quinarium numerum quinquiens metitur. idem 
facit senio in triginta. rursus ipsos sex singularitas sexiens 
metitur. atqui quinarius quoque numerus sexiens metitur 
eos qui triginta sunt. si duo numeri alter alterum multi- 793 
plicant, eum uero numerum qui sic effectus est aliquis 

15 qui per se incompositus est metitur , idem necesse est 
etiam utrumque ex prioribus metiatur. multiplicet decas 
octonarium numerum, fiunt octoginta. hos duo metiun- 
tur. nam bis quadragena octoginta sunt. atquin idem 
octo quoque et decem metiuntur, cum bis quaterna octo, 

20 bis quina decem fiant. quotienscumque numeri propor- 794 
tionis eiusdem, quam dvaXoTiav Graeci uocant, in ordi- 
nem ponuntur, primus si ultimum metitur, secundum 
quoque et deinceps omnes metietur; si secundum metitur, 
ultimum quoque et medios metietur ; si quemlibet deni- 

25 que unum melietur, omnes metietur. contra si ultimum 

non metitur, ne secundum quidem ncque quemquam 

alium; si secundum non melitur, ne ultimum quidem 

aliumue ; siquem medium non metitur, ne alium quidem. 

Miint tres et nouem et uiginti septem, LXXXI CCXLIII. 



BEex 



1 is BR his hr || 2 ter quaterna BR quater terna r || 3 eos 
om.B [] 4 plossam deleui \\ 6 post numerus add. alium b \\ 1 prio- 
rem scripsi ulteriorem BB \\ his (deletum in) ^ |] 9 et ante XXX 
i. R \\ 10 quinquies b \\ 11 sexies b \\ 12 atquin R |j atqui — 
lexies metiatur (sic)om.B^ [] 16 decnsBRcorr. Vidc. || 17 octo- 
narius B^R || numer*^ uumerus R \\ IS post idem add. si B*R\\ 
19 metiturftr || 20fiunt6 [| 21anaTTOTTAAN(logian6)5 ANATTO- 
TTAAN7? 11 25 omnesmetieturom./i [j 26nonmetietur^' |[ neb nec 
B necR \\ neque quem B neque quam b nequemquam R corr.p (( 
:^^7 metietur/i \\ nee b \\ 29 etanteXXYII om.RB^ \\ CCLIII B^ \\ 

E. 



292 MARTIANI CAPELLAE 

inter hos omnes Iripli ratio est. ternio autem metilur eos, 
qui ducenti quadraginta tres sunt. ter octogena singula 
ducenti quadraginta tres sunt. idem ergo metitur noue- 
narium numerum, cum ter terna nouem sint, et quia hunc 
metitur, etiam ultimum, et quia utrumHbet, etiam ceteros, 
et quia medium quemuis ex iliis, et priores quoque et ul- 
teriores. at duo quia non metiuntur ducentos quadra- 
ginta tres, ne nouem quidem autmedios; quia nouem non 
metiuntur, ne ducentos quadraginta tres quidem aut me- 
dios; quia nullum ex mediis meliuntur, ne ulteriores qui- 1 

795 dem. si quotlibet ab uno numeri conueniunt proportionis 
eiusdem, quot per se incompositi numeri ultimum nume- 

267 G rum, totidem etiam eum qui ab uno proximus est metien- 
tur. sint numeri qui duplo increscunt: I duo quattuor octo 
sedecim. ex his eos qui sedecim sunt duo, et idem se i 
ipsos metiuntur. at sint I, XII, CXXXXIIII, iMDCCXXVIII : 
sunt per se incompositi numeri II et III, quia bis DCCCLXIIIl 
in MDCCXXVIII: itemque ter DLXXVI. atquin eidem duo 
et tres et duodecim quoque, qui ab uno proximi sunt, me- 

796 tiuntur, cum bis sena et ter quaterna duodecim sint. si 2 
quothbet ab uno numeri proportionis eiusdem sunt, minor 
numerus raaiorem semper per aliquem aliorum, qui sub 
eadem ratione sunt, metitur. sint I duo quattuor octo se- 



1 omnis triplicatio R \\ metietur R {[ 3 ef 5 metietur R^ || 
8 ne om. B^R^ [] post VIIII add. quidem r || 11 quodlibet 
BR 11 portionis B^R |1_12 quod /? |1 16 at sint • I • XII • 
CXllI .J. ^CC • IIII st I» se incopositi numeri • II • et III_» 
qui ab_his octingenta quinquagena bina I "OCC • IIII • st; 
ite quet quingentena sexag-ena octo^^^a • atquinide • II B (in 
his qui bis leguntur numeri I "D in ras. sunt) : at sint I • XII • 
CXLII a CCIIII sunt per se incorapositi numeri duo & tres 
qui ab his octingenta quinquagena bina m 5CCIIII sunt 

(p se incopositi numeri duo et tres 4 ^h is octingenta quinqge- 
na bina m septingenti quatuor sunt add. in marg. inferiore) 
itemque ter quingentena sexagena octogena atquin idem 
R: totum lotum restituit Koppius \\ 19 post sunt add. t r H 
20 sunt B 11 21 quodlibet 7? [] portionis B^R \\ 22 eorum b 
aliorum BR \\ 23 ratione marg. Vulc. portione BR || 



LIBER VII 293 

decim , triginta duo , sexaginta quattuor. ex his duo eos 
qui quattuor sunt, quattuor eos qui. octo sunt, octo eos 
qui sedecim sunt, sedecim eos qui triginta duo sunt, tri- 
ginta duo eos qui LXHII sunt, duplicatione metiuntur. at 

5 duo eos qui octo sunt quadruplicatione metiuntur. eadem 
eos, qui sedecim sunt [qui] metiuntur quattuor, [sunt] 
VIII eos qui XXXII sunt, XVI <^eos qui LXIIII sunt. item- 
que octupiicatione metiuntur duo eos qui sedecim sunt, 
quattuor eos qui triginta duo sunt, octo eos qui sexaginta 

10 quattuor sunt, neque inuenitur numerus qui non et maio- 
rem metiatur et nuUa alia mensura id facit, quam quae 
in isdem numeris est. si quotlibet ab uno numeri pro- 797 
portionis eiusdem sunt> et is qui ab uno proximus est 
per se inconpositus est, maximus ex his in mensuram non 

15 ueniet nisi qui eiusdem proportionis erit. sint I tres no- 
uem, uiginti septem. inter hos tripla proportio est, et uni 
proximus numerus per se inconpositus est. igitur eos, 
qui uiginti septem sunt, nulius numerus metiri potest nisi 
aut tres aut nouem, quia sub eadem proportione sunt, 

20 quod non ita euenit, siquando ab uno proximus numerus 
conpositus est. sint I quattuor sedecim, sexaginta quat- 
tuor. proximus ab uno numerus per se conpositus est. 
ergo ultimus qui est sexaginta quattuor, alias quoque 
mensuras quam quae in hac serie sunt admittit, et duo et 

25 octo et triginta duo, cum bis XXXII octiens octona bis 



2 qui IIII sunt IIII eos om. B^R \\ 3 XXXII B XXII 
R II qui ante XXXII add. B^R \\ 4 LXIIII ^ LX i? 
XL r II at — metiuntur om. R^ \\ 5 ad eadem audiendum est 
quadruplicatione [J 6 qui om. p [] IIII B quater R \\ sunt 
VIII eos qui XXXII sunt XVI eos qui LXIIII sunt oiJi. p et 
deinde omnes edd. etiam Koppius quamquam in BRD plene per- 
scripta {] 8 quadruplicatione b jj 10 ante neque add. XVI b \\ 
11 faciat BD \\ 12 hisdera bD \\ quodlibet B^D \\ 13 por- 
tionis B^ porcionis D \\ his R || 14 ad maximus add. l o b \\ 
15 uenient b \\ portionis B^R \\ erunt BR \\ 16 triplo portio 
B^R^ II 19 qui b [] portione B^ \\ 21 post est add. numerus 
b II 22 ante proximus add. faciunt r jj 24 quae b quam BR 
quem r H 25 VIII /{ VIIII Br \\ XXXV B^ fj octies b \\ 
octone 6 II & bis b 11 



294 MARTIANI CAPELLAE 

et triciens bina , sexaginta quattuor faciant. quem mini- 
mum numerum duo per se incompositi metiuntur, eum 
nullus alius per se inconpositus melietur. sumantur quin- 
que et septem. nullum minorem numerum triginta quin- 
268Gque metiuntur. nam quinquies VII et VII quina triginta 5 
quinque sunt. atque nullus alius numerus per se incon- 
positus hunc metiri potest, non duo non tres non unde- 

798 cim non tredecim non XVil. multo uero minus ulteriores 
numeri. si quadratus numerus quadratum metitur, in la- 
tere quoque eius alterius mensura est. sint duo quadrati ic 
numeri quattuor et sedecim. metitur eos qui sedecim sunt 
quaternio, quater enim quattuor sedecim. atquin in latere 
quattuor dno sunt, in latere eorum qui sedecim sunt 
quattuor sunt. duo metiuntur quaternionem, bis enim 
bina quattuor sunt. ex hoc eliam illud apparet ex duobus i5 
quadratis numeris, si in alterius latere mensura est, in 

799 ipso quoque quadrato numero alterius quadrati mensuram 
esse. si quadratus numerus quadratum non metitur, ne 
in latere quidem alterius mensura alterius est. sint qua- 
drati numeri quattuor et nouem. quaternio nouenarium 20 
numerum non metitur. ergo ne duo quidem, qui in la- 
tere quaternarii sunt, tres, qui in latere nouenarii numeri 
sunt, metiuntur. ex hoc etiam illud apparet ex duobus 
quadratis numeris, si in alterius latere alterius lateris 
mensura non est, ne in altero quidem quadrato numeri 25 

800 alterius quadrati mensuram esse. si tessera tesseram me- 
titur, in latere quoque alterius lateris mensura est. sint 
duae tesserae octo et sexaginta quattuor. eos qui sexaginta 



1 et triciens BR tricies b \\ faciant p faciunt BR fiunt 
b II 4 ante XXXV add. quam 6 || 7 XI 6 XII ^/J j] 8 XVII 
BR XVI r \\ ulterioris /? |1 9 post numeri add. metiuntur b \\ 
quadratus metitur BR || 10 alterius p lateris BR jj 12 atqui 
r 1] 13 quattuor B eorum qui quattuor sunt b \\ duo sint B^ \\ 
14 sint ante duo R \\ 16 post latere add. eius b \\ 18 me- 
-tietur ^* II nec b \\ 20 nouem p YIII BR |j qua ** ^ ternarii 
add. b quaterna R \\ 22 nouenari B^R || 25 alio B \\ 26 tes- 
sera p eRm BR etiara 6 [| metietur /J^ |1 27 alterius alterius 
lateris B alterius tesserae lateris b \\ 



» 



LIBER VII 295 

qnatluor sunt octo metiuntur, si quideni octies octo sexa- 
ginla quattuor sunt. atquin si in latere eius tesserae, quae 
octo liabet, duo sint, in latere eius, quae sexaginta quat- 
tuor habet, qualtuor sunt, duo quaternarii mensura sunt. 

5 cx boc etiam iliud apparet, si ex duabus tesseris duo alte- 
rius latus, alterius lateris mensura est, eius quoque tesse^ 
rae aiia tessera mensura est; atquin si tesseram lessera 
non metietur , ne in iatere quidem apparens lateris alte- 
rius mensura est. <^sint duae lesserae octo et uiginti se- 

10 ptem. cos qui uiginti septem sunt octo non metiuntur. 
ergo cum in latere eius tesserae, quae octo habet, duo 
sint, in eius, quae uiginli septem habet, tres sint; duo 
ternionem non metiuntur. ex hoc etiam illud apparet 
quod si in latere tesserae non est mensura, ne ea quidem „^^ ^ 

X , .•. • • 269 (r 

15 tessera eam tesseram metitur. m omni uero numero, gQj^ 
qui mensuram in aliquo numero habet, ex eodem etmen)>- 
surae nomen adquirit, qui mensuram facit. sint nouem, 
hos ternio metitur, et est nouenarii numeri tertia pars in 
tribus. sinl sedecim , Iios quaternio metitur, et est quarta 

20 eorum qui sedecim sunt IIII. idemque in ceteris omnibus 
numeris reperietur. sequitur autem ut si numero mem- 
brum sit, in eo numero mensuram is habeat, cui cum eo 
membro commune nomen sit; ut nouenarii numeri mem- 
brum in ternione est, eumque tres metiuntur. 

25 Hos sat erit cursim numeros memorasse modosque. 802 

cetera Cecropias aequum perhibere cathedras, 
si tamen ullus inest nostris super halitus aris 
aut ritc in ueterem cidtum replicantur abollae. 
me spatium admonuit iam claudere fatibus orsa. 



1 octies 6 II 2 in latere h altere B in altere /? H 3 lia- 
bent b |] in om. 7? || 4 sint B^R |1 quaternarii p quat- 
tuor BR II 5 hac B^R [j duo alterius latus (latius B) alte- 
rius BR in alterius latere alterius h duo alterius r || 8 ap- 
parens BR alterius h [j 16 alico B^ \\ 18 numeri inductum 
in B \\ 21 reperitur R \\ 22 his B^ \\ 25 hos B nos hR \\ 
26 cecropeas r [j aecum B^R \\ 




296 MARTIANI CAPELLAE 

ne superum nostri caplant fastidia coetus 
et uetus astrigero pellar Numeraria caelo.' 
sic ait ac reticens propiori adiuncta sorori est. 



LIBER VIII 
DE ASTRONOMIA 



270 G ^"^^ ^""^ geruntur et deorum sacer senatus iilos 

numerorum concinentium repugnantiumque admiratur 
anfractus ipsamque feminam quadam uenerabiJis excellen- 
tiae celsitudine reuerendam non cassum parenlem supe- 
rum creditam recognoscit, multitudo etiam quae iuxta lo 
constiterat sapientium praesertimque Pythagoras cum se- 
ctatoribus cunctis Platoque Timaei sui caligosa discrimi- 
nans arcanis eam laudibus uenerantur, nupturamque uir- 
ginem saepius conspicabunda Pallas quid super dotalis 
eruditione feminae comprobaret exquirit et ipsa nutum 15 
admirantis adsocians, Cyllenius autem nullius magis alu- 
nmae splendore ac luculentia gloriatus huius se feminae 
euehit granditate: sic Phoebo diutule aliam dotalium in- 
tromittere remorante, ne prioris propere admiratio labe- 



3 riticens R [| propriori B^R^ \\ est om. R^ [| suhscri- 
ptum MARTIANI MINNEI FELICIS CAPELLAE DE ARITH- 
METICA (ARITMETICA B) LIBER • VII • EXPLICIT in 
BR II inscriptum INCIPIT DE ASTROLOGIA LlB. (LIBER7?) 
VIII (FELICITER add. B) in BR || 10 creditum bR || iuxta 
Grotius inssa BR || 11 sapientium b sapientem B sapientum 
R II pytagoras BR \\ 12 tiraei BR \\ discrimans B \\ 13 ue- 
neratur r \\ nuptiaramque R nuptaramque r \\ 15 exquiret 
B^R^ II 16 nulhis B^ \\ 18 foebo BR |l 19 propere r et (p m 
ras.) B al proferae add. h profere R || laueretur B^R [] 



LIBER VIII 297 

retur, sacriim paululum fuit reuerendumque silentium. 
Silenus inlerea ut Euan consecutus pone uietus atque ad- 804 
clinis adstabat seu marcore confectus aetatis siue anxia 
inter doctae uocis miracuia intentione conpressus, an aiias 
5 poculis turgens tunc etiam nuptialis gratiae nomine pro- 
lectalus inundantis se temeti infusione proiuerat, iam du- 
dum laxatus in somnos, forte repente blandum stertens 
<(ranae sonitum desorbentis increpuit. quo terrore et 
rapiduH sonitus raucitate concussi eodem se quam plures 

10 conuertere diui senisque proflantis somnum atque umentis 2ilCr 
crapulae exudatione conspecta risus circumstantium eo 
maxime quod claudebatur excussus. tunc quoniam cre- 
dita iocos nuptialis licentia)> non uetare, famulitium Vene- 
ris uernaculaeque Bromiales tantos cachinnos concussis 

15 admodum tulere singultibus, ut quam plures alios conisos 
cobibere risum hoc maxime in petulantis proruptionis 
sonitum effusique cachinni libentiam prouocarint. deni- 
que, ut semper inpatiens atque inuerecundis procax ac 
proteruus adsultibus ad eum alacer Cupido atque hilarus 

20 adcucurrit atque ut depile rubellumque caluitium senex 
baculum adclinatus adfixerat, palmae uerbere percrepan- 
tis adploso eoque sonitu reclamanti risum uelut etiam per- 
missum paene omnibus suscitauit, 

tunc uix senex reclusis 805 

25 creperum uidens ocellis 

circumspicit ridentes 
ictuque suscitante 
stupidum dolens tuetur. 






2 adqiie B^ II 3 ancxia 7? |] 4 compsus BR conpressus h 
uictus add. h [] 5 proiectatus /?' |[ 6 inundatis B^ || 

7 glandum BR clandum h sterteny hR sterneny B corr. p \\ 

8 raniae bD [] terrore J) sterope B al terrore h \\ 9 concussi B 
^l confusi b confusi I) \\ 10 somnum BD somno b \\ hu- 

entis bD \\ 12 quod scripsi quo BD [j excusus D deinde 
- add. hD [| 13 nuptiales D et ut uideiur B^ [| 14 ad uerna- 
culaeque add. \ bernulae b [| cacinnos B^R [| 15 tuleri B^R || 
ut in ras. B icd R \\ quemplures R \\ 16 coibere B^ \\ 17 ca- 
cinni B^R \\ 19 ilarus B^R |j 20 adque B^ \\ 21 baculo h \\ 
adflixerat B^R \\ ueruere B^ \\ 28 tueretur R \\ 




298 MARTIANI CAPELLAE 

frictuqiie palmulari 
madida detergit ora. 
tunc motus increpante 
baculum rapit Lyaeo, 

ac dum mouere gressum 5 

cupit auocante Lyde, 
tandem recepta luce 
superum uidet senatum : 
perceliitur repente 

silicerniumque nutans 10 

temptat celerare cursum ; 
tunc motibus negatis 
magis inuolutus astat, 
cessimque formidantes 

abeunt pedes tremore - i5 

titubansque moliensque 
haeret redit recurrit, 
tunc uicta palpitansque 
turgens cadit senectus. 

fit maior inde risus 20 

:^2 Cf nec scit modum uoluptas, 

donec iubente Baccho 
Salyrus rapit iacentem 
<scapulisque dat supinum 
uuidumque)> quadrimembrem 25 

colloque complicatum 
ulribus parem reportat. 

806 hac iocularis laetitiae alacritate feruente Satura ilia, quae 
meos semper curae liabuit informare sensus 'ne tu' ait 
'Felix uel Capeiia uel quisquis es non minus sensus quam 3o 



4 lyeo BR \\ 6 an cupit ac uocat Lyaeum? [] ad lyde 
add. dea b \\ 11 clere BR celere b celerare r \\ 18 uita palmi- 
tansque R^ \\ 21 nec scit r nesit B nescit bR \\ 23 saturus 
B^ 11 24 scalpulisque ^* scapilisque D \\ sopinum D \\ 25 et 
iatimembrem BR || 27 parem R darent B daren b [j 28 iacu- 
laris R \\ ferbente B^ \\ satyra BR \\ 30 quisquis a\'jes R 
quisquis quis es B eraso postremo quis {] 



I 



LiBER viir 299 

nomiiiis pecudalis, liuiiis incongriii risus adiectione desi- 
pere uel dementire coepisti? ain tandem non dispensas 
in louiali cachinnos te mouisse concilio uerendumque esse 
sul) diuum Paliadiaque censura adsimulare quemquam 

5 uelut cerritulum garrientem? at quo etiam tempore Cu- 807 
pido uel Satyrus petulantis ausus procacitate dissiliunt? 
nempe cum uirgo siderea puichriorque dotalium in istam 
uenerahilem curiam ac deorum uentura conspeclus! apage 
sis nec post lios nugales ausus lege hymeneia et culpae 

10 uelamine licentis obnuberis ! saltim Prieniae ausculta ni- 
hilum grauate sententiae el ni ovocXijpac, Kaipov tvujOi'. 
tam tristibus asperisque Salurae alioquin lepidulae uer- 
beribus demulcatus, cum excusamentis admissi uelut pro- 
cacis inuolulus, tandem quae puellarum inlromittenda pa- 

L5 ratur inquiro. ac sic illa nondum stomacho senescente, 
quo in me inuehebatur, exorsa 

^astrigerae iam sedis iter cursumque polorum 808 

et sacra mulliuagos qua tollunt sidera flexus 
dicere tempus adest : uideo splendescere pulsu 
20 icta corusciferi subito laquearia caeli: 

iUinc bis septem solitus seruare Triones 
pastor Hyperborea resplendet luce Bootes, 
hinc qua deuexo telius subducitur axe, 
ignoto Canopos sese infert fulgidus astro: 
Phoebeos pariter currus rapidosque meatus 



1 inconcruiri R [[ adlectione /i |] 2 an tandem hR [J 
3 cacinnos B^R \\ 5 uehit Susius in Gurlitti animaduerss. IV 
p. 10 uel BR II cerritulum B cerriculum bR \\ ad B^R 
9 post hos scripsi post id haec B post id b post haec R 
leges menega B leges himenegia {sed hi rursutn delet.) b le- 
ges menegia R corr. p [| 10 obnuueris B^ || saltem Br || pri- 
aeneiae (iae in fine noc. deleta) B ^ \1 NIONOC AYRAL in 
ras. B ni onos ayRAC R \\ KAIPON BR TNOTO B TNOTY 6 
TNOti R II locum restituit Grotius \\ 12 satyrae B^R \\ lepudulae 
B^R [J 13 demulcatus Grotius demulgtatus^/i demulgtatis br [J 
14 pararetur B^ \\ 20 iacta b [] subi ubi tunc B ubi tunc b 
subitunc R corr. Vulc. [] 22 yperborea Rb iperborea B [J^ 
24 icnoto B^R \\ 25 foebeos BR \\ cursus br \\ 



I. 



300 MARTIANI CAPELLAE 

et totiens uariae flammantia cornua lunae, 
quin etiam medios quos nectunt culmina circos, 
273 G oblique et rutilis quo se rapit orbita signis, 

cernere iam uideor: tu fingere ludicra praestas 
uiliaque astriloquae praefers commenta puellae.' 5 

809 talia adhuc canente Satura uetitus ille ae durissime casti- 
gatus denuo me risus inuasit. 'euge' inquam 'Saturam 
artem poelicam feci colere! coepistine Permesiaci gurgi- 
tis sitire fontes? iamne fulgores praeuides et uuitus deo- 
rum ? ubi illud repente discessit quod inrisoria semper lo 
lepidaque uersutia inter insana semper deridebas uatum 
tumores dicabulis cauiliantibus saleque contenta nec minus 
poetarum rhetorumque cothurno inter lymphatica dere- 
licto et quod rabido feruebas cerebrosa motu ac me Si- 
leni somnum ridentem censorio ciangore superciiiosior i5 
incre-<(pabas ? ergone figmenta dimoueam et nihil leporis 
iocique permixti taedium auscultantium recreabit? Pe- 
ligni de cetero iuuenis uersiculo resipisce et ni tragicum 
conrugaris 

ride si sapis o puella ride!' 20 

810 his me Saturaque mea alterna diutule obiurgatione rixatis, 
aliam dotalium uirginum Delius intromissurus)> egreditur. 
et ecce globus quidam lucis aetheriae et concaua perspi- 
cui ignis adiectio, ut apparebat, intra se quandam uirgi- 
nem claudens, miti uertigine sensim uolutus inlabitur. 25 
quo candore luminis propinquantis plures inradiati refui- 
sere diui fatalesque maxime, quorum etiam habitus mo- 
tusque et quicquid in his ignotum credebatur emicuit. 



1 toties B^R II 2 nectunc B^R \\ uolmina /?' || 3 obli- 
qua B II qua h obita R f] 4 pestas B^ \\ 6 satyra BR \\ 
7 Saturam artem poetieam feci colere scripsi Satura me ar- 
tem poeticam fecit colere Koppius satyra me ante poetriam 
(potetriam B^) fecit colere (colera B^R^) BR [] 10 inrisuria 
B^ II 12 dicabilis B^ \\ 13 coturno inter lymfatica BR \\ 
14 et scripsi est BR 1] rapido R \\ ferebas B^ \\ 16 ergo nec 
B^D [| 17 iecique D \\ 20 Martialis II 41 \\ 21 mea ut uidetur 
B^; ante me add. a 6 [| satyraque BD \\ 24 adiectio scripsi 
adiestio BR aggestio p \\ 25 mitti R [j 



LIBER VIII 301 



Itunc et ipsa extimi caeli contextio eiusdem lucis fulgori- 
bus reuibrauit. quo miracuio stupefacti aerii terrestres 
marinique diui et siquos clausa teliuris operiunt, Astrae- 
amque, Vranien, certe Libyssam apparuisse rati, locum 

6 consessionis honoratissime praebuere. el ecce subito pro- 811 
siiit quaedam gemmata nec minus totis artubus decenter 
oculea. huic sidereus uertex uibrantesque crines. uerum 
alae cum pennis hyalinis et uolitandi per mundum remigia 
crebrius aurata crispantur. gestabat in manu cubitalem 

10 fulgentemque mensuram, in alia librum, in quo praeme- 
tala diuum itinera et cursus recursusque siderei cum ipsis 274 G 
polorum cardinibus praenotati ex metailis diuersicoloribus 
apparebant. quae ubi in medium quam pluribus sibi dis 
adridentibus uenit, ceteris pulchritudinem splendoremque 

15 eius admiranlibus, ita coepit 

'Multae admodum rationis nec eiusdem despicabilis 812 
temnendaeque contuitu me, siqua sunt industriae nostrae 
opera, conuenerat reticere. haec enim uerecundae arbi- 
tror probitatis motus cursusque proprios ipsis edisserere 

20 qui mouentur docereque deos uelie quod faciunt, tum 
etiam quod per inmensa spatia saeculorum, ne profana 
loquacitate uulgarer, Aegyptiorum clausa adytis occulebar. 
quippe per quadringenta ferme annorum milia illic reue- 
renti obseruatione delitui, atque utinam post diluuialis 

25 consternationis excursum Athenarumque urbem longa 
intercapedine restitulam nullae me in Graecia terrestres 
inlecebrae nec iactantes crinitorum scopas palliolis con- 



b 



1 et 6 ex BR |] 3 claustra in B a manu recentiore 
corr. [| astreantemque R astrea ♦* tem ♦* {uidetur fuisse ro) 
que B II astreantemque b corr. Koppius Jj 4 aut ante Vranien 
add. Koppius \\ lybyssam B lybissam R \\ 6 subitum b \\ Q ar- 
tibus BR corr. p || 8 pinnis B^ \\ yalinis b salinis B ialinis R \[ 
10 praemeta >?' [] 12 populorum B^R || 13 diis BR \\ 16 dispi- 
cabilis B^R \\ 17 tempnendaeque b \\ contuitus r ei fortasse 
B^ II 22 aditis R || occolebar B^ \\ 23 quadraginta b \\ 
26 athenarumque b * (uidetur fuisse n) atnarumque B aeter- 
narumque R ethernarumque r |j 26 graetiam R et ut uidetur 
B^ II terrestres b taerestris R taeretuis B [| 27 scopae Grotius 
sed structura est 'philosophi qui CKOTrdc iactabant' [[ pallio- 



302 MARTIANI CAPELLAE 

tegendam potius quam diuulgandam cognouissent! num- 
quam profecto itineris rationes reditusque uestri in noti- 
tiam hominum ac mortalium curarum inluuiem perueni- 

813 rent. sed quoniam utcumque in Graiam notitiam erra- 
bunda perueni, sufficere oportuit quicquid ab Eratosthene 5 
Ptoiemaeo Hipparcho ceterisque uulgatum, ne me uitra 
loquendi necessltas ingrauaret. tamen quia me alumnantis 
erudientisque Cyllenii reticere non permittit officium, 
nostrique studii secreta discludere sollertia quoque nuben- 
tis inuitat, apud uos superi caelestesque qui uestra recen- lo 
sebitis meacula non tacebo. 

814 Mundus igitur ex quattuor elementis isdemque totis 
in sphaerae modum globatis, terram in medio imoque 
<^defixam aeternis caeli raptibus circumcurrens circulari 
quadam ratione discriminat. quamquam auscultare phy- 15 
sicis in ipso astruendi limine non dedigner, qui subtilium 
corporum teneritudinem suis coactibus circumductam in 

^75^quasdam sectas uias et circulorum intercapedines non 
aestimant)> disparari, sed suis fluctibus adhaerentes natu- 
ras undiquesecus gioboso ambitu orbibusque diflundi. 20 
quarum circa medium, quod dixere centron, aquae pri- 
mum, aerisque sequen^, tertium ignis KUjLia commemo- 
rant; et tunc quinto quodam corporeae substantiae tem- 
peramento aetherios circumuolare fulgores, quo ioco solis 
lunae ac siderum signiferique orbis se obhquitas circum- 25 
ducit, quod KUKXoq^oprjTiKOV Kuua gymnasia rettulerunt. 



lis Grotius contegendam Koppius palliolos (nec add. r) non 
tegendam BR || 1 quam diuulgandam om. R \\ post diuulgan- 
dam add. potius B^ [j cognouissent b cognossem B cogno- 
scendam /? I) 2 iteras BR iteris h initeris r corr. /> |] 5 quid- 
quid B^ \\ eratostene R heratostene -^ [j 6 ptolomeo ipparco 
BR 11 7 et ante tamen add. B^ [] 8 cylleni B^R [j 9 studi 
B^ [1 10 aput B^ [j 12 hisdemque BR \\ 13 spere R sperae 
B ll globatis Br globatus bR \\ 15 fysicis BD \\ 22 comme- 
morat br I| 23 post quodam add. loco br \\ temperamento b 
temperato r temperata BR \\ 24 aeterios B aethereos b \\ 
26 ciclo foreticum cima B cido foreticus et cima b cydo fore- 
ticum cyma R in quo a manu saec. XVI add. locus corruptus 
fort^ KUK\oq)opr]TiK6v )i^\xa \\ retulerunt b retullerunt R \\ 



LIBER VIII 303 

cuius nalurae tranquillitas etiam illum extimum lenet 
ambitioremque cursum, qui ex eo, quod nullis sideribus 
occultatur, avacTpoc perbibetur. si igitur sui similis 815 
omnis circumagenliuiu nalurarum ambitus repperitur, 

5 nulli possunt aetherium tractum circuli uariare. nos igitur 
circulos non ita dicemus, ut linquentis naturae discrimina 
corpulenta fmgamus, sed ut ascensus descensusque ad nos 
errantium demonslremus. neque enim uel axem prolos- 
que, quos in spbaera aenea, quae KpiKiuTri dicitur, ad in- 

10 tellegentiae conpendia adfixere mortales, ego robori mun- 
danae rationis apponam, cum nibil solidius terra sit quod 
eam ualeat sustinere; deinde cum poli uelut perforatae 
exterioris sphaerae cauernis emineant, el hiatus quidam 
cardinesque fmgantur, quod utique subtiUbus aetheriisque 

15 accidere non potuisse conpertum. sicubi igitur intelie- 816 
gentiae edissertandique proposito uel axem uel polos uel 
circulos perbibebo, ideali quadam prudentia, non diuer- 
sitate caeli discreta sed spatiorum rationibus dispensetur. 
sicque habeatur cum euexum deuexumque mundum di- 

20 xero, cum similis cunctis suis partibus sit subUmeturque 
uel lateat pro condicione borizontis posilioneque ter- 
rarum. 

Hoc igitur praemonito illud insinuo, quod quidam 817 
Romanorum non per omnia ignarus mei stellas a stando, 

25 sidera a considendo, astra ab Astraeo dicta fuisse comme- 276 
morat, fabulosisque commentis Grai conpleuere caelum. 
ego praecepta potius edisseram disciplinae ac decem dici 
mundi circulos adseuero. quorum alii paralleli, quos ae- 
quidistantes Latine possumus memorare, eosdem polos 

30 habent quos ipse mundus. poU enim sunt qui a centro 
circuU linea usque in circumferentias ducta medietatis 



I 



2 syderibus BR l| 3 occulatur B^R j] anastros B anros 
/2 11 6 liqueutis BR || 8 enim inducium in ^ |I 9 feraenea R 
sferaenea r sferaenea B spherecia h \\ cricote BR circote 
br 11 13 faere R \\ cabernis B^ 11 14 cardinisque BUi |1 
18 depensetur B |j 21 orizontis BR || 24 raeis B^ mihi Ritsche- 
lius de Varr. discipl. libris p. 10 [] 25 astreo BR \\ 28 aequi- 
stantes B equistantes R corr. p [] 29 eosdemque 6 [] 



304 MARTIANI CAPELLAE 

^18 sectae raensuram aequa ratione discriminant. uerum ex 
parallelis primus est is, qui et semper apparens et con- 
tingens confmia fmitoris numquam mersus adsurgit , qui 
septentrionalis circulus perhibetur ex eo quod cum cete- 
ris, quae promentur, etiam gemina sidera Septentrionis s 

819 includit. secundus autem ex parallelis maximus solstitialis 
est, ad quem sol aestiuus accedens solstitii fme repulsus 

•820 abscedit. tertius aequinoctialis medius maximusque cun- 
ctorum, per quem sol secundo, uel cum in aestiuam fla- 
grantiam surgit uel cum in hi-<(berna descendit, quadam w 
mundi medietate peruectus mensuram noctis lucis aequa- 

821 litate conpensat. huic propinquus brumalis, in quem hie- 
mali fine perueniens in aquilonem denuo repulsus assur- 

822 git. quinlus^ autem idemque ultimus australis quique an- 
tarcticus perhibetur. hic mersus ac uix altiore circuli i5 
extremitate^ horizontis defixa contingens tanti tamen 

2776= spatii quanti septentrionalis circulus ralione monstratur, 
ei etiam inuenitur obpositus. 

823 Consequens reor coluros demonstrare, quorum pars 
desuper, quaedam alia in imo uersatur occulta. de qui- 2c 
bus non nescio scriptorum uariare definita. nam alii a 
septentrionali cardine meridianum duci circulum perhi- 
bent exindeque sub terras meantem denuo in arcticum 
apicem sublimari, alii uero contra a cardine meridiano 
inchoamenta circuU perhibentes , eundem per arcticum 25 
uerticem unde ortus denuo retulerunt; qui quidem alium 
ab ortu circulum decussantes in qualtuor quadras mundi 

824 ambitum discreuerunt. uerum ego, quod Hipparchus 
meus scriptorum ueritatem complexus, hos dico a signis 



1 aeque B^R [] 2 his B^ \\ 3 assurgit 6 H 4 circulos R 
5 etiam in riis. in B \\ 1 fini B^ \\ 14 post australis add. est b 
antarticus BD {] 16 orizontis BR \\ 17 post spatii add. est b 
20 obculta B^ \\ 21 ali B^R \\ 23 articum BR \\ 24 a om. 
B^R II 25 ad eundem add. ai eodem b \\ articum BR \\ 27 de- 
cusantes B decursantes bR |1 28 ipparcus meua BR yppar- 
cus meus b alumnus meus a recentiore manu add. in B || 
29 ueritatem scripsi ueritate BR uarietate r || ante hos add. 
est r II 



LIBER VIII 305 

zodiaci cycli uenientes et tam inter se secundo coniunctos, 
(jiiani onines paralleios angulis aequalibus persecantes in 
cardines peruenire. nani unus ab Arietis octaua parte 
natus ambilo niundo per polorum uertices aii eandeni re- 
5 ciirrit, alius simiii conplexu nuuulum a Caucro exortus 
iricludit, quod pianius postmodum faciemus. 

Verum nunc obliqui sunt edicendi. quorum signiler 825 
duodecim discriminibus interstinctus ex paralleiis duos 
solsiitialem brumalemque contingens, aequinoctialem me- 

10 dium secat secundo nec ad pares auguios aut fmdit aut 
finditur. qui soli lunaeque iler praebet cum quinque side- 826 
ribus. Galaxeas uero lacteus obliquorum niullo maiore 
ambitu porrectus etiam uisibus adprobatur. nam confinio 
septentrionalis circuli natus in finitorem antarcticae re- 

ir> gionis adclinans paene totum uidetur permeare caelum. 
quem quidem mibi desipere uidentur qui circulum nega- 

^ uerunt. superest iam unus e circidis, quem quidem, quod 278 G 
locis momentisque omnibus uariatur, dubito quid appel- 
lem. hic tamen nouissima supernaque discriminans atque 

20 undique in superficiem telluris lineae flexu ambientis in- 
cumbens horizou uel fiuitor [uel oriens] perhibetur. 

Sed quouiam expositi circuli breuiter claruerunt, 827 
nunc eorum spatia, unde primo coeperam, perhibebo. ac 
prius ad septentrionalis circnli redeam granditatem. in 

25 quo more geometrico duo primo signa conposui ad circu- 
lum perducendum id est unnm quod centron, aliud quod 
peripherian demonstraret. itaque in ipso mundi cardine 
posui ciarius sidus atque ab eo ad Draconis caput, quod 
iam notaueram usque ad finitoris circulum peruenire, 

30 lineam duxi. quam postea manente centro mente cir- 
cumagens circuium designaui atque ab omni parte spa- 

1 zoz\Q.c\ B^R II cicli b ci\i BR [1 uenientis B^R \\ 2 aequa- 
libus scripsi aequalesjff/? || 3 arietes/? |1 4 solorum^'/? [j 5 can- 
cro h leone Bli \\ 8 duo^' || 10 necBR nam b \\ 12 post uero add. 
i(J b II 14 antarticae ^/? |l 16 ante qui add. illi b \\ 17 quod/? quo 
B quia h \\ 21 orizon BR || glossam del.Grotiiis [] 23 primo conci- 
pere B primo conciperem R primo conceperera r ceperam {in- 
ducto primo) b || 25 ad om. R \\ 27 perferian BR \\ 30 doxi 
corr. in duxi B l i\'\. add. h ]] manente h manante BR deh r || 

MAHTIANUS CAPELLA ^O 



306 MARTIANI CAPELLAE 

tium aequale conplexa per haec sidera peripheria circum- 
ducta peruenit: a capite Draconis et dextro pede eius qui 
appellatur Engonasis ad medium Cephei pectus, <tunc 
ad pedes priores maioris Vrsae, inde rursus ad Draco- 
nis caput. 

828 Huic circulo confinis solstitialis , quem itidem lineari 
dimensione a cardine mundi in octauam Cancri partem 
ducta , quo Sol accesserat solstitio , repperimus)> eundem 
circulum ambitu potiorem per haec tamen signa curuari: 
incipit ab octaua parte Cancri, cuius omne corpus in lon- 1 
gitudinem secat, ad Leonis pectus ac uentrem; inde ad 
Ophiuchi umeros, deinde ad caput Cygni, deinde ad un- 
gulas Equi ac protinus ad dextram Andromedae manura, 
deinde ad sinistrum Persei crus eiusdemque sinistrum 
umerum, inde ad utraque Heniochi genua et proxime ad li 
Geminorum capita, a quibus rursus ad octauam Cancri 

829 *P^^"^ partem. 

279 G Aequinoctialis demum circulus bis admensus a poli 
termino circumactus tam in Arietem quam in Libram 
linea permeante per haec signa circulum cludit: ab octaua 2 
parte Arietis per totum corpus eiusdem ad reductum 
Tauri pedem, inde ad mediam Orionis aluum, deinde per 
edictas curuationes Hydri Crateraque et Coruum ad octa- 
uam Librae partem inter duas lucidas signi illius stellas; 
inde ad utraque Ophiuchi genua ac tunc per Aquilam ad 2. 
Pegasi caput, a quo rursus ad octauam Arietis partem. 

830 Brumalem uero circulum similiter signo in octaua 
Capricorni parte defixo per haec meare conperimus: ab 
octaua parte Capricorni per totum corpus eius ad pedes 
Aquarii; inde ad Ceti ultimam caudam, ac dehinc ad Le- 3 



1 perferia BR \\ 3 aengonasis B engonasis R engono- 
sis r 1] cefei BR \\ 6 quem p qua * B qua B ubi add. b fj 
9 ambitum B^ \\ potiore BR corr. p || curbare B^R \\ 
12 ofiuci R ♦♦offiuci B \\ humeros b \\ cygni b cynni B 
cycui R II 15 numerum B humerum R \\ enioci BR eniochi 
b 11 22 album B'R \\ 23 editas BR [| ydri bR ydi B \\ 
crateramque B \\ 25 ofiuci BR \\ aliquam B^R \\ 26 capud 
B^R [j parte R \\ 30 aquari B^R \\ ac dehinc 6 ad hehinc 



LIBER VIII 307 

j)orc'in prioresque Caniculae peiles; inde pcr Argo tergus- 
(juc Ccnlauri ad Scorpionis aculcum, deinde per Sagillae 
ultiniain partem ad octauam Capricorni partem circulus 
rcuocatur. 
5 Vllimus ex parallclis, qui uocatur antarcticus, tan- 831 

tundem spatii quantum septentrionalis includit. quem 
quidem meantem, quibus sideribus circuletur, ego potero 
memorare. neque enim mihi ulla caelestis globi portio 
liabetur incognita. sed quoniam per ignota superioris 

10 partis uisibus hominum distenditur, dicere praetermitto, 
ne inconperta falsitatem admiscere uideatur adsertio. 

Melius coluros demonstremus, licct ipsi quoque ali- 832 
quid curuationis abdcntes non se tolos uisibus repraesen- 2S0G 
tent, tamen quia coniectura non errat, poterunt demon- 

15 strari. atque ila eorum primus, qui ab aequinoctiali parte 
sumit auspicium, ab oclaua Arielis parte contingens ulti- 
mum Deltotou angulum, ac mox summum contingens 
Persei caput dextrumque eius brachium, proxime manum 
secans per septentrionalem circulum ad cardinem pcrue- 

20 nit mundi; a quo per caudam Draconis ad sinistrum Ar- 
ctophylacos proximeque ad Bootis stellam ductus dextrum 
Virginis pedem sinistrumque contingit, in quo octaua pars 
Librae est; unde ad dextram manum Centauri, qua pan- 
theram tenet, diuisus liaud procul ab eo loco, quo sini- 

25 stram Centauri ungulam tetigit, in regionem inconspicuae 
nobis partis obruitur; unde emersus infra Cetus per 
corpus eius auersique ceruicem ad caput atque inde ad 
octauam partem Arietis redit. alter autem colurus, qui 833 
etiam tropicus dicitur, ab octaua parte Cancri <consurgit 

30 ad sinistrum ex prioribus Vrsae pedem per ipsum pectus 
eius ceruicemque; inde ad cardinem peruenit mundi, at- 
que inde per clunes minoris Vrsae et inde per Draconem 



B ad dehinc /2 U 1 argonem 6 [] 5 antarticus BR j] 12 de- 
monstramus bR \\ 14 poterat B^R ]] 17 Deltotu Grotius del- 
totos BR II 18 ei B \\ 20 artofylacos BR arctofylacos b \\ 
24 aut B^R ]] 25 regionem R regione b egioni ^ [] 26 coe- 
tum BR II 29 tropicos B^R \\ 31 at D (?) [l 32 inde b bis D 
€t a nianu recentiore in ras. in B |] 

20* 



308 MARTIANl CAPELLAE 

ad siiiistram alam Cygni ceruicemque perduclus ultimum 
Sagitlae spiculum et proxime rostrum Aquilae contingit, 
a qua ad octauam partem Capricorni^ descendit. inde 
liaud procul mersus in regionem inconspicuam infra Argo 
resurgit, cuius et gubernaculum et rectam puppim secans '- 
ad oclauam Cancri partem redit. 
6,34 Duos iam superesse circulos dubium non habetur, 

quos quidem obliquos dici superius memoraui. quorum 
unus signifer non ut ceteri, quos linealiter feci, sed latissi- 
nms omnium conprobatur. quem cum in duodecim spatia i< 
discernerem , singulis triginta partes non nescia ralionis 
25/&ascripsi. uerum eius latitudinem circuli tetendi in duo- 
decim portiones, ut tantum spatii habeat latitudo, quantum 
longitudini duodecimpartesadtribuunt. quod cur factumsit 
faciie est locoeo, quodesoleloquicoepero, demonstrare,qui i' 
per mediam circuii eiusdem lineam solus fertur. cuius cir- 
cuh ambitum per duodecimsigna admodum claracircumagi 
dubium non habetur. nam galaxias non niagis ratione 

835 quam oculis adprobatur. cuius ultra regulam et plerum- 
que deficiens laliUido a Cassiepeae astro in Scorpionis 2< 

836 aculeum longiludine conpensatur. superest circulus .solus 
finitor, qui ex eo, qnod semper surgentis demeantisque 
mundi diuersitalibus uariatur, certum astrorum ordinem 
non poterit retinere. 

837 lam nunc inter circulos uniuersos quid interstitii uel 2. 
spatii intercapedo naturalis inmiserit aequum explicare. 
nam inter s^- entrionalem circulum, quem in spalia octo 
resecaui, el inter solstitialem interpatet tantundem, quan- 
tum interest inter octo et sex. nam idem interiectus spa- 
tiis similibus continetur, in quo fit, ut circulus maior sit » 



1 ad p ac BD \\ cycni B^D \\ 4 aut B^R \\ argo resiir- 
git B argonem surgit b argon consurgit /? |I 5 puppin B^R \\ 
13 tantum b tandem BR \\ 20 casiphaeae (sed iphae in ras.) 
B casiepiae b casiepie R casiapia r j| 21 longitudine inter- 
polatus Ettenheimuensterensis latitudine B latitudinem R 
circuli b \\ 22 finitur /? orizon add. b j] 23 uarietur B^R 
24 poterat B^ \\ retineri R \\ 26 aecum B .leqnm b 
27 septemtrionalem R \\ 



LIBEK VIII 309 

al) eodem interleclu pari spatio et eiustiem tertia porlione. 
alia intercapedo inter solstitialem aequinoctialemque cir- 
cuios minor est a superiore interiectu, quantum quattuor 
nunieri ad sex. al) aequinoctiali ad brumalem similis. 

5 a hrumali autem ad austrinum talis qualis ilia, quae inter 
septentrionalem solstitialemque circulos interiecta, circu- 
lusque ipse austrinus tantum liabet ad cardinera suum 
quantum septenlrionalis ostendit. 

Peracta iam spatiorum circulorumque breuiter ra- 838 

lotione, sidera quae appellantur inerrantia percurramus. 
dubium enim non est triginta quinque signis omne splen- 
descere caelum, nisi lorte uelit quis eorum gestamina so- 282 G 
ciare, licet animalium uocabulis censeantur. ut Capra, 
quae Heniocho superposita , aut llaedos qui eius humeris 

15 sustinentur, uel Serpentem quem Ophiuchus tenet, aut 
Pantheram quamCentanrus gestat, quae sidera uelut par- 
tes habendae sunt potiorum. haec igitur quinque et tri- 
ginta signa circuli interiacentis ambitu discernuntur. nani 
alia sunt aquilonia, alia austrina. a regione quippe zodiaci 

20 quae Septentriones uersus deiixa sunt aquilonia perhiben- 
tur, interius autem numerantur austrina. Aquilonis igitur 
habent <^partem utraque Septentrio, Draco qui inter 
utramque flexuosus inlabitur, Arcturus quem alii Boolen 
appellant, Corona Ariadnes, Nixusque quem alii Engonasin 

25 dicunt, Lyra Cygnus Cepheus Cassiepia Perseus Deltolon 
Heniochus Andromeda Pegasus Ophiuchus Delphinus)> 
Aquila Sagitla. austrina autem haec sunt: Ilydrus Craler 
Coruus Procyon Orion Canicula Lepus Eridanus qui ab 
Orionis pede defluit, Cetus, Centaurus, nauis Argo, Piscis 



4 brumalen B^R \\ 10 sidera scripsi cetera BR \\ 11 du- 
bio B^R 11 ad quinque add. l III b || 12 quisque BR \\ 13 post 
capra add. est b \\ 14 enioco BR \\ edos R \\ 15 ofiucus 
BR II 16 panteram Z? |1 19 a om. BUi^ deleuit rursiis b [j 
zoziaci B^R \\ 20 defixa scripsi (cf. p. 310,17) depicta BR || 
aquilonalia b \\ 23 arturus BR [] 24 nixusque b nixosque 
BD 11 engonesin D H 25 cycnus B^D \\ casiephia (iephia 
in reui. add. b) B casiepia D \\ 26 eniocus BD \\ ofiucus BD \\ 
delfinus BD H 27 ydrus BR \\ 28 proqon B procion h 
proon R \\ 29 defluxit R defluit r diffluit B \\ caetus B 




310 MARTIANI CAPELLAE 

austrinus, Caelulum Ara. nam et aquam, quae ex cratere 
Aquarii fluit, melius partem signi credimus, et steilam, 
quam quidam Canopon, quidam Ptolemaeum appellant, 
quae superioribus inconspicua in confmio Alexandriae 
incipit apparere, ut partem Eridani fluminis aestimabo. 5 

839 haec discernit Zodiacus, qui quidem aequales duodecim 
signorum integrat portiones sed undecim habet signa. 
Scorpius enim tam suum spatium corpore quam chelis 
occupat Librae , cuius superiorem partem pedes Virginis 
occupant, maiorem ueroScorpius; deniqueChelas — quam lo 
Libram dicimus — quidam dixere Graii. horum ergo si- 
gnorumduodecim nomina, quod uulgo nota sunt, praeter- 
mitto. 

840 Intellego ordinis hoc fuisse, ut quo circulo spatioue 
quae signa sint demonstrarem. sed et magnam partem i5 

283 G astructionis exquirit contra propositum breuitatis, et quod 
mediatenus tertiaue parte quaedam signa defixa diuersis 
€irculis sua membra discerpant, hanc obscuram caliginem 
derelinquo. quippe, ut cetera transeamus, manus interior 
Arcturiintraseptentrionalem circulum ponitur rehcumque 20 
corpus parti alteri deputatur, Cephei corpus mediatenus 
[septentrionali] thorace partito diuersis circulis adtribui- 
tur. Nixus uero sinistro pede septentrionalis Draconis 
uerticem calcans, capite solstitialem circulum ascendit, 
unum brachium Lyrae, alterum dans Coronae; et alia 25 
huius modi non minus insuauia quam morosa. 

841 Illud potius adtendendum quibus surgentibus signis 



coetus /? II 1 ad caelulum add. turibulum b sed cf. Scaliger 
ad Manilium p.411 ed.1600 \\ aqua ^ [| 2 aquari B^ aqua R \\ 
3 ptolomeon ^/? || 5 eridari^'/? |] 6 zoziacus ^'/? [] aequa- 
lis ^ [] 7 ha**bet ^ || 8 scorpi*us (u scripsit h) B || caelis 
B^ [] 9 occuparunt BR al occupant add. b \\ 10 scurpius 
R \\ heleas B^ \\ 11 s. dicimus post libram add. b om. R \\ 
grauiorum ergo B^R^ \\ 14 intelligo bR [] 15 sunt b [j 
16 exquirit BR acquirit b [| 17 defixa Bondami codex (Bond. 
uarr. lectt. p. 59) defixis BR \\ 18 discrepant b \\ 19 artu- 
r ns BR \\ 21 cefei BR [| 22 septentrionali del. Grotius \\ to- 
race R toraca B toracae b \\ post partito add. cetero toto b \\ 
24 capitem B^R [| ascendit BR ostendit b [] 



LIBER Vlll 311 

qiiae ortimi faciant occidantue. nam oriente Cancro occi- 
dit Coronac A.riadnes et austrini Piscis pars dimidia, 
Ophiuclms a pedibus usque umeros, Serpensque quem de- 
tinet praeter fauces caputque totum, Bootis etiam medie- 

5 tas; oriuntur uero Orion totus Eridanique principium et 
in lingua Caniculae lucida stella. cum autem Leo oritur, 
Coronae reliqua conteguntur, austrinusque Piscis et 
Ophiuchi Serpentis Bootisque partes, itemque Aquila, Ni- 
xique pars dextra; oriuntur uero Hydri caput, Lepus et 

10 Procyon, Caniculaeque pars prima. oriente autem Virgine 
occidunt Lyra Delphinus et Sagitta, Cycnique pars prior 
Eridanique pars ultima et caput ceruixque Pegasi; oriun- 
tur autem Hydri pars prior usque ad Craterem, Canicula- 
que tota et nauis Argonis puppis. Libra surgente occi- 842 

15 dunt Pegasi et Cycni reHquae porliones Andromedaeque 
caput Cepheique umeri, Celus, et flexus fluminis Eridani; 
oriuntur Coronae medietas, INixi dexter pes, et Bootes et 
Hydri reliquum praeter ultimam caudam Centaurique 
pars, quae in equi speciem figuratur. Scorpione auiem 284 G 

20 nascente occidunt Andromedae pars reliqua, item Cephei 
pars, quae extra septentrionalem circulum posita, et Cas- 
siepeae et Orionis pars. eodem tempore oriuntur Ariadnes 
Corona tota <et caput Ophiuchi, Nixique corpus omne 
praeter sinistram manum, Hydri cauda uitima, et Centau- 

25 rus totus praeter priores pedes. Sagittario nascente mer- 
gitur Orion et Canicula et Heniochi pedes , oriuntur uero 
totus Ophiuchus et Nixi sinistra manus et Lyra et Cephei 



m 



1 occidantque B^Ii \\ occidit coronae Bondami ^excerptd* 
occidunt corona BR \\ 2 et ^ cet /2 [] 3 ofiucus BR \\ hume- 
ros ^ U 5 principio /{ principia r |1 7 reliquiae B \\ 8 offiuci 
BR 11 9 ydri BR [| 10 procion R proquion B prochion corr. 
X prochiron" h \\ ad autem add. 1 uero h \\ 11 delfinus BR \\ 
lyffnique h \\ prior h potior BR [[ 13 ydri BR \\ crateram 
l II 15 cygni h j] 16 cefeique BR [] humeri h \\ coetus R 11 
17 autem imst oriuntur add. h [] 18 ydri BR [] relicum B [{ 
20 cefei BR \\ 21 pars om. B^ \\ cassepia R cassiapia r casi 
ephia B (siephia in ras. add. b) \\ 23 enioci BB ophiuci b 
24 ydri BB [[ 26 enioci B eniochi hD \\ 27 ofiucus BD 
nisii)* 1] lira/) 11 cefei i? 11 






312 MARTIANI CAPELLAE 

843 caput iimerique et Centauri priores pedes. Capricorno 
oriente occidunt Heniochus totus et eius Capra Haedique, . 
Persei pars sinistra, et Argonis)> puppis etProcyon; in 
uicem oriuntur Cycnus et Aquiia et Sagitta, et Altarium. 
Aquario oriente occidunt Centauri pars equina, Hydri ca- 5 
put; oritur et equus Pegasus. Piscibus ortis occidunt Hy- 
drus totus et Centauri pars reiiqua et Crater; praeterea 
oriuntur Andromedae pars dextra et Piscis austrinus. 
Arietis signo surgente occidunt pedes Centauri et Altarium, 
oriuntur uero Andromedae sinistra pars et Persei caput lo 
usque ad aiuum et Deltoton. signo Tauri oriente occi- 
dunt Bootis pcdes, Ophiuclms a pedibus ad genua usque; 
oriuntur autem Ceti pars reliqua et sinister Orionis pes. 
Geminis orientibus occidit Serpentarius usque ad geni- 
cula; oriuntur uero Fluuius Cetus Orion. i5 

844 Temporum quoque ipsorum, quibus oriuntur aut 
occidunt, habenda distantia est. nam quae transuersa 
oriuntuf et recta occidunl, celeriores ortus habent quam 
occasus; contra autem quae recta oriuntur et transuersa 

285 G conduntur, tardius oriuntur quam occidunt. nam Cancri 20 
signum recte oritur incUnatumque mersatur, licet hoc in 
Capricorno parua inflexione curuetur: oritur duabus horis 
et duodecima parte horae, et hora occidit ac deunce; mi- 
nima in isto distantia est. Leo autem oritur duabus horis 
et tertia parte horae, occidit uero hora semis et sexta 25 
parle horae. Virgo oritur horis duabus et dimidia et sexta 



1 humerique 6 |1 2 eniocus BD eniochus b \\ aedique D 
di* B edique 6 jl 3 argus B^ \\ et ante puppis add. br \\. 
prochyon 6 4 cygnus 6 [] 5 ydri BR \\ 6 ad ortis add. l 
orientibus b [] ydrus BR [] 7 cratera b \\ 11 album B^ [[ 
12 ofiucus BD II 13 caeti B coeti R \\ 14 geminis orientibus 
— fluuius (heridanus supra add.) coeXxiB (sic) orion om.B^RD \\ 
17 abenda B^R |1 distentia B^R \\ quae om. R |[ 18 recto 
B^R [] 22 capricornu R \\ oritur decima B oritur duodecima 
R oritur et duobus horis duodeciraa r oritur duabus horis 
et duodeciraa b || 23 orae B^R [| ora B^ [] deeunce R 
24 est om. B^R [] oris BR || 25 orae B \\ accipit R \\ ora B 
26 horae om. B f| oris B \\ 



LIBEK VIII 313 

]»aite horae, similiterqiie Libra, occiduntque hora et tertia 
parte. at Scorpius (Uminuit ortum et auget occasum. ori- 
tur enim horis (Uiabus et tertia parte, occifUt hora semis 
et sexta parte horae. at Sagiltarius oritur horis duabus 

5 et (Uiodecima parte horae, occidit hora et deunce horae. 
at in uicem quae transuersa oriuntur ct recta occidunt, 8i5 
breuiores orliis occupant quam occasus. denique ex his 
est signum Capricorni, quod oriturhora et deunce, occidit 
duabus horis el duodecima parte horae. Aquarii uero 

10 proximiim signum oritur hora et dimidia et sexta parte 
horae, occidit horis duabus et tertia parte liorae. sequens 
Piscium signum oritur hora ct tertia parte horae, occidit 
duabus horis et dimidia et sexta horae parte. eandem 
mensuram Aries utrii.^que temporis seruat. Taurus oritur 

15 hora et dimidia et sexfa parte horae, occidit diiabus horis 
et tertia parte horae. at Gemini oriuntur hora et deunce, 
occidunt duabus lioris et duodecima parte horae. 

Haec est inaequalitas, quae dierum spatia rioctium- 846 
que discriminat. nam cum Solis lumen eorum signorum 

20 principium, quae tardius oriuntur, ingreditur, dum se- 
quentia signa nascuntur, diei prolixitas procreatur; ubi 
uero haec inlrarit, quae cito orta tardius demersantur, 2«6»^ 
diebus exiguis noctes efficit grandiores. denique haec 
ratio et illis respondet, qui uelut miram efficiunt quaestio- 

25 nem talia proponentes: si spatiis aequalibus signa omnia 
percensentur ac necesse est diebus noctibusque cunctis 
sena signa supra terras esse, omnes dies noctesque pares 
esse debuerunt. sena autem signa superstare non dubium 
est tolidemque delitescere, dies quoque noctesque uariari 

30 diuersitatibus spatiorum. <^nam solstitialis dies habet ae- 



1 orae BR [1 ora BR quod nolare desinam [| 2 augit B^R 
4 ex sexta /? 11 5 occidet B^R \\ dehunce ^ || 7 is B^ 
9 XII R 11 aquari B^R \\ 11 sequens o B sequens h sed 
quaeso R sequens r |1 et om. B^R \\ 14 taurus oritur — 16 et 
tertia parte horae om. B^R^ \\ 16 dehunce B \\ 17 duobus R |( 
horae om. B^R |I 18 «r/ haec est inaequalitas add. qua ra- 
tione dies accrescunt noctesqiie breuiantur /?"» || 21 procu- 
ratur B^R^ \\ 22 intra** B intrarit b intraret R \\ 



314 MARTIANI CAPELLAE 

quifioctialis niensurae horas Xllll et sextantem , brumalis 
uero horas nouem et dimidiam ac tertiam portionem, ui- 
cissim brumales noctes solstitiahs diei temporibus porri- 
guntur, cuius lucis tempora suscipit nox aestiua. in tanta)> 
uarietate diuersitateque temporum illud profecto colhgi- 5 

847 tur signa aequalia non habenda. cui canclusioni et rerum 
ueritas et nostra regula refragatur. multiplici enim cle- 
psydrarum adpositione monstratum omnia signa paria spa- 
tia continere. cum enim diuersa tempora in ortu habeant 
atque occasu, tamen si omnium ortus occasusque conpen- lo 
ses, uidebis ad plenum conlata mensuris aequalibus re- 

848 spondere. uerum hac quaestione consummata aiia subti- 
iior de spatiis inparibus obiectatur. dicunt enim : si spatia 
signorum aequalia sint aut Sol tardiore cursu quaedam 
signa transcurrit, aut [in] dierum ratio diuersitate men- is 
titur. sed constat Solem Geminorum signum triginta et 
duobus diebus excurrere, Sagittarii autem XXVIII, cete- 
risque signis aut adici aut detrahi aliquas portiones; quod 
profecto non fieret, si aut Sol aequali cursu ferretur aut 
signa spatiis paribus tenderentur; Sol autem eadem ac 20 
perpetua celeritate festinat ; relinquitur ut signis spatio- 

849 rum aequahtas denegetur. sed hunc quoque errorem 
opinio inueterata conposuit, quam omnes hactenus credi- 
dere, quem ad modum ipsi mundo sphaeraeque postremae 
centron est terra , ita et solaris circuli eandem centron 25 

287 G esse, quod omnino falsum esse non dubium est. nam ut 
diuersa spatia sunt caeleslis ambitus circuUque mediahs, 
ita et diuersis centrorum signis punctisque torquentur, 
quo fit, ut terra solaris circuh centron non sit sed eccen- 



9 tempora om. B^R \\ 12 summata corr. ut uidetur in sum- 
mota B consiimmata br summota R |j 13 ante si add. et r |j 
15 in om. Eitenheimiinsterensis interpolatus || 17 sagittari 
B^R II 19 perfecto R || 21 post relinquitur add. et del. ergo b jj 

22 hunc quoque errorem add. r et in ras. b hanc nem 72 [[ 

23 actenus B^R \\ 24 mundus i? || sphereque R sp{corr.exf)e- 
raeque B \\ 27 in ras. aequistantibus b caelestis ambitus R 
ei supra add. a b jj 29 eccentron B ecentros b haeccentros R 
terra add. br \\ 



LII3ER VIII 315 

Iros habeatur. per uices enim propinciuitates descensus- 
(jue ad lerras solaris orbila cursusque submittit itemque 
pro signorum condicionibus sublimatur, et cum medieta- 
tem linearem in latitudinem zodiaci Sol libratus excurrat, 
r. orbem tamen Solis obliquitas meatus aut inprimit aut ex- 
tollit. quis enim dubitet Cancrum Geminosque uerbi gra- 
tia in mundi ardua sublimari rursumque Sagittarium Ca- 
pricornum pererratis detlexibus infimari? quod cum ipse 
zodiacus signaque caelo cohaerentia tantundem a terris 

10 undiquesecus interstitii detineant, solaris tamen circulus, 
qui subtermeat, aut euehitur aut descendit. hinc uenit 
ut a Sole signa cum uariis transcurri diuersitatibus ui- 
deantur. 

Transcursa ratio est signorum caelestium atque etiam 850 

15 circulorum; nunc planetarum orbes edisseram, quos qui- 
dem non ab erroribus suis — nam isdem Soiis rationibus 
commeantes nihil Ucere patiuntur erroris — sed quia di- 
uersa uarietas mortalibus caligines intentionis offundit, 
uon planetas sed pianontas, sic ut ratio asserit, memorabo, 

20 Ucet eos propriis nominibus insignitos etiam aliis nomini- 
bus appellarint. nam Saturnum Phaenona dicunt louem- 851 
que Phaethonta, Pyroenta Martem, Venerem Phosphoron, 
Mercurium Stilbonta nominarunt; Soli uero Lunaeque di- 
uersitas genlium innumera uocabula sociauit. horum igi- 

25 tur septem illa eo maxime cum fixis sideribus habenda 
distantia, quod illa caeli tantum modo cursibus commo- 
uentur propria statione seruata, <(hi uero tam mundanis 



1 discensosque B^R^ \\ 3 per B^R^ \\ conditionibus bR jj 
4 linearum br \\ zoziaci B^R \\ 6 uerbi et in ras. gratia add. 
h q V V (h. e. ueluti cf. not. lat. Momms. 281, 3 et 314, 2) R || 
7 capricornum et r ]] 8 perratis R perarratis r pererratis tn 
ras. b supra add. transcursis b [] infirmari B^ \\ 10 inter**** 
B ransitii add. b ersticii supra add. b \\ 11 eueitur B uehitur 
R \\ euenit b \\ 12 diero B uariis bR \\ 15 disseram bR \\ 
quas R et xit uid. B^ \\ 16 idem in ras. R hisdem b \\ 17 errori- 
bus BR corr. p ]] 19 sicut ratio scripsi stratbr R sic orator r 
sicut B in ras. oratus add. b \\ 21 phenonam Rb plenonam 7it 
uid. B \\ 22 phaetontam BR \\ pyroin BR \\ 25 confixis B 
26 distantia est b \\ 27 seruata scripsi ornata BD \\ hii B 




316 MAKTIANl CAPJiLLAE 

raptibus auferuntur quam propriis cursibus commouentur. 

852 nam quantum eos retulit diei noctisque rotatio, tantum 
nituntur diuersis conpensare temporibus, id est aut mense 

288G ui Luna, aut anno ut Sol, aut triginta annis ut Saturnus, 
et ceteris temporibus adtributis pro spatiorum quae cir- 5 

853 cumeunt latitudine^ aut breuitate. quae cuncta sidera 
licet in ortum pergere uideantur, non tamen aduersum 
mundum rigido motu sed obliquo per zodiaci defixa moli- 
untur. alioquin ex contrario partium suarum motu mun- 
dus stare non posset. denique etiam Peripateticorum lo 
dogma contendit non aduersum mundum haec sidera pro- 
moueri sed celeritate mundi, quam sequi non potuerunt, 
praeteriri. quod quidem etiam ut uerum sit, meis non 
poterit rationibus obuiare. siue enim Saturnus nimia cum 
mundo celeritate concertans uix exiguis cursibus supera- i5 
tur, ac Luna, quod tardius incedat, intra tricesimum diem 

a mundi parte eadem praetQritur; siue contra mundum 
nitentibus ideo celerior quia breuiore ambitu orbem cir- 
cuit Luna, tardiusque Saturnus propter lalitudinem orbis 
effusi; utrum uelis, meis regulis non obsistit, si quidem 20 

354 suis motus istorum rationibus dispensatur. quibus tamen 
septem sideribus unus est communis motus, quod omnes 
ortum petunt. alius quod temporum omnes diuersitatibus 
atque accidentibus uariantur. nam ex his quinque sidera 
stationes recursusque patiuntur, Sol uero Lunaque cursu 25 
continuo rapiuntur. item haec lumina uicibus obscuran- 
tium occultantur, quinque uero sidera nesciunt obum- 
brari. tria item ex his cum Sole Lunaque orbem terrae 
circumeunt, Venus uero ac Mercurius non ambiunt 
terram. 30 

S65 Licet generaliter sciendum cunctis orbibus planeta- 



2 ratatio c? H 4 aut luna B^ \\ 5 circumagunt b \\ 10 pe- 
riphatheticorum BR \\ 11 docma B \\ 12 potuerunt R pote- 
runt B poterant b \\ 21 dispensatur b depensatur BR dis- 
pensantur r [J 25 stationes b stationibus B stationis R || 
26 obscurantium corr. in obscurantur B 'i- occultantur add. 
b II 27 sydera B \\ 28 item BR igitur r f) 



LIBER VIII 317 

ruiii eccentron esse lellurem, hoc est non tenere niedium 
circulorum, quoniam mundi centron esse non dubium, et 
illud generale septem omnibus aduertendum, quod cum 
nnnidus eiusdem ductus rolatione unimoda torqueatur, 

5 planetae cotidie tam loca quam diuersitates arripiant cir- 
culorum. nam ex his nullum sidus ex eo loco unde pridie 289 G 
ortum est eleuatur. quod si est, dubium non est centum 856 
octoginta tres circulos habere Solem, per quos aut ab soi- 
stitio in brumam redit, aut ab eadem in solstitialem lineam 

10 subleuatur. per easdem quippe mulationes commeat cir- 
culorum. sed ciim Sol praedictum numerum habeat, Mars 
duplos circulos facit, louis stella duodecies exercet, octies 
uicies cumulatur Saturnus eos circulos qui paralleli etiam 
dicti sunt circumcurrens ; qui molus omnium cum mundo 

15 proueniunt, et terras ortibus occasibusque circumeunt. 
nam Venus Mercuriusque Hcet orlus occasusque cotidia- 857 
iios ostendant, tamen eorum circuii terrasomnino non 
ambmnt, sed circa Solem laxiore ambitu circulantur. de- 
nique circulorum suorum centron in Sole constituunt, ita 

2Q ut supra ipsum aliquando, infra plerumque propinquiores 
terris ferantur, a quo quidem uno signo et parte dimidia 
Venus disparatur. sed cum supra Solem sunt, propinquior 
est terris Mercurius, cum iufra Solem, Venus ulpote quae 
orbe uastiore difTusioreque curuetur. nam Luna quae 858 

25 propinquior terris est, per quos feratur amfractus infe- 
rius memorabo. post cuius orbem alii Mercurium Vene- 
remque, alii ipsius circulum Solis esse concertant; <deinde 



-fod 
1 eccetron R \\ 2 que B q.ue b que R [| cetron R \\ 
post dubium add. est 6 |1 4 ratione R^ || 5 post loca add. 
alia b \\ arripiunt 6 |1 8 et tres R \\ 9 in BR ad h || 12 ex- 
ercet Ettenheimuensterensis excrescere BR |] 13 uices R || cu- 
mulatus R \\ ad eos add. al hos b |1 15 in ante ortibus add. b |( 
19 de Copernico cf. Delambre hist. de V Astronomie I p. 5i2 et 
Koppius II 20 intra B \\ 22 uenus bR mercurius B \\ dispe- 
ratur R \\ propinquior est terris B propinquior ei est b pro- 
pinquiores terris R \\ 23 intra BR \\ utpute R \\ que R 
quia r || 24 uastiore Koppius castiore BR [1 25 inferius scripsi 
interius BR 11 



318 MARTIANI CAPELLAE 

Martis louis ac Saturni, quos omnes ut suis amplitudinibus 
metiamur, quofl non lacile astrologi uoiuere, ab uno geo- 
raetriae concesso assertio est inchoanda, quod et ipsa 
suggerit in praesenti et ab Eratostliene Archimedeque per- 
suasum, in circuitu terrae esse CCCCVl miUa stadiorum 5 
et decem stadia ; ita ut ab hoc ergo indubitatis rationibus^ 
adprobetur, Lunae circulum centies esse maiorem, qui 
quidem circulus ipsa Luna sexcenties potior inuenitur. 

859 quae duo ex defectibus Solis assiduis, quantum umbrae 
Luna subiecta reddiderit et ipsius umbrae conlatione cum lo 

290G\\^so Lunae corpore uera dimensione monstrantur. quae 
nisi morosa sint, quem ad modum dimensa sim demon- 
strabo. crebro in climate Diameroes proueniens Solis dc- 
fectus eiusdem ex omni parte totum obumbrauit orbem, 
sed propinquo climati, id est Diarrhodu , portio obscura- 15 
tionis apparuit, in climate uero Diaborysthenis nulia obsi- 
stente parte Sol totus eluxit. unde quoniam clima Diar- 
rhodu quot stadia contineat manifestum est, repperi duo- 
deuicesimam partem terrae umbram quam Luna fecerat 
continere. sed quoniam maius corpus est, quo umbra nie- 20 
taliter iacitur, quam ipsa umbra, ex climatibus, quibus 
pro parte Sol obscurabatur dexlra laeuaque, conperlum 
triplo maiorem esse ipsam Lunam umbra sua. ergo col- 
lectum est Lunam sexies minorem orbe terrae praedictis 

860 raiionibus inueniri. Luna autem minor est orbe suo sex- 25 
centies. quod clepsydris intellegi potest. duobus enim 



4 eratostene BD |f 6 ergo om. Ji {j 6 poitt maiorem add. 
ct del. tellure b \\ quiq.idem li \\ 8 sescenties B^ \\ 9 ex D 
et BR 11 11 demensione B^Ji \\ 12 sunt B^Ji \\ 13 climmate 
B^R 11 15 climate b climmati Ji \\ diarodu BJi \\ climmatc 
Br II 16 diaborystenis /{ diaboristenus B diaboristenes b jj 
17 climma BR \\ dyarodu B diarodu li [j 18 quod li \\ 
repperiri B^Ji repperitur r || 21 climmatibus B climmantibus 
b II 25 «escenties B^ \\ 26 post quod add. si b \\ post clepsy- 
dris add. intelligi potest — p. 319, 17 corporis \\ina.e in marg. 
eiusdem quo B saec. manus ita ut ego textum reliqui: ceterum mar- 
ginis particula resecta aliquot uocabulis paucae litt. desunt. sed 
BJi post clepsydris ila pergunt fusile inponas (ponas B) at- 
que (ea in ras. add. B) emersa (prior e in ras. in li^ in eodem 



LIBKK VI IT Sl\) 

uasis aeiieis fusilibus posilis umim miiMius uaruuui, aliuii 
superius aqua plenum pone. obserua aulem Luuae orUim, 
et slellam tixam simul cum ea orienlem. et cum coeperit 
corpus Lunae ex superiore parle supra lerras apparere, 
c ito superioris uasis aquae uidelicet pleni centron aperi. 
ut simul cum incipiente Luna oriri aqua lluere in uas in- 
ferius incipiat, et donec lotum corpus appareat llual. cum 
autem tota supra terras apparuerit Luna. stalim primum 
uas in quod aqua tUixit subtrabe. et aliud apponas in quod 

10 aqua tluat, donec nocte alia renascatur illa stella, quae in 
priore nocte cum Luna oriebatur. et cum illa orla fuerit, 
superius uas unde aqua lluxerat tollas. deinde metire 
totain aquam. quae in spatio XMllI borarum tluxerat, ad 
mensuram illam primam , quae cum corpore Lunae prius 

15 in primum uas fluxit et inuenies sexcenties aquam excre- 
scere. quod in Lunae circulo (ieri non dubium est, id est 
sexcenties superare spalium corporis Lunae: uides luna- 29iG 
rem circulum cenlies maiorem esse tellure. 

Ouo monstralo alios circulos uideamus. sed quis du- 861 
bitet solarem circulum duodecies quam Lunae esse maio- 
rem, cum quod illa mense, ille duodecim curral? Martis 
uero circulus uicies quater polior inuenitur, louis cenlies 
et quadragies qualer, Saturni Irecenties Iricies et sexies. 
unde si numerus interiectionibus supputelur, et quot sta- 

» dia Salurni circulus habeat, et quota eius portio omnis 



uocabMh s eorr. in n 6) omni subtrahas primum et aliud 
iias appouas (corr. ex opponas B) donec noote alia renasca* 
tur adiecto ad circuli spatia & quod excurrit partibus et 
(et in ras^in B) ipso item lunae corpore qm de circulo hoc 
quoqne ee non dubium est inueuies soxceuties (sescenties /?*) 
aquHm excrescere unde colligas i^aquam — coUig^as onu B) 
circubtm ^^ciroulus H) eius (maior luna supra add. b) oides 
hmarem circulum centies maiorem esse teHure ftellurem B^) 
quo moustrato BH [\ 6 infer ^ |1 7 cor B^ || toto B^ || 

isubtrahe scripsi subtrahi B^ [j 12 uas in resecta fblH parte 
gebatur || 13 to B^ \\ XXII (atia resecta) B» \\ H illam esse 
II 22 potius B^Ii II 23 quadrages B^R \\ CCCXXX et BR || 
fxties B' II 24 interiectionibus Ettenheimuensterensis inten- 
ouibus BH II quod B^R (| 



320 MARTIANI CAPELLAE 

terra sit, inuenitur stadiat fDLVI et passus XIIII. nam si 
cenlies Lunae circulus maior esl terra, Lunae autem cir- 
culo trecenlies tricies sexies maior Saturni, maior est 
igitur Saturni circulus omni terra tricesies ter miiies et 
sexcenties. i 

862 Nunc iam Lunae meatum , quae terrae propinquior 

est, uideamus. quam quidem menstruum habere lumen 
physicorum assertione persuasum et [cum quod sit] sem- 
per pleni orhis esse non dubium est. nam si ah ilia sola 
partequa se suhicitSoli, omni hemisphaerio conlustratur, i 
eliam cum nobis tricesima nulium lumen 03tendit superne, 
qua Solem speclat pleno lumine relucescit; denique cum 
discedens a Sole a latere eum coeperit inlueri, pro parte 
etiam inlerius lumen adquirit, donec e regione posita ab 

803 hac parte qua nohis est uisibilis conlustretur. circuit enim i 
eius globum undiquesecus Sohs nitor, et ei parti, quam 
totam tunc aspicit, lumen induiget, cuius luminis radii in 
terras quoque luculentiores perueniunt, ut siquis ex spe- 
culo lumine repercusso eftigiem hicis <(excipiat. quae qui- 

gg dem Luna cum eum in orientis partibus conprehenderit, s 
2^2 (? obscuratur, et cum in occasu deseruerit, lucescit. cuius 
primi luminis effigies quihusdam uehjt cornibus circulata 
)urivoeibr|C dicitur, cum uero XC partibus a sole discedens 
orhem eius mediatenus idem radius luminarit, bidTO)uoc 
perhihetur; sed praedictis^ partihus cum aiias quadra- s 
ginta quinque adiecerit, djucpiKupTOC perhibetur id est 
maior dimidia, minor plena; cum uero centum octoginta 
partibus a sole discesserit contrario posita totam partem 



1 stadia ^LVI & passus XIIII 07n. BR add. h ^vielleicht 
war 6,048000000 geschrieben: VI . IIL . milia stadiorum (.... 

riin. VI 23, 24) et pars {siatt des vorhergehenden portio) 

XXXIII . DC ' Bottgerus p. 618 \\ 2 circulos R \\ 3 CCCXXX 
sexies BR \\ 4 XXXIII milies et sexcenties BR [] 8 et scripsi 
est BR II cum quod sit deleui \\ 9 illa sola b illo BR \\ 
10 hemisplerio BR hemispherio b \\ 15 quo B^ \\ 18 lucu- 
brandiore B hicubrantiores b lucubrandiores R lugubrandio- 
es r 11 ex B: om. R a, r [] 21 eum ante lucescit add. b \\ 
23 menoides BB monoides bd \\ 24 illuminarit D \\ diato- 
mos B diatoraus D [] 2G amphicyrtos BR amphicyrctos b \\ 



LIBER VIII 321 

<jUHin terris opponit inluminat, Travce\r|voc perhibetur; 
ac dehinc (leficiens seruat cum praedictis partibus nomina 
memorata. ((uae quidem tredeciiti orbis sui partes die 
nocteque transcurrit, cuni pro latitudine circulorum, 

5 quos obeunt, eodem interstitio Mars dimidiam, luppiter 
duodecimam unius partis, Saturnus uicesimam octauam 
unius portionis excurrat. iierum Luna circuit totum signi- 865 
ferum diebus uiginti septem et besse, sed Solem XXVIIII 
diebus et media diei noctisque parte consequitur, quod 

10 ideo tardius prouenit, quia cum suum peregerit circulum, . 
ex quo ipse Sol ab eodem loco, qui ei lumen dederat, ex- 
currit et in signo proximo aut eliam altero repperitur. 
nam si in Librae aut Scorpiiaut Sagittarii ultima parte 
lumen acceperit, non eum in sequenti signo, sed in altero 

15 consequetur. haec enim tria signa aliquando transcurrit, 
quem ad modum his contraria plerumque bis inuenit. nam 
quoniam ibi Sol triginta diebus et in Geminis triginta duobus 
moratur, Luna, quae XXVIIII diebus et dimidia parte eum 
consequitur, ibi utique poterit inuenire. uerum eadem 866 

20 Luna aliquando (juattuordecim diebus, ahquando quin- 
decim, plerumque sedecim plenum perticit lumen, Ita 
tamen, ut in eo(iem deponendo conpenset. nam si decimo 
quarto die lumen inpleuerit, quindecim diebus amittit, ut 
dierum ralio integra concludatur. uerum eadem implet 

25 annum suum CCCLIIII diebus. nam duodecim eius coitus 
hoc numero peraguntur, sicque fit ut annus solaris die- 
bus undecim maior habeatur, quod intercalationum diuer- 
sitatibus conpensatur. 

ft67 

De latitudinis partibus, per quas Luna commeat, edi- 293 Q 
30 camus. nam in zodiaco duodecim esse latitudinis partes 



1 



1 TTANC6A6N0C B nANCeACNOC R \\ 2 cum Ettenh. tum 
BR II 7 excurrit 6 jj 8 et z /> i- bisse add. d et z fl & ss in 
ras. b jl 9 de media cf. ad p. 67, 9 \\ 11 excucurrit B^ |j 
12 proxumo .5^ j| 14 sequente Z^'/2 |I 16 is B in his 6 f| con- 
traria BR contrariis his b \\ uenit b \] 17 XXXII B \\ 18 ob- 
moratur r 1| XX nona R XX nono B XXVIIII diebus b ][ 
22 decimo quarto Koppius XIIII BR \\ 29 comeat BR [j 

I^K HARTIANU9 CAPELLA ^l 



322 MARTIANI CAPELLAE 

superius intimaui, per quas diuersis modis sidera spatian- 
tur. nam alia per tres partes, alia per quattuor, alia per 
quinque, alia per octo, quaedam per omnes duodecim de- 
feruntur. Sol enim in nullam excedens partem in medio 
libramento fertur absque ipso Librae confmio. nam ibi 5 
se in austrum aquilonemue deflectit ad dimidium fere mo- 
mentum. Luna autem per omnes duodecim currens nunc 
in aquilonem proueliitur, nunc in austrum deueniens in- 
fimatur, utrimque momentis excurrens, sic ut Hipparchus 

868 quoque consentit. denique obliquitati eius uocabulum lo 
constitutum, ut fere €\iKoeibr|C dicatur, ita tamen ut de- 
scendens ascendensque ipsam solarem lineam, quam me- 
diam inter senas utriusque lateris partes esse monstraui, 
aut acutis aut spatiosis angulis secet, nec possit tamen ad 
idem, hoc est ita ut est posita, eodem mense eadem parte i5 
sic ad Solem reuerti eadem latitudinis portione, nisi mense 
ducentesimo tricesimo quinto hoc est anno undeuicesimo. 
nam ut sub eadem die isdemque propinquitatibus siderum 
inerrantium ad idem redeat, faciunt anni quinquaginta 
quinque ; ut uerum etiam planetarum isdem rationibus 20 
sub eadem specie <^contingat, anni magni prolixitas spe- 

869 ctanda. uerum eadem Luna cum secans solarem lineam 
in aquilonem scandit, uocatur uiijoc iJi|;oiJjU6vr| , cum ab 
aquiione ad solarem lineam redit dicitur ui|joc TaTreivou- 
juevri, cum a solari in austrum)> descendit xaTTeivujjua la- 25 
Tieivoujuevri , cum deinde rediens ad Solem resurgit xa- 



1 sydera BR \\ 2 alia per quinque om. B \\ ^ diffe 
runtur B^R [] 6 aut ante in add. ^ || 9 ipparcus BR \\ 11 be 
liquoides B helicoides bR \\ discendens B^R \\ 1.3 litteris R 
17 CCXXXV BR I! XVIIII BR \\ 18 dieque hisdem B^R'^ 
proprietatibus b \\ 19 redeant B^R \\ ad LV add. XXXII r 
20 radiationibus R^ \\ 21 contingant B^ \\ YTTCOC deleta 
priore d B om. D \\ YnOMCNH B YYOOMCNH B \\ 24 red- 
dit D 11 YYQC D YITOC^ Ij TAniNOMCNH BD \\ 25 post 
descendit add. dicitur r H TaTreivuJ|ua Salmasius exerc. Plin. p. 
530 ed. 1689 TAniNOMA B TAHINOC b TAPIN003A R xa- 
-rreivdc uel TaTreivOuc Grotius \\ TAIINOYMHNH B TATri- 
NOMHNH h YyOYCOCNH R \\ 26 post resurgit add. di- 
eitur r \\ 



LIBER VIII 323 

TTeiviujua iiqjoujaevr). sed ideiii ascensus descensusqiie 
faciunt utriusque luminis obscurationem. nam cum Luna 
scandens descendensue in solarem lineam inciderit, si tri- 
cesima est, lioc est omni corpore subiecta Soli, obscura- 

5 tionem Solis lerris facit : suo enim corpore subter se po- 
sitis obscurat, aliis partibus terrae Sole qua non tegitur 
relucente. quam obscurationem eadem non cunctis men- 294 G 
sibus facit, quia non semper tricesima in eadem solari linea 
repperitur, sed aut sursum aut deorsum posita obslare ne 

10 possit transmittit. item Lunae defectus fit, cum in con- 870 
trario Luna posita, hoc est decima quinta, in eadem linea 
Solis umbra lerrae metaliter infuscatur. nam Sol umbram 
terrae in suam lineam mittit, quam si Lunae corpus intra- 
rit, quoniam uidere lumen Solis terra obstante non poterit, 

15 luminis soliti ademptione furuescit. alias cum in supe- 
riore aut inferiore latitudinis loco fuerit, pleni luminis 
eftigie relucescit. denique ideo intra sextum mensem de- 871 
fectus non potuerunt iterari, quia aut decima quinta aut 
prima in eadem Solis linea per duodecim partium latitu- 

20 dinem spatiatur, deinde non poterit inueniri. unde si ab 
aquilone rediens ad Solem in latere proximo posita non 
obsistit, TTapdWaHiv ev cuvobuj facere perhibetur; quae 
si a latere septentrionis transcurrens coit nec obsistit, ira- 
pdXXaHiv ev popeiiu cuvobuj facere memoratur ; si ab au- 

25 stroueniens nec obsistens lumen acceperit, TrapdXXaHiv ev 



1 TAPINOMA BR TAPINOC h \\ Y0YM6NH B YHOMe- 
NH b YYOYC06NH R \\ diseensusque R \\ 3 descendens ^/J 
ue descendens h descendensue r 1| 7 eadem p idem BR \\ 
9 obstare posse B ut obstare ne possit h ut {om. R^) obstare 
non possit R \\ 11 XV BR \\ 12 nam BR item r [] 15 ad- 
emtione B^ \\ feruescit B^R \\ 17 VI B \\ 18 potuerunt ^ 
poterunt h potuerint R \\ XV B ma add. h \\ cuper R cum- 
. per B 11 21 proxumo B^ \\ 22 TTAPAAAAZINeN (corr. m 
nAPAMHKHN€N) CYNOACOC ^ nAPAWAZINCNCYNOACO 
R corr. Salm. \\ 23 nec B et hR \\ 24 HAPAAAAZINeisr. 

{corr. in KATABIBAZINH) BOPIOCYNOA03 B HAPAAAA- 
ZINeNBOPICOCYNOAOO /i H ihCQXQ add. Salm. \\ 25 TTA- 

__PAAAAZINeN CYNOAONOTICO B HAPAAAA^INCN CY- 



324 MARTIANI CAPELLAE 

cuvobLU vOTiiu fecisse dicitur; si autem ad solarem cir- 
culum ueniens ab austro obstiterit Soli, dvapipd^ovTa 
cuvbecjuov fecisse dicitur. hae species diuersitatesque 
Lunae superae mutabilitatis uarietate confundunt. 

872 Nam Solem gemino diximus meare motu. quippe ab 5 

ortu aut cum mundo corripitur, aut ipse suum circulum 
contra mundum per obliqua distendit. uerum ex ea parte, 
qua cum mundo uoluitur, cottidie ortus sui lineam mutat, 
et quoniam omnes ductus per quos uoluitur circulos ap- 
pellamus, centum octoginta tres eosdem esse dubium non lo 
habetur. nam siue a Cancro descendat, per eosdem 
usque ad brumalem circulum currit, siue a bruma in sol- 
295 Gsiilium ueniat, per ipsos denuo reuoluitur, qui quidem 
secantes secundo zodiacum contrariis signis perpetuo line- 
antur. nam primus Arietis circulus primus est Librae, i5 
item secundus secundus, Arietis tricesimus tricesimus est 
Librae, item Tauri prior Scorpionis est primus. sic igitur 
trecentis sexaginta sex partibus fiunt centum octoginta 
tres circuli, quos omnes parallelos appellamus, et ex con- 
trario, ut dixi, signa isdem partibus secant. ergo hos 20 
circulos annuos trecentis sexaginta quinque diebus et 
quadrante diei peragit siue ad solstitialem circulum tendat 

S73 siue exinde reuertatur. illud etiam non tacendum quod 
cum duo sint hemisphaeria, unum ab aequinoctiali circulo 
in septentrionem, aliud in austrum ab eodem aequinoctiali, 21 
tamen Sol diuersa utrumque <ratione transcurrat, cum ut 
dixi paria sint signa partis utriusque. uerum id quod ad 
solstitialem consurgit centum octoginta quinque diebus et 



NOAONOTICa R \\ 2 anabiba ZONCYNAeCMON B anabiba- 
zon CYNACCOON R corr. Salm. \\ 4 superae mutabilitatis p 
sui martalitas BR sui mortatis b sui martalis r || 5 solem 
hr sol quem BR {| 11 descenderit b || 12 discurrit b || 
brumma B^ [] solstitialem h \\ 15 librae item arietis (hoc uoc. 
in ras.) tricesimus item tauri prior B librae item secundus 
secundus item arietis tricesimus tricesimus est librae item 
tauri prior b librae item secundus ac tricesimus item tauri 
prior R [1 20 hisdem BR \\ post ergo add. bis hr || 22 triente 
diei B corr. p quarta diei parte h XXX diei R {{ 24 ab om. 
B^R (I circuli B^R {{ 28 octoaginta D (( 



LIBER VIII 325 

qiiadranle diei noctisque, id autem quod ad brumalem 
deprimitur centum octoginta diebus peragitur. quod uli- 
que illa res facit, quod eccentron solis circulo dixi esse 
tellurem et in superiore hemisphaerio)> altius tolli, in in- 

5 feriore ad terrae coniinia appropinquare. dubium autem 
non est citius transcurrere breuiorem sinum tardiusque 
diffusum. uerum Sol, cum ad Cancrum ab aequinocliali 874 
parte conscendit, aestatem praestat hominibus, quos inter 
solstitialem septentrionalemque uiuere dubium non habe- 

10 tur; cum ab eodem Cancro in aequinoctialem Libram de- 
scenderit, auctumnum facit; cum ueroad brumalem lineam 
recedit, hiems habetur propterea quod calore dimoto 
torpor inuadit. rursum cum a Capricorno hiemali iii 
aequinoctialem Arielem surgit, uernum tempus adridet. 

ir> exhinc denuo in Cancro aestas torrida renouatur. sed e 
contrario perferre omnia non dubitatur antipodas; quo- 
rum aestatem Capricornus facit, hiemem Cancer, Sol te- 
nens aequinoctia utrique parti temperiem. 

lam illud superlluum puto noctium accessus defectus- 875 

20 que memorare, cum pares pro rata sint aestiuis diebus 
hiemis noctes, et hiemalibus diebus noctes aestiuae, una- 296 G 
que aequinoctialis nox, quae bis anno contingit, par sit 
diei suo. nam cum ab aequinoctio uerno in Cancrum Sol 
meat, omnes dies maiores sunt noctibus suis. item ab aa- 

25 tumnaU aequinoctio usque ad brumam minores dies nocli- 
bus dilatatis. 

Minimus autem anni dies brumalis est, qui habet 87& 
horas nouem ; maximus solstitialis habet horas XIIII licet 
hoc pro climatum rationibus uarietur. nam climata octo 

30 sunt, sed proximum solstitiali Diameroes, deinde alterum 
Diasyenes, tertium Dialexandrias, quod ducitur per Cyre- 



1 quadrante hD triente B [] die Z) 1] 3 ecentron b || 
4 hemisperio D \\ post tolli uoc. Solem aegre caremus || 5 apro- 
pinquare /J f] H autumnum B \\ 12 hiemps r |j 17 hyemem 
H II 20 pro B per B \\ rata Groiiiis rota BR latae b \] 26 di- 
latatis rb lateritis R lateratis B \\ 28 oras B \\ XIIII BR 
XII b XVI r [1 26 climmata BR \\ 30 proxumum B^ \\ dia- 
metoes B^R^ I 31 di**alexandrias B dioialexandrias R 11 



326 MARTIANI CAPELLAE 

nas in Africam Carthagini ab austro adiacentem, quartum 
et medium ex omnibus Diarrhodu, quod per mediam Pelo- 
ponnensum SiciUamque ductum ad ostium Baetis peruenit, 
quintum est Diarrhomes per Macedoniam et alteram par- 
lem per GaUias et Lusitaniam ad Tagum descendens, 5 
deinde sextum per Hellespontum Thraciamque et confinem 
Germaniae Galiiam, septimum Diaborysthenis per Ponti- 
cum mare et ab altera parte Germaniam Brittanniamque 
praecidens, ultimum est ultra Maeotis paludes et infra Ri- 
phaeos montes. lo 

877 Ergo secundum cUmata dies dicantur. Diameroes 

maximus dies habet aequinoctiales horas tredecim, mini- 
mus dies undecim; Diasyenes maximus dies horas habet 
quattuordecim, minimus decem. Dialexandrias maximus 
iiorarum XIIII, minimusdecem. Diarrhodu maximus horas i5 
quattuordecim , minimus nouem. Diarrhomes maximus 
quindecim, minimus nouem; Diahellespontu maximus 
horas quindecim , minimus octo. Diaborysthenis maximus 



2 diarodu BR \\ peloponnesum R peleponnesem r || 3 ho- 
stium R [1 beutis BR beotis b \ meotis add. b boatis r \\ 
4 diaromes BR \\ 5 ad tag-undens R corr. p ad tagongens r 
adtin**g**ens i& ptingens 6 [| 6 YI BR tum add.b [] elles- 
potitum traciamque BR || 7 diaboristhen B diaboristhenes 
per b diaborystenes per /2 [] 8 brittaniamque BR [j 9 meo- 
tidos R maetis B maeotides b \\ ripheos BR \\ 11 — 327, 11 
ex Strabone 179,3 — 182,18 Mein. non excerpta esse doceni ter- 
mini maiorem partem a Strabone non abhibiti et minimorum die- 
rum mensurae ab eo omissae \\ 11 climmata BR || dicuntur b \\ 
12 aequinoctiales deleuit Bottgerus p. 618 sed Strabo 179, 4 
Mein. (p.l33 Cas.) habet icri|aepivujv [1 13 dies del. b ante XI [| 
diassienes R dia*senis B diasienes b \\ Diasyenes maximus 
dies horas habet tredecim et bessem, minimus decem et bes- 
sem coni. Bottgerus; ibpujv icr|)U€pivOuv lcxi xpiCKaibeKa Kai 
riiuiujpiou Strabo \\ 14 diaalexandrias BR || 15 decem Bottg. 
VIIII R et in ras. B \\ diarhodu b diarodu BR \\ 16 et bisse post 
quattuordecim add. p (et bessem Koppius) iJbpuiv icT]|Liepivujv 
biaxeTTdpujv Kal riiaicouc Strabo 134 Cas. 180, 21 Mein. || 
et bessem post nouem add. Bottgerus |[ diaromae BR || 
17 diaelepontu B diaellespontu b diaelespontu R \\ 18 dia- 
borusten B diaboristenes b diaboristhenes R [[ 



LIBER VIII 327 



IhorasXVI, minimus octo. Diarrliiphaeoii maximus sedecim, 
minimus octo. deinde cum prope cardinem accesseris, 297 G 
longior dies semper, brcuiorque nox fiet. denique colU- 
gitur sub ipso uero cardine semper diem esse. interea hic 878 

5 chmatibus quibusque crescunt decrescuntque kices, scien- 
dumque a bruma ita dies adcrescere, ut primo mense duo- 
decima eiusdem temporis quod additur aeslate adcrescat, 
secundo <mense sexta, tertio quarta, et quarto mense alia 
quarta, quinto sexta, sexto duodecima. illud quoque ma- 

10 nifestum quod zodiacus circa Cancrum Capricornumque 
flexior aequinoctialem paene directum secat. 

Hactenus de Sole. nunc planetarum cursus^ conuenit 879 
intueri eorumque praecipue qui circa Solem peragratione 
mundana uoluuntur. nam Stilbon paene anni circulum 

15 ducens per octo latitudinis partes alterna incitus diuersi- 
tate discurrit. huius Venerisque circulos epicyclos esse 
superius memoraui, id est non intra ambitum proprium 
rotunditatem telluris includere sed de latere quodam modo 
circumduci; qui ut oriri subinde occidereque uideantur, 

20 mundani motus raptibus inuoUmntur. sed idem Stiibon, 880 
Ucet Soiem ex diuersis circulis comitetur, ab eo lamen 
numquam ultra XXII partes poterit aberrare nec duobus 
signis absistere, nunc praeteriens nunc consistens aut 
certe regrediens. qui quidem diuersis schematibus ua- 

25 riatur. nam licet exiguos paruique lemporis faciat, tameri 



1 post octo add. et bisse p \\ XVI BR XVI et bisse p \\ 
et trientem ante Diarrhiphaeon add. p \\ diaripheon Bll \\ 

sedecim] ^v hk Toic ... popeiOT^poic oOci Tfic MaiuuTiboc V^ 

hk iLieYicTri i^iuepa ^ctiv ujpujv icr^^epivaiv beKaeTTTd Straho 
135 Cas. 182, 17 Mein. \\ 3 breuior noxque R \\ fiat B^R \\ 
4 uere B^R \\ hic Grot. his BR \\ 5 climmatibus B clymmati- 
bus R II quibus B^R \\ post crescunt add. ita 6 jj 6 quia 
bruma r que bruma R {] post duodeciraa add. s pars r 
12 actenus B 1| 13 eorumque b earum quae B eaque R 
14 poene R \\ anno BR^ \\ 15 ad incitus add. incitatus b 
19 uiderentur h \\ 21 comitetur p contineat hR continet B 
22 XXII R XXXII B XXII Plinius (II 39) ex quo tamen haec 
non excerpta uidentur |J 25 exiguos (s in ras.) B exiguus R |i 
spatia post temporis add. et del. b || facit b |j 



328 MARTIANI CAPELLAE 

et ortus facit et occasus. quippe ubi radiis solaribus con- 
dicioue partium liberalus ante eniergentis splendorem 
iubaris uibrabundus apparet, ultra terrarum horizontem 
subleuatus. nam dKpovuKTitfj ortu hic numquam poterit 
eieuari: quippe in diametro Solis positis potest euenire & 
sideribus; diametrum in signo septimo perhibetur; ita fit 
ut iste , qui ultra signum et alteram exiguam portionem 
sequenlis abesse non poterit, non illi contingat ortu dKpo- 
«^^^ vuKTiLU subleuari. denique nec contrarium eidem nouit 
occasum sed ortum itidem uespertinum facit, cum post la 
occasum Solis luminis sui libertate clarescit. item occa- 
sus duos habet, unum cum ante Solem parere solitus cla- 
ritale radii superuenientis occulitur, alium cum idem re- 
trogradatione sua uiciniae Solis admotus idem patitur in 
occasu. ab eo quippe Solis lumine intra uiginti momenta i5 
abesse non poterit, licet maioribus parlibus aberr^irit, qui 
ultra secundum signum non poterit inueniri. ethas tamen 
obscurationes ortusque perspicuos quarto quoque niense 
nec idf amen semper offendit. 
882 At Venus, quae ab aliis Phosphoros nominatur, a 20 

Pythagora Samio cum suis ostensast terris rationibus per- 
uestigala, et ipsa circa anni confinia ambire circulum pro- 
prium perdocetur. nam diebus trecentis et aliquot, lati- 
tudinis uero partibus duodecim Lunae similis peruagatur, 
quinquaginta momentis a Solis orbe discedens, Hcet plus 25 
quadraginta sex partibus aberrare non ualeat. et in suo 
posita circulo eum uaria diuersitate circumdat, quia ali- 
quando eum transcurrit, aliquando subsequitur nec con- 



1 ortum B^R \\ occasum B^R [] 2 libratus br || emer- 
gentes B^R |] 3 orizontem BR [| 4 dKpovuKxdiJ Botlg. acro- 
nico BR \\ nisi in cod. Grot. \\ 5 posse B potest R et (sed rurs. 
del.) b non potest cod. Grot. j] 6 post perhibetur in mg. B add. 
aut in quadrato partibus XC aut in tric&ro partibus CXX 
aut in aduerso partibus CLXXX || 8 illi bR illic B [] acro- 
nico BR II 10 orsura B^ ]] ortum sumit R || item R^ || facit del. 
in R II 14 sui* B || 15 integra 6 intra BR || 21 pytagora B ]] 
ostensa est /> ostensas BR ostensa b [] 26 plus a XLVI par- 
tibus B II 27 quia XLI quando (aliquando r) R quia ali- 
quando (a ali in ras. add. b) B || 



LIBEK vin 321/ 

prehendit, aliquando superfertur, non numquam subiacet, 
quippe quae non annis omnibus reuocet cursuni. tunc 88S 
etiam cum retrograditur, ultra anni circulum tardior con- 
luslrat orbem, cum autem directo cursu meat, etiam un- 
5 decimo mense circulum complet. nunc faciens ortuni 
maluliimm Lucifer, nunc post occasum Soiis effulgens 
Vesper uel Vesperugo nominatur. sola de quinque side- 
ribus umbram reddit ut Luna, solaque fulgori Solis emer- 
gentis diu conspecta non cedil. quae quidem in ortu ma- 

10 tulino plerumque quattuor mensibus inmoratur, in uesper- 
tino uero numquam plus uiginti diebus. uerum tam uisus 
eius quam occultationes <^decem et noueni mensibus re- 
staurantur. gg^ 

lam Pyrois siue Martium sidus ultra Solem means^^^C^ 

15 proprium etiam ipse circulum teiluris eccentron meat 
annis prope duobus, in latitudinem quinque partes ex- 
currit. cui licet cum duobus superpositis ortus occasus 
stationesque ac reditus uideantur esse communes, tamen 
eL altiludinem propriam) et stationem primam et absidem 

20 suam exceptam ceteris nouit. nam eius altitudo, id est 
ubi se eius circulus altius a terra tollit, sub signi Leonis 
legione consurgit; statio uero specialis eius prima. nam 
utpote Soli coniunctus de proximo etiam in quadratura 
eius posilus radios senlit, quippe in nonagesima parte ex 

^ > utroque eius latere remoratur. absidem etiam liabet re- 

Icessumque sublimem in Capricorni confmio hoc est sub 
JBius uicesima nona parte. 
I Stella uero louis salutaris ad omnia utpote superior 885 
» 2 cursu iR [1 5 ortum matutinum scripsi ortum at ut in B 
ortum ut in b ortum in R \\ 6 Lucifer scripsi luciferura 
JJIi II 8 fulgoris (del. s) R' 07?dsso solis |1 11 diebus BR 
(duobus b IJ 12 XVIIII D [] 14 iam scynpsi nam BR \\ mar- 
"tis B^D \\ 15 ad eirculum add. circa b || etcentron /> excen- , 
hron B II 16 quinque BD secundum pl IIII /)"» || 17 hortus D \\ 
18 cummunes D \\ 19 stationem priniam BD stutionem pro- 
priam 6 [} 21 tollitur b || 22 ante eius add. est b \\ super 
prima add. et del. 1 secunda b H 23 utpute R \\ 24 nongesima 
B^ 11 25 recensumque B^R [| 27 XVIIII BR \\ 28 utpote b 
|^B.aut tna R ut tua B \\ super ♦♦♦**♦ B superior b supero re- 



330 MARTIANI CAPELLAE 

duodecim annis longitudinem propriae circumactionis ex- 
currit, per latitudinem uero quinque partium spatiatur. 
altiludo eius circuli in Virgine repperitur, absis uero in 
Cancri quinta decima portione. qui ascensus descensus- 
que eccentron esse terrae ipsum quoque circulum con- 5 
testantur. 

886 Phaenonis autem hoc est Saturni praelatius omnibus 

sidus modico minus annis triginta circulum suum per lon- 
gitudinem circumcurrit, in latitudine uero tribus tantum 
aut etiam duabus partibus peruagatur. altitudo quidem lo 
cuius circuli in Scorpionis signo grandescit, uerum absis 
ipsius in Librae uicesima portione. ortus tam ei quam 
^^^^^G^duabus inferioribus sunt simiies, cum ultra partes duo- 
decim eos matutini radius non praecesserit Solis. tunc 
quippe matutinum ortum facere perhibentur, occasum i5 
autem cum Sole dimerso remotae lot partibus poterunt 
-887 apparere. est et alius ortus, qui aKpovuKTioc perhibe- 
tur, cum Sole intra horizontem demergente de orientis 
facie clarum planetae nascentis sidus emergit. occulta- 
tiones uero eorum fmnt, cum radio -So//^ consequente pro- 20 
prii luminis uibratum amittunt, denique a partibus cen- 
tum uiginti stationes matutinas efficiunt moxque in con- 
trario in centum octoginta partibus exortus faciunt uesper- 
tinos, itemque in alio latere in centum uiginti partibus 
uicinantes stationes faciunt uespertinas, quas etiam secun- 25 
das dicunt, qui superiores primas esse dixerunt, consecu- 
tus autem radius intra duodecim partes eas opprimit et 
occultat. sed cursus diuersitatem altitudinisque causas 
consistendi retrogradiendique atque incedendi omnibus 



ctor R superu rector r [| 4 discensusque /? H 5 ecentron rb 
centron R centro B \\ terram B^R \\ 7 faenonis BR \\ prae- 
latis r jl 8 modicomunus R |j 11 huius (h in ras.) B quis R 
cuius r 11 signum h {] 12 XX BR 1| 13 XII partes B \\ 14 non 
om. RB^ !| praesserit BR corr. p \\ 16 demerso b \\ 
17 AKPONYKOYC BR uid. p. 328, 4 \\ cum sole R \\ ari- 
zontem R orizontem B \\ ante de add. cum r \\ 20 solis add. 
Koppius \\ consequentes B^ \\ 28 diuersitates B^ \\ 



L113EK Mili 331 

supra dictis inportat radius Solis adfulgens, qui eas per- 
cutiens aut in sublime tollit aut in profundum deprimit 
aut in latitudinem declinare aut retrogradari facit.' 



LIBER VIIII 
DE MVSICA 

888 

lam facibus lassos spectans marcentibus ignes 301 G 

instaurare iubet l,upc hvmenei^ Venus. 
^quis modus' inquit^erit? quonam sollertia fine 

inpedient thalamos ludere gym«a*ia ? 
deriguit comis blandisque adsueta Voluptas, 

et noster pallens contrahit ora puer. 
ipsa etiam fulcris redimicula nectere sueta 

Flora decens trinajanxia cum Charite est. 
nec melicum recinenl modulatur tibia carmen, 

<nec dulcis temptat psallere Melpomene. 
omnia quae tenero moris feruescere ludo * lu^ndi^ 

in cumulum doctae uocis honore tacent, 
nec Suada inlecebris sponsalia pectora mulcet ;^ 

nec Stimula intenso allici t aculeo : 
quin etiam interulos gaudens^JissoTuere nexus ^ i^^yjT^ 



^B 1 radiis r \\ 2 tollit om. B^ \\ tollit aut iu — facit ojh. B^ 

^Hat in — facit om. R \\ MARTIANI MINNEI (MINEI b) 

^m. C. DE ASTRONOMICA LIBER VIII FINIT m B, nihil 

subscriptum in R \\ 4 INCIP. DE ARMONIA in B, nihil inscr. 

Iin R \\ 1 hymeneia deleta i in ras. B hymenaea R te Hy- 
menaee Heinsius in Burmanni Ouidio 1 186 \\ 8 uis B \\ quo- 
niam R [| 11 contrait B^R \\ 12 fulchris R et sic legebat scho- 
liasta luuenalis VI 22 \\ 13 trina Flora decens Vonckius \\ 
carite R caritate B^ \\ 14 reticens rb [| 19 intenso Grotii 
margo incensa b incenso R || 20 renexus R^ II 



332 MARTIANI CAPELLAE 

blandificaque libens stringere corda face 
nictantes oculos reprimit stupefacta pauore 

nec perferre ualet Gorgonos ora trucis. 
si erudita placent certe sponsalia diui, 

saltem docta ferat carmina Cailiope : t 

nam simul obiectans uocis modulamine mentg s 

taedia dulcisonis auferet illa tonis. 
tttj^ei^ quippe scrupposis , fateor, lassata puellis 

insuetis laedor maestificata moris. 
Pronuba si uolupe est haec seria carpere luno, i( 

nec cura astriferi te stimulat thalami, 
ast ego subcubui, lepidisque adsueta choreis 

non ualeo tristes cernere Cecropidas.' 

889 

^Q2Q timm dicto resupina paululum reclinisque pone consi- 
stentis sese permisit amplexibus Voluptatis. cuius uerbis i; 
assertionique ruricJlae omnesTCfTlctique fluctigenae quam 
plures eiiam astriluci adsensere diui praesertimque 
Lemnius Mulciber fabrilium tantum operum sollers mari- 
tus promtiore adtestatione conlaudat: tunc denique, quod 
^ decenter innixa atque ipsa relabentem lassitudo decuerat, 2« 
Mars eminus conspicatus tenerae cum admirationis obtutu 
languidiore fractior uoce laucjauit profundaque uisus est 
traxisse suspiria , nec Bromius in fauoris gratiam dispar 
*fuit: quin etiam ipsum Atlantiadem tam flammatae cu- 
piditatis cura concussit ut omittere uellet quae circa spon- 2i 
isalem coelum ornatiora disposuiL tanti quippe uisum 
89olnumquam Veneri displicere. uerum superum pater licet 
«. insi»uatione gerniauaeTit properaret admonitus tamen ne- 
quid nuptialibus derogaret ornatibus aut tanlae eruditionis 
examen deliciosa feslinatione conuelleret, qui probandarum a 
S91 numerus superesset nihil aflerens festinationis exquirit. cui 
DeliusMedicinam suggerit Architectonicamque in praepara- 



1 blandifiaque /? || 2 pauore D uapore BR sopore 6r [] ♦ 
taedia R || 8 scruposis R \\ puellis BR salebris D duellisj 
Oudendorpius Apul. 1 p. 484 \\ 9 modis b \\ 10 si Koppius 
sic BR II 13 caecropidas bR caetropidas B \\ 16 ruriculae 
B^R II 18 raulcifer b \\ 24 flammate R \\ 26 centum BR 
corr. p 11 post uisum add. est b |1 



LIBEU VIIII 333 

tis adsistere ^sed quoniam liis mortaliiim rerum curaterre- 
norumque sollertia est nec cum aethere quicquam habenti 
superisque confine, non incongrue, si fastMbrespimntur, 
in senatu caelico reticebunt ab ipsa deinceps uirgine ex- 

5 plorandae discussius. una uero quae potissima caeli 
siderumque dilectio est, examinis huius tam fauore quam 
uoluptate disquiritur tuisque conspectibus non poterit 
sine scelere uiduari. sed iilud prae cunctis iatimatnm 892 
uelim, quod dotis ofTerendae cumulandaeque reciproco 

10 alias <^aduexit uirginis mater puellas, quas opulentis co- 
ornatura muneribus examine isto expiorare constituit. 
hae igitur nec dispares numero nec disgregae uenustate, 
eruditionis etiam dignitate paucis adstantium conferendae 
in penetralibus quoque uirginis secretisque sanctioribus^ 

15 alumnatae quo odio quibusque)> deliciis ac prorsus enerui 303 G 
mollitudine sideralis curiae transeuntur, louialis uigoris 
maiestate percensae?' hic Tritonida 'atquin' ait ^uirgines 893 
quas Phronesis educauit superum incessabiliter pectorum 
arcana tenuerunt nec fuit uestrum quisquam qui non illis 

20 uoluntatis abditae interpretament a commiserit. denique 
ex his quam plures antistitium professae diuum, ac ni per 
illas nefas in terris sanctis libare numinibus , certe litare 
penitus abnegatum. uerum transactae uirgines eruditio- 
nis castae praestitere miracula, hae familiaritatis uestrae 

25 praeferunt documenta. nam inter diuina humanaque disci- 
dia solae semper interiunxere conloquia. hasigituringres- 894 
sas agnoscelis probabitisque diui.' quae dumDeliusPallas- 
que dissererent, earum disquisit a uocabula. tunc Phoebus 
'Genethliace prior' inquit ^istabit, quae rationis aetheriae 

2 quidquam B^R [| 4 senatuque r [] reticebant r || 
10 uirgines D [| coornatura scripsi conlatura (atura in ras.) B 
\ tas add. b coUocatura D \\ 12 non dispares 5'/) [[ 14 se- 
cretisque sanctioribus p secretis sanctioribus R secretio- 
ribus D \\ 15 quo scripsi quamne ni fallor B quone bD || 
16 curia B^R |) franseantur b || 18 fronesis BR [| 19 ar- 
chana R [| 20 commisserit B^R |[ 21 antistitiam B^ antesti- 
tiam R [[ 22 librare B^ liberare R |[ 23 eroditionis B^R || 
24 cascae corr. in caustae ^ 1 a add. b || haec B^ [) 27 pro- 
batisque B^R \\ quaedam B quae cum b \\ 28 generiace R |) 



334 MARTIANI CAPELLAE 

Iconscia pensa Lachesis adoperta atque instantium saecu- 
lorum generanda denuntiat. deinde Symbolice, quae ua- 
rietatibus ominatis uenlura conponens auspiciorum pro- 
uentus pensat uicibus futurorum. Oeonistice tertia est, 
per quam tripus illa uentura denuntiat atque omnis emi- 5 
nuit nostra cortina. denique in argumentum praescien- 
tiae mihi coruus adludit, cycnus etiam sociatur, ut diei 
T^Q.f-tisqiip^ proueptgs nos auibus praesentire concolor tem- 
porum pluma testetur. ipsaque tripus trini cursus prae- 

895 sagia pollicetur hoc est exstantis instantis et rapti. demum lo 
trigarium supplicantis semper germanitatis adueniat, quod 
nostra uulgo suITragia pollicendo incertos mortalium sen- 
sus primum in spem opis superae proritauit praesidiique 

)(^indigam in cultum fecit procedere nationem. hanc igitur 
siue trigeminam feminam siue tres in unius nominis uoca- i5 
bulum conspirantes quis in caelum uenientes inexamina- 
tas adtemptet explodere, cum per eas in terras nos cer- 

896 tum sit demeare? post has uero adstabit decens illa side- 
UJ(l^t»r reis fulguransque luminibus, quae epistularis tua et dicta 

* ****** est et probata. huic semper pater tuas adsereris credi- 20 
disse manubias ac trisulcae lucis cpmmisisse fulgorem, 
5<?^6^quafi uias uestigia aduentum exitusque igniuagae denun- 
tiationis agnoscit. huic igitur feminae conloquium dene- 
gamus, per quam edictorum tuorum admonitus mortalibus 
innotescunt? cur igitur pater optime remoraris et intro- 25 

897 mittere eas alacer et probare?' postquam haec Latoius 
dixit luppiter Harmonien uenire, quam suggestum est 
Mercurialium solam superesse, j)raecepit, tuncque alias 
in ordinem continuari. hic Luna iam gemina emensi diei 



1 lacessis R \\ adoperta Koppius adopertae BR 1] 2 ge- 
renda h \\ symbolicae BR || 4 uicibus scripsi uiribus BR 
cf. Amin. Marc. XIIIl 11, 26 \\ oenestice B \\ 6 tripos b Ij 
uenturi R \\ denunciat B \\ emicuit i> |1 6 argumenta Z> 
cicnus R \\ eciam B netiam Z) || 9 ipsa quoque tripos b \\ 
11 adueniet B \\ 12 uestra B^R \\ 13 pruritauit r \\ 19 fulgo- 
ransque R \] epistolaris b [] 20 adseris R \\ 21 commusisse B 
(sed si in ras.) jj 22 ad inuentum r \\ 23 adnoscit R \\ 25 quur 
R [1 27 armonien BR 11 29 ordine R 11 emense B^R^ 11 



LIBER VIIII 335 

porli onfi comnionita ^ingressuram mox' inquit 'feminam 
possum explorare uobiscum. ceterum propinquante con- 
finio noctis consequentibus tempora inpertire non possum. 
quippe Plaustrum mihi Taurusque ac^mundanae decursio- 

5 nis iter subeundum nec ceterarum me auscultare com- 1 
mentis stelligeri raptus meta permittit. et fateor uellem i 
siqua examinationem uirginum <prorogatet auctoritas, 
ipsa quoque tam jtraecluis eruditionis adserta cognoscece: -V/ ^^ 
praesertimque cum perendinatio rationabiliter expetatur, 

10 ne lassata cognoscentis curae fatigatione fastidia omnem 
doctae intimationis excursum graualae laboris intentionis 
excludant, et iiia expetendae cognitionis adprobandaeque 
subliiitas in)> odium noscendorum obtusa multiplici pro- 
lixitate uertatur. aequius igitur duco ampliandam discus- j 

15 sionem tantam in ardentem sitim aurium uiuidarum.M 
quae cum Luna dissereret, omnes certatim adsensere diui, 898 
(iebincque utrum repensatrix data diesque conferendaeijj 
dotis prorogari iure publico posset inquiritur. quo dicto i i 
arcanus ille prisci iuris adsertor magna nepotum obsecra- 

20 tione consulitur responditque regulariter etiam matrinao- 
nio copuiato dptem dic ere feminam uiro nuliis legibus 

I prohiberi. ac tunc luppiter penti patris eruditione com- 

1 monitus 'habeo' inquit 'mea pignera gratulandum quod 
fas adseritur quicquid uos uelle cognoui. neque enim 

25 fastuosa rigidus elatione defugiam aut uestrum crebrius 
adcelerare consilium, aut doctarum uirginum examinare 
sollertiam desidis ignauiae dissimulatione piguerit, prae- 5<?5G^ 



i 



I 



2 propinquante confinio noctis b propinquante confinio- 
qiie nocte BR (s^rf noctis /?) |1 3 consequentis r 41, JJlpertinere 
B impertiri 6 1| 4 mundana R H discursio R [} 5 sit inter B 
inter R iner r itiner 6 [] 6 stelligeni B^R \\ 7 siquam B \\ uir- 
ginem r H 8 precluis BD \\ erudicionis B [] asserta D jj 
9 prehendinatio b \\ expetatur scripsi expectatur B exspe- 
ctatur R \\ 15 tantam scripsi tantum Bli \\ arium B^R \\ 
inuitarum Koppius \\ 17 dato B^R \\ 18 ducto R^R \\ 16 ar- 
chanus Rb \\ adsertur R H 21 ducere b \\ uiro BR iiire b 
23 ante quod add. ob b \\ 24 assertur B^R \\ quidquid B 
26 accelerare margo Groiii celebrare R adcelebrare B 
17 pigebit B \\ 



336 MARTIANI CAPELLAE 

sertim cum terris indecenter expulsas solis oporteat ad- 

899 haerere sideribus. nuiic igitur praecellentissimara femi- 
V narum Harmoniam quae Mercurialium sola superest au- 

diamus. liaec quippe est quae superum curas prae cunctis 
poterit permulcere aethera canlibus numerisque laetificans £ 
et nostra tantum modocupitcelebrarepalatiaexosaterrige- 
t^ nae stoHditatas ignauiam, quam melicorum indocilis auget 
sine fine mortalilas. denique iam pridem homines diruta- 
que gymnasia abscedens orbe terrisque damnauit ac uix 
Cyllenidae indagantis excursibus nunc conprensa post lo 
longae occultationis obliuia de fugae reuocatur reducitur- 

900 qu e latibulis. hanc igitur iFepertam post saecula nume- 
rosa et tandem in usum melicum carmenque reuocatam 
tam uolupe est quam conducit audire. ceterae uero eru- 
ditionis doctissimae sacraeque germanae cum renouata is 
lux fuerit intromissae intentioris curae examine proba- 

90j buntur.' his orsis louialibus Phoebus admonitus uirgi- 
nem sibi prorsus adcommodam admissurus egreditur. 
uerum Paphia remeantis filiae gratulatione concussa ad- 
nuit puero praecineret nuptiale carmen. itaque Hyme- 2c 
I naeus alacri tandem uigore luminatus nec ipsa iam re- 
I nuente Tritonide sic coepit 
902 'aurea flammigerum cum Luna subegerit orbem, 

rosis iugabo lilia. 
uirgo deusque sacro sociabunt foedera lecto: 25 

fulcris parate cinnama. 
Hesperus intactam seruet licet usque puellam, 
nuptam uidebis Phosphore : 
/|nec iam artos lacrimae pressi nec crinibus ungues 
j| nexus uaT^bunt rumpere. sc 



5 armoniam BR \\ 4 est quae om. B^R^ \\ 6 coepit B^ \\ 
8 derutaque B^R \\ 10 conprehensa h \\ 11 fuga R [] 14 eru- 
ditiones R \\ 15 sacraque R \\ germinae R \\ 16 intentioris Br 
intentiones R intentionis b \\ 18 admisurus D \\ 19 paphiae 
R phaphiae B |j 20 puero ut br \\ praeciperet r praecinere 
B precineret D [J hymeneus BR \\ 21 rennuente BR \\ 
29 iam artos Barthius ad Claudianum p. 461 matris BR \\ 
prensi Burmannus Anthol. I 747 \\ crinibus Heinsius in Bur- 
manni Ouidio II 330 uirginis Roeuerius uiribus BR || 



LiBER viin 337 

ne tlialamos metuas: eris hoc quod lunoTonanti est, 

quae nunc sorore dulcior : 
<^si placuit docti sollertia sacra mariti, 

magis placebunt oscula. 
5 Aurora]> exoriens roseis spectablt ocellis 

floris resecti praemia : 
ipse ego pallentem speculabor luce puellam 

sese occulentem uisibus. 
conscia iam Veneris noua serta parate Napeae ?^p^ 

10 crocumque le€to spargite 

inque torum uioias ccrtatim fundite conchis: 

puluinar almum comite. 
crinalem spicum p haretris deprome Cupido, ^ hfujvf^rx^^ 

iibens capillum soluere. 
15 flammea uirgineum quae obnubere sueta pudorem 

regina demet Pronuba. 
te blandum teneri quae conscia soia doloris 

Venus decens solabitur. 
quae nunc dura nouo nescis committere amori 
20 parabit illa pectora. 

tu modo quae mando oculos deiecta decoros 

reconde mentis intimo : 

adoctilocum chelis iuuenem complexa lacerti 
facunda redde pignera.' 

25 his Hymenaeo diutius uelut fescennina quadam licentia 904 
personante geminanteque crebrius placuisse j;atus m axima \/ 
circumstantium multitudo Tritoniden DionenqueTomitata 



5 spectauit BHi \\ 6 flores B^li \\ proemia R (1 8 ocu- 
lentem Br \\ 9 in napeae peae in ras. in B \\ 11 thorum Rb \\ 
12 cometis BR corr. p [j 13 crinalem Scaliger crinali BR cri- 
nale b (crinale spiclum Grotius) \\ 15 que /{ || 16 regni de- 
bet R^ re^ni demet B^ |] 19. nescis p noscens BR \\ cum- 
mittere RB^ \\ amore RB^ \\ 20 parauit BHl [] 21 delecta 
B^R [] decorus R \\ 23 doctiloquum b \\ chris B^R^ \\ lacerti 
Gronouius obss. p. 305 Frotsch. lacertis BR^W 24 feconda B || 

Iignere RB^ [j 25 hymaeneo R \\ 26 crebriusque BR 
7 tritonidae B^R \\ dionaeque RB^ \\ 
MARTIANUS CAPELLA 22 



338 MARTIANI CAPELLAE 

digreditur et ad os reductae tandem uirginis studio pro- 
perante concurritur. uerum tam puellarum quae deas 
dominas consecutae pone forte constiterant, quam heroum 
populus qui iussus aduenerat properabat: illae ut psal- 
lendi materiem discerent, hi ut sacri uultus memoriam 5 

905 recenserent. nec mora et ecce quaedam suauitas intem- 

iptata aulicaeque duicedinis cantus insonuit, ac melodiae 
ultra cuncta rerum oblectamina recinentes auditum mi- 
rantium conpleuere diuum. non enim simplex quidam et 
unius materiae tinnitibus modulatus sed omnium organi- lo 
carum uocum consociata permixtio quandam plenitudi- 
nem cuncticinae uoluptatis admisit. quo canore diutius 
circumstantium pectora deorumque mulcente illae egres- 
sorum paulo ante turbae aduentum uirginis praeeuntes 
ac, tanti comitatus, praeambulare uisuntur. sed non i5 
cassae dulcedinis nec sine aliquo sonori modulaminis ar- 
gumento aut opere reuerterunt. nam Eratine Cypridis 
filia et Himeros Cupidinis adsecutor itemque Terpsis e 
307 G famulitio Dionae concinentes gratissime intrauere primum. 

906 sed puer monauliter sonabat. post hos psallentes Pitho 20 
Voluptas <(et Gratiae admixtis lyrae uocibus atque ipsae 
harmonicis dissultantes motibus aduenere. dextra laeua- 
que interea praecedebat numerus heroum crinitorumque 
sapientum, qui omnes modulatione quidem leni paruaque 
uoce qualibet)> dulcedine murmurantes sed alii laudes 25 

I deorum hymnosque quam plurimi alii musicos tonos quos 

Imodo c onpererant retexebant, uerum per medium qui- 

dam agrestes canorique semidei, quorum hi rcipedem p an- 

dura, Siluanum harundinis enodis fistula sibilatrix, rure- 

stris Faunum tibia decuerunt. uerum sequens heroum 30 



1 degreditur ^'i? [] os scripsi nos BR \\ properanterp 1| 
3 dorainas Vulcanius domine R dominae i? || 6 interiectata 
r If 7 aulidaeque BR \\ 8 obiectamina B^R \\ 17 eratime 
rB \\ 18 imeros BR [I terpsiss hR \\ 19 dione BR \\ 20 mo- 
niliter r monauliter b monauloter BR \\ pito BR [j 21 graiae 
D \\ lirae D H 22 armonicis BD \\ 24 in sapientum in B u in 
ras. II 26 ymnosque ^/J 1] 28 hyrcipedem /? || pandora b \\ 
29 sibilatris nifallor B^ sbilatris R fj 



LIBER VIIII 339 

praecluis enituit admiratione conuenlus. nam Orpheus 
Amphion Arionque doctissimi aurata omnes testucUne con- 
sonantes llexanimum pariter edidere concentum, 

nam Thrax quo duri rumpere regna Erebi 907 

5 quoque suam meruit inmemor Eurydicen, 

quo cantu stupidae tigridis ira ruit, 

quo ferlur rabidas perdomuisse feras, 

quo uidit rigidas glandibus ire comas 

Ismaros et siluas currere monte suas, 
10 carmine quo Strymon continuit latices 

et Tanais uersis saepe reflatus aquis, 

quo inpune accubuit rictibus agna lupi, 

et lepus inmili contulit ora cani — 

hoc nunc permulsit insonuitque melo 
15 adcumulansque magis carmina sacra loui. 

Amphion rigido in corpore mentis iler 908 

quoque dedit montes sumere posse animas, 

quo sensus duris cautibus inseruit 

et docuit rupes carmina uelle sequi : 
20 nam muros Thebis dulcisonis fidibus 

praesidiumque dedit carminis arbitrio. 

sed nec Arioniam marmora surda chelyn 

tempsere, extremam cum flagitaret opem, 

et Hcet indomiti dira procella noti 
25 spumea Scyllaei uerreret ima maris, 

delphinas totis soliicitauit aquis, 

et meUcos cantus belua grata tulit. 

uere antistans numina magna deum, 

Iquae istorum laudes protulit Harmonia, 308 G 

\ quae domitare erebum marmora saxa feras 

et potuit rupes sensificare tonis. 
r.L 



1 preclui BR^ \\ 2 amfion /2 H 3 flexeanimum B^ \\ 4 trax 
hei^ebi h \\ 5 euridicen B^R \\ 7 quod R \\ 8 quod R \\ 
"clandibus B^R \\ 9 istmaros B^R [] montes r [] 10 stri- 
mon .5 Ij 11 tanaus r || 14 promulsit r j| 15 sacro B^R^ j| 
16 anphion RB [] 22 chelen B chelin h \\ 23 temsere B^R \\ 
24 nothi hr \\ 25 spumea scynei BR spuma cyanei h spu- 
mea cynei r || uerteret h || 29 armonia BR \\ 30 domitar 
R domitat r domitare h || ferebum B^R^ 1] 

22* 



^Lf /2 domit 



340 MARTIANI CAPELLAE 

post hos honoratior fontigenariim uirginum chorus Pega- 
seae uocis nectare diffluehat, qui Phrygii cuiusdam pube- 
dae cicutis ^eminatis <(interstinctus omnes praecedentium 

909 suauitatum dulcedines anteibat. tandem inter Phoebum 
Pallademque media Harmonia subHmis ingreditur. cuius s 
sonorum caput auri coruscantis bratteis comebatur 
caeso etiam tenuatoque metallo rigens uestis et omnibus 
ad motum gressumque rata congru-)>entia temperatum 
blandis leniter crepitacuJis tinniebat. cuius incessum 
mater Paphia ut eam contigue sequebatur licet pulchris lo 
rosea numeris ac libratis passibus mouerelur uix tamen 
poterat imitari. dextra autem quoddam gyris multiphci- 
bus circulatum et miris ductibus intertextum uelut cly- 
peum gestitabat, quod quidem suis in uicem conplexioni- 
bus modulatum ex iUis fidibus circulatis omnium modo- 15 
rum concinentiam personabat. laeua autem uirginis 
quam plures ex auro adsimilatae paruaeque effigies thea- 

910 trahum uoluptatum rehgatae dependebant. uerum ille 
orbis non chelys nec barbiton nec tetrachordon apparebat 
sed ignota rotunditas omnium melodias transcenderat 20 
organorum. denique uix ingressa atque eiusdem orbis 
sonuere concentus : cuncta illa quae dissona suauitas com- 
mendarat uelut mutescentia tacuerunt, ipseque tunc lup- 
piter caelestesque diui superioris melodiae agnita grandi- 
tate quae in honorem cuiusdam ignis arcani ac flammae 25 
insopibilis fundebatur, reueriti intimum patriumque car- 
men paululum in uenerationem extramundanae omnes in- 



1 uirginem RB^ \\ pegasaeae li \\ 2 defluebat B diflue- 
bat b [| phygii B^ pliigit R frigii r H pubedae h pubidae B 
pudide /? [1 4 foebum D 1| 5 armonia BD \\ 6 brateis in 
ras. B blatteis D cf. Lachmannus ad Lucreiii 1111 727 II 
comeatur B^ \\ 8 motu i> || 9 necessum R (inces in ras. B) \\ 
10 paphiae BR phaphiae b |j contigua h [j pulchi B pul- 
chis b \\ 13 clipeum R \\ 14 gestitebat R \\ conplexibus hr [| 
15 ilis R 11 16 concinencium R [j leua BR [[ 17 adsimulatae 
BR^ [[ paruoque B^R^ \\ 18 religatae dependebant scripsi 
religataeque pendebant BR [I 19 chelis R [[ tetracordon 
BR II 21 uix scripsi mox BR \\ 26 patriumque scripsi patri- 
mumque BR \\ 



LIBER VIIII 341 

tellegentiae surrexerunt. tunc egersimon ineffabile uirgo 911 
concludens ad louem reuersa aliis modulis numerisque 
uoce etiam adsociata sic coepit 

'te nunc astrisono carmine luppiter 
5 quo gemmata poli uoluere sidera 

sueuit iege rata sacra recursio 

praefandum ueneror, quippe potissimus 309 G 

nectis sceptrifero sub diademate 

omnigenum genitor regna mouens deum 
10 mundum perpetuo dum rotat ambitu 

mens, quam sidereo sufficis inpete. 

te nam llammigeri semina fomitis 912 

spargentem referunt astra micantia: 

te Phoebea sacro munere lumina 
15 terris purpureum dum renouant iubar 

testata ambrosium splenditicant diem: 

Cynthia noctis honos lampade menstrua 

auratis rubuit praedita cornibus: 

sub te plaustrilucis luminat ignibus 
20 anguis Parrhasias disiciens feras. 

sic soHdi tenerum corporis ambitum 

tellus non prohibens axibus inditur 

<alternisque regit et regitur polis ; 

sic Nerea freti noscere limitem 
25 sicque ignem superum lambere pabula, 

ut nullis)> scateant dissona litibus 

atque ita perpes ament dissita uinculum, 

ut semper metuant foedifragum chaos. 



1 infabile RB^ \\ 4 astrisono Grotius astrisonum BR \\ 
8 necdis B nectis bR \\ 10 rogat RB^ \\ 11 sydereo B \\ su- 
feicis RB subiacis r sufficis b \\ 12 te om. B^R \\ flammige- 
ris R 11 13 fererunt B^R^ \\ 14 Phoebea Heinsius in Burm. An- 
tkol 1 137 foueant BR potata b \\ flumina BR \\ 17 Cynthia 
Heinsius sic tua BR \\ 18 rubuit Heinsius creuit BR |] prae- 
dita Heinsius premia B praemia R praeuia Grotius |] 19 plau- 
strilucas BR^ \\ 20 parasias BR parnasias br \\ dissiciens 
BR 11 21 habitum RB^ \\ 22 proibens R \\ 25 labere D 
nulli D [1 lit ibus D libus BR \\ 28 chaus R caus B chaos b 



^K 20 nuiii u [] 



342 MARTIANI CAPELLAE 

tu rector superum tu pater optimus 

conplexuque pio sidera colligans, 

natos perpetuo corpore uiuidans, 

salue, nostra cui perficitur chelys, 

bis plenum omnisona cui recinunt mela. 5 

913 lam uos uerenda quaeso caeli germina, 
quae multiforme scit ciere barbiton, 
adflata nostris ferte corda cantibus, 
miscilla sacrae dum geruntur curiae, 

mulcere uestrum quae uelim consortium. lo 

iam uos uicissim proque lege numinum 

posthac sonabo disgregato plasmate 

suisque cunctos adlubescentes tonis 

deducit urget atque delenit iocis 

stimulosque rursum lene permulcet melos. i5 

914 Nunc igitur alma quae senatum lumina 
deum uerendo culminatis uertice, 

bis sena quamuis uos Etrusci numina 
ritus frequentent atque opiment uictimis, 
tamen gemellis quae refulgent cursibus 20 

310 G natura honoro protuUt fastigio 

Phoebeum utrumque praeferens uocabulum: 
Phoebus coruscus ac decens Latoia : 
lunare quippe haec uenit consortium, 
Phaethontos ardens scandet axem DeHus. 25 

nunc uos pudici nostra fratres culmina 
precabor ipsa, ne uerendos contrahant 
uultus iugandis quae feram dis carmina 
Hymenque nostrum inuehat fastidium : 



3 uiuidas BR corr.Kopp. |I 8 atfata r \\ 9 geruntur «crepsi 
feruntur BR \\ 10 ualent b uelent B uellent R \\ 14 deducet 
BR corr.Vulc. [j adque R \\ delenit iocis scripsi debebit (debit 
B^) locis BR II 20 refulgent scripsi refulgens BR refulget b [| 
22 Phoebeum scripsi foebea BR [| utrumque scripsi utero BR 
cithero b uero p \\ praeferes BR corr. p praeferre b \\ 
uocabulo R \\ 23 Phoebus coruscus scripsi Pallas corusca 
BR |[ latolae B^R \\ 24 haec scripsi hac b ac R hanc Br \\ 
25 fotontos R foetontos B [J 28 quae del. in B |1 feram dis 
Groiius ferendus RB ferent diis r ferendo b \\ 




LIBER VIIII 343 

psallente plectro concinentur nuptiae 
fidibusque iuucta fescennina prodient. 

lani nunc blanda melos carpe Dione, 915 

durus quippe rigor cedit amori. 

Nouit nam tenerum probare carmen 
^ipsum spumigenae salum Cytheres, 
Nerinaque^ chelys mouet Camenam, 
dum conchis Galatea personantes 
nantes fluctigenas chorumque Phorci 
10 flagrans cura trahit niualibusque 

inrestinctus aquis triumphat ardor. 

lam nunc blanda melos carpe Dione, 916 

durus quippe rigor cedit amori. 
Carmen 3IaenaHae tulere pinus, 
15 percussaque modis sonat Lycaeis 

sollers Arcadiae nemus cicuta : 
pernix semiferi puella Panos 
nam uersa in calamos sonat loquaces, 
quam dum forte deus premit labellis, 
20 suspirat uelut osculis canorem. 

lam nunc blanda melos carpe Dione, 917 

durus quippe rigor cedit amori. 

Puer ipse uersiformis 
fidibus studet Cupido, 
25 arcusque dulcinerues 

roseo ligans ramali 
feriato liquit arcu 
calamos parante Musa. 
in carminis leporem 



1 concauentur R cumcanentur br con**nenter -5 1| 2 iun- 
cta scripsi luxa BR \\ 4 amore ^ [j 7 cheli R chaeli B chae- 
lis 6 11 8 galathea BR \\ personantes Grotius personante BR \\ 
9 forci BR \\ 10 niuabibusque R \\ 11 ad inrestinctus cjf. 
Heijisius in Burm. Ouidio II 678 \\ 14 menaliae BR \\ 15 liceis 
BR II 18 loquacis B^R^ jl 19 quam dum BR quam cum b 
quantum r || 23 uersiformis b uerniformis B uernisformis R 
ueris formis r [j 24 fidibus scripsi facibus BR \\ 27 arcu p 
actu BR arcu Z) [j 



344 MARTIANI CAPELLAE 



curam negat sagittis 
tenerumque arundinetum 
nostrum in melos reliquit. 
nunc ergo corcla mulcent 



311 G 



placet ac decet, uicissim 
cantemus atque amemus. 

918 lam nunc blanda melos carpe Dione, 
durus quippe rigor cedit amori. 

Prudens puelia pulchrae lo 

mater fuit Lacaenae, 
inlecta sed canore 
nescit dolum cauere. 
nam candidus niuosis 

olor inuolutus alis, i» 

argenteis minorem 
<^plumis uidens decorem 
nec posse purpuratis 
nimium^ placere ocellis, 

teneros ciere cantus 20 

Phaetliontiasque Musas 
coepit repente ficta 
fraudem parans senecta: 
sic admouetur ori 

roseumque circumactae 25 

rapit osculum puellae, 
gremioque conphcatus 
pretium tuUt pudoris. 

919 lam nunc blanda melos carpe Dione, 

durus quippe rigor cedit amori. 3o 

Carmen Latmiadeum 
lucis diua secundae 
sacris praetuHt astris. 
antrum quippe secuta 
linquens culmina caeli 35 



5 amor scripsi uapor BR [| 6 cecet r {] 11 lacenae RB 
26 faetontiasque B foetontiasque R || 31 ladmiadeum BR 



ri^!ati^mim^dxs»MiSt!^^: ■ mHk^ ifn ■ liKiaMlimMIMiMi 



LIBER VIIII 345 

pastoralibus ardeiis 

palmam dedit cicutis 

puiso et luminis auro 

pandit saepta balantum 
5 sordentique adoperta 

pratis gaudet amictu: 

lioc tunc comite noctu 

pascit monte capelias: 

spectans sidera mundi 
10 mage percrepat flagello 

nec curare deorum 

pensa aut ferre susurros 312G 

illex carminis ampli 

aegram cura coegit. 
15 temnit noctis honorem, 

praefert antra subulci 

rupe et dura quiescit, 

et post regna Tonantis 

stramen dulcius herba est.' 

20 <^talibus Harmoniae carminibus oblectati omnes permulsi- 920 
que diui nec minor quippe ex fidibus suauitas quam uocis 
moduiamine resultabat. denique qua industria conpara- 
tum quibusue adsequendum ediscendumque opibus uigil 
cura re->promittat, ut in tam dulcem eblanditamque mol- 

25 litiem intima mentium liquescat affectio, loue admirante 
disquiritur. ac tunc uirgo cum artis praecepta a se ex- 
peti examinandae eruditionis intentione conspiceret, pau- 
lulum meiicis temperans exhortante quoque Delio Palla- 
deque sic coepit 

30 *Iam pridem quidem exosa terrigenas et fastidiosa 921 

morlalium caeli orbes steliantes inspicio' in quibus artis 



4 septa BR [] 7 hoc scripsi ac BR [] comite scripsi 
conscia B constantia R constia r \\ 10 fagello B \\ 14 cu- 
rara B^R \\ 15 tempnit b \\ honorem h horem RB horrorem r 
20 armoniae BD [[ oblectatis B^ [j 23 assequendum D 
27 paulum h \\ 28 exortante /{ [[ 30 quippe b quidera BR 
inspicio scripsi incutio BR [j 



^^1 inspicio i 



346 MARTIANI CAPELLAE 

praecepta edissertare prohibitum, cum melodiam omniso- 
nis conuenientem pulsibus modulorum machinae obeuntis 
ipsa rapiditas et concinat et agnoscat. sed quoniam 
emersa terris uirgo nuptura uanescentia intercapedinatae 
prolixitatis obliuia iam supero debet uigore discutere, 5 
iussa percurram, si prius ingratae mortalitatis commoda 
■922 repudiata recenseam. dum me quippe germanam ge- 
mellamque caelo illa incogitabilis effigientiae genuisset 
inmensitas , sidereae reuolutionis excursus atque ipsa to- 
tius molis uolumina comitata superos incitosque fulgores lo 
modis adsocians numeros non reliqui. sed cum iila monas 
inteliectualisque lucis prima formatio animas fontibus 
emanantes in terrarum habitacula rigaret, moderatrix 
earum iussa sum demeare. denique numeros cogitabilium 
motionum totiusque uoluntatis inpulsus ipsa rerum dispen- 15 

923 sans congruentiam temperabam. quam rem dedere mor- 
talibus uniuersis Theophrastus laborauit. Pythagorei etiam 

^/5 6^ docuerunt ferociam animitibiis autfidibus mollientes cum 
corporibus adhaerere nexum foedus animarum. membris 

924 quoque latentes interserere numeros non contempsi. hoc 20 
etiam Aristoxenus Pythagorasque testantur. denique be- 
nignitate largissima sensim ipsam notionem meae oblecta- 
tionis aperui. nam fides apud Delphos per Deliacam 
citharam demonstraui; tibiae per Tritonidam nostri comi- 
tem Marsyamque Lydium sonuerunt ; calamos Mariandyni 25 
et Aones in laudes inflauere caelestium ; panduram Aegy- 
ptios adtemptare permisi ipsisque me pastoralibus fistuUs 
uel cantus auium uel arborum crepitus uel susurros flu- 
minum imitantibus non negaui. psaltas cordacistas sam- 



1 edissertare deleta t R |I omnissonis r || 7 repedita B 
repediata R l repudiata 6 |I 8 effitientiae r [| 11 mones R \\ 
13 &manantes RB^ \\ 14 numerus R \\ 15 uolumtatis R uolu- 
ptatis r II 16 dedere scripsi debere BR \\ 17 theofrastus 
BR II pytagorei RB \\ 18 tybiis bR \\ 20 interse R^ inter- 
sere B^ \\ non deleta in R \\ 21 pytagorasque BR \\ 22 sensi 
R II obiectationis B^R \\ 23 delfos B delfus R {] 24 cytha- 
ram B \\ 25 marsiamque lidium BR [| mariandini BR \\ 
26 pandurum BR pandoram b \\ 29 neg-abi B^R \\ paltas BR 
peltas b [| cordacistas i57? cortialistas b [] 



LIBER VIIII 347 

lucos liydraulas per lotum orbem ad commodum huma- 
nae utilitalis inueni. per me quippe uestrum homines 925 
inlexere succursum irasque inferas per naenias sedauere. 
quid quod bella uictoriaeque undique meis cantibus con- 
5 quisitae? nam Cretes ad citharam dimicabant, Lacedae- 
monii ad tibias, nec ante adgrediebantur fata proehorum 
priusquam illis contigerat Utare Musis. quid Amazones 
nonne ad calamos arma tractabant? quarum una quae 
concipiendi studio uenerat, cmu Alexandrum salutaret 

10 donata tibicine ul magno munere gratulata discessit. La- 
cedaemonios in Graecia, in Italia Sybaritas tibicines ad 
proeHa praeire quis nesciat? tubas non solum sonipedes 
atque bella sed agonas acuere certamenque membrorum 
nunc quDque conpertum. quid pacis munia <^nonne 926 

15 nostris cantibus celebrata? Graecarum quippe urbium 
multae ad lyram leges decretaque pubiica recitabant. per- 
turbationibus animorum corporeisque morbis medicabile 
crebrius carmen insonui. nam phreneticos symphonia 
resanaui. quod Ascle->piades quoque medicus imitatus 

20 cum consulentibus urbium patribus plebis inconditae uul- 
gus infremeret seditiones accensas crebriore cantu inlii- 
buit. ebrios iuuenes perindeque inprobius petulantes Da- 
mon unus e sectatoribus meis modulorum grauitate per- 
domuit. quippe tibicini spondeum canere iubens temu- 314 G 

25 lentae dementiam perturbationis infregit. quid adflicta- 
tionibus corporeis nonne adsidua medicatione succurri? 
febrem curabant uulneraque ueteres cantione. Asclepia- 
des item tuba surdissimis medebatur. ad affectiones animi 
tibias Theophrastus adhibebat. ischiadas quis nesciat ex- 



1 ydraulas B draulus R || . 5 critarum li cytharam B [| 
demicabant /? || 6 preliorum B [] 10 tubicine b [[ 11 sibari- 
tas hR subaritos B \\ 12 praelia B \\ 16 liram D \\ 18 inso- 
nuit D \\ freneticos BD \\ symfonia D syfonia B [[ 20 con- 
solentibus B^R \\ 21 sedicioue B [[ crebrior cantus BR corr. 
Mon. 3 [| inbuit BR inibuit b \\ 22 ebrios om. R \\ 24 temulen- 
tiae B^R [[ 25 adflictationis RB adflictionibus b [[ 26 me- 
ditatione r [[ 27 asclipiades B^R \\ 28 turba B^R [[ medi- 
tabatur B [[ effectiones RB afflictioues h [| 29 theofrastus 
BR [[ adibebat B \\ sciadas BR corr. p \\ 



348 MARTIANI CAPELLAE 

pelli aiilica suauitate? Xeiiocrates organicis modulis lym- 
phaticos liberabat. Thaletem Cretensem citharae suaui- 
tate conpertum morbos ac pestilentiam fugauisse. Hero- 
philus aegrorum uenas rhythmorum conlatione pensabat. 

927 animahum uero sensus meis cantibus incunctanter adduci 5 
saltem Thracius citharista perdocuit. in quo non fabula 
sed ueritas gloriam procreauit. unde enim cerui fistulis 
capiuntur, pisces in stagno Alexandriae crepitu detinentur, 
cycnos Hyperboreos citharae cantus adducit? elephantos 
Indicos organica permulsos detineri uoce conpertum, lo 
fistulis aues alUcl conprobatum, infantibus crepitacula 
uagitus abrupere, fides delphinis amicitiam hominum per- 

928 suaserunt. quid canticis adiici disrumpique serpentes, 
glandem ferunt messesque transire ! manes cierl lunam- 
que laborare nonne ipsius uetustatis persuasione conper- 15 
tum? in Lydia Nympharum insulas dici, quas etiam re- 
centior adserentium Varro se uidisse testatur, quae in me- 
dium stagnum a continenti procedentes cantu tibiarum 
primo in circulum motae, dehinc ad littora reuertuntur. 

929 in Actiaco litore mare citharam sonat. Megaris saxum 20 
ad ictum pulsus cuiuscumque fidicinat. possem innumera 
mortalibus a me conlata percurrere, ut non me terras fu- 
giendi studio rehquisse sed ingratae humanitatis ignauiam 
uiderer iure damnasse. sed iam ad artis praecepta desi- 
liam, ut nupturae uirgini promissum munus inpendam. 25 

930 et quoniam officium meum est bene modulandi sollertia 
quae rhythmicis et mehcis astructionibus continetur prius 

315 G de mehcis dissertabo. dico quicquid rite sonuerit aut 
tonum esse aut hemitonium' aut quartam toni quae diesis 



1 senocrates BR \\ lynfaticos BR \\ 2 taletem BR \\ chi- 
tarae B \\ '6 erofilus BR [| 4 ridmorum R rytmorum B Ij 
6 tracius B tratius R \\ chitarista ^ ]] 9 cicnos R 1| yper- 
boreos B jj cythare BR \\ elefantos BR \\ 12 abrupere scripsi 
adrumpere B abrumpere bR \\ delfinis BR [j 13 cantibus h \\ 
allici b \\ 14 ferrunt R \\ 16 lidia nimfarum RB \\ 17 as- 
serentium b \\ disse B^R^ [| ante testatur add. eas r [[ 19 li- 
tora R \\ 21 fidicinnat 7? [] 24 dampnasse b \\ 25 uirgine 
B^R IJ 27 ritmicus R ritmi+cis B rithmicis b \\ 29 temito- 
nium BR emitonium b \\ 



LIBER VIIII 349 

appellatur. ueriim tonus cst spatium cum legitima quan- 
titate, qui ex duobus sonis diuersis inter se in uicem con 
tinetur, hemitonium dicitur quod toni medium tenet, 
diesis uero distantiae tres sunt. nam prima breuior, quae 

5 tetartemoria nominatur ex eo quod quartam partem toni re- 
cipiat. enarmonios quoque dicitur proplerea quod enarmo- 
nion modulandi genus per hanc maxime demetimur. secunda 
abilla maiorest: nam tritemoria nominaturquoniamhabet 
partem tertiam toni itemque chromatice appellatur, quod 

10 chromaticum modulandi genus per ipsam funditur <(tertia 
uero habet toni quartam partem ac dimidiam quartae et 
uocatur hemioUa ex harmoniae diuisione quoniam hemio- 
hum modum conplet. tonus igitur idem plerumque ap- 
pellatur et sonus. uerum soni sunt per singulos quosque 931 

15 ac per omnes tropos numero XVIIL^ quorum primus 
dicitur apud Graecos TrpocXajupavojuevoc, apud Romanos 
uero idemdicitur adquisitus; secundus uTrdTrj UTrdTUJV hoc 
est principalis principalium, qua eadem uoce nos uti sum- 
mus luppiter statuit; terlius TrapuTrdTri urrdTUJV id est sub- 

20 principaUs principaUum, quartus uTrdTUJV bidTOVOC id est 



1 spartium B^R |1 3 emitonium BR [j 5 tetrartemoria b 
tetaremoria R \\ nominatus /? |1 6 enarmonius R \\ armo- 
nior R inarmonion rh [] 7 post hanc add. quoque h \\ de- 
mitimur R \\ 9 cromaticae BR 1] 10 cromaticum BR \\ fun- 
ditur scripsi finditur BR jj tertiam et deinde tertiae BR corr. 
Meihomius \\ 12 emioliae enarmoniae diuisionis B hemio- 
lia et harmoniae diuisio D ex harmoniae diuisione loannes 
Grotius ab harmoniae diuisione Meihomius [[ hemiolium Mei- 
bomius emiolii B hemiolii D \\ 14 soni uero in ras. h uerum 
add. h uero soni D \\ 16 nPOCAAOJBANOCOeNOC BR \\ 

17 ypate spaton R ypate ypaton B \\ 18 post principalium 
inserenda uocahula qua eadem uoce viti summus luppiter sta- 
tuit {quae ita: quia eadem uoce nos uti summus luppiter sta- 
tViii exhihe7it BR) pos^ apud Romanos uero in codd.posita intel- 
lexit Grotius \\ 19 principalium — 350,3 subprincipalis om. R \\ 

18 principalium — 350, 1 id est principalis om. B^ H 19 TTAPI- 
nATCVnATON B \\ id est D -i. in ras. B \\ 20 id media- 
rum extenta B i principalium add. h [} 'duabus primis biaTOVOic 
nox \ixdvoi) adiungenda, duabus postenorihus Trapavr|Tric' Gro- 
tius II 




350 MARTIANI CAPELLAE 

principalium extenta , quintus inrdTri juecuuv id est princi- 
palis mediarum, sextus autem irapuTTdTri juecujv quod est 
subprincipalis mediarum, septimus juecujv bidTOVOC id est 
mediarum extenta, octauus |uecr| hoc est media, nonus 
TpiTTi c\Jvri)Li)Lievujv id est tertia coniunctarum, decimus 
cuvr|)U|LievuJv bidTOVOC hoc est coniunctarum extenta, un- 
decimus vrjTr) c\jvri]u|uevujv id est ultima coniunctarum 
duodecimus 7Tapa|uecr| hoc est prope mediam , tertius de- 
cimus TpiTri bieZieuTluevujv id est tertia diuisarum, quar- 
tus decimus bieZ^euYjuevuJV bidTOVoc quod est diuisarum i' 
SieGGxienia, quintus decimus vr|Tri bieZ;euT|uevujv id est ultima 
diuisarum, sextus decimus TpiTri uTreppoXaiuJv id est 
tertia excellentium , septimus decimus urreppoXaiujv bid- 
Tovoc hoc est excellentium extenta, octauus decimus vr|Tr| 
UTreppoXaiujv id est ultima excellentium. i; 

Hi sunt igitur soni, qui modulalionem apte et cum 

932 ratione conponunt. constat autem omnis modulatio ex 
grauitate soni uel acumine. grauitas dicitur quae modi 
quadam remissione mollescit, acumen uero quod in aciem 

933 tenuatam gracilis et erectae modulationis extenditur. ex 2( 
supra dictis itaque sonis, qui et singulis et omnibus tropis 
rite conueniunt sunt symphoniae tres , quarum prima est 
bid TeccdpuJV, quaeLatine appellatur ex quattuor, etreci- 
pit sonos quattuor spatia tria productiones duas et dimi- 
diam, nam prius tonum productionem uocaui, est autem 25 



1 MHCON B MeCON D \\ 2 «HCON n \\ 3 AIATONOC 
BR et sic deinceps \\ 4 MHC6 B \\ 5 LPITC R TPYT6 B || CY- 
NCNMCNON BR et sic deinceps \\ 8 HAPACOCOC BR \\ me- 
dia/J 11 9 TIPITH R \\ AICZeYCOCNON R aieZeYGhMHNON 
B 11 10 AiezeYCOCNON R aieZeYGCOeNON B \\ AIATO- 
NOC R ATONOC B \\ 11 NeTAiezCYOOeNON R NeTCAie- 
ZeYGMCNON B \\ 12 YnePBOACfH^^ON RB \\ 13 YnCP- 
BOAe(H5)C0N RB et sic paullo post \\ AIATONOC /2 AIATO- 
NOC B II 16 hii R \\ 18 pro modi mauult modulationis Mei- 
homius [] 19 remissione loannes Grotius emissione BR \\ 
20 rectae R \\ 22 sunt om. RB^ |j synphonie R synfoniae B 
symfoniae 6 1| 23 qua 7? H 24 tres r \\ dimidia B^R \\ 25 nam 
prius tonum Bamh.393 nam sonum fiat id est tonum R nara 
sonum fiat ideo tonum B nam sonum id est tonum h \\ 



LIBER VIIII 351 

hemitoniorum quinque [quae ad protluctiones plenas et 
integras mediatenus ualent] bieceujv decem, diesis uero 
[interpretatio] est sic ut supra dixi quarta pars toni. sed 
haec symphonia est in epitriti ratione. epitritus autem 
5 dicitur qui et numerum ternarium habet et trium tertiam, 
quod est unus, ut sunt quattuor ad tres. aUa symphonia 934 
quinaria est et dicitur bid Trevie atque constat sonis quin- 
que, qui inter se quattuor spaliis diuiduntur. productio- 
nes habet tres mediamque praecidit, hoc est tonos tres ac 

10 medium, hemitonia septem, diesisque quattuordecim, atque 
hemiohi possidet rationem, quae forma et eundem nume- 
rum circa conlata detinet et eius medium, ut sunt tres ad 
duo. tertia bid Tracujv, quae ex omnibus dicitur, octo 
sonos recipit, spatia septem, productiones sex, hemitonia 

15 duodecim, diesis uiginti quattuor, atque constat ex ratione 
diplasia, hoc est dupli. 

Tropi uero sunt quindecim sed principales quinque, 935 

. quibus bini cohaerent, id est Lydius cui adhaerent uTrep- 
Xubioc et iiTToXubiGC , secundus lastius cui sociatur utto- 317 G\ 

20 idcTioc et iJTTepidcTioc , item AeoUus cum uTToaioXiLu et 
UTTepaioXiuj, quartus Phrygius cum duobus uTToqjpuYiuJ 
et uTTepq^puYiuJ , quintus Dorius cum UTTObujpiLU et UTTep- 
bujpiLU. uerum inter hos tropos est quaedam amica con- 
cordia , qua sibi in uicem germani sunt , ut inter uTTobiu- 



1 emitonium BR \\ quae ad produetiones plenas et in- 
tegras mediatenus ualent delebat Meihomius \\ 2 AI6C6C0N 
RB \\ ante decem add. uero B \\ ^ interpretatio deleui |1 
4 simfonia BR quo in uocahulo quae uarient lihri notare desinam \ 
9 praecidet R \\ 10 emitonia BR [] AieCICque BR \\ 11 emi- 
olii BR \\ 14 emitonia BR \\ 16 duplici r [] 17 quinque om. 
B 1] 18 coerent BR j] hyperlidius B yperlidius R || 19 ypo- 
lidius B ypolydius R \\ YnOIACTIOY(Y del. h)C BR \\ 
20 YnePIACTlOY(V del. h)C BR \\ eolius BR \\ YnOCO- 
AION (Al in ras.) B YnOCOCOON R \\ 21 Yn€P6G)AI0N 
(AION in ras.) B YTrCPeONCO R \\ frigius BR \\ YTTO deinde 
in ras. ct)Piri03 B YTrOAPlCO R \\ 22 YTT deinde exparte in ras. 
ePOPinO secuntur inducta OPIOO B YnePAOPlO) R \\ quin- 
tus AOPIOC cum YHOAOPIO & YHHPAOPIO om. B^R \\ 
23 tropus R \\ 24 YHOAOPIOY (Y del. h) M BR \\ 



352 MARTIANI CAPELLAE 

piov et TJTTOqppuTiov , <et item inter uTioidcTiov et utto- 
aioXiov, item conueniens aptaque responsio inter utto- 
qppuTiov et UTToXubiov, qui tamquam duplices copulantur. 
raediae uefo grauiorum troporum his qui acutiores sunt 
TrpocXa|upav6)Lievai)> fiunt. uerum tropi singuli quoque 5 
tetracliorda faciunt quina. tetrachordum autem est affectio 
quaedam sonorum quattuor per ordinem conpositorum, 
quorum extremi sibi debeant conuenire. sed haec po- 
sterius, nunc ac incoamentorum ratum ordinem redea- 
mus. praedicta enim ideo prima dicta sunt, ut altius ic 
tenerentur. 
936 Primo quippe cum Lasus ex urbe Hermionea harmo- 

niae uim mortalibus diuulgaret, tria tantum mei genera 
putabantur eibiKOV dTrepTacTiKov eEaTTt^TiKov , quod 
etiam epjuriveuTiKOV dicitur. et eibiKOV est, quod ex per- 15 
seuerantibus et similibus consonabat, id est sono numeris 
atque uerbis. sed quae ex his ad melos pertinent, har- 
monica dicuntur; quae ad numeros, rhytlimica; quae ad 
uerba , metrica. dTrepTCtCTiKOV est quidam materiae tra- 
ctus efficiens exercitium eius, cuius tres itidem partes id 20 
est jueXoTTOiia Xfiipic rrXoKri. eHaTTcXTiKov autem ad ex- 



1 inepopinoYM b yngpcdpioyw /? [] YnoACTiovM 

B YnOIACTIOM b YnOIACTIYM D \\ inCPeOAIOYM B 
irrePOAIAIOM h YTTOAIAIqM D \\ 2 ipofrigium et ipoio- 
lion D YnO^PITIOYM et inCPAIAIOYM B \\ 3 tamquam 
loannes Grotius tantum BD [] 6 tetracorda BR j| tetracor- 
dum BR [| 9 inchoamentorum h [| 11 tenerestur B^R \\ 
12 cum uulgo quam om. BR add. h || latus r iasius h [] ex 
urbe Ermionea Scaliger exorsus harmoniae uim Grotius ex 
urse (surse B) ermionaea (ermioniaea R) uir BR ex suse ar- 
meniae uir b \\ 14 YAIKON A (Y i) nCPrACTIKON- CZAN- 
TCA (C add. h) TIKON BR \\ 15 CPMCNeYTIKON BR \\ YAI- 
KON BR 11 17 armonica BR \\ 18 rytmica BR \[ quae ad 
uerba metrica om. R [] 19 YnePTACTIKON BR corr. Meib. \\ 
quidem br [| tractatus 7)ro tractus coni. Meib, [[ 21 ^legendum, 
censeo lueXoTroua jbuOjUOTroua iroiricic. Melopoeiae autem partes 
sunt tres Xf)n;ic {jpro quo hic inepte XeHic) |UiHic Kai XP^cic. Qua- 
rum partium suhdiuisiones rursus adferendo perueniremus tandem 
ad irXoKriv' Meihomius \\ moelopeia B melopeia R \\ \r\\^\c 
Meihomius lexis BR [j HAOKC B \\ CZANTCACTIKON B ZAN- 



LiBER yiiii 353 

positionem perlinere iiidelur et habet partes tres opYa- 
viKOV ujbiKov UTTOKpiTiKOV , quae inferius rerum ordo 
disponet. nunc de prima uoce uelut de sonitus totius 
parente dicemus. 

5 Omnis uox in duo genera diuiditur, continuum atque 937 

diuisum. continuum est uelut iuge conloquium, diuisum 
quod in modulatione seruamus. est et medium, quod insiSG 
utroque permixtum ac neque alterius continuum modum 
seruat nec altcrius frequenti diuisione praeciditur, quo 

10 pronuntiandi modo carmina cuncta recitantur. horum 
illa, quam in diuisas partes certasque deducimus, Dia- 
stematica nominatur et ei parti quae Harmonica uocatur 
aptanda est. 

Quae quidem Harmonica habet partes disputationis 938 

15 septem, primam de sonis, secundam de spatiis, tertiam de 
systematis, quartam de genere, quintam de tonis, sextam 
de commutationibus, septimam de modulatione, quam 
melopoeiam uocamus. ac prius de sonis, ubi artis est 
elementum. sonus quippe tanti apud nos loci est, quanti 939 

20 in geometricis signum, in arithmeticis singulum. phthon- 
gos sonos dicimus. uerum phthongus dicitur uocis mo- 
dulatae particula una intentione producta. est autem in- 
tentio, quam dicimus tasin, in qua uox consistit ac perse- 
uerat. sonus phthongus uel speciatim uel generaliter 

25 appellatur ; sed generale uocabulum et specialia habe?it 
quae ibiorriTec Graia uoce perliibentur. ut si quem ad 
modum nobis scribendum sit cogitemus, ita haec uirtus 
plithongi docet quid uel acutius exeramus uel lenius re- 



THTIKON R \\ 2 OAIKON Rb (quid in B primitus scriptum 
fuerit non dispicio) \\ interius BR corr. p \\ 3 de om. R \\ 
8 utrumque B^R \\ 9 quo Meibomius ut BR \\ 12 et 14 armo- 
nica BR armonia b \\ 16 diastematis b H quarto B^R [] 
quinto B^R j] sexto B^R \\ 17 VII in ras. b \\ 18 melopeiam 
R II est artis R \\ 20 aritmeticis BR {] ptongos BR [1 
21 ptongus BR \\ 23 tasin Leid. tasis BR \\ 24 ptongus BR \\ 
25 uocabulo B^R [] speciale R speciali B aliquae B quae R 
habent et specialia quae p \\ 26 l6i6Tr|Tec Grot. ideotetra R 
idioteta corr. in idiotheta B ai ideit&ra add. b \\ perhibetur 
^mb \\ 27 hae R \\ 28 ptongi BR \\ acutius Grot. acuminis BR \\ 

i^B HABTIANUS CAPELLA 23 



354 MARTIANI CAPELLAE 

940 mittamiis. uerum ex istis alia faciunt, alia patiuntur. 
faciunt intentio uel remissio, patiuntur acumen et grauitas. 
productio autem est — hoc est eTTiTacic — uocis commotio 
a loco grauiore in acutum locum, dvecic uero contra, nam 
ab acuminis culmine in graue quiddam seriumque descen- 5 
dit. fit autem soni grauitas cum ex intimo quidem spi- 
ritus trahitur, acumen uero ex superficie oris emittitur. 
sunt igitur innumerabiies soni sed specialiter per singulos 
tropos <(duodeuiginti tantum poterunt conuenire, quorum 

94:1 nomina superius memoraui. quorum prior est adquisi- lo 
3i9Gti\s, qui ideo tali nomine nuncupatur, quoniam eorum 
quae tetrachorda nominantur nulli omnino consentit sed 
extrinsecus uelut adqui->situs accedit propter consortium 
mediae, cui concinere consueuit. qui adquisitus uno tono 
a principali principalium separatur, quae principalis prin- i5 
cipalium, quia prima in tetrachordo conlocatur, quasi 
cuiusdam rectoris nomen accepit; subprincipalis denique 

942 dicitur , quae principali subiecta coniungitur. principa- 
lium uero evapjuovioc et xpujjuaiiKOC , quam nos uix for- 
san recte colorabilem memoramus, et ideo hoc nomen 20 
accepit, quia inter principales colores album tetrumque 
quicquid interiacens inuenitur colorabile Graia significa- 
tione perhibetur. ergo enarmonius chromaticus itemque 
diatonus, quam extentam dicimus, indicia sunt generum 
modulandi. multiplex quippe tetrachordorum ratio sic 25 
firmatur. principalis autem mediarum, quia prima est 
medii tetrachordi, ideo id nomen accepit; cui subnexa 
subprincipalis mediarum esse dicitur. denique reliquae 
tres sui similibus oboedient. dictum uero hoc tetrachor- 
dum mediarum, quia in medio locatum est inter principa- 30 



3 est det. in B [j 6 quidam B^R H 7 traitur BR fl 9 XVIII 
Bamh. 393 uiginti octo BD \\ 12 tetracorda BB \\ 16 tetra- 
cordo BD: omissam h in hoc uoc. notare desinam \\ 17 rectores 
B'R 11 19 €NAPMONiOYC BR \\ KPOMATIKOYC BR \\ 
quara R quae B quem b \\ 23 cromaticus BR [j 24 diatonos 
BR \\ indicio b \\ g-enera B l rum add. b \\ 27 cuius B^R \\ 
29 suis b \\ similibus p simili usu R et fortasse B similes sub r 
similes b \\ ubedient Z?' 11 



LIBER VIIII 355 

lium tetrachordum et tetrachordum coniunctarum. post 943 
supra dictas autem quae sequitur media nominatur: quae 
ideo media dicitur, quia tam grauis modi finis est, quam 
in tropis omnibus futuri acuminis caput, atque ipsius quo- 
5 dam modo uinculo lam grauis modulatio quam acuta co- 
nectitur, ut in Lydio modo, ubi rectum iota est. uerum 
post mediam extendentem hemitonium coniunctarum erit 
tertia, quae in eodem modo, id est Lydio, L litteram pro 
nota habebit. post hanc illae quae a nobis superius ex- 

10 pressae sunt tres sequentur evap/iovioc xpiJUjuaiiKOC et 
bidiovoc, quae et paranete dicitur, quam Latine paene 
ultimam perhibemus. post quam ultima sociatur, quae 
ideo dicta est coniunctarum ultima, quia in hoc tetra- 
chordo finem tenet. omne autem tetrachordum coniun- 

15 ctarum ideo dictum , quia mediae ipsi , quae perfectam 
symphoniam prima conpleuit, adiungitur ac producente 
media sequentem tonum ille qui sequitur sonus irapdjue- 320 G 
coc nominatur, quod hunc satis proximum sonus adiunctae 
modulationis ofTendat. dehinc diuisarum tertia, quae ple- 944 

20 num systema diapason finit, unde diuisarum tertia perhi- 
betur. post hanc soni ceteri consecuntur. sonus uero 
diuisarum ideo hoc nomen accepit, quia uno el dimidio 
tono a mediae fine diueUitur. post hoc tetrachordum ex- 
cellentium conlocatur, quod ideo excellens nomen accepit, 

25 quia in singulis tropis in omne acumen erigitur, in singu- 
lis modulationibus fastigiatur. horum igitur sonorum, id 945 
est phthongon , sunt alii quos consistere et perseuerare 
necesse est, alii uero sunt uagi. denique alii papiJTruKVOi 
nominantur, alii juecoTiUKVOi perhibentur. spissum uero 



7 emitoniuin BR [] 8 id est inducta in -^ 11 1 litteram scri- 
psi litterara BR labda supinum codex Grotii H 10 KPOMATI- 
KA(A/?)I BR kPOMATIKOC b \\ 11 AIATONOC BR \\ 
poenaeultimam R poenultimam r penultimam B \\ 12 ulti- 
mam B^R \\ 15 media R \\ 16 synfoniam BR \\ 20 diuisarum 
h coniunctarum R et ui uidetur B \\ 26 fastigatur B^R \\ 
27 ptongon BR \\ aliquis B^^ \\ 28 BAPYnYrNOI BR [j 
29 MECOnYrNOI B MeCOnYTNOY R: deinde alii 6Hijttu- 
Kvoi add. codex Grotii \\ 

23* 



356 MARTIANI CAPELLAE 

dicitur trium sonorum conpositiua quaedam qualitas. 
papuTruKVOi autem sunt qui uelut regiones primas spissi 
retentant, )U€c6ttukvoi <(uero qui media possident, oHu- 
TTUKVOi qui ultima tenent, «TruKvoi qui in positionem so- 
norum trium, qui sunt spissi, nullo genere aut lege iun- 5 

946 guntur. stantes autem perseuerantesque dicuntur uel 
dTTUKVOi uel papu7TUKV0i)> qui ueluti quandam speciem 
et formam sibi principalium uindicabunt. ideo autem a 
quibusdam statarii nominantur, quia diuersas extentiones 
recipere non possunt. alii autem uagi et errantes haben- lo 
tur, quia interdum largiora, interdum minora spatia rece- 
perunt : sed hi alii TTapuTiaToeibeic ahi Xixavoeibeic uo- 
cantur. uerum primi ideo sic dicuntur, quod statim prio- 
ribus subnectantar. XixavoeibeTc dicuntur a digito, qui 
minister artis et cantus singulos mouet. est autem pri- 15 

S47 mus a pollice. hi uero ahi sibi in uicem congruunt, ahi 
discrepant et resultant. sed iih 6|Li6q)ijuvoi quia sibi in 
uicem coniunguntur, bidq)UJVOi autem id est dissentientes 
sunt qui cum percussi fuerint in uicem discrepant, 6)u6- 
q)UJVOi qui uocis quidem aliam significationem gerunt, 20 
eundem tamen inpetum seruant. sunt autem et ahae so- 
norum diuersitates. et prima quidem per intentionem, 
ut aut acumine aut grauitate dissentiat. secunda per spa- 
5^i^tiorum perceptionem , cum uni aut plurimis coniungitur 
spatiis. tertia per coniunctionem systematis, quo aut 25 
unum aut plura recipit, etquod secundum morem dicitur 



2 BAPYnvrNOI^ BAPYnYrNOC/i II aute^ || spis- 
sis^ [] 3 retantant R \\ MeCOnYrNOI B MeCONYrNOI 
R II ante media add, in B^ \\ OKYnYTNOI B OKYHY- 
TNOY D 11 4. etl AHYrNOI B AHYrNOY D \\ 7 BAPY- 
HYrNOI B BAPinYfNOY i? [| 8 a quibusdam b quidam 
BR \\ 9 extensiones b \\ 12 his b \\ nAPYnATIO***C B RA- 
PinATOIAIC/? II AIKAONIAIC^ AYKAONIAlC/2{j 14 Al- 
KAONIAIC B AYKAONIAIC R \\ diount R \\ dicito B^R \\ 
quos b II 15 eiBR ad ^ [| 16 his 'i \\ 'O^OW\^\ BR pro eo 
Grotius coni. cij|U(pu;voi [j 18 AIA4)ONI B AIATOM R \\ 
19 sunt R \\ OMOc|>ONI RR \\ 23 aut jjost ut om, R \\ 25 com- 
munionem Meibomius coniunctionem BR || 




LIBER VIIII 357 

i(l est Kai' f|9oc : alium quippe morern acuta significant, 
alium grauiora. 

Nunc iam de diastematis disserendum. diastema est 94S 
uocis spatium, quo acuta et grauior iiicluditur. sed in dia- 
^ stematis alia breuiora illa, quae sunt in diesi enarmonia; 
maiora uero sunt, quae per singulos tropos bis ex omni- 
bus faciunt, quo nihil maius in tropis possumus inuenire. 
atque in spatiis alia sunt conposita , alia disiuncta atque 949 
asyntheta. et conposita sunt quae per ordinem currunt, 

10 inconposita autem quae ex diuersis sibi in uicem copulan- 
tur. item aUa logica. alia aloga memorantur. ac rationa- 
bilia iila sunt quorum consensu possumus praestare ratio- 
nem , inralionabilia quibus non subest ratio. item alia 
conuenientia, alia discrepantia, tuncque alia enarmonia, 

15 alia chromatica, alia diatonica, item alia artia, alia perissa. 
sed prima aequalia, secunda excurrentia memorabo. 
uerum aequalia sunt , quae in aequas partes poterunt se- 
parari, ut tonus in duo hemitonia ; perissa autem, quae in 
tria hemitonia discernuntur. deinde alia diastemata spissa, 950 

20 alia rariora. spissa sunt, quae per diesis colliguntur; ra- 
riora, quae tonis. et in his alia sibi congruunt, alia dis- 
crepant. sed discrepantium nimia multitudo. conuenien- 
tia uero per singulos tropos sex sunt, id est diatessaron 
quod de quattuor dicimus, diapente quod de quinque, 

25 dehinc diapason quod ex omnibus concinet; illud etiam, 
quod ex omnibus et ex quattuor constat uel ex omnibus 
et ex quinque uel bis ex omnibus, quod bis diapason dici- 
tur. sed illud quod diatessaron, hoc est ex quattuor dici- 951 



1 KATAeON R \\ 3 niint R \] desserendum R \\ 4: post 
acuta add. uox 6 [| 5 post alia add. sunt 6 [[ 6 quod b [1 
8 diiuncta iff H 9 post uarias correcturas asinteta b syntetae 
R assytetae r \\ et om. R \\ 11 ita B^R \\ ,12 consensu scri- 
psi consensui b consensus BR H rationera p per portio- 
nem R proportionem b partionem ^ [] 14 conuenientia Gro- 
tius conhibentia B conibentia bB 1| 15 cromatica BR [] diato- 
tica B 11 archia BR \\ 18 et 19 emitonia BR \\ 23 singulos BR 
omnes b \\ aiateccapan R || 25 AIAPACON B lAIAriACON 
R II continet B^ \\ 26 ex om. R ante quattuor H 28 illut R \\ 
AIATCCCApan B \\ 



358 MARTIANI CAPELLAE 

322Gt{ir, recipit sonos quattuor, spatia tria, tonos duo semis, 
hemitonia quinque, diesis uero decem, et est in epitriti 
<ratione, ut sunt quattuor ad tres. diapente quod ex 
quinque est, sonos recipit quinque, spatia quattuor, tonos 
tres semis, hemitonia septem, diesis XIIII et est in he- s 
miolia ratione, quod sunt tres ad duo. diapason autem 
sonos habet octo, spatia septem, tonos sex; hemitonia ge- 
njinat, diesis quadrupHcat atque in diplasia ratione uer- 

952 satur, quae est unum ad duo. quod uero ex omnibus et 
ex quattuor dicitur,> sonorum est undecim, spatiorum lo 
decem, tonos habet octo, hemitonia dupHcat, diesisque 
praedicta ratione multipHcat, et est in diplasi et diametri 
regula ut sunt octo ad tres. quod uero ex omnibus et 
quinque constat, recipit sonos duodecim, spatia undecim, 
tonos nouem semis, hemitonia geminantur, diesis tetra- 15 
plantur, et est in triplasia ratione ut quattuor ad duo- 

953 decim. quod disdiapason dicitur, habet sonos quindecim, 
spatia bis septena , tonos decem ac duo , hemitonia dupH- 
cata, diesis quadraginta octo atque est in tetraplasi ra- 
tione ut sunt duodecim ad tres. est autem tonus in epogdoi 20 
ratione. ubique diesin in enarmonio debemus accipere, 
quae est in quarta particulatione. 

954 Nunc quid sit systema perhibendum. systema est 
magnitudo uocis ex multis modis constans, quae licet 
multa diuisionum genera recipit, tamen quia eadem et in 25 
diastematis memoraui , praeteream. sunt autem absoluta 
ct perfecta systemata numero octo. et primum est, quod 
ab adquisito quem TrpocXajupavojuevov dicimus, ad me- 



1 duos b \\ 2 emitonia BR quod amplius non notaho \\ 
6 XIIII Db septem b \\ emiolia BD \\ 8 duplasia b \\ 11 octo 
et semis p \\ emitonium B^R \\ duplicat b eadem BR \\ 
12 et est om. R \\ 15 aiesis R Aietic B Aiecic b \\ tetrapli- 
cantur b \\ 17 aicaia nACON B BICAIAnACON 6 AC- 
AIATTACON R \\ 19 est om. R |1 20 autentonos R \\ epocdoi 
BR \\ 21 in om. B^R [] 22 est R e& B \\ 23 num B^R \\ sy- 
stima B^R \\ 24 ex multis modis add. inmargine R: sed hodie 
solum ex m comparent || 26 praeterea B^R 1| 28 TTPOCAAM- 
BANOMGNON B nPAAOOBANOCOCNON R \\ 



LIBER VIIII 359 

iliam, quam mesen diximus, omue conficilur. secundum 
quod aprincipaliprincipalium inparameson usquetenditur. 
lertium quod a subsprincipali principalium in diuisarum 
tertiam iungitur. quartum quod ab extenta principalium 

5 usque in diuisarum diatonum profertur. quintum quod a 
principali mediarum in netendiuisarum usque progreditur. 323 G 
sextum quod a subprincipali mediarum in tertiam excel- 
lentium trahitur. septimum quod a mediarum extenta in 
excellentium diatonon excurrit. octauum quod a media 

10 excellentium in ultimam ducitur. 

Quibus excursis genera tetrachordorum modulandi- 955 
que discurram. tetrachordos est Illf chordarum cum 
certa qualitate diuisio. genera modulandi sunt tria evap- 
|Li6viov XP^I^tt bidTOVOV. et enarmonion quidem dicitur, 956 

15 quod pluribus spatiis et angustioribus separatur, diatonon 
uero, quod tonis copiosum; chroma, quod de hemitoniis 
conponitur. sic ut enim quod inter album nigrumque 
est, color dicitur, ita hoc chroma, quia inter utrumque 
est, nominatur. et enarmonion quidem cum ab inmuta- 957 

20 biiibus sonis cingitur, modulationi oboediet in acumen per 
diesin et diesin et diatonon inconpositum ; in grauem uero 
sonum e contrario modulatio tota submittitur. chroma 
autem hoc modo melos accipit: per hemitonium et hemi- 
tonium et tria hemitonia, quae inconposita prouenient; 

25 in grauem uero ex diuerso recurret. at uero diatonum 
ipsis contentum sonis in acumen quidem ita accipiet mo- 
dulationem, ut per hemitonium et tonum modum inlegrum 
compleat. at uero grauiorem per contrarium <^ordinem 



1 quam B^R \\ mecen h mexen BR \\ 2 TT(N 7?)APAMH- 
CON BR 11 4 tertiam loannes Grotius tertium BR diatonum 
h 11 6 netem /? 1| 9 diaton R \\ 10 ultimum BR corr. Fnlc. \\ 
12 IIII om. B^R [\ cordarum BR (genus est quatuor chorda- 
rum coni. Meihomius) \\ 13 enarmonia (armonia B^R) KPOMA 
BR II 14 AIATONON R \\ 14 et 19 et armonia BR et enar- 
mouia h \\ 15 AIATONON B \\ 16 et 18 croma BR \\ 19 ab 
07n. R 11 21 diesim B^R 1| et diesin add. Meihomius H diato- 
non h diaton B ditoni R ditono r || 22 sonum a B^R || totq 
BR II croma BR \\ 25 diuersum B^R \\ 26 is ipsis coni. loan- 
nes Grotius \\ 



360 MARTIANI CAPELLAE 

958 persequetur. sed nunc maxime diatono utimur. sed ho- 
rum alia modulamur per agogen, alia per plocen. per 
agogen est cum per ordinem sonus sequitur, ploce autem 
dicitur cum diuersa sociamus. exhinc in modulando alia 
euthia dicitur, quod est recta; alia anacamptos, quod est 5 
reuertens;> aha peripheres, hoc est circumslans. euthia 
est quae a graui in acumen erigitur, anacamptos quae e 
contrario deficit, peripheres quae ad utramque aut com- 

959 modatur aut seruit. sed cum tetrachordorum, quos qua- 
524 G' drifidos appellamus, diuisiones innumerabiles sint, sex w 

sunt notae: enarmoniae una; chromatis tres, quarum 
prima quae moilis ac soluta, secunda quae hemioiia est, 
tertia quae est toniaea; diatonicae duae, molUs una, altera 
robusta. et modos quidem accipit enarmonia a tetarte- 
moria diesi, id est toni parte quarta; illud uero, quod i5 
moUius diximus, per tritemoriam diesin copulatur; ipsum 
uero chroma hemioUon fit ab hemiolia diesi eius quae sit 
enarmoniae. 

960 Sed nunc de tonis. tonus est spatii magmtudo, qui 
ideo tonus dictus, quia per hoc spatium ante omnes prima 20 
uox quae fuerit extenditur, hoc est de nota quaUbet in 
notam ; ut a media in paramesen, ut est in Lydio, si a iota 
directo in sigma iacens signa concurrant. uerum quia 
hemitonia diesisque quid uel quantae qualesue sint docui, 
troporum etiam nomina numerumque monstraui, nunc 25 
de tetrachordis eloquemur. nam singuli quique tropi 
tetrachorda quina custodiunt, sic ut superius quoque non 
tacui. uerum horum extremos sibi aptandos esse non 



1 persequitur B^R |[ 5 eutia BD |[ anacantos BD 
6 periferes BR \\ eYHA R \\ 1 ANAKANTOYC BR 
8 utranque B^R \\ 11 inarmoniae B^R \\ cromatis BR 
12 emiolio bR emiolis B \\ 13 toniaea Meibomius tonia BR 
AIATONIK€C (HproCC/?) BR \\ una altera om.Bm adque R 
14 post rob:ta {ita B) add. at uero bis tria sunt b H armonia 
R [[ 15 in ante illud add. B^R [] 16 per B peri R \\ Aiesi B 
A16CI R \\ 18 CNAPOOONe R \\ 21 de nota qualibet del. Mei- 
bomius \\ 22 paremesen B^R \\ lidio BR \\ 23 simma BR corr. 
Grotius in Zeta coni. Meibomius \\ concurrent b || 27 non ta- 
cui b notaui B nontacui R [1 28 exccremos R 



LIBER VIIII 361 

(liibium est. tetrachortlum quippe est quattuor sonorum 
in ordinem positorum congruens fidaque concordia. sunt 961 
autem tetrachorda principalium mediarum coniunctarum 
separatarum excelientium. et primum tetrachordum, 
5 quod est grauius, incipit a principaUum principali et de- 
sinit in principalem mediarum* + ♦ + + ♦ uerum principa- 
lium et mediarum conexum , quod coniunctarum uocatur, 
erit tetrachordum a media in neten coniunctarum usque. 
atque ab his diuisum longeque discretum, quod est quar- 

10 tum , diuisarum a submedia in neten separatarum usque 
coniungitur. quod autem ex diuersis coniunctum est, in 
acutiorem sonum et quintum excellentium profertur. sed 
de tetrachordis satis dictum. 

Nunc de pentachordis uideamus. ac similiter haec^^j^ 

15 quoque quinque esse non dubium est. primum igitur, 
quod est grauius principalium esse dicemus , quod incipit 
ab adquisito et in principalem mediarum terminatnr. se- 
quens in acumen eius modi est et constat a principalium 
extenta in mediarum illam, quae in Lydio iola rectum 

20 habet. tertium autem coniunctarum est, quod a media- 
rum extenta in ultimam coniunctarum ducitur. quartum 
uero, quod per diuisionem est, a media in tertiam diuisa- 
rum conecti solet. quintum in acumen erigitur, atque in 
nete excellentium terminatur. haec quae dixi artis nostrae 963 

25 doctis-<(simis adprobantur. nam non sum nescia asserere 
quosdam pentachorda ab hemitoniis initia posse sortiri, 
quod est in modulatione diatonica situm, de qua superius 
multa dixi. sane notum atque intimatum uelim adquisi- 
im in omnibus quidem aliis conlocari, in his autem, quae 



tf 



4 tetracordo B^R \\ 6 excidisse secundum a mediarum 
principali ad mediam extenditur iddentur Meibomio [| 9 atque 
om. B^ absque /J [j 11 coniunctum et quintum est et a nete 
separatarum in neten excellentium profertur coni. Meibomiiis \\ 
14 -f- ante nunc add. b \\ ac U hac ^ et 6 [| 17 sed ante se- 
quens add. b \\ 19 illa RB^ [] lydio iota b ludiota BR [] recto 
B^R \\ 22 tertiam B tertia R ultimam coni. Meibomius H 23 so- 
lent B^R \\ 24 terminantur B^R \\ artes B^R \\ 26 quaedam 
I) quasdam B^ [] pentachorda Meibomius tetracorda BD [] 
AIATONIKAi? AIATONIKAi) || 29 intra Z) II 



■ 



362 MARTIANI CAPELLAE 

non per sonos fiant, in tetrachordis fieri non posse. in 
liis enim semper ab hemitoniis princi->pia ducuntur, in 
aliis autem, quae pentachorda nominantur, nec tamen mo- 
dulationi subiciuntur, ut per sonos constare uideatur, ap- 
ponitur. secundum enim in his hemitonium possumus 
ponere, 
964 Nunc de transitu modulantium. transitus est aliena- 

tio uocis in figuram alteram soni. fit autem transitus modis 
quattuor: per genus, ab enarmonio aut in chroma aut in 
diatonon ; uel per systema , ut a principaH principalium si 
forte in subprincipalem aut in aliud forte systematum, 
aut cum de coniunctis ad diuisas transitum facimus ; uel 
per tonum, cum a Lydio uel in Phrygium uel in alium 
tropum cantilena transducitur; uel per modulationem, 
cum ex aUa specie modulandi in aham desilimus, uel cum 
a uirih cantilena transitus in femineos modos fit. 
o|?5, De genere modulandi consequenter edisseram. melo- 

poeia est habitus modulationis effectae. melos autem est 
actus acuti aut grauioris soni. modulatio est soni multi- 
phcis expressio. melopoeiae species sunt tres: hypatoides 
mesoides netoides. et hypatoides est quae appellatur tra- 
gica, quae per grauiores sonos constat; mesoides quae et 
dithyrambica nominatur, quae tonos aequales mediosque 
custodit; netoides quae et vojlukoc consueuit uocari, quae 
plures sonos ex ultimis recipit. sunt etiam ahae distan- 
tiae, quae et tropica mela dicuntur, aliae 6)LioioXoTiKd. 
sed haec aptius pro rebus subrogantur, nec suas magis 
poterunt diuisiones afferre. hae autem species etiam tropi 



9 croma BR cromata b \\ in om. B^R \\ 10 AIATONON 
B AIATONO R 11 CICT6MA BR \\ aut sl B^R ^ b. principali 
principalium — 11 systematum (sistematum hR sustematum B) 
del. Meiborrdus \\ 12 uel ante facimus add. B^R [] 13 lidio B \\ 
frygium b frygiam BR 1] 14 tropum B locum R jj uel inductum 
in B 11 per melopoeiam legendum censet Meibomius jl 20 Y4>A- 
TOides B YnATOIACct R \\ 21 NCTOACC R \\ ypatoides R \\ 
traica BR \\ 22 MCCOIACC qua R \\ 23 AYnpANIBIKA B al 
lipraniambisa add. b AVnPANIBIKA R \\ 24 N6TOIA6C BR \\ 
26 mele B^R \\ alia b H comiologica BR tomeologica b [| 
28 diuisionis B H efferre b \\ haec B^R \\ 



LIBER Vllll 363 

dicuntur. dissentiunt aulem melopoeiae ipsae modis plu- 966 
ribus inter se et genere , ut alia sit enarmonios alia cliro- 
matice, alia diatonos; specie quoque, quia alia est liypa- 
toides, alia mesoides, alia netoides; tropis ut Dorio Lydio 

5 uel ceteris. omnis tamen, qui melos incohat, prae cun- 
ctis systema debet aduertere, dehinc sonos miscere atque 
conponere. haec de septem partibus artis nostrae dixisse 
sufficiat. 

Nunc rhythmos hoc est numeros perstringamus, quo- 

10 niam ipsam quoque nostri portionem esse non dubium est. 
rhythmos igitur est conpositio quaedam ex sensibiUbus 967 
coniata temporibus ad aliquem habitum ordinemque co- 
nexa. rursum sic defmitur: numerus est diuersorum mo- 
dorum ordinala conexio , tempori pro ratione modulatio- 

15 nis inseruiens, per id quod aut elTerenda uox fuerit aut 
premenda, et qui nos a licentia modulationis ad artem 
discipiinamque constringat. interest tamen inter rhyth- 
mum et rhythmizomenon. quippe rhythmizomenon ma- 968 
teria est numerorum, numerus autem uelut quidam artifex 

20 aut species modulationis apponitur. omnis igitur nume- 527 ff 
rus <^triplici ratione discernitur , uisu audituque uel tactu. 
uisu sic ut sunt ea quae motu corporis colliguntur ; auditu 
cum ad iudicium modulationis intendimus ; tactu ut ex 
digitis uenarum exploramus indicia. uerum nobis adtri- 

25 buitur maxime in auditu uisuque. sed rhythmice est ars 969 
omnis in numeris, quae)> numeros quosdam propriae con- 
uersionis accipiat flexusque legitimos sortiatur. est quo- 
quedistantia inter rhythmum metrumque non parua, sic ut 
posterius memorabo. sed (juia uisus auditusque numero 

30 dicti sunt accedere, hi quoque in tria itidem genera diui- 
dentur: in corporis motum, in sonorum modulandique 



1 M€AOnON(l6)H B 006AONONH R [| 2 inarmonios 
[] croraaticae BR || 3 spatoides BR sypatoides h [j 
5 incoat B inchoat hR [] ante prae add. inOACA R 1| 9 ryt- 
mos BR quod amplius non notaho \\ 10 ipse r || portioue R por- 
tionis ;• || 18 rityzomenon R ryttizomenon B \\ ritizomenon 
BR II 20 modulationi h || 21 uel B et bD |1 25 ritizete B 
irstioYti zete D \\ 30 dicti sunt p dictus BR [] in om. R \\ 




3(34 MARTIANI CAPELLAE 

rationem, atque in uerba, quae apla modis ratio conligarit. 
quae cuncta socia perfectam faciunt cantilenam. diuiditur 
sane numerus in oratione per syllabas, in modulatione 
per arsin ac thesin, in gestu figuris determinatis schema- 
tisque conpletur. 

970 Verum numeri genera sunt septem. primum de 
temporibus. secundum de enumeratione uerborum, quae 
in numerum cadere non possunt, quae rhythmoides id est 
similia numeris iudicantur quaeque tribus uocabulis 
discernuntur hoc est enrhythmon arrhythmon rhythmoi- 1 
des. tertium de pedibus. quartum de eorum genere. 
quintum est quod agogen rhythmicam nominamus id est 
quo genere numerus modique ducantur. sextum de con- 
uersionibus. ultimum rhythmopoeia id est quem ad mo- 
dum procreatio numeri possit effingi. i 

971 Primum igitur tempus est quod in morem atomi nec 
partes nec momenta recisionis admittit ut est in geome- 
tricis punctum, in arithmeticis monas id est singuiaris 
quaedam ac se ipsa natura contenta. sed numerus in 
uerbis per syllabam , in modulatione per sonum aut spa- 21 
tium quod fuerit singulare, in gestu incipiente corporis 

^^^G^motu quod schema diximus, inuenitur. atque hoc erit 
breuissimum tempus, quod insecabile memoraui. conpo- 
situm uero quod potest diuidi et quod a primo aut duplum 
est aut triplum aut quadruplum. eatenus enim tempus 2 
omne numeri profertur atque ei finis est, qui plenae ra- 
tionis est terminus atque in hoc numerus toni similis in- 
uenitur ; ut enim ille per quattuor species hoc est diesis 
diuiditur, hic etiam quaternaria temporum modulatione 
concluditur. ^ 

972 Sed eorum temporum, quae ad numeros copulantur. 



2 sociata p H 4 tesin B^R \\ scematisque BR \\ 5 con- 
plet B^R \\ 7 numeratione R \\ 8 rytmoide B^ \\ 11 tertio 
B^R \\ 12 quod B de R \\ 18 aryt (h add. h) meticis BR \\ 
19 contempta B^R \\ 21 singulari R \\ gestum h {] post gestu 
add. et B^R \\ incipientem ^/2 {] 22 motum B^R \\ scema BR \\ 
31 etposi sed add. R \\ 



LIBER VIIII 365 

alia siint (juae enrliythma tenipora nominantur, alia quae 
arrhytiima, tertia quae rhythmoide perhibentur. et en- 
rliytlima quidem sunt, quae ratione certa ordinem ser- 
uant, ut in dupUci uel hemioHo, ut in aliis, quae alia ra- 

5 tione iunguntur. arrhythma sunt, quae sibi nulla omnino 
lege consentiunt ac sine certa ratione coniuncta sunt. 
rhythmoides uero in aliis numerum seruant in ahisque 
despiciunt. quorum temporum alia CTpOYT^^oi hoc est 973 
rotunda perhibentur, alia TTepiTTXeuj. et rotunda sunt, 

quae prochuius etfaciUus quam gradus quidam atque ordo 
legitimus expetit praecipitantur, TrepiTrXeuj uero quae am- 
phus quam decet moras conpositae modulationis innectunt 
seque ipsa <(tardiore pronuntiatione suspendunt. 

Sed temporum alia simphcia sunt, quae podica etiam 974 

L5 perhibentur. pes uero est numeri prima progressio per 
legitimos et necessarios sonos iuncta, cuius partes duae 
sunt , arsis et thesis. arsis est eleuatio,^ thesis depositio 
uocis ac remissio. sed pedum differentiae sunt septem. 975 
per magnitudinem cum alios simpUces alios muUipUces 

to pedes ponimus: et simplices quidem ut est pyrrhicliius, 
conpositos uero ut sunt paeones uel eorum pares. et 
simplices quidem dicuntur qui temporibus diuiduntur, 329 G 
conpositi autem qui in pedes etiam resoluuntur. alios 
uero alogos hoc est inrationabUes nominamus, quorumque 

5 ralio nuUa praestatur sed incondita quaedam conpositio 
profertur. alia deinde difTerentia est, quae per diuisionem 976 
quaeritur, quaUs existit, hoc est Troia, cum iiarie et multi- 
pUciter ea quae conexa fuerint diuiduntur. atque iUi, qui 



1 e< 2 enrythma b erytma bli \\ 1 temporum B (u in 
ras.) 11 2 e< 5 aritma R el similiter ^ H 2 rytmoides b \\ 4 et 
anie ut add. h || in ante alia add. rB^ || 7 numeros b [j 
8 stryngyla BR tirigilla /i'» [j 9 et 11 TT6PITTAeC (C ex 
corr:) i^ II 9 TTCPINAeO R corr. Meiboinius \\ 11 expetitur BR 
expetit b expeditur r H TTePITTAeO R \\ 12 modulationes 
B^R \\ 15 poes D \\ 17 tesis B \\ tesis BR l extensio add. b U 
20 pyrrichius BR \\ 21 poeones BR || post pares lacunae 
signian posuit Westphalius (fragm.rhythmicorwnGraecorump.51) || 
28 ad illi add. al iUos h || illa qua (ita tiulgabatur) delere itide- 
tur Westph. \\ 




366 MARTIANI CAPELLAE 

simplices pedes esse multiplices nominamus. alia est, 
quae per diuisionem fieri consueuit. septima quae per 
oppositionem fit id est cum duobus pedibus acceptis unus 
habet prolixius tempus, quod praecedit ex ordine. illud 
autem tempus quod insequitur angustius, uei cum per 5 
contrarium ordinem tempora praedicta uertuntur. 

977 Rhythmica uero genera sunt tria, quae alias dactyUca 

iambica paeonica nominantur, ahas aequalia hemiolia du- 
phcia. denique etiam epitritus sociatur. et eriim unus 
semper, cum sibi fuerit aptatus, ut aequahs conuenit. tria lo 
uero ad duo numerus hemiolius est. duplex uero qui 
fuerit ad singularem , geminam rationem tam syllabarum 
quam temporum seruat. quattuor uero ad tres epitrili 
modum facit. sed quae aequalia diximus, eadem dactylica 
esse dicemus. denique in dactylico genere signa aequali i5 
sibi iure nectuntur: uerum ad alterum uel ad numerum 
geminum duo uelut forte aequalitas numerosa decurret. 
sequitur iambicum genus, quod diplasion superius ex- 
pressi ; in quo pedum signa dupUcem rationem ad in uicem 

* seruant siue unus ad duo siue ad quattuor gemini uel 20 
quicquid ad duplum currit. hemiohum sane quod paeo- 
nicum memoratum tunc est cum pedum signa hemiolii 
rationem iusque sectantur ut ad duo tria sunt. accidit 
autem etiam in epitriti ratione saepe numerus, cum pes in 
eo accipitur , qui sit ad tres quattuor. sed iam ad ordi- ^s 
nem recurramus. 

Aequale est igitur numeri genus, quod a disemo us- 



978 
330 G 



que in sedecim pedes procedit. disemus autem appella- 



1 anie pedes add, & r || esse del. r [| ante multiplices add. 
& r II nominamus om. B^R \\ 2 septimus B^R \\ 7 dactilica 
BR II 8 ianbica R \\ poeonica B peonica R 1] alias BR alia 
br \\ alia emiolia alia duplicia 6 |1 9 unus h unis BR uni r '\ 
11 emiolius BR quud notare desinam [] quae hR qui B \\ 
14 esse post aequalia add. b || dactilica BR quod notare desi- 
nam (1 15 dicimus R^ \\ genera B^R \\ 16 uerum BR uel 
unum h |1 17 decurrent r || 18 ianbicum h \\ 20 unius BR [1 
21 poeonicum BR \\ 23 sunt hr erunt BR \\ 26 redeamus 
b II 28 procedunt BR corr. p \\ 



LIBER VIIII 367 

lur pes, qui per arsin et thesin primus constare dicitur ut 
est leo. duplum uero incipit a trisemo, decem et octo 
autem syllabas in finem usque deducet. hemiolium sane 
a pentasemo ducit exordium, impletur autem in quindecim 

5 numero. epitritus ab heptasemo principium facit, quat- 
tuordecim similibus idem ponens, cuius difficilis est usus. 
atque hos quidem omnes numerorum ordines ideo memo- 
rauimus, ut singulorum leges per uniuersa seruentur. 

Sed numerorum alii sunt conpositi alii inconposlti 979 

D alii permixti. <(et conpositi e duobus generibus uel plu- 
ribus cohaeserunt. inconpositi qui uno pedum genere 
consistunt ut sunt tetrasemi. mixti uero qui aliquando) 
in pedes, aUquando in numeros resoluuntur ut in hexa- 
semo numero accipere debemus. at uero eorum, qui 

5 conpositi esse dicuntur, alii per copulas alii uero per pe- 
riodum colligantur. et enim cvlxj^ia id est copula 
duorum pedum in unum est ascripta conexio, qui [in] 
dissimiles sibi positi esse uidentur. periodos sane est 
pedum conpositio plurimorum, quique dissimiles sibi in- 

) paresqtie sociantur. dissimilitudinum sane differentiae 980 
tres erunt : per magnitudinem per genus per oppositio- 
nem. per magnitudinem cum ex disemo uel tetrasemo 
conponitur numerus. per genus, cum diaplasium aut he- 
miolium simul iungimus uel quod ex pluribus aequaliter 

> copulalur. per oppositionem, id est per antithesin, cum 
aut primos disemos ponimus insequentibus longe potiori- 
bus aut tetrasemos disemis insequentibus applicamus. 
uerum notum esse conueniet unum etiam pedem posse 
sufficere ad conplendam periodon, si solus ceteris inae- 

' qualis inseritur. 

2 tesin B^R [| 3 sillabas ^ I| 4 pensaserao B^BH \\ 5 epta- 
semo BR \\ 6 pones /? || 7 hi B^ hii R \\ 11 coesemnt B [\ 13 pede 
B II exasemo BR \\ 16 colliguntur b {] sizigia B sinzygia b \\ 
17 pedum inductnm in B || in del. Westphalius \\ 18 uideantur 
BHi II eat post sane del. et post positio add. b 1| 20 pares b |1 
que add. Westphalius \\ 25 per om. R \\ antitesin BR \\ 
26 dissemos B \\ aut post ponimus add. B^R \\ longioribus pro 
longe potioribus coni. Westphaliics \\ 27 dissemis BR |1 apli- 
camus B^R \\ 28 esse notum R (1 29 sic B^R \\ 



368 MARTIANI CAPELLAE 

981 Sed eoriim, quae in pedem reccidunt, dactylicum genus 
331 G])vimum est, in quo genere pedes inconpositi uocabuntur, 

qui numero sunt quinque, id est proceleusmaticus dacty- 
lus anapaestus spondeus simplex et spondeus maior. ac 
proceleusmaticus quidem est, qui et positionem breuem 5 
et elationem breuem retinet. utetur autem hic idem tetra- 
semo frequentius. namque et disemus, id est qui duobus 
temporibus inpletur, proceleusmaticus quidem sed breuior 
nominatur. ille uero maior est, qui ex quattuor breuibus 
efficitur. at uero breuior id est disemus syneches uoca- lo 
tur, quia ipsa adsiduitas et frequentia conprehendentis se 
in uicem syllabae nec magnitudinem aUquam nec modum 
diuisae potestatis extendit ideoque eo raro uti decet, ne 
adsiduitas breuis syllabae carmen ipsum, quod cum digni- 
tate aliqua proferri oportet, incidat. in permixtione uero i5 
aliorum pedum, qui longiores ponuntur, decenter aptatur, 
ut illorum prolixam moram interueniente sua celeritate 
conpenset. quare proceleusmaticus, qui ad numeros apta- 

982 tur, quadrisemo exordium debet accipere. anapaestus 
qui uocatur accipiet elationem pedis unius temporis, posi- 20 
tionem uero duorum temporum faciet. monochronon 
quippe dicitur tempus etiam cum longa ponitur, quae 
longa duo tempora recipere consueuit; uel cum tria tem- 
pora simul breuia conlocantur, uel cum sunt quattuor 
numero. quae omnia ad conparationem longae syllabae 25 
conputantur. igitur maior anapaestus elationem quidem 
suscipiet, quae monochronos esse dicatur, positionem di- 
chronon habere monstratur. quare utriusque temporis, 
quod in positione fuerit, aequali sibi posito oportet elatio- 



1 ira pedem R \\ S pro quinque ex Aristide scripsit sex 
Westphalius \\ 3 TTPOKeA€YMATICOYC ANAnCCTOYC 
spondeus B nPOKCACYCOATICOYC ANATICCTOYC spon- 
deus R dactylus add. eodex Grotii \\ 5 proceleumaticus BR et 
sic semper \\ 6 et elationem breuem om. R \\ utimur b \\ hoc 
h II idem BR id est br \\ 10 effingitur B^R^ \\ ad B^R \\ dis- 
semus B [| syneces B^R \\ qui ab ipsa B^R \\ 16 aptantur 
B^R II 21 monocronon B monocron R \\ 22 cum om. B^R \\ 
27 monocronos BR \\ dicronon BR \\ 28 — 29 monstratur — 
fuerit om. R^ \\ 



LIBER VIIII 369 

nis geminum tempus accipere , ita tamen ut utroque inse- 
quenti tempore par priori esse uideatur. quare anapae- 
stus aixd jueiZ^ovoc dactylicus a nobis esse dicitur, at uero 
anapaestus, qui an" eXdccovoc nominatur, ex duabus 

5 <breuibus, quae in elatione sint, et ex una, quae in posi- 
tione sit, copulatur. simplex uero spondeus erit, qui ex 983 
producta tam arsi quam thesi iungitur. maior^ uero di- 
citur, qui quaternariam non solum elationem sed positio- 
nem etiam uidetur admittere. 

10 Per copulam uero duplices accedunt numeri, qnO' 3 32 G 

niam alter ex maiore erit ionicus, alter ex minore. atque 
illequi ex maiore procedit, constabit ex spondeo simplici 
et proceleusmatico , quem disemum esse non dubium est. 
qui uero ex minore est contrarium facit. atque hi qui- 

15 dem in dactylico genere ponentur rhythmi inconpositi ac 
conpositi, qui septem numero omnes erunt. dactylus 984 
igitur est dictus quia ordinem syllabarum consimilem di- 
gito hominis informat, anapaestus uero quia per ordinem 
redeat sursum , pyrrhichius uero id est proceleusmaticus 

20 quia hic adsiduus uel in certamine uel in ludo quodam 
puerili, spondeus, quia plerumque CTrovbaTc inseruit, ioni- 
cus sane propter numerorum inaequalem sonum: habet 
enim duaslongas duasque correptas, quo pedum carmine 
multi saepe reprehensi sunt. ac de dactylicis satis. 

25 Nunc iambica memoremus. in quo genere numeri 985 

inconpositi erunt quattuor, conpositi per copulam duo, at 
uero per periodum sunt duodecim. qui igitur inconpositi 
erant isti sunt. iambus ex dimidia elatione et positione 
quae gemina est. trochaeus ex duplici positione et elatione 



t 



I 



1 uroque H \\ 2 priori b priore Br prior /? || 3 apo mi- 
nos BR [\ 4 appellasonos BR || 5 elationem sunt I) \\ 7 sub- 
inngitur b |.l 10 pos^ duplices add. uero R {] 11 erit — maiore 
om. R II ionico BD corr. Koppius [j 13 et Koppius uel BR il 
disinium B \\ 14 hii R \\ 15 at positi R deinde sunt add. b ]| 
21 CTTOvbaic 0771. BR add. Grotius 1] 24 ac ^ a /? || de om, 
B^R II 26 erant B^R \\ 28 erent B^ ff ianbus B \\ praepositione 
B^R II 30 duplice B^R \\ positione et inducta in B H post 
elatione add. ~ geminae & positione h f| 

MARTIANUS CAPELLA 24 



370 MARTIANI CAPELLAE 

quae breuis est. orthius uero qui ex tetrasemi elatione 
id est arsi et octasemi positione constabit, ita ut duodecim 
tempora hic pes recepisse uideatur atque habet propin- 
quitatem ahquam cum iambico pede; quattuor enim pri- 
mis temporibus ad iambum consonat, rehquis octo tempo- 5 
ribus adiunctis. dehinc trochaeus qui semanticus dicitur, 
id est qui e contrario octo primis positionibus constet, 
rehquis in elationem quattuor breuibus artetur. 

986 Conpositi sane sunt qui per copulas colliguntur. 

sunt autem hi. bacchius, qui ex trochaeo deducit auspi- lo 
cium , fine autem iambici terminatur. qui uero bacchius 
est ab iambo, a iambo principia sortitur atque a contrario 
his quos diximus pedibus aptabitur. per periodum uero 
333 G est quod uelut per se certam uiam prouenit. in hoc ge- 
nere cum sint duodecim numero, quattuor quidem per i5 
singulas periodos accipere docetur, unum iambum ac tres 
trochaeos. ac de isdem quattuor, primum quidem quod 
iambum habere monstratur, trochaeus a iambo nominatur. 
qui uero rhythmus secundum iambum recipiet, a bacchio 
trochaeus uocabitur. qui uero iambum tertium recipit, 20 
bacchius a trochaeo poterit nominari. ille uero, qui 
quartum admittit iambum, appellatur epitritus iambus. 
eorum uero qui ex uno trochaeo fiunt, iambus a trochaeo 
appellatur a doctis. secundus iambus a bacchio dicitur 



1 orcius BR H 2 ogtosemi D eptasemi R optasemi B 
oddosemi h {] constauit B^R \\ 3 praecipisse jR I| 5 consona 
B^R II reliquis p reliqua BR [[ 8 elatione B elationibus b [] 
breuitus R et corr. in breuibus B al breuius 1 breuitas 
add. h II 10 baccius BR antibacchius b \\ auspitium R {} 
11 antibacchius r \\ 12 ab iambo add. Koppius \\ sortire- 
tur B^R II e contrario b \\ 17 hisdem BR ^ 18 a om. B^R \\ 
dominatur B^ \\ 19 bacchio b bocceo B baccio R \\ 20 tro- 
cheus h troceos B trocheos R [| 21 baccius B^R [1 troceo 
B^R quod amplius non noiabo \\ 22 ante iambum add. etiam 
R et B^ [J 23 fiunt Westphalius fit b sit BR: aliquid exci- 
disse ratus sic locum restituit Grotius eorum uero qui ex uno 
trochaeo fiunt et iambis tribus, qui primum trochaeum habet, 
iambus a trochaeo appellatur [j ante iambus add. etB^R \\ 
24 a doctis b haec dotis BR \\ bachio b bactio BR 11 



LIBER VIIII 371 

aut cerie bacchius medius poterit nominari. qui uero ter- 
tium recipit, baccbius ab iambo nominatur. qui uero 
quartum recipit trocbaeum , <^epitritus trocbaeus appeiia- 
lur. octo uero ♦ + + ♦ et quattuor de bis, quos duodecim 987 

5 diximus per periodum, illi esse dicuntur, qui binos tro- 
chaeos atque iambos)> per periodum seruant. atque ille 
qui primos trochaeos recipit, duplex baccbius a trochaeo 
esse dicitur. qui uero secundos iambos babebit, duplex 
bacchius ab iambo nominatur. cum autem trocbaei medii 

10 conlocantur, trochaeus medius iure dicetur. cum autem 
in medio iambi, medius iambus uocatur. omnes uel qui 
inconpositi per periodon uel qui per copulam colligantur, 
rbylhmi decem et octo numerati sunt. 

Sed iambus dictus est ab eo , quod ia|upi2€iv Graeci 988 

15 detrabere dixerunt et hoc carmine quibusque ueteres de- 
trahebant. item hoc nomen est ab eo, quod uenenum 
maledicti aut liuoris infundat. trochaeus uero ab eo di- 
ctus, quod celerem reuersionem faciat ueluti rota. ortbius 
propter honestatem positionis est nominatus. semanticus 

20 sane quia cum sit tardior tempore , significationem ipsam 
productae et remanentis cessationis effingit. bacchii uero 
sunt dicti, quod Bacchicis maxime sonis congruunt, isque 
Bacchi ludus est, qui illis carminibus aptatur. • 

In eo uero genere, quod paeonicum nominatur, in- ^^^q 

25 conpositi duo rhythmi esse dicuntur. quorum unus paeon 



1 bachius R \\ i ad VIII add. s. hii sunt b his qui acce- 
dunt add. f^^estphalius reliqui uero quattuor expectahat Kop- 
pius II et om. BD |j 5 periodum Westphalius pyrrithium h py- 
ritium B pyrricium /2 II 7 qui primos trocaeos recipit h pri- 
mus trocaicus recipit j9 qui primus trocaicus recipit /2 \\ bac- 
chius a trocheo esse dicitur (dicatur 6) — habebit duplex om. 
R iterauit B^ {uhi scriptum dicetur) || 9 a diiambo coni. Grotius \\ 
10 dicitur b H 13 ante decim {ita R) add. et sint B^R \\ 14 iam- 
bizin BR \\ graece R \\ 15 detraere B \\ dicunt h \\ 16 ue- 
neno B^R \\ 17 infundant b H 18 ortius B orcius R \\ 19 se- 
manicus R [| 21 bacchi b bacci B bachi R \ 22 baccis R 
bacchis B \[ sonos BR sonis b \\ hisque BR I 23 Bacchi p 
bacchius Westphalius bacchis^^/j bacchius b \ in ante illis 
add. r || ipsis b \\ 24 poeonicum BR j) 

24* 




372 MARTIANI CAPELLAE 

bidTVJioc appellalur ex longa positione et hreui et longa 
elatione. ac paeon eTripaTOC thesi diiplici positione pro- 
ducta et arsi longiore iungitur. hi sunt paeonici generis 
numeri, quos inconpositos esse praediximus. neque uero 
per coniunctionem lioc est cuZiuTiav neque per periodum 5 
in isto genere riiythmus accedet. inde bidTuioc quidem 
dictus est id est quasi duplicia membra discernat, eTTipaioc 
autem quia membris ueluti utens quattuor et duabus di- 
uersitatibus copulatur. 

990 Verum haec genera cum permixta fuerint speciebus lo 
numerorum, primae species erunt istae, quae dochmiacae 
nominantur. ex quibus prius quod fuerit , hac lege con- 
ponitur ut sit ex iambo et paeone , qui bidTUioc uocatur. 
hunc bidTUiov posteriores Graeci creticum nominarunt. 
secunda est species , quae ex iambo dactyhco et paeone i5 

991 constare monstratur. qui autem deducti numeri nomi- 
nantur, propter adsiduum et conpositum sonum appeliari 
uidentur. 

Fiunt autem numeri, qui et prosodiaci uocantur. 
quorum alii per ternos pedes fiunt, pyrrliichio iambo et 20 
trochaeo. alii uero quattuor, ut his tribus pedibus iambus 
primus aptetur. aUi uero ex duabus syzygiis id est copu- 
lis, bacchio et ionico dTTO |ueiZ[ovoc constare consuerunt. 

992 Sunt sane qui etiam irrationabiies esse dicuntur, 



1 bidYUioc Westphalius exAristide AYAriOC B AYAIOC h 
AYAPYOC R 11 breui et ex Aristide add. Westphalius \\ 2 ac 
duplici BRD alter paeon epibatis id est in thesi ac p [} 3 hi ^ 
om.R his add. r jl poeonici BR {{ 5 sinzygian h sinzigian BR [} 
per om. B^R \\ peridum B periodon 6 {] 6 diagios cod.Bamh. 393 
(laeck.) interpolatus saec. X AYAFYOC B AYAIOC b AYA- 
TYOC R \\ 7 membra B \\ CniB {T\ h) A (A /?) TOYC BR \\ 
11 prima B^R \\ 11 docimine BR docimiae h corr. Westpha- 
lius }} 12 ac BR \\ 1.3 poeone BR \\ diagios cod. Bamh. 393 
AY/\rOYC B AYAIOC h AYfOYC R \\ 14 hunc om. R \\ 
diagiom cod. Bamh. 393 AYATOYM B AYAIOYM h AYA- 
rOYO) R \uKeiov Grotius Aukiov Kuhnius (de dochmio. Halis 
1863 p. 22) (1 creticum h g-raeci cum BR \\ 15 poeone BR \\ 
20 pyrrithio h pyrritio B pyrrichio R {[ 21 tracheo R \\ 
22 sinzigiis BR sinzygiis b \\ 23 apo mizonos BR \\ 24 ratio- 
nabiles B^ \\ 



LIBER VIIII 373 

]uos alogos uocitamus, quos etiam cliorios appellare con- 
sueuimus. sunt autem numero duo, quorum alter diiambi 
figuram respicit, et constat ex elatione quae longa est et 
duabus positionibus. et numero quidem est ad dactylicum 

5 similis, partibus uero ad numerum ionicum iungitur et iam- 335G 
bicum. alius uero est numerus qui trocbaeides nominatur 
id est qui figuram quandam speciemque <trochaei habere 
uidetur, ex elationibus geminis et longa positione consi- 
stens per contrarium prioris effectus. 

10 Sunt autem mixti generis quinque id est> dactylicus 993 

per iambum , dactylicus in bacchio incidens is qui ueniat 
ex trochaeo, dactyhcus per bacchium qui ex iambo mana- 
uerit, dactylicus per chorium qui ex iambi simiUtudine 
exordium mutuetur , dactylicus per chorium , qui ex simi- 

15 litudine trochaei uideatur expressus. et crelicus quidem 
consonans ex trochaei positione et initio iambi******* 

** + positione et indicio numeri conponendi, et om- 994 
nium figurarum plena perceptio. diuiditur haec in eas 
quas et melopoeia partes, quae sunt istae : eTriXriipic id est 

20 perceptio , per quam scimus quo quantum numero uten- 
dum sit. XP^cic id est usus, per quem positiones aut ela- 
tiones decenter aptamus. juiHic id est permixtio, per 
quam quod opportunum fuerit ex arte miscemus. tropi 
uero, ut in melopoeia, et in rhythmopoeia tres sunt, quos 

25 systalticos dicimus et in harmonicis eos superius memo- 
raui. numerum autem marem esse, melos feminam noue- 995 
rimus. et enim melos materies est, quae sine propria 

1 corios BR \\ 2 numero inductum in B\\ diambi bR diam- 
bus ^ Ij 4 numeri B^R \\ 6 iambo uicinum h iambicinum 
BR 11 11 par iambus B^R \\ his B \\ ueniet ^ H 12 manabe- 
rit B^R II 13 dactilius per corium(z7a BR) > — ex ordine (exor- 
dium p) mutuetur {iia BR) itiducta in B \\ corium BR [] 
16 trocheo b troceo BR || positione et dicio numeri B posi- 
tione et iambo et indicio numeri b positione et inditio nu- 
meri R lacunam indicauit Meibomitis Rhythmopoeia add. West- 
phalius II 17 et BR haec est b \\ 19 eniAGMClC BR \\ 
21 cresis BR \\ 23 oportunum B^R \\ 24 ut BR et b \\ quos 
om. B^R jl 25 systalticos BR al sistaticos add. b j| armonicis 
BR 11 27 matees est R materies est r mat B eries est in 
cas, add. b 






374 MARTIAlNl CAPELLAE 

figura censetur, rhythmus autem opere quodam uirilis 
actus tam formam sonis quam uarios praestat effectus.' 
Quae cum Harmonia intentis tam diuis quam heroum 
996 popuhs augusta quadam suauitate percurreret, ad cantus 
carminumque dulcedines decenter regressa conticuit. 5 
tuncque loue adsurgente diuisque praeambulis KOijuriciv 
modulata in thalamum quoque uirginis magna cunctorum 
uoluptate peruenit.' 

Habes seniiem Martiane fabulam, 
^^g Q miscilla lusit quam lucernis flamine lo 

Satura, Pelasgos dum docere nititur 
artes creagris uix amicas Atticis, 
sic in nouena decidit uolumina. 
haec quippe loquax docta indoctis adgerans 

998 fandis tacenda farcinat, inmiscuit 15 
Musas deosque, disciplinas cyclicas 

garrire agresti cruda finxit plasmate. 
haec ipsa nauci rupta conscientia 

999 turgensque felle ac bile ^multa chlamyde 
prodire doctis adprobanda cultibus 20 
possemque comis utque e Martis curia, 

Felicis' inquit *sed Capellae flamine, 
indocta rabidum quem uidere saecula 
iurgis caninos blateratus pendere. 



2 affectus 67? f] 3 armonia BR armonias b \\ eroum 
B^R II 4 angusta bR 1| percurrere B deinde deletum et in B jj 
5 continuit B^R [] Koi|ur|Civ Vulcanius cymesin BR chyme- 
sin 6 II 7 talamum 5 [| 9 marcianae BR marciane b ([ 
10 miscilla Scaliger miscillo BR \\ quem BR corr. p \\ 11 sa- 
tora BR satyra b satira r [| pelasgas b \\ 12 creagris b ca- 
gris BR diacriis Meursius theatris Heinsius in Burm. Ouidio I 
p. 90 II uix Br suis R \\ 14 pro loquax coni. linguax Heinsius 
l. l. II 17 deoque B^ \\ ciclicas B ciclidas R fl 17 agrestis 
B^ II crura R^ \\ placmate B^ \\ 18 hac B^R \\ nauci br nauque 
BR II an scribendum haec ipsa nec corrupta conscientia? ([ 
quae ante rupta add. r \\ 19 uile B uili bR (( clamitae B cla- 
mide b clamytae R clamydae r [| 22 inquid B^R \\ capillae 
B^ \\ famine coni. Grotius \\ 23 rauidum B^R \\ 24 iurgis] foris 
Heinsius in Burm. Ouidio llll p. 21 \\ 



LIBER VIIII 



375 



proconsulari uero f dantem culmini, 
ipsoque dudum bombitante flosculo 
decerptum falce iam canescenti rota, 
<(be->ata alumnum urbs Elissae quem uidet 
iugariorum murcidam uiciniam 
paruo obsidentem uixque respersum lucro, 
nictante cura somnoientum lucibus — 
ab hoc creatum Pegaseum gurgitem 
decente quando possem haurire poculo?' 
testem ergo nostrum quae ueternum prodidit 
secute nugis nate ignosce lectitans. 



1000 



1 Proconsolari B^ [| uero dantem BR iura dantem Scaliger 
perorantem ad sensum recte Koppius desudantem Bottgerus in 
lahnii arch. suppl. uol. XIII p. 612 [] 2 bombitante scripsi bom- 
binatorem B bobinatorem ^ [I 3 decertum B^R |J fulquem BR 
falce b falcem r I| canescente rotam B^ [] iam falce decerptum 
canescenti rota Bottgerus decerptam falce iam canescenti ro- 
sam Cfrotius [j 4 uidit bR \\ 5 iurgariorum 6 || 6 obsidem B^R \\ 
7 nictante BR nictantem b \\ somnulentum B^R [] 8 AB Br 
AB R oh p [I creata pecaseum R\\9 posse B^R \\ MARTIANI 
MINNEI FELICIS CAPELLAE AFRI CARTHAGIN (I add. b) 
ENSIS DE ARMONIA LIBER VIIII EXPLICIT (FELICITER 
<idd. B) subscriptum in BR || 



f 

i SCHOLIA IN 

CAESARIS GERMANICI ARATEA 



P = codex Puieaneus 
B •=. codex Basileensis 
C =3 uterque codex 
B^ P^ = lectio codicum correctura anterior 
pb =■ secunda codicum manus 

V = codex Vrhinas 
{^y uncinis obliquis circumscripsi quos locos Catasie- 

rismorum scholiasta interpreiatus est 
margini exteriori adiecti sunt numeri paginarum edi- 
tionis Buhlianae 



I 



^g Ab loue principium] 

^^' Quaeritur quare ab loue coepit et non a Musis ut 36 B 
Homerus. conueniens magis hoc aestimauit principium 
Phaenomenis, ut louem inuocaret, quoniam et ipsarum 
5 Camenarum est origo luppiter. non solus autem ita coe- 
pisse uidetur Aratus sed et Crates comicus ab isto inci- 
piens [et] profari carmina. et Sophron in mimo qui 
^nuntius' scribitur [a Vesta incipiens] *omnes inuoco deos, 
louem omnium principem'. et quaeritur cuius louis me- 
10 minerit, utrumne fabulosi an naturalis. et philosophorum 
quidem plurimi naturalis aiunt eum louis meminisse, Cra- 
tes autem louem dictum caelum. inuocatum uero merito 
aerem et aetherem quod in his sint sidera. et Homerum 
louem dixisse in aliqua parte caelum 
15 u)c b' 6t6 lapqjeTai veq^eXai Aioc eKTroieovTai 

et ipsum Aratum 

auTap 6 "Ittttoc 
ev Aioc eiXeiTai 
cum dicit Hesiodus louem [dictumj aera et Crates eius- 37B 



I 

A 

I 



Inscriptum CLAVDII CAESARIS ARATI PHOENOMENA 

in P 11 4 uti B \\ quo et j& [1 5 et ^ [] 6 ab isto incipiens profari 
scripsi & uesta a incipiens et profari C \\S nuncius P\\ a. Vesta 
incipiens del. Meinekius fragm. com. 11 p. 251 [] omnis B (j 
'",eos om. B \\ 13 aere B \\ ie B \\ sunt P \\ 16 T 357 \\ COC 
OTOY lAP<t)€lAI N€<l>eAAI AIOC CXnOTOANTOI B 03C 
OTOY TAPct)eiAI Ne4)eAAI AIOC exnOTOANTOI P II 
7 u. 223 AYTAP O innOC eN AIOC eiACITAI B AYTAP 
iniTOCei eiAeiTAI P \\ 19 Hesiodus Suringar cf. schoL 
Arati p. 49, 24 ed. Bekk. 'Hcioboc "Trdvxa ibdjv 'Ai6c bcpQaX- 
^6c" t6v d^pa outuj Ka\u)v herodotus B Erodotus P \\ di- 



380 SCHOLIA IN 

dem opinionis esse et testem [qiiem esse] Philemonem 

comicum dicit 

ov oube eic XeXrjGev oube 'ev ttoiiuv 

ouie KttKOv out' dp' ecGXov, outoc eiju' ifvj 

'Ar|p, 6v av tic ovojudceie Kai Aia. 5 

hoc autem constat et ipsum Aratum dicere 
Tov oube ttot' dvbpec eiujuev 

dppTlTOV. 

namque quoniam nihil aliud est uox quam percussus aer, 
uidetur conuenienter dixisse auctoritatemque ueri prae- 10 
stat ^plenas loue uias' referens et ^omnis hominum con- 
uentus'. nihil eorum quae in terra sint sine aere est. ra- 
tione etiam ^Jouis omnes usum desideramus'. nam cuncti 
mortales ostendunt usum suspirio et per quem uiuimus 
aere indigent. at quod ait ^dextra monstra' ad auguria 15 
pertinet auium. propter quod et Stoici louem esse adfir- 
mant qui per materiam manat spiritus [et] simiHs nostrae 
animae. Zenodotus Aetohjs et Diodorus aiunt nec fabu- 
loso loui sufficere huius modi opinionem. esse enim 
natalem causam louem et conuenire omnes uias eo con- 20 
fertas, quas tamquam loco eius describit. dicendo autem 



ctum deleui \\ 1 esse oppinionis B [j qnem esse (que B) 
deleui [} Philemonem Mein. fragm. com, Graec. II II p. 32 qui 
uerss. restituit Philonem C [| 3 ON OYAE eiC AEAIOHN 

OYAc cN.noiooN OYTc KAKu oYTe rc CC-eAN OYr 
ceiMCi eiAco ahp on antic onomaccig kai AeiA i? 

ONOYAe eiC AeAieN NOYAC eNITOYOO noyto kaku 

oYTe reec -e-aNOiceY Meieioa anponanti coNOMAce 

ICKAIAeiA jP {] lu. 1 TON OYAenOT AN ANAPeC CCOMe 
APPITON B TON OYACNOT ANAPCT eCOMe APPITON 

P [| 8 nox quo mihi nihil (mihi deletum) B |j 10 ueri scripsi 
rei C [1 12 ratione Breys. rationi [[ 13 louis Breys. (omnes 
cuius B) cuius P \\ cuncti uulgo cunc sequente uacuo spatio 
sine ras. P cuncta B \\ 14 ostendunt bis scriptum in P \\ et per 
quem Breys. sed per quae P sed q:* per B [j 15 at uulgo ad C \\ 
auria B \\ 16 pertinent C corr. V [] 17 et deleui [[ nostra 
anima C corr. F[l 17 Nenodotus P [[ eotolus C |[ 19 iouis deinde 
deletum esse in B\\ efficere C corr. V officere Breys. \\ eius B [j 
oppiniouem B \\ natalem Hertzius talem C [( 21 tamen P \\ 



CAESARIS GERMAISICI ARATEA 381 

Kios etiam genus eius' ostendit animae inmortalitatem. 
ene praeterea quod lenem. nouerat enim uirtuti ali- 
uid aemulum futurum. deum igitur aduersus delicta 
lenem. sed quoniam omnium in loue bonorum causa 
5 est, rationabiliter et omnium parens adfirmatur et non 
soium hominum sed etiam deorum. 
Cetera quae toto J u. 17 

<Hanc Hesiodus dicit Lycaonis filiam in Arcadia so- 38 B 
litam cum Diana uenari et in montibus uagari. quae ui- 
10 tiata ab loue celauerit Dianam. quam grauidam nudam 
lauantem cum aspexisset irata dea, efferauit eam. et dum 
esset ursa Arcada esse enixam.)> Amphis comicus poeta 
refert louem Dianae effigie transfiguratum in uenatione 39 B 
Callistum compressisse. tempore partus pleno cum uexa- 
15 retur Dianae culpam indicasse. iratam Dianam in ursam 
transfigurasse. -(quae dum in montibus uagaretur, a qui- 
busdam pastoribus conprensam cum puero et perductam 
ad Lycaonem post tempiis in Lycaei louis templo confu- 
giens cum eam Arcas fihus persequeretur ubi nefas erat 
20 intrare, cum ab Arcadibus utrique interfici possent, lup- 
piter utrosque caeH astris intuht VRSAMque eam nomina- 
uit.)> Ouidius a lunone ob pehcatum in ursam transfigu- 
ratam eam scribit. <^habet stellas in capite VII et in sin- 
gulis umeris singulas obscuras, [duas] in armo unam, in 



it 



8 Catast. p.239, 1—8 ed. Westenn. \\ 16 Catast. p. 239, 8 
240, 3 II 23 Catast. p. 240, 4—241, 5 



■ 



duc 
■Wvc( 



1 nos Breysigius non C jl 3 deum scripsi deo C || 4 loue 
scripsi totum C || causas & C corr. Heinsius \\ 8 hesidiosus B \\ 
ducit ante corr. P \\ solitam Heinsius soUtum C [] 9 ueneri 
11 et ferrauit B \\ 12 Archada P \\ esse enixam Hein- 
esset enixa C {] poetam P \\ 13 refert P rep B \\ 14 
npressisse B H 17 comprensam Heinsius compressam P con- 
ressam B \\ perducta P perducatam B \\ 18 liccaonem P \\ 
ycei B hce P \\ 19 persequetur B j| nephas P {] 20 cum 
scripsi eum P eam B \\ 22 in add. V \\ appelicatum B \\ 
transfiguratum B [] 23 et pro eam B \\ 24 humeris P {{ duas 
deleui l| 



382 SCHOLIA IN 

pectore duas, in pede priore claras duas, in summa cauda 
claram unam, in uentre claram unam, in crure posteriore 
duas et in extremo pede duas, in cauda tres: fiunt XXIII. 
VRSA MINOR a pluribus Phoenice uocatur. ex eadem 
ratione qua superior astris inlata uel beneficio Dianae. 5 
hanc priusquam luppiter eam infamasset efferasse. quod 
cognita miserata inmortalitati donasse, submutasse et 
aliam posuisse ursam , ut essent duo eius beneficio [duas 

40B ursas fecisse]. Aglaosthenes autem inquid in Naxiacis 
Cynosuram [dicit] louis fuisse nutricem unam ex Idaeis lo 
Nymphis, a qua in Cretae oppido 'Ictoi, quam Nicostratus 
composuit, portas et circa eum locum Cynosuram appella- 
tam. fhaec Cynosura fuit cumTelchines qui dicuntur Cu- 
retes Idaei.J Aratus Cynosuram et Hehcen Cretensis louis 
nutrices fuisse dicit. ob quod sunt eaelesti donatae ho- i5 
nore. habet stellas^ in ipso latere IIII ^in quattuor angulis 
claras et in cauda ciaras tres : fiunt VII. sub eis maximum 
apparet sidus quod uocatur polus a quibusdam. circum 
quod putatur totus orbis uerti.> praedicti autem duo re- 
liqui uocantur -f- chore ut e decem et VII. 20 

41 B <^Hic est amplissimus inter utrisque septemtrionibus 

positus medius. qui putatur hortorum Hesperidum custos 
fuisse et ab Hercule interfectus a lunone astris inlatus 



21 Catast. p. 241, 6 — 16 



1 in pectore unam C quod correxi ex liri toO CTrjGouc 3' 
Catast. [1 2 cr*ce anie corr. pr. w. P (| 4 phenice B \\ b et & uel 
et hanc et luppiter addidi {] 5 dianam ^[16 priusquod B || 

7 inmortalitati miserata B \\ submutuasse ante corr. B jj 

8 duas ursas fecisse deleui [] 9 Agaphenis Heinsius 'AxXao- 
cG^vric Catast. agluostenens P aglaostenens B |j inquid au- 
tem B 11 10 dicit del. Heinsius j| 11 nimphis B \\ crete C deest 
in Catast. \\ 'lcToTc Catast. iste P istoe Bp \\ 12 portus B \\ 13 haec 
— Idaei desunt in Catast. j] cjnosora B^ || 14 idaei pB daei 
P II Cynosura P || heliten B^ || 15 nutricis B [| quod Heinsius 
quos C 11 honore donate B H 17 maximum corr. in maximis 
B II 18 sydus C || s. app. B || 19 quod Breys. quo C || 20 uo- 
cantur P putantur corr. m uocantur B [| ohore P chore B^ 
21 cf. p. 393, 18 11 22 medius positus B \\ ortorum B \\ 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 383 

quoniam eum horti sui custodem posuerat. dicitur enim 
cum luno loui nuberet auctore Pherecyde deos omnes ei 
munera attuhsse. Terram mala aurea cum ramulis suis 
attuhsse muneri. quae in hortis suis lnno inseri iusserit. 
6 cum a filiis Atlantis saepe uexarentur, custodem horti DRA- 

j CONEM adposuisse, quem Hercules occiderit.^ hunc alii 
louem memoriae uirtutis Herculis astris instituisse dicunt, 
alii a Minerua gigantihus obiectum, quem illa contortum 
caelo inmiserit et in septentriones locasse. "(habet stellas 

10 in capite claras V, in corpore toto usque ad caudam cora- 
plures. quae fiunt XV.)> 

Haud procul efficiens] u. 65 

<(Hic est Hercules super anguem incumbens claua 42 B 
reiecta, pelle leonis opertus. dicitur cum ad mala aurea 

15 profectus esset)> ut refert Panyasis Heraclea <serpens 
hortorum custos> magnitudinis inmensae insomnisque 
fuisse. <(cui cum Hercules obstiterat uictorque maximo 
periculo [Herculis] + * * ab loue, hunc laborem memoriae 
dignum honorauit et utrosque sideribus intulit ita ut in 

20 certamine fuere eorum habitus : serpentis caput iam de- 
fectum Herculem super genu prementem, altero pede caput 
calcantem dextra manu clauam*** sinistra leonis pelle 

13 Catast. p. 241. 22 — 242, 16 



1 quem eum B (I dicitur scripsi dicit C j] 2 omnis B || 
3 attulisset B \\ suis om. P || 4 munera P \\ ortis B \\ luno 
om. C dum a lunone ad custodienda aurea mala esset con- 
stitutus F II 5 athlantis B \\ uexaretur C corr. in apographo 
Beinsiano \\ 6 posuisse B \\ cum pro quem B \\ hanc C corr, 
in apogr. Heins. || 7 dicunt Mineruae obiectura C: sententiam 
expleuit ex Hyg. poet. astron. II 3p. 362Munck. Breys, [] 8 com- 
tortum ^ 1] 9 immiserit B n conlocasse B^ \\ septentrionem 
B^ 11 10 Xajuirpoijc ^'Catast. || 13 incombens P \\ 15 Panuassis 
C fragm. X ed. Tzschirneri (p. 47) \\ 16 custus inm. magn. B [j 
his omnisque P \\ 17 cui scripsi qui C \\ Herculis post corr. P 
herculi B || obstiteret B || 18 Herculis deleto uerhuvi excidisse 
significaui l( post loue add. maximum B^ I| 19 utrisque B^ [| syde- 
ribus P II 21 altero pede Breys. ^T^pqj Tro6( Catast. altero P 
altero de B \\ 22 claue C quod correxi 1] dextra post clane 
add. B quod uerum expuUsse uidetur \\ pelle om. P \\ 



384 SCHOLIA IN 

obuoluta. habet stellam in capile unam, in brachio unam, 
in umeris singulis claras, in sinistro cubito unam , in ipsa 
manu unam, in ilia utraque una: ciarior in sinistra parte, 
dextro femore //, em Tovaioc unam, in crure duas, in 
pede unam, supra dextram manum unam, quae appellatur i 
CLAVA, in leonina pelle quattuor. summa decem et nouem.> 

Clara Ariadneae] u. 69 

<Haec CORONA dicitur esse ARIADNES, quamLibe- 
43 B rum astris intuHsse ut eiusnuptias dei in insula Dia celebra- 
rent cogitans praeclargm facere, qua primum noua nupta i< 
coronata est. quam acceperat ab Horis et Venere.^ sed 
qui Cretica conscripsit , refert cum Liber ad Minoem ue- 
nisset, ut eam uxorem duceret, coronam donum Ariadnae 
dedisse <Vulcani opere confectam ex auro et gemmis. 
[ab eodem deo] dicitur Thesea ex labyrintho iiberasse: i 
tali fulgore fuit. quae post astris adfixa)> cum in Naxo ♦ * * 
ut eis qui uidissent signum amoris esset. et <crinem esse 
qui fulget sub cauda leonis. habet stellas corona nouem 
in orbe positas, quarum HI clarae, quae contra caput leo- 
nis sunt ei, qui est in septentriones.^ 2 

Hic OPHIVCHVS erit] u. 71 

<Hic est qui supra Scorpionem stat tenens duabus 



7 Catast. p. 242, 16—26 (] 22 Catast. p. 242, 27— 243, 13 



2 humeris P (| cubito om. P (] 3 illa B (( una addidi j| 
4 femori B femere P (j II add. Kiesslingius \\ €niTON/\TOC 
unam ex Catast. addidi \\ cruris una ^ (j 6 X"^IIII Kiesslingius 
uiginti quattuor (/?. e. XXIIII) C (J 8 arianes i5 {{ 9 ut P at 
cprr. in Sid B \\ dii P (| 10 praeclaram {h. e. celehrem) scripsi 
praeclarum C |] nupta om. P (( 11 acciperat B [| oris C [] 12 
praefert B [[ libera P (( minonem C [[ 14 uulgani B [( factam 
B ([ 15 ab — deo deleui quamquam scholiasta Catast. uerha hxa 
toOtou fortasse male intellexit \\ labyrinteo P \\ 16 tali scripsi 
tale C \\ noxo B [[ nuptias celebrassent uel simile aliquid exci- 
disse significaui ([ 17 is qui uidissent scripsi utrique uenissent 
C \\ esset et scripsi ee et corr. a sec. m. in eius P eius et B " 
crinem scripsi ex Catast. crimen C (( 19 positus P \\ capud B 
20 eius B {{ septentrione P (( 



CAESARIS GERMANICl ARATEA 385 

nianibus anguem qui esse dicitur. Aesciapius rogatu 
Apollinis patris ab loue astris inlatus, qui ab eo fulmine 
orat interfectus, quod esset indignatus luppiter euni arte 
sua rursus post obitum defunctis animas restituere ad 

5 uitam. cuius stelia clarior est. liabet stellas ipse XVII et 
ANGUIS quem tenet stellas XXIII. habet stellas in capite 
claram unam, in singulis umeris ciaras, in singuiis pedibus 
claras, in sinistra manu III, in dextera IIII, [ex his duas 
in dextera manu] in singulis cubitis singulas, in singulis 

10 genibus singulas, in dextro crure clariorem. summaXVII, 44 B 
serpentis in oreficio duas, in capite spissas IIII, usque ad 
manum Asclepii aliae duae et ad manum eius clarior, cum 
corpore Asclepii VIII, flexura IIII, et secunda flexura ad 
tertiam usque ad caudam sex: omnes serpentis fiunt 

15 XXVIII.) 

<Hic ob magnitudinem in duo domicilia partitur. ei45B 
enim alio tendunt brachia eius, alio corpus et cauda inten- 
duntur atque aculeus. hunc ferunt ex terra ortum submis- 
sumque, quiOriona interficeret ob eius loquacitatem, quod 

^o ex uenatione nuUam se feram relinquere diceret. isque 
Oriona percussit et occidit. ob quod a loue astris inlatus 
est, ut eius naturam futuri homines intellegerent.> Nigi- 
dius ita dicit : SCORPIONEM ad perniciem Orionis in insu- 




16 Catast. p. 243, 14 — 244, 2 



1 Asclapius P II 2 inlatura C quod correxi || 5 clarior 
"est P clariorem B \\ Q immo XXVII I| 7 humeris P [I singu- 
las ^ II 8 ^ttI Tfic beHiSc xeipoc y', ^ttI Tf|C dpiCTcpac 5' Catast. \\ 
ex — manu deleui \\ is B \\ 9 in — 10 singulas om. P \\ d 
cub. sing. B \\ 10 clariorem B clariore P \\ XVI C \\ 12 est 
pro eius B || 13 corpere P \\ VIIII B^ \\ 14 sex Heinsius ex 
C 11 15 immo XXVII 1| 16 dominicilia B^ I| 17 alio tendunt 
scripsi ut iam fere V alii (aliud B) attendunt C H eius B 
ei P II alio scripsi alii C \\ cauda intenduntur scripsi caudam 
intelleguntur (intelliguntur P) C \\ 18 et aculeus A^ ob acu- 
leum B ac baculeum P H mortum summissumque B \\ 19 ob 
eius V ab eius B a.h qx P \\ loquacitate C corr. V^ 20 hisque 

1^^ II 21 percussussit B \\ 22 ut om. B || 
^K MARTIANU3 CAPELLA 25 



386 SCHOLIA IN 

lam Chio in monte Pelinaeo ortum uolmitate atque ope 
Dianae. nam quodam tempore memorat is louem cum ce- 
teris inmortalibus apud Nisaeum regem Bisthoniorum 
hospitio dapsili copiosoque adfectos [praediti] hilaritate 
constitisse in uno loco et in corio tauri, qui tum deis in- 5 
molatus sit eorum gratia, minxisse. eoque loco [in] corium 
terra obrutum. ex quo natus sit Orion. quo ex facto adu- 
lescens digna deorum forma atque egregia uirtute incita- 
tus inmortalia [memoria] operahat optemperabat^M^ qui- 
hus ortus dicebatur. nam cum in monte Pelinaeo uena- lo 
retur, inridens Dianam contemnebat eius opera, quae in 
monte constituebat, obterens. itaqueDianam misisse scor- 
pionem qui Orionem uita priuaret, et postea inpetrasse 
ut scorpiosXII signorum memoria constitueretur. luppiter 
[memoria] porro Oriona uita priuatum sideribus consti- is 
tuit. <Scorpio habet stellas X VIIII : in singulo cornu binas, 
primas maiores, insequentes claras et obscuram unam, in 
fronte III quarum una clarior in media, in dorsum III 
clarae, in uentre duae, in cauda V, in aculeo IIII, summa 
X et nouem. ex his priores, quae sunt in cornibus eius 20 
IIII duae clarae duae obscurae, Librae adsignantur quae 
CHELAE dicuntur. stella autem una , quae est in ore ca- 
nis, Sirius dicitur.^ 



1 in monte Pelinaeo Rutgersius monte chelippio P monte 
chaelippio -ff || 2 caeteris P H 3 inmortalibus Heinsius mor- 
talibus C jj 4 hospicio P ]] adfectos scripsi adfectu C \\ pre- 
dita P praedito B quod deleui 1| 5 deis Breys. eis C || im- 
molatus ^ II 6 sit add. Breys. || gratiam C j] minxisse Heins. 
exisse C [] loco corium Breys. lotium (locium P) in corio C ]] 
7 obruptum P \\ adolescens C ]] 8 egregia om. P ]] 9 inmortalia 
scripsi inmortali C \\ memoria deleta operabat et que addidi \\ 10 
celcinio C\\\l condemnebat B || 12 obterens corr. ecc obteres a 
pr. m. P obterens condemnebat B \\ mississe B \\ 15 memoria de- 
leui ]] orion nauita B orion uita P \\ syderibus P \\ 16 scorpios 
B \\ decem et u B [j 17 insequentis P \\ claras et obscuram 
scripsi {aliter tamen Cat.) clara et nos C \\ 18 ia media B \\ 
19 km ToO KdvTpou h' Cat. in aculeo II C |1 20 et om. B ]| 
iis B \\ 21 libra P || 22 chelea P chaelaea B ]] 23 sy- 
rius P I 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 387 

Inde Helicen] u. 89 

<(Hunc dicunl Arcadem esse louis ex Callisto iiliuni. 
quem Lycaon, cum louem hospitio recepisset, infantem 
membratim lacerauit cum exitio, louique in epulis posuit, 

5 cumque louis domum Lycaonis fulmine incendisset Lycao- 
nemque in lupum uertisset, Arcadem autem conpactis 
membris ad uitam reduxisset, pastori cuidam dedit nutri- 
candum.^ .qui cum adulta aetate uenisset, matri inscius 
uim ferre uoluit, quos utrosque incolae Lycaei montis ^6^ 

10 cum occidere uellent , luppiter utrosque ereptos astris 
intulit, qui ut res gesta est ita manent: illa ursae na- 
tura, ille inpetum faciens, quem BOOTEN Homerus uocat. 
ARCTVRVS est stella media. <habet stellas in dextera 
manu IIII, quae non occidunt, in capite unam claram, ex 

15 singulis umeris singulas , in mamillis singulis singulas : 
lucidior est in dextra. sub mammam una obscura, dextro 
cubito una clara, inter genua utraque una clara et magna 
quae est Arcturus, in singulis pedibus singulas : fiunt nu- 
mero XIIH.> 

PVirginis inde subest] u. 95 
<Hanc Hesiodus louis et Themidis filiam esse dicii 
nomine lustitiam, quae cum mortalibus in terris moraba- 47 B 
tur> uirorum aspectu se abstinere solitam cum feminis 
consuetam ludere <(nondum inter homines nequitiam> ne- 
que nauigationem fuisse sed omnia terrara oratam edi- 



1 Catast. p. 244, 3 — 20 I| 22 Catast. p. 244, 16 — 245, 8 



I 

^■f 2 archadem ^ [] ex scripsi et C {] 3 tiira P \\ ospicio 
^gtorr. alt. m. in hospicio /* U 5 cumque scripsi quamque C \\ 
licaonis semper P |1 fulminis P |j incendisse B [] licaonemque 
P 11 6 archadem P |] 8 mari C \\ 10 uellet B || 12 ille scripsi 
illorum C [] impetum B [] botem P [] 13 dextra P |] 15 hu- 
meris P || singulas B [] singulas ex Catast. addidi \\ 16 lucideor 
B \\ 21 dicit add. V [| 24 consuetam Heinsius consultam C [j 
25 terrara oratara edidisse quibus uitara alerent scripsi sen- 
teniiam exempli causa explens terra morata uitara alere C terra 
moratos uitara agere consueuisse Breysigius \\ 

25* 



388 SCHOLIA IN 

disse quihus uitam alerent aequitatemque eis praestitisse 
eo saecuio, quod aureum dicebatur. <^sed postquam mi- 
nus aequi essent homines , minime cum eis conuersatam. 
postquam uero hominum mores in deterius uersi sunt, in 
loto se e terris abstuiit et in ea parte caeli habitauit qua 5 
et nunc moratur. aUi dicunt eam esse Cererem quod 
spicas teneat. alii Atargatin. alii Fortunam. ob quam rem 
sine capite astris refertur.^ Nigidius de VIRGINE ita re- 
48 B fert: uirginem lustitiam dici siue aequitatem. quae ab ho- 
minibus recesserit et ad inmortales merito peruenerit. lo 
cum inter mortales conueniret, omnibus locis conciiiabu- 
lisque solitam consistere et praecipere hominibus, ne 
temere ab aequitate atque iustitia discederent. quam diu 
mortales monitis obedissent, tam diu in uita sine cura ac 
sollicitudine futuros. sed cum neglegentius aequitatem ob- 15 
seruarent in insidiasque declinassent, cupiditate et auari- 
tia alter alterum deciperent, ab hominibus discessisse. 
digna caelesti numero inmortale praemium pietatis posse- 
dit. sunt qui aUter memorent. ErigonenAtheniensem Icari 
filiam fuisse. quod cum Liber inuentum suum uinum sua- 20 
uitate inter morlales inlustraret, ueritum ne cum ciuibus 
suis obtulisset saporis nobilitatem, ebrietatis iucunditatem 
arbitrarentur maleficium, persuasit Icario amicissimo sibi, 
ut is inferre in ciuitatem suam uellet [hoc est uinum]. 
quod et libens amico Icarius tulit et distribuit in Attice. 25 
hi capti nobilitate uini languore subito uaciUantes, ueriti 
ne non augendae uoluptatis sed minuendae ualetudinis [id 
est] sensum sibi syblatum *+♦++ commoti uino praecordia- 



1 aequitatem eius P aequitatemque eos Breys. [j 2 mi- 
nutae qui B \\ ^ sunt om. B ^ b a&eris i* 1] 6 nunc moratur P 
numeratur B \\ 7 ob P ab ^ |1 9 dedici ^ [] 10 inmortalis 
P II 13 timere P \\ 14 iam B \\ in uita Heins. uitam C [j 
15 neglegentes ante corr. P \\ 16 in add. Heins. \\ 19 memo- 
rant P \\ origonem P \\ micari B \\ 21 mortalitates P \\ 22 
ebrietatis iucunditatem scripsi aebrietatem iocunditatis C \\ 
24 inferre in ciuitatem suam uellet scripsi inferret in ciui- 
tatem quam uellet C || hoc est uinum deleui || 25 amico 
scripsi animo C \\ 26 capite P || langore P |1 27 id est 
deleui \\ 28 sentirent uel tale aliquid excidisse significaui \\ prae- 



CAESARIS GEKMANICI ARATEA 389 



I^P siino praemio esl adeptus. contra corpus patris Eri- 

gone cum miserando ululatu [morlem] requirens canis 

tenens ueste eam accersitam ad patris corpus perduxit. 

5 quae eius corpus sepelit, ipsaque se in Hymetto monte 

conlulit ibique sibi laqueo mortem adsciuit. tuni dicitur 

Liber ab loue petisse propter quod icarius pater P>igones 

luisset, siderum signis nobilitaretur, ad eaque uirgines 

Athenienses quotannis diem festum instituerunt aiiupac 

1^^ — quos oscilla Latine dicimus — ideo quia illam pendentem 

I^P [Qui] iactari conspexerunt, quod est apud Graecos q^epe- 

C0ai. ex quo factum est ut soli oscillo iactarentur homi- 

nes. Icarius autem pater uirginis nominatur stella ARCTV- 

RVS, quae cum exoritur spurcissimas tempestates mari 

15 terraeque efficit. quod meminit sibi pro beneficio exitium 

fuisse a mortalibus. canis autem Icarii qui ululans ante 

pedes pendentis uirginis mortuus est, astrum KYQN nomi- 

natur, quod nos CANIS stellam nominamus. qui ob eandem 

causam, quando exoritur, summam pestilentiam mortalibus 

20 portat. <VIRGO figuratur stellis XVIIII. in capite obscu- 

ram nimis I, in singulis umeris singulas, in sinistra ala 49 B 

obscuram, in dextra ab umero et ab ala extrema una: 

uocatur TTpoipuYriTrip. in singulis cubitis singulas, in sin- 



cordia /* 1| 1 icarium pB icarum P \\ interficerunt B [] io- 
cundissimo P (] 2 corpus scripsi morem C 1] 3 commiserando 
P II mortem (mortem mortem B) deleui \\ cani /** || 4 tenens ueste 
scripsi leni uestigio C \\ accersitam scripsi accensara C \\ patris 
scripsi matris C |j 5 hymeto BP^ \\ mente P^ \\ 6 tibique B^ 
7 erigonis B origonis P \\ S syderum P \\ nobili daretur C 
eaque scripsi ea quae C* [] 9 aiujpac quas oscilla Latine 
scripsi (aidipac iam Schaiibachius coni.) aras quos nos latine 
C 11 10 illara scripsi illa C 1] pendente P\\ 11 qui deleui \\ 
iacturiP j] cpip^cQai scripsi <i)6P€C0M B ct)6P€C€/\l P \\ 13 
carius 5' |1 nominatus B ]] 14 terreque B \\ 15 exsitium C \\ 
16 moralibus P' || Icarii scripsi carii B Icarius P [] 17 cyon 
B cion P 11 nominatus B \\ 18 can B^ \\ 19 qui pro quando B \\ 
21 humeris P \\ 22 humero P \\ ad B \\ ala extreraa scripsi 
ToO dKpou Tf]C TTT^puYoc Catttst. altera C \\ una scripsi inna 
C 11 23 protrygeter B protrigetur P correxi ex Catasi. \\ 



^m o II £.0 p] 



390 SCHOLIA IN 

gulis manibus [in] ultimis singulae, (in sinistra clarior quae 
uocatur Spica) , in tunica steilae obscuraeVI, in singulis 
pedibus singulae. summa XVIIIL^ 
Qua media est] u. 146 

50 B Hi dicuntur Castor et Pollux <(fratres maxima con- 5 

cordia iuncti.)> ex quibus cum unus excidisset in pugna, 
quam aduersus Athenienses gerebant, partem alternam in- 
mortalitatis accepit. <(quos luppiter caelo inlulit sideri- 
busque Geminos nominauit,)> qui salutares sunt appeliati. 
alii uolunt Zethum et Amphionem esse. ideo alter citha- 10 
ram habet. <^quorum prior habet stellas VIIII. alter eorum 
TRIPVS appellatur. GEMINI figurantur stellis XVIIII. qui 
iuxta CANCRVM est hahet stellas in capite unam claram, 
in singulis humeris singulas claras, in dextro cubito I, in 
eadem manu unam, in singulis genibus singulas, in pedi- 15 
hus singulis singulas: fmnt priores VIIII. alter in capite I, 

siBin mammis singulas, sinistro cubito II, in manu ultima I, 
sinistro genu I, in pedibus singulas, sinistro pede distans 
ultimol, quae uocatur TrpOTTOUc: fiuntX.)> duodecim autem 
signa haec sunt. sed in medio circulo aequinoctiali tropici 20 
hiemalis, quae notia appellatur, sita sunt sidera quae Ni- 
gidius deos Samothracas * ♦ * + quorum argumentum nefas 



5 Catast. p. 245, 10 H 8 Catast. p. 245, 13 || 11 Catast. 
p. 245, 14 — 21 



1 in deleui \\ singulae scripsi primis C [] quae scripsi 
quod C [1 2 tanica P [] 3 immo XVII [] 5 haec a pr. m. corr. 
in hic P II dicitiir castur castor B^ \\ 6 excidisse B \\ 1 ata- 
nienses P \\ gerebat P [j alternam scripsi alteram C |1 inmorta- 
tis accipit B \\ 8 lupiter B [| syderibusque P [[ 10 zephum 
C [| chitaram P cytharam B [| 11 eorum scripsi cum C \\ 12 ge- 
minJL figurantur stellis XVIIII Breys. gemini tigura is C [| 13 uxta 
ante corr. priniae m. P \\ habet stellas add. ex V Breys. |1 una 
clara B [| 14 singulos umeros B [[ in add. Breys. ex V H 
in — unam ex V add. Breys. [[ 15 singula -pro singulas B (j 
16 singulas ex V add. Breys. || 18 genum P [| 19 quae uocatur 
nponoyc B quae uocS,tur TTPOTTOIC P [[ duodecem P 11 autem 
om. P II 21 sidera quae addidi [[ Nigidius Fnidius C [[ 22 sa- 
motrhacas B [[ lacunam indicaui \\ 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 391 



I.„...„..„.„„. ... 

^Hicit Castorem et Pollucem Tyndaritlas Geminorum ho- 

^Bore decoratos, quod hi principes dicantur mare tutum a 

(^raedonibus maleficiisque pacatum reddidisse. et quo in 

' 5 lempore nauigauerint cum lasone atque Hercule ad pellem 

inauratam auferendam multis laboribus tempestatibusque 

conflictati, periculorum atque nimborum experti inpendio 

potius quam libentius nauigantes, laboribus hberare stu- 

duerunt [auxiUum ferre precantibus studuerunt.] itaque 

10 cum ab loue sunt elati, petiuerunt a patre sibi liceret in 

eo caelo constitui, unde mortalibus auxiliantes prospicere 

possent. quas ob res uenia data inmortali memoria loco- 

que constituit ut plerisque mortalibus auxiliandi gratiacon- 

spectum exhibeant. sunt qui dicunt Herculem Theseum- 

15 que esse Geminos. eorum memoriam hunc locum possi- 

dere ideo, quod duo maxime dicuntur artissimi sodahtate 

parique industria atque egregia uirtute decorati sapientia- 

que ceteris mortalibus praestantes. namque Hercules 

duodecim athlis perfectis, quae ab Eurystheo sunt ei im- 

2operata, propter lunonis louisque certationem, immortali 

memoria contentionis aeternatus, purgandae * + +causa 



ik 



1 mysteriis Cauchius ministeriis C |] praesent co-n\ a pr. 

. P 11 iter P II 2 tindaridas P \\ 3 hii C \\ tutum a Heins. 
totum C ■* malificiisque B \\ reddisse B ^l nimborum scripsi 
animorum C quod pro dv^|aujv dictum putat Breys. [] 9 ^rheto- 
ricam amplificationem'* agnouit Schaubachius (instituerunt B) \\ 
12 uenia data Breysigius ueni ad B uenit ad P [| immortali 
j^ || 13 ut addidi [| auxiliandi scripsi auxiliantis P auxiliantes 
I conspectum scripsi conspectu C \\ 14 exhibeant scripsi 
praebent P liberantur ^ || f Thesbiuraque esse Geminos. 
eorum raemoriam hunc locum possidere ideo conieceram The- 
seumque (quod iam Merkelius coniecerat) esse qui Geminorum 
memoriam publicam possident Breys. thesbium (tesbium P) 
qui esse genitorum (genitoro.m B^) memoria populum possi- 
dere id (hi B) C [] 17 decorati sapientiaque scripsi decora- 
tis a pia quae (que B) C ]] 18 mortalibus praestantes scripsi 
inmortalibus restantibus P immortalibus restantes B \\ 19 atlis 
C II euristeo P eurysteo B \\ ei om. P [| 20 immortaU scripsi 
mortali C \\ 21 aeternatus scripsi animantibus C \\ purgandae 
scripsi et terrae excidisse indicaui putandae B eputandae P ira- 

utandae marg. npogr. Heinsiani \\ 



^—putanclae m 



392 SCHOLIA IN 

atque ceteris honiinibus auxiliandi gratia egregios memo- 
randosque labores perpessus eximia nobilitate praeter ce- 
teros est peruulgatus. eorumque alter est louis, alter 
Neptuni filius. quorum non abest propinquitas. 

<CANCER astris positus esse dicitur beneficio luno- 5 
nis, quod cum Hercules cum Hydra ad fontem Laernium 
depugnaret, hic cancer Herculis pedem morsu deprehen- 
dit, ut Panyasis auctor dicit. quem iratus Hercules calca-" 
tum contribulauit beneficioque lunonis magnis honoribus 
decoratus XH signorum numero adnumeratur. sunt in lo 
hoc signo)> in eius textu <ahae stellae, quas ASINOS ap- 
pellant^. Graeci enim ovouc dicunt. <(quos Liber astris 
intuUt.^ quod cum ab lunone insania obiecta fugeret ad 
occasus, ut in Dodonaei louis templo responsa peteret, 
ut Philiscus refert, magnus imber cum grandine ortus 15 
est, cumque transiturus erat inundata, detinuerunt iter 
eius asini ex contrario transeuntes per aquas. ex his 
uno insidens et ipse transuectus esse sine periculo insa- 
niaque hberatus dicitur. uno* itaque ex his fecisse ut uoce 
humana ioquerelur [alterum] cetera uita. qui cum sensum 20 
accepisset [cum] paucum tempus, cum Priapo de membro 
naturali contendere coepit. Priapus conprehensum asi- 
num occidere uoluit. quem louis beneficio surreptum et 
pro eo alterum subpositum occisumque. ambosque in- 
mortah honore donatos astris intulit. <est autem eis ad- 25 
positum et praesepium. est et altera origo, quae infertur 



5 Catast. p. 245, 22 — 246, 6 H 25 Catast. 246, 6 — 20 

1 atque scripsi partem C \\ auxiliandi scripsi auxiliandae 
(7 [] 2 perpessos B \\ ^ louis 07n. P I| 6 ydra C |I 8 paniasis 
fr. 4 ed. Tzschirneri (p. 44) \\ 9 magis i^ [j 11 texto B [1 12 ovoic 
P \\ 14 ut addidi in add. V [| dodonai B dedonaeius P dedo- 
naei p [j 15 filiscus C || magnus imber scripsi magnis imbri- 
bus C 11 16 cumque scripsi eaque P eaquae B \\ innudata C 
quod correxi \\ detinuerunt iter scripsi detinerent inter C \\ 
17 aseni B \\ transientes B ^ is B 1] 18 esse scripsi est C [] 
19 is B II 20 alterum deleui \\ cetera uita scrzp^naboreauit C |] 21 
accepisse ^ || cum deleui || 22 conpressum B || 23 surreptum 
scripsi suo tractum C {] 24 suppositum P I| 25 eis P eius B [] 



CAESARis gI:rmanici aratea 393 

aliis. cum aduersus gigantas di bellum gererent, Liber et 
Vulcanus et Satyri asinis sedentes profecti ad pugnam. 
quod genus inuisum gigantibus. magnam uocem cum au- 
dirent, territi gigantes hac uoce fugierunt. ob quod sunt 

5 astris inlali et in signo notabilis Cancri positi. cuius 
cursus ad occasum tendit. Cancer habet stellas in pe- 
ctore II claras, hi sunt Asini, — PRAESEPIVM autem ut 
nubes iuxta paret— dextris pedibus singulas. fmnt IIII. 
obscurae in sinistris priores II , clarae in altero II, in ter- 

10 tio I, in extremo minore I, in dextro cornu III, simiies 
non magnae in sinistro II : fiunt XVII. ex quibus super 
textum Cancri sunt II clarae quae 6voi appellantur. quod 
autem nubium circa eum uidetur Praesepium dicitur. 
Asini autem stelias habent IIII, duas claras diias obscuras. 

15 reliquae fiunt XII.) 52 B 

^^ Quam media est] u. 146 

^^P <Hic notabilis et maximus inter signis est louis bene- 
^ficio, quod uirtute praeter ceteras bestias praecellat. aliis 
placet quod primus Herculis labor esset, memoriae hono- 
20 rificae traditum , ut Pisandrus Rhodius.^ Nigidius refert 
liunc leonem nutritum apud Lunam iussu lunonis ad Her- 
culis exitium dimissumque caelo a lunone in terram Ar- 
cadiam in regionem Nemeae. in qua speluncam esse, ubi 
hic leo uictus memoratur quae f Mihidymon nomine fuerit. 
25 Hercules iussu Eurysthei interfecit cum Molorcho hospite 
suo, cuius clauam, quam uiribus tributam tum principio 

18 Catast. p. 246, 21 — 247, 10 



I. 18 C 



1 gigantes P' |1 4 a pro hac B |1 12 aenoi P || 17 signis 
C cf. p. 382, 21 11 18 pfaecellat V cellei C \\ 19 hercule P 
hercules B \\ labor esset scripsi labores sed C \\ 20 Pisan- 
drus Hyginus Periandrus C TTivbapoc codd. Cat. \\ hodius 
C coiT. V 11 nigidius B nigius P \\ 22 archadiam C \\ 24 
quae scripsi quia Pb qua B \\ Didymos Munckerus \\ 25 Her- 
cule C corr. V || euristhei B H molorcho Strozzianus molocho 
C II 26 tum add. Biicheler mus. Rhen. nou. XIII p. 183 ex 
Ampelio \\ 




394 SCHOLIA IN 

est adeptus, eaque leonem interfecit. itaque postea ciaua 
pro gladio, pelle pro scuto in reliquo tempore uti instituit 
et apud omnes mortales gratus ob uirtutem Iiaberi coeptus 
est. lunoni porro magis in odio peruenerat. qua propter 
leonem caelesti memoria donari uoluntate lunonis arbi- 5 
trantur. plerique Nemeae gymnicos ludos ab hoc arbi- 
trantur leone institutos. hic totus figuratur. <LEO habet 
stellas in capitelll, in collo duas, in pectorel, in spina III, 
in cauda media I. in ultima cauda clara I, sub pectore II, 
555prioribus pedibus clara I, sub uentre clara I, in medio 10 
uentre claram I, eTri toO icxiou I, in posteriore genu I, 
em TToboc dKpou claram I, summa XVIIII. uidentur aliae 
iuxta caudam eius stellae obscurae VII. quae uocantur 
crines Berenices €i)epYeTi5oc.> dicuntur et earum uirgi- 
num quae Lesbo perierunt. 15 

Est etiam aurigae] u. 150 

<Hic ERICHTHONIVS dicitur, qui primus equos IIH 
iunxit. quem)> Hesiodus <(miratum similitudinem solis qua- 
drigis uexisse et quod primus Panathenaea constituisset 
astris receptum memoriae Iradit habitu agitatoris. de 20 
huius initio deinde Euripides refert Vulcanum Mineruam 
dilexisse, et quae secuntur dum Erichthonius nascerelur. 
in hoc signo et capra est, quae louem nulriuit itemque 
haedi eius iilil. ut Musaeus refert dat Rhea loufem infan- 



17 Catast. p. 247, 11 — 248, 29 



2 ut ^ [} 4 quampropter C corr. V ^ b caelestia P^ [1 
dignari ^ H 6 cymnicos B cynnicos P \\1 institutus ^ [J 8 ^iri 
Tou CTriGouc P' Catast. \\ 11 ^-rri toO icxiou Catast. inschium 
C II 12 eTTi iroboc ctKpOu Catast. in propoda C \\ 14 EiJepYe- 
Ti6oc Catast. efePSGNAOC P eyeptenaoC B || 16 iesbo C\\ 
17 erictonius B ericthonius P [| 18 funxit B || Hesiodus mi- 
ratum scripsi louis miratus C \\ quadrii B^ \\ 19 uexisse scripsi 
fecisse C (om. B^) || primus scripsi irpOuTOV Catast. prius C \\ 
pannathenaea P pannathenea B \\ 20 habitu scripsi habitum 
C II 21 initio scripsi initia C [J Euripides add. Breysigius \\ 
22 ericthonius C [J 24 fili B \\ rauseus B [] dat Rhea scripsi ex 
Catast. datur P datur supra scripto eodem datur B \\ 



Wem nut 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 395 



em nutrientlum Themidi et Amaltheae Themis [amalthea] 54 B 
eum Iradidit. haec fuit domina caprae. quae ex ea louem 
nutriuit. esse autem hanc capellam Solis fdiam, cuius 
aspectus lam atrox fuisse dicitur, ut Titanes eam timerent 

6 rogarentque matrem Terram ut eam abderet. Terra autem 
in antro clausam Amaltheae tradidit custodiendam. ibi- 
que louem infantem cum Curelibus Amaltheam educasse. 
qui cum esset iuuenis et contra Titanas inermis uellet 
pugnare, eius pellem dicitur arreptam, pro scuto usum ea, 

10 quod semper Titanas agitator limori fuerit et quo diceba- 
tur media parte Gorgoneum capud iiabere. eo tutus legi- 
menlo ilUus caprae terga alia pelie tecta restituit uitae 
et inmortalitate donauit caeloque et astris intulit. etiam 
Aegiochus appellatur id notat agitatorem ♦ * ♦ ♦ ♦ Myrtilum 

16 Mercurii fdium Oenomai aurigam a patre astris inlatum.)> 
habet stellas VIII ex eis quae CAPRA dicitur stella I 
in sinistro genu eius clara , qui HAEDI dicuntur in sini- 
stra manu eius sitae stellae sunt II. Agitator stellas habet V, 
capral, haedill. fiunt stellaeVIII. ^habet stellas in capitel, 

Jo in singulis umeris singulas sinister clarior qui appellatur 
caprae. in singulis genibus singulas, in manu ultima II, 55 B 
item in sinistra duae, hi uocantur Haedi summa VIIII.^ 
Aurigae pedibus] u. 173 

Hunc luppiter Neptuno fratri per gratiam dicitur ob- 
duxissse. qui figuram tauri, sensum humanum haberet. 



ffidux 

^K 1 nutriendem P^ |] amaltheae cum ^ H 4 esse P II 5 ter- 
^Be ut in ^ II 6 amatheae C |1 7 cum Curetibus Amaltheam 
^^cripsi curematheae P cura ematheae B cum cura Amaltheam 
F" 11 8 tytanas -P 9 pugnare P' H arrepto P arreptam p ac- 
ceptam B |j 10 titana sagittator B Ij 12 illius scripsi alique 
P aliusque B H alii P \\ pelle B parte P Ij 13 et inmortalitate 
scripsi ex Cat. etiam mortalitate C || et om. C \\ etiam P et 
eius ^ II 14 aiochus C \\ apallatari (apallaturi p) id nt Py 
apallaturii dicunt agitatorem B \] aliis placet add. V \\ 15 
cenomai C \\ 16 habet stellas — 19 fiunt stellae VIII destint 
in Catast. neque cum eis quadrant quae secuntur [] quae om. P 
17 aedi JP' [f dicitur /?• [j 18 sitae scripsi sita C H 19 aedi P 
20 humeris P [| 21 man pro in manu B [1 22 iter P^ \\ toOc 



396 SCHOLIA IN 

quem louis Sidonem misit ut Europam Agenoris filiam ad 
se portaret, is per pelagus Sidoniam venit ibique Euro- 
pam inter aequales suas ludentem in templo Aesculapi 
conspexit eamque repentino abreptu in dorso conlocatam 
suo deuexit ad louem in insulam Cretam. ob hanc igitur 
causam luppiter sideribus taurum dignatus est inmortali- 
que memoria adfecit. haec Nigidius. <^Eratosthenes dicit 
lonem esse^ quae fugit. cuius priores partes parent, reli- 
cum corpus non adparet. spectat autem orientem ob id 
ab love honoraLa. signum autem tauri frons quam faciem 
Hyades uocantur, quas Pherecydes Athenaeus nutrices 
56 B Liberi dicit septem. quot et stellae sunt. quae Dodonides 
nymphae uocantur. quarum nomina Phaesula et Ambrosia 
CoronisEudora PolyxoPhaeo Thyene. quae cum aLycurgo 
captiuilatem timentes fugerunt Thebas subito ne ab lu- 
none aliquid paterentui*. lovis caelo inlatas sideribus 
honorauit, Hyadas appellauit, quod nascente Libero eas in 
uerni temporis signum posuit, quod sint pluuiales. ueiv 
enim pluere est et eorum ortus imbres concitat. Musaeus 
ita refert: haec Thia ex Oceano procreauit filias duodecim. 
ex quibus quinque stelhs figuratas Hyadas, septem autem 
Pliades. his unus fuit frater Hyas, quem omnes sorores 
dilexere. quem in uenatu aUi ab ieone, alii ab apro inter- 
fectum dicunt. quae eum flentes obierunt Phades nuncu- 



7 Catast. p. 249, 5—18 



1 sydonem P ^ sydoniam P sidoneam ^ I| 3 suos P |f 
ascolapi P || 5 suo om. P |] 6 syderibus P [| immortalique P jj 
7 affecit P \\ eratostenens P 1| 8 lonem scripsi ex Cat. bouem 
C 1] fugit scripsi fuit C [[ cuius B cum P [| priore parentes B [) 
reliquum B \\ 9 apparet P [] 10 frons p frons P fros B [] 11 
hiades P \\ ferecydes B fericides P \\ atheneus B || 12 quot 
scripsi quod C H Dedonides P \\ 13 quorum B \\ Praesula P jj 
14 Coronis Hyg. p. 395 Cotonis C \\ pholixo P \\ Phaeo Thyene 
Kiesslingius Phriotenis C \\ lycUrco captiuitate B ligurgo capti- 
vitatem P \\ 15 subi B \\ 16 inlatus B \\ syderibus P \\ 17 hia- 
des P \\ 18 uerni scripsi uener P uenerit B |I yein Bp uein 
P \\ 19 ortus in iibris B \\ eoncitet B [] musaeus ex ista B j| 
20 haec om. B [] thia B tibi P \\ 21 hiadas P \\ 22 hias P \\ 
24 fl. eum B ]] nunccupatas P^ [] 



I 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 397 



patas. alii Hyades. alii contra sentientes diciint, quod hoc 
signo iargi imbres fiindantur, quod ueiv pluere dicatur, 
Hyades appeliatas. alii ob eandem causam , quae supra 
est, uelut quidam septentriones id est arcton aut amaxam 

sdicunt, ursa maior ab aliis, quod Graeca lingua arctos 
siue amaxa dicatur. Myrtilus autem Hyades quinque filias 
Cadmi esse dicit. habet stellas taurus ♦ ♦ + caput eius V, 
quac Hyades appellantur, reHquas XIII, ab abscisioneque 
Tauri usque ad brachia uocantur Pliades. sunt per stellas 

10 VH, quas dicunt Atlantis filias esse septem. ex quibus sex 
clarae sunt, una obscura, quod sex cum deis concubue- 
runt, ex quibus'tres cum love: ex Electra Dardanum na- 
tum, Maia Mercurium, Taygete Lacedaemona. cum Ne- 
ptuno H: Alcyone ex quibus Hyrieus; Celaeno e qua 

15 Lycus. cum Marte Sterope , ex qua Oenomaus. Merope 
cum Glauco ex qua Sisypho. magnam apud homines di- 
gnitatem liabent, quod omnibus honoribus significant. 
<TAVRVS figuratur stellis ♦ ♦ ♦ in fronte utriusque partis 
— clarior sinistrae — id est in cornibus singulae, in 

jo oculis singulas, in naso L hae stellae quinque Hyades ap- 



1 alias B \\ hiades P H 2 dicatur scripsi dicantur C [] 
3 hiades P \\ apellatas B j] alii scripsi alias C ]] 4 id est del. 
Breys. 1] 5 ursa maior Breys. uersa ininus C \\ Graeca Breys. 
ea C [1 6 siue amaxa Breys. amata C ]] hades pro Hya- 
des B]\l excidisse numerum indicaui ]] capud B \] ei P\\ 8 ab- 
scissioneque B \\ brachin C ]] 9 Pliades sunt — honoribus 
significant bis leguntur in B et hoc loco et infra ad u. 258 — 269 
post scholion quod incipit ex Danae et imbre — pe^ caliginem 
uix uidentur; haec distinxi litteris B et ^ ^ 10 anlantis B 
atlindis P \\ fuisse B \\ 11 clares B ]] eis C corr. Heins. \\ 
12 eleta P eletra B eledra ^ quod correxi ]] tardanum ante 
corr. B \\ Maia] nata C \\ 13 taygetem B taygeten ^ tyagetem 
P \\ lacedaeraona B lacedemon (3 [] 14 duo alchione ^ II al- 
cione P \\ quis B \\ Hyrieus scripsi (cf. Munck. adHyg. p.396p) 
hercus C \\ caeleoneque P ^^ lycus § tycus C \\ cum arte C 
corr. § \\ saterope ^ ]] qua addidi ]] ex — merope om. ^ [] 16 
Glauco ex qua addidi ex Hyg. \\ sisypho ^ sisyptona B sysi- 
ptone P \\ 17 horis P oris B ]] 18 post taurus excidisse non 
totus putat Breys. \\ stellis scripsi stcllas C et numerum ex- 
cidisse significaid [] ut priusque parti solarior B \\ 20 quinque 
V Pll^q)' ^Kaxdpuiv tu)V ijl»|liujv Cat. \\ 






398 SCHOLIA IN 

pellantur. in sinistro genu I, in dextro I, in ungula I, in 
collo 11, in dorso III: ultima clarior. sub uentre I, in pe- 
ctore I clara. fmnt XV. ab scissione tauri ad id, quod 
uocatur rachis, septem stellae, quas Atlantides appellant. 
quae non uidentur simul nisi sex: septima obscura.^ f 

lasides etiam] u. 183 
57 B <(Hic in ordine quarto loco situs, quem septentriona- 

lis circulus occupat a pedibus usque ad pectus. relicjuus 
medius est inter et aestiui et tropici circulum. ut Euri- 
pides dicit, hic Aethiopum rex, pater Andromedae. cuius i 
filia obiecta ceto a Perseo seruata eiusque causa et ipse 
pater sit astris inlatus beneficio Mineruae. habet slellas 
in capite claras duas, in dextera CEPHEVS manu cla- 
ram I, in cubito obscuram I, in sinistra manu claram 
unam, in sinistro umero I, in cincto tres obHquas, in dex- i 
tera coxa II, in sinistro genu II, in pede ultimo I, supra 
pedem alitis III : fiunt XVII.)> [haec autem in septentrio- 
nali climate posita sunt.] 

Qua latus afflexum] u. 191 

<(Hanc refert Sophocles praeposuisse formam suam 2 
Nereidibus. ob quod ira Neptuni ceto inmisso uastabatur 
eorum terra expostulatamque Andromedam et ceto prae- 



7 Catast. p. 249, 19 — 250. 10 H 20 Catast. p. 250, 11—21 



1 genu scripsi ex Catast. cornu C [| I scripsi {knX tluv 
Xn^ujv a' Catast.) III (7|| 2 dosso B^ \\ 4 uocatur scripsi uocan- 
tur C Ij adlantides B ^b sex scripsi si ex C\\l qui uasto P \\ 
9 et ante tropici om. B \\ erides P eripides p \\ 10 ethiopum p 
etiopum P [| 11 oli)iecta p obiecto P obiect B \\ 12 sit ante 
pater add. P^ \\ beficio -^ [] 13 manum erasa m P\\ stellae aliter 
enumerantur ^iri Tr\c KecpaXfic Xa|upTroOc p', ^qp' ^KaT^puuv ujjuujv 
a' Kai ircx xeipOiJv ^KaT^pujv a', in" dYKUJVujv ^KaT^pujv a', 
^iri Cu)vric y' \olo\ic djuaupouc, ^ttI KOiXiac lu^cric \a\xnpbv a, 
diTl 6eSiac XaY^voc a', ^Tri Y<ivaT0C a', €Tri tto66c dKpou a' 
in Caiast. j| 14 cubilu P^ \\ 15 in om. BP^ [j humero P \\ cinctum 
BP^ \\ 16 II P duas corr. in duo B \\ 17 alias B [J hae B \\ 
haec — sunt deleui ut ex u. 7 repetita || 18 posite B [| 20 
Sosodes P sofocles B [1 flammam P [| 21 inmissa P^B |I 
22 expostolatamque C [] peto P^ [| propositam B [| 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 399 

posilan).)> ob quani reni longe liabitus eorum diueisus est. 
^^id est auteni Cassiepia in sella anaclito sedens. habet in 
^■apite stellam claram unam, in singulis umeris singulas 
^Wlaras, in dextra mamilla claram unam, in dextro umero 
5 ad manum claram 1 magnam , et clarae in sinistro femore 
II, in genu claram I, in basem sellae in qua sedet ***58B 
in utrisque angulis claras singulas : summa XIIII.> 
Nec procul Andromedae] u. 200 
<(Haec quoque in sideribus recepta dicitur beneiicio 
10 Mineruae, ut labor Persei aeternus pareret, manibus eius 
passis quem ad modum ceto fuit proposita. quae cum a 
Perseo esset liberala neque patri neque matri uoluit com- 
morari sed contlnuo cum Perseo Argis est profecta ita ut 
Euripides profert. habet stellas in capite stellam splendi- 
15 dam unam in umeris singulis singulas, in dextro cubito I, 
in manu claram I, in sinistro cubito I claram, in bra- 59 B 
chio I, in cinctuIII, supra zonam quattuor, in genibus sin- 
gulis claras singulas, in dextro pede II, in sinistro I: 
summa XX.)> 
20 Andromedae radiat] u. 207 

{Uic dimidius est in priore parte parens usque ad 
umbilicum)> [dicitur] super geniculatorem situm. <(Aratus 
hunc dicit qui Hippocrenem fecit. alii hunc Pegasum di- 
cunt ad astra uolasse posteaquam Bellerophontem a se 



9 Catast. p. 250, 22 — 251, 7 || 21 Catast. p. 251, 8 
^2, 2 



I 

^^H 1 deuersus B \\2 id autem est B || casepia p casipia P 
^^ellae aliter enumerantur in Catast. [j 3 humeris P H 4 hnmero P 
6 sellae V stellae C |] 6 nunierum excidisse indicaui |j 7 utrius 
que /* 11 9 syderibus P H H ruit B et corr. in fuit P \\ 13 itau- 
tem B (I 14 proferet B \\ 15 singulas addidi \\ ^ttI beHioO Trobdc 
3' ^tt' dpiCTepoO a' add. Catast. \\ I om. P\\ 16 in sinistro cu- 
bito I non legitur in Catast. [] in brachio I non legitur in 
Catast, II 17 supra — quattuor om. P |] 19 immo XVIIII [| 
22 dicitur deleui \\ Aratus post umbilicum positum in C post 
situm reieci [1 23 hipocrenem P [j nunc pegasium B \\ 24 euo- 
jse B II belorofonten B belerofontem P [[ 



Il^se B \\ b 



400 SCHOLIA IN 

excusserit. Euripides Melanippen Cliironis filiam esse 
astris inlatam [cum esset interfecta in Pelio monte eam- 
que naturalem speciem conseruaret]. namque cum ab 
Aeolo conpressa, grauida profugit ob pudoremPelio monte. 
quam cum pater requireret, ne ei se offerret aduenienti, 5 
deorum misericordia uersa in equum puerum genuit. 
quam eius patrisque pietate Diana astris intulit unde 
CENTAVRO nomen appareat. Chiron autem dicitur is 
esse ideoque auersa caeli parte ab eo positam filiae effi- 
60 B giem ut non agnosceretur. habet stellas in facie claras II, ic 
in capite I, in coxa I, ad singulas aures singulas claras, in 
collo IIII, proximo capiti claram unam, in armo I, in 
pectore I, in umbilico ultimam claram I, in genibus prio- 
ribus duobus duas, in ungulis singulis singulas: fiunt 
summa XVIII. > 15 

Inde subest ARIES] u, 223 

<(IIunc putant quidam esse qui Phrixum et Hellen 
Colchos portauit [pertulit]. Nebula eum his dedit aureo 
uellere Kat' 'Hciobov qui eos perferret. deinde iungit 
decidisse Hellen a qua Hellespontum dictum. quam Neptu- 2c 



17 Catast. p. 252, 3—17 



1 excuserit in excusserit corr. pr. m. in P jl euripiden 
melanipen B euripidem menalii appen P euripides dicit Me- 
lanyppen ?^[j 2 uerha praeter sensum scholiastae ohtrusa deleui [[ 
3 namque cum scripsi nam cum qui C [[ ab eo locum BP ab 
eolo p [| 4 compressa p cumpressa P [[ 5 ne eis se oflferet 
i? II 6 misericordi aduersa B \\ equom corr. in equam ^ [| 7 
adastris ^ [[ 9 ideoque auersa Breys. eoque aduersa C [| 
caeli parte caeli B [[ 10 claras] d|aaupo\JC Catast. \\ 11 au- 
ris B [I claras] d|uaup6v Catasterismus \\ 12 unam post claram 
(clara B) addidi ex Catast. \\ ^irl CTrieouc a', ^iri ^dxeiwc a' 
Cat. \\ 13 ultima clara BP^ \\ prioribus Breys. {ex Cat.) poste- 
rio.ribus C \\ 14 in ungulis . , in singulis B \\ duas et singu- 
las addidi ad exemplum Cat. |( 17 quidem P (?) [[ phrisum P^ 
phrysum B \\ ellen P [| 18 colehos P colcos p colohos B \\ 
portauit deleto pertulit Buchelerus mus. Rhen. nou. XIII 184 
portam pertulit C \\ Nebul^. eum his scripsi nebulae is P et 
corr. in nubulae is i? [] 19 cathaesiodum P cata hesiodum B [[ 
20 a om. P \\ quam nessum comy ressum C [[ 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 401 

iium compressisse. ex qiia filios genuerit. Phrixum autem 
perlatum Colchos eius arietem immolasse pellemque eius 
auream loui sacrasse. ideo eum pallere ait Eratosthenes, ei B 
quod deposilo ueiiere aureo in caelum sit receptus. habet 

6 stellas XVIII. caput autem eius ad TAVRVM uersum spe- 
clat.) Nigidius hunc ARIETEM dicit ducem et principium 
esse signorum , inmortaii autem memoria donatum , quod 
cum Liber exercitum in Africam duceret, aquarum inopia 
deminuebatur eius multitudo. post deinde aliquot dies 

10 casu repentino apparuit Liberumque et exercitum dux ad 
aquam diuinitus perduxit. ab hoc facto Liber eum arie- 
tem louem Ammonem appellauit eique fanum eo loco, 
quo reperta est aqua, magnificum aedificauit [memorauit- 
que] eumque [locum] inmortali nobilitauit honore. id fa- 

15 num abest ab Alexandria iter dierum VIIII. harenosum est. 
serpentium est multitudo. quod ab harena Hammon eat 
nominatum. igilur propterea aries dux atque inmortalis 
nobilitatus est caeli sidera consecutus. cetera ut superius 
scripta sunt refert. <ARIES stellas habet in capite I, in 

20 naribus IIl^ in collo II, in imo pede dextro l ciaram et in 
dorso IIII, in cauda I, *♦ + + * in imo pede sinistro I: 
fiunt XVI.) conuertit autem caput ad TAVRVM. ipse au- 
tem signis adsignatur. 



IH^ Et etiam propiore] u. 234 



<(Hoc est super caput ARIETIS situm. quod obscu- 62 B 
rum esse dicitur *♦♦+♦ hoc ei luppiter signum posuit. alii 



26 Catast. 252, 18 — 253, 3 



El ea C [| phryxum B phrisum P U 2 colchus BP^ \\ arie- 
P 11 3 sacrassed B [| pallere aitEratosthenes Biichelerus 1. 1. 
parere ut heraoides C [| 5 capud ^ [[ 6 nigius B \\ 1 diffna- 
tura i? [[ 9 aliquod P \\ 10 causa B \\ 11 diuinitatio P» [j 12 
hammonem B [| 13 memorauitque (memoriauitque B) — honore 
deleuii Biich. (decorauitque Breys.) \\ 14 locum del. Biickelerus \\ 
15 exandrea B [[ 16 arena P [[ hammon deleta h P [[ 18 sydera 
P [| 20 nanibus B [[ claram — 21 sinistro I add. m. paullo 
rec. in -ff || 21 exciderunt haec Catasterismi uerba i}j:b x^v koi- 
Xiav y' ^ttI toO lcxiou a' 1| 22 XIII B \\ capud B \\ 23 adsigna- 
tur Breysigius adsequitur C \\ 25 capud B [j 26 plenam sententiam 
uel certe Mercurii nomen excidisse ex Caiast. patet \\ 

MAKTIANUS CAPELLA 2(S 



1 



402 SCHOLIA IN 

dicunt Aegypti esse effigiem stellis figuratam in tribus 
angulis id est in trigono, et Nilum inundationem facien- 
tem. habet stellas III in singulis angulis singulas.^ 

Stridentis aureas] u. 243 

<Hi sunt maioris PISCIS €KY0V01, cuius originem suo 5 
ioco dicemus. liorum autem piscium singuli in diuersis 
locis siti sunt situm inmutantes quorum alter Boreas ap- 
pellatur, alter Notius. liabent inter se alligamentum conti- 
nentem usque ad priores pedes Arietis. BORIVS piscis 
habet stellas XII, NOTIVS XV, linea autem qua continen- lo 
tur in partem Borii stellis III, in NOTII III, ad occidentem 
tres***: fiunt stellae f XXVI.)> Nigidius hos dicit pisces in 
Euphrate flumine ingentis magnitudinis ouum inuenisse, 
uoluentes eiecisse in terram atque ita columbam insedisse 
et post aliquot dies exclusisse deam Syriam benignissi- i5 
mam maximeque misericordem multaque quae ad homi- 
nes pertinebant [ad utilitatem hominibus uterentur] ea 
dicitur inquisisse. quae quoniam louis a Mercurio saepius 
laudari [nominarique se saepius] audiret quod in deos re- 
ligiosa, in hominibus officiosa diligenter fuerit, rogata ab 20 
loue quod sibi obtanti tribui postularet, illa ait, pisces, qui 
suam originem servarent, ut inmortali praemio adficeren- 
lur. itaque luppiter in XII signis siderum splendore de- 

5 Catast. p. 253, 4—12 



1 Aegyptii C corr. uulgo |j 5 hii B \\ maiores pisces eggoni 
C: correxi ex Catast. [j 6 dicimus ^ [1 7 situm addidi \\ imrautan- 
tes B II borius B boreus Pjj 8 nocius -P || 9 pridres corr. in prio- 
ris B 11 boreus Pjj 11 borei P \\ motu Pjj 12 Itti toO cuvbdcjuou 
t' add. Cat. \\ X0' Cat. \\ 13 eufrate C \\ 14 columba B \\ 15 ali- 
quod P 11 benissima B [] 16 maximaeque B \\ misericors C corr. 
BUck. [] multaque quae ad homines pertinebant Biich. ad ho- 
mines pertinebat quae multa quaeque (multaque quae B) C \\ 
17 ad — uterentur del. Buch. [| quaeque P quae B || ulitatem 
P* [| 18 quom "pro quoniam Biich. [| louis V loui C l| saepius a 
mercurio C (sed s P) [[ 19 nominarique del. Biich. I| se saepius 
del. Breys. \\ 19 quod est B \\ 20 \iommes Bilch. \\ 21 optanti 
P [] postulare B ]] illi B \\ piscis B \\ 22 seruassent B \\ premio 
B \\ 23 syderum P ][ 



CAE«AK1S GEKMANICI AKATEA 403 

corauit unde hodieque Syri ueque lios pisces edunt et 
^^columbas deorum potestate decorant. 
^B Tantus ubique micat] u. 251 

^K <^Ex Danae et imbre aureo natus Perseus. qui missus 

^B Polydecte rege insulae Seriphi ad Gorgonem interficien- 64 B 

^Ham, qui accepit talaria et arpen a Mercurio. per aerem 

^^Bectus est. Aeschylus hanc arpen adamantinam a Vulcano 

^^Bicit eum accepisse. Gorgonum custodes ferunt tres uno 

i^oculo inter se communlcantes seruare uigilias, Persea au- 

10 tem inter traditionem oculum intercepisse et inTritona lacu 

deiecisse. qui cum Gorgones dormientes inuenisset, caput 

Medusae abscidit, tum pectori Mineruae inposuit, ob quod 

a Minerua astris inlatus. habet stellas in singulis umeris 

singulas claras, in dextra manu claram J, in manu sinistra 

15 in qua putatur tenere caput Gorgonis III, in uentre I, in 

dextero latere claram I, in genu I, in pede I claram, in 

sinistro femore claram I, in tibia II, in sinistra manu I, 

Iirca caput Gorgonis claras III: summa f XXVIIII. caput 



4 Catast. p. 253, 13 — 254, 13 



1 unde hodieque B undeeque corr. a pr. m. m undieque 
sirene hos P sjri ne quos B corr. V\\ dicunt B \\4, Danae 
et imbre aureo uulgo Daneam et imbream Verro P danea et 
imbre auerro B [| perseus B p sidus P |1 5 polytecte B 
polideote P j] insule P ( Breys. teste) \\ seripe p eripe P 
seripehi B \\ Q qui accepit Breysigius quae accepta C [1 ta- 
liaria P^ \\ aera ^ H 7 aescylus P et corr. in aescilus B 11 
hanc arpen scripsi ex Catast. harn B ar P |] damantinam P fl 
uolcana B uulcana P ]| 8 dici B jl Gorgonum Breysigius Gor- 
gonem C \\ custodem /* [j 9 seruare scripsi seruarent C \\ perse 
C [] 10 inter traditionem Breysigius introductionem C \\ 11 do- 
mientes P^ ]) capud B \\ 12 tum scripsi cum C \\ pectore P 1| 
imposuit B \\ 13 ^irl rfic KecpaXfic a add. Castast. \\ utrisque 
umeris B singulis humeris Pl] 14singulas om. P[| ^tt' dYKUJvoc 

" ^ "^" ^ « r\ WT.T > ^ . . r ^^1 ^^^ KoiXiac 

TTobdc a' d|Liau- 
ToucTrdvTac le' 



aadd. Catast. ]] 15 capud B \\ III] a' Caiast. 
a' non agnoseunt codd. Catast. [1 16 dextera P 
p6v non agnosc. codd. Catast, [] 18 capud B 
iCatasi. \\ capud ^ || 



I^vatasi. \\ a 
L 



26* 



404 SCHOLIA IN 

autem et harpe singulis steliis non notatur: per caliginem 
uix uidentur.^ 

Sidera communem] t/. 258 

05 B <PLIADES sunt per stellas VII, quas dicunt Atlantis 

fiiias fuisse VII. ex quibus VI clarae sunt, I obscura. cum 5 

66 B deis concubuerunt. ex quibus tres cum loue: ex Electra 
Dardanum, Maia Mercurium, Taygete Lacedaemonem. 
cum Neptuno duo : Alcyone ex qua Hyrieus , Celaeno ex 
qua Lycus. cum Marte Asterope, ex qua Oenomaus. Me- 
rope cum Sisypho. magnam apud homines dignitatem lo 
habent quod omnibus honoribus significant.^ 
Tempora laeua] u. 273 

<(Haec nono loco posita est lyra Musarum, quam ini- 
tio fecit Mercurius de extensa testudine et de Apollinis 
bouum cornibus intenditque chordis septem Atlantiadum is 
numero. quam postea ApolUni datam, alii Orpheo dicunt 
Calliopes musae fiUo : chordas VIIII fecit a numero musa- 
rum. qui tantam molhtudinem eius expressit ut ad can- 
tum saxa arbores ferasque mulceret traheretque. qui^ 
cum ob coniugis Eurydices desiderium ad inferos descen- 20 

67 B disset, quam ibi esse animadvertisset < neglegentius Li- 
berum colere coepit solemque Apoliinem ♦ + + ♦ dicit esse. 
is adsidue nocte in Pangaeo monte adscendens , ut orien- 



4 Catast. p. 254, 14-27 1| 13 Catast. p. 255, 1—25 



1 i^ apirri Cat. arpes C [j uon addidi: dvacxpoc opaxai 
Cat. II 4 stelle P^ \\ 5 clares B \\ obseuram ^ [| 6 diis P [j con- 
cubuerint B \\ eledra bardanum ^ H "^ taygeten B tiageten 
P 11 Lacedaemonem scripsi lacedaemon P lacedemon ^ || 8 
alchione C \\ qua V quibus C \\ Hyrieus scripsi ex Cat. ercus 
i?,hercus P\\ celeno B\\9 licus P \\ martes B \\ aterope B |j 
ex qua — Merope cum om. B \\ cenomaus P \\ 10 magna B \\ 
11 lomnibus P|l 13 nono scripsi ex Cat. non C\\ 14 mercurios 
P^ 11 extensa testudiue scripsi extensitudine C [| 15 intendisque 
P 11 cordis C [] Atlantiadum scripsi atlantidam P atlantidum B \\ 
17 numusarum P H 18 moilitudinem scripsi multitudinem C H 19 
mulceat trahereque ^ [| 20 euripidices C |1 discendisset B \\ 21 
quam scripsi quae C \\ esset P \\ 22 et maximum deorum excidisse 
ex Cat. patet [] inter esse et eis ras. in P: uidetur fuisse se [[ 23 
is scripsi eis C \\ assidue P adsiduae B \\ ascendens C [| 



CAESAKIS GERMANICI ARATEA 405 

lem solem uideret iinde surgeret. Liber indignatus misit 
Bacchas ut AescliyUis scribit. quae eum membratim discer- 
psere. recollectis membris sepelierunt in Lesbiis monti- 
bus eiusque lyram Musaeo dederunt louemque rogauerunt 

»it eius memoriam aslris inferret. habet stellas in utris- 
pie pectinibus singulas, in cacumine chordarum singulas, 
n umeris singulas, in fundo I, in dorso I: fiunt VIII^ 
Aut medii fulgoris] u. 2S1 
<Hic est CYGNVS, in quem ferunt louem se trans- 
^v xigurasse et transuolitasse in terram Atticam Rhamnunla 
ibique conpressisse Nemesem , ut ait Cratinus tragoedia- 
rum scriptor eamque edidisse ouum, unde nata sit Helena. 
sed quoniam luppiter rursus in caelum in cygnum trans- 
figuratus se receperat, ut fuerat pennis tentus simulacrum 
15 eius sideribus reiiquid. habet stellam in capite clarram I, 
in alis utrisque quinas, in corpore I, in cauda I, quae est 68 B 
amphssima: fiunt omnes XHL^ 
'^^ Oceano mersus] u. 287 

v^m <CHic nomen accepisse dicitur, quod eius exortu im 



I 



bres plurimi fiant. quidam uolunt Ganymedem eum esse 
quem figuratum in ministerium oenochoi et quod imbres 
infundit suo sidere * + ♦* + ♦* nectar dici. habet stellas 
AQVARIVS XVIH, sed fusio aquae fit ex stellis XXXI, ex 



9 Catast. p. 256, 1—14 |1 19 Catast. p. 255, 15 — 257, 10 



2 bahcas C (1 aeschyius B aescilus P []* discerpere B [J 
3 recollectis membris Musae eum sepelierunt in Libethris mon- 
tibus Breys. ex Catasterisino |] lezbiis Bp letbiis P [] roga- 
uere ^ j] 5 utrisque V utraque C \\ ^qp' Mctou Trrixeujc a', 
dir' dKpdxriTi 6|uoiu)c a' [] 6 cordarum V cornearum B cor- 
naearum P ]] 7 in numeris corr. in in humeris /* ]] 9 cignus 
P fl 10 attiga rhamnum tii C correxi ex Cat. [[11 compres- 
sisse P [| 12 scriptor eamque scripsi scriptorque P scriptorem- 
que B [| natus B^ \\ 13 cignum C \\ 14 fuit B \\ tentus B utentus 
aut uteritus P\\post eius add. a /* ]] 15 syderibus P ]] habens 
B \\ inx ToO TpaxriXou \a|LiTrp6v a' Catast. [[ 16 alisque P [] 20 
ganimedem /* |[ 21 ministerium^rei/5. ministrum P mistrum B [[ 
enochoi C [] 22 sydere P \\ excidisse aliquot uerba ex Catast. 
patet: fusio enim ah aquario facta nectar dicebatur\[2,^ extellis 
B \\ ^'xouca dcT^paic P', oi eici Xa,u7rpoi Catast. || 



1^-" II txuu«.t 



406 SCHOLIA m 

quibus duae clarae sunt, reliquae obscurae.y Mgidius 
HYDROCHOEA siue AQVARIVM existimat esse Deucalio- 
nem Thessalum, qui maximo cataclysmo fertur relictus 
cum uxore Pyrrha. et posteaquam se et uxorem suam 
in terra relictos sensit orbitatem [quae] uastitatis misera- 5 
tus ab inmortalibus precari coepit ut aut et ipsi interi- 
rent aut hominum genus restitueretur. luppiter respon- 
sum ei per sortem indicauit, ut lapides quos ante se 
repperissent post se iactarent. reuersi itaque quosquos 
Deucalion misit uiri fiebant , quos Pyrrha feminae. quo 10 
pacto rursum hominum genus esse natum. ex quo Graece 
laoe homines uocarentur. ab antiquis quidem dici Ari- 
staeumApolhnisfdium. quare nobilitatem possidere. queni 
Apollo fertur ex Cyrena procreasse, quam conpressit in 
monte Orpheo, qui Cyrenis appellatur. Aristaeus dicitur 15 
omnibus modis artibusque adfinis fuisse, quibus artibus 
ceteros homines ad bonas fruges utilitatemque perduce- 
e9B\idii. isque cum caniculae signum pestiferum oriretur, 
et statim praesentes fructus lacerarentur interciderentque 
homines aut diuturnis morbis aut pestilenlia , [aut pesti- 20 
lentia] res diuinas maxime loui, parenti, Neptuno,. aHis, 
tempestatibus et uentis summa dihgentia precans faciebat, 
ne paterentur genus hominum indignis calamitatibus ad- 
fici: factum est ut ab his impetrari possit. itaque uenia 
data constitutum est ab inmortalibus uti post caniculae 25 



1 clares B \\ relique B [| obscurae addidi jj 2 hidrochoia P 
hydrochoia i? || 3 thesalum C H cataclismo P || 4 posteamquam 
B II relictus censuit orbitatis (orbitatem P) quae uastitatisque C 
relictos sensit orbitatem qua uastitatemque Heins. apogr, \\ 6 in- 
mortalitatibus praecari B |j cepit P^ \\ et om'. P \\ interirent Bp 
interire cepit Pjj 8 ei Breys. et C \\ uti C\\9 reperissent ^|| 
10 quos V quod C \\ 11 pecto B^ [j rursus B [[ esse natum scripsi 
est natum P est senatum B \\ 12 luoe P \\ aristeum B aristheum 
P [[ 13 nobilitate C corr. Breys. [1 14 cyreanea P || procreare C (1 
compressit P ^^ aristheus C |[ 16 homnibus P [[ 17 ceteri C 
corr. V [[ 18 perstiferum B [[ 20 diuternis P^ [] morbis Breys. mo- 
ribus C [| aut pestilentia add. P \\ 21 res diuinas Breys. rei diui- 
nae C \\ loui parenti Breys. louis parentem C [( 22 praecans 
facebat B [[ 23 parentur B [| 24 iis inperari B [| 25 constitutum 
et ab C II immortalibus B || caniculas P || post Biicli. per C || 



CAESARIS GERMANICI ARATEA ■ 407 



Iexortus [stellae] uenti perflarent circiter dies quadraginta 
eiusque pestilentiae uim absciderent. quapropter Ari- 
staeus dicitur a deis splendido loco dignatus esse. <AQVA- 
RIVS habet stellas in capitc 11 obscuras, in umeris singu- 
las utrasque amplas, sinistro cubito unam claram, dextro 
cubito I, in manu I, in mammis singulas, dextro crure in 
pedibus singulas claras: summa XVIII sed quae fusio +** 
fit ex stellisXXXI, ex quibus clarae II, ceterae obscurae.> 
<CAPRICORNVS similitudinem Aegipanos habet. ab 
eo enim est factus. habet posteriorem partem piscis sed lOB 
priorem caprae cornua habentis. hunc honorem adsecu- 
tus dicitur , quod cum loue esset nulritus. Epimenides 
dicit in Ida utrosque nutritos et ad Titanorum bellum cum 
loue profectum. quem uictor lupiter astris intulisset, 
15 quod eius opera dei armati essent. item matrem eius ca- 
pram, et quod koxXov inuenisset in mare ideo piscis cauda 
esse notatum. habet stellas XXVI.) Nigidius de Capricorno 
sic refert. inmortali honore donatum quo in tempore Py- 
thon in monte Tauro speluncam haberet et Aegyptum in- 
20 coleret: inmortahs consilium habuisse num possint ei ob- 
sistere, cum eis consiHum Pan daret, si neque terras 
relinquere uellent neque Pytlionis inmanitati resistere 



I 



9 Catast. p. 257, 11 — 258, 2 



1 stellae del. Bilch. \\ 2 aristheus P I| 3 dicitur aliis splendi- 
dae et loco C corr. Breys. |1 aliter stellae enumerantur in Catast. \\ 
5 una clara ^ jl ^tt' ^Kpac X€ip6c beSiac Catast. [j crure * B \\ 1 
qua P II efusio corr. in effusio a rec. m. in P || 8 fit P sit B : exci- 
disse uidetur appellatur, ceterum idem antea legebatur p. 405, 22 
sq. II tellis /" || cetere B \\9 capricornus hae similitudinem B (| 
hab P II 10 poscis coir. in pescis ^ i| se ^ |1 11 priora P \\ capri 
ii 11 13 in Ida utrosque nutritos et V inid austrosque nutritero 
sed C II at ^ 1| 14 quem lupiter uictor astris jf^uictorque lupiter 
astris eura C \\ intulisset scripsi intulisse C \\ 15 operam B \\ 
iter P^ II mater P' || 16 k6xXov Catast. icholaon C \\ 17 notantum 
P II Kb' Catast. [1 18 quod P \\ tempore Phyton Ftempfore phico 
P tempore pycho ^ || 20 consilium habuisse num Merkelius prol. 
in Ouid. Fast. p. LXXXVIII cohibuisse dum P conhabuisse 
dum B cohibuisse dum eum Breys. |1 21 Pan daret Merkelius 
panderet C || 22 pbitonis P \\ inmanitatis B [| 



I- 



408 SCHOLIA IN 

possint, ut consulte figuras inmutarent in quam quis uellet 
seu bestias seu uolucrem piscem pecudem , diim tempus 
ad ulciscendum se ostenderet. namque terras relinquere 
non dari potestatem inmortalibus, considere autem cum 
sceleribus eius indignum deorum potestatis , sed ratione 5 
impios poenas pendere diuini consilii. itaque inmortales 
mutatis figuris ignbti Typhonis ante oculos crebro uer- 
sabanlur, unde adhuc muitas bestias pro deis obseruant 
coluntque Aegyptii. eo Typhon conuenit et neminem deo- 
rum ibi uidet aduersari sibimet, uacuam terram cognouit lo 
dominanlibus. arbitratus deos se ueritos fuisse propter 
metum dominabatur et inperitus fortunae uarietatem et 
periculi instantis magnitudinem. nam post XVIII dies ut 
dicitur consilio deum repentino ab dis discerptus. ob id 
11 B factum hodieque quoque in Aegypto hos dies XVIII festos i5 
perpetuos quodannis institueruut. in quibus diebus ^iquid 
nascitur amplius quam eos dies non uiuit. Python autem 
interficitur in templo Aegypti Memphi, ubi mos fuit solio 
regio decorari reges qui regna ineunt. ibi enim sacris 
initiantur: primum ut dicitur satis religiose tunicatum tauro 20 
quem Apim appellant iugum portare, quem deum maxi- 
mumAegyptii existimant. et eum per uicum unum quemque 
perducentes, ut labore periti existimentur : ut humanae 



1 ut consulte Breys. inconsulte C || 2 pecodem B {J 3' 
ostendere 5 || 4 inmortalibus Merkelius inmortalium C \\ 
eonsidere Merkelius configere C \\ 6 poenas pendere Merkelius 
punire splendore Breysigius poeni splendore C [1 immortales 
B \[ 1 ignoti Merkelius ignotis C {] tiphonis P \\ 8 diis P \\ 
9 aeg-ypti B {{ 10 simet B {| 12 inparatus ad f. uarietatem 
Merkelius imperitus f. uarietatis Strozzianus (tesie Breys.), sed 
^arma uirwnque peritus^ ex Ausonio (epigr. 137, 1) et ' 7iil iam 
mihi noui \ offerri pote, quin sim peritus^ ecc Plauto (Pers. 270) 
laudant {{ uarietate B {] 14 consilio Merkelius consilium C {{ 
a ^ {{ discertus B \\ 15 hodie B ({ 16 quid add. Merkelius |j 
17 phyton P {{ autem om. P (( 18 in templo Apidis lablons- 
kius \\ 19 decorari Rothius in marg. apogr. cod. B decorati 
B ({ 20 ut corr. in in B \\ relegiose B {{ tunigatum B toni- 
catum P {{ 22 aegypti B \\ et eum (scil. Apim) per uicum 
unumquemque perducentes Bilch. uicumque unum perducen- 
tes C \\ 23 ut hum. nec. scripsi hum. nec. ut C \\ 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 409 

necessitatis, crudelius quae sub eis sunt amputantur. tlc- 

(lucuntur a sacerdote Isidis in locum, qui uocatur abuTOC 

et iure iurando adiguntur neque mensem neque diem in- 

tercalaturos [iurarent] neque festum diem inmutaturos 

. 5 sed CCCLXV peracturos sic ut institutum sit ab antiquis. 

^^einde alterum illis ius iurandum inponunt sementim per 

Hftrram aquamque custodiendam conparandamque. tum 

^flTemum diademate inposito potiuntur Aegyptiorum regno. 

sed ut illo reuertamur unde digressi surpus, igitur dei im- 

10 mortales posteaquam Typhonem digna poena adfecerunt 

— nam Panis consilio sine turba tumulluque interfece- 

runt — Panaastrorum memoria decorauerunt et ei no- 

men Aegipana inposuerunt, quod cum ceteri se in bestias 

conuertissent, Pan se in capram transfigurasset, oppidum- 

15 que magnificum in Aegypto aedificauerunt idque Pano- 

polin nominauerunt. <CAPRICORNVS habet stellas in 

singulis cornibus singulas, in naso I claram, in capite II, 72^ 

sub collo I, in pectore II, in pede priore I, summo pede 

♦ ♦+ I, in dorso VII, in uentre V, in cauda II claras. sunt 

^ in summa XXIIII.)> 

^H 1 abutantur B || deducunturque B ]] 2 sacerdoti B [| Isidis 

^HteZ Apidis) lahlonskius eius dei Bilchelerus eisidis C \\ uoca- 

^Hir dbuTOC Hauptius notatur adyios (yio in ras. B) C \\ 3 

^^iensem Roihius mentem C \\ iutercalaturos se neque Roihius 

intercalandum iurarent quem in C j] 4 inmutaturo B \\ b sit 

Mommsenus Chronol. p. 259 ita. C \\ 6 alterum illis ius Mer- 

kelius proleg. fast. Ouid. p. LXXXVIIII ei Biich. aliter illius 

C \\ inponunt Merkelius imponis B inponis P \\ sementim 

^^iommsenus statim C statum Merkeiius \\ 7 que Mommsenus qui 

^K II 8 deumum P || 9 dii Bp \\ immortales ^ || 10 digna 

^kl'6l /flinus ' sed ideo C \] affecerunt P \\ 11 nam Panis scripsi 

quamque C 11 interficerunt B \\ (quamquam — interfecerunt 

delet Biich.) \[ 12 Pana Merkelius sca C \\ 13 Aegipana Heinsii 

'apogr. aegyptii pana (pana post pana add. m. sec. in B) C \\ 

ceteris si P 1] ^^ P^'^ sa B \\ 15 aegyptum P \\ ibique P \\ 16 

capricornis B \\ 17 in naso I om. Catast. \\ 18 ^irl TpaxnXou 

C19 excidisse posteriore uel tale aliquid significaui: 
II 



410 SCHOLIA IN 

Et cum terrores] u. 291 

<Hic SAGITTAHIVS, quem quam piures CENTAV- 
RVM putant, alii negant, quod quadrupedes esse non ui- 
deatur , sed stans bipes sagittetur , neque centaurus uUus 
sagittis usus est. hic autem homo equinis pedibus est et 5 
caudam habet ueluti Satyri. hic dicitur Crotus Eusche- 
mus Musarum nutricis filius, ut Sositheus tragoediogra- 
phus refert, inhabitasse Ilehcona atque Sagittarium uenatu 
uitam exigere [a^tatis]. qui inter Musas saepius moratus 
plausu cantus earum distinguebat, id est ad pedem mani- 1 
bus plaudebat quae arriderent. hunc Musae beneficio louis 
astris intulere. cuius artes inter mortales mansere plausus 
et sagittari. sub hoc sita est NAVIS. habet SAGITTARIVS 
stellas XIII et nauis VII.)> Nigidius de Croto eadem dicit, 
sed non conuersatum multis, sed cum illae cantus choros- 1 
que celebrarent, hunc procul abditum repentino plausu 
ad pedem ferientem oblectabat canentes. ob hoc ei ab loue 
inmortali memoria earum rogatu datum, quod [et] esset 
nutricis earum filius, Oceani nepos. ahi eum Chironem 
esse dixerunt Saturni et Philyrae filium, quod iustissimus 2 
maximeque pius atque hospitalis esset, a quo Aesculapius 
medicina , Achilles cithara , in astrologia Hercules , * + * + 



'2 Catast. p. 258, 3—28 



2 Sagittarius V sagitta C [] 3 quadrupe B |] uideatur B ui- 
deantur P j) 5 aequinis C^ j] 6 €uq)ri|ur)C Caiast. \\ 7 tragoedio 
diographus C\\9, refer C \\ atque V adqui C\\ uenatu V uena 
C II 9 exiger etatis (deinde tatis del. in B) C (aetatis deleui) \\ 10 
earum Breys. eorum C 1| 11 quae arriderent scripsi quem alii 
timerent C quod alii imitarentur Scho.ub. propter Catasterismi 
uerha 66ev opOuvTec toOtov Kai 01 dXXoi ^TrpaTTOv t6 a^To || 
12 inter om. P \\ mortalis B \\ 13 sagittarii P \\ 14 XIII] 16' 
Catast. II Croto scripsi Crotone C \\ 15 ille C \\ chorus qui B co- 
rosque P |1 17 post oblectabat uacat spat. 10 litt. in B \\ oh f^ 
ab C II 18 immortali B \\ et post quod add. C om. V || 19 eum 
scripsi cum C |J cyronem P || 20 dixerunt scripsi dicerent C [] 
filore corr. pr. m. in filire in P || quod addidi ]] iustissiraos corr. 
pr. m. in iustissimus P \\ 21 pius scripsi plus" C' IJ aescolapius 
P \\ 22 medicana ante corr. pr. m. P |1 cythara B || astralogia P \ 
herculis B jj nomen herois excidisse significaid 



"tt 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 411 



fitteras didicisse dicantur. propterea deorum numero 
uidetur esse relatus. Sagittarius habet stelias in ca- 73 B 
pite II, in acumine sagittae 11, in dextro ancone I, in 
manu I, in uentre I clarani, in dorso II, in cauda I, in 
genu priore I: fiunt summa XI. in summo pede I, in 
)re genu I: fiunl XIII. NAVIS autem VII stellae 
Hquae sub crure similes sunt posteriorum, quae non 
;enduntur, quod Centaurus duplex sit.> 
Vnguibus innocuis] u. 318 

<Haec esse dicitur SAGITTA Apollinis, qua Cyclopes 

iterfecit eos, qui louis fulmen fecerunt, quod eo telo 

isculapius filius eius a loue esset interfectus. quam sa- 

ittam astris inlatam memoriam uirtutis suae reliquisse. 

bet stellasIIII: in summo I, in medio I, ultra II in fundo 

lagittae. 

AQVILA haec est, quae Ganymedem rapuit in cae- 
lum loui ministrum. est enim ea et signum louis, quod 
sola auium solis radiis non terreatur. namque ita est 
spectans ad orientem pennis tensis. Aglaosthenes dicit 
20 louem cum ex Naxo aduersus Titanas [cum] proficiscere- 
tur et sacrificium faceret, aquilam ei in auspicio appa- 74 B 

Iuisse, quam bono omine acceptam tutelae suae subiecisse. 
teibet stellas IIII. ex eis media clara est.> 



10 Catast. p. 259, 1— 13 || 16 Catast. p. 259, 14 — 260, 2 



1 dedicisse B didicissae P\\ 3 ^iri xoO t6Sou P', ^m Tf\c 
iboc P' Catast. \\ anchone JP |[ 5 summa pede B \\ in posteriore 
genu om. Catast. \\ 6 nauis autem VII (VII ex VIII cot^. pr. m. 
in P semper corr. in VII B) stellas sub crure I posteriorum qui 
non ostenduntur quod centaurus duplex sit C relique uero 
septem subtus crura similes quidem illis sunt posterioribus 
ae non ostenduntur quod centaurus duplex (omisso sit) V: 
eysiginm fere in explendo loco secutus sum j] 10 qua scripsi 
quae C\\ 11 interficit B \\ fulmem B \\ 12 aesculepius B aesco- 
lepius Pll 13 relinquisse B \\ 16 ganimedem B gamnimedem 
19 aglosthenis C con\ uulgo (Alghostenes V) [| 20 natu 
jl cum add. P \\ 22 oraine uulgo animo P homine B \\ tutelle 
II 23 his B ieius P || KaTCt t6 \xic6v d|aaup6v a' Catast. \\ 




412 SCHOLIA IN 

Sidera quae mundo] u, 324 

<Hic causam talem habet cur astris sit inlatus. Nep- 
tunus cum Amphitritem deligeret [diligeret] uxorem quam 
haberet, et illa intellexisset, confugiit ad Atlantidem , ut 
suam uirginitatem custodiret. quae cum se occulisset ; 
Neptunus misit qui eam raperent , inter quos et DELPHI- 
NVM. qui cum circa insulas Atlantides rimaretur, rep- 
perit eam nuntiauitque Neptuno. quam ille persuasioni- 
bus ad suam perduxit uoluntatem delphinoque maximos 
honores in mari tribuit, quem in astris intuHt consecra- ] 
uitque et ipse in manu sua habere instituit ut Artemidorus 
refert. habet stellas VIHI indeque musicum signum dici- 
75Bi\xY quod numero Musarum stellas habet: in ore /, in 
\oq)ia II, in uentris pinnuhs III, in dorso I, in cauda II.> 

Tela caput magnisque] u, 331 i 

<Hunc Hesiodus ait Neptuni et Euryales tilium , cui 
donum datum, ut supra fluctus ambularet ueluti super 
terram. qui cum Chio uenisset, Meropen Oenopionis fdiam 
conpressit. quem Oenopion ob iniuriam excaecauit et 
finibus suis expulit. ipse cum Lemnum uenisset, Vulcani 2 
auxilio usus dedit ei Cedaliona qui eum ferret. quo cum 
ad ortus solis uenisset, a Sole dicuntur ei lumina restituta 



2 Catast. p. 260, 3— 19 |1 16 Catast. p. 260, 23 — 261, 22 



2 hinc B^ [| quur B [] austris /* || 3 deligeret scripsi dili- 
geret C diligeret add. P {] uxorem om. P {] quem ^ [j 4 con- 
fugit i? 11 6 Neptunus V niltus C \\ raperet P peterent B [j 
delphimum P delfhinum >9 [] 7 circa scripsi urcas P urca 
^ 11 7 Athlantis V plantides C' [| 8 nunciauitque P [] 9 del- 
phino P [[ maximas B \\ 10 in P et ^ [] consecrauitque Brey- 
sigius procreauitque C ]] 11 artemmidorus C \\ 12 in libris 
quos de amore fecit post refert add. Heinsius (cf. Breysigius 
Philol. XIII p. 662) ex Catast. H ducitur B \\ 13 stellam B 
stelt [I abet P \\ unam post ore add. V [] 14 Xoqpra Catast. 
folia B et a pr. m. corr. ex filia P solio uidgo folio V [] 16 
Euripides P euripyles B Euryales V \\ 18 chio C \\ filiam bis 
scriptum in B ][ 19 excecauit B \\ 20 expulsit B [[ Vulcani 
Kiessling. Vulcan C \\ 21 Cedaliona Breysigius caballum C \\ 
quo scripsi qui C ]] 22 ortus B hortus -P H et corr. in a ^ jl 
luminaria P \\ 



CAESARIS GEKMANICl AKATEA 413 

esse. uersus ad Oenopionem, qui cum a ciuibus terram 
absconderetur , OFion desperata eius inuentione Cretam 
est profectus. ibi cum inmodicum uenaretur et ab Diana 
et Latona corriperetur, ait se nullam feram in terris 

6 relictuj'um. Tellus indignata scorpionem extulit inmani 76 B 
magnitudine qui poenas magniloqucntiae eius exigeret. 
Orionem ob uirtutem louis astris intulit. idem rogatu 
Dianae et Latonae scorpionem caelo inter astra XII loca- 
uit.> quorum contra magnitudinem steliae quoque eorum 

amplissimae sunt. ceterique auctores de eis haec profe- 
runt. Aristomaclius ait Hyriea quendam Thebis uoto pe- 
tisse ut filium haberet. penes quem louis et Mercurius 
et Neptunus in hospitio deuenerunt inperaueruntque ei 
hostiam deiceret uti filius nasceretur. cuius pelle [bouis] 

5 detracta dei in eam urinam fecere iussuqueMercurii terra 
obruta unde supra dictus sit natus, quem Oriona appella- 
uerunt. inlationem astris + * + + ♦. similem originem re- 
fert Hesiodus. hic Latine lugula appellatur, quem ad 
modum et apparet stellis figuratus VHI. <ORION habet 

!0 stellas in capite III claras , in singulis umeris singulas cla- 
ras, dextro cubito I obscuram, in ipsa manu I, in bal- 
teo III, in enchiridio III claras, in genibus singulas 



^" 1 oenepionem P^ [| cibus a pr. m. corr. iyi ciuibus P \\ 
2 Orion scripsi Opion C Oenopion V\\ disperata P || uentione 
C corr. V \ Creta C corr. F || 3 immodicum P [] uene- 
raretur P || ad i? I| Diana et scripsi Dianae C [1 4 feras P* [] 
5 intulit P (1 inmani scripsi intali C \\ 6 magnitudinem -P [[ 7 
Orionem om, P \\ S latone B || inajter P\\ astris B \\ 10 eis 
haec scripsi eisdem C praeferunt aristhomachus B \\ Hyriea 
scripsi uid. Munck, myth. p. 407 caubrisa C \\ 13 ospitio B 
hospitio P II deuenirent P |1 inparaueruntque C \\ 14 ostiam B ||. 
pelle bouis P bouis pelle addita de ante pelle B bouis de- 
leui II 15 d"] P 11 mercuri B \\ 16 obrupta P \\ ductus P^ \\ orion 
C II apellauerunt ^ |1 17 inlatione in B \\ lacunam indicaui (in- 
latus a loue astris Breys.) \\ originem corr. in origenem B 11 
18 iugala B \\ 19 figuratus scripsi figuratis C y' d|uaupo\JC Cat. \\ 
post orion add.Horion B \\ 20 humeris P f| 21 dextro humero 
P\] obscuram deest in Catast. (obscu B) 1] €Tr' fiKpac X^ip^c Ca- 
tast. 11 22 enchiridio scripsi echiridion C |1 t' 6|iaupa0c Catast. || 



i 



414 SCHOLIA m 

claras, in pedibus singulis singiilas: fiunt XVIL^ et 
iugumll. et temo II singulas claras: omnes reliquaeX stel- 
lae obscuriores fiunt stellae XVII.. aeternae balteus eius 
et gladius esse existimantur. 

Cum tetigit solis] u. 336 5 

<Hunc dicunt custodem datum Europae una cum 
dracone, quae utraque postea Minos accepit. eadem postea 
ob medicinam Procridi muneri ab eo data, quae postea 
Cephalus utraque possedit uir Procridis. quem Cephalus 
ad Thebas adduxisset ad uulpem, quae Thebanorum agros 1 
infestabat. huic enim cani fuit fatum ne ab ullo posset 
interfici. item fuit et uulpi. lupiter uulpem in lapidem 
conuertit, canem in caelo astris intulit.)> cuius exortus 
origine continetur tah, ut Amphion tragoediarum scriptor 
refert. cum subito hominibus segetes delinquerent, iiico 1 
missus legatus canis ad Oporam. cum uidit eo tempore 
tempestiuam esse, adamauit. qui cum flagraret amore nec 
posset frui, magis asperius urebatur. at homines calami- 
tate accepta deos adiutores inuocare coeperunt. tunc 
Aquilo niisit filios adulescentes qui Oporam cani trade- 2* 
rent. ipse flatu suo canis ardorem sedauit. qui flatus 
etaesiae dicuntur. amoris autem memoria remansit eo 
tempore quo est oirujpa, quo homines aestu mori fre- 

5 Catast. p. 261, 23 — 262, 12 



1 singulis P singulas B [] singulas addidi ex V (in quo in 
singulis pedibus singulas) ]] XVI ^ jj 2 et iugum scripsi ut iuga 
C 1] temos B \\& eurupae P [] uno B^ \\ 8 Procridi V Procride 
C |[ 9 caphalus B \\ possederit/) possiderit^Ppossedit V\\ quem 
Cephalus ad Thebas scripsi quem cum ad Thebas P quemcum- 
que a thebas (thabas B^) B\[10 uulpemque P\\ 11 possit P\\ 
12 uulpis C uulpi V\\ 13 in astris B \\ 14 orige P || amphiam 
C \\ 15 subito hominibus segetes delinquerent, ilico Brej/sigim 
sub hominibus stellae relinquerent locum C \\ 16 Oporam Mei- 
neckius dolorem corr. in doloram B doloram P Auroram Schau- 
hachius jj 17 temptatiuam P^ || amore V amorem C [] 18 ad C 
corr. Schauhachius [[ calamitatem P [] 19 accepti C corr. V [| 
adnitores et corr. a pr. in adiutores et P \\ 20 adolescentes P \\ 
operam C [] 22 amoris V moris C \\ 23 est opera P opera est 
B [] quo homines aestu mori frequentissimum scripsi id est 
pomatio eseu moriri feruentissimum C \\ 



RCAESAEIS GERMANICI ARATEA 415 

entissimum. quae autem est stella in capite eius ISIS 
dicitur, quam quidam Sirium dicunt ab ardore <(alii autem 
hanc esse dicunt Orionis canem eumque omnibus feris 
inmitem fuisse cum Orione sideribus collocatum. babet 
6 stellas f XX. sed CAINIS babet steliam in lingua> I quam 
CANICVLAM appellamus claram <(in armis singulis sin- 78 B 
gulas obscuras, in pectore II, in pede priore III, in uen- 
tre II, in sinistro femore I, in extremo pede claram I, in 
cauda IIIl: fiunt f XX.> situmsignum inter biemalem tro- 80 B 
10 picum et arcticum subterraneum qui australis notius 
uocatur. [quae est in lingua eius CANICVLA dicitur.] 
Sic utrumque oritur] n. 342 

<(Hic dicitur Orionis canem fugere uenantis.)> nam 
cum oportebat eum uenatorem finxisse, uoluerunt etiam 
15 significare qua de causa. itaque LEPOREM eius ad pedes 
lugientem finxerunt, <[quem non nulli a Mercurio consti- 
tntum dixerunt eique datum praeter cetera genera ani- 
mabum ut *♦♦*♦♦ alios baberet in uentre.> qui autem 
ab hac causa dissentiunt negant [oportere] tam nobilem 

ife — 

^^K 1 stelt P 2 quidem B \\ syrium C corr. uulgo \\ ardore scripsi 
\^M. schol. Ap. Rhod. II 517 Ceipioc fixoi Trapa rnv ^^civ ^eipioc 
'Plhi ceipioc) odore C [] 4 immitem B\\h stelt P |1 6 claras ante 
corr. pr. m. P [| ^ttI 'xr\<: y^uOtttic add. Catast. \\ 7 priore bis 
scriptum sed alterum inductum in P\\^ extremo p5 dextro P\\^ 
claram om. CatOst. [| ^ttI beSioO Ttob6c add. Catast. || 9 iT 
Cat. II hiemale (hyemalem P) tropico et arctico (artico P) 
subterraneo (subterreano P) C hiemalem tropicum et articum 
subterraneum F quae Schaubachius ita explicat ^ canis signum 
situm est inter tropicum Capricorni, qui est hiemalis, et circulum 
antarcticum qui est australis. subterraneus autem uocatur circulus 
quod illa sidera definit quae proposita aliqua poli altitudine num- 
quam ex horizonte emergunt. at Canis sidus usque ad circulum 
polarem fere, qui Romae e.^t, id ueteres definiunt, quamquam ex 
ambiguo oculorum iudicio extenditur'' \\ 10 qui australis uocatur V 
quod notium (nocium P) uocatur C \\ quae — dicitur (dicur 
B) deleui \\ 16 qua scripsi aliqua C \\ laporem P' [j ei B [] 16 
figientem B || 17 eique ex Hijgino Breijsigius isque C \\ prae- 
ter cetera ex Hygino Breysigius propter (praeter B) lepora 
(' 11 18 excidisse alios parere significaidt Breysigius ut alios Bp 
lios P [[ 19 oportere del. Breysigius \\ 



I 



416 SCHOLIA IN 

tamque magnum uenatorem , de quo ante in scorpione di- 
ximus signo et postea in ipsius figura dicemus, oportere 
fingi leporem uenari. Caliimachum quoque accusari quod 
cum Dianae scriberet laudes, eam leporino sanguine gau- 
dere et eos uenari dixerit. itaque Oriona cum tauro de- 5 
certantem fecerunt, leporis autemhancliistoriammemoriae 
prodiderunt. apud antiquos insula Lero nuUum leporem 
fuisse sed ex eorum ciuitate adulescentulum quendam 
studio Veneris inductum ab exterae gentis fmibus ieporem 
feminam praegnantem adtuUsse et ad eius partum diligen- ic 
tissime quae opus essent administrasse. itaque cum pepe- 
risset, compluris eius ciuitatis ad studium incidisse et par- 
tem ^v^Wo partem beneficio mercatos [esse] omnes lepores 
alere coepisse. ita non longo interuallo tantani magnitudi- 
nem leporum procreatam, ut insula ab eis occupata uide is 
retur. quibus cum nihil uacaretur, in semine eorum 
inpetu facto insulam calamitas adflixit. totius consiUum 
ciuitatis fuit ut [ex] eos ex insula abigerent. itaque postea 
leporis figuram in astris contulissent ut homines memi- 
nissent nihil esse tam his exoptandum in uita , quin si 2( 
5i^ insolenter utantur, plus doloris ex eo quam laetitiae 



1 magnum B magnam p magne P || de om. P [] scorpione 
P 11 2 dicimus P et corr. in dicemus B \\ opovtere corr. in 
oportare ^[13 fingi ex Hygino add. Breys. jj callimacum p 
callimatum P \\ accusari Schauh. accusare P accussare ^ H 4 
scribet B \\ eius P eum B corr. uulgo \\ leporine P^ \\ gauderi 
P||5 eos scripsi deos C^ || 6 memoria P storiam P [] 7 aput 
j5 11 8 aduliscentulum ^ [[ 9 Veneris scripsi generis C [] in- 
ductum ex Hygino add. Breys. \\ exteris C corr. Breysigius \\ 
10 pregnantem B \\ adtulisse ex Hygino add. Breys. \\ 13 par- 
tem pretio benefitio (beneficio B) C partim precio partim be- 
neficio V \\ esse deleui [[ laebores corr. ex labores B [[ 14 
coepisse Breys. cepisset P coepisset B \\ tamtam P || 15 le- 
borum B \\ ut P ita B [] 16 uacaretur scripsi daretur C \\ 17 
impetu corr. in irapetus B [[ adfu> P^ \\ 18 fuit ut eos ex insula 
scripsi uti ex eos ex (ex add. pr. m. sup. lin. in P) singula C 
uti uix eos ex insula Breijs. [[ 19 constituisse Breys. ex Hy- 
gino II 20 esse tam et quin e^ ex eo add. ex Hygino Breys,\^ 
21 plus Breys. ex Hygino ius C \\ 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 417 

capere posterius cogantur. "(stellas habet in oculis singu- 
las, in corpore II> in extrema cauda I <in posterioribus 
pedibus singulis singulas. fiunt VIl.> 
Vt cum decurrens] u. 347 

<(Haec beneficio Mineruae astris inlata quaeque prima 
nauis ab ea fabricata dicitur et uocalis fuisse exemplar 
posteris nauibus futura. quam non totam caelo figurauit 
sed a gubernaculis usque ad malum animi aequitatem 
nautis factura. habet stellas XXVI, in puppe IIII, in cata- 82 B 
10 stroma V, in malo summo III, sub carina V, summa XVII.> 
Diuerso posita] u. 359 

<Haec est cui Andromeda proposita erat. quam Per- 
us interfecit. cuius ut memoria actus maneret ab loue 
tris inlatus. habet stellas XIII. in cauda claras duas» et 83 B 
i5 a cauda usque ad flexus eius V, sub uentre VI. fiunt XIII.> 

RPIanxere ignotis] u, 366 
<Huius initium ad pedem Orionis sinistrum est, qui 
kt' "Apaiov ERIDANVS uocatur sed nullum exemplum 
raeuerlens. aliis placet aequius istum NILVM appellari. 84 B 
iscium unus a meridie fuit et subest etiam eius stella, 
quae CANOPVS appellatur. qui contingit gubernaculis 

Igo , qua nullum sidus inferius reparet. ob quod terre- 
; 
f 



5 Catast. p. 262, 21—263, 6 H 12 Catast. p. 263, 7—14 Q 
Catast. p. 263, 15—25 



E 



1 oculis] iLtiujv Catast. \\ ^iri toO ci(j|LiaTOC y' Catast. 
singulas a pr. m. corr. in singulis in -P [] 5 quaequae B 
fribricata ante corr. pr. m. P \\ 7 futuram P H 8 a add. 
Breysigius |1 animi aequitatem nautis factura Breysigiits animi 
aequitas nauis futura C Ij 9 numerus contra sequentia ex Catast. 
desumptus, qui iamen yX.' \\ ^qp' ^vl TrribaXiui e' Kal ^ttI tuj ^T^piu 
h' add. Catast. \\ catasrema P catasroma B ]] 12 praepo- 
"*,ta P II quem C quod correxi \\ 14 XIIII P caudali B \\ 
' ras ♦ II ^ II P' djuaupouc Catast. \\ diro hk Tr\c oupac toO 
pTiO|LiaTOC ^ujc ToO K€veujvoc e' Catast. \\ 15 XIIII P |I 
pedem scripsi ex Cat. tede C [j 18 cata Aratum C \\ heri- 
anus P 11 18 oubejuiav bi diT66eiHiv irepi oOtoO q)^pei H 19 
aequius istum scripsi aequi usum C \\ 20 piscium unus scripsi 

Iiscem (piceni j&) munus C || etiam scripsi enim Cjjstelt P 
\. canobus B \\ contigit P \\ 22 qua scripsi quod C \\ sydus P 
MARTIANUS CAPELLA 21 



418 SCHOLIA IN 

stris uocatur. habet stellas primo flexu III, secundo III, 
in tertio suque ad nouissimum septem, quae dicuntur ora 
Nili. summa stellae tredecim.^ 
Infimus Hydrochoeus] u. 382 
<Hic est qui MAIOR PISCIS uocatur , quem dicunt 

85 B Aquarii fusionem urna ebibere. hic prima memoria Kaxa 
BajupuKrjV fuisse fertur , in quod Derceto decidens in pi- 
scem est transfigurata. quam Syriam deam nominauerunt. 
huius dicuntur et priores pisces duo ex genere esse. quos 
omnes ob eam quod Veneris esset fiha honorauerunt et i 
in caelum retulerunt eaque regione pisces reUgose colunt, 
aureos argenteosque sacrant in templis. habet steilas XII.> 
[haec sunt astra siue signa quae planetae appellantur.] 
Oceanum occasu] u. 396 

<Hoc est, in quo dei primum coniurationem fece- 1 
runt, cuni louis contra Saturnum fecit. quod memo- 

86BYidiQ non solum astris inlatum, sed etiam hominibus hoc 
habere instituerunt, quod et in agonibus [sed] et in ludis 
quinquennalibus coronae habetur ut foederis testem ad- 
hiberent, itemque uates per hoc per ignem futura re- s 
sponderent, et in symposiis domibusque consecrarunt. ha- 
bet stellas.IIII, duas in carbonibus et in base II.> 



5 Catast. p. 263, 26—264, 6 || 15 Catast. p. 264, 8—15 



1 eTTl Tfic KeqpaXfic a' add. Catast. \\ 3 stelt P\\ 5 PISCIS 
ex Cat. addidi \\ 6 urnae B \\ KATAICANBICI infuisse C corr. ex 
Cat. Schaub. Ij 7 in quod Derceto decidens in piscem partim 
uulgo partim Schauh. quod faceus C\\^ quam V quem C \\ Syriam 
deam Heynius ex Cat. Syri deum C \\ 10 honorauerunt scripsi 
honorati erunt C \\ ea quae B \\ 11 colunt aureos scripsi coluntur 
eos C II 12 sacrant in scripsi sacrantis C \\ XXII P \\ 13 haec — 
appellantur del. Schaub. \\ quae planta appellantur Grotius \\ 15 
dii V diei C \\ cum iurationem P \\ fecer B \] 16 kTpdxeucev 
Catast. feit P fecit B bellum fecit Schaubachius \\ 18 in add. 
pr. m. in P \\ seddeleui [j 19 quinq. malibus P quinqueniunalibus 
B 11 cornae b \\ federis C \\ 20 hoc Breys. quos C || futura Ffura 
C (I 21 .simposis P symposis B \\ domibusquae B {J consacra- 
runt B 11 22 auasin B \\ Breys. ex scholio quodam Arateis 
Latinis in codicibus Paris. et Brux. addito (uid. progr. Posnan. 
1865 p. 10) iia totum locum restitebat qiiod memoriae causa non 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 419 

Inde per ingentes] u. 417 

<Hic est CHIRON. qui dicitur Saturni et Philyrae57i5 
filius. habitauit PeUum montem. inler homines aequissi- 
mus. magister Aesculapii et Achillis aliorumque heroum. 
, cuius hospitio Hercules usus ex pharetra delapsa sagitla 
Chironis pedem uulnerauit, quo exutus inmortalita^ ab 
love astris inlatus. in manu fert quod 0HPION appella- 
tur. situs contra Argo. habet stellas CENTAVRVS in sin- 
guUs umeris singulas, et in cubitis singulas, in pectore 
) IIII, in reUquo corpore X, in pedibus II, in ueste VI, in 
thyrso IIII, in bestiola quam tenet in manu X, in capite V, 
ipsius in manu II : fmnt LIII.)> 88 B 

Hic primos ortus] u. 429 

<Hoc signum commune est quod est factum evapTec. 
, oratus est autem coruus ab Apolline sacrificium facturo 
deis reddendam aquam adferre de lacu quodam, quod fuit 
castum, anlequam uinum ostenderetur. qui cum uidisset 
[et] ad fontem ficus grossos arbores habentes, uolans con- 
sedit in eis donec maturae fierent. post paucos dies per- 

sacro iUe ficus comedit. cum sensisset se peccasse, 



m 



2 Catast. p. 264, 16—265, 17 H 14 Catast. p. 265, 18 
266, 15 



solum astris inlatum sed etiam homines hoc in symposiis do- 
mibusque habere instituerunt et consecrarunt quod et in ago- 
nibus [id est in ludis quinquennaHbus] qui coronas tribuunt 
ut foederis testem adhibent. itemque uates in hoc per ignem 
iurantes responsa dant || 2 phylyrae B phylirae -P |] 4 aescolapii 
P II aliorumque heroum scripsi cl. p. 410, 21 auctorque eorum 
C II 5 hospicio P \\ pheretra PB^ \\ 6 exueus P \\ immortali- 
tatis i* II 7 therion C |1 8 setus P \\ aliter stellae enumerantiir in 
Cat. II singulis om. B \\^ humeris P \\ in cubitis binas B \\ 
10 uesti B II 11 thyso P \\ IIII orion bestolo quem B \\ 12 
immo XXXXVII || 14 ^vapY^c ex Cat. scripsi arcis C (quod 
est fictum fiKUpov Merkelius l. l. p. LXXXX) \\ 15 oratus 
Merkelius honoratus C \\ ApolUni C \\ sacrificium facturo Mer- 
kelius sacrificio facto C \\ 16 deis reddendam aquam Merkelius 
de his respondenda (respendenda ante corr. pr. m. P) C \\ 
. 17 castuni P \\ 18 et deleuit Merkelius \\ mature B || 19 per- 

Ksacro Merkelius peractos agro et C jj 
27* 
■ 



420 SCHOLIA IN 

eripit ex eo fonte anguem. attulit cum ipso cratere dicens 
ebibisse quae fuerit in fontem aquam. re cognita ApoUc 
coruo inter homines poenam ad paucum tempus dedit si- 
tim , ut Aristoteles dicit in eo libro qui de bestiis scribi- 
tur> item Isidorus in naturalibus id est physicis memoriae 
tra^idit <ut ipse peccatis poenas daret. quem postea astris 
intulit. cratera autem cum qua medio posuit angue, cau- 
dam autem anguis in medio coruum rostro adpetentem 
89B neque posse iuxta ascendere ut bibat. habet ANGVIS 
stelias in rostro III, claras in prima flexura VI, una ob- 
scura. ex eis ad ultimum in secunda flexura III, in ter- 
tia IIII, in quarta II, in quinta usque ad caudam VIII 
claras: fiunt XXVII. CORVI in cauda I spectans occa- 
sus. qui habet in acie stellam I claram, in pennis II, in 
cauda II, in pedibus singulas, ad ungues //;, fiunt VIII. 
paulum ultra prima flexura crater situs est incUnatus ad 
genua VIRGINIS. habet in labris stellas, obscuras duas in 
medio III, in fundo II, fiunt X. stellas in angulis XII. 
Coruus autem , qui est ad ultimam eius caudam spectans 
occasum, habet stellas IIII. Crater)> in primo Coruus et 
Anguis <positus ad genu Virginis habet stellas X.> 

Sub gemmis Procyon fulgenti sidere lucet] u. 433 
<Hic PRIOR dicitur. qui oritur /?nw5quam MAIOR 



23 Catast. p. 266, 16—25 



1 erepit B |] fonte anguem Merkelius fontem (fonte B) 
aquam C ]| dicent B^ \\ 2 ebibisse quae fuerit in fontem aquam 
scripsi ex Caiast. excidisse quod fuerit in fontem aqua C ex- 
cidisse quod fuerit in fontem anguis Merkelius I| 3 pro inter 
homines (hominibus B) Merk. coni. in certo mense sed scho- 
liasta hac catasterismi uerha expressit to) |li^v KopaKi ^v Totc 
dvGpuOTroic CTriTiiLiiov IGtikcv iKavov ... [| 4 (aristotiles P) 
G. Rosii Aristotelis pseud. p. 338 sq. et p. 345 sq. \\ besteis B \\ 
5 idem P \\ pbisicis C \\Q paenas P H 7 cetera P [] 8 in medio 
om. B \\ coruo P || 9 accedere corr. in accendere ^ H ^^ corui 
in cauda I scripsi coruus in cauda C[| 14 stelt P\\ aciem B \\ 

i 
claras B || pinnas B [[ 15 singulis P jj unguis B [] II addidi [] 17 
II om. 5 U 18 in add. uulgo \\ 19 cauda B \\ 20 IIII P .UII. B \\ 
an in imo ? [[ 23 dicitur om, B \\ prius addidi \\ 



CAESARIS GERMANICI ARATEA 421 

CANIS, qiii ORIONIS CANIS dicitur eique tributum quod 
studio uenandi est deditus, ob quod ursa ei proxime appa- 
ret et aliae bestiae. habet stellas III. cuius prior est et 
eidem paret ut CANIS MAIOR. ideo et PROCYON uocatur 

5 quod ante maiorem oriatur. haec quae sunt [steilae] duo- 
decim signa Sol circulo, quarum f sola appeliatur, in XII 
mensibus +♦♦ quod et ipsae duodecim sint.> 
Quique aliae steliae diuersa lege curantur 
et proprio motu mundo contraria uolunt 

) curriculo exceduntque loco etuestigia mutant] u. 437 sq. 

<De quinque stellis quas PLANETAS uocant ob ad- 

siduos earum motus ** + quinque deis adsignauerunt.^ de 

his hae non quae Heraclides Ponticus refert Prometheo 

pulcherrimum fictum hominem. quem cum occulisset ** 

•) ;it% + + + + et cupido et uitia. ut indicasset misit Mercurium 
qui eum tamquam ad inmortalitatem uocaret, qui non ante 
adnuit quam potione accepta caelo receptus honoratus. 
<Iouis est steila Phaenon, secundus Phaethon , qui cogno- 
minatus dicitur ab Solis fdio)> Phaethonte qui post fulminis 

') ictum caelo receptus. hanc stellam quidam Saturni di- 
cunt. <(tertium sidus Martis, qui Pyrois uocatur.> nam 
propter maximum ignem caloremque putatur iuxta Vene- 



11 Catast. p. 267, 1—14 



2 studium B \\ est scripsi et C \\ ei proxime apparet scripsi 
et proxima paret C \\S aliae bestia B alia bestia P correxit 
Schauh. II priorem et B\\^ pares C \\ prochyon C \\ h maiorem 
oriatur scripsi maiorem oria C \\ stellae om. P [| XII scripsi ab 
/; ob BP II 6 signa sol scripsi signorum C \\ circula P^ \\ an qui 
ZuubiaKoc appellatur ? || 7 uidetur excidisse percurrit {] ipse XII 
P II 11 quae C quod correxi \\ 12 lacunam indicaui: in Cat. idem 
fecit Heynius [1 deis scripsi dies C \\ 13 an Eratosthenes pro hae 
non scribendum? \\ 14 factum ante corr. B [| 15 excidere pote- 
rant luppiter uirginem fingi iussit quae liominibus afferret 
thecam in qua inerant [] uitia scripsi uitio C l| 17 annuit P \\ 
18 stelt B II phenon C \\ secundum P \\ ph&ton P phethon 
B [| cognominatur i* || 19 phethone B phetone P [[ qui addidi \\ 
fluminis P \\ 21 sydus P [] pirois P \\ nam propter maximum 
scripsi nomnaximum P non maximum B \\ 22 caloremque 

}si colori qui B colorique P \\ 



422 SCHOLIA IN CAES. GERM. ARATEA 

rem situs. hac ex causa petisse, quod Venerem ipse [Vul- 
canus] haberet uxorem, missi de sideribus ei esset iunctus. 
Pyrois dicitur a suo feruore et celeritate. <(quartum sidus 
Veneris, Phosphoros colore aureo, maior omnibus sideri- 
bus. queniHesperum etPhosphorum esse dicunt.)> est au- 
tem pes f et caput. ob amorem ex f apice rapuit et cum eo 
concubuit. ex hoc caelo honoratus ex utrisque eius parti- 
bus PHOSPHORVS et HESPERVS uocatur. <quintum si- 
dusMERCVRIVS (uocaturStilbon) est quidem pusillum sed 
clarum : Mercurio adtributum quod isprius constituit orbem 
caeli et stellarum et horarum. Stilbo uocatur hac ex causa. 
Ostenditur autem inter circulos caeU unus qui 
lacteus uocatur, quod albis nubibus [uocatur] denotetur 
circuitus eius, quod luno lac effudisse dicitur cum audis- 
set Herculem fihum suum non esse.> alii dicunt per Sa- 
turnum factum cum * + * [in] lapidem ei pro loue attulit 
dicens hoc esse [et] quod peperisset, quem cum ob na- 
turam Saturnus non crederet eam peperisse, mamillis ela- 
tis expressisse et ostendisse lactem iratam: effusum est 
lacte: facta est circuli albi species. s 

12 Catast. p. 267, 15—23 



1 ficus P II Vulcanus deleui [I 2 pro missi requiritur ut 
3 phyrois deleta h 5 || quartus P || sydus i* jj 4 Cosphoros P 
aureo scripsi auro P iro corr. in airo B || syderibus /* || 5 Cos- 
phorum P \\ tale aliquid uidetur subesse est Aurorae et Cephali 
filius. ob amorem Aphrodite rapuit aliter narrat Hyginus p,417 \\ 
6 pes om. P\\ capud B \\ apyceranuit et ^ || 7 honoratus caelo 
B II eius scripsi eis B om. P^ S phosphoros B Cosphoros P \\ sy- 
dus P \\ uocatur stilboni uocatur quemP |l 9 quidem pusillum 
scripsi quem post illum C \\ 10 attributumP l| his P \\ 12 ostendi- 
tur autem usque ad finem bis posita inC \\ circulos om. jtriore loco 
C II 13 nibibus pr. l. P* [1 uocatur om. posteriore loco C j| 14 cir- 
culus pr. l.B 11 lac addidi H effusisse pr. l. C |1 dicaturi? [f circum 
audisse pr. l. cun audisset post. l. B \\ 15 suum filium utroque l. 
B II per Saturnum post. l. C ope saturno pr. l. P opem saturno pr. 
l.B II 16 in om. post. l. C \\ ei] post. l. orsoP orsi5 || 17 esse post. 
l. P ea se post. l. B est pr. l. C || et om. post. l. C || quem cum 
scripsi qui C |] ob pr. l. C or post. l. C \\ 18 iam perisse pr. l. P iam 
peperisse pr. l. B \\ elatus pr. l. C || 19 lactem iratam scripsi 
lacte mirate C (mirata post. l. miratae pr. l. B) \\ 20 lacte facta 
est om. P et pr. l. B \\ circulis pr. l. B 



r 



INDEX 

RERVM ET NOMIMVM 



59, 34.. 60, 3. 
A litterae pronuntiatio 63, 14 
usus in fine vocabu- 

Ilorum 58, 17 sq. 
transitus in alias 
vocales 57, 33 sg. 
coniunctio cum a- 
liis vocalibus 58, 
15 sg. et 33 sg. 
A littera nomina finita 70, 7 
A terminatorum uerborum 

personarum quantitas 73,2 
abacus 254, 1 
abacus 254, 18 
Abaeneria 217, 10 
Abdera 224, 15 
Abderitae senis alimma 30, 15 
abdicatio filii 156, 3 sg. 
abdicatiuum proloquium 124, 

27. 127, 1 
ab inter se collidentibus argu- 

menta 189, 18 
ab isdem litteris incipientia 

uerba 171, 22 
ablatiui pluralis pronominum 

quantitas 72, 31 
ablatiui pluralis quantitas 72, 

11 sg. 
ablatiui singularis quantitas 

72, 1 sg. 
ablatiui singularis pronomi- 

num quantitas 72, 27 
abollae 295, 28 
absis 329, 19 et 25. 330, 3 
absoluta qualitas 149, 4 spe- 

cies 89, 19 sg. 



abusio 169, 17 
Abydos 225, 3 
Abyla 210, 14 
Academia 140, 2 
Acarnania 220, 14. 221, 11 
accentus 65, 15 sg. 68, 10 sg. 
accidens definitur 104, 20 sg. 

158, 25 
accusatiui pluralis pronomi- 

num quantitas 72, 29 
accusatiui pluralis quantitas 

72, 14 sg. 
accusatiui singularis prono- 

minum quantitas 72, 25 
accusatiui singularis quanti- 

tas 71, 20 
aceruus in syllogismis 98, 16 
Achaia 220, 14. 222, 2 
Acheron 221, 3 
Acherusius specus 238, 9 
Achillis insula 227, 18 
Acone 238, 8 
aconitum 238, 9 
de actione gualitas 148, 24 sg. 
Acroceraunii montes 220, 11 

et 17 
Acroceraunium promunturium 

207, 11. 219, 22. 220, 9 
Acrocorinthos 222, 7 
Acta deorum 19, 12 
Acte 222, 1 
Actiacum litus 348, 20 
actio 148, 24. 182, 15 sg. 
Actium 221, 4 

actiuum Grammaticae offi- 
cium 56, 30 




424 



INDEX 



actiuum uerbi genus 87, 15 
acumen soni 350, 19. 354, 

2 sq. 356, 23 
acutus accentus 65, 24 sq. 

angulus 247, 18 
ad aliquid argumenta 189, 16 
adamas 22, 18 
adclamatio 184, 27 
addictus 145, 19 
addubitatio 174, 20 
Adiabene 239, 6 
adiectio in rhetorica 191, 10 
Adiris 229, 17 
admissum 148, 7 sq. 
admonitio 191, 13 
Adon 48, 31 
Adrastia 19, 5 
adquisitus tonus 349, 17. 354, 

10 sq. 358, 28. 361, 17 e^ 28 
Adria urbs 224, 22 
Adriaticum mare 215, 10 
Adrumetus 231, 9 
adsimile 157, 28 
adsocium 98, 11 
adstructio oratoris 151, 32. 

154, 2. 157, 7 
aduerbiorum in fine quanti- 

tas 73, 24 sq. 
S. Aebutius 176, 10 
Aegeum pelagus 207, 9. 221, 

18. 225, 9 
Aegialos 222, 3 
Aegilios 217, 7 
Aegipanes 233, 3 
Aegipani 229, 25 
Aegusa 219, 6 
Aegyptia auis 47, 2 
Aegyptii 39, 25. 44, 12. 301, 

22. 346, 26 
Aegyptiorum litterae 39, 22 
commenta28, 17 
rupes 99, 34 
Aegyptium mare 234, 2 
Aegyptus 44, 13. 200, 9. 232, 

6 et 9. 233. 7 et 11 
Aemonia 222, 15 
Aeneas 58, 17. 213, 22 

inter deos relatus 26,27 



aenigma redimiculi Philolo- 

giae 40, 30 sq. 
Aeoliae 219, 8 
Aeolis 237, 2 
Aeolius tropus 351, 20 
Aeolus 219, 10 
aequale rhythmicum genus 

366, 8 sq. et 27 sq. 
aequalia diastemata 357, 

17 sq. 
aequalitas 272, 22 
aequicrurium trigonum 248, 11 
aequidistautes 303, 28 
aequilaterum trigonum 248, 

8 et 16 sq. 254, 3 
aequ noctialis circulus 304, 

8 sq. 306, 18 sq. 
aequinoctialis nox 325, 22 
aequiuocum quid sit 107, 19 sq» 
aequo 88, 19 
aer 42, 20. aer 70, 22 

luno 21, 31 s^. 
Aeschines 140, 19 
Aesculapius 3, 1 
Aesopus 189, 14 
aestas 325, 8 et 15 sq. 
aestimator 145, 21 et 30 sq.. 

151, 24 
aestuarium 229, 15 
aetates hominum quattuor 

260, 3 
Aeternitas 4, 6 
aether luppiter 43, 2 

Mineruae adtributus 
16, 30 sq. 194, 15 
aetheria luno 45, 31 
aetherius fomes 194, 4 
aetherii fulgores 302, 24 
Aethiopes 233, 12 
Aethiopia 209, 19. 233, 18. 

243, 24 
Aethiopicum mare 244, 25 
Aethiopicus oceanus 208, 3 
aethra 138, 3 
aethrae circulus 194, 10 
Aethusa 219, 5 
Aetna 218, 20 
Aetoli 221, 7 



INDEX 



425 



Aetolia 220, 14. 221, 10 sq. 
Afer 375 extr. adnot. 
afFectus in persuadendo quo 

niodo ab oratore adhibendi 

sint 164, 27 sq. 
Africa {regio proprie sic dicta) 

230, 17. 
Africa 210, 1 et 14 et 27. 

214, 22. 218, 14. 219, 3. 

229, 8 et 12 et 21.. 231, 

11. 232, 8 et 13. 233, 6. 

326, 1. 
Africae mensura 244, 23 sq. 
Africanus 254 13 adnot. 
Africanus uid. Scipio 
Africum mare 217, 12 
Aganippe 222, 13 
Agathyrsi 227, 21 
aggerat 61, 29 
aggestiones 46, 15 
agoge musica 360, 2 sq. 

rhythmica 364, 12 
Agrippa 212, 15 et 17. 213, 7 
Agrypnia 30, 27. 41, 23 
Agyllina 215, 5 
ai et ae in datiuo 65, 10 
Aiax 58, 16. 156, 23 
aientia 102,21. 118,13. 120, 

9. 122, 30. 
AL litteris finita nomina 70, 11 
Alani 227, 14 
Alexander Magnus 201, 1. 

209, 9. 223,5. 234,3. 239, 

17 et 22. 240, 23. 242, 20. 

347, 9 
Alexandrea 232, 8. 234, 3. 

245, 1 
Alexandrea Sogdianorum 239, 

23 
Alexandria 200, 14. 201, 14. 

208, 4. 310, 4. 348, 8 
aliena rebus uerba adduntur 

108, 3 sq. 
aliena uerba 167, 27 sq. 
allegoria 169, 1 
aloga diastemata 357, 11 
alogi numeri 373, 1 pedes 

365, 24 



L 



Alpes 207, 12. 213, Q et Q et 

17. 214, 4 et 17. 215, 4 

et 8 
t Alpianus 201, 4 
Altarium 312, 4 e< 9 
alternatae litterae 50, 21 
alucinari 167, 19 
AM terminatarum uerborum 

personarum quantitas 73,11 
Amaxobii 227, 14 
Amazones 228, 16. 347, 7 
Amazonica pelta 214, 15 
ambages 162, 11 
ambigua 162, 2 
ambifaTium f nital 47, 22 
ambo 76, 28 

Ambracius sinus 221, 1 e/ 6 
amissio 189, 18 
Ammon 48,31. cf. etiamHsLm' 

mon 
Ammonis oraculum 231, 21 
Amnes 138, 8 
amnes caelitus defluentes 7, 

3 sq. 
amor geminus 41, 21 
Amphiaraus 44, 24 sq. 
amphibolia 152, 2 sq., 
Amphion 339, 2 et 16 
amphimacer 172, 7 
Ampsaga 230,10^^3. 231,12 
AN littera finita nomina 70, 16 
anacamptos modulatio 360, 

5 sq. 
anacephalaeosis 192, 9 sq. 
anadiplosis 178, 26 
analogia 75, 11 sq, 
analogiae numerorum 265, 3 sq. 
analogicus numerus 260, 21 
anapaestus 172, 8 et 17. 368, 
4en9s9.369,18 
diro lueiCovoc 369, 3 
dir' ^Xdccovoc 369, 4 
Anaxagoras 199, 23 
Andromeda 234, 9. 306, 13. 

309,26. 311, 15e<20. 312, 

8 et 10 
angelicus populus 51, 16 
Angelus 43, 20 



426 



INDEX 



angulus planus 247, 10 sq. 

directilineus 247, 18. dire- 

ctus 247, 16. obtusus247, 

18. acutus 247, 18 

anguli 250, 25 sq. 

Anima Entelechiae filia 4, 2 

animae partes tres 259, 21. 

simulacrum 41, 9 
animae puriores uti maneant 
43, 45 sq. 
beatorum ueterum 

51, 16 sq. 
fontibus emanantes 
346, 12 
animalia musica adducuntur 

339, 6 sq. 
animantium diuisiones 104, 

1 sq. 260, 17 
animi conceptiones commu- 

nes 253, 26 
Anio 76, 25 

annus lunaris 321, 20 sq. 
solaris 324, 5 sq. 
magnus 322, 21 
anomala 96, 6 sq. 
an sit 144, 7 
Antaeus 229, 13 et 11. 
Antandrus 225, 8. 226, 8 
antarcticae terrae 200, 12 
antarcticus circulus 304, 

14 sq. 707, 5 sq. 
ab antecedentibus argumenta 

157, 20. 161, 7 sq. 
Antenor 216, 10 
ante rem argumenta 189, A:Sq. 
f antezeugmenon 180, 16 
Anthropophagi 227, 21. 240, 8 
anthypophora 192, 8 
antiae 47, 21 
Antianum mare 217, 9 
Antianus ager 217, 9 
anticategoria 155;, 17 
Antilibanus 235, 14 
Antiochia 235, 17. 238, 21 
Antiochus 209, 3. 239, 18 
Antipater uid Caelius 
antipodes 204, 16 sq. 325, 16 
Antipolis 216, 25 



antisagoge 175, 12 
antisigma 61, 2 
antistes nictans 2, 2 
antistitium 39, 2. 333, 21 
antistrophe 179, 12 
antithesis 367, 25 
antitheton 177, 13 
Antonius 156, 30 
Aones 346, 26 
Aonidum uertex 33, 2 
apamia 237, 3 
Apelles 196, 24 
apex 98, 19 
Aphrodisia 242, 2 
Aphrodite 4, 20 
Apis 232, 6 
apocatastasis 264, 26 
apocatastaticus numerus pen- 

tas 260, 11 
apodictica fides 157, 1. sche- 
mata 249, 19 sq. cognitio 
in geometria 246, 7 
apodictici tropi 250, 14 
Apollinis oraculum Delphi- 
cum 221,15. portus 221, 12. 
promunturium 230, 18 
Apollo cf. Phoebus Delius 
Pythius Auricomus Sagit- 
tarius Vulnificus Clarius 
Lauripotens 5, 8. 6, 26. 
10, 19. li, 2. 12, 12. 17, 
12. 141, 1. 221, 4. 237, 5 
Apollo Clarius 237, 11 

Didymaeus 240, 3. 
Musagetes 14, 16 
pestis auctor 9, 5 
auricomus 6, 29 
eius cognomina 6, 

31 sq. 
uaticinia 5, 16 
aues 334, 7 
certamen cum Marsya 

237, 4 
ei coruus sacer 140, 

29 sq. 334, 7 
ei copulata Mantice 
4, 1 
Apollineus axis 11, 27 



w 

l[^F Apol 



INDEX 



I 



Apollonia 231, 24 
Apollonia Palaestinae 235, 4 
apologi (argumenta) 189, 14 
apologus Aesopi 189, 14 
apostrophe 174, 17 . 
apotheosis 40, 13 
appetitus mortis 224, 3 
Appius Claudius 64, 4 
appulsus melicus 6, 15 
aprugnus 49, 23 
Apronius 180, 11 
Apuli 214, 13 
(Apulia 214, 11 sq.) 
(aqua rerum principium 51,22) 
in lustratione 41, 9 
Aquarii cratere fluens 
310, 1 
Aquarius 306, 30. 310, 2. 

312 5 313 9. 
Aquila 306, 25. 308, 2. 309, 

27. 311, 8. 312, 4 
Aquili 45, 13 
aquilo 228, 1. 309, 21 
aquilonia signa 309, 21 sq, 
Aquitania 228, 19 
AR litteris finita nomina 70, 

19 
Ara 310, 1 
arae Herculis Liberi Alexan- 

dri M. 239, 24. 241, 1 
Arabia 200, 17. 201, 2. 209, 

14 et 16, 234, 8 et 14 sq. 

234, 21. 235, 3 
Arabici halatus 52, 8 
Arabicus sinus 209, 7 et 10. 

242, 1 
Aracynthus 221, 11 
aratri curui puer 48, 30 
arbor nauis 47, 30 
arca 58, 1 

Arcadia 44, 18. 343, 16 
Arcadica ratio 142, 8 
Arcadicum sapere 195, 30 
Arcadicus 142, 8 
Arcas 4, 32. 11, 15. 245, 22 
Arcesilas 51, 27 
Archimedea manus 198, 7 



427 

198, 18. 



Archimedes 51, 21. 

318, 4 
eius sphaeral98, 
7 
Architectonica 332, 32 
archiuum superum 19, 10 
in arcibus templa Mineruae 

195, 3 
arcticus circulus 304,4. .305,24 
Arctoa conuersio 200, 8 

lumina 204, 15 
Arctophylax 307, 20. 
Arcturus 200, 20. 309, 23. 

310, 20 
arcula 58, 1 
arcus Dictynnae 46, 12 
Ardea 215, 22 
Arethusa 222, 13 
Argaeus mons 239, 3 
Argiletum 68, 16 
Argiona lani uxor 3, 4 
Argo 307, 1. 308, 4. 309, 

29. 311, 14. 312, 3 
Argolis 220, 15 
argumenta 156, 32. 157, 8 sq. 

158, 33 sq. 188, 23 sq. 
argumentatio 188, 22. 166, 14. 

184, 4 
argumentum 185, 17 

a nota uel ety- 

mologia 159,14 

apartel^^,^^*^. 

a maiore admi- 

nus 159, 3 
a scripto 163, 

9 sq, 
ab auctoritate 
163, 13 sq. 
Argyrea 241, 15 
Ariadne 309, 24. 311, 2 et 22 
Aries 305, 3. 306, 19 e« 21 
e<26. 307, 16 e< 28. 312,9. 
313, 14. 324, 15 sq. 325, 14. 
Arimaspi 227, 22 
Arimphaei 228, 13 
Arinis uxor 155, 26 
Arion 339, 2 
Arionia chelys 339, 22 



428 



INDEX 



Aristoteles 51, 24. 258, 14. 

98, 13. 101, 14 
Aristotelicus 101, 14 
Aristoxenus 51, 20. 346, 21 
Arithmetica 16, 22. 246, 6 et 

12. 254, 14 adnot. 254, 15. 

257,1. 296Aadnot. 364,18 
arma eloquentiae 138, 23 
armata Minerua 194, 3 
Armenia 201, 6. 227, 16. 234, 

20. 236, 22. 
Armeniae ambae 238, 18. 

portae 236, 13 
Armenia maior 238, 22 sq. 
Armipotens 255, 4 
aroma 31, 25. 41, 4. 42, 3. 

52, 6 
Arpi 216, 10. 
arradere 196, 19 
arrhythma tempora 365, 5 
arrhythmon 364, 10 
arrigere aures 171, 16 
Arsia 220, 7 
Arsinoe 232,3. 234,12. Cy- 

renaicae 231, 23 
Arsinoita 233, 22 
arsis 364, 4. 365, 17. 367, 1 
Artabrum promunturium 206, 

19 
Artemidorus 206, 156^7. 207, 

14. 208, 1 
Artes 39, 28 

a Mercurio inuentae 

14, 30 
Mineruae curae 194, 21 
e Graecia Romam mi- 
grarunt 195, 11 
artia diastemata 357, 15 
articuli 59, 15. 61, 22 et 31. 
62, 25 
uerborum 118, 1 
quaestionum 187, 30 
artificialia argumenta 189, 

2 sq. 
artificiosa dispositio 166, 14,sq. 
as 82, 3 sq. 
AS litteris finita nomina 70, 

25 



ascensus figura 180, 3 
Asclepiades medicus 347, 19 

et 27 
Asia 210, 1 et 26. 225, 1 et 

3 et 5. 226, 16. 228, 13. 

233, 7. 237, 18. 238, 19 
Asiae longitudo 239, 5 

mensura 244, 24 sq. 
Asia {minor) 236, 19 
Asiatica iuris dictio 236, 6 
Asiaticum mare 236, 18 
asomatus profatus 54, 17 
asperae 170, 12 sq. 
aspiratio 62, 4 
assecutor 338, 18 
assertio 33, 30. 48,8. 149,1. 

56, 21. 185, 15. 200, 1 
assertum 149, 3. 201, 21. 

202, 15. 203, 13 
assimile uid. adsimile 
associus uid. adsocium 
assultus Cupidinis 297, 19 
assumptio 133, 7 sq. 
assumptiua qualitas 149, 5 

eius partes 149, 
12 sq. 
Assyria 234, 21. 243, 15 
Assyrii 239, 6 
astra 303, 25 
Astraea 301, 3 
Astraeus 303, 25 
astrificus peplus 197, 27 
astriger thalamus 332, 11 
astrigera sedes 299, 17 
astrigeri dei 25, 1 
astrigerum caelum 49, 5. 

296, 2 
astriloqua puella 300, 5 
astriluci diui 332, 17 
astrisonus 341, 4 
astrites gemma 22, 5 
Astrologia 296, 4 adnot. 
astronomi officium 57, 3 
Astronomia 197, 2. 331 adnot.. 
Asturum conuentus 212, 11 
Astypalaea 207, 2 
asymmetri lineae- 251, 23 



F 

l^™ Atha 



INDEX 



429 



40, 



Athanasia 39, 5 et 23. 

11. 41, 5 ei 24 
Athenae 99, 10. 101, 21. 

139, 14 et 34. 140, 8. 222, 

10 et 12. 301, 25 
Athos 223, 16 
Atlantes 232, 17 
Atlantiades 15, 26. 255, 15. 

332, 24 
Atlanticum litus 228, 19 
mare 232, 9 
profundum 210, 2 
Atlanticus oceanus 211, 8 et 

23. 229, 8 
Atlantides 47, 13 
Atlas 229, 16 

atomos 42, 18. 51, 22. 364, 16 
(atramentura) 55, 16 
Atropos 19, 8 
Attagenus sinus 240, 
attentus auditor 184 
Attica 54, 30. 100, 



12 

7 
1 et 29. 



Atticae creagrae 374, 13 

Attice 220, 15. 222, 7 

Attici 44, 14 

Atticissare 198, 25 

Attis 48, 30 

Attius 67, 28 

Auchetae 227, 19 

ab auctoritate argumentum 

163, 13 sq. 
audacter 97, 9 
auditores 182,17. 184, 2 sq. 
auditorum genera 146, 15 sq. 
Aues 231, 10 

aues augurales 4, 12. 12. 4 
Augilae 232, 23 
augurales alites 12, 4 
augurata omina 43, 7 
Augustus 208, 22. 
aulica dulcedo 338, 7 
suauitas 348, 1 
Aulis 226, 6 
Aulocrene 237, 5 
Aulus uid. Hirtius 
aurata uox 139, 29 
aurata arena 211, 19 



I^K aurata ai 



11 



auratus amnis (Sol) 7, 
auri flamma 198, 1 
aurigo 7, 27 
auricomus ApoUo 6, 29 
Aurora 31, 28. 52, 26. 337, 5 
Ausoniae scholae 101, 16 
Ausonium mare 219, 15 
Ausonius = Latinus 101, 16 
auspicia 26, 18. 61, 15. 200, 

17. 307, 16 
australis circulus 304, 

309, h et 1 
austrina signa 309, 19 
Autoclus 216, 3 
Autumnus 22, 16 
axioma scholicum 98, 9 
axis caeli uel mundi 50, 



14. 



11. 



228, 2. 263, 19. 303, 8 
azoni dei 18, 26 
B littera 60, 18 
Babylonia 234, 18. 236, 1. 

243, 14 sq. 
Bacchici soni 371, 22 
bacchii unde dicti 371, 22. 
bacchius 372, 23 

ah iambo 370, 12. 

371, 2 
a trochaeo 370, 10 

et 19 
duplex a trochaeo 

371, 7 
duplex ab iambo 

371, 9 
medius 371, 1 
Bacchtis 298, 22. 371, 23 

Hymenaei pater 1,13 
Bactra 239, 21 
Baetica 211, 9 el 16. 212, 

2. 229, 9 
Baetis 326, 3 
Bagrada 231, 2 
balantes 345, 4 
Balarides 218, 1 
Baleares 216, 19 
barbarica loca 226, 13 
barbaricae formae 97, 18 
barbiton 340, 19 

multiforme 342, 7. 



430 



INDEX 



Barbyta 242, 6 
t bardi 224, 3 
Bargilus 235, 15 
beatorum animae 51, 17 
Bebrycia 238, 2 
bello praeest Minerua 194, 14 
Belus luppiter 243, 20 
bene 97, 6 
Beneuentum 216, 10 
Beotia 220, 15 cf. Boetia 
Berenice 231, 23 
Berenices crinis 200, 10 
Bessi 224, 5 

bibliothecalis copia 40, 9 
bilanx libra 47, 50 
binarius numerus 259, 24 sq. 
bipedale 109, 27. 113, 29 
bipedia 104, 14 
birrus 107, 25 
bis 73, 25 

bis ex omnibus 357, 7 et 27 
bis diapason diastema 357, 

27 sq. 
Bithynia 237, 19. 238, 3 
Bithynus 238, 3 
Blascorum insula 216, 22 
Blemmyae 233, 1 
Boetia 221,16. 225,21. 226,3 
Boeotia uid. Beotia 220, 15 
Boetiae 222, 12 
bonitas uocis 182, 23 sq. 
Bootes 27, 10. 299, 22. 307, 

21. 309, 23. 311, 4e/8ei 

17. 312, 12 
Boreas 214, 11 
Borysthenes 227, 18 et 20 
Bosphorus 238, 7 
Bosporos 226, 23 
Bosporus 227, 4 sq. 
Bostar 155, 26 
Bracarum conuentus 212, 11 
Bracata Gallia 213, 5 
bratteae auri 340, 6 
bratteatae comae 22, 20 
breues syllabas continuare 

vetitum 171, 25 
Brittania 200, 28. 201, 15. 

228, 20. 326, 8 



Bromiales 297, 14 

Bromius 100, 8. 137, 13 

332, 23 
brumalis circulus 304, 12 sq. 

306, 27 sq. 
brumalis dies 314, 1 sq. 
nox 314, 3 sq. 
Brundisium 207, 11 
Bruttium 214, 1 e^ 9 
Bulla regia 230, 16 
Buthrotum 221, 1 
Byblius Adon 48, 31 
byssus 31, 16 
Bysacium 231, 6 
Byzantium 224, 19 
C liitera 59, 31. 60, 31 
C terminatarum uerbi perso- 

narum quantitas 73, 21 
caballus Gorgoneus 33, 1 
C terminata nomina 71, 13 
cacemphaton 171, 14 
cacumina = accentus 68, 14 
(Cadmus 26, 27) 
caduceus (5, 12. 36, 34) 
A. Caecina 176, 9 
Caeciniana 176 7 
Caeculus 216, 8 
Caelius 155, 22 
Caelius 165, 24 
Caelius Antipater 209, 17 
Caelulum 310, 1 
Caesar 146, 2, 155. 12. 160, 

7 et 9. 174, 15 
Caesaraugustanus conuentus 

212, 11 
Caesarea 230, 8 et 11 
Caesarea (Mazaca) 239, 2 
Caesariensis Mauretania 229, 

10 
caesum in oratione 176, 15 
calami 346, 25. 347, 8 
calcei louis 19, 28 

lunonis 20, 15 
Solis 22, 27 
ex papyro 31, 23 
Caleon 221, 13 
caligosus 296, 12 
Calidonia silua 229, 1 



INDEX 



431 






Jalliope 1, 17. 12, 24. 32, 

31. 40, 1. 58, 28. 332, 4 
Jalirrhoe 222, 11. 235, 10 
Callocle 218, 2 
Calpe 210, 14 
"alydon 221, 8 

Ijmma 20, 1 

amarina 219, 3 
Camena 1, 3. 33, 4. 53, 7. 

54, 93. 343, 7 
camera 197, 12 
Campania 201, 5. 213, 28. 

215, 15 
Campasantes 232, 23 
Canaria 244, 11 
Cancer 22, 8. 305, 5. 307, 

29. 308, 6. 311, 1. 312, 
20. 315, 6. 324, 11. 325, 
7 et 10 et 15 et 17 et 23. 
327, 10. 330, 4 

candicare 256, 18 

canicula 307, 1. 309, 28. 

311, 6 et 10 et 13 et 26 
cannulae 55, 6 
Canopicum ostium 232, 11. 

233, 16. 234, 4. 
Canopus urbs 232, 11 
Canopus 200, 10 et 14. 205, 

22. 232, 11. 233, 8. 241, 

28. 299, 24. 310, 3 
cantica 348, 13 
cantilena 362, 14 sq. perfe- 

cta 364, 2 
Capella 27, 6. 53, 5. 193, 

24 adnot. 98, 3 adnot. 254, 

13 adnot. 2d6,^adnot. 298, 

30. 374, 23 extr. adnot. 
caperatus 167, 20 
Caphareus promunturium 226, 

1 
Capotes 235, 20 
Cappadocia 207, 9. 238, 17 

et 23. 239, 5 
Capra 309, 13. 312, 2 
Capraria 216, 20. 217, 7. 

244, 10 
Capreae 217, 12 



ei 15 
243, 



mare 207, 3. 



Capricornus 306, 28 sq. 308, 

3. 312, 1 et 22 sq. 313, 8. 

315, 7. 325, 13 et 17. 327, 

10. 329, 26 
caprigenum tergus 55, 8 
capsae 174, 6 
captentulae 136, 27 
Capua 214, 18. 
Caralis 207, 4 
Caralitanura promunturium 

217, 23 
Carambis 208, 6. 238, 13 
carbasina uolumina 39, 19 
Carbyle 242, 5 
Caria 237, 1 e^ 9 
Carmania 242, 23. 
Carmentis 44, 18 
Carneades 98, 17 
caro 76, 24 
Carpathium 

236, 18 
Carpi 231, 4 
Cartenna 230, 7 
Carthaginensis375ea;/r. adnot. 
Carthaginensis conuentus212, 

10 
Carthaginiensis 354, 13 adnot. 
Carthago 231, 3 et 16. 232, 

10. 326, 1 
Carthago noua 211, 13. 212, 

17. 216, 19 
Carystos 226, 7 
Casius mons 235, 18 
Caspiae Portae 236, 13 
Caspium raare 209, 2. 228, 

16. 239, 7. 240, 6 
Cassandra 169, 27 
Cassiepea 308, 20. 309, 25. 

311, 21. 
Castalius fons 221, 16 
Castor 81, 14 

Castores 51,3. (23,21) 51,13 
Castoris 81, 14 
castratus 168, 15 
Castulo 212, 6 et 19 
Catabathmon 232, 4 
catachresis 169, 16 
Cataraitus 103, 13 




432 



INDEX 



categoriae Aristotelis 98, 12. 

decem 102, 1 sq. 109, 17 sq. 
Catilina 70, 8. 162, 22. 165, 

27. 176. 21 
Catillus 215, 5 
Catina 218, 22 
Cato 146, 1. 155, 11. 181, 2. 

231 2 
Catulius 56, 22 
Caucasei montes 239, 7 
Caucasius Taurus 243, 11. 
Caucasus 236, 13 
a causa argumenta 189, 5 
causae natura 155, 14 sq. 

ductus 155, 28 sq. 
causarum g-enera 145, 21 sq. 

153, 19 
causatio 150, 28. 153, 19 
causatiua uis 258, 11 
causatiuum litis 156, 21 sq. 
a causis argumenta 157, 22. 

161, 27 sq. 
cauilla 137, 1 
Caycus 237, 17 
cautio 347, 27 
Cecaumenae 8, 25 
Cecropiae cathedrae 295, 26 
Cecropidae 137, 12. 332, 14 
Cecropius 295, 25 
Cecrops 100, 29 
Cedro perlita papyrus 39, 19 
Celaene 237, 3 
Celeritas filia Solis 18, 8 
Centaurus 307, 2 et 23 et 25. 

309, 16 et 29. 311, 18 et 24. 

312 1 et b et 1 et 9 
centrale circuli 249, 9 
centron mundi 302, 21 

tellus mundi 317, 2 
centrum 253, 19 
Cepheus 306, 3. 309, 25. 

311, 16 et 20 et 27. 310, 21 
cera 181, 27 

fago illita 55, 16 
Ceras chryseon 224, 19 
Cerauniorum lumen 20, 6 
ceraunos 22, 6 
Ceres 17,11. 18,6. 24,5. 71,5 



Ceraunius Caucasus 236, 15 
cernentia 118, 12 sq. 
cerritus 167, 19 
certamina gallorum 47, 8 
cerua Lunae sacra 46, 16 
cerui fistulis capiuntur 348, 7 
Ceteus 311, 16 
Cethegus 66, 24 
Cetus 306, 30. 307, 26. 809, 

29. 312, 13 et 15 
Chalcida 226, 6 
Chaldaea 236, 2 

gens 243, 14 
miracula 41, 8 
Chaones 220, 18 
Chaonia 220, 19 
chaos 341, 29 
charis 331, 13 
charites 38, 24 
Charjbdis 168, 24. 215, 13 
Chelae 310, 10 
chelys 14, 33. 340, 19. 342, 4 
Arionia 339, 22 
louis enneaphthongos 

19, 22 
Latoia 53, 4 
Pindarea 33, 5 
Cherronesus 225, 4. 226, 12 
Chimaera 236, 16 
chirographum 163, 10 
chius 208, 5. 225, 7 
chlamys 3, 16. 374, 19 
chordacistae 346, 29 
chordae 359, 12 
chorii 373, 1 
chroma modulandi genus 459, 

16 sq. 362, 9 
chromatica diastemata 357, 15 
chromatice 349, 9. 363, 2 
chromaticus tropus 354, 19 et 

23, 359, 16 sq. 363, 2 
Chrysea 241, 15 
Chrysippus 98, 16 
Cicero 106,3. 140,3. 141,28. 

142, 26. 148, 24. 155, 11. 

159,16. 165,26. 167,4e/22. 

174,18. 115, 9 eiU. 177,15. 

180,3. 183,16. 187,28.188,16 



4. 



Ilcones 224, 7 240, 15 
teuta 345, 2. 343, 16 
' geminata 340, 3 

ilicia 234, 21. 236, 3 et 
238, 20. 
Cimbricum promunturium 208, 

24 
Cimmerii 228, 16 
Cimmerium latus 227, 5 
Cimmerius lacus 227,3. 238,14 
cinnama 326, 26 
Cinxia luno 42, 10 
circa rem argumenta 189, 11 

et 15 
Circeia habitatio 215, 16 
circi organici 33, 19 
circuitus terrae 205, 26 sq. 
circuli mundi 303, 6 sq. 

Bplanetarum 317 sq. 
eorum spatia uel interca- 
pedines 49, 30. 302, 
18. 308, 25 .9^. 
Solis 324, 9 sq. 
circulorum caelestium inter- 

stitia 308, 25 sq. 
circulus 247, 20 
circulus integer 249, 7 sq. 
circumstans modulatio 360, 

6 sq. 
circumferentia 249, 8 sq. et 16 
per septem circumstantias ar- 

gumenta 189, 7 
cirrati 97, 26 
Cirrha 33, 3. 221, 13 
Cirrhaei recessus 6, 4 
Cirta 230, 15 

cithara 346,24. 347,5. 348,2e<9 
Clarius 9, 4. 13, 11. 14, 22. 

98, 3. 237, 11 
Claudius imperator 61, 2 

Appius 64, 4 
clauis 83, 17 
clausulae 171, 10 sq. 
^^■l quos pedes admittant 

IB 172, 1 sq. 

^^^Jleonaei rictus 23, 25 
clepsydrae 314, 7 sq. 
—^ 25 sq. 

^H MARTIANUS CAPELLA 

^■1 



INDEX 



433 



318, 



cliens 185, 4 
climata 318, 13 sq. 

octo 325, 29 sq. 
cacli quattuor 29, 12 
climax 180, 3 
Clio 12, 24. 34, 7 
Clodianae insidiae 149, 9 
Clodius 144, 3. 147, 21. 148, 

23. 149, 15. 175, 11 
Clotho 19, 8 

Cluentius 166, 29 e/ 31. 174,22 
Cluniensis conuentus 212, 11 
Clypea 231, 4 
Cnidus 61, 22. 208, 4 
Coene 219, 5 
coercitio 216, 14 
Colchica fiducia 30, 17 
colon 176, 12 et 28 
Colophon 237, 11 
color 247, 7. 359, 18 

orationis 156, 18 
colorabilis tropus 354, 20 sq^ 
colorare uocem 1^3, 2 
Colubraria 216, 19 
Columbaria 217, 8 
cohiri circuli caelestes 304, 

19 sq. 307, 12 sq. 
comma 172, 24 
Commagene 234, 20. 238, 18 
comrainuere caput 24, 15 
commotio auditorum quot 

modis fiat 164, 27 sq. 
commune genus uerhi 87 20 sq. 
communio nominis 179, 24. 
communis syllaba 69, 9 sq. 
comoedia 189, 13 
comparatio l^^^^^sg-. (=com- 

pensatio) 
a comparatione argumenta 

157, 22. 162, 11 sq. 
comparatiua qualitas 147,' 

28 sq. 
compensatio = comparatio 

149, 29 sq. 
(complexio 179, 17) 
complexiua coniunctio 67, 26 
composita spatia 357, 8 

28 



434 



INDEX 



compositi inter se numeri 

282, 20 sq. 
corapositi per se numeri 268, 

9 sq. inter se 268, 10 sq. 
campositionis praecepta 169, 

22 sq. 
compositiua qualitas 356, 1 
concentus (sphaerarum) 6, 25 
conceptio 181, 7 
conceptiones animi commu- 

nes 253, 26 
conceptus 139, 23 
concessio' 149, 13. 187, 8 

191, 11 
conchae 337, 11. 343, 8 
conciliatio 157, 2 
conciliatio animorum quot 

fiat modis 164, 1 sq. 
(conclusio 129, 15 sq^ 
per confessionem propositio 

187, 9 sq. 
Concordia 41, 32. 258, 18 
condicionalis syllogismus 102, 

26. 132, 29 sq. 
conditores urbium 215, 21 sq. 
confinis conclusio 129, 11. 

250, 23 
confirmatio 183, 30. 188, 24 
conflictus 147, 11. 152, 24. 

153, 30 
conexio fig. 179, 17 
coniectura 144, 7. 147, 18 
coniecturalis uirga 4, 12 
coniugata uid. a coniugatis 
a coniugatione argumenta 

189, 22 
coniugatio uerborum 87, 14 
coniugationes tres 88, 3 sq. 
coniugationum indeclinando 

formaetrigintasex88, 22 55'. 
coniugatio prima 89, 9 sq^. 

secunda 90, 17 sq. 
tertia correpta 91, 

l^ sq. 
tertia producta92, 
8 sq. 
a coniugatis argumenta 157, 

20. 159, 20. 189, 23 



coniugia sacra 2, 12 
coniunctarum tertia 350, 5 
coniunctarum extenta 350, 6 

ultima 350, 7 
a coniunctis argumenta 157, 

20. 161, 2 sq. 189, 20. 

190, 2 
coniunctionum quantitas 74, 

19 sq. 
conp cett. uid. comp 
conquestio 192, 22 
Consentes dei 17, 22 
a consequentibus argumenta 

157, 20. 161, 11 sq. 189, 20 
consili 78, 27 

consistoriumlouis 19,4. 24,18 
consonantes litterae 57, 25. 

59, 50 
constitutiones 143, 31 
constitutiones (= status prin- 

cipales) 153, 18 sq. 
consul 159, 16 
consulares Romulei 196, 13 
a consummatione argumenta 

189, 11 
Consura 219, 5 
Consus 18, 16 
contentio 183, 22 
continua quantitas 113, 20 

uox 353, 5 
contradictor 151, 5 
contraria 118, 8 sq. 
contrariae leges 152, 20 
a contrario argumenta 157, 

20. 160, 21 sq. 189, 15 . 
controuersia definitiua 148, 6 
controversiae deliberatiui et 

demonstratiui generis 153, 

21 sq. 
conuenientia diastemata 357, 

14 

conuersio districta in aliquem 

174, 17. 179, 12 

in dialectica 116, 

12. 124, 30 

rhetorica 174, 17. 

179, 12 
musica 364,3 1 



INDEX 



435 



p 



i 



compositi per se immeri 280, 

20 sq. 

nuenieutia 357, 22 

nuentiis iuriclici 212, 3 et 10 
conus 253, 8 et 13 
copiose ornatequedicere 167,8 
copulae 367, 15 
copulatio /?//. 178, 15 
per copulam 371, 12 
Cora 215, 4 
corax 140, 25 

Coraxicus Caucasus 236, 15 
Corcyra 207, 11. 225, 10 
cordacistae 346, 29 
Cordubensis conuentus 212,4 
Corinthus 221, 24 
Corneliae 160, 11 
Cornelius 144, 8. 166, 20. 

174, 23. 209, 15 ei 19 
cornibus 77, 17 
corniculata Luna 262, 18 
cornu = cornui 77, 13 
cornubus 77, 15 
cornuis 77, 21 
Corona 310, 25.' 311, 2 e^ 7 

et 17 et 22 
corporatio 259, 4 
Corsica 214, 24. 216, 25 sq. 

217, 13 
cortina 334, 6 
Coruinus 141, 3 
Coruus 306, 23. 309,28. 334,7 
Cous 208, 5 
crassitudo numerorum 270, 

25 sq. 
Crataeis 215, 12 
" rater 306, 23. 309, 27. 311, 

13. 312, 7 

eagrae Atticae 374, 12 
crepidae 5, 30. 197, 6 
crepitacula4,24. 340,9. 348,11 
Creta 225, 12 et 15 
Cretensis Thales 348, 2 
Cretes 225, 15. 347, 5 ^ 

creticus 372, 14. 373, 15 
crinalis spicus 337, 13 
criniti sapientes 338, 23 
crispa inflexio 168, 8 



cristae cum aprug-nis denti- 
bus 49, 23 
tergeminae 194, 13 
critici 56, 29 
crocodilus 47, 30 
crocus 4, 10. 237, 9 337, 10 
Croesiae gazae 196, 6 
Crotona 220, 1 
crystallus 22, 18 
CS littera a Claudio inuenta 

61, 2 
Ctesiphon 243, 22 
cubi 266, 7 et 14 
cubitalis mensura 301, 9 
cubus 253, 9 et 13, 263, 20. 

264, 1 et 3 et d sq. 
culleus 153, 1 
Cumae 44, 23. 180, 15 
Cumaea Sibylla 44, 20 
Cumanum antrum 5, 22 
cumulus 331, 17 
cunabula 198, 15 
Cuniculariae 217, 14 
Cupido 5, 3. 41, 33. 297, 

20. 299, 5. 337, 13. 338, 

18. 343, 24 
cupressus Siluani 138, 12 
Curetes 225, 15 
Curetis 225, 16 
curiales louis 26,* 30 
curiae 140, 5 
Curiatius 65, 27 
Curitis luno 42, 16 
cursor Mercurius 11, 27 
cursu ueloces Trogodytae 

244, 1 
cui'sus astrorum 27,5. 32,25. 

48, 15. 301, 11 
Curubis 231, 5 
Cybebe 264, 11 
Cybele [3, 3] 
Cybeleia tympana 46, 12 
Cyclades 226, 8 
Cyclops 69, 11 sq. 
cyclicae disciplinae 374, 17 
cycni Hyperborei 348, 9 
cycnus 334, 7 
Cycnus 311, 11 et 15. 312, 4 

28* 




436 



INDEX 



Cygiius306,12. 308,1. 309,25 
cylindrus 253, 8 et 13 
cjlindrus g-emmaus 198, 29 
Cyllenides 336, 10 
Cyllenius 3, 8. 4, 29. 5, 1. 

6, 24 et 33. 8, 13. 11, 1. 

12, 24. 13, 6. 14, 19 et 

23 et 26. 15, 24. 16, 9 et 

27. 18, 12 et 26. 28, 2 sq. 

29, 11. 46, 17 sq. 51, 12 sq. 

52, 19. 54, 29. 100, 5. 

141, 4. 193, 3. 198, 23. 

245, 27. 255, 2. 260, 4. 

296, 16. 302, 8. 63, 5 
Cynos sema 225, 5 
Cynthia 341, 17 
Cypris 1, 11. 3, 18. 14, 24. 

198, 2. 338, 17 
Cypros 236, 4 
Cyprus 207, 2 
Cyrenaica 244, 24 
Cyrenaica regio 231, 21 
Cyrene 231, 22 et 24. 325, 31 
Cyrnos 217, 1 
Cythere 343, 6 
Cytherea 245, 20 
Cythorus 238, 15 
D litterae pronuntiatio 63, 19 
Daci 227, 13 
dactylica 366, 7 sq, 
dactylicum g-enus 368, 1 
dactylicus 369, 3 

per iambum 373,10 

in bacchio inci- 

dens extrochaeo 

373, 11 

per bacchium ex 

iambo 373, 12 
per chorium 373, 
13 sq. 
dactylus 172, 8. 368,3. 369,16' 
Daedalus 196, 25. 215, 4 
Damascene 234, 17 
Damon 347, 22 
Danae 215, 22 
Danuuius 227, 11 
Dardani 223, 12 
Dardanus 215, 4 



Darius 226, 24 
datiui pluralis pronominum 
quantitas 72, 31 
pluralis quantitas 72, 

10 sq. 
singularis pronominum 
quantitas 72, 23 sq. 
singularis quantitas71, 
18 
decani 50, 6 
Decapolis 235, 12 
decas 264, 21 sq. 265, 24. 

266, 9 et 10 et 13. 

declaratiua pars senteiktiae 

102, 14. 123, 21. 135, 25 sq, 

declinatio nominum 75,25 sg. 

uocabulorum {h. e. 

translata signifi- 

calio) 167, 28 sq. 

decreta publica ad lyram re- 

citata 347, 16 
decussare 51, 5. 304, 27 
dedicatiua pars sententiae 

124, 26 sq. 
deducti numeri 372, 16 
d